Skip to main content

Full text of "M. Fabii Quintiliani declamationes quae supersunt CXLV"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



w^ 




350Z 



e. 




:f' 






# « 



V 






f 



{/ 



r ^^ X t^ ^ 



BIBLIOTHECA 

SCRIPTORUM GRAECORUM ET ROMANORUM 

TEUBNERIANA. 



M. FABII aUINTILIANI 



DECLAMATIONES 



QUAE SUPERSUNT CXLV 



RECENSUIT 



OONSTANTINUS RITTER 




LIPSIAE 

IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI 
MDOOOLXXXIV 



/yJ 



BIBLIOTHECA 

SCRIPTORUM GRAECORUM ET ROMANORUM TEUBNERIAM. 



Aelianns ed. Hereher. 8 roll.. 

raria historia . . . 

AeneM eomnient. ed. Hug . . 

Aesehineg ed. Franke 

Aesehjlns ed. Dindorf .... 
einselne Stlloke . . 



tragoediae ed. Weil 



JC\ 
9.— 

—.90 
1.S5 

—.90 
1.20 

—.80 

8.— 

7.ao 

1.— 
1.20 



Alberti Troilns ed. Mersdorf . . . 
Ammianns Hnre. ed. OardUhauaen. 

Anaereon ed. Roee. Ed. n . . . . 

Andocides ed. Blaf». Ed. n . 

Annae eomnenaeporplijrogenltae 

Alexias ed. Reiferscheid. 2voIl. 

Anthimns ed. Rose 1. — 

Anthologia latina ed. Riese. 1. 1. 2. 7.50 

iTTlea ed. Bergk. Ed. m. . . 3.— 

Antiphon ed. Blafs. Ed. n . . . 2.10 

Antoninns ed. Stich 1.80 

Apoliodorns ed. Bekker 1.— 

AppoUon. Bhodins ed. Merkel . . 1.— 

Appian ed. Mendelssohn. 2 toII.. . 9.— 
Arehimedis opera omnia. Ed. 

Heiberg. 8 rolL 18.— 

AristophMies ed. Bergk. 2 roll. . 8.— 

einselne Stflcke . . . k — .46 

Arlstoteles de partibns anlmal. 

ed. Langkavel 1.80 

de arte poetica ed. Christ . . —.60 

phjsiea ed. Pranil 1.50 

Ethiea]!licomacheaed.fifttM}m&< 1.80 

—^ Ethiea Endemla ed. Susemihl 1.80 

de eoelo etc ed. Prantl. . . 1.20 

de coloribns. andibilibns, 

phystognomonica ed. Prantl . — .60 

politica ed. StuemUa .... 8.40 

magna moralia ed. SusemiM. 1.80 

de anima libri III ed. BieM . 1.80 

Arriani expeditio ed. Abichi ... 1.80 

serlpta min. ed. Eer<Aer . . 1. — 

Athenaens ed. MHnehe, 4 rolL . . 18.— 
Angnitinns iter. ed. Dombart. 8 toU. 6 . — 

Anlnlaria ed. Peiper 1.50 

ATienns ed. Breysig 1.— 

Babrins ed. Schneidewin —.60 

Boetins de Inst. math. ed. Friedlein 5 . 10 

de eonsolotione ed. Peiper . 8.70 

eomm. in Ubr. AzlstoteUs ttsQl 

iguwsia^ rec. Meiser. 8 toU. . 8.70 
Bncolici Qraeci ed. Ahrens . . . . — .60 



Caesar ed. Dinfer, kplt. 1.50 

ed. Dinter. 8 toU h 1.— 

de bello Gallico. Ed. min.. —.75 

ciTili. Ed. min, .... — .60 

Cassins Felix ed. Rose 8.— 

Catnllns ed. MuUer —.46 

Catnllns, Tlbnllns, Propertins . 8.70 
Cebetis tabnla ed. Drotihn . . . . — .60 

Celsns ed. Dearemberg 8.— 

Censorlnns ed. HuUedh 1.80 

Clcero ed. MuOer Pars I Opera 

rhetorioa ed. Friedrich. Yol. I 1.86 



Cieero ed. Mutter. Pars 11. Vol. I, 

Pars lY. Vol. I. n. m, jeder ik 8 . 10 

ed. KM». 5 part. 11 toU., kplt. 22.85 

orat. selectae ed. KMs. 2 part i . 5U 

orationes sel. edd. Eberhard 

et Hirschfelder 2.— 

epistolae seleetae ed. Dieiech. 

2 partes 2.50 

epistolae tii. Wesenberg. 8toU. 6.— 

Commodianns ed. Ludwig. 1 kTL 2.70 

Comelins Hepos ed. Fleckeisen . . — .Sf) 

Comntns ed. Lang 1.50 

Cnrtins Bnfns ed. Vogd 1.20 

Dares Phrjgins ed. Meister. ... 1.20 
Demosthenes ed. Dindorf. 8 toU. 4.50 

Anoh in 6 Partes, h pars —.75 

Dictjs Cretensis ed. Meister ... 1.50 

Dinarchns ed. Blafs 1.— 

Dio Cassins ed. Dindorf. 5 toIL . 18.50 
Dio CluTSOSt. ed. Dindorf. 2 toU. 5.40 
Diod. Sicnlns ed. Dindorf. 5 toIL 15.75 
Dionjsins ed. KiefsUng. 4 toIL. .10.80 
Dracontins ed. de Duhn 1.20 

Eclogae poet. latin. ed. Brandt . i.— 

poet. graee. ed. Stadtmuller. 2.70 

Epicomm Qraecomm firagm. ed. 

Kinka. VoL I 8.— 

Erotiei script. ed. ^«rcfter. 2to1L 7.50 
EncUdis elenu ed.^6»6«iV. In.n 8.10 
Endociae Tiolarinm ed. Flach . . 7.50 
Enripides Bd.Nauck. BdJJLVoLI A II Jk 1 . 50 

VoLin. Fragmenta 2.70 

Einselne Staoke h —.30 

Ensebins ed. Dindorf. 4 toU. . . 15. — 
Entropins ed. Diets(A —.80 

Fabnlae Aesoptcae ed. ffalm . . — .90 
Fabnlae Boman. ed. Eberhard. VoL 1 8.75 

Floms ed. Balm 1. — 

Frontinns ed. Dederich 1.50 



Gains ed. ffusdike 

Galeni scripta minora. VoL l 

ed. Marquardt 

Qellins ed. Serts. 8 toU 

HeUodor ed. Bekker 

Herodian ed. Bekker 

Herodotns ed. Dietsch. 8 toIL . h 

Heslodns ed. FkuA 

Hesychins Hileslns ed. Flach. . . 

Hieronjmns ed. Herding 

Historla Apollonii ed. Rieee . . . 
Historiei CTraeei minores ed. Din- 

dorf 8 TolL 

Hlstoricornm Bom. reU. ed. Peter. 
Homeri Ilias, kplt 1 Band mit 

Einleitong Ton Sengebusch 
Odjssea, kplt. l Band 

Einleitnng Ton Sengebusch 

earmina, I. 1 (lUas 1) . 

I. 8 (Hias n) . . . 

n. 1 (OdTSsea I) . . 

n. 8 (OdTSsea H) . 



mit 



8.70 

8.10 
8.30 
8.40 
1.80 
1.85 
—.46 
—.75 
2.40 
1.— 

8.85 
4.50 

2.25 

8.85 
— .75 
—.76 
—.75 
—.76 



M. FABII QUINTILIANI 



DECLAMATIONES 



QUAE SUPERSUNT CXLV 



RECENSUIT 



CONSTANTINnS BITTER 








LIPSIAE 



IK AEDIBUS B. G. TEUBNERI 



MDCCCLXXXIY 






LZP8IUK: TTPI8 B. G. TBUBKZBI 



PRAEFATIO. V/> -r-^'> 

Heliquiae operis, ut vel ex titulis singularum de- 
clamationum licet intellegere, aliquanto maioris hae 
proferuntur. Ex 388 enim quae integrum corpus effi- 
ciebant non minus 243^ et illae quidem amplissime 
tractatae atque diligentissimis sermonibus illustratae, 
interierunt.*) 

Inscribebatur liber ab eis qui priores in publicum 
ediderunt titulo Quintiliani declamationum minorum (ad- 
iectis ad nomen auctoris a quibusdam yerbis: quae pu- 
tantur), ut distinguerentur scilicet a 19 illarum co- , 
piosius tractatarum libro, qui et ipse in codicibus et 
editionibus Quintiliani nomen prae se fert. Sed variis de 
causis non satis aptus hic titulus putandus est. Primum 
enim excepta fortasse summa non sunt iustae declama- 
tiones, si quidem hoc nomen est controversiae schola- 



*) Fragmenta deperditarum declamationum illa yiden- 
tnr 6886, quae landantar a Lactantio, div. inst. I^ 21 yoI. 1 
p. 62 Fritzsche: optime igitur Qaintiliana8 in Fanatico: 
Jistud, inqnit, si deas cogit iratas est.** Y, 7 ib. p. 241 
Qointiliaaus . . in Gapite ODVolato: „nam qaae, inqait, yir- 
tas esset innocentia, nisi laadem raritas dedisset?^* VI^ 23 
ib. yol. 2 p. 54 Qaintilianas . . „homo, inqait, neqne aheni 
matrimonii abstinens neqae sai custos.** Etiam Hieronymas, 
qui aliis locis Pseado-Quintilianea spectat, nescio an Qnaest. 
Hebr. in Genes. III, 1 p. 353 Yall. loquatur de aliqaa ipsias 
Quintiliani controyersia. — Gopiosias de his rebas tracta- 
tam in libro meo „die qaintilian. Deciamationen, Freibnrg et 
Ttibingen 1881*^ P* 209 sqq. et 253 sqq. 

a* 



IV PRAEFATIO. 

sticae per onmes partes perfectae, quae non solas quae- 
stiones et ossa illa orationis exhibeat (cf. Quintil. inst. 
or. n, 6, 1 sqq., Sermones decll. 270 et 314). Divisio- 
nes sunt potius vel medium quoddam pleraeque (quot 
quidem non solo „8ermone'' continentur) inter decla- 
mationem et divisionem genus efficiunt, Albutii illis si- 
miles, de quo apud Senecam (prooem. lib. Vll) legimus 
illa: „raro totam controversiam implebat: non posses 
dicere divisionem esse, non posses declamationem: tam- 
quam declamationi multum deerat, tamquam divisioni 
multum supererat.*' Alios quoque praeceptores et omnes 
certe eos, qui minus id spectabant ut delectarent quam 
ut docerent discipulos, simili ratione existimayerim scbo- 
las suas habuisse. 

Et Quintilianum quidem non aliter consuevisse fa- 
cere, apertis ipse verbis exponit (inst. or. 11, 6, 1 sqq.) : 
„fuit etiam*', inquit, „in boc diversum praecipientium 
'propositom, quod eorum quidam materias, quas disci- 
pulis ad dicendum dabant, non contenti divisione diri- 
gere latius dicendo prosequebantur, nec solum proba- 
tionibus implebant, sed etiam adfectibus. alii, cum 
primas modo lineas duxissent, post declamationes, quid 
omisisset quisque, tractabant, quosdam vero locos non 
minore cura, quam cum ad dicendum ipsi surgerent, 
excolebant. utile utrumque et ideo neutrum ab al- 
tero separo: sed si facere tantum alterum necesse 
sit, plus proderit demonstrasse rectam proiinus yiam, 
quam revocare ab errore iam lapsos ... utraque 
autem ratio miscenda est, et ita tractanda, ut 
ipsae res postulabunt.'' 

Titnlus capitis eius, ex quo petita sunt haee verba, 
in codicibus est: de divisione et parenchiresi; quae vox 
mihi videtur in eum sensum accipienda, ut praecepta 



PEAEFATIO. V 

Bignificentur ad tractanda tbemata uberius proposita, 
quae tamqnam admota manu discipulis viam monstrent 
et plus quam nuda illa divisio subministrent. Itaque non 
alienum videamur facere, si diyisiones et paren- 
chireses inscriberemus. Ceterum fuisse libro hunc 
titulum non contenderim, praesertim cxim illi capitum 
tituli dubitationem babeant et ab Halmio e conteztn 
verboram in apparatum removeantur.*^) 

Magis probabile illud, ut artis rbetoricae titu- 
lum demus. Quam enim olim professus sententiam 
sum (quintil. Declam., p. 255 sq.): cuius bic fragmenta 
tractamus librum esse eundem illum qui memoratur in 
inst, or. I pr. 7 — 8, bodie quoque teneo. At tamen ne 
ita quidem inscriptum ei fuisse ausim pro certo ponere. 
Itaque ne temere et obiter videar quae adbuc placuere 
afipernatus, non muto quem priores editiones habent 
titulum declamationum: maneat ille quidem; sed id 
plus quam supervacuum ut adiciatur ^minorum' vel 
'quae putantur'. Docui enim et demonstravi**) esse 
haec Quintilianea, alterum illud corpus maiorum quas 
dicebant declamationum falso Quintiliani nomine ap- 
pellari. 



*) Licet tamen noa eint ab ipso Quintiliano praefixi, 
ad grammaticum certe nescio quem pertinent, neque intel- 
legere potsum nnde nata eit illa parenchireBeos voz, (juae 
•emel alibi (apud Ciceronem) le^atur cnm significationo 
prorsns alia, nisi usitata grammaticis fuit. 

**) Docuit potius et Batis dilucide omnibus, qni modo 
velint perpendere, exposnit in sua editione Aerodius; quae 
egregii viri sententia ut cadoret in oblivionem inde factum, 
quod eius editio, cum sola Parmensis auctoritate niteretur, 
poftt vulgatum codicem Montepessulanum (A) non poterat 
ultra enm ceterii contendere. Ipse conqnisivi Aerodii ar- 
gumenta et confirmavi tanta adiecta mole, ut persuaBum ha- 
beam non iterum fore ut neglegantur. 



VI PRABFATIO. 

Libri manuscripti non amplius tres exstant) quos 
ABC literis notaTL*) 

Summae auctoritatis est A = Montepessulanus, 
codex bibliothecae scholae medicae, no. 126, quem Bur- 
sianus in praefiatione editionis Senecae his verbis de- 
scribit: „formae quadratae, saeculo X in membrana 
scriptus. Pagina recta folii primi legi nullo modo pot- 
est; in ora superiore paginae versae manus saec. Alilt 
scripsit ^Liber Scti Theodorici auferenti sit anathema', 
in pagina recta folii 2 manus multo recentior *P. Pi- 
thou' et *ex libris collegu oratorii Trecensis'. Continet 
antem codex primum declamationes Quintiliani; excerpta 
e controyersiarum (Senecae sc.) libris incipiunt inde a 
folio 88, in cuius pagina recta legitur: HlC lAM IN- 

CIPIT SENECA DECEM RETOBV PELICITER. Folii 
autem 89, qnod initium praefationis libri I controver- 
siarum continet, dimidia pars abscissa est. Post Sene- 
cae libros unum folium superest, cuius magna pars 
prae maculis legi nequit, cui inscriptum est: INCIPIT 
EX CALPVBNIO PLACCO EXCERPTAEEXCEBPTA • 
X . BETHOBV MINOBVM • VXOB TYBANNICIDA. 
Scriptus autem codex ab homine satis indocto, qui 
haud pauca quae calami lapsu erraverat ipse ex eo 
quod descripserat exemplari correxit." Indoctum fuisse 
hominem praeterea ex literarum verborumque coniunc- 



*) Qoae in Catalogis librornm mss. memorantur Quin* 
tiliani declamationes ezceptis libris ABC diligentiuB inqui- 
renti semper deprehendnntar 19 illae nescio cnius scho- 
laetici ^maiores**. Mansit controversia de uno libro, qnem 
Gottlingius in scbedas suas retulerat (transcriptas in Blu- 
mii bibliotheca Italica p. 226) Messinensi, bibliothecae S. 
Placidi, monachorum S. Benedicti, membranaceo fol. folior. 61. 
Vemm hic cum ceteris illius bibliothecae libris mss. anno 
1848 igne consumptuB est. 



PBAEFATIO. VII 

tione temeraria prorsus apparet; veluti 189, 19 sq. Bcri- 
bit: „noii apparui ti biancillam non esBe non tamquam 
liberare pugnavit/' Saepissime vocem unam vel plu- 
re8 praeterierat quas postea in vaouis versuum inter- 
vallis vel in margine supplevit; semel, fol. 24 verso, 
dimidium paginae in medio deolamationis oontextu 
transilmt, verba (p. 116, 17 — 117, 10) «[quis] miratur 
— non solverit,^' quibus in fine post ded. 388 pro- 
prium foliolum (88) dedit, quod repetens proxima in- 
oipit ita: ^quis bunc in matre quis miratur adfectum.*^ 
In margine folii 24 versi eadem manu eodemque atra- 
mento adsoriptum illud „Y. require in finem sub ta- 
lino (b" tali nota?) i-§-i /' Manserunt lacunae, non 
nullae, quarum quaedam, velut p. 235, 29; 238, 8 
ceterorum librorum ope possunt expleri.*^) 

Etiam literae v^rborum singulares vel plures saepis- 
sime correctae reperiuntor. Quas omnes correcturas et 
supplementa sub Ab signo comprehendi, signo Aa prio- 
rem codicis scripturam notavi. Recentiorem tamen 
illam, quam in Seneca Bursianus dignovit manum, non 
invenio in Quintilianeis, nisi quod in vooe adulescentis 
per omnem paene librum correctum est u et illi quod 
prius scriptnm fuerat o snperscriptum est pallidiore 



*) Aliquotiens etiam illnd librario accidit, ut propinqui 
alicuius vocabuli vel sono captus vel literia praestrictus 
mutaverit aliqua et assimilando corruperit. Exempla snnt 
illa: 886, 10 sq. sufficit? sufficientea, 862, 28 advocatioms 
advocamni, 889, 28 factum iuvenis adfecium. Quae verba 
cam in eundem modum depravata in B sint, qui nonnullos 
alioB locos praeterea Bimiliter oorrupit (cf. 268, 5; 858, 15; 
864, 26 ~ aiiquaiito plura exempla exhibet editio P), omnino 
in verbiB «Bimiliter vel incipientibuB vel terminantibuB, ubi 
vitioBum quid esBe videbatnr, non dubitavi longius a tra- 
ditis literiB recedere nec temeraria iudico^ quae pagg. 11, 
18; 58, 21; 60, 18 conieci. 



\ 
> 



VIII PRAEFATIO. 

atramento u. Cetenim etiam alias correcturas, quatenus 
ad literas singulares pertinent, facile concesserim illi 
recentiori manui deberi. Quatemioniun et foliorum 
numerus plenus videtur. Fortasse in fine Calpurnii 
Elacci aliqua interciderunt; sed Quintiliani prima de- 
clamatio quod trunca est, numero 244 notata, et priores 
omnes desiderantur, ad archetypum librum referendum 
est. Quod docet subscriptio illa „Iiabet (archetypus sc.) 
hncusque controversias nmnero CXLIII.'' Idem ex prio- 
rum paginarum condicione potest coUigi. Fleraque 
enim habent non continua, sed verborum ac senten- 
tiarum fragmenta tantum, inter quae de consilio yacua 
relicta sunt spatia, punctis distenta. Apparet in eo 
exemplari, ex quo fluxit codex A, aliquot paginas cor- 
ruptas atque corrosas faisse. Neque tamen interius pe- 
netrasse tineas existimaverim pluraque, quam quae 
habemus, adeo mutilata in archetypo exstitisse, neque, 
ut exstiterint, illud futurum faisse, ut in alium inde 
librum a librario transcriberentur. Ceterum, ut recte 
ait Bursianus, prima codicis pagina quae flniebatur illis 
„asper exactor . . .^^ (4, 3) et ultimi folii magna pars 
hodie nequit legi. Plnrimiim atramentum insuper dif- 
fusum et pulvere concretiun cahuni tractus delcTisse 
videtur.*) 

Exstant autem in codice praeter verba declamationum 
sermonumque continua et capita declamationum et sub- 
scriptionem illam breves notae non paucae, in margine 
(exteriore praesertim) adscriptae generis varii. Perti- 
nent enim aliae ad res, aliae ad verba, aliae ad dis- 
positionem oratoriam: illis lumen aliquod orationis, 
translatoria, quam Seneca (I pr. 23) dicit, •sententia 

*) Legit et descripsit primam paginam Pithoeus in sna 
editione (cf. p. XXII). 



PHAEFATIO. IX 

vel argumentatio snbtiliter ducta yel finitio significanter 
constituta designatur, comprehendentibus breviter ar- 
gomentnm rei yel apposita notae voce, yel fs], q li* 
terarum compendiis quasi digito eam demonstrantibus; 
alterae illae, quae videniur a grammatico profectae, 
repetunt singulares aliquas yoces, scriptura vel decli< 
natione yel significatione memorabiles (plenas partim, 
partim omisso in quo nihil momenti est exitu); denique 
ad dispositionem pertinent illa: narratio, argumenta, 
similia. 

Quas notas omnes recepi in apparatum criticum et 
diductis literis distinxi. 

Contuli librum anno 1880, mense septembri. Postea 
cum adornanti mibi editionem nonnulla parum certa 
essent visa, de eis locis edoctus per literas sum a 
yiro doctissimo et bumanissimo A. Bonneto, professore 
Montepessulano. 

B <» Monacensis, MSc. lat. 309, cbartaceus, for- 
mae quadratae, anno 1494 vel paulo ante, ut videtur*), 
Bcriptus manu eleganti ac dilucida et optime conserva- 
tus, Incipit media demum in decl. 252 his verbis 
„excutiamus. submisit^* (p. 32, 17); summam, prorsus 
ut A, habet declamationem 388, cuius post ultima 
verba leguntur illa (fol. 147 recto) „Incipiunt ex Cal- 
pumio fiacco excerpt^. Excerpta Decem Bhetorum mi- 
norum. Uxor tyrannicida**. Et sequuntur continuo, 
omisso Seneca, Calpurnii declamationes excerptae, non 
illae modo priores, quae in libro A insunt, sed omnes 
51. In fine subscriptio (fol. 160 vers. in medio) „Ex- 
plicitf ex Calpumio Flacco excerpt^". 

Notae in codice nou sunt nisi una (p. 303, 18. 19), 



*) cf. p. XV •*). 



X PRAEFATIO. 

non ab ipso librario adscripta: „rohemium'^ et y,pilogus", 
primis yocabulonmi literis abscisis ab eo, qui ut con- 
iungeret Quinialiani et Oalpumii declamationes com iilis 
qnae bodie eodem yolumine continentur „aliquot rhe- 
torum panegjricis'' (alia charta, alio atramento, pro- 
priis paginarum numeris satis distinctis) forficulam 
margini adhibuit. 

Saepius quae in codice A adiecta in margine sunt 
recepit B in contextum yerborum, veluti 59, 7; 64, 
13; 261, 17; 195, 16, cum rursus in ipso yerborum 
contextu A praebeat nonnulla, quae in B nusquam 
apparent et manifesto per errorem inrepserunt. Hinc, 
opinor, efficitur, notas illas marginales ad aliquam 
certe partem iam in eo libro ex quo codex A descriptus 
est, nonnullas etiam in eo, ex quo B descriptus est, 
faisse.*) 

Contuli librum Tabingam mihi permissum anno 1881. 

C = Ghigianns, fol. H. YIII, 2(i2 ,,chartaceus, ele- 
ganter scriptus^', eiusdem fere, ut yidetnr, cuius B 
aetatis.**) Incipit ab eisdem, a qnibus B, yerbis; sub- 

*) Qnae ratio cam intercedat inter codicnm A et B (vel 
potius BC, nt protinus docebo) scripturam, iua et officium 
quodammodo mihi inde Bubnasci iudicabam, ut si qua 
otiose et inepte dicta et conquisita ex propinquiB sententiae 
▼iderentur, ea vel tradita ab omnibus codicibus delerem, 
id quod pagg. 171, 8>-9; 203, 11; 286, 8; 238, 24; 334, 15 
(secutus cchdtingium) ; 347, 2 feci aut certe an facerem 
dubitavi. Omnia porro ea, quae Bunt oratoriae dispoBitio- 
nis, cum partim in uno libro media inter verba declamatio- 
nis legantur, in altero deprehendantur apposita in margine 
vel desiderentur, partim in solo codicis A margine exstent, 
praeterea pleriaque declamationibua omnino desint, reieci 
in apparatnm. Exclusi etiam illa, quae ante declamationea 
285, 308, 351, 384 leguntur „coIoratae, tractatae declama- 
tiones** etc, secutuB priorum editomm ezemplum, qnamqnam 
equidem vix crediderim ab aliquo lectore haec indncta. 
**) In catalogo bibliothecae sub titulo Qointiliani aaec. 



PRAEFATIO. XI 

scriptio post finexn deolamationis 388 (fol. 81 v.) eadem, 
idem Galpurnii declamationum numerus, 8imilia(foL90r.) 
ultima verba ^Explicit ex Calpumio Flacco excerptae.** 

Collatae in meum usum sunt intercedente perofficiose 
Augusto Mau, Y. C, declamatio 252 (quantum eius super- 
est), dedl. 266, 267, 268, 269, 270, 271; praeterea de 
singulis quibusdam locis declamationum 255, 260, 314, 
325, 350, 377, 382 oertior factus sum per amioum, 
qui studiorum causa aliquod tempus Bomae degebai 

Gonsentiunt verba artissime cum codice B; ubj 
discrepant, saepius G ad codicis A scripturam aocedit; 
verum numquam potiora hac tradit ita ut non et B 
eadem exhibeat et ne uni quidem loco in oeteris libris 
(AB) pariter corrupto quae in notitiam meam perve- 
nerunt codicis G scripturae potuerunt auxilium. vel me- 
delam adferre.**) Itaque non nimis neglegenter mihi 
visus sum facere, ubi integrum hunc quidem librum 
ezcutere nolui. 



XIV, sub titalo Calpumii eiasdem codicis tempns saec. XV 
proditur. 

**) lam post constitutam recensionem novis excei-ptis 
a Mavio summa facilitate mihi permiasis cognovi: omnes, 
quos ut desperatos Bignot notaveram Iocob eiBdem literis 
in libro quibus in B tradi, praeter illos novem pagina- 
ram 817, 348; 180, 210, 219, 867, 870, 872, 440, quoram 
priores (duos) congruere cum libri A scriptura, ceteros le- 
viter discrepare ita: ultima pelagi — intelligitis etc. . . con- 
scripta ete, — formale — ign. quo dic. — probatum — pro- 
feceront; praeterea congruere B et C, ubicumque editio 
ParmensiB a B longius discedit (82, 19—20; 94, 16; 162, 
7 — 8; 291, 10; 486, 4), neque rurBum usquam, abi error ali- 
qniB PaimenBis ad oodicis B Boripturam potest referri, (cf. 
p. XV sq.) eiuBdem in C poBBO cauBam inveniri; denique legi: 
50, 21 defendamus eane (sicut in B); 62, 20 hoBtem dicere 
q hic laeserit; 76^ 6 invenire (aiout in B); 77, 21 ignomi- 
nioBOB vacare omm nota (sicut in A) ; 187, 7 hoc modo odo- 
rationem (sicut in B). 



X PRAEPATIO. 

non ab ipso librario adscripta: „rohemium'^ et „pilogus", 
primis vocabulormn literis abscisis ab eo, qui ut con- 
iungeret Quintiliani et Calpumii declamationes cum illis 
qnae bodie eodem yolumine oontinentur „aliquot rhe- 
torum panegjricis'' (alia charta, alio atramento, pro- 
priis paginarum numeris satis distinctis) forficulam 
margini adhibuit. 

Saepius quae in codice A adiecta in margine sunt 
recepit B in contextum verborum, veluti 69, 7; 64, 
13; 261, 17; 196, 16, cum rursus in ipso verborum 
contextu A praebeat nonnuUa, quae in B nusqnam 
apparent et manifesto per errorem inrepserunt. Hinc, 
opinor, efficitur, notas illas marginales ad aliquam 
certe partem iam in eo libro ex quo codex A descriptus 
est, nonnullas etiam in eo, ex quo B deseriptus est, 
faisse.*) 

Contuli librum Tabingam mihi permissum anno 1881. 

C = Chigianus, fol. H. YIII, 2(i2 ,,chartaceu8, ele- 
ganter scriptus^', eiusdem fere, ut videtur, cuius B 
aetatis.**) Incipit ab eisdem, a qnibus B, verbis; sub- 

*) Qnae ratio cnm intercedat inter codicum A et B (vel 
potins BC, nt protinus docebo) Bcripturam, iua et officium 
quodammodo mihi inde Bubnasci iudicabam , ut si qua 
otiose et inepte dicta et conquisita ex propinquis sententiae 
viderentur, ea vel tradita ab omnibus codicibus delerem, 
id qnod pagg. 171, 8--9; 203, 11; 235, 8; 238, 24; 334, 15 
(secntus cchdtingium) ; 347, 2 feci aut certe an facerem 
dubitavi. Omnia porro ea, quae 8unt oratoriae dispositio- 
nid, cum partim in uno libro media inter verba declamatio- 
nis legantur, in altero deprehendantur apposita in margine 
vel desiderentur, partim in solo codicis A margine exstent, 
praeterea plerisque declamationibus onmino desint, reieci 
in apparatum. Exclusi etiam illa, quae ante declamationes 
285, 308, 351, 384 leguntur „coloratae, traotatae declama- 
tiones** etc, secutus priorum editorum exemplum, qnamqnam 
equidem vix crediderim ab aliquo lectore haec inducta. 
**) In catalogo bibliothecae sub titulo Qointiliani saec. 



^FAHO. x:ii 

* !r. adeptus 



,1 



.0, 

e X 
ex- 

i "• • • • 

literis 

't *ex- 

;t faciie 

linalis Se- 

:< oratoriae 

iones edere 

>ura sua, ut 

facta proxi- 

L\ Senae nul* 

Senensi biblio- 

.rrkunden") vel 

mam in Chigia- 

■ arum editioni, Ho- 

Michael Fernas di- 

tre quicquam fuisset 

.:tiamque non ezplo- 

m addidisse ducebat, 

linc nemo in tota im- 

13 imprimendum susci- 

eudationis epistola non 



.»1 



XII PRAEFATIO. 

Aliorum codicum deperditorum vestigia deprehen- 
duntur apud XV^ et XVI* saec* viros doctos. Et prima 
quidem harum declamationum mentio videtur a Rudolfo 
Agricola (1443 — 86) fieri, Cuius in libris de inventione 
dialectica insunt illa III; 14: „(nec tamen adeo vitan- 
dus ordo rectus, ut credamus non interdum ratiocina- 
tionem totam proferendam,) quod et Quintilianus fecit 
in ea declamatione quae inscribitur ^ignominiosus con- 
tra ti*es rogationes'. Ergo, inquit, si et lex ignomi- 
niosum vult esse eum, qui ter contradixerit nec tenu- 
erit: et hic contradixit ter nec tenuit, quomodo non 
sit ignominiosus inveniri profecto non poterit." De- 
prompta haec ex decL 263, ubi (p. 76, 3 — 6), excepto 
illo ^invenire', prorsus eadem verba in BC legimus, 
similia in A. Quo efficitur, secunda parte XV* saec* 
librum declamationum, BC codicibus propinquum, in 
Germania delituisse. 

Sed eisdem fere temporibus ablatum e Germania 
aliquem declamationum librum et missum in Italiam 
esse docemur per lo. Ant. Campanum, qui in epistola^) 
ad Fr. Piccolominium, cardinalem Senensem, (qui postea 



*) Titulus epistolae est censurae in QuintiliaDi decla- 
mationes. Legitnr in editione ,,omnium Campani operum*% 
Venet. 1495 vulgata, fol. LXIII vs./LXlV rect. atque in 
editionibus epistolarum Campani; nnde in Burmanni et 
aliorum editiones recepta est. — Verisimile est ipsum Cam- 
panum^ tam cum comes cardinalis Senensis, legati in con- 
ventnm imperii Germanici missi^ Batisbonam venerat anno 
1471^ libmm indagasse et deportandum trans Alpes corasse. 
Multas enim eum in illo itmere perscratatum esse biblio- 
thecas Germanicas ex compluribus eins epistolis, velut nlti- 
mi libri nona (in qua illa insnnt ^magna copia librorum 
vetustissimorum in tota Germania est: patent aditus omni- 
bus: mirum in modum observantur etc") et sexti libri ab 
ultima tertia (in qua descripti a se in Germania codicis 
mentionem facit) apparet. 



PRAEFATIO. XIII 

Pii in nomine ornatiis summum pontificatum adeptuB 
est,) data haeo scribit: „Centum et triginta sex 
Quintiliani declamationes ad te nuper e Ger- 
mania missas Quintiliani esse (sic) arbitror, (ut) 
etc. . . Coniecturam facere ex ipso codice licet, pri- 
mum quod trecentas sexaginta fuisse ostenditur, 
quem numerum nescio an alius quam Qu. impleverit; 
deinde quoniam Qu^ attribuuntur; nec multo post Qu^ 
tempora exscriptum tam vetustum codicem puto, 
ut errari tam recenti memoria vix potuerit. . . Sub- 
sequuntur in codice declamationum Senecae X 
libri . . . Secundum has Calfurnii Flacci ex- 
ceptae quaedam paucae perbrevesque sententiae. ... 
Post hunc *Pini8 Excerptarum' subscribitur literis 
maiusculis et ^Antonii luliani' . . ac mox et ^ex- 
temporaneae Quintiliani' promittuntur, ut facile 
appareat, subsecuturas fuisse extemporaneas^^ 

Yidetur hic liber fuisse in bibliotheca cardinalis Se- 
nensis; Campanus, ut anno 1468 institutionis oratoriae 
editionem yulgaverat, ita fortasse declamationes edere 
ipse in animo habebat vel aliis saltem censura sua, ut 
ederent, commendare*) voluit. Non est facta proxi- 
mis annis editio, et codex perisse videtur. Senae nul- 
lum, ut comperi, eius vestigium. Sed ex Senensi biblio- 
theca plurima literarum monumenta („Urkunden") vel 
ipsa vel transcripta deportata esse Romam in Chigia- 

*) cf. qaae in laudatione viri, epistolarum editioni, Ro- 
mae 1496 et Yenetiis 1502 fol., adiecta Michael Fernus di- 
cit: „Kemo litteratorum ausus eo tempore quicquam fuisset 
edere, qui illius ante iudicium sententiamque non ezplo- 
rasset. Magnam is labori suo gloriam addidisse ducebat, 
cui huius commendatio accessisset. Hinc nemo in tota im- 
pressorum Hesperia ea tempestate opus imprimendum susci- 
pere velle videbatur, cui illius commendationis epistola non 
praeluxisset.^* 



XIV PRAEFATIO. 

nam bibliothecam legimus in Blumii Itinere Italico 
(Gottingae 1834, IV p. 227 sq.)* lam illud incipit 
simillimum veri fieri, Chigianum, de quo supra locuti 
sumus, librum C, descriptum esse ex illo Campaniano, 
cuius manifesto ab eisdem verbis initium fuit.*) Nec 
minuB B, artissime cum C coniunctus, prope contingere 
ad illud yetus exemplar videtur. Quod cum inventum 
sit in Germania, ubi inde ab illo tempore nullum ha- 
rum declamationum certum vestiginm est, nescio an 
ipsum fuerit illud Agricolae notum et ab eo laudatum 
exemplar. 

Fortasse idem deperditus liber memoratur et de- 
scribitur tertia de codice declamationum facta mentione 
ab eo qui principem editionem curavit, Thadaeo Ugoleto 
Farmensi, anno 1494. Qui in praefatione „cum me, inquit, 
proYOcares, ut M. Fabii Quintiliani . . declamationes 
emendarem . . aut saltem qoalescumque apud me essent 
impressoribus quotidie efflagitantibus traderem, . . in hoc 
quam lubenter adquievi, in altero enixe repugnavi" . . 
et, cum multa deprayata essent „in his libris corrosiS) 

*) 136 quidem Campanus declamationes memorat; sed 
nec Parmensis editio plures promittit, neglectis illis quae 
praeterea continet declamationis 137^ (no. 252) reliquiis. 
Quod autem 360 plenum numerum fuisse contendit et de 
Calfurnio Flacco, non Calpumio, loquitur si quis voluerit 
in argumentum contra nos addacere, illa obicio: yideri Cam- 
panum, cum censuram suam componeret, codicem ipsum 
non secum habuisse sed scribere de prius aliquando inspecto 
atque facillime ita potuisse fieri, nt non modo calami lapsu 
sed etiam memoriae errore aliquid peccaretur. Senecae 
vero praetermittendi eis qui libros B et C scripsenmt plena 
ratio fuit, si iam antea illius viri controversiae typis vol- 
gatae erant; quod cnm principes editiones sint annorum 
1490 et 1492, verisimillimum est (cf. p. XV**). Hla deni- 
que ^Antonii luliani' et 'Extemporanea Qnintiliani, no- 
mina et titulos inanes, in transcriptis libris desiderari, nemo 
mirabitur. 



PRAEFATIO. XV 

squalklis ac carie obsitis, utpote nuper e ruderibus eru- 
tis, quae ex unico exemplari emendare desperarem: 
malui ut qualescumque essent . . in lucem postliminio 
redirent, quam a tineis, ut maior eorum pars (intel- 
legit manifesto priorem illam, decll. 1 — 252 conti- 
nentem) corroderentur. Confusas tamen antea leges, 
argumenta, dedamationes, senfiones . • Beparavimus et 
in pristinam formam redigere curavimufl. Correximus 
etiam nonnalU Ubrariorum yifda, temporum nequaqnam: 
multa intacta omisimus, ne forte magis depravare- 
mns*).^^ His ex verbis colligendum yidetur ad sum- 
mam similitudinem expressa in Parmensi nos habere 
vetaBtissimi alicuius codicis verba. At inspicientibus 
Parmensem illud facile apparet, fluxisse ex recentioris 
aetatis codice B, nihil minus quam corroso, carie 
obsito**). Cuius rei argumenta ex multis pauca eaque 
gravissima sufficiant haec. Scribunt libri 
p. 153, 18 illo fratris vitam petit B, illo fr. v: p. P 
p. 165, 12 nuUo lurO B, nullo viro P 
p. 163, 19 potuis { se (fracto verbo medio in exitu 
versus, quem hic et in insequentibus exemplis 
indicare vult illa linea dividensj) B, potius se P 

*) Be ipsa Ugoletus multa in deterius vertit, correxit 
oppido panca. 

**) Quod fii ab initio certum perspectumque mihi fuisset, 
nihil curae habuisaem in apparatum quid traderet P reci- 
pere. Ceterum si pendere editionem P a codice B evictum 
est, illud simul certum, scriptum hunc codicem esse non 
post annum 1494 (quo est facta editio). Etiam in catalogo 
Monacensi XV ^ saeculo datur. Sed Laubmannus et Meyerus, 
quem ipse de sua sententia interrogavi, XVl^ potius dare 
Yolebant. Tamen cum scriptor operam manifesto dederit, 
ut quam diligentissime et ad ipsam regulam exscriberet li- 
teras, non posse de tempore satis certo iudicari concessit 
neque perpensis eis quae proposui argumentis quidquam 
reliqui futurum, quam ut accedatur catalogo. 



XVI PRAEFATIO. 

p. 211, 12 confiteami I ni necesse B, confiteamini ni 
nec. P 

ca 



• • * 



p. 267, 4—5 ... (1 

.... dixit, patrem (ita ut supra distin- 
guendi signum, post dixit positum, fortuito in 



(O 



yersu superiore sil <^) B . . . dixit in patrem P 
denique, cui loco plunmum tribuo momenti, 

p. 140 fuerat tuae curae, tuae seyeritatis 

interyenire | et aliquid facere fortius. ego fortunae 

agendas esse gratias puto q { emissus dicitur etc. B 

• . . fuerat tuae curae, tuae seyeritatis inter- 

yenire | emissns dicitur etc. P. 

Quid igitur? Mentitus est Ugoletus, de libns cor- 

rosis et e ruderibus breyi ante erutis locutus? Non 

opinor. Atqui si habuit yeterem codicem, cur non tra- 

didit operis? Describendi eius, ut descriptus liber in 

manibus illorum esset, satis iusta ratio fuit, si no- 

luit inquinari yel pessum dari librum suum, antiquitate 

yerecundum et pretiosum. Yerum ne suum quidem sibi 

habuisse iudicayerim istum librum, mutuatum potius esse 

ex Senensi bibliotheca. Ita, si probabilia haec con- 

icio, non potuit ipse ille yetugtus codex, quem red- 

dere debebat incorruptum, in officinam demitti, neque 

tamen inmerito illum Ugoletus descripsit ut fundamen- 

tum suae editionis. 

Firmandae , coniecturae accedit illud, quod ne B 
quidem liber, .unde nata est sine dubio Parmensis et 
quem intercedere iudico intra illam et yetustum de quo 
Ugoletus yerba facit exemplar, ipse fuit in officina: 
nuUa eius habet yestigia et, quod grayius est, distinc- 
tiones yersuum et membrorum saepius discrepant inter 
B et P, neque literae capitales eisdem semper locis 



PEAEFATIO. XVir 

usarpantur; persaepe praeterea aliqua .verba, quae per 
compendia non multom discrepantia inter se scribi 
solent, mntata inter se, veluti tamen et tantum, etiam 
ubi in B et in F omnibus literis expressa suni Atqui 
certe non tanti esse poterat liber B Ugoleto, si idem 
vetustiorem illum librum suum habebat. Haec ergo, ut 
paucis repetam, de omnibus illis qnorum initiam erat 
aut est a dedamatione 252 media, libris yelim statuere. 
Yetus exemplar fuisse unum: quod primo in Oermania 
usui foisse Agricolae (et nescio an .etiam Cornelio 
Agrippae cf. p. 16 n), tum translatum Senam a Campano 
inspectum esse, deinde per aliquod tempus concessum 
Ugoleto*) eumque sois usibus et pra^>arandae editioni 
librum descripsisse, descriptum eleganti scriptura librum, 
Monacensem nostrom B, iterum describendum curasse, 
ut fieret exemplum^*) operis, quod pessum ire inter 
eorum manus non tanti esset. Eodem fere tempore 
etiam Chigianum librum C ex illo yetusto Senensi 



•• 



*) Qai eundem Campani et TFgoleti librum esse per- 
Buadere sibi non potemnt, facillime conmiime utriqne ar- 
cbetjpam sament. Sed ne illud qaidem extra omnem ra- 
tionem, si qais credat librum Ugoleti ex Campaniano, multo 
fortasse ante quam transferretur in Italiam, esse descriptum. 

Tabulam igitur illustrandae rei Sed ne tales qnidem ima- 
hanc proponere yelim : / gines utique falsae iudi- 



cod. Agr. Camp. Ugol. 



candae, quales hae sunt : 
§ Agr. Camp. . 



I I I 

4 • • • > 

B Agr. Camp. UgoL C Ug. 
b C B etc. B etc. 



P 
**) Quod exemplum editionis litera b notamus. 

Qniniiliaid decl., ed. Bitter. b 



XVIII PRAEFATIO. 

descriptum esse. Cuius ipsius fata ultra persequi non 
possumus. 

Minus certa de yeteribus codicibus testimonia haec 
accedunt: Ulricus Fabricius (1489 — 1626) in librorum 
suorum tabellas retulerat ^oentum Quintiliani declama- 
tiones", quae tamen post mortem eius a persorutantibus 
bibliothecam non r^ertae snnt, ut auctor est Justinus 
Gobler, qui processum illius yiri iudiciarium primus 
evulgayit (anno 1541).*) 

Tum Jo Alb. Fabricius in bibliotheca Latina II. 

a 

p. 321 (editionis anni 1773) haec prodit „etiam Qu. 
Marius Corradus lib. I. epist. 9. Quintiliani declamatio- 
ues 136 memorans, quas sua manu descripserat et a 
se emendatas a Gryphio Tolebat excudi . . . Praeter 
principem autem editionem Parmensem usum se esse 
testatur duobus codieibus mss. lib. I epist. 11.^' Quo- 
vum prior pars extra controversiam est, sed plus 
quam dubium mihi, num recte interpretatus sit, quae 
Corradus dicit de fontibus suis. Excerpo epist^Iam 
(scriptam Bomae, eodem ut videtur anno, quo nona, 
1547) et prima eius yerba adpono. „Sebastiano Ory- 
phio, Lugdunum. Declamationes ad te misi, tantum 
(ut spero) non mendosiores. Erant enim scriptura 
omnino contaminatissima. Adhibita est a me di- 
ligentia, quanta maxima potuit: sed Eomae antiqui 
libri non erant, quibus ea in re uti possem ac ne 
noTi quid^m, praeter unum, qui puero mihi Neapoli erat 
missus; et alterum . . . Hic est • . impressione Far- 

*) Verba in epistola eclitioni praemissa haec 8unt: „in 
ultima illa ad Gaesarem (Carolum ac.) in Hispaniam profec- 
tione, i'n qua occubuit, quosdam (codices sc.) secnm extulisBe 
aut alioqui SDblatos esse verisimile est, qnos iam frustra e 
8U0 chirographo desideramna : ut snnt inter cetera . . . cen- 
tum declamationea Fabii Quintiliani . . ." 



PRAEPATIO. XIX 

menBis; . . Tertius . . litera erat eadem qua meus. Prae- 
terea vero neque librariorum neque doctorum hominum, 
qui nuno Bomae snnt, respondit quisquam sibi hunc 
librum ante fuisse cognitum . . . Non ergo me retardare 
tantum potuit, antiquos libros quod non haberem, 
quantum incitare, ne aliquando paucissimi, qui exsta- 
rent, amitterentur" etc.*) Equidem mihi persuasum 
est, Corradum nullis usum esse libris mss, quos vi- 
detur intellegere de antiquis loquens. Novi tantum 
praesto ei sunt tres, quorum duo, cum eadem litera 
fuisse dicantur, eiusd^ editionis videntur exemplaria, 
Mediolanensis opinor, quae ipsa nulla alia est, quam 
repetita Farmensis. 

Licet Tero fuefint ille, quem suum dicit (missus Nea- 
poli) et alter simiUimus ei liber non typis impressi sed 
manu scripti, momenti tamen „contaminatissimae scriptu- 
rae^' eorum non multum tribuerim et flacile existimaTerim^ 
fuisse non aHos quam B et b libros, quorum alterum 
habemus, alterum non desideramus. 

Editionem declamationum neque Sebastiani Gryphii, 
cui destinaverat Corradus recensionem suam, trium 
illorum librorum ope constitutam, inyenio eam, quae 
haec nostra („minores decU.) contineat,**) neque Hu- 

*) Proxiina quoqne verba digna quae hic exscribantnr: 
,,Mira enun pancitas in Italia, et ailennum de his in scriptis 
doctorum hominum. Semel vnod^eaiv Hieronymus protnlii" 
(cf. quintil. DecU. p. 209 sq.) ^neseio an ex iis, quas ad 
CCLII interiisse cognovimus. Fatrnm nostrornm memoria 
lacobus Sadoletns (nat. 1^77, f 1547) ac de transalpinia 
hominibus Bud. Agricola et Comelius Agrippa (nat. 1480 
f circa ann. 1535) respexisse ad argumenta ex his CXXXYI 
mihi videntnr.** -^ Sadoleti et Agrippae locos ad quos haec 
gpectaut inyenire mihi non contigit. 

**) Ceterum Gryphianae posteriores, inde a nona anni 
1555 mihi non inter manus fnemnt, sed ex catalogis tan- 
tnm notae sunt. 

b* 



XX PRAEFATIO. 

gonis Portensis, ad quem falso missus erat libellus et 
ipsum Lugdunensem, uUam. 

Praeterea, si certus auctor est Caspar Barthius (ad 
Pap. Stat. Theb. IX, 169 pag. 96/7) „etiam Basilius 
Faber (1520 — 76) qui scholasticum lexicon Latino- 
Germanicum scripsit, se aliquot centenas Quintiliani de- 
clamationes habuisse easque Oporino excudendas dedisse 
scribit in Qu^ commemoratione'^ ; quam in lezico illo 
non invenio. Libri an manu scripti fuerint, admodum 
incertum; editio Oporini nulla exstat. 

Denique Latinium (1513 — 93 ) in notis editionis 
Burmannianae ter (p. 438, 439 bis) legimus „ex MSS^^ 
aliquid protulisse, quod paululum discedit a codicis A, 
in quo solo hi de quibus loquimur loci*exstant, scriptura. 
Sed errorem aliquem puto subesse nec ex mss., sed 
ex se potius Latinium hausisse. (In ^^lucubrationibus*^ 
eius, editis Bomae 1659, nihil inest, quod ad decla- 
mationes Quintiliani pertineat). 

Bestat, ut postquam BC librorum inter se et 
eum eis qui deperditi memorantur codicibus coniunctio- 
nem illustravimus, libro A quoque iam demus suum 
locum et plenum constituere conemur codicum quasi 
stemma. 

Est autem A non modo plenior quam B.C et novem 
declamationibus auctior, sed etiam scripturae in uni- 
versum haud dubie potioris. Propius igitur, quantum 
licet intellegere, abest ab illo exemplari archetjpo, 
quod signo I libet notare. Litera cc notamus exem- 
plar illud, ex quo fluxit A; quod cognovimus X° 
saec^ fuisse mutilatum, deperdita parte priore et pri- 
mis paginis, quarum initiiim erat a decl. 244 media, 
manifesto situ corruptis deletisque ad aliquam par« 
tem earum literis. Controversia potest moveri de illo, 



PRAEFATIO. XXI 

an eundem codicem duplici Bigno notaverimus a et I, 

hoc est, an ex eodem exemplari descriptus haberi 

possit A et liber Campani. At yix poterit, ut opi- 

nor: nisi forte ad id confugimus, accepisse Campa- 

num (vel Piccolominium) librum non integrum et 

intercidisse aliqua dum liber ex Germanica biblio- 

theca transfertur in Senensem. Integer enim liber 

si non plus 136 (vel 137) declamationes continebat, 

ut descriptus sit ex a, recentior erat quam A; at li- 

terae eius, si credimus Campano, erant antiquissimae, 

et haud fjEUsile persuaserim mihi hunc virum, qui mul- 

tus, ut epistolae eius docent, erat in libris manu scri- 

ptis eyolvendis et excutiendis et summa laude apud 

aequales florebat, adeo potuisse falli, ut X^ vel XI^ 

saec* manum iudicaret Romanam et paene aequalem 

ipsi Quintiliano. Plena igitur hac tabyla omnes, de 

quibus certius aliquid sciri potest, codices compre- 

bendam: 

I 



I I 

A Agr. Camp. Ug. 

I 
* > 

C B etc 

Plures inter I et « atque fi interponere literas, ut 
longius absit archetjpum, nihil attinet. — Qui Campani 
et Ugoleti libros discemunt, facile illam, quam supra 
eis adposui tabnlam, adiectis I, «, A (et /?) notis 
Bupplebunt. 

Editiones priores quantum reperire potui, hae 
sunt: 



XXII PRAEFATIO. 

1494 Parmensis Ugoleti, de qua supra (pag. XIV 
sqq.) copiosius disserui. 

Repetita est 1509 Parisiis apud Jo. Paryum 
(Petit). 

1563 Parisina Aerodii, typis Frd. Morelli excusa, 
sola Parmensis (et Parisinae illius Parvi) ope, 
sed summa cum sagacitate constituta a viro iuris 
peritissimo et, quamquam paucos post annos 
obscurata est edito per Pithoeum codice A, ne 
hodie quidem inutilis. Qui cum Parmensi in- 
stituerit comparationem vel locos attenderit eos 
qui pari in codice A atque in editione P cor- 
ruptela laborant, non tenui laude dignum opus 
facile profitebitur, (cf. V**). 
Bepetita haec editio est Mediolani 1619. 

1580 Parisina Pithoei, apud Mamert. Patisson ex- 
cusa, quae sola praeter Parmensem nititur libri 
manuscripti fide et illa quidem optimi codicis A, 
Montepessulani. Habet et habebit aliquid mo- 
menti, cum quod diligentissime secuta est vetus 
exemplum tum quod etiam primam illam codicis 
paginam transcripsit, cuius hodie ne una quidem 
litera dignosci potest. *) Adiungit declamatio- 
nibus Calpumii Flacci 51 excerpta et dialogum 
de oratoribus. Summae aliquot paginae notis 
datae, quibus aut perscribuntur codicis verba, ubi 
quid supra correctum est ab editore, aut ser- 
vatis ita ut tradita in A sunt verbis adduntur 
coniecturae. Diligentiae editoris etiam haec argu- 
menta. Sed tamen desideratur ea subtilitas, qua 
qui hodie editoris munere fungitur uti par est. 

*) Itaque quae ez Pithoenana depromo^ primae paginae 
verba, non A, sed Pi signo in apparatu critico notavi. 



PRAEFATIO. XXIII 

Praesertim illud offensioni est, quod cum ple- 
rumque Pithoeus literis vet. cod. yel vet. exem- 
plar velit intellegi suum exemplar, eodem com- 
pendio promiscue interdum etiam Parmensem 
notat vel, plus semel, nescio quem alium librum. 
Bepetita editio est multifariam: primum, ut 
videtur, 

1594 Heidelbergae, apud Comelinimi, eadem 
forma et eisdem tjpis adhibitis, tum in Geneven- 
sibus editionibus operum Quintiliani: apud 
Jac. Stoer aunis 1604. 1618. 1625. 1637; 
apud Pet. Chonet 1641 et 1651. Parisina 
aliqua editio anni 1608 sub eodem titulo quo 
Stoerianae vulgata colmerere cum eis videtur et 
anni 1618 alia exemplaria secundum catalogos 
Schweigeri (Handbuch der klass, Bibliographie, 
Leipz.1834) officinae Sam.Crespini signum habent; 
cum Chouetianis parem titulum habere eademque 
continere (apudSchweigerum) dicuntur: Francofur- 
tenses duae, altera anao 1629 apud H. Bobjn- 
sonum et Gu. Fitzerum, altera anno 1657 apud 
Wilh. Serlinum et Londinienses anuis 1641 et 
1662 apud B. Withakerum impressae. 
Bepetitiones magis magisque discedebant a piimo 
exemplo et deteriores^ uti queritur Gronovius, 
fiebant. Qui novam editionem recensuit, quae 

1665 ex officina Hackiana, Lugd. Bat. et Boterod. in 
8^ prodiit quarta; diligeater usus prioribus et 
novas coniecturas multas et bonas proponens. 

1698 Argentoratensis Ulr. Obrechti, typis Dul- 
seckeri impressa, et ipsa est meriti alicuius. 
Secuta 

1720 Lugdunensis Burmanni, excusa apud J. de Yivie. 



XXIV PRAEPATIO, 

Est splendide ezornaia et congeBtis priorum edi- 
torum aliommque doctorum yirorum (Lat; Latini, 
nat 1513 f 1593; Jo. Schultingii, patris illius 
qui anno 1659 natus dst Schultingii; Pet. Francii 
nat. 1646 f 1704) notis et. epistolis satis com- 
moda, ceterum mirae neglegentiae. 
1784 Bipontina, j,ad optimas editiones coUata studiis 
societatis Bipontinae*', non multum differt a Pi- 
thoeana. 
1821 — 25 Parisina recognita a Dussodio (Dussault), 
in bibliotheca classica latina per N. E. Lemaire 
edita. Expressit, ut ait ipsa, in declamationibus 
Burmannianam editionem, coUatam oum Obrech- 
tiana^ et vetustioribus quibusdam.'' Notas quoque 
et epistolas a Burmamio communieatas repetit 
et pleniorem, quam ibi est, editionum tabulam 
proponit. 

Transcripta ex hac didtur summa, 
1824 — 26 Taurinensis, ex typis Jos. Pomba. 

Novae editionis pridem desiderium esse nemo ne- 
gayerii Jam Orellius (in epist. critica ad Madyiginm, 
praemissa Ciceronis Oratori, Bruto etc., Tnrici 1830)*), 
acerrime inyectns in Burmannianam, ad suscipiendum 
id opns exfaortatus est. Suscepi et quantum potui in 
perficiendo eo stadinm consnmpsi. Desiderabuntur et 
yituperabuntur non nulla: quae maxime opus erant 
facto yideor mihi fecisse, atque habeo persuasum hac 
editione non modo quod declamationes obliyioni iam 
paene datas, quas esse ipsius Quintiliani abhinc tres 
annos demonstrayi, in lucem rursus protuli gratiam 



*) Quae epistola «^emendationes" prodit „A]mari Ran- 
coneti, iureconBQlti BimiigalensiB (n. 1498 f 1659), a Bon- 
garsio margini Pithoeanae editionis adBcriptaB." 



PBAEFATIO. XXV 

ine aliqaam mereri, sed snperasse etiam aliqnantum 
Oronoyii et Obrechti editiones (quae certe illa maxime 
vnlgata Burmanniana potiores sunt). 

Adhibui in meum usum quam diligentissime eorum 
omnium> qui priores operam suam declamationibus 
dederant, notas, praecipue vero E. Rohdii adiutus sum 
x>bservationibuB*), quas liberalissime mihi permiserat 
tam frequentes, ut vix ullam paginam possis perlegere, 
cuius non locus unus aut alter, corruptus vel despe- 
ratus antea, restitutus et explanatus sit ilHus viri 
felicissima et illustri emendatione. Ne ipse quidem 
mihi videor resiitu^dis verbis prorsus defuisse nec 
nulla eorum, quae manum emendatricem exspectabant, 
prisiiiiae sanitati restituisse. 

Perfectnm non esse opus optime ipse intellego. Ex^ 
ciaationi tamen sit etiam illa, de qua disserui, contro- 
versiarum forma non perfectarum nec plene explicata- 
rum, sed primis tantum lineis circumscriptarum. Aliena 
enim urbano et expolitiori sermoni vox, minus diligenter 
usurpata dictio, senteniia non plane suo loco posita, 
quae in exomato opere certissima signa essent turbati 
stili, nescio an hic paulum offensionis habeant; tamen 
quousque pertinere possit neglegentia sermonis, ita ut 
non desinat omnino esse Latinus, brevi incuriae et 
ineptiae confinio, de ea re, puto, viri docti aliquan- 
tum inter se dissentient. Saepius etiam in sale- 
broso ilio stilo potest in controversiam vocari, an sen- 
tentia atiqoa artius cohaereat cum priore, an sequen- 
tem propius contingat, an proprium atiquid velit ex- 
ponere; nec minus utrum praeceptori per sermonem 

*) Rohdii coniectimte ubi congpnebant eom eis quae 
ipse mea sponte in commeBtarios meos retnleram, in ap- 
paratn critico non Eo, ied Bo et JRi apposni. 



XXVI PRAEFATIO. 

monenti et yiam demonstranti an actori per continuam 
declamationem loquenti tribuenda sit — verba nimirnm 
declamationis et sermonis plus semel inter se confusa 
in mss — dubium fieri potest. Altera in eo inest 
diffictiltas, qnod forenses res his declamationibus prae- 
parantur et tractantur, et leges insuper, quibus con- 
tinentur causae, magnam partem incertae sunt, quippe 
non ex Bomono tantum iure petitae, sed etiam ex 
Graeeo, vel etiam constitutae inani scbolasticomm fic- 
tione. Non sine causa igitur eorum, qui priores curam 
in corrigendis et explanandis verbis posuerunt, iure 
consnlti plurimi fuerunt, atque Aerodii illa, non posse 
baec nisi certe iuris perito emendari, nesdo an nlte- 
rius pertineant quam ad confiisa illa et foede depra- 
vata editionis P, de qua loquitur ipse, verba. 

De scriptura haec moneo: secutum me esse Bram- 
bachium (Hillfsblichlein z. lat. Bechtschreibung) ita ut, 
ubi inter duas formas Hberam optionem admittit, eam 
eligerem quam codex A, et ipse non semper sibi 
constans, praeberet; contra cuius tamen auctoritatem 
scribebam incohare et Fleckeiseni monita (50 Artikel) 
observans: arcessere, quae scriptura promiscue cum 
illa accersere in codice A usurpatur^ Brambachio in 
eo non obtemperavi, quod s post x, quod perraro in- 
venitur in A, oppressi. Nominativos et accusativos 
pluralis tertiae omnes per -es declinavi^ quamquam 
,,omni8, partis" aliaqae similia nonnumquam in harum 
declamationum codicibus inveniuntur.*) 

*) Sunt autem illa: partis 235,28; 414,19 AB — pro- 
pinquitatis 245, 9 mortis 284, (4.) 7 A — omnis 135, 6 in- 
feiicis parentis 154, 1—2 absentis 363, 8 B. Manifesto solo 
librarii errore factum, ut i et e literae permutarentur, id 
quod saepissime in codice A deprehendimus, veluti in illis: 
colle^re, demicare, demissus, ezestimare, sterelis; praeterea 



PRAEFATIO. XXVII 

Gratias non modo eis quos supra nominavi viris 
doctissimis, sed onmibus qui aliquo opere me adiuve- 
mnt, habeo agoque maximas. 

Scr. in monasterio Blaburensi mense octobri 1884. 

C. Bitter. 



crebro ita, nt A b corrigat, A a tamen scribat : constetit, deffido, 
desertores (gen. sing.) mesere, meseratio; ae qnoque haud 
raro loco i literae positum: ezaestimo, et rice verBa: pri- 
mium pro praemio; i ubi e desideratur et corrigitnr non- 
nnmquam ab Ab: dispicere, perdidissit etc. Confnndnntur 
etiam u et *o: formosos (nom. sing.) adolescens (cf. p. Yllsq.), 
adfectoB, fructoB, voltus etc.; pro totos in Aa legitur alicubi 
totns, in Ab tutos. Quas scriptnras longnm Mi in appa- 
ratu onmes notare. Illa qnoque plemmqne neglexi et 
obiter hic memorare satis habeo: h literam saepe vocali in 
initio Tocabnli vel ante simplicem vocem in composito pro- 
poni eandemque mrsns eisdem locis, nbi non superracua est, 
omitti, yelnti in illis: habundayerunt, hac (» atqne), heram 
(imperf. verbi esse), hoccidi, hodia, honera etc.; abeo, adi- 
buit, eres, exaustis, exortaia, oc etc.; d et t saepe in fine 
Tocabuli commntari: aput, at, illut, istut, quot; rursum: ad, 
inqnid; ti et ci syllabag non discemi: conditio, fidntia, 
obYtis, sollititissimnB; hoBpicia; inter m et n saepe p inter- 
poni: dampnum, dampnare. — In B qnoqne codice com- 
plnra similia sunt, praesertim permntata in compoBitis di 
et de et in litera h ponenda panlo minor inconstantia. Pro- 
pria codiciB haec: cybuB, foelix, foemina, BequutuB, seqnutn- 
ms, similia; saepe etiam scribit hjlaris, locnplex. Ab A 
etiam in eo differt, quod ante q m semper in n, d plemm- 
qne in c permntat: qnicunque, tanquam, ntmnque, quod num- 
qnam A, quicqnid, qnod raro ille liber habet. 



NOTAE. 

A BB cod. Montepessnlanus — Aa ==== prior scriptura; Ab 
— correcta scriptura. 

Pi s= cod. MontepesBulani prima pagina, a Pithoeo tran- 
ecripta. 

B B= cod. Monacensis — Ba » prior scriptura; Bb » cor- 
recta scriptura. 

C » cod. Chigianus. 

P B editio princeps Parmensis. 

Aer » Aerodius. 

Bu Bs Burmannus. 

edd. » priores (quaedam) editiones. 

Fr » Francius. 

Gr =■ Gronovins; 

Obr e» Obrechtns. 

Pi BB Pithoeus. 

Ean » Ranconetns. 

JRo ^ RohdiuB. 

Bo et jRt a» Bohdius et Ritter. 

Sch a Schultingius. 

ccrr. « correxit. //// signum eat rasurae. 

om, « omisit. X „ „ literae erasae. 

8€c. BB secundum. t«*t ^ n lacunae. 

•|- — f verba inclusa sigmficat esse turbata. 

[ — ] „ „ „ tradita a MSS non posse ser- 

vari 

<— > „ „ „ contra librorum MSS fidem 

adiecta. 

Literis iacenttbtis diBtinguuntur in contextu verbornm omnia 
correcta; didnctis literis in apparata critico scri- 
buntur notae marginales. (Praeterea illa N et q sunt 
notae marginales, in codice A adscriptae.) 

Quae ipse conieci aut correzi^ asterisco * notavi. 



TITULI DECLAMATIONUM. 

OCXLIV. ^Adultera a marito ezule occisa.^ 

CCXLV. <1)epoBiU infitiator.^ 

CCXLVL Soporatus fortis privignua. 

CCXLVII. Raptoris divitis boua. 

CCXLVIII. Octo anni duplicis imprudentiae. 

CCXLIX. Abolitio adulteri fortis. 

CCL. Sortitio ignominiosorum. 

CCLL Rapta Bterilis repudiata. 

CCLIL Parasitus raptor candidatae. 

CCLIII. Tyrannicida yolens dedi. 

CCLIV. Exul accusator et sententiae pares. 

CCLV. Transfhgae ezcludendi. 

CCLYI. FurioBus trium filiorum pater. 

CCLYn. Nuptiae inter inimicorum filioB. 

CCLyill. FortiB contumax patri forti. 

CCLIX. Pauper naufragae liberator, maritus. 

CCLX. Pastor abdicatorum. 

CCLXI. Aequatio patrimoniorum. 

CCLXir. MarituB virginis raptor. 

CCLXm. IgnominioBus contra tres rogationes. 

CCLXIV. Fraus legis Yoconiae. 

CCLXY. Ignominiosi pulsator in templo. 

CCLXYI. Ex proditore ezule fortis. 

CCLXYII. Flens ad arcem depositor tyrannidis. 

CCLXYin. Orator, medicus, philosophus. 

CCLXIX. Diyes sub tyranno auctionatus, 

CCLXX. Rapta ex duabus geminis. 

CCLXXI. Ter fortis contra tertium fortem, 

CCLXXn. Orbata proditrix. 

CCLXXni. Debitor adulter. 

CCLXXIY. Tyrannus fulminatus. 

CCLXXY. Heres ob adulterum fratrem. 

CCLXXVI. Bona raptoris qui se suspendit. 

CCLXXVII. Praegnans adultera. 

CCLXXYIII. Expositor petens cum forti decem milia. 

CCLXXIX. Diyes speciosi adulter. 



XXX TITULI DECLAMATIONUM. 

CCLXXX. Eaptor reversos. 

CCLXXXI. Abdicandus cum gladio. 

CCLXXXII. Tyrannicida veste muliebri. 

CCLXXXIII. (^nicas diBerti filius. 

CCLXXXIV. Adnlter sacerdos. 

CCLXXXV. Imperator exulis filius. 

CCLXXXVI. Adulter fratris ex sponso. 

CCLXXXVIL Fortis filius proditionis rei. 

CCLXXXVin. lyraDnicida filiorum duorum. 

CCLXXXIX. Amator filiae. 

CCXC. Abdicans reductuih ob furorem. 

CCXCI. Adulter uzoris, qna cesserat fratri. 

CCXCII. Laqueus Olynthii speciosi. 

CCXCIII. TyrannuB victae ciyitatis. 

CCXCIV. Dives proditionis rents. 

CCXCV. Demens ex vinculis fortis. 

CCXCVl. Exul tace. * 

CCXCVII. Meretrix ab amatore forti caecata. 

CCXGVIII. RusticuB parasitus. 

CCXCIX. Ossa eruta parricidae. 

CCC. Adultera apud filium iudicem rea. 

CCCI. Rapta a cUvite pro ancilla. 

CCCII. Auctoratus ob sepeliendam patrem. 

CCCIII. Proditionis rei fortes. 

CCCIV. Tria praemia divitis sacerdotis. 

CCCV. Exules a divite pugnare inter se coacti. 

CCCVI. Expositus negatae matris nuptias petena. 

CCCVII. Conscius veneno proditorie. 

CCCVIII. Duo testamenta. 

CCCIX. Raptor convictus. 

CCCX. Fortis bis adulterii damnatus. 

CCCXI. Addictus manumissus. 

CCCXII. Heredes de. deposito. 

CCCXIII. Falso caedis damnatus. 

CCCXIV. Ego te, pater occidi. 

CCCXV. Fortis pater desertoris. 

CCCXVI. Flens luxuriosi pater. 

CCCXVII. Imperator provocatus a filio. 

CCCXVIII. Legatum inter libertos. 

CCCXIX. Adultera venefica. 

CCCXX. Multati socius. 

CCCXXI. Invicem venefici frater et medicus. 

CCCXXIL Abdico te nisi desinis. 

CCCXXIU. Alexander templum dedicans. 

CCCXXIV. Bona sacrilegi. 



TITULI DECLAMATIONUM. XXXI 

GCGXXV. Hereditas fidei commisBa. 

CCGXXYI. Legati filias victima pestilentiae. 

CCCXXVII. Sterilis triam noyerca. 

CCCXXVIIL Discordes fratres. 

CCGXXIX. Sepaltara tyrannit qai se occidit. 

GCCXXX. AbdicaBdas qai aUt adalteram matrem. 

CCCXXXL BiB damnatois iniariarom, tertio abBolatai. 

CCGXXXII. DiyitiB et paaperis testamenta. 

CCCXXXIIL Paaper impensis diTitis diBertoB. 

CCCXXXIY. Proditoris accoBator ex defensore. 

CCCXXXV. Infamis in nOTercam TalneratnB. 

CCCXXXyL Ager commoniB et novae tabalae. 

CCCXXXVII. Seditio popali et ezercitaB. 

CCCXXXVIU. Lifl de fiho ezpoBitoriB et repadiatae. 

CCCXXXIX. Rogatio DemoBtheniB. 

CCCXL. NovitiaB praetextatas. 

CCCXLL Ees fdrtiya improfesBa apad pablicanos. 

CCCXLIL Ancilla in ardiipiratae naptiaB missa. 

CCCXLIII. Circomscriptor paaperis, diTitis raptoris socer. 

CCCXLIV. Bedempta meretriz a diyite paaperis filio. 

CCCXLV. Paaper ad tyrannicidiam mercede condactas. 

CCCXLVI. Tator filii soi in adoptionem dati. 

CCCXLVII. Absente marito ramor et naptiae. 

CCCXLVni. Com proditoribas carcer incensas. 

CCCXLIX. Baptons pater, dementiae reas. 

CCCL. Aqua mgida privigno data. 

CCCLI. £zal indez iyrannidis. 

CCCLII. Beastyrannidi8,qai deliberayit yictor arma deponere. 

CCCLIII. DispensatoreB torti. 

CCCLIV. Morietar anteqnam nnbat. 

CCCLV. Tator lenocinii rens. 

CCCLVI. Filias pro meretrice patris saam redimens. 

CCCLVII. Uzor non relinqaens ob adalterinm caecatum 

CCCLVIII. Ezposito palsatori amputatae manas. 

CCCLIX. LiB pnblicani de nnionibas; 

CCCLX. Lifl de dotibns socras et nnras. 

CCCLXI. Depositi rapti quadraplam. 

CCCLXII. iDyicem poleatores patrum. 

CCCLXIII. Vestiplica pro domma. 

CCCLXrV. Conyiciator paaper occisaB. 

CCGLXV. De yi septem iadices. 

CCCLXVI. Legatus filias proditoris occisas. 

CCCLXVII. Lazariosi pater fortis. 

CCCLXVIII. Alens patrem rapta abdicata. 

CCCLXIX. Armis sepalcbri yictor. 



XXXIl TITULI DECLAMATIONUM. 

CCCLXX. Rapta competitrix divitis filiae. 
CCCLXXI. Viri fortiB pater reus proditionis. 
CCCLXXIL Palsator edttcatoris expositufl. 
CCCLXXIIL Omamentis redemptas. 
CCCLXXIV. Abdicatus heres ob tjrannicidium. 
CCCLXXV. Fortis filius proditionis rei, frater desertoris. 
CCCLXXVI. Expositns ioratas ob nnptias edacatoris filiae 

^abdicandas^. 
CCCLXXVII. Vocatas a patre in militiam venenam terens. 
CCCLXXVIII. Aactor pacis abdicandus. 
CCCLXXIX. Dives a parasito sacrilego reos caedis. 
CCCLXXX. Crax scripta servo non danti venenum. 
CCCLXXXI. Noverca torta filiam consciam dicens. 
CCCLXXXU. TNprannicida conductus. 
CCCLXXXIII. Bapta male tractata. 
CCCLXXXIV. Virgo immolata pestilentiae. 
CCCLXXXV. Lenoni reus, qui meretrici amatorium dedit* 
CCCLXXXVI. Iphicrates cum gladio. 
CCCLXXXVII. Fortis abdicans servatum desertorem. 
CCCLXXXVm. Avia testis. 



M. FABn QUrNTTILIAOT 

DECLAMATIONES, 



CCXIIV. 

<Adaltera a marito exnle occisa.> 

<Inprudentis gaedis damkatus quinquennio ex- 
ULET. Adultebum cum adulteba liceat oc- 
CIDEBE. — Inprudentis caedis damnatus cum 6 
ante expletum poenae quinquennium noctu do- 
mum ad visendam uxorem revertisset, in ad- 
ulterio eam deprehendit; occidit. reversus post 
quintum annum caedis reus est.> 

<DECLAMATIO.> lo 

. • . manifestum est, et in hac tamen civitate 
extra controyersiam praecipue . . . positum .... 
eoS; qui a se homines occisos esse fateantur, teneri 
lege. qui distingues igit . sa • . ere. ^Occidisti ad- 
ulteros.^^ Quis igitur dubitat hoc in <hac> civitate a 15 
legibus permissum? Adulterum^ inquit; cum adul- 
tera liceat occidere: quid alitid feci? ;;Sed non 

2 *<adultera a. m. e. occisa^; — <exul reveraus ante 
tempus, caedis reu8> Pi g 3 — 9 *<inprudenti8 etc. — caedis 
reus e8t.> J 10 <Declamatio.> Pi || 11 . . .manifestum etc. 
hic et in insequentibus versious spatio ptmctis distento Pi |i 
*[et] {?) II 12 *positum <non omnes continuo> eos (?) || 14 
*occidi[8ti] (?) 1 16 <hac> Bo 

QaintiUani deol., ed. &itter. 1 



2 QUINTILIANI 

licuit occidere tibi'^* et in hoc omnem calumniam 
suam contrahit; <^ut)> neg^^^ mihi licuisse occidere: 
primum^ quod ius civis non habuerim eo tempore, 
quo exul eram; nec ad me iura pertinuissC; quod 
5 exulo. Si in perpetuum exilium missus essem, for- 
sitan posset de hoc quaerj^ an ad <^me^ Jeges per- 
tinuerin^; cum illud « lege fieret^ quod exularem. 

quinquennale vero exilium dubium est^ quin 

precessent abfiente me, aeque erat causa, 

10 propter quam vis inferretur ei, qui inprudens oc- 
cidissei. non damnabatur animti^^ aut sceleris ea 
poena erat. „Sed ut pertiniieril^ inquit, ad te lex, 
<occidere> tamen tibi non licuit, cum ad occiden- 
dum renire non licuerit. lex enim quinquennio te 

15 iubet exulare/^ Puta me contra ius re&9se <«t^ 
si<^c mecum]> in praesentia <^age]>; tiamquam eontra 
itis redissem. non tamm mihi obicere dehes, quod 
occiderim, sed qmd <^reYertenm,y . . tingeute fe- 
cisse contra l^ges . . contva illam :tamen legem 

20 feci . . . . ad iudieium pesrtanet ....... taic etiaan red- 

ire mihi licuisse hoc rerum occidere 

licere . Ergo lex qu significat omnia . . . 

quae ady<ey9us adulteros 'acripta est^ ut con- 

tra.alias leges ..... ab exihO; nec homines occi- 

25 dere licuit: sed quemadmodum homine .... erant 
ita rever . . 

serm:o. 

Locus potenS; [quomodo] quantum liceat adver- 
sus adulteros. Sed in hac controyersia facere oportet 

2 ^contrahit. negat Fi H 6 ad leges pertinuerini Pl, 
corr, Bo || 10 *iu8 auferretur (?) || 11 animo Fi, carr, Pi, 
cf, inddcem I, || 12 lex . . . tamen Pi, I, <occidere> t. Bo\\ 
15 rediisse si . . in praesentia . . Fi, eorr. Bo || 18 ^re- 
verterim.) || 19 *legi Pi, on lege {?) || ^S.patensPi, eorr, 
Bo (cf, indic, I) \\ *[quomodo] 



DECLAMATIONES. CCXLV. 3 

quod in omnibus fere ut quotiens communem di- 
xerimus locum^ ad proprium revertamur. communis 
est locus adrersus adulteros omnes; proprius ad- 
versum lios adulteros. 

DECLAMATIO. 5 

Itaue mulier inpune peccassit, quae calamitatem 
yiri sui pro occasione habuit .... bus erat, cui quin- 
quennium brere videbatur. aequale enim illud fuit 

adalt narrabatur cuius opinio dum 

firequens; sed paene continuum ac perpetuum fuit. 10 
Ne quis autem existimet nunc adult<^erium)> unius 
tantum vindicandum: <pertinet> ad exemplum to- 
tius civitatis. 

CCXLV. 

<Depositi infltiator.> 15 

QUI PBPOSITtHI INriTIATUS FUERIT, QUADBUPLUH 

SOLVAT. Qi^i filium luxuriosum relinquebat^ pe- 
cuniam Apu4 amicum deposuit et mandavit ut 
reddeiet emendato. peti<i>t adulescens pecu- 
niam <adhuc luxuri.ans^ iUe infitiatus est et 20 
iudicio cum adulescens contenderet vicit. postea 
frugi facto partem depositi obtulit.> ille qua- 
druplum petit. 

1 *commimibus Fi || 11 cum adolt . . . . Fi, corr, 8ch, 
•in adiLLt<(erio hoc> un. t. Yind. ^iniuriam: pertinet> {?) \\ 
12 Yindicandum . . . ad Pi, .yind. ^pertinet> ad Sch J| 15 
<^I>epasitt infitiatory Pi || 20 adhuc luzurianB, ille infitiatur. 
postea frugi facto parfcem depOBiti oSert supplevit Bo, verha 
repetens ex'5,11 et 28; *religma ipse adieci conferens 4,20 
et 5, 19 sqq, Altera et quae fortasse nihil minus placeat 
emendatiane adhibita possit scrihi: petiit ad. pec. adh. luz. 
amicas habere se (cf. 5,12) ne^avit et apud iudices evincit. 
postea ultro emendato iuvem partem pecuniae reddidit: 
ille q. p. 



4 QUmTILIANI 

SERMO. * 

.... yidetur hic adulescens tamen 

asper exactor . . . quoniam persona nobis proponitur 
amici; et amici hoc ipso^ de quo agitur^ probati. 
5 nam ita facilius ostendemus, omnia eum fecisse 
adulescentis ipsius causa, si ne reus quidem usquam 
ad odium compellitur. 

DECLAMATIO. 

Depositum qui infitiatus fuerit, quadru- 

10 plum solvat. Infitiari est depositum noUe solvere. 
itaque ne actio quidem haec dari potest^ nisi ad- 
versus eum, qui damnatus fuerit. eo<dem> enim 
tempore quaeratur necesse est^ an habeat pecuniam 
et an infitietur: neque omnino quadruplum solyere 

15 debet^ nisi simul <^simplicem summam se debere^ 
convictus. Quare si hanc tantum negasset aliquando 
et postea obtulisset^ non tamen poterat yideri qua- 
druplo obligatus, cum hoc ipsum quadruplum cum 
ea summa a&nuerit; quae nega<^ba^tur. Quid si. et 

20 absolutus est hoc iudicio, cum in quadruplum dam- 
nari poterat? neque enim ideo debet quadruplum 
solvere^ quia potuit ne simplum quidem solvere. si 
ipsam pecuniam^ quae a patre tuo apud amicum 
<deposita est, repetere> velles, non liceret tamen 

25 tibi rem iudicatam retractare. Hoc ergo fieri potest, 
ut rem non potueris repetere, poenam rei petas? 

2 verba sermonis jprima mutilata qui susceperit sa/nare, 
legat quae in sermone declamationi CCCXVI praemisso me- 
dio, item quae in sermone declamationis CCCXLVI obser- 
vanda discipulis praecipiuntu/r \\ 5 ostendamus Aa || 6 istius 
Ab J 7 compelletur (?) Bo \\ 12 *eo<dem> || 15 nisi simul 
<utnusque]> conv. jBo | ""^simpHcem s. s. debere> || 16 
hic Bo H 19 habuerit A, abnuerit (?) Eo || nega^ba^tur Bo \\ 
20 [hoc] (?) Bo B 22 quia oportuit <^eum> ne etc. Bo \ 28 ami- 

cum veUes A, ^deposita fuerat petere^ Bu || 26 

poenam repetas Pi 



DECLAMATIONES. CCXLV. 5 

SERMO. 

Haec circa ius^ illa circa aequitatem: qui qua- 
druplum ab infitiatore petit, illa dicere solet: 
oportet poenam esse ayaritiae et adfici supplicio 
cupiditates. neque enim aliter fides constare po- 5 
t[u]erit apud hominesy nisi metu continea<(n^tur. 
depositum [hoc] eo magis vindicandum, quod fere 
secreta sunt citra probationem. non potest omnino 
in boc arguere avaritiam. 

DECLAMATIO. lo 

Depositum quo tempore petisti? luxuriosus ad- 
huc. si voluisse^ confiteri, habere s<e> pecuniam; 
nondum tamen debebatur. non est in depositis 
simplex condicio. deponitur aliquid^ quod quando- 
cnmque repetitur^ reddendum est: deponitur aliquid 15 
in tempus. boc quomodo depositum erat? ut acci- 
pereS; cum luxuriari desisses. quo tempore repe- 
tebaS; adhuc lururiabaris. non debebatur ergo nec 
potest yideri infitiatu^^ quod eo tempore negavit, 
quo iUi extorqueri non posset vel confitenti. ,^Quare 20 
tamen negare maluit, quam hoc iure uti?" Quon- 
iam te luxuriosum spes adbuc pecuniae faciebat. 
an non hoc est^ quod te fecerit frugi? didicisti 
tibi pecuuiam <^frugalitate^ et labore servandam. 

At mehercule vereor, ne cito obtulerit: sine du- 25 
bio tu discussam luxuriam vis probare avaritia; at 
haec ipsa accipiendae pecuniae fames alias videtur 
prodere cupiditates. satis erat homini frugi, quod 

6 pot[n]erit l^r 1 6 ome A, ornnes edd,, eorr. Bo | con- 
tinea^>tur Bu || 7 [hoc] Bo || 8 potes Bo || 12 nolnisses A, 
corr. Mo et Bi |{ ^haberes pec. A; si voluissem conf. habere 
me Sch\\ 14 *alind (?) || qnando'que A || 15 *aliud {?) || 18 
luxuriaberis Aa || 19 vidari Aa, vidicari vel iudicari Ab |{ 
infitiatum A, eorr, Bo {{ 24 post pecuniam 15 vel 16 litera- 
rum spaUum vacwum relictum in A || *^frugalitate> || 26 et 
A; corr, Pi 



6 QUINTILIANI 

accepisti. Itaque et aliccs quoque condiciones fru- 
galitati tuae j)onit amicus patemus: si yixeris, quo- 
modo Tideris fecisse, si tenendi potius patrimonii, 
quam auferendi habueris curam^ est adhuc quod tibi 
5 possit tribuere patrimomum patemum; sed adhuc 
habet suum. >^ 

CCXLtl. 

Soporatus fortis prirlghus. 

Qui fortiter fecerat, bello imrainente soporem ab 
10 noverca subiectum bibit. causam dixit tam- 

quam desertor. absolutus accusat novercam 
veneficii. 

DECLAMATIO. 

Etiamsi^ iudices^ eyentus proximae causae satis 

15 videri potest etiam in hanc quoque pfonuntiasse^ 
primum tamie^n doloris. mei t>irofessiOiiem dissimulare 
noh possiim; quod noT^t^cam ante accufiare non 
potui. debeo quidem sententiis iiidibum omnia; homo 
tameii; gravissimam iniuriam passug; adhue tantum 

20 absolutus sum. Vemm me quamyils praecipue in 
hoc itidicium agat ultio ftaliis illud quidemf peri- 
culum fallit: hodie constituetis, an merito absolutus 
sim. inter suiUma diserixnina rei publicae non foit 
v^nenum 

25 ego desei^ui. Si qaid autem ad 

hanc praeteritorum indignationem adicere etiam 
forma[m] ipsa[m] iudicii potest: illud certe est^ 
quod nulla possit tolerare patientia, quod se mihi 
contehdit noverca beneficium dediss^. vos aesti- 

30 mabitis^ quid de persona hac sentiatis: non fecis&ret 

3 coepisse (?) Bo \\ 21 an *ultio, tamen ne 111. (?) \\ 22 
*abb. eim inter s. d. rei pnblicae. „non f. i. ven." (?) |) 25 
qnifl A, corr. JW || 27 *forma[m] ip8a[m] 



DECLAMATIONES. CCXLVI. 7 

boc maier; certe^ quod mibi satiB esi, pater non 
fecitr 

SEBMO. 

Qnotien0 finiendum erit, primum intueri debe- 
bitis^ quid utraque pars yelit; deinde id quod Yult 5 
quam brevissime complecti. Quare negat venenum 
essC; qui pro rea dicit? quia non occiderit; neque 
sit mortiferum. quare dicit y^enum esse^.qui ac- 
cusat? quoniam medicamentum sit et efficiat ali- 
quid contra naturam.* ergo non est satis id modo.io 
videri yenenum, quod occidat. sed baec omnia ye- 
nena sunt. ad tuam quidem finitionem etiam mor- 
tiferum istud erit. nam cum id ageres; ut dese- 
rerem; desertorem poena sequatur: etiam id^ quod 
deesse buic medicamento yidebatur; adi^ceras. 16 

DECLAMATIO. 

Yeneficii accuso. yeneficam dicO; quae soporem 
dedit'. unde tibi ^in]> hos usus venena?' notiora 
sunt' qnaedam pemicie et ezperimento depreben- 
duntur^ adeo ut aliqua publice dentur; boc quid 20 
est? quid tu vis vocari? in tempus venenum, quo 
mens aufisrtur^ quo corpus gravatur, quo membra 
solvuntur. saepe in seelere virtutis est nosse ve- 
neni modum; eomagis quod videmus copia con- 
stare, quod temperamento quodam, ut stetur citra 26 
mortem. Si quis accusare te veneficii voluisset illo 
temporc; quo sane non vacabat; si protulisset cor^^ 

4 gqq. M Inst. or. YII, 8, 20 aq. 

e braviBwme A || 7 reo A, corr. Of, || 11 sednec o. v. 
^ortifera^ b. Bol 16 adicereB vel adiiceres non Baiis chre' 
exseriptum hdbet A, corrt Ro, conferena qtmi in indiee I 
adseripvi' locum H 17 veueficiam Aa || 18 <in> Pi ||'21' quod 
A, earr^ Or, II 2!> anferetur Afti|| 27' non vacabam Oftr; <^mihi^ 
n. yacabat Mo, sed of. indic. I. 



8 QUINTILIANl 

pns meam, quod non solum motu [corporis], fa- 
miliae conclamatione excitari non potuit, sed belli 
tumultu et fragore signorum et trepidatiene totius 
ciyitatis: victurum promitteres? Veneficium fini- 
5 tione docui^ veneficium periculo docui: volo di- 
cere et de animo. Potionem istam cui dedisti? quo 
tempore dedisti? privigno dedisti. si alio tempore 
dedisses^ deceptam te putarem: nunc excogitasti 
potionem^ quae me lege occiderd;. 

10 Equidem si me interroges^ vixisse me illo tem- 
pore non arbitror. quid "eram? pro dii immortales! 
aut in qua parte naturae locavit me noverca? bel- 
lum mibi nuntiatum est^ et hominem; quem non 
peregrinatio detinuit, non absentia ulla a periculo 

16 civitatis relegavit, <somnus vinxit>. quid actuf» sit 
manente me intra muros^ commilitones mei narra- 
verunt: dicitur ingens fuisse proelium, commissa 
utrimque acies^ dubia saepe victoria et huc atque 
illuc spes inclinata, cum interim miles^ in quo plu- 

20 rimum fiduciaC; in quo maximum momentum vide* 
batur^ in nulla parte visus auditur. quid plus con* 
tingere potuit faosti, si perissem? non alio modo 
audivi bella^ quam avorum proavorumque tempori- 
bus. At si mihi detur emendatio praeteritorum, 

25 utinam noverca illud statim venenum dedisset^ quo 
vita auferretur! illa potione consumptum tota civi- 
tas ad rogum tulisset^ celebrasset laudes, etiam 
temporis discrimen multum attulisset admirationis. 
illa dicerent homines: >non tulissemus haeC; si vi- 

1 corporis A, exclusit Bo; sed neseio an alius penetivus 
substituendus siti S frigore Aa | 4 scientia A, fimtione (P) 
JBo I 5 esse periciilo Aa f 9 qua Ab | occiderit A, corr. JV | 11 
enim A, corr. i2o Q 15 ^somDas vinzit.^ Bo conferens 9,2^: 
devincta mens 1 acta Aa, acti Ab, corr, Bo 1 18 utmnqne 

Aa I 28 proavaromqne Aa | 24 nota: Si m det' emenda- 
tio praeteritornm A || 26 auferetar Aa 



DECLAMATIONES. CCXLVn. 9 

xi8set.< ;,EgO; inqnity iamen animo bono feci, 
Erabescite matres^ quae amplexae armatos iam li- 
beros impiae tamen iam estis mei exemplo. in^ 
Tenta est tota civitate <^una qnae^ magis amaret^ 
una qoae parceret: noYerca.'' non dico de fais ad- 5 
fauc, quae secuta sunt; non illam iudicii contume- 
liam: interim tamen^ quid mifai potuit gravius 
accidere? quam ego, dii deaequel perdidi occasio- 
nem? obtulerat deus tempus merita geminandi: ve- ' 
nerat dies adprobandi, quod fortiter feceram, id 10 
non fortunam fuisse. felices commilitones mei: 
faostium terga yidistis, calcastis cadayera^ yictoriam 
publicam clamore laeti retulistis: at ego^ ^qu^ndo 
pugnandum est?4: interrogavi; longamque illam no- 
Tercae noctem tandem emensus non mente^ non 15 
gradu constiti, ac mifai yicisse cives meos accusa- 
tQr^dicayit. 

Yideor ex magna parte[et]iam adprobasse cau- 
sam proximo iudicio. quo enim modo absolutus 
essemy nisi illa accusatori dicerem »Yis tenuit et 20 
devi<n>cta mens?4: 



CCXLTn. 

Raptoris dlTitis bona. 

<BoNA>MAEiTi UXOB ACCIPIAT. Adulescens locuples 
rapuit; priusquam optaret puella; misit ad eam 25 
propinquos rogatum^ ut nuptias faaberet. audi- 
tis illa precibus tacuit et fleYit. percussit se 
adulescens. priusquam expiraret, optaYit illa 
nuptias. petunt bona propinqui et uxor. 

1 tantnm A, eorr. Pi || 2 annatiis Aa || 4 ^ima qnae> 
Pi I 10 fecerat Aa | ad A, corr. Pi || 11 •fortuitum (F) || 16 
grado Ab Jl 18 [et]iam Bo || 20 snm A, corr. Bo || 21 de- 
vi<n>cta Gr H 24 <bona> Bo || 27 nupt. optaret Bo 



10 QUINfEILIANI 

SERMO. 

Demonstranda vobis est via: videte, quid utra- 
que pars velit, quid utraque pars dicat; et illud 
quam fieri potest brevissime et sigmficantissime 

5 comprehendite. ut puto, dicit baec puella: »uxor 
sum. nuptias enim optavi. optando statim mari^ 
tum' habere illum coepi: necesse enim erat illi 
marito esse, si viveret: nec tempore /it matri- 
monium, sed iure.4: f Haec er^o comprehendenda 

10 sunt finitionibus: dicit pars diversa: »non fuisti 
uxor'; non nnpsisti enim illi: optione tradita es 
quidem illi, sed statim discessit post vocem.4: boc 
finitione comprehendendum est: uxor est> quae fe- 
mina viro nuptiis conlocata in societatem vitae ve- 

15 nit. <illa in societatem vitae nonvenit.^ tum non 
est tradita. illa quid dicit? »uxor est, cuius cum viro 
matrimonium factum est.« pars diversa hoc dictt.f 
Pinitio interim dicitur falsa, interim parum plena. 
nos neqiie falsam possumus dicere partis adversae 

20 finitionem, neque parum plenam: nec tam in sub- 
vertenda ea morari debemus, quam in confimanda 
nostra. sit ergo, ut non infirmandum finitionis ge- 
nus, ita ad convincendum nimis plenum. nam pos- 

18 sqq. = Inst. or. VII, 3, 19. 23 sq. 

5 pnta A g 8 eit ida, nt Ab, corr: Gr || parimonium Aa, 
patr. Ab || 9 *haec ertohec A, haec certo I\* || 10 *finitione(.^) || 

11 snbsiBti A, corr: iV' || cnm illo A, corr. Bo || tradita qni- 
dem Ab || 15 ^illa ia soc. v. n. ven.^ Bo, an seribendtm: 
*qnae femina v. n. c. L s. v. v. tum non ^snfficit 8i]> est 
tradita (?) || tu[m] non e9[t] tr. Fi \\ 17 pactum Crr \\ contra- 
dicit Sch; partis diversae nnitio interim etc, (deletis iJlis hoc 
dicit) Eo; fortasse sententiarum ordine immutato scribiendum: 
9 *sed inre. [haec ergo comprehendenda snni finitionibus.] 
dicit p. d. etc. — post vocem. hoc^si^fin. comp. est, uxor efc. 
— tradita. ^pars diversa hoc dicit.^ Hla q. d. efc. — factum 
est. [pars diversa hoc dicit] ^Haec ergo comp. sunt finitio- 
nibus.^ ceterum cf. indic. 1 1( 21 orari Aa [ 22 ut ut Ab || in- 
firmanda et 23 conviucenda nimis plenaT t A, corr. Pi || 23 
non Ab, om. Aa, corr. Bo 



DECLAMATIONES. CCXLVII. 11 

samus uxorem dicere ea^mX quae yiro per nuptias 
tradita Ib soctetatem vitae Tenit; sed non tantum 
haec uxor; sieat non negaremus uxorem, si ita fini- 
retur: »nxor est; qaae per nuptias a parentibus 
in matrimonium tradita in societate multis annis 6 
fuit;< ^cnm tamen^ illud a parentibus tradita 
non necessarium in finitione uxoris sit. ista falsa 
quidem non sunt; sed plerisque detractis erit ad- 
huc uxor. fingamus enim factas esse nuptiaS; con- 
secutam statim alterius mortem: erit profecto uxor^ 10 
etiam te confitente, tradita^ si in societate yitae 
non fuerit. quomodo ergo ista societas vitae ad- 
iecta non quidem mentitur; sed exeedit necessa- 
rium: ita illud quoquC; nuptiis conlocata efficit 
uxorem: sed non haee solummodo erit ^uxor^, fin- 16 
gamus enim nuptias quidem fecisse nullas; coisse 
autem liberorum creandorum gratia: non tamen 
uxor non erit; quamyis nuptiis non sit coUocata. 
Yideamus igitur; si ista supervacua et circumfusa 
sunt^ ^qualis^ fixiitio huic nomini suffici<^a^t. neque so 
enim hoc intueri debetis; quid desit; sed quid sa- 
tis sit. 

DECLAMATIO. 

Dixi uxorem essc; cuius cum viro matrimo- 
nium factum est. quid amplius? nam sicut coitus 25 
%tque congressus citra ius non efficeret uxorem; 
ita uxor etiam citra haec manet. Id ex cotidianis 
et in firontem incurrentibus adprobari potest. nam 
ut ab ipsis incipiam: comprehendo uxorem duxisse 

1 enim dicere ea A, corr. Bo || 8 finiremuB A, corr, 
8eh I 6 anis Aa || 6 ^cnm tamen^ JRo \\ 8 quidam A || 11 tr. 
etsi 8ch 1 18 *aaicit necets. A || 16 hoc A, corr» Bo, con* 
ferens vers. 2-^8 | *^uxor^ || 16—17 finsamut e. n. q. f. n. 
c. a. 1. c. g. n. tamen om. Aa || 20 ^quaiiB^ Bo || Mimci^a^ 
Bo II 21 ^eapeetatur: quid circum sit || 26 sict A || 27 r) / elic 
cotidianu et in fronte Icureatib; A || 29 ipiis ^his^ 
inc. 8ch; an ♦ip. ^nominibusX iac (F)| 



12 QTJINTILIANI 

dici: hoc ante noctem^ hoc ante congressum^ hoc 
primo statim iure; et fortasse in aliis possit videri 
necessarium expectare: htc de nuptiis convicimus. 
est quidem ius matrimonii exple^m^ tamen expecto 

5 et coitam et, id quod peto^ ^atrimonium iungen- 
dum: haec in eiusmodi condicione non sunt expec- 
tanda^ quia antecesserunt. raptor si non occiditur^ 
iam maritus est. Id sic quoque accipitur: qui ma- 
ritus erit, non est caelebs; quae uxor^ non yidua^ 

10 aut virgo. de utraque vos persona ergo volo in- 
terrogare. putemus statim optione finita quaeri de 
adulescente. diceresne illum esse caelibem? at si 
diceres, illa occurre<^re>t. dic igitur, caelibem: uxo- 
rem potest aliam ducere: virginem hanc aut vi- 

15 duam non diceres. at de altera quaeri supervacuum 
est. si viduam: interrogo, an esset aliquis^ cuius 
nuptiarum habitura esset ius puella. crederem igi- 
tur, neque illam virginem <aut viduam> esse con- 
stare et illum non esse caelibem. si haec uxor et 

20 ille maritus, nunc quaero, cuius ille maritus^ cuius 
haec uxor? Nuptias tamen in domo <^desideras^. 
Nuptiae in aliis sint sane necessariae — quam- 
quam ne id quidem utique ius exigit^ causam ta- 
men <(nuptiae)y in domo hanc haben^ ostendendae 

25 voluntatisy filiam tibi, aut eam ipsam coniu<^n^gi, 
quae sui habet potestatem — : hic quod nuptia% 
efficiunt; optio fecit. videamus, an etiam fortius at- 
que vehementius: quippe illic voluntas, hic etiam 
necessitas quaeritur. ausim dicere utique in hoc 

3 haec A, corr. Bo \\ 4 patrimonii explendnm A, eorr. 
€rr II 5 circaitam A, corr, Gr \ matrimoninm A, corr. Gr | 7 
antecesserint A, corr, Gr |j 10 e[r]go {?) Bo tj 12 ille occur- 
ret A, corr. Sch \\ 16 dicere A || 18 *<aut vidnam> || 20 ma- 
ritns. Non qa. Mo \\ 21 *<de8idera8> || 24 <nuptiae> Bo \\ ha- 
beto A, corr. Bo || 25 coma<n>gi Pi \\ 26 hoc A, corr. Bo \\ 
28 hoc Aa || 29 aut sim Aa 



DECLAMATIONES. CCXLVII. 13 

gmere litis, nullas esse digniores, quae retineant 
maritorum hereditates^ quam eas^ quae uxores ex 
raptu esse coeperunt; quoniam post raptum nuUa 
uxor est, nisi beneficio suo. ac forsitan inde etiam 
lex ista descendit. 6 

Ad illa libet peryenire; ad quae pars diversa 
vocat: an haec digna sit^ quae uxoris nomen ac- 
cipiat. Si hoc tantum dicerem: meruit hereditatem 
pro iniuria, posset tamen yideri hereditas ista genus 
quoddam satisfactionis. Amata est ab adulescente. 10 
debet hoc quoque yalere in portione litis huiusce; 
nihil ille maluit, quam ista bona^ etiamsi yiveret, 
esse communia. ille fecit his bonis hanc legem. 
speravit de ea adulescens. ideo rogare ausus est. 
Nuptias petiit puella — non dico nunc de iure — : 15 
cogitate, quantum beneficium dare Toluerit; immo, 
quod ad ipsam pertinet, dederit: remisit iniuriam 
raptae yirginitatis ea, cui lex et morte[m] yindicare 
permisit. 

^^Sed sero hoc dedit.'^ Etiamsi huius tarditate 20 
factum esset^ non illius festinatione^ noli tamen 
mirari pudicam^ si castitas non statim irae suae 
imperare potuit. satis praestat rapta^ quae non 
cito optat. ^^At enim iam yulnerato optavit^ quon- 
iammoriturum sciebat: captayit hereditatem.'' Num 25 
igitur animum puellae a primis temporibus raptor 
ignoravit? magnum clementiae argumentum. cui 
potestas adeundi magistratus statim, jpermissa con- 
tinuo yox^ qua se et iniuriam suam ulcisceretur; 
finiret onera pudoris sui: audit rogantes diu. pri- 30 
mum hoc praeiudicium eius est^ quae exorari pos- 
sit. rogari velle, pro <e>rogato est. Hoc tantum 

6 atq; Aa, adq Ab || 10 abolescente A H 11 quoque hoc A, 
corr. Bo j 18 ixiorte[m] Chr || 20 tarditatem A |J 28 emissa A, 
corr, Bu \ contmua A, corr. Pt || 31 piudia A || 32 *<e>ro- 
gato; exoratione Scth 



14 QUINTILIANI 

non satis erat^ iudiceS; si dicereni: non negavit. 
atqui dolor erampit^ et numquam fere ira silentio 
continetur. miseret me adulescentis optimi alioqui 
et nimis verecundi; quod sic animum eius inter- 
5 pretamini. Satius erat dicere: non negavit — ji audeo 
dicere, iudices: promisit: neque <enim> unum pro- 
mittendi genus est. Yoluntas hominum non tantum 
Toce signata est. an yero si manu promisisset, 
mt voltu annuisset, dedisse[t] fidem et oonfirmaase 

10 spem puella videretur <: non videbitur^, quae 
facie adfectum, quae totis oculis misericordiam 
prodidit? flevit: idem fecit, quod illi, qui rogabant; 
ad mentionem periouli, ad mentionem carnificiS; 
uberes lacrimas profudit. certe non yideo adfectum, 

15 qui occidat. ;,Sed tacuit.'^ Alioqui hoc vos exi<g>e- 
batis ab ea, quae modo virgo fuerat, quae hoc no- 
men paulo ante perdiderat, ut de nuptiis loquere- 
tur, nisi ubi necesse erat? ^^At post vulnus .opta- 
yit.^' Ecce maiorem misericordiam: suscepit raptoris 

20 sui misera curationem; queritur quippe.de fortuna; 
quod beneficium perdidit. neque enim r^vellere 
poterat tam alte exactam manum. misera existi- 
mabat, hoc eum fecisse causa miserationis. Perve- 
nit tamen aliqua ad illum laetitia jdatae salutis: 

25 etiamsi breyis, tamen grata est yoluptas. ad vo- 
ce(my eius audita<m> oerte oculos«sustuIit; si nibil 
aliud, hoc certe solatii tulit, non mori se tamquam 
damnatum; non illum, quamvis .semianimem atque 

1 lude A II 2 dolorem rumpitur A, corr, Pi || ira fere. A, 
corr. Bo || 6 lud A, illud edd. \\ <enim> Sch ||7 voluntas 
hominum non tantum voce signata est r) A j| 9 an A, 
corr. Pi \\ vultn Aa || xiedisse^t] Pi \\ 10 puellam videret 
Aa II <non videbitur> Gr; videretur. quae f. a. q. t. o. in. 
prodidi)^, flevit, idem f. etc. ^Pi B 15 aJiqui Aa || exi^g^ebatis 
Pi II 17 praediderat A || 19 fiuscepi Aa || 20 for////na Aa |( 21 
divellere A, eorr.Bo \\ 25 ad yoce<^m^ e. audita<^m^j9e«^m; 
at voce e. audita edd. 



DECLAMATIONES. CCXLVnL 15 

palpxtantemy inyasit carnifex^ non ynlneratam crn- 
entnmqae per ora populi traxit; non illi capnt, 
▼el examini^ l^e recisum est pro immitis! qni 
de snmma clementia tam triste feci^i exemplnm. 

ccxLvm. 6 

Oeto anni dupUeis inpnidentiae. 

iNFBUDEimS CAEDIS DAMNATUS QUINQUENKIO EX- 
UliET. EXUI4EM INTBA FINE8 LICEAT OCCIDEBE. 

Qni eaedem per inpmdentiam commiserai^ ab- 
iit in exiliom. ibi tertio anno exilii aliam 10 
eaedem similiter commisit. expleyit tempns 
qninqnmnii ex eo tempore^ qno itemm occi- 
derat. redenntem illnm post octavnm aimnm 
occidit qnidam intra &ies. rens est caedis. 

DBOLAMATIO. 16 

Non continuo occisns homo ad crimen et ad 
damnationem pertinet; cnm hoc interim legibus fa- 
cere liceat. qnotiens autem licet, etiam oportet. 
exulem occidere intra fines licet. Id ius dupliciter 
efficitur. aut enim redit; cui omnino ^non^ licet^ 20 
aut ^cui^ non redira nisi <[post tempus^ licet. 
Nescio^ an ex iis duobus etiam iustius yideatur 
occidi, cum redit contra legeS; qui aliquando iure 
rediturus sit. illum enim sane cupiditas patriae et 
ultima desperatio cogat aliquando furtum facere 25 
iuii praeterea cum aut ita revertantur exules^ tam- 
qnanL in hoc fallant^ aut ita tamquam tis facere li- 

2 p ora ppti traxit t) A || illud A, cofr. ^ f 3 ex- 
'ammae logi A, exanime, lege edd., corr. Bo || {«o inimitiB 
^cara8>I (?) Bo, canferena U,20j^ 4 fecit A, eorr. Sch H 6 
aoleis A || 20 cni non licet Pi, cm omnino <^nan]> !• Sch || 21 
ant non redit nisi licet A, corr. J2o 1 23 qoi redit c. L cnm 
aL (F) JBo y 27 his A, corr. Bo 



16 QUINTILIANI 

ceat^ aliquan^o magis ii occidendi sunt, qui palam 
contra ius reyertuntur. illis enim remissum furtum 
non utique nocet in exemplum; neque is, qui se 
agnoscit contra ius reverti; diu intra fines mansu- 

6 rus est. is yero, qui contra legem sciens redit, 
temptat iura yincere, et in impudentia sua perse- 
yeraturus est. 

Yideamus nxmCy an ei gui cum revertiBaet, oc- 
cisus esty reyerti tempore illo licuent. >Inpru- 

10 dentis caedis damnatus quinquennio exulet.< 
utrum hoc intellegimuS; singulis caedibus quinquen- 
nium esse constitutum et interesse aliquid^ quotiens 
quisque peccayerit <^an nihil interest, quot quisque 
occiderit> ? — : NuUa inyenietur ratio, qua duae 

15 caedes octo annis exulatum efficiant. nam si in- 
prudentis caedis danmatum quinquennio exulare 
oportet, nihil intererit^ quot quisque occiderit. ego 
igitur hoc dico: quotiens commissa sit caedes^ to- 
tiens quinquennium esse ponendum. Et hoc satis 

20 firme tueri ali[en]arum rerum exemplo possumus. 
fingamus talem legem^ ut qui fortum fecerit^ sol- 
yat quadruplum; ponamus quamlibet poenam ei^ 
qui iniuriarum fuerit damnatus: num dubium est^ 
quin quotiens iniuriam conuniserity totiens passu- 

25 rus sit et ppenam? ergo si animadyersio contra 
singula delicta constituta est, hic bis deliquit: 
bis puniri debuit; decem annis exilium implere de- 
buit. „Sed ex eo, inquit^ tempore, quo sequentem 

1 aliquando A, corr, P» || hii A Q 4 diyi Aa || 6 in <m, 
Aa II 8 an sicut A, corr, Bo et Bi; an hoic qui Grr \\ deces- 
Bisset A, corr. Eo, redisset Gr || 9 liceat A, corr, Sch || 12 
*an interest A || 13*<an n. i. q. q. occiderit^; fortMse sim- 
pltcius 12 — 14: an ^on^ interest al.q.q.peccayerit? — :nnlla 
etc, II 15 annornm Fr H 16 *damnatum ^obiter^ qu. (?) H 17 
quod A g 19 r) h9 satis firme tueri alienarum rerum 
exemplo possumus A |{ 20 ali[en]arum Gr || 23 iniuriam 
Aa 11 24 iniurianun A || 25 et om. Aa 



DECLAMATIOWpIS. QCXLVm. U 

^aadeim qowoUiti qiwqu^uumn ezpi^yit.'' Ni)^l mw 
refert^ xdsnm seque^ti Q9A4i WA reddi4erit Ui^pmi 
qupd deb(9lHtt eti^m. piriorL qu^ si qiwquemuui^ Qi( 
tmmio ^ym^ra^, iU^d pnm no^ est s«ti9 pl^uni; 
si adsignas priori caedi suuffi tempus^ no^ coepit | 
e9n}}ar<$ oeq^ti c^odi, njffi po^ quinqueimiwn. ez- 
plj^a mm Jom iQ^dium iUud bieuniuuu m boQ 
dioip: »uiliil intcffcu^t^? dio milii^ quo )wdo m^g^ 
exulaTfrit, qomu ^i unum oqci^issei quod <»st is^a 
contrt^ lage^ compendiuoi, ut idem illud bieoniu^g^ M 
prj^oris po^ae ultimu^i sil^ aequ^i^Lti^ pdmun^? li^ 
bei interrogiMre i^qxmxK pin^eutem. iUo luedio 
temporo utri egculaati? OuiTis boc morti le^ prs^^ 
9titit? Fiugaiwus enii9, duos statiiu oeciiios,i ut 
duos» ita ^tiaw plure^, et ad quoxp^que mmoruia; H 
nuUa differmti^ est inti^r eum, qui in uuo lapso^ 
edt 0k eum, qui satis^tiapem pluribus 4ebet? „1^^ 
prudimtis qaedis damus^tns quinquei^nio ez** 
ulei'' i^ta r^tioiMi staim pot<^rat post quiuquoi^. 
niuw redire, siquidem 1^)0 dicerQ aatis e^t: »caedjQqx $ie 
imprudm coiumisil^ quinquenniwi ezulaYit,< 

Yideai^ua iTmc^ quapi ratioMm secuta sit le^ 
coiMftituendae eiusmodi poenft9, quam hd^ lierculi) 
Tidetur mihi pofiore d^eutia» qwm iustj^^a eoi^. 
stituisse^ pro uiorte bominis iunoci^tis, pro yita %b 
quinquennif deuiqne constituit absentiam. ^Qigo (gji- 
dem inpudentia^ illius ye) in boc luirari satis non 
possum, quod festinavit tam cito in patnam r^ 
▼ertL est enimy ut sibi aliquis unum casum remii- 
tat et ifiemel lapsus errore se humanae necessitatis 30 
ezcuset: hic yero, qui commisit iterum idem, quo 
ezilium meruit, computatis diebus atque horis le- 

11 paene A || 24 piiore A, corr. Fr; maiore 6rr | 25 
prae A || ^ A | 26 qninqnemuo A, cofT. Pi 1 iniqne (F) So, 
an *demnm (f) 

Qaintiliaiii deoL, ed. Bitter. 2 



18 QUINTILIANI 

gem iantummodo inspexit; non etiam crimina sua 
numeravit; nihil yerecundiae suae adiecit^ nihil pu- 
dori. quis autem indignari potest eum interfectum^ 
qui occiderit duos? nam si uUa hoc loco miseratio 
& est; debet esse pro illis. 

Haec dicerem tamquam de eo^ ad quem lex per- 
tineret; quae caedem inprudentem damnaret: lex 
quomodo constituit? Inprudentis caedis dam- 
natus quinquennio exulet. Nihil mea interesi^ 

10 an inprudens occiderit. non enim ius ita constitu- 
tum est, ut qui inprudens occiderit^ quinquennio 
exulet: sed^ut^qui caedis damnatus inprudentis sit^ 
quinquennio exulet. hominem occi<&t in exilio 
fortasse inprudens: constitui tamen oportuit^ ab 

16 inprudente esse occisum. nam quotiens aliquis in- 
terfectus est; aut id quaeritur, an onmino interfectus 
sit ab eO; qui arguitur, aut id^ an ab inprudente, 
aut per inprudentem sit interfeetus. hic quid<[em^ 
certum erat <[ab illo^ interfectum esse hominem, 

20 sed ab inprudente interfedum esse pronuntiari opor- 
tuit. Non modo aiterum quinquennium debuit legi, 
sed perpetuam [paene] poenam. inprudentis caedis 
damnari genus absolutionis est. hoc illi non con- 
tigit. remittamus tamen in praesentia perpetuam 

25 poenam. de illo quis dubitabit, non posse eum 
damnari, nisi post exactam iam quinquennii proprii 
poenam? fingamus illi quinquennio peracto redire 
licuisse: accusari tum debebat, tum damnari^ fum 
in alterum quinquennium abim 

«0 Et, rogO; quid interest idem istud quo tempore 

6 habet dicerem Aa || 10 institia const. A, corr, Ohr, 
iure ita const. Gr || 12 ^at^ i^o || 18 per imprudentiam Pi \\ 
19 quid<em> Pi || <ab illo> Bo || 18—20 aut per i. s. i h. 
q. c. e. 1. e. h. s. a. inprudente om. Aa || 20 *iTd ee A || 22 
^aene] Bo \\ 26 ezatam Aa || 28 cum A, corr, Eo || 29 ab- 
isset A, corr. Bo; an *ut in a. e. abiret (?) 



DECLAMATIONES. CCXLIX. 19 

ezilii fecerit? n peracto iam quiiiqaeimio, ant in 
ime certe quinqnemiii hominem per inpradentiam 
oceijiaset^ nmn dubiamy quin vobis confitentibas 
alterom qoinqaenniom ^fd^erit debitaras? Ita bene 
illi cessil^ qaod hominem citias occidit? $ 

SEEMO. 

Haec fere sant, qaae in tbemate sant posita. 
Ut inpradens ocddisse Tideator, saperyacaam habeo 
qaaerere qaidqaam de animo illias^ qaamyis daos 
ocdderit. 10 

CCXLIX. 

Abolitio adulteri fortis. 

Nb UCEAT CUM ADULTBRA MARITO AGEBEy NISI 

pRius CUM ADULTEBO BGEBiT. Coepit agere 
maritas cam eo; qaem adalteram esse dicebat 15 
bellxmi incidit. Inter moras iadicii fortiter 
pngnayit is, qai accasabatar. peti9]>t praemii 
nomjjie im^cii abolitionem; impeiravit. valt 
^ille^ agere cam adaltera, CD. 

SERMO. ^ 20 

An semper com adaltero prias agere necesse 
sit? an bic Qgerit? an, etiam si qaid defait actioni, 
qaoniam tamen pablico iadicio interceptam est^ non 
debeat baias actionibas nocere? qaae mens ftierit 
praemiom dantis rei pablicae? atrom oni abolitio- 25 
nem iadicii, an per comunctionem atriasqae et adul- 
terae dederit? sammam qaod in omnibas contro- 
versiis est^ atram aeqaias sit? 

4 ♦<fii>erit I 17 piigiiai///it///iB A | *p€ti<i>t | 19 
*<ille> I 22 actiQne Aa | 25 remp. Aa, reip. Ab 1 utnimnm . 
Aa I 26 *coiiiectiiram A j iitri[n]8qae Pi 

2* 



20 QUINTILIAJNI 

DECLAMATIO* 

Adnlterii ream defero. 

Pnto^ hoc auribus Testiis non novnm crimeB e9t : 
quod satis est^ non ab liac coepi. Qualem eousam pev- 

S tulerim; sic aestimare potestis: petitur altera aboliti<!K 
ille optavit, haec praescribit, neuter negat. Bostea 
yidebo; an isti oporteot taa^faan praestm^ quantum 
yiro forti» intorim aqmota personarum ratione ipsam 
excutere legem volo. Ne li&eat| ixiqmt^ cum adul- 

10 tera agcvre marito^ nisi priu.s cnm ad.ultero 
egerit. Differo^ illa quae fecit; differo, quae paasns 
sum: boc in praesentia dico, non utique semper exigi, 
ut prius agatur cum adoltero. id yobis, iudices, 
facillime persuiaderi poterit, si non tam iniustosy 

16 neque tam inprudentes eristunatis legum latores 
finsse, nt QjQceesillwiie/ praftvtriogQrettt ea^ qiiaie prae- 
atari ma possenk siatis sine dubio lex ipsa di- 
eendoi: Ne prius enm adultearei agat^Vj^ quam 
t^QBL adultc^ro &Qttt^ fuefrit; octtoldil^ Eie de his 

20 loqui> qTBoAm utafqne aeonsari poiest, Admonebo 
iamen lueu^ wj^ alteco «rginmemto, quwtw» les ipsa^ 
si ita accipitiar; paasora^ inijgii*^]» sit. fijngamus 
enim^ adulterum vel sua voluntate yel etiam interve- 
niente fato statim deccisaLSse: hoc iustum poterit 

26 yideri; ut quoniam alterum debito supplicio fata 
subtraxerint;, ajtera quoque impimitatem mereafav? 
fingamus^ a^du)>U;erujn conscie^tia crimiais profu- 
gisse^ nullo modo Dacere sui poteatatem: nu;mqui|d 
exigetis; ut ideo cum. aduttera non agatur, quoniam 

80 aduItQr crimen yerum esse confessus sit? nullo 
modo id iustum yideri potest. nam ifi^ qui dicit: 
cum adultero prius agere debes^ illud dicit: prius 
eum adultero age. fingamus enim; yel a te ipsa^ 

2a ita 4, corr. Bo | U fi»cto te | 25 «Mta A || 27 
^a^dn^lteorQii J| 98 *oam adoltero, ^deinde cum adaltera^ 
age. fingamns antem eto. (9) 



DECLAHATIOIHES. CGXLIX. 21 

rei ab alia nobis adoliern jrea hanc qnoqiie proponi 
fiswBcii|itaonem. nanne illa iiatitHMxmm defensio 
ftrmiisijna «rit: »luibei adultmrai; ks i» ab iHo 
ordiri inbet. «aid izBzisiiis j>€ fiioc in banc axon 
potest dicif ^Qcds ipkar onedat oins CQiidicBGauB 5 
esse iura ulla; ut aliqnid non liceat et neeesae mkt 
DBm ni maM boc ab m dicitnr: ^acoina ipriiui adul- 
teonmi/' ad te vnao, res pnblioa: aecueaan adni^ 
tsrum wlo. 

Haec dioBrem^ si nan ioiiCQbaBKan, si nibil &• dO 
dwBem. nanc -egi cuodq adnltero^ ct si >cantentas 
esMm TOhoitate legis^ agem moluis per ane ^on]> 
etetit. hvdoet iex anaiiRim msnm. £oe{iiy ^ff-f nea 
lez iutiqne uHo jsoripto boc eomprehendit, ut onibi 
neeesBe sit la^re usque ad finem. mm efaB fludioai 15 
eonsedisBent nt absoiviBaeBity ago taman ^geram. 
apparet %itar, non fiaita indioii ocmfitare tactianem, 
eed zntFcdtu. dgitur si abioluine eeset is, qu»m 
taBnn wdnlifcRnim ^cebam^ mfpSKe mibi tecnm iioebal^ 
0t nrta ^praescr^ptio nulla easet: muac non liiDebit 20 
wffBBB^ iqnxa oEie cQ&feesns est jibsolvi non posn^ 
ifpL puta enim ndem Btatim dle, qna xewi detniiy 
intaBrogari te: quid faciani? e^amme? ciun nlbnm 
iasoikpmy eum iadioaB jreifim, per lUae (oanatee aoBmm 
lodiBsoaim, longas idminm «ifc pro maeentBinn com- 85 
pioaitaay .quid aliad feci, qnam oit agsiiem? ^non hnr 
fihEBbma ^bbb aigeire fcoepiaaa qniiqp]»<j8> (agaae eoe» 
pat ^uf^^^ qnia >seinel icowilagit fem. csm agere 
4soepi ^Bg^^j ne^e «nam -vidcai poaaan agens oo*^ 



2 deTersio 'AH 4 on *qaid transilis fhoc] In lianc'? noa 
potest dici. vd: prins in h. n. p. dici. (?) || 8 resp A, re- 
i^OBdoo tid. mguB a JPHh^efuii md 'Cf. 3^^M 'M £Z,27 \\ 
U roanUBiiptaa.A| iB l6ge.a«Bve c(|9 i2o il'<nca> e4d» ^ 8B 
an aiite cnm A, ^»rr. Mk; tm ^deindB cnm (f) ««{ an {anj 
€. ^ J 27 qmd qni m^, coep. qnia b. «ont. nam com A, 
oarr. &., m ^agit .^ctaia] smnd oimt n^m (P) :j| 29 <egi> 
Obr I possnm A, eorr. JSSo 



22 QUINTILIANI 

pisse, nisi egissem. ergo quantocumque tempore 
egi, nihil obest non consummasse. neque enim 
.etaxif qui non Ticity negaveris pugnasse; neque 
eum, qui fruc tus non percepit^ negaveris posse- 
6 disse; aut eum, qui naufragium fec[er]it; negaveris 
nayigasse. 

„Sed abolitionem peti^i^t.^' Yel hoc argumento 
satis iusto probare possum^ egisse me. tum igitur^ 
cum abolitio petebatur, quid ego eram? actor^ ut 

10 opinor^ et accusator. quid iile erat? reus, opinor. 
atqui hoc nomen numquam in eum, adyersum 
quem non agitur, cadit. tu hodie quid pugnas? 
ne adrersus te agere incipiam. nam eventus, ut 
tn yis yideri; dubius est. contra^ria^ multa acci- 

15 dere possunt adhuc, propter quae iudicium ipsum 
non agatur. praescribis tamen, ne agam, id est^ ne 
nomen tuum deferam^ ne te legibus obligem: cum 
igitur tecum acturus sim, statim ^ago^; si^c^ cum 
illo iam egi. Sed putemus non contineri actionem 

20 non finito iudicio: si tamen ^non^ mea culpa accidit, 
^o minus iudicium finiretur, satis iniuriae passus 
sum in priore iudicio, et potest apud aequos iudices 
pro actione perfecta haberi; quoniam mihi agenti 
consummare non licuit. Dixi igitur ea, quae ad causam 

26 pertinebant^ neque semper priorem adulterum accusari 
posse^ et a me actum esse^ etiamsi non esset per- 
fecta actiO; tamen quoniam re publica interyeniente 
et lege yiri fortis perfecta non esset^ proinde eam 
haberi oporterC; ac si ego fecissem, quidquid yolui. 

30 propius accedere ad f confessionem f huiusce rei 

1 qaant^al^camqne l{o 1 4 peper.cit Aa | 6 *fec[0r]it|| 
6 petio^t 8ch || 9 abolitioiie Aa || ergo Aa | 14 coiika- 
^n&y ito p 16 nanc Aa || ne om. Aa || 18—19 sim statim si 
cnm iUo iam egissem patemas etc. L, corr, Bo || 20 ^non^ 
Or 1 25 accasare Aa || 26 eet A, an ^est (F) || 28 perfecti A|| 
eet A; on ^est (?) || 80 confdsionem (?) Bo 



DECLAMATIONES. CCXLIX. 23 

Yolo. CrimeiL adolterii duos continet. ex iis ne* 
cesse est qui cum adultero prius agit, agat et cum 
adultera. num igitur hoc mihi dicere potes[t]: prius 
me agere tecum non oportere? secundo te ioco 
ream detuli^ secundo loco produxi ad magistratus. 5 
at quidquid secundum est; habeat aliquid prius ne- 
cesse est. haec natura ita sunt copulata, ut si cum 
adultero egi priuS; tecum agam: si non egi, ago 
tecum priuS; tamquam cum adultero iam egenm. 

Beliquum est intueri, iudices, voluntatem quo* 10 
que rei publicaO; quae fu^er^it tempore illo, quo 
praemium dabat. peti<^i]>t abolitionem yir fortis^ ut 
opinor^ sibi^ nec potuit accipere^ nisi quam petiit. 
alioqui si hoc tempore suam abolitionem petisset et 
tuam^ primum omnium duo praemia petisset; sed, 15 
quantumlibet meritis eius deberemuS; nemo tamen 
passus esset duplici praemio unam honorari militiam. 
tuam abolitionem quare ^illi^ [ipsi] concesserimus? 
nam abolitionis ^ipsi^ [illi] concedendae ratio quae- 
dam fuit; etiamsi peccayit^ etiamsi grayem uni fecit 20 
iniuriam, redemit tamen hoc yirtute, redemit san- 
guine, redemit yuhieribus: in te quid specta&it ab- 
olitio? quod yitiis tuis et cupiditate illum quoque 
bonum alioqui; ut apparuit^ ciyem adulterum fecisti? 

SciO; iudicesy hactenus pertinere actionem ad 25 
hodiemum iudicium, nec quae sum obiecturus, cum 
mihi accusare permiseritis, hodie dicenda sunt. quo- 
modo deprehenderim; quo[s] teste[s]y relinquo: iiiud 

2 egit Obr Q 3 potes^t] Bo et Bi || 4 oportet A, corr, 
Bo, an *a^re tecnm? non opinor (?) || 5 pdnxad Aa, pdoxi 
ad Ab 11 9 nam egero A, exclusit Bo || 11 *fa^er^it || qoae A, 
eorr, Fi || 12 peti<i>t Bo et Bi || 18 petit Aa || 15 nt qu. A, 
€or% Bo, at Obr 1 16 meritnm Aa || 17 e^t dup//y[pUci A | /n- 
tra 7 snnt copnlata et 18 abolitionem in margine trcmaverso 

18 qnaere Aa || Villi> 
corr, Bo, specuLret 




fi4 QtlNTttilAitt 

ttttnmy qnalein haiic ptitetis esfie t^miteaAy ^M 
drf^iidi !Mhiit? qunitiqiiiiiii lioc itan ptior iUe ccsi^ 
Arddus eeit^ qtii ctim finiiter fediM^ty cum yecMrM 
te^tMraHi graiaa liiterettury plti6 tattieii putavit apwl 
i l^ taleM tirtote[m et] reli^onem et fidetn resi^tan, 
lAi^t tete ^tltavit. hodieno igitor itidicio a^are^ 
ft^ M, illi abolittonem petef^ ti^Me faetit. Noii 
te»tis ^ortandi iMhi iid ttt^adi i^iiitikm, dvi^ 
tati ttnt6 ^enmia ^ocessariata; mati4tnQnii^; etiantti 

16 «go tiiCti^l&y ferdtid Coiitlneii 6iVitatemi bin jyopiilos^ 
Ii$il libetios 'Ct «Micceiiiision^ patirimcmioruin et gra*- 
«kun hereditatottiy hii^ «ecntitatdtt domeferticam. ^ytk^ 
adiodo ^im peregiinabimtLr^ 4|tiomo4o ad cdeiidod 
disc^Mitis agros^ qiiiie iiObi« fteciij^itad dabitur 

if^ iltidcipientibus leglttionlfs p^blic&fii; eWl^btid iai mi^ 
Kliam, cnm freqn^ntei^ bella feikit? Pot^t tobte 
Mftttiig^, tit et p^aeminm tiro htfi dedeiitis et 
\kxAm adnlt^um tindioemun. 

20 Sdrtitio ignomiiiiosonim. 

^tilesoentdft inticem <ittMartim> sgm aoe- 
poitmt. «ortiti iNmt, titriuii iudlcium prkis 
25 ag^tmr. iB^ qtii soH;^ tkMsrat^ e^t ^ dam«> 
ntttit iniurtarom. dieumiitto itgei^ tolunti prM>> 
scribit. 

S£RMO. 

J^tronftam necessario dabimus. nam etiam ut 
agere illi liceat, est tamen i^ommiosus. « 

h i^TtMto[m etl reL JRd 1 9 iOaj^ A f iiiatrimeiiia A t| 
bona matrimouii Jl | IS militia A ) fii tftiiiiiam A | fi3 
^ininrianun^ Eo | 25 Hib A 



DBCLAMATI0NE8. CCL. 26 

DBCLAMATIO. 

>Zgnoitiiniofio nt qua dit actio.4: 

81 bodie priB&tun deterret, n«cefise liabelmt pM 

iMnidkM»tteiA fi^tinae Bti&et niUH^ pmscribendi tem^ 

pm abiit. tum enim praeBCribere debtuBti, si po* 6 

t^iraft^ emn ^delatad es, et in boc ipfium pTaescribeM^ 

ne ^ftȴet* neqne emm nlla pMkeecriptio incobata 

$odici& p«ragi vetat) i^ incobari aliqnando probibet. 

Mtio iBtiy cm pmeftcribidy data est: nee data Boltem, 

verametiamiiicdbata. invicem m fitiiAis. ^ideidm? i6 

tn ifidtram pntaB actioniB^ ctim iadiceB consederint^ 

ettm ad dicesidtim Btirrexerit ^rator? minime. btmc 

enim ta ^i«ti fddcftate sdHJtioniS; et lex, qnae igno^ 

mi&iMo non dedit actionem, boc [es]spdctavity ne 

tnnnino in cauflam edncendi potestatem baberet; ne 15 

Kftun fitdendli, ne in pericnk^ perdncendi qiiae si 

omnia iam Ihcta snnt^ tempns ptueBCriptioniB transiit. 

Accedit et illud, quod quaerendum est^ ignomi- 

nioso ne qua sit acti-o ininriarum: ^^an^earum, 

quae factae sint, postea quam ignominiosus esse 20 

coepit. fedt iniuriam aliquis ei; fecit frustra igno- 

minioso. yidetur minus peccasse^ quam si aliquem 

dvem, cui integer status es[se]t, laesisset. bunc con- 

temphim ntiqtie noltiit damnationis lex esse, nisi 

post damnationem. boc axitem, de qno quueritur, con*- 25 

nteariB optjrtet^ acttun esHe ante danmationem. ^non^ 

tam ignominioBO nolnit <lex> esse actionem^ ^am 

^ommlae tindictam; trt Bi ius em«ndi atkfeireftnt 

ibannato^ mtmerent tameneay qime emisset, anteqtram 

damnaretur. ergo nontemporepraescribiB; nec perite so 

ta €ttaBA poMk, aaias origo aate danmaiaoBem est. 

8 [0i] E», <et> Bi JPS 1 tft ari^r A || l!S-^i8 faaee enkii 
ta §tck^ A, tofir.M^ 18 ibL aetEonis A, 6tfrr.0r, tf.4Hd.Ifi 
H Tet^pMAavii Pi f| 10 /MtfMe *ign. qbartffii iMm sit a» 
inL? I <tti> tte 1 !i8 Msejt BoiM <ttOn> Mo R 87 ' 
th I 27-^VB forkiM *wn ign. n. 1 '^ aot., xA ign. 
qnam si ins etc. || 28 anferetnr Aa f 81 ei A, eorr. Fi 




26 QUINTILIANI 

Haec dicerem cuicnmque et in quacumque ac- 
tione: tecum agere invicem coepit^ et agere coepit 
iniuriarum. quantopere autem yoluerit. huiusmodi 
peragi iudicia legum lator, ostendit; cum iniuriarum 

5 damnatum ignominiosum esse voluit. quare si ap- 
paruerit, te malam causam habere, incipis rem in- 
iquissimam postulare^ ut tales poenas, quales prae- 
scribis, patiatur. nam si tam gravem rem et tam 
intolerabilem lex iniuria[ru]m putayit, ut ei^ qui 

10 commisisset tale delictum, omne ius poenae aufer- 
ret: quaerendum de te quoque est; quod etiam 
sorte factum «st^ ut prior ageres^ non quia atroeius 
erat^ quod querebaris. quid pofro? hac ipsa ^orte 
non hoc quaesitum est, uter prior ageret? iam hoc 

15 ergo, de quo contendimus, constitutum est. illa enim 
sorte'duo iudicia ordinata sunt: et tu[m]; cum ac- 
cnsaresy eras reus, et proximo loco reus. 

<SERMO.> 
Haec ad ius, illa ad aequitatem. 

20 <DECLAMATIO.> 

Quid adeo iustum, quam te damnari, s<i> iniuriam 
tum fecisti? non enim ignominioso fecisti, et for- 
tasse per te stetit, ut iniuriam hic quoque faceret. 
ali<o>qui tu, si quam fiduciam haberes izmocentiae 
26 tuae, nonne his ipsis, quibus excludis illum, con- 
fideres? quid times? accusabit te^ neminem postea 
accusaturus. caecidit te: fecit iniuriam, coitfitebi- 



3 iniTiriain Aa \ 6 arparoierit Aa | 9 ixiiiiriarra]in €hr |J 




Ab 1 17 proxomo Aa | 18—20 <Sermo.> h. a. i i. a. a. <De- 
clamatio.> l^' || 21 qnod A || dampnaris ini. A, corr. P» ]| 24 
a^<e> qtii Pi || 27 confite[bi]mnr Fr 



DECLAMATIONES. CCLL 27 

mnr; probabimas tamen istnd inre accidisse. Qaanta 
diffidentia in te caasae est^ qai post ista trepidas? 
et in nobis qoanta fidacia, qai post hanc .^in^feli- 
citatem, post hanc fortanam confidimas^ dignos nos 
apad indices fataros^ qai yindicemar? laiqaissimam 6 
aUoqai est tantam fortanae sortis illias licaisse, at 
hoc yideatar qaaesitam^ ater ignominiosas esset. 

CCII. 
Bapta sterills repndlata. 

IkTRA QUmQUEKNIinC NON PABIENTEK BEPUDIABE 10 

LiOEAT. Iniusti BEPUDn siT ACTio. Qaidam 
ozorem, qaam ex rapta habere coeperat secan- 
dam optionem, intra qainqnenniam non parien- 
tem dunisii agit illa iniasti repadii. 

DBCLAMATIO. 15 

Iniasti repadii accaso. 

Neminem adeo fore alienam a bonis moribas 
credo; qai dabitet^ param istad [in]iaste factum 
esse, qaod quae sammam dederat beneficiam vitae, 
ne id qaidem obtinait apad maritam, qaod prae- 20 
stitit. itaqae calamnia resistit et impagnat iastam 
esse repadiam, qaod maritas iare aliqao fecerit. 
ego porro non hanc interpetationem istins yerbi 
yideOy nt iara spectanda sint/sed illad -f-aliqaandof, 
ati iastitia spectetar. nam illad iniastam repadiom 25 
estf qaod iastdtiae contrariam est. 

Yeramtamen si ad illa revocemar iara, nihil 
tamen ad hanc pertinebit. istam enim legem et 
hoc beneficiam habeant fortasse ii^ qai naptias ex 

1 occidisae A g 8 <m>felicitatem Pi || 18 *[m]iaste | 24 
89d plus aliqaaiito 8eh |[ 26 ioBtitiae et Aa ) 28 istam ta 
enim Aa 1 l^e A | 29 Im A 



2g QXJINTILIANI 

ftequo fecerant, qni tradeiitibms parmtibus: ad eos 
r^o^ ad qnos neeessitafi pertinet nuptiarum^ nihU 
ifita lex. non miigk enim repttdiare lieet^ <{aajtn 
wm uffiibere liieerei doa» enim poenas advvmiB 

5 wpkftm oottstitutese Jex tidetar, ftlteram moitis^ 
alteman nuirtiaitim: levi<nMi faano et beneficio pro^ 
piotemy taflmn «^ ipmm no«L sinie necessitaite. 
quod si lege non defenderis; profecto iniustum di- 
Yortium est. 

10 Sed fingamuS| te lege defendi: reliqua haec sit 
quaestio^ an facere debueris. beneficium te acce- 
pisee summtim ^ttamfestmn ert: vittim tibi dedit 
teeea, -dedlt titam peritoro per supplieaa^ per 
dedeeus. pro his mhil non praestaii opc^ret 

15 weoitu q/M aliud exe|^; ^«m ut uxot <es8et? ^^At 
enim non Ipariebttt mm quinqueanxvm/^ Si tibi 
eam parentes conlocassent, aut ipsa nubendi tem- 
pus elegisset, dicerem: »iian semper fecunditas pro- 
perat; aliquando dilata velati pleniores frnctus 

20 xeddii^: 2aec vero et rapta «st, antequAm desti- 
nasetor^ antequam idonea imptiis Yideretui^ et ha- 
buit maritum in amores piaeqpitem^ in eujpiditates 
luronttm^ et cum inyisa fuerit .maorito, notest Tided^ 
quod non peperity padicitia, non steruitate feeisse. 

25 Tu porro quidquid Ucet, statim puias essefadendum; 
q«diqud «spe^nm^as, qoM^oid crudelisaiW 
habent iara, ooeig)as. Toluisses aEiimum talem 
&isse puellae illo tem^ ore, quo ad ^tenua iacebas? 
Haec Yero non tantum marito, sed etiam rei jpu- 

30 Uaeae reddere plenam potest ratmnem. nam etiamsi 
non Jiabet filium. 4UiserYaYit tamen iuTenem. tamen 
ioixuneu^ t«nen ciT«n. 

7 *et tamen iUa A, e. t iUa<m> Pi || 8 legem A || 10 
)M>0 A i| ^tib qn. (^ I 13 ^igifieet ^% » deelS»i»tiir -^ 
^-«'eit^A^ il heMi A| M Mttna A, «orr. 1¥|81 at seis 
Tayit JLat. 



DECL.1IIATI0NES. CGLn. 39 

CCLH. 

Parftsitiis raptor candidatae. 

ImKSRmi HALBFicix siT ACTio. Bjlptob Dsooni 
iHLii. SOLVAT. Pauperis ei divitis filiae Bacar* 
dotinm peidtiaiit. runior erat, fataram nt pan^ 5 
pegria fiUa Bacerdot cvearetnr. rapuit eam pa» 
raeitas divttis. deeem milia aceepta a dmte 
selfxt e lege. accusak pauper divit em inscripti 
malefioii. 

SEBMO. 10 

Plevaeque controTarsiae m^ hae lege positeA 
doas qu^estioftes biabeot, ex ipsis earum yerbis ianr 
ctas: m i^SQriptmn sii^ quod obimtur, et a^ male* 
fioium. siti! <sed> q«Qd irequenteir drri^ nm sempcr 
vimmfm: qwm»m fere ubi de inscripW eonstai^ 16 
qfmmi aolot de xnAleliciQ; si de malefiQio- oonTsauty 
i^ coiiti»yeraiam venity e;n iMcrif tum sii In bao 
4)oiitroTersia tertia qupiquer adide^or quaestio Mcasse 
est^ qj3m gen^ralibus CMstat duabus: an bxuus 
]»alei&€^um sifc? sed pro bae< miediA ea^wtmr^ aou 20 
eniwL qfmin potest^ an sit nxaleficwm: xMque^ emm 
i» nmm n fttawa m cadit^ ut quisquam moj^taUum 
id wiAe&mai wget^ cuins poevam soLutaj» essis 
eontevdat. quMi^ua ergQ, m iascripbm sit? et 
m hu«as jntJefioiim sit? 85 

DEOl^AMATIO. 

Insoripti maleficii agitur. 
Cum maximam partem def ensionis adversariiKi in 
boc ducat, ut inscriptum esse maleficium neget, poterat 

ffi 
3 inscmiUb Aa J -X* solvat ▲ || 7 «X* aeo. ▲ || 14 <8ed> 
Bo I IS d oe xnaleacio <m. 4a 



30 QUINTILIANI 

breyi condicione decidi^ ut diceret^ qna alia lege cum 
iUo consistere potuerim: nonc callido et yetere ac dia 
iam excogitato consilio legem non ad reum refert, 
sed ad crimen; et tamquam ego nihil aliud; quam 
5 de amissa Tirginitate filiae querar^ recitat legem, 
quae contra raptores scripta est ego autem^ etiamsi 
cum ipso agerem, qui rapuerat^ poteram tamen non 
contentus decem milibuS; quae accepi^ in argumen- 
tum inscripti maleficii lege agere etiam cum para- 

10 sito. lex enim, quae decem millia solyere raptorem 
pro ablata virginitate yoluit, contra eos scripta est^ 
qui nihil aliud egerunt. di£Ferant autem haec et 
personis et temporibus et locis. nam ut pulsatus 
civis iuiuriarum aget: si magistratus erit^ maie- 

15 statis crimen obligabitur; si legatus erit; bello 
vindicabitur et iure gentium; et eadem p^cunia sub- 
lata ex privato furtum erit, ex sacrario temploque 
sacrilegium: sic raptor eius^ quae nihil aliud, quam 
virginitatem ultum ibit^ decem millia solvet: alia 

20 erit oondicio eius; qui rapuerit in comitiis^ qui ra- 
puerit eam^ quae sacerdotium petebat, immo ne in« 
gratus sim adversus beneficia populi iam, quantum 
in illo erat^ acceperat. longa ratio est, quoniam in 
argumentum tantummodo causae huius de iniuria 

26 parasiti loquor. Tu autem mihi non debes recitare 
legem, quae contra parasitum scripta est^ cum quo 
non agO; sed contra te, qui inscripti maleficii reus 
es lege. neque enim hoC; quod dicitur raptorem 
[X milia] e lege solvere oportere ei solves, qui 

30 dicat: ^rapuisti^^: ^sed ei^^ qui dicat: »raptorem 
summisistic^ sed ei, qui dicat: ^comitia turbastic, 

1 bravi A || 2 cmn alio A, corr. Ghr || 8 'X* milibns 
A II 14 cuiaB A 1 magestatis A || 15 obligavitnr Aa || 16 vin-' 

dicavitnr Aa || ex iare g. Seh \\ 19 "X» millia A || 21 nen ingr. 
A II 23 qnamqnam Sch \\ 29 est lege Aa | 30 ^sed ei> Eo 

f 



DECLAMATIONES. CCLn. 31 

sed ei; qui dicat: >sacerdotium abstalisti4:. haec 
crimina^ si quam aliam legem habent^ transfer sane 
actionem meam; si nidlam o/tam habent; cnr prae- 
scribis adversus maiorom diligentiam et exqnisita 
ingenia; quae<(ias]>scripserant? Est igitur inscriptum. 6 

An maleficium sit^ si modo ista^ quae obieci^ 
rera sunt; neminem dubitaturum arbitrar. 

Blud tamen et iudicio non alienum et adfecti- 
bus meis necessarium est dicere^ quantum malefi- 
cium sit. diUgentissime maiores hanc videntor ex- lo 
cogitasse legem^ qm cum scirent^ nullam tantam 
esse prudentiam, nuUam immo tam certam divina- 
tionem^ ut omnia; quaecumque ingeniis maJorum 
excogitari umquam po[tui]ssent, providentia caven- 
tium Yideret: hac lege omnem malitiam veluti 15 
quadam indagine cinxerunt^ ut quidquid aliarum 
legum effdgisset auxilium quasi extrinsecus circum- 
daretur. Ego autem, iudices, non de his, qui hanc 
legem conscripserunt ^ sed de ipsa rerum natura 
queror^ in ipsis inscripti maleficii reis nullum dis- 20 
crimen esse servatum. summisit aliquis raptorem: 
inscriptum maleficium est. quid poenae adicitur; 
quod adyersus petitricem, quod adversus eam, quae 
sacerdotium, ut dixi, iam prope acceperat? tantum 
etiam in ipsis suppUciis habiturus lucri in com- 25 
pendio numeret^ quod plus malefecit. 

Beliqua igitur una quaestio est, an hoc^ quod 
filiam meam rapuit, quod illo tempore, quod post 
illudpopuli iudicium; credatis non a divite effec- 
tunu nihil argumenti ex moribus istius ducam, 30 
etiamsi qualis sit^ quam dissolutus, quam luxuriosus 
ac perditus^ satis yel uno argumento probari potuit: 

3 nullam eam A^ corr. Bo et Bi | 5 ^ias^ Sch, fortasse 
(hanc) legem Eo || 6 obiecta (?) Aa Q 11 qnoa cum A, corr, 
iio II 13 maiorum A, corr. Pi \\ 14 po[tui]8Beiit Bo || 19 legum 
natura Bu I 24 quae dixi Aa || 32 perd. argumenti satis Aa 



32 QUINmUNI 

parasitim babuit. Inter hmo, ut opinor. posita ^t 
religioms vaBtrae cw^tatio; 1^4x06^^« <£spi(HAtia, 
utrusi parasitus sua voluutat^, an quomanL id di^ 
¥iti praostabat» xapuerit. ^ara9itu3 rapuit^ Quid 

Ct aia? tautum iUi yaaaTit? adeooe ^atuxitat^ apud to 
e:^uudaYit| ut yilia seorta nom quaerjiret, qui om- 
nibus conteuim eat? m solus oouloa ad iogenua^ 
et ad yirgines et aliquem etiam peteiutes I^ypmrem 
attoUeret? muuquam hercul9 tam falicem istam 

to servitutem esae erediderim, u;ti impetus ad inli^it^ 
Ubidiues, bAberet. boc <tantum> dico; haac [tantum] 
Tult rap€»re parasitus? agf^^ mm tvIU» adiGiam illud; 
imd9 manus illa^ qua expugnati sumuA ? unde tantus 
ae tam yTofmm domu^ toao tumultus? unde denjlque 

X( aoly^, quod lege debatur? eii credibile efdi^ quiod 
toppotnitmry iam certe relictum est^ ut ea parte fe^ 
cecii St banc tamenf partem ewutiamuSf aubmisit 
raptorem; b^bnit enim eausam: enndem hQnoram 
<duae> virgines competebwt; noetra filia summA^yeri 

so aliteT non poterat. Si inc^rta popuU iudicia« non 
pro&eeae palam sententiae essent^ dicerem tanti tibi 
fuis^e yel securitatem yel indignationem. mw 
est tam arrogan^ sui aestimatQrt ut a^^ceAfluru» ad 
comitia, t et periculum sortituiw bumanitatH» t 
non malit Giine adyersario esse. Haec de ince^ 
iudiciis dicerem: <iuid? si ad t securitatas et in^^ 

2 dQsyjkiciati? A||5 Yacult 4> || Tacint A, corr. ZH'j|7 
semis JR^ J 11 habetXXet Aa, hebet/////ei Ab, eorr. ed^^ 
aleret (^ no <taEttam> Eo || [tantnmj Mo || || 14 ^proTstu 

A, tei in margine intra Un, It et 12 adieriptum profufaT 
d A I l^ noii A, oofrr. lU; nanc M^ J 15 BohrA A, 4Nwr. 

Pi jl dfb9<ba>i9r Bo | <i9>cre4j}>jilie SO^ ][ iie ut e^ v»^ 

6V 1 19 <n » dnae^ Bo; yirgines oomplureB petebant Mm\\ 
22 *[Yel in]dignationiB (F) ain [Yer| secar. Yel com indigna- 
tione (9) | 24 ac peric. B, al penc. C || ^homilitatifl (?) an 
ad com. et per., oblitas ham. (sec. 8ch) {?) | 25 adyer^iQae 
BC g 26 *qa. b. ad fB. e. i.t acc. yictas {P) 



PECLAMATI0NE8. CCLU. 33 

dignationes accedit metus? f manifestom erat^ non 
fdtoram saeerdotem filiam tuam. forte <^dabiis^ 
argomentis hoc colligo, longa et difficili coniectora 
probandmn puto: locntus est populus. si alia quae- 
comque mibi £ama defendenda foret^ dicerem tamen, 5 
iudices: rem esse miraculo similem, quod cum pauci 
ad Tos testes producuntur, fidei restrae iurisque 
iurandi satis idonei auctores habentur; quotiens vero 
dvitatis universae consensus et omnes, qui intra 
hanc sedem sunt, unum aliquid certumque dixerint, lo 
mmor Yocatur. in aliis foriasse falli ista possunt: 
utique yerum dicit fama, quae de se loquitur. quis 
enim loquebatnr? populus. de qua re? quam fac- 
torus erat populus. cum de comitiis consentiunt 
rumoreSy de se quisque dicit, >liaec fiet«: hoc est 15 
dicere, >hanc faciamc. non est ista fama: comitia 
snnt. Neque est^ quod mirari, dives^ aut indignari 
velis, in comitiis plus saepe pauperes posse: non 
omnia possunt opes Testrae^ neque in cunctisy quae 
humanam contment vitam, domina pecunia est. la- 20 
tius possidebitis et numerosiores familias vestras 
ignorabitis, magnam partem civitatis oecupabunt 
domus vestrae, ingens pondus argenti praestringet 
oeulos; sed haec intra privatum valent: cum in 
pubEcum veneritis et in campum, spectabitur in- 25 
nbcentia, fides. forsitan gratiae quoque non parum 
nobis adfert ipsa tenuitas, ubi tabellam pauperes 
ferunt; tum subit tacita quemque cogitatio superbiae 
vesti^, tum omnium, quas singulis facitis, iniuri- 
arum. attamen in ceteris, petentes magistratus 30 

1 accidit BC | S^dabiis^ar^.; foite ^calidius vel cnpidius^ 
wrg. Bo I 3 L difficiliqae coni. AaBC, 1. et dif&dli a coni. 
Ab I 6 fiiina miiii B | 7 qnia fidei Aa || inriqne inrando 8ch\\ 
8 aatores C 1 13 rem Aa, ren Ab | 17 nec C || indignare 
AB 1 18 plns semper p. B 1 19 possent Aa, pnt B | 23 per- 
stn^get AB | 25 venens AB || 29 qnam AB, qna in C, corr. 
Pi I factis AC || ininriam AB | 30 ac tamen A 

Qnintaiaiii decL, cd. Bitter. 3 



34 QUINTILIANI 

dico atqae provincias^ possitis tribus emere^ dispersa 
pecunia parare gratiam: ubi vero de sacerdotio 
qnaeritur^ et iudiciam religio agit^ illam populus 
spectat^ illam intuetur^ quae semper futura sit virgo^ 
5 quae a cultu templorum, a sacris non recessura. 
non vereor^ ne ista videar praesentis gratia iudicii 
dicere: sacerdotium filiae meae ante rumorem speravi. 
Sed cur ego diutius circa causas maleficii istius fet 
morbif? confessus est. an diutius quaeri potest^ an 

10 maleficium sit^ cuius poenam solvat^ praemium operae 
non clam neque secreto (quamquam ista quoque pro^ 
fecto facta sunt) sed palam apud magistratus in 
medio foro numeret? vidimus decem milia^ quae para- 
sito donasti. interrogo^ quare? non est istud propter 

15 longae servitutis officia, non <^praemium^ illarum 
quibus gratiam meruit contumeliarum: decem milia. 
dedisti, quod rapuisset. nisi deberes, summa indigna- 
tione etiam vindicare volueras. nam qui candidatam 
sacerdotii rapuit, nocuerat exemplo et tibi. 

20 <SERMO.> 

Igitur et inscriptum maleficium.est adversus eum 
<[qui agit et eius> cum quo agitur et maleficium non 

5 cnltiira C || 8 ergo A || causam P || 9 et morbi ABC, 
etiam moror edd. indea Pithoeana, immoror Ban ] 10 caius] 

an *eiu6, qui(.^) || 13 X milia A, -X-milia B, -X* miUia CP|| 
15 *<praemiam>, an non illas q. g. m. conkimelias {?) \\ 16 
X ded., po8t X dtMbrum literarum spatio vacuo relicto A, *X* 
ded. BC jl 18 potneras C y 21— p. 35, 7 Igitnr et insc. m. est 
adv. enm [cnm] qni agit — qua coniectura usus ego apposui 
*<qni a. e. eins>, nihU eiciem — et malef. n. s. c. s. e. g. 
<nt> ex his etc. — pecnniae, ex eventn deniqne. <Decl.> Qnis 
imp., qni co8g. ^ostendi^: snperest, nt ostendam etc. Bo — 
fortasse *Igitnr et insc. m. etc, — etiam grave. Ex his ap- 
paret: et ex persona parasiti . . . et ex nnm. pecnniae, ex 
eventn deniqne, qnis imp., qnis coSgerit. ^Declamatio :^ Sn- 
perest, nt ost., non qn. etc. {?) 19 exemplo {ut videtur, pra 
dativo accipientes) et t. edd. \\ 20*^Sermo:> || scriptnm B || 21 
et adv. BC 



DECLAMATIONES. CCLni. 35 

solum confessum^ sed etiam graye^ <[ut^ ex his ap- 
paret: et ex persona parasiti^ qui numquam ad tantam 
peccandi audaciam processisset sua sponte^ et ex per- 
sona divitis et ex causis et ex numeratione pecuniae. 

<DECLAMATIO.> 5 

Ex eventu denique quis impulerit, quis coegerit, 
superest, ut ostendam: <et moneam> non quid para- 
situs acceperit, sed quid dives ipse. quaeritis, quid 
iste decem milibus emerit? yidete iiliam contra 
sacerdotem, yidete yittas, yidete honores. lo 

Fortasse ego superbe faciam atque adroganter, 
qui tamquam priyatam iniuriam, tamquam maleficium 
adyersus me commissum persequar. quota enim ego 
sum portdo istius indignationis? perdidi sine dubio 
honorem, pretiosissimum pauperum censum; perdidi 15 
yirginitatem filiae meae et cui modo sacerdotium 
sperabam, difficile inyenturus sum etiam maritum: 
sed populus perdidit arbitrium dandi honoris et 
paitlo ante sacerdotem creayit, quam noluit. Ite 
nunc et excludite camp^ diyites et corrumpi sacra 20 
yetate, de ambitu leges conscribite. comitia nostra 
decem milibus rapta sunt atque translata: quam 
sanctum illud sacerdotium fore putatis, quod stupro 
debetur. 

CCIIII. 25 

Tyrannicida TOlens dedi. 

In duabus ciyitatibus yicinis tyranni erant. in al- 
tera cum quidam tyrannum occidisset, alter 
yicinae ciyitatis tyrannus peti<i>t eum in de- 
ditionem et bellum minatus est, nisi darent. 30 
fert ipse rogationem, ut dedatur. 

1 ^XLty i2o II 2 quia A || 3 peccandi om. C || 5 '^^Declama- 
Uo.y II 7 %et moneam^ || 9 'X* milibus AC, X milibns B l| 
10 yitastis Aa, yictas B— P || 15 portio om, B || 18 '''sea 
ABC II 19 et sacerd. cr. qn. panlo ante nol. Bu || 21 con- 
Bcriptae B—P || 22 -x mil. A || 23 q obstrnpo A || 29*peti<i>t 

3* 



36 QUmTILIANI 

DECLAMATIO. 

Ut meo nomine sum vobis, Quirites^ obligatus^ 
quod quamquam necessarium et ad salutem per- 
tinens civitatis remedium praesentis timoris re- 

5 spectu tamen mei praetermisistis: ita ipsius rei 
publicae nomine irascor, neminem extitisse priorem, 
qui pro salute communi me offendere auderet. ne- 
que id satis est; sed inyenio, qui adulentur^ et ne 
a me quidem latam hanc rogationem existiment 

10 respectu mei recipiendam. cum quibus mihi con- 
sistere fortius atque etiam^ si ita res exigat^ acer- 
bius necesse est: cum in id quoque periculum venire 
intellegam optionem meam^ an hoc velim. 

Satis erat mihi dicere: rogationem fero utilem 

15 civitati. ista enim speciosa dictu et v^a^na qua- 
dam imagine honesti circumdata non respiciunt 
praesentes necessitates; si tantas vires haberet ci- 
vitas, ut bella suscipere^ ut frangere impetus tyranni 
posset^ non tam diu servissemus, non illum cruen- 

20 tissimum dominum unus ex insidiis pccidisset. at- 
que egO; etiamsi plurimum esse virivim in hac 
civitate spectarem^ bene tamen redimi capite unius 
civis pacem putarem. facile est ista in contionibus 
et conciliis despicere dicendo: iam si exercitus ho- 

25 stium intra fines nostros fuerit, si ardere villaS; si 
frugifera succidi^. si fugam rusticorum in urbem^ si 
compulsa intra muros pecora viderimus, si moenia 
oppugnabuntur, si turres quatientur^ si ad dilectum 
ab amplexu matrum iuvenes rapientur: quam sero 

30 paenitebit tam caro uni pepercisse? Etsi quid tamen 

2 ut otn. P II aim B || 5 ita om. P 1 9 exiBtimet B-— P jj 
10 consiste XX Aa, consiBtete Ab, resistere B || 11 acervius 
A II 18 optipnem] rogationem Aer, sed cf. scholasticam HUm 
legem tyrafmicidarum in decU. 288. 345. 382 || 15 civitatis 
AaB II T^a^na Aer || 16 imag. hominis tam circ. B || recipiunt 
Ra/n II 21 ""yirium AB, qw>d probat Bo 1 24 cpnadliis AB, 
corr. 6^ II di sp A || dispicere Aa, om.B || 28 quatiantur A 



DECLAMATIONES. CCLIIL 37 

deforme habitura ciyitas ftdt^ dedito (ut subinde 
dicitis) tyrannicida, id omne mea rogatione detrac- 
tum est; omni pudore liberati estis: invitum non 
de^di^dissetis; quod ad vos pertinet, bellum suscipere 
znaluistis. sed hoc est praecipue^ quare ego hanc 5 
ferre debeam rogationem. ego pro civitate tam 
grata, pro populo tali^ non subibo qualecumque 
periculum? 

Sed non solum rei publicae^ verum etiam mea 
interest; hanc recipi rogationem. quem yultis enim lO 
ponite eventum: periculum mihi mortis est quid? 
ego non satis vixi? non enim annorum numero 
nec spatio aetatis terminari certum est fortium 
virorum yitam, sed laude et fama et perpetuae po- 
steritatis immortalitate. Ita dii faciant^ ut magnum 15 
exemplum posteritati etiam poena dare possim. 
satis <vixi>. videbitur mihi omnia facere fortuna, 
ut tyrannicidium meum maius sit. sed illud 
inter4 yereor, ne tyraBnus ex me petat famam 
lenitatis. habet enim apud malos quoque multum 20 
auctoritatis virtuS; et forsitan hoc ille ambitiose 
fadet^ ut potestate contentus sit. quidquid est, 
videat me et illa civitas vicina: multum illis ser- 
vientibus prodero. videant, quo vultu tyrannum 
feram, qnam interritas tribunali eius adsistam, quam 25 
me nihil minae, nihil supplicia ipsa moveant. pot- 
est fieii, ut exhortetur illos hic animus meus^ haec 
mea mens. Yobis quidem custodire pacem, red- 
dere quietem maius ipso tyrannicidio puto. nam 
si bellum imminet^ si periculum universa civitas 30 
habet: quod illum, cuius nomine mihi gratias agi- 
tis, occidi, maximam vobis iniuriam feci. 

3 omne A || 4 de^di^dissetis Pi \\ 16 posteritatis Aa || 17 
^yixi^ Eo 23 videant B || 28 mea om. P H 31 sagittis oc- 
cidi A», agittis occ. Ab 



38 QUINTILIANI 

CCIIT. 
Exul accusator et sententiae pares. 

BXUL, QUI SECRETUM AD REMPUBLICAM PEBTINENS 

INDICABE VOLUEBIT, HABEAT IN CIVITATEM 

5 REDEUNDI P0TE8TATEM, ET SI INDICAVERIT, 

MANEAT IN civiTATE. Exul dixit 86 habere, 
quod de adfectata tyrannide diceret. venit in * 
ciyitatem. postulavit reum. is aequis sententiis 
absolutus est. fert quidam rogationem, ut ma- 
10 neat. CD. 

SERMO. 

Potest venire in dubium, quo genere diyisionis 
uti nos in hac controversia oporteat. videtur enim 
quaedam posse dicere etiam citra rogationem ad- 

15 vocatus huius exulis, per quae ius manendi vindicet. 
utrum ergo haec, quae citra rogationem quoque 
pro illo futura sunt^ dicemus ante principium^ an 
statim rogationem? species eo ducit^ ut, quoniam 
et praecedant et leviora videantur^ [et] prima sint. 

20 sed ratio diversum mihi suadere videtur, ideo quod 
necessaria nobis quaestio superabit: an haec rogatio 
contra legem feratur; in cuius parte sint necesse 
est illa, quaecumque dicturi sumus: an videatur 
hic etiam alia lege remanere potuisse? an rogatio- 

25 nem ferre oporteat ad singulos pertinentem? an 
contra legem? an haec rogatio contra legem sit? 
an meruerit ille remanere? 

3 setretum A ] 8 his A || 12 gne B H 18 videatar A || 15 
per q B, per qnam P || 17 illa B || sint AP || 18 st. poat 
rog. B, quam lectionem secuti stmt edd. U ut qnomodo et B || 
19 levior aut yidetftar A || *[et], ea Lat || 21 sap. ha ne^ 
rogatio A || 26 sit om. A 



DECLAMATIONES. CCLIV. 39 

DECLAMATIO. 

Si aut mmus verecundus esset is, quem rogatione 
mea retinere in civitate constitui, aut iudicia feli- 
cius expertus: nihil contione, nihil conscripto meo, 
nihil denique opera rogationis opus esset. prima 5 
igitur carere hac invidia vel propter hoc possum, 
Quirites. nemo enim crediderit, me rogatum ab eo 
ad Yos processisse^ qui ipse ut remaneat non la- 
borat* Yerum ille quidem multas, atque utinam 
minus potentes, huius propositi sui causas habeat: 10 
ego praeter cetera propter hoc quoque eum existimo 
esse retinendum^ quod manifestum fecit, ad indicium 
tyrannidis adfectatae venisse non remanendi cupidi- 
tate. quod nisi vetustissimum ius^ Quirites^ eos, qui 
secreta ad rem publicam pertinentia indicassent^ 15 
remanere in civitate iussisset: forsitan dicendum 
mihi necessario existimarem, qua gratia hic pressus, 
quibus inimicitiis in exilium esset actus. sed quid 
necesse est repetere haec, quae videtis? et quod ad 
animum quidem illius pertinet^ satis vobis est^ ut 20 
existimO; probatus: quod quamquam damnatus, 
quamquam in exilium actus^ reipublicae tamen non 
potuit irasci: indicium professus est. viderimus an 
.yerum: interim tamen nihil eum finxisse manifestum 
est, quod persuaderi tam multis utique potuerit. 25 
causam qua condicione dixerit damnatus^ exul, con- 
tra potentem^ contra gratiosum^ quid necesse est 
diu dicere, quando is exitus iudicii fiiit^ ut non 
plures sententiae pro adversario fuerint? non enim 
causa victus est^ sed legibus^ sed publica humani- 30 
tate. quae quidem ipsa me in hoc exhortata est^ ut 
rogationem ad vos de retinendo cive ferrem in ci- 
vitate tam misericorde. 

4 scripto B II 5 operationis rog. A || primam Pi || 6 hanc 
Aa I 7 habeo A || 16' in civitate om. Aa || 24 Tirum Aa || 28 
his A II 30 causam Aa || iust' B J| 31—33 qnae q. i. m. i. h. 
e. e. n. r. a. v. d. r. c. f. i. civitate otn. Aa 



40 QUINTILIANI 

Negant rogationem esse recipiendaui; qnae ad 
singulos homines pertineat. Ego porro hoc in eo 
iure^ quod perpetuum et in omnia tempora scribi- 
tur, ezistimo esse seryandum. potest enim dici 
5 mihi: »in honorem hominis unius obligabis tempora 
futura^ et omnes eadem necessitate constringes^:. 
At quotiens ad praesens tantummodo tempus ro- 
gatio fertur, ne ferri quidem; nisi de singulis, pot- 
est. quod si hanc tollimus consuetudinem^ nee 

10 duces ad exercitus eligemaSy nec provincias decer- 
nemus^ nec imperia prorogabimus: omnia enim ista 
rogationibus ad singulos pertinentibus consum- 
mantur. 

;,At enim contra legem rogatio esi^' Si confi- 

15 terer^ dicerem tamen nullam ferendae rogationis esse 
causam, ubi lex est. quid enim necesse est con- 
Yocari tribus, contrahi populum, si idem effici iure 
yetere et iam olim constituto potest? igitur si ro- 
gatio supervacua^ ubi lex iam est: non fere poterit 

20 ferriy nisi contra alicuius legis voluntatem. et hoc 
tamen apud quos dicit<^ur^? video enim praescriptione 
m<[e^ excludi posse iudicio. at in rebus parvis ac 
t periculosis f^ ista iudex recipiat. ceterum quidem 
quotiens de iure populi agitur apud populum, cui 

25 mutare^ cui obrogare, cui ferre quas velit leges^ acci- 
pere quas velit rogationes liceat, numquam se <^et 
commodum suum^ ipse deininuet. Quomodo tamen 
rogatio ista contra legem [et contra commodum suum] 



5 obliga B Q 7 itaqae qu. A, ita qu. B, corr, Aer || 10 dacemus 
AB, corr. Bo, delegemus Sch ||ll^rogA||15 non AB, corr> 
Sch II fer re Aa, n. fere Ab || 19 lez *non est AB, 1. [non] e. 
Sch [| non ferri poterit nisi B j| 21 dicit^nr^O& || praescriptionfr 
m^e^ Ob II 22 at B; fortasse *et |j 23 ac privatis Eany ae 
^minus^ pericolosis Aer, ac periculo suo Ob ] 24 agitor 
om. A If 27 se] de A ] ^et comm. suom^ Ro j| diminaet P e^ 
^^4. II 28 [et c. comm. saam] Bo 



DECLAMATIONES. CCLIV. 41 

contraqne eam^ qnae himc in exilinm misit? non 
iure novo, sed vetere atque olim constitato rever- 
sns est^ manere etiam citra hanc rogationem potest. 
de qao prinsquam loquar^ necessario illud^ qnod ab 
adversariis freqnentissime obieetum est, depellen- & 
dnm yidetnr. ;;Cnr enim^ inqniimty si remanere suo 
iure poteraty ezpectavitrogationem?^' Ut verecundia 
ei adeo nihil apud vos prosit, ut etiam in causa 
plurimum noceat: ante omnia non miror homi- 
nem indicia totiens infeliciter expertum^ tot in 10 
civitate inimicos habentem^ nihil temptasse priva- 
tim. litigavit innocens reus: damnatus est. detulit 
adfectatae tyrannidis reum (ut pars iudicum putat) 
manifestum: impedimento publicae humanitatis vi- 
etus est. hodie eitra rogationem contra ius vestrumy i& 
contra potestatem populi pugnabit? ille tamen 
mihi alias, et^ ut dixi^ graviores in exilium abeundi 
causas videtur habuisse. absolutus esi quidem reus, 
sed innocentem se esse accusatori nondum persuasit. 
ego vero non miror^ quod hic timet adhuc civi- 20 
tati, quod velut inpendentem quandam omnibus 
nobis ruinam sufiFdgere et evitare^ quod praevidit 
periculum, cupit: sed tanto magis retinendus est. 
Putemus alioqui citra rogationem talem institutam 
esse legem, qualis esset, si hic in civitate remanere 26 
vellet. lex quid dicit? »qui secretum ad rem- 
publicam pertinens indicare voluerit^ ha- 
beat remanendi potestatem.^ nemo dubitabit, 
an indicaverit. 

Yerba igitur legis pro nobis omnia; sed ad in- 30 
terpretationem voluntatis vocamur. nec enim scrip- 

4 qnod om, A || 9 homintun A || 10 indicia om. B || 13 
adfectata et tyr AaB |l 15 contra AB, carr. Aer | 16 pugna- 
vit AB g 20 tim. at hic B || 21 civitatem AB, corr. Gr || 25 
exspectatur ^qnalis deberet esse v«l qn. esset, nt h. i. c. r. 
poBset 



42 QUINTILIANI 

tum putant esse^ nisi^qaod certum approbatum sit; 
negant indicari, nisi id; de quo non dubitetur. 
ego autem existimO; legum latori non defuisse elo- 
quendi facultatem, ut <[si^ approbatis demum his, 
5 quae detulisset, remanere in civitate exulem vellet, 
id ipsum plane aperteque dicere<^t^. nunc contentum 
puto esse legum latorem yoluntate[m] eius <^qui^ 
dehUiL satis est igitur^ ut nihil finxerit^ nihil cu- 
piditate revertendi mentitus sit, nihil denique ideo 

10 fecerit; ut remaneret. vos quid dicitis? mentitum 
eum vultis? interrogemus partem iudicum. non 
accuso nunc reum: evasit, absolutus est; habet be- 
neficium legis. illud tantum contentus sum dicere, 
fuisse aliqua, quibus index moveretur: illa, quae 

15 moyerunt iudicum partem/illa, quae tot tristes sen- 
tentias effecerunt. lam ergo animum dignum habeo 
emendatione fortunae: cum adfectari tyrannidem 
putaret (sic enim loquamur)^ non dissimulavit; non 
ultionem putavit; non, cum ipse patriam perdidisset, 

20 invidit: sed venit in civitatem, et suscepit gravis- 

simum laborem et novas inimicitias ei recentem 

aemulationem. non excepit divitem ab indice fortuna. 

Haec ego dicerem^ etiamsi victus iudicio esset. 

nunc fortiter hoc possum contendere, quod fuisse 

25 dicitis eum causa inferiorem. quid est igitur? 
lex iubet eos absolvi, qui pares sententias tule- 
rint. imputabitis istud publicae misericordiae, im- 
putabitis humanitati: non ego arguo hanc legem^ 
&ed dico esse communem. eodem enim tempore non 

1 melius *nm ^de eo^ qnod etc, sed maxime mihi pla- 
cet Banconii caniectwra: nec enim secretnm pntant esse etc. \\ 
ac probatnm Ob, et approb. Sch \\ 4 ^si^ Bo et Bit^ dice- 
re^t^ Bo et Bi || non cont. AB, corr, Sch ) 7 volantatem 
eius retinnit AB, corr. Bo; 6 — 7 fortasse *<hoc>non cont. 
p. e. leg. latorem: yoluntatem eins retinuit cf. 2,10 et ind.I\\ 
10 fecit B II 13 tamen AB, corr. Bo jj 14 iudex B || 16 talem 
ego anim. JRo j| 17 affectare B || 28 arg. nunc leg. Bo 



DECLAMATIONES. CCLIV. 43 

id modo quaesitum est, an adfectatae tyrannidis 
reum danmari oporteret, sed illud etiam, an hunc 
xemanere in civitate oporteret. quod si paxes sen- 
tentiae periculo prosunt^ pro utroque sunt. an vero 
adfectatae tyrannidis reus absolvatur, quoniam non 5 
plures pro accusatore^ quam pro reo sententiae fci- 
erunt: hiC; qui periculi, qui exilii vel eandem^ vel 
uti<que> graviorem poenam fexperireturt, non ean- 
dem experiretur legis humanitatem. 

<SERMO.> 10 

Haec de iure^ haec de rogatione: illa iam de 
aequitate. 

<DECLAMATIO.> 

Dignum esse existimo, qui maneat in civitate. 
pericula nostra tentavit; servitutem rei publicae 15 
discutere, quantum in ipso erat^ voluit NesciO; an 
plus debeamus, si ad indicium non certis argumentis 
perductus sit. nam si manifesta detulisset, si ea^ 
de quibus dubitare nemo nostrum posset^ crederetur 
cupiditate manendi in civitate fecisse. solam pietatem 20 
in causa indicii habuit, qui in urbem detulit litem, 
et litem iniustam concQcione: ex altera parte solus 
et exul^ damnatus: ex altera parte* homo potens, 
gratiosus. omnia ista diligenter perpendite: intel- 
legetisy non esse sententias pares. quid est igitur? 25 
[cur] Ego etiam pro ipso, qui absolutus est^ reo 
existimo esse manere hunc in civitate. Illud dicere 
pro re publica satis erat: habe<bi]>mus in civitate 

5 affectet tyr. Aa, affecta e etyr. Ab y 6 pro eo ABa ||. 
foert (?) an faere (?) A 11 7 qui] dl A y vel uti<que> Aer y 10 
<Sermo.> et poetea <DecIamatio.> Pi J 15 <8n8>tentavit 
Mo t 21 can8a B y *qui incertam det. 1(.^) B 22 iniuata[m] 
Gr I homo solna B || 23 homo om. B | 26 cnr recte eiecerimt 
edd. y etiam am. B 



44 QUINTILIANI 

custodem. inquir^t adhuc. forsitan onmia iam videre 
non potuit exul^ non omnia tam clare perspicere. 
hoc visum pro opinione eius^ qui absolutus est: 
non timebitur, quamdiu hic fuerit in ciyitate. immo 
5 hercule si mentitus est, si fictum detulit crimen, 
satis alioqui daturus est poenarum inter inimicos 
potentes, et inimicos gratiosos. 

SERMO. 

fTotamt autem existimo commodiorem esse 
10 partem diversam: suadeo his, qui dicturi sunt^ in 
illam potius incumbant. 

CCIV. 
Transfugae excludendi. 

Inter duas civitates bellum erat in alteram multi 
16 transfugae veniebant. fert quidam legem, ne 

recipiantur. 

SERMO. 

Proxime ad suasorias accedit hoc genus: nam 
et suasoriarum [et] legis suasio et dissuasio est. 
20 Ergo dicet is^ qui legem feret; non esse honesium 
recipere transfugas, nihil prodessC; forsitan f . . . f 
ad finem belli. summum: illud^ propter quod lex 
fertur, periculosum esse. 

DECLAMATIO. 

25 Etiamsi non esset in eo statu bellum, ut ho- 
nesta cogitare yacaret: vel cum periculo tamen op- 

1 inquirit AB, corr. JBo || 2 clara AB || 3 yiflmri A, Ti- 
fiuri B, i^, Ro II 7 et inter inim. P 1 8 DECLAMATIO ABfj 
9 totam] quoniam (F) JRo 1 10 dicittiri A || 11 incumbo 
A 11 18 proximae A, prozimas B g 19 *[et] || 20 dicit B |j fert 
B 1 21 forUMse nihil prod. posse ad f. 



DECLAMATIONES. CCLV. 45 

tima et ad famain itura fecisse fortasse honestius 
foret^ quamyis obstare utilitas videretur. nunc minus 
laudis mitUo plus tamen securitatis habet, honesta 
facere. 

Nemo igitur dubitayerit turpissimos essc; qui 5 
transfugennt spectemus enim rem ipsam, neque eo 
decipiamur^ quod» utile videtur, hostis est qui fa- 
cit: aliter constituamus^ <[in]>quam; ut intellegamuS; 
potuisse hoc et nostros facere. numquam prodest 
malum exemplum; etiamsi in praesenti occasione lo 
qu(Hlam<^modo^ delectat^ in futurum tamen altius no- 
cet. proximos existimo esse eos transfugis^ a quibus 
transfugae recipiantur. hoc natura simile est, facere 
scelus et probare. an si quis nostrum transfugisset^ non 
ipsum modo pessimum civem et omnibus suppliciis 16 
dignum iudicaretis^ sed infamia etiam, qui rectperent, 
[et] velut auctores scelerum, yelut magistros turpi- 
tudinis corrigeretis: idem non reflectemus in nos? 

Tandem utilitate ducti^ in auxiliis habituri su- 
muSy quos recipiemus? fingamus, eam civitatis esse 20 
fortunam, ut auxiliis opus sit: hos in auxiliis? sci- 
licit qui; cum ex altera parte intuerentur patriam 
et memoriam pueritiae et necessitudines omnes, ad 
fortunam tamen inclinaverunt: forfiore pro nobis 
sacramento, pronioTQ animo stabunt? adeo facilius 25 
esty in istis scelus deprehendere, quam paeniten- 
tiam. inutile ergo militum genus, nobis minime 
necessarium. quippe etiam hi, qui recipiendos 

2 quam ut AB, corr, Sch \\ 3 *iinmo AB || ^est AB; 

correxi ht; fert Bo \\ 8 ^in;>quam Bo || 9 pot. et hoc et n. 
B') 10 occ. *quadam AB, quiddam Fr, quadam ^tenus^ i2o; 
fortasse in pr. qnidem occ. || 13 haec Aa || 16 etiam qua si 
B, si qui Aer || 16 *receperunt AB || 17 mag. Bcelenun turp. 
Ba 1 IS coUigeiitiB A, collegeretis B, corr. Bu {?) || 24 pro- 
niore AB, corr. Sch \\ 25 post ^stabunt^^ transfugas noa esse 
reeipieados Beribii A, guoi Aam Pithoetis cognovit in margi* 
nem esse removendum, dlii falso retinuerunt, cfr, prolegg. 



46 QUINTILIANI 

esse trausfugas <^dicuntX hoc dicunt^ in superiore 
esse loco nostram civitatem. neque enim amore 
nostri, sed metu imminentis fortunae transfugiunt 
An facilius deposituros propositum bellandi hostes 
6 putamuSy si plures transfugerint? minime. nam hi, 
qui bellum gerere contra nos non audent^ si lo- 
cum in civitate nostra non habuerint, saepe de- 
ponendi belli auctores erunt: nunc in privatum sibi 
singuli consulunt. est magnum in singulis mo- 

10 mentum; ac si praeclusa haec fuerit spes^ quod sin- 
guli faciunt^ universi suadebunt. 

Haec dicerem^ etiamsi nihil ex istis metus es- 
set: nunc vero non possum non confiteri sollicitu- 
dinem meam: quotiens oculos circumtuli et singulas 

15 castrorum metior partes^ non aliter quam si val- 
lum hostis invaserit^ alienos habitus^ aliena arma 
video; versantur inter domos nostras^ inter templa, 
inter muros, in mediis rei publicae visceribus. an 
aliquid mali velint facere, postea videro; interim: 

20 possunt. ego istud f credidi scelus, cum a singulis 
spes est; cum a paucis spes est: cum a plurimis, 
iam consensi. f Novum hercule genus artis: super- 
vacuum est cuniculos fbdere et per occultos specus 
ingenti labore exhaustis terris in mediam subito 

25 emergere civitatem: supervacuum est redimere pro- 
ditorem et scelus pecunia pacisci. videntes palam^ 
immo gaudentes etiam accepimus intra viscerahostem. 
vos aestimabitis, aa suspectum debeatis habere^ quod 
ad tantum numerum per singulos pervenerunt: 

30 nemo illos recepisset^ si universi venissent. omnesne 

1 ^dicnnt^ Aer || 3 nostri <m, ti || 4 ad fac. A B y 6 in- 
tra nos B || 10 si faer. praecl. h. sp. B | 17 noBtros A || 20 
— 22 Sch proposuer<xt ergo ist. ^non^ credidi bc; ego istnd 
^non^ cr. sc, cnm a singnliB auspicio esset, c. a p. snspi- 
cio esset: cnm a pl., i. consensi Ro || 28 aestimatis B " 
snsceptnm B 



DECLAMATIONES. CCLVL 47 

hi desperaTenint? onmeme <8ibi^ coiutilere ac pro- 
spieere Yolaemnt? adeone faciliag est transfogere, 
qoam cadere? omnes hi reliqaeront in dTitate 
eoniages in lndibriam atqae contameliam eoram; 
qai se a scelere marimo olcisci yelint: manifestio- & 
re^m^ qaa^n^dam coniectara^m^ capere possamas: 
nam minns animi sine his, nam minas pertinaciae 
deaertis? age sane^ hoc non cogitatis^ qaod nec 
castodiant nec reprehendant^ nec portas praecladere 
nec pnblica retinere cara tanti patant. miratar lo 
aliqois timere me hostes, qaod isti trmsfagiant: 
ilU me non timent. caTcamas^ obsecrO; dam plares 
somas. 

CCLTI. 
liirlogiu; trinm fllionun pater. 15 

Qai tres filios habebat^ daos per farorem occidit; 
a tertio sanatas abdieat eam. 

DUCLAMATIO. 

Poteram^ etiamsi non irascerer^ abdicare, tam- 
qaam bonas pater. omnia de fortana mea timeo^ 20 
onmia de tam fragili ac tam matabili mente: et 
propter hoe dimittendas mihi a domo filias erat, 
ne indderet in meam farorenL Sed qaatenas et 
caasas qaoqae abdicationis interrogor, id [est] 
^qaod^ cogit me freqaentias maloram meoram me- 25 
minisse:* qaamqaam inter praecipaa; propter qaae 
abdicem^ hoc est^ qaod mihi ista narranda sant^ 
dicam tamen« 

1 ^nbi^ 8eh, omn. ^«nif^ c. a. p. nolaemni? Bo i S 
lmAI4Lac. c. A|6 qm ea sc. B | 6—6 maaifettiore^m^ 
qiia^ii>dam eoDiectani^m> 8d$ | 7 anim» B ) 8 qnod nec 
cmL oec rep. n. p. p. n. p. ret. cm» t. p. ABG, om. pUraeque 
edd, 1 17 fenatus A | 24 qnoqoe] qd A | [ett] JSo | 26 ^qQod> 
Aer 



48 QUINTILIANI 

Impato filio meam orbitatem. respondebit: ^^tion 
ego occidi/' scio: mea manu factum est; ipse ego 
pater, qui genaeramy qui educayeram, per viscera 
liberorum ferrum exegi. credo enim tibi, et orbi- 

e tatem tamen tibi imputo; tibi aestimo illam ex die 
mei doloris: quaedam ignorare simile non passi est; 
tunc liberos perdidi, cum perdidisse me sensi. esto, 
gravem sine dubio manibus meis iniuriam fortuna 
fecerat; posuerat tamen huius rei in ipso animo 

10 remedium illo tempore, quo furere et agi dementia 
videbar. frequentius in ea cogitatione eram, ut cre- 
derem esse cum liberis omnibus. abstulisti mihi 
ignorantiam malorum. quanto miserabilior fui ex 
die meae sanitatis! furiosum me non sic cecidi; tum 

16 lacerare vestes, tum verberare vultus meos coepi. 
omnia igitur haec non in aliam vim accipi debent, 
quam si filios meos ipse occidisses, quam si ipse 
abstulisses. unde tantum boni, ut reddere possis il- 
lam valetudinem, illum furorem? 

20 Quod unum possum praestare infelicissimis illis 
iuvenibus meis, praestabo: ne quis eorum morte 
gaudeat, ne cui prosit, quod filios meos occidi. 

CCITIL 
Nuptiae inter inimieorum fllios. 

25 Qui habebat filium et divitem inimicum, captus a 
piratis scripsit filio de redemptione. ille cum 
pecuniam non haberet, offerente divite filiam 
suam, duxit eam in matrimonium et pecunia 
<eius> redemit patrem. reversus ille imperat 

80 ut dimittat; nolentem abdicat. 

1 meo AB, corr.Bo || 2 manu / actam B || 6 est is tunc 
B II 10 m m marg, A || 11 gogitatione B— P || 13 ignorantia 
B II 18 ut om. P II 19 yalitudinem AB || 26 piratus A || 29 
*<eiu8> 



DECLAMATIONES. CCLVII. 49 

DECLAMATIO. 

Si ab alio redemptus esset pater <et> statiztiy 
ut redisset a grayissima fortuna, [et] ab(Ucare me 
instituissety dicerem tamen: quid intra tam breve 
tempus commisi? quid tam scelerate a me factum 5 
^st, ut ira patris praecederet ipsam gratulationem? 
nunc certum habeo, indigna quaedam expectare vos 
facinora, cum abdicetur filius, qui redemit. est sine 
dubio istud non meum beneficium; et omne redempti 
patris munus ad socerum redit. ego tamen nayi- lo 
gavi; ego periculosa maria ingressus sum, ut redi- 
merem patrem, quemadmodum ipsum dicere au- 
distis; quaedam etiam non jxttienda passus sum. 
Quae ei ratio abdicationis est? y,Non obsequeris^ 
inquity mihi.^^ 15 

Si hoc ad abdicandum satis esset, supervacua 
erant omnino iudicia isfe.. cur enim nobis defensionis 
potestatem dedistis^ si nihil nostris consUiis liber- 
tatis relictum est? servi me hercule quaedam libe- 
rius ex bona mente faoiunt; et aliquando indicium 20 
fidei putant pretio empta mancipia non paruisse. 
filios yero quis dubitavit umquam esse plerumque 
suae potestatis? ut ea praeteream, quae sub tam 
bono patre ne argumenti quidem causa referenda 
sunt; nec dicam^ »non coges templa incendere^ non 25 
coges operibus publicis manus adferre^: leviora 
certe nostrae oucforitatis esse manifestum est, ut 
sententiam iudices dicere ^liceat, qualem^ velimus^ 



2 <et> JK II 8 [et] P» || 13 facienda AB, cwr, Aer, fa- 
tenda Sdi || 16 ad om, A || 17 omnia k. || ipsa AB, corr, Sch\\ 
19 Bonae conscientiae indicinm esse libertatem 
A 1 21 <im>patant (?) Gr || 22 veros B || 23 uti ea praeter- 
eaqne sub B || 26 manu B || 27 mediocritatis AB, corr. Bo., 
proponena anctoritatis vd {cf. indic. I) libertatis jj 28 ^liceat, 
qaalem> Bo 

QaintiliAni ded., ed. BiUer. 4 



50 QUINTILIANI 

ut testimonium non ad arbitrium parentum red- 
dere, fimmof suadere, quod animus dictaverit. quod 
si licet aliquando etiam contra patris voluntatem 
ea, quae alioqui ^reprehensionem non merentuTf 
5 filio facere: nusquam taaien libertas tam necessari% 
quam in matrimonio est. et hoc dicerem; si quae- 
reretur hoc iudicio^ an mihi aliqua ducenda esset. 
ego eligam, cum qua victurus sum; ego comitem 
laborum, sollicitudinum^ curamm ipse perpendam» 

10 quis enim amare alieno animo potest? nunc vero 
firmius hoc esse atque facilius coepit: uxorem iam 
duxL (non dico quare) meo impulsu, mea voluntate. 
eripuerat enim te mihi fortuna dederatque mihi 
illam miseram libertatem. Repudium igitur impe- 

15 ras et copulatos iam diu diducis animos. neque 
enim hoc tu spectaveris^ quod cum uxore mea 
non diu vixi. sine dubio secundum nuptias pro- 
fectus sum^ continuo me peregrinatio excepit: [et} 
Tel hoc ipso iniquius est repudiari eam^ quae certe 

20 non potuit offendere. 

Descendamus sane ad hanc quoque necessita- 
tem^ ut imperante patre etiam repudium filins de- 
beat pati: quid de ipsa, quam repudiari yis, que- 
rar? sane pater fuerit inimicus: cur haec nurus 

25 esse desinaty quam nihil peccasse tu quoque con- 
fiteriSy qui expellis? negas idoneam esse matri- 
monio meo locupletem. quam yereor^ ne cui videatur 
pater sic inimicus diviti esse coepisse. non^ne^ 
enim fortuna in utramlibet partem intuenda est? 

30 an vero apud me noceat puellae; quod dives est^ 

1 red. ideo s. P; cf, ded. 378 y 6 matrimonium fn- 
tari mariti semper iudicio permittendum A|| 7 ia- 
dicinm hac mihi A, indiciQm i ac mihi B, corr. Pi | 10 
nimc enim f. B || 11 oepi B | 17 diu non B 1 21 defenda- 
mns B II es qaeratnr B || 26 negant Aa, negat AbB, negaa 
* II 28 cepit B», cepisset Bb P 1 ♦non<ne> 



DECLAMATIONES. CCLVIl. 51 

etisa apud patrem illius non nocuerit mihi, quod 
pauper sum? ^^Dives est.^ Numquid ergo hoc di- 
cere potes: y^superbior erit et fastidiet?^^ securus 
sis, pater: petiti sumus^ empti sumus. „At immi- 
cusy inquis; fuit.'' Volo adhuc sic loqui^ tamquam 5 
odia utraque parte durent. non oportet immortales 
esse inimicitias, et ita demum tutum perpetuumque 
esse <[pote8t^ humanum genus, si amor ac fides 
nullam habuerint oblivionem, ea rursus, quae aliquo 
fincommodo commutantar^f brevi morte deficiaat. lo 

Sed non est diu mihi in hac parte commoraa- 
dum, quae certe satis potens apud divitem fuerat. 
inimici nomen habuerit aliquando (nec quaero, 
quam immerito, nec quaero, quam iniuste): modo 
redire in gratiam cum eo potuerim. Sed hoc solum 15 
reprehendity quod se absetite omiserim cum diyite 
inimicitias. ita, opinor, feci hoc contemptu patris^ 
feei vilitate. Restitui nos in integrum putate, iu- 
dices: captus est pater meus a piratis, vinda et 
ultimos metus patitur et ea^ quibus gravius id 20 
tantum est, quod imminet. hoc scio^ hoc ipsius 
epistolis cognovi; hinc redimi potest. duram pu- 
tate condicionem poni: nonne subeonda est? si j 
paratae hoc mihi pollicerentur^ ut viearias pro patre 
niaEus acciperem^ non recusarem catenas; si ob- 25 
ligarer faenore, aes alienum tamen non timuissem^ 
ut redimerem patrem. Duxi puellam honestam, lo- 
cupletenu ego tamen (si uUa mihi dicenti fides est) 
non hoc in ista condicione spectavi. ille me movit, 

8 poteris B* 1 4 nt B n iniqnus Aa 1 5 nolo B | y. si 
adh. Aa || 8 <pote8t> Pi \\ sic am. Aa B 9 habuerit B || al. 
ino. committuiitar lio, an *al. cum comm. commut.(.^^ || 11 
mihi din B 1 12 fait Aa, <non> fuerat ISo || 18 restituite 
B 1 19 aspiratiB Aa || 22 redimini A y 24-^25 si pir. sic mihi 
pol. etc. — man. acciperent {?) Bo || 27 duxi — locnpletem 
001. B II 28 dicendi B || 29 condiciones peccavi A 

4* 



52 QUINTILIANI 

ut beneficiis vmceremur. sed neque iii me ille pro- 
bavit aliud; quam pietatem. Yidit fletus meos, vi- 
dit totius animi atque etiam corporis defectionem: 
sic homini, intev principes nostrae civitatis nume- 
5 rando, coepi bona esse condicio. 

Itaque intellego mihij iudices, non in hoc 
tantum laborandum, ut iram patris mitigem, ut 
leniam: illud est partium mearum, illud Yobis ad* 
hibitis rogo^ in gratiam velit redire iam cum pro- 
10 pinquo meo\ cum redemptore suo. non enim iac- 
tabo meam pietatem: illius opus est, quod redemi. 

ccLvin. 

Fortis contnmax patri forti. 

Sl DUO AUT PLUBES FOBTITEB FEGEBINT, D£ PBAE- 
15 MIO ABMIS CONTENDANT. VIB FOBTIS OPTET 

QUOD VOLET. Pater et filius fortiter fecerunt. 
peti<^i^t pater a filio, ut cederet sibi praemio; 
non impetraYit: cessit ipse et abdicat. 

DECLAMATIO. 

80 Etiamsi dissimulari posset, quae causa patri 
fuisset, ipsum tamen hoc abdicatione dignum erat^ 
aliquid petenti negasse. quantum enim mihi prae- 
stare poterat^ ut paria redderet? non iam imputo 
illa Yulgaria, lucem et ius libertatis et usum vitae. 

25 hoc imputo: quod fortiter fecisti; roboris et cor- 
poris mei, meum est: animus iste ad contenmenda 
pericula paratus ex meo fluxit. ego te diu praeceptis 
feci Yirum fortem, proxime quidem etiam exemplo. 

4 homineB B || 5 cepit B |l 8 legniam Aa 1 16 et et B — 
P g 17 *peti<i>t II 18 imperavit A | 22 petente B || 85 hoc 
hoc A II rob. nt corp. Aa | 25— -27 rob. {eety et corp. mei; 
meuB est animns iste a. c. p. paratns: ex m. fl. Bo | 26 
contentenda P 



DECLAMATIONES. CCLVIII. 53 

quantumcumque sit istud^ quod peto: non indicare 
satis est? non desiderinm pervenire in notitiam 
tuam suf&cit; nisi preces adhibuerO; nisi auctoritatem 
paternam summisero? multum peccaveras, etiamsi 
praestitisses. 6 

Nunc yero qnid a te petieram? ut mihi prae- 
mio cederes. non dico, quid fuerit secuturum. Sane 
ita sit constituta lex, ut in iudicio contendamus^ 
ut citra periculum feratur de nostra virtute sen- 
tentia: non erat aequum cedere te^ ut non dicam 10 
patri^ seni? tibi adprobandae virtutis multa tem- 
pora supersunt; tu sperare id^ quod hodie cesseris^ 
potes: mihi indulsit fortuna hunc supremum hono- 
rem. inter extraneos quoque et alienos est aliquod 
privilegium aestatis. honores prior peterem: ad si- 15 
gnandum advocatttSy prior <[signarem, sententiam 
prior]> rogarer. in his etiam minimis observationibus 
inhumane non cederes honorem lateris. 

Age yero^ non praeter hoc etiam.dignior prae- 
mio £ait yirtus mea? non est tam admirabile^ cum 20 
fortiter facit iuyenis: hoc aetas postulat^ hoc robur 
iuventae poscit; paene turpe est, non fecisse: hoc 
est honore dignius^ yicisse annos et ultra aetatem 
durantes agere* yirtutes. eo tempore fortiter feci, 
quo cogi non possem^ ut militarem. utrum tandem 2d 
?is <^non^ magnum esse^ quod ego feci; an minus 
esse <eo>, quod tu fecisti? 

Yideamus nunc haec, quis fuerit secuturus exi- 
tus, si in ista contentione praemii idem animi ego 
quoque habuissem: armis contendendum erat et 30 
laetissimo alioqui domus nostrae proventu gravis- 

14 aliqmd Aa || 15 priopeterent A || 16 ^^signarem s. 
prior^ II 18 inhnmannm ne ced. B g 19 indignior B || 20 in 
invenibns virtntem non satis esse landandam A {| 
26 <non^ Mo || ^eo^ JRo || 28 haec qnis A || aequis A, haec 
qni B 



54 QUINTILIANI 

fiimum tnilnus et crimen iaurebatnr. iam video^ quare 
non cesseris. lioc tibi praemio maias ridebatury 
committi cum patre et parricidium &cer« iure; hoc 
profecto etiam in acie [facere] cogiiasti et, cum 

5 imitareris virtutem meam, non optandi ius, sed pu- 
gnandi quaerere Tidebaris. ego quantum est in te, 
in medio foio et universa spectante civitate filii 
manu trucidatos sum vel, quod eat gravius, occidi: 
tu peraeveraati, cum me cupere sio videres. etiam- 

10 num iuterrogO; staturusne contra fueris? dic veruml 
nam ai <^non> fuisti peraeveraturus, vide an gravius 
etiam crimen sit, patri negasse, quod praestare 
poteras. Habe ergo praemium istud^ quantumque 
in eo honoris est; sed cont^tus e»to adpellasse 

15 rem publicam: disoede de domo mea. non iam ul- 
tionis gratia facio, sed etiam secnritatis: insonmes 
noctes ago et ad onmes terreor strepitus; nulla 
mihi secura nox est: habeo in domo filium, qui me 
potuit occidere. nam praeaui quidem gratia strin- 

20 zisses fearrum contra patrem et in coinspectu civi- 
tatis populique parricidium fedsaes, ut heres citius 
fiaSi ut bona mea occupes: homo tam oupidus non 
audebis parricidium facere secretum? 

Non ignoro omnium fere, qui abdicantar, hunc 

86 esse morem, ut aota iam oausa ad preoes conver- 
tantur et mitigare patres rogando velint: hocine 
tu concipis animo posse fieri, ut exores? 

1 fanus AB, cotr, Obr || Tidee AB, corr. B$ || 4 profefto 
B— P p [facere] Sch || 5 imitaris B || 5— 6pagna dividebas A |l 8 
occidere B || 10 statarnV nec contra A. || ^dictaram AB, dic 

atram! Ohr, fortaaee: ii. c. fueris dimicataram vel et dimi- 
catnras || 11 *^non^ || N A || 17 noct. aget ad Ab || 19 peti- 
vit B 1 strizisses A, strinxisBe B || 21 popnloram P || feoisse 
B II 26 boc meta conc. B | 27 fieri m. B 



DECLAMATIONES. CCLIX. 56 

CCLIX. 

Pauper nanfragae Uberator, maritus. 

Dives cum amico paupere et filia navigabai nau- 
fragium fecit; extulit filiam diyitis pauper. ru- 
mor erat, eam nupturam cuidam nobili iuveni. 5 
quodam tempore in domo divitis tumultus 
Aiit: inventi sunt una pauper et puella; ab 
utroque dictum est yitiatam puellam. impe- 
ravit filiae diyes, ut nuptias optaret. educta 
ad magistratum optavit. postea comperit divea, lo 
non esse yitiatam puellam. impera^ ut relin- 
quat pauperem; nolentem relinquere abdicat. 

SEBMO. 

In omnibus quidem abdioationis controversiis, 
quatenus pro liberis dioimus, summissa debebit 15 
esse actioy et satisfactioni similis. In hao tamen 
controTersia istud aliquanto magis servandum est. 
nam et fllia est, quae abdioatufy et hic pater ali- 
quid etiam boni et clementiB viri fecit, et nobis 
tutissimum, uti hac etiam bonitate. 20 

DECLAMATIO. 

Non ignorO; iudices, quantum causae nostrae 
oneris accedat ex persona abdicantis, non propter 
illud commune; quod pater est: sed quod pater in- 
dulgentissimuSy amicus optimuS; etiamsi quando S5 
iniutiam accepisse yidetur, mitissimus. Itaque prius- 
quam defensionem adgredimur^ in hoc satisfaciemus 
animo nosiro, ut gratias agamus ante omnia filiae 
nomine. quam sic atnavit, ut eam diduci a se ne 
navigaturus quidem voluerit; cui ad magistratus 

7 ab om. B 1 vitiata puella B 1 10 magistrum 9 1 16 
•sse om, B 



66 QUINTILIANI 

eductae praestandum putavity ne qua occisi hominis 
infamia inquinaretur; quam tradidit amico suo, 
quod iam dici potest^ optimo marito. Proximum 
est ab hoCy ut amici quoque et (si permittit) ge- 
5 neri mandata perferamus. sunt autem similia: nam 
et plurimum cum eo vixit et nulla causa, nuUo 
diductus est loco et usque in hoc tempus in ea 
fiiit opinione, ut se crederet viyere beneficio istius* 
Erat profecto felix domus, si in illa prima simula- 

10 tione hi manere voluissent. sed dum hanc quoque 
beneficiis optimi senis referre gratiam volunt et 
simpliciter fatentur omnia: inciderunt ambo in hanc 
dicendae causae necessitatem, dum scilicet ambitio- 
sus gener vult yideri socero suo innocentior, quam 

15 videbatur. Equidem peractis gratiarum agendarum 
maudatis hoc primum puto, ut isti (si permittit) 
gratuler. filia eius, probissima puella ac yerecun» 
dissima, nullam accepit iniuriam; amicus et gener 
nuUum scelus fecit. nam si quid tale cogitare et 

20 in animum inducere potuisset^ illo tempore yitiandi 
habuit occasionem, quo naufragam in litus evexerat» 
Beliqua pars actionis meae non tam ad defen- 
sionem, iudices^ spectat^ quam ad deprecationem» 
nam nuUa profecto certior ratio est, quam ut istum 

25 priorum temporum admoneam. 

Hic enim, iudices^ adulescens^ (quod in hoc de- 
mum iudicio audivimus a divite dici) pauper^ unam 
sibi domum^ quam coleret^ elegit, unum hunc, cui 
fidem suam inpenderet. ac brevi moribus, sanc- 

3 ^et^ quod 8ch || 4 ab hoc om. B j| 7 deductas 
AB II 10 humanae res valoiesent B || 11 voluit B || 12 fate- 
retiu: B || 14 — 18 vxdt v. s. s. i. q. v. e. p. g. a. m. h. p. p. 
u. i. p. g. f. e. p. p. a. V. n. a. i. a. e. gener om. Aa | H 
ifitis permittit A || 22 defectionem Aa || 23 iudicii B || spectat 
iOm, B II 26 hoc qoidem iud. B | 27 aadimafl A || 29 brevio- 
ribns B 



DECLAMATIONES. CCLIX. 57 

titate, innoceutia fecit, ut inter omnes etiam sa- 
perioris fortanae carissimus videretar. itaqae her- 
culey cam peregre profidsci destinasset, quamqaam 
navigationam pericola non ignoraret adalescens, 
tamen secatas per maria, per tempestates. non 5 
nimiam de fortona qaerimar: etiamsi naafraffiam 
iUad mxdtos metos, longam vexatioiiem.^aod 
attalit detrimentam, tamen rem difficillimam expres- 
sity fidei experimentam: in illa omniom trepidatione^ 
in qna pro saa qaisqae salate sollicitas nihil de 10 
proximo cogitabat, cam inter flactas et tarbati 
maiis minas yix evadere ac saae qaisqae consolere 
salati videretar^ non me hercale miror^ qaod qaam- 
¥18 optimas pater fiUam tamen respicere non po- 
toit. qois enim hoc crederet posse fieri, at non modo 15 
salati saae consnleret^ yeram etiam sascepto onere 
infirmitatis alimae CYadere in terram et vincere 
mminentis fortanae impeboB posset? itaqae non 
servas alkis tam fidelis, non libertas tam beneficio 
obligatas manamittentis fait, at hoc sabire peri- 20 
calam posset. anos amicas (nondam enim illad 
faeiebat tamqaam gener) aecepta homeris sais 
paella per tot difficaltates, per tot pericala, nihil 
pro 86 ipso sollicitaS; tulit. qaam istad non ha- 
manoe tantam op[er]is^ sed diyini caiasdam bene- 25 
ficii arbitrandnm est? tonc hos conianxistis cqpu- 
hstisqae. fortanae nihil necesse habeo diatias hoc 
impatare, tamquam non intellectum. non perdidit 
beneficiom: et paella se nihil non haie debere cre- 
didit et pater ita interpretatas est tnunus illad, ut 30 
existimaret amico in se ac suos omnia licere. ru- 

11 fnictas A p 13 minor Aa 1 quid A, qaomodo B, carr. 
Fr I 16 yeram qaa A i| honere A ) 18 eminentiB AB, corr. 
Qr i metas AB, corr. jRo || 26 homani t. opens AB, carr. 
JSo l 26 est em. B || cum A, tam B, corr. Bo || culpastisqae 
AB, corr. Aer || 30 *maia8 AB || ietat A || ut om. B ] 31 ex- 



58 QUINTILIANI 

mor itaque in ciyitate non quibus alias solet causis 
«xortus est: sed homines, dum indignantur, nescio 
' cui iuyeni optimo et nobili dari puellam, convicium 
moribus buius tamquam ingrati fecerunt. intell^o, 
b iudices, quam difficili ac yelut scopuloso loco Ter- 
setur oratio mea. quomodo narrem istud, quod 
confessi sumus? illud puto tutissimum est: rapere 
Toluit (buic enim certe crimini ignoscitis): inde 
tumultus, inde Toces repugnantisi inde fortasse etiam 

10 nimia puellae querela, quod audaciam pro iniuria 
tulit; quod se raptam^ quoniam ille rapere Toluis- 
set, procIamaTit. nec is sane negandnm ezisti- 
maTit ek, quamquam nihil acciderat tale, amieo suo 
confessus est. illud certe manifestum est: pater 

15 filiam putaTit irasci. itaque sollicite quoque, nec 
pro imperio tantum patris, sed etiam pro auctori- 
tate, pro f sententia f deprecatus est. tnm admo- 
nuit illam: memento bunc essC; cui Titam debeas; 
hunc esse, qui te ex periculis serTaTerit maris. quanta 

20 illa gratnlatio! quanta patris lous fnit! quam felix 
domus! nihil deerat felisUaH nostrae, si raptor fdis- 
set. his moribus suis, <h>ac tanta bonitate me- 
ruisse Tisus est pat^^ qui non fiilleretur: indica- 
Terunt integritatem. quo speraTcrant faturum, ut 

25 magis amarentur^ inoidunt in offensam. nisi forte 
inricem ludimur, et nos pater mutuo mendacio 
tentat; qnare non omnia statim simplidter dixeri- 
musy jninatur. Dii fadant, ut iste sit eTentus, qui 
adbuc in hae domo omnium periculorum fuit. 

istimare B 1 1 qoi aliifi assolet causis B g 4 opinor A, opimo 
B, corr, Aer, opolento Chr g dare A || 8 ignoscis A || 10 
mimia A ) 11 qaomodo B || 12 fais AB | 13 animo sxio AB, 
corr. Ohr || 14 eertnm B || 17 dnm Aa ( 20 lans patris B || 21 
*grataIationi AB, cf, 56,9 | 22 ^h^ac Bu |i 24 qnomodo 
B I 25 am. quia inddnnt Aa || 27 statim om. B 



DECLAMATI0NE8. CCLIX. 69 

Nostrum tamen, quatenus forma iudicii propo- 
nitiir, ^ut> agatur defendentis imitatio. Nam si te 
prorsus iraaei existimarem; optime pater^ illa di- 
cerem: filiam abdicas. nondum delmdo factum, 
nihil de isto crimine loquor: satis tuta esse potest 5 
a^d indices. fulmen istud patri adrersas fero- 
ciam adulescentiae datum est, adyersua filios, qui 
peccare plus possunt. filia vero vix nutricum 
minas tulerit, vel eorum, a quibus educatur, tristi- 
tiam. Et ut virgo pertiaeat ad patren^ tamen nupta 10 
pertinet ad maritonu post^diem^illum, quo spes 
iiberorum incohata est, quo in n^otes usque co- 
gitationem misistii quid aliud potes ezigere a filia 
tua, quam qnod placuit ei, cui conlocata est? si 
la[e]tiu8 agendum esset, illud dicerem: abdicare 15 
propter matrimomum non potes. paulo fortior re* 
cusaret etiam nubere, nisi cui yoluisseit: haec sub- 
iecit in hoc se imperio tuo, eoc arbitrio patris nup- 
jBit. pauio fortiua vindicari debet matrimonium iam 
factum. Ut etiam nuptias imperare possis, repudium so 
imperare non potes eius, ad quem puella legibus 
et magistratibus et iureiurando pervenit. 

Yerum contra haec paulo altixis repetit abdi- 
cationem et non est contentus ea obicere, propter 
quaeiudicium est: ^^mentita est, inquit; patri de raptu 25 

» 

1 Qostra AB, corr. i?o || 2 propomtur agitur AB, carr^ 
i?o II 8 optione B || illam B || 5 tut& A, tutum B, corr. i\' || 6 
patrum AB, corr, Bo || 7 adoIe8ceDti& A || epote (c/*. verB,l^ 
ntpotet) et hr$id iMervallo dittcma filiat abdioare non 
///^/debere A | adversas filias abdioare noit debet filios B, 
ady. f. abd. n. debet plus fil. P || 11 <diem> Ko R 12 inde 
l^otes B II 16 la|;e}tiuB Aer || abdioari B || 16 potest AB || 17 
aisi nupierit cui vol. B 1 19 vindicare AB, oorr, Ghr || 20 eft 
i& B I *nuptae (9) H 21 imperari n. potest B || 22 et p ma- 
gistratas B ] 28 paulo latius repetit AB, corr, Aer; paolo 
latius: <altiu8> repetit Bo \\ 25 menata Aa, minata B 
raptu A 



62 QUINTILIANI ^ 

9anmi, ut kac excusandns sit. alterum illnd est^ 
quody si defensionem ultra excusationis terminum 
proferimus, laudandus est adulescens. arroganter 
autem faciet et tumide; si coeperit se ipse laudare: 
5 praesertim iactaturus id^ quod facere possit a for- 
tuna esse. dabimus ergo illi^ his causis^ advocatum. 

DECLAMATIO. 

Non necesse erat mihi^ iudices, de facti huiusce, 
quod in crimen yocatur, ratione disserere. scio quid 

10 adyocato satis sit. sufficiebat hoc solum, si eximerem 
legi reum: et cetera fiant fortasse pro dignitatC; fiant 
pro conscientiay pro laude: ad yos id unum pertinet, 
an lege^ qua cognoscitis, obligatus sit^ qui accusatur» 
quae res yobis, quo atrocior est^ hoc diligentius 

15 intuenda est. sit tolerabile formula errare et in 
petitione pecuniae non uti iure concesso: aMquis 
caput hominis perperam petit^ ut terreat, ut occidat? 
Bei publicae laesae quaedam sunft^ iudices, ad qoo- 
rum pronuntiationem oculi sufficiant. satis erat 

20 accusatori ostendere, si quid hic kieserit: aliqua 
publicorum opentm ine^sa, eyersa yel comipta 
nayaUa, avma usibus belli erepta; aliquid denique 
eorum, quae publice posftidemTO, (ea snnt enim rei 
publicae) deteriuB huius fraude atque ininria fadllm. 

25 Getera habent anas leges, sua iura, suas actiones. 
si hos, quos recepisse dicitur^ occidisset, non tam^en 
rei publicae laesae iure teneri yideretur. sint igitur 

l^animo AB 1 hec B, hic CP 1 4 si se coeperitipse 3 || 5 
id quod] quod id fnalit i^o | 9 qnod A || 11 et si cetera B || 
12 an gele Aa, an legi B || 14 yis A, om, B, corr. 8ch g '/. t 
(aes est yel) hoc A 1 15 si toL B || 16 nonne inre B, nenne 
yere 7 1 20 acc. hostem ^dere qaam hic B 1 21 inpensae 
yersa A, impense y. B, corr, l^ || 2i faetsa AB, corr, Gr \\ 
25 cetera h. s. 1. s. iura om, Aa || 26 hoc Aa || 27 ienere 
yideatar Aa || sant B 



DECLAMATIONES. CCLX. 63 

ista grayia, qaae obiciuntur: aliquid fecisse cle- 
menter^ contra duros et asperos patres interposuisse 
miserieordiam pro sua aetate: non hoc vidit lex, 
quae recitata est^ nan Toluntas eius^ quicumque 
conditor iuris istius fuit. haec ego fortius dixi^ quia 5 
^nihil^remissurus sum. Quid enim obicitur? „Ab* 
dicatOB recipit et sua pecunia alit^^ 

nt gravissime iudicemus de hoc crimine: stul- . 
titia est et supervacuas inpensas facit. quis est 
iste, qui nobis, tamquam pater^ irascitur? ^^Patri- lO 
monium consumis et alioqui . splendidas opes co- 
tidie effimdis." Quae tandem ista inter se pugna 
est? legem recitas laesae rei publicae et agis 
quasi abdices. Sic respondebo tamquam abdicanti: 
ignosce: iuvenis est; non satis <[ei^ roboris, nondum 15 
satis iudiciu»} confirmare potuit et tamen si faciendae 
sunt inpensae, si perdendum aliquid, non potest 
honestiore ria ii^)endere. non meretricibus donat; 
non in parasitos profundit; non illi magno cupi- 
didates suae constant: sumptuosus est misericordiae. 20. 

Libet etiam augere crimen et^ si qua nesciunt 
accusatores^ indicare. vos eum largiri tantum ab- 
dicatis putatis? — : iste aliquid et mendioantibus por- 
rigit; iste et multos, fortunae iniuria lapsos, susten- 
tat atque erigit. »quid faciam, inquit, animo meo? 25 
qnotiens infelicem vidi aliquem et necessarii etiam 
victus egentem, lacrimas tenere non possum. In- 
vidiam mihi facere yidetur patrimonhim meum: 
pulsant frontem meam caeduntque, etiamsi taceant, 
ipso habitu, ipsa tristitia, ipso silentio; sed et ro- 30 
gant et provolvuntur ad genua. nec mihi illa saltem 

6 <mbil> Sch || 8 Btultas et sup. B || 10 imp A || 13 ages 
A II qao8 abd. B jj 14 M A [j 15 <ei> Bo || 16 indicii AB, corr. 
Bo II 20 misericordia AbB || 21 qaod B, qnid P || 22 largitotmn 
A 1 25 ad qua eregit Aa || cum fac. B || antumo meo B || 26 
N A II aliqnaA || 27egente8Aa || 28YidenturB || 27c§duntqniB 



64 QUINTILIANI 

simulaia, ut plerisque; excusatio superest, ut dicam: 
nou possum.« 

Tu Yero tauto, adulescens; fortior atque omni 
laude^ non in nosrfcra modo tempora, sed etiam in 

5 futura omnia saecula dignior, solus mihi mortalium 
Tideris usum pecuniae intellexisse; <nec> frustra 
tibi aaqua fortuna tantum patrimonium dedit et 
in breve humani tempus aevi, veluti grande pondus 
inposuit. relinquendum erat istud et res transisset 

10 ad alios: quandoque locupletem fecisset nescio 
quem mors liberalis. libet yobiscum loqui nostro 
nomine^ avari parcique, qui aliquid non fecisse sor- 
dide iam etiam scelus existimatis. non sunt ista 
<au>ferenda nobiscum neque ad inferos servata per 

15 vitam fortuna persequitiu:. tolle usxun^ quid est 
pecunia? Quis igitur usus honestior? nuUus. nec 
hic lege possit fieri reus, si hanc ipsam pecuniam^ 
quam per tot beneficia divisit, per gulam ventrem- 
que transmitteret. nihil obesse rei publicae videretur, 

20 si vitiorum institores hos eosdem sumptus divisissent. 
ego vero huic comparare ne illos quidem timeo, 
qui aliqua in re publica opera posuerunt. haec enim 
muta et inhumanis t&ntum constructa muneribus 
speciem modo et brevem quendam usum voluptati- 

25 bus nostris attulenmt. at hercule referamus ad il- 
lam, de qua modo locutus sum^ speciem: quanto 
pulchrius integrum populi vultum, inlibatam di- 
gnitatem civixun servasse? si ad utilitatem: quanto 

6 <nec> JRo II 7 aliqna A, aliquando B, alioqui Crr, corr. 
Bo II tanti A || dedi^sse^t et postea inpo8ui<88e>t Gr, fortasse 
intellexisse. frustra t. aliqua f. t. p. dedit etc, — inpo8uit? || 
13 [iam] Sch \\ pecuniam non e8se claudendam A || 
ezistimatis pecuniam non ease claudendam B || 14<au>ferenda 
Bo I ad feros A |{ per vitam om.'B jj 19 obesee tibi videretur H 
B II 20 divisaent A, diluissent (?) Bo || 28 kumanis Ab || tamen | 

AB, corr. Chr \\ manibus A || 24 sp. modicam Gr \\ 25 adtule- 
rint A || 26 quomodo A 



DECLAMATIONES. CCLX. 65 

melius ac maiuSy servasse suum numerum civitati, 
suos ordines? an vero illos, qui ingentes noxiorum 
familias occisuri tamen pascunt^ plausu fovebimus 
et in onmibus spectaculis adulatione multa prose- 
quemur: hunc, qui partem civium^ levibus offensis 6 
miseram, sustentat ac paenitentiae suae suorumque 
integram servat^ lege etiam gravissima persequemur? 
quid enim nobif tam naturale, quid ab ipsa pro- 
videntia mi^s datum concessumque videri potest, 
quam alere homines ac sustinere? muta me hercule lo 
animalia, quae venire ad manum et mansuescere 
queunty non humanum modo, sed etiam voluptuo- 
sum est alere ac pascere. quid de homine dicam? 
quisquamne magis negotium publicum, non civitatis 
modoy sed totius rerum naturae agit, quam qui 15 
animal hoc deo proximum et in contemplationem 
omnium, quaecumque mundo contigerunt, constitu- 
tum porogat producitque? qui opes suas in publico 
posuity quo locuplete nemo pauper est, nemo eget? 

misera tempora! hoc defendendum est? sci- 20 
licet illud honestius, liberos sublatos iamque in 
adtjescentiam provectos pellere domo et prohibere 
penatibus et omissa emendandi cura si(M)unire, ut 
his succurri non liceat. ,,Abdicatos in Iromum re- 
cipit et pascit.'^ Sic istud, tamquam sacrilegos, tam- 25 
quam homicidas^ tamquam laixones? si tam grave 
crimen est aetate labi, si tam inexpiabile offendisse 
aliquando paternam severitatem: novas excogitate 
legeSy asperiora aliqua constituite supplicia. hos 
si pascere non licet; parum est abdicare. AuditC; do 

8 occisoram Aa || 4 adulatione multa A, ad ultionem 

multam B || 10 multa B || nihil esse int laudem genera 
BublimiuB qnam hominibus alimonia non negare 
A II 17 continentur (.^) Bo || 18 qui om. B H 20 M A || 22 pro- 
rog A, ef, vera. i7 || 25 tanquam homiciaas om. B || 80 par- 
vum B II audite audite p. A 

QaiaUliAni deol., ed. Bitter. 5 



66 QUINTILIANI 

patres, quae optimum adulescentem ad misericor- 
diam moyeriiit^ qaae ad liberalitatem; aliquid et 
discite. Bolli horum obiectum est^ quod yenenum 
patri parajsset; nuUi, quod percussorem in fata par 
6 rentis sui conduxisset. creditis, iudices: alioqui 
puto non tam leyem subituros fdisse poenam sub 
tam asperis patribus. qnid est igitur? amayit ille 
meretricem et intra concessos adfflescentiae lunua 
(licet aliud parentibua yideatur, natura tameu da- 

10 tos) forsitan minus tenuerit cupiditatium frenos. en 
quod fames emendet ille ductus aequalitate cum 
sodalibus iniit paulo tempestiyiora conyiyia. en quod 
mendicitas coerceat ille liberalius yixit et, quo» 
modo crimen istud hoc tempore est, aliquid fortasse 

15 donayit. non yultis in his causis, in hac criminum 
summa, misereatur hominum^ qui dicunt, »et tn 
iuyenis esc. 

At nimium diu^ iudices^ sic defendo optimum 
iuyenem, tamquam istu^ abdicatis praestiterit nott 

20 iam abdicato: rei publicae (fortius libet agere) im- 
puto; et magis imputarem, si tales essent^ quales 
eos accusator esse contendero^. nihil est pericplo- 
siusy iudicesy in hominibus mutata subito fortima; 
nihil ad ^Mitatem sui pronius miseris delicatis. iu* 

26 yenes in magnis patrimooiis atque in summa nati 
dignitate^ subito excussi, non dico opibus, sed ne* 
cessariis etiam ad yictum spiritumque ultimum sus* 
tinendum^ non redibimt ad opus cotidianum^ non 
sufficient assiduo labori; superest^ ut audeant ali* 

4 fata A || 5 condixisset AB || 6 sabitoroffuisse A | 7 
amav^erMt Fr \\ 8 adalesceninileA || 10 forsitansA || cnpidita- 
tnxn B II 12 tempeBtiora AaB jj 13 qnando (?) Bo jj 16 et 
cnm inv. A, et dnm inv. B, corr. amctor inis«rtu8 ap, Pi \\ 
19 *i8tnm A, instnm B, victnm Pi || nolo iam abdicare 
AB, corr. (rr |j 21 qnales om. B || 22 eos om, B 1 accnsatores 
se B |[ contenderet A, conderet B, corr. Bo || est om. B 1 24 
ntilitatem AB, corr. Aer || M A || 29 asBidnos labores B 



DECLAMATI0NE8. CCLX. 67 

qoid, Tel proptev qnod moriantiir. tot hos^ quos obi- 
dftis, (nam tarbam quoque abdieatoram esse dixistis) 
emittite sabito midos^ omnimn egmos: ipaisne ali- 
qina poterit irasci^ si qnid fecerint? si in latroeinia 
ae praedasque miserint? quantumlibet animia nostris 5 
remittannis^ ac totam innoce;itiam credamus esse 
persnasionis, multum contra iustitiam necessitas ya* 
let. a£ si nibil adyersus alios, adyersus se certe 
multa fecissent. omatamne rem publicam atque 
adintam, iudices, crederetis, si homm fortissimus 10 
qoiBque yenisset in ludum atque arenam? si paulo 
mollior frons ad laqueumy ad praecipitia, ad qualem- 
cumqoe yitae festinasset exitam? tnm dyitas felix, 
tum numenui iste minus inyidiosus fuisset? 

Yolo, indices, relicta iam hac, qnam ad rem 15 
publieam eomposni, defensione^ transire ad eos, qui 
praeeipue irasci yidentur, patres dieo ipsos, qui ab- 
dicayemnt. quibus hoc primumy iudices^ dico: quam 
aeciptis iniuriam? maljs yos sane filiis leyastis et 
ezonerata sunt yestra patrimonia. sinite illos perisse 20 
e^ yehit ezpositos in aliqtia solitudine ant in maria 
proieotos, nihil ad animnm yestmm, nihi) ad cogi* 
tationes pertinere: fortimam sibi quaerant. quid ad 
yos, quid sint, postquam yestri esse desierunt? 
renati sunt noyumque fatum quodammodo sortiti. 2& 
nnm inyidiam yobis &ciunt? hoc enim malebatis 
foriasse, nt ocnlis yestris sordidati obyersarentur^ ut 
inpexi sqnabdique incederent? yerecunde nomine 
seventotis diasimulatur yestra cradelitas: minus yos 

1 qjaod. om, F | abiicitLs B(9) ei edd, | 2 *qnoqae turbam 
A 1 4 8i qoiB f. A I 6 ac miiltiiin innocentiae (dat.) credamna 
inesse pers. (?) Bo l S *at si AB || 17 patres dico am. B .j 
IS optime contra patrnm dnritia A || 21 expos A | ali- 
qnam soMtn^emB | 27 obyer8iy////A | 29 inpexi A | in- 
plezi A, implezi B — F | verecnndae AB — F 1 29 aervitntis 
AB, corr, Pi | q A 

5* 



68 QUINTILIANI 

malos patres putayinins. quod quidem animadTer- 
sioni sat est, pendunt poenas magnumque suppli- 
cium miseri luunt. an yos in hoc demum creditis 
^expletam^ patemam animadyersionemy si esuriant, 
5 si inopia omnium deficiant atque tabescant? illud 
parum est, notari infamia? illud parum est^ exulem 
esse domus suae, larum suorum? nunc yos putatis 
esse felicem quemquam horum aut hilarem? ex- 
periatur aliquis et revocet. Et haec quidem^ iu- 

10 dices, duris atque asperis patribus^ illa moUiorQms: 
>sperayi, inquit adulescens^ aliquam inpetus vestri 
paenitentianL- credidi futurum, ut aliquando suc- 
currerent initia infantiae, blandimenta pueritiae. 
reservayi filios iudiciis yestris et^ si quando igno- 

15 sceretisy in integro habui. yos, aestimatis causi^, 
propter quas expulistis, si crede[re]tis: »satis poe- 
narum dedemntc: ego illud praesto^ illud promitto: 
»nihil postea turpiter fecerunt.«' 

Ne tamen niniium iactare atque imputare yi- 

20 deatur^ illum quoque misericordiae suae ordinem 
confitebimur. »unus, inquit, fuit primo^ qui solli- 
citaret hanc nimiam liberalitatem, aequalis alioqui 
et in studiis comes et in lusibus. hic fecit exem- 
plum: ausus est rogare proximus; nec adhuc illud 

26 onerosum patrimonio yidebatur. inde factus est 
ordo; et iam legem mihi yideor dixisse misericor- 
diae. cui negarem? omnes idem rogabant, omnes 
idem excusabant^ omnes idem pollicebantur. ego 
yero^ inquit, quamdiu fuerit hoc patrimonium^ sic 

1 animadyersionis adeat B || 4 *^expletam^ || 5 illud p. 
e. n. infamia om. B |[ 6 parvum B || 9 et om. B || 10 meliora 
AB, corr. Sch, molliora auctar incert. ap. Aer || 14 si aU- 
qoando P || 15 caosas AB, corr. Ro || 16 crede[re]ti8 i2o || 21 
confitebitar AaB || 22 at quidis B |J 24 proximmn B || 26 pa- 
trimonimn AB, corrx Aer || 26 micordiae A || 27 omnes id. 
rog. om. B 



DECLAMATIONES. CCLXI. 69 

ero^ sic utar: et si defecerint onmia^ non tamen 
panperem me putabo neque egentem, sed pro illis 
patemis possessionibus hos ostendam cives; pro 
illo faenore hunc populum. et quae tanta patribus 
ira^ quae tanta infelicitas nostrae civitatis^ quod 5 
rei publicae fatum^ ut istud jdiutius aut pluribus 
necesse sit <defendere>? et ne vobis multum vi- 
dear imputare: non sunt isti onerosi [isti] faculta- 
tibus meis; non quos ampla, quia sic a parentibus 
meis constituta est^ fortuna graves sentiat: [quia] lO 
vivimus parce. quantulum est enim^ quod accipiunt? 
quantulum est^ quod exigunt? vos fortasse plus 
consumpseritis^ patres^ qui studia fovistis^ qui ad hanc 
aetatemusque<pro>v6xistis: mihi servare cives satis 
est. ac nihilominus quod in istos impendo, si cre- 15 
ditis^ ipse frugalius vivo: quidquid in hos confertur 
atque congeritur^ de meo est; detrahitur adule- 
scentiae voluptatibus^ detrahitur concessis alioqui^ 
quamdiu in his annis sumus, cupiditatiZ^. duo si- 
mul assequor: quod et liberalius et frugalius vivo.^: 20 



CCIXI. 

Aequatio patrlmoniorum. 

In qua civitate frequenter tyranni erant^ fert quidam 
legem^ ut patrimonia aequentur. 

SERMO. 26 

m 

Haec quoque aliquotiens tractata controversia 
est et per summas digeri potest. 

1 vertar Aa || 2 paup. reputabo A || 6 factnm AaB || 7 
<defendere> Aer; ^probare^ Fr \\ 8 [iflti] edd. || 9 nan q. a. 
q. 8. a p. meis om. Aa || 10 [qoia] i2o || 12 est om. B || 14 
YexistiB A, corr. Sch || N A || 19 cupiditatum AB, corr. JRo 



70 QUINTILIANI 

DECLAMATIO. 

Primum meusamus legem non satis significan- 
ter scriptam et multa obscura in se habentem. 
nam hoc non satis distinxit, utrumne patrimonia 
5 nunc demum aequari oporteat^ an quotiens aliquod 
eminebit Mt si vere remedium id solum pro re 
publica est^ perpetuum esse debe[a]ty et ideo lex 
repudianda; quia hoc non satis dispexit. Si haec 
yis est legis istius, ut sit de aequalitate patrimo- 

10 niorum^ idem census omnibus detur: omnes paene 
dies, omnia tempora necesse erit in hae partitdone 
consumi^ si quis frugali<[u^s vixerit, si quis luxu- 
rios<i>U8 vixerit. 

£st praeterea contra leges omnes scripta haec 

13 lex. quippe nullum ius non ita compositum est, ut 
suum quisque habeat et alieno abstiaeat. 

Sed ne servari quidem potest. quid enim futu- 
rum est? praetereo illud^ quod aliqui negotiabuntuTy 
aliqui adquirent, aliqui frugaliter Tiyent: quae ratio 

20 reliquendae hereditatis erit? quae ratio testamen- 
torum? cum is, qui creverit hereditatem; continuo 
plus sit habiturus, quam ceteri, et divisurus cum 
his^ qui non eundem honorem supremis defuncti 
tabulis habuerunt. 

26 His adiciamus^ quod etiam inutilis est^ duabus 
prae^jnce causis. nam et frugalitatem eorum^ qui 
servaturi sunt, imminuet et luxuriae eorum, qui 
consumpturi sunt^ prospiciet. cur enim quisquam 

2 — p. 71 , 2 Sermoni vifiUicat Bo, db 71, 3 (haec) De- 
clamatianis initium faciens H 5 aliqtdd F ( 6 an AB, carr. 
JRo II 7 debe[a]t Bo || 8 dispel A || 9 expeetniur *de i^per- 
petoa^ aequautate p. vd, id quod Ghronovius vult legi, sit 
<seiBper^ aeqnalitas p. ) 12 &u£^^n^ Gr J Inxorios^i^ns 
Ur II 14 praeterea B || 15 nnlli minns B j| 21 crevi h. N A [j 
22 cobI non plns B | 23 cnm ig A || 24 habnennt Aa g 25 
dn. praeterea cans. AB, corr. Ro, gui etiam tuadet ut 
scribamus: praeterea his adic. q. e. i. e. dnab. cans. 



DECLAMATIONES. CCLXIl. 71 

servet; tam perditurus ali^a loxuriay quam sua? 
€ur enim non quisque abutatur? 

Haec de ipsa lege dixisse satis erat, remota 
temporum aestimatione: nune videamus, quid sit, 
propter quod ponatur. ,,Frequentes tyranni sunf 5 
Primum^ quam iniquum est^ ideo quod aliquos 
improbos habeas, exui patrimoniis patemis atque 
avitis eos etiam, quos bonos esse dyes con- 
fitabit? nam si tyrannidem timemus: erat ali- 
quanto aequius in personas eorumy qui possent rei lo 
publieae esse suspecti, dirigi actiones, quam poe- 
nam esse publicam metus (ut dicitis) publicL Ad- 
ice, quod ne praedpua quidem causa est adfectan- 
^e tyrannidis magnitudo facultatum* quin ex di- 
Terso facilius aliquanto occupayerint tyrannidem 15 
lii^ quorum fracta ratio, quorum clauda fortuna, 
et qui stare re publica salva non possunt. deinde 
adeo non inbibetis ista re tyrannidem, ut si qui 
in civitate nostra dementes sunt^ etiam causam 
liabituri sint adfectandae tyrannidis. nam si quis 20 
tyrannidem occupat, ut aliena bona possideat^ quanto 
facilius ad tyrannidem peryeniety ut sua yindicet, 
4ua recipiat? 

ccLxn. 

Maritus Tirginls raptor. ^^ 

Iniusti bepudii sit actio. Qui habebat uxorem, 
rapuit virginem. nuptias rapta optavit; ille 
repudiavit uxorem: agit illa iniusti repudii. 



2 (^maq P I 4 existimatione F || 7 ex sois patr. B p 14 
facnltatrom Aa B adyerso (?) Tto || Ifi aliqtiando AB, corr, 

Sch II 17 reip A, in republica B || *[de]inde (?) | 18 instare 
B I 20 st* (» snnt} B jj qai A || 26 nxorem] virgine B 



72 QUINTILIANI 

DECLAMATIO. 

Lex iniusti repudii maxime necessaria ad con- 
tinenda matrimonia et his praecipue moribus^ qui- 
bus finem tantum necessitas fec<(er]>it, super omnes 
5 leges tuenda est. 

Repudiatam ab boc uxorem esse manifestum 
est. reliquum est, ut aliquid repudiatae obiciat. ita 
demum enim potest esse iustum repudium, si me- 
ruit id, quae repudiatur. Ne ipse quidem tam im- 

10 pudens est^ (quamquam non desit audacia) ut cri- 
men ullum fingat in uxorem: necessitate defenditur. 
poteram dicere^ aliud esse iustum. nam lex iniusti 
repudii spectat utramque personam; nec satis est, 
id modo intueri, quid mafitus facere debuerit: ye- 

15 rum id quoque intuendum est^ quid pati debuerit 
uxor. quare licet tu necessario repudiayeris, haec 
iniuste repudiata est. haec dicerem^ si non tua 
culpa accidissety ut repudiares. Sed miror, si in hac 
ciyitate diligentissima iuris uUa lex contra alteram 

20 scripta est, aut hoc prudentissimi constitutores iuris 
non yiderunt. quomodo necesse est^ quod iustum 
non erat? 

^^Rapta^ inquit^ nuptias meas optayeraf Non 
est hoc tale^ quale si diceres: tyrannus coegit; 

25 quale si diceres: aliquis^ cui potestatem dederat 
res publica, hoc iussit; senatus aut populus pertinere 
id ad rem publicam existimayit— : ut rapta repudiare 
coegerit^ ut cogi posses, tu fecisti. et ipsum hoc 
repudii tempus male computas. tunc repudiatam tu 

30 credis uxorem, cum res suas sibi habere iussa est? 
cum egredi de domo?—: uxorem tunc repudiasti; cum 

4 DecesBitatis P 1 fec^er^it JRo || 7 relictam B 1 8 se 
mer. A || 11 nullum AaB y 12 ^aliad necessarium^ Aer || 16 
tunc cessario A, nanc necessario B | 24 coSg. qaare A ) 25 
alii A II alii A, aliqaid B || 28 posset AB B 30 haberi B j| 31 
de om. AaB 



DECLAMATIONES, CCLXn. 73 

rapuisti; cum potestatem huic legis adversus te de- 
disti; cum egisti; ut raptae adversus te liceret, 
quaBium adversus caelibem licet. rapta raptoris 
mortem vel nuptias optet: hanc potestatem 
adversus te yitiata habuit: ecquid inteUegis^ iam 5 
non esse uxorem^ quae non obstat? ego te adeo 
non puto defendi hoc genere patrocinii posse, ut 
quocumque alio modo dimisisses uxorem^ meliorem 
tamen causam fuisses habiturus. egregia hercule 
defensio. dico^ »repudiasti uxorem pudicam^ obse- lO 
quentem, fidelem«. respondes mihi, ,,sed rapui; sed 
alienam domum expugnavi^^ Pessimus maritus yi- 
dereris, si amorem in aliquam meretricem defle- 
xisseSy si ancillarum cupiditas a geniali <[te^ tc^o 
avocaret. iam tum non eras maritus, cum animus 15 
tuus spectabat vacantes; et hoc si tantum libidine 
et ^upiditate fecisses^ repudi» tamen causa ad te 
rediret. Quid? si ne credibile quidem est, nisi eo 
pacto factum hoc esse, ut tibi raptori ignosceretur? 
an yero tu in tantum periculum yenisseS; ut rar 20 
peres maritus, ut crimini tuo hanc quoque adiceres 
inyidiam? nisi succurritis, iudices, inyentum est 
iam^ quomodo uxores optimas repudiare liceat. pro- 
spicienda tantum yirgo est^ rapienda est. ceterum 
defendemus istud: quod nuUo genere licet facere^ 25 
licet specie necessitatis. 

Praeter haec illud quoque, iudices, intueri opor- 
tebit, quo^modo)> maximorum istum criminum ali- 



# legisti A I 5 ecquid A J et quid B || 6 te om. B || adeo 
te non AB, ad. non te F || 8 dimisisse B || 9 tam A, cam B, 
corr, Bo; an *at ^si^ quoc. a. m. d. a. m. etiam (F), cf, 
83, 16 II 13 amore A || 14 geniali A g <te> Bo || 16 specta- 
▼erat yocantes B y 17 repadiatae AB, corr. Or g 18 sane 
cred. qaid est B || 22 nisi si carr. Aa || 25 licet facere spe- 
cies (pmisBO licet) B || 27 illad qaoqae qaod int. B || 28 
*qao<^modo> || istias A, socios Mo 



74 QUINTILIANI 

qua tamen. ^iaiicta e ouiii ip aL per se indigimm 
erat, raptorem inpune fecisse; indignum erat, in- 
iuste repudiatam esse uxorem: utrique crimini una 
poena erit, levis quidem. et sane habeat hoc 
5 lucrum magna nequitia, quod non fere puniri pro 
meritis potest. ab illa quidem rapta yindicabi 
nos ipsa. 

ccLxni. 

Ignominlosus contra tres rogationes. 

10 QUI TBIBUS BOGATIONIBUS CONTBADIXEBIT NEC 

TENUEBIT^ lONOMiNiosus SIT. Duabus quidam 
rogationibus contradixit; non tenuit. tertia 
rogatio ferebatur^ qua ignominia remittebatur 
notatis: contradixit et buic; non tenuit. dicitur 
15 ignominiosus. 

DECLAMATIO. 

Qui tribus rogationibus contradixerit nec 
tenuerit; ignominiosus sit. 

Lex manifesta ^et^ (fortasse supervacuum est 

20 adiceref yerumtamen permittitur et hoc dicere) iusta. 
quis ^enim^y maipre ignominia dignus est, quam 
homo inquietuSy qui publicis utilitatibus ter obsti- 
terit? qui ne metu quidem ignominiae ad silentium 
compelli; saltem tertio, potuerit? 

26 Ergo de lege dubitari nihil potest: yideamus, 
an hic in legem inciderit. tribus rogationibus con- 
tradixit. num fallimur numero ? num aliquid adyer- 
sus istum mentimur? non [ut] opinor^ ipsum s^tem 

1 contineat AB, quo8 sequitur Bo, corr. Gr || ind. eat 
As 1 2 imtistam A || S criminis AB || 6 ab ea qn. B | Tindioayit 



no8 ipae AB, corr. Gr || 14 notis B H 19 manifeste Gr || *<et>]| 



^ista dicere AB 1 f etl insta Sch \\ 20 *permittit lex AB, c^ 

30,3 \ 

28 [nt 



S0,3 II 21 ^^enim^ l maiora ign. AaB, maiore a ign. Ab |{ 
tj JP% 



DECLAMATIONES. CCLXIIL 75 

diceie ausnruiiL bis iam contradixerat, bis non te- 
nuerat. proxime dixtt: non tenuisse enm scimos. 
ergo si et lex ignominiosum vult esse eum, qui ter 
contradixerit nec tenuerit, et hic contradixit ter 
nec tenuit: qnomodo non sit ignominiosas inTeniri 6 
profecto non poterit. 

Non negat se in hanc legem incidisse: sed ea- 
drai rogatione, cui contradixit, solutum esse con* 
tendit placuisse enim publice, ut omnibus ignomi- 
nioids nota remitteretur. Non miror istum tam lo 
firequeirter contradicere: nrim legum parum perspi- 
cit; qno pertinea&t rogattones^ aut dissimulat aut 
ignorat. ferri profecto rogatio, quotiens poena ali- 
qua remittitury non potest^ nisi de his, qui poena 
iam ienentur. Id yel cogitatione eius, qui tulit ro- 15 
gationem, vel aestimatione populi/ vel ipsa rei na- 
tura perspiciamus: Is, qni ferebat rogationem, num 
aliquid eogiiare de eo potuit, qui non erat igno- 
miaiosus? nony ut opinor. neque enim bic iam ter 
contradixerat rogationi^ nec an t^rtio contradicturus 80 
eseet^ diirinari poterat ergo qui ferebat «rogatio* 
nem^ nibil de eo eogitavit. Populus, cum in con- 
silium mitteretur et miseratione hominum movere- 
tor, de bis cogitavit, qui ignominiosi iam erant. 
fortasse motus est num^o^ fortasse motus est per- S5 
sonis, fortasse motus est causis. hic neque in nu- 
mero esse poterat: nondum enim ignominiosis ac- 
cesserat; neque causa miserabilis, qui ne damnatus 
quidem esset; neque persona. eigo nec qui ferebat 
rogationemy nec qoi accipiebant, de hoc cogitaye- 30 
runi. Nunc ipsam rei naturam intueamur. quid 
remitti potesty nisi quod debetxii? haec rogatio nihil 

2 *dixerat AB | 4 kie oontradixerit ter A 1 5 non sit om. 
A 1 11 parnmper aspicit AB || 81 diyinare AB, cwr, Gr 1 22 
*in snmaghmi (.^ | 27 ignominiosaB B | 28 minLbilis A | 29 
ferebat F || 30 accipiebat AB— F ] 32 creditnr AB, corr. Bo 



76 QUINTILIANI 

aliud fait^ quam ignominiosorum in pristinum sta* 
tum restitutio. tu nondum eras in ea fortima, ut 
restituendus esses. ^^Sed eodem, inquis^ tempore 
ego ignominiam merui^ quo remissa esf Postea 
5 dieam^ quam dignus ista sis ignominia: interim ista 
temporis computatione excludo. quamyis enim ea 
rogatio recepta sit, cui tu tertio contradixisti: ante 
tamen rogatio recepta est, quam tu ignominiosus 
esse coepisses. Lex enim quid dicit? Qui roga^ 

10 tioni ter contradixerit neque tenuerit, igno- 
miniosus sit. de praeterito et de perfecto iam 
transactoque tempore loquitur. cum de rogatione 
ageretur, contradicebas: nondum eras ignominiosus ; 
nondum enim rogatio erat <[recepta^. at cum re- 

15 cepta est rogatio^ tum^ quia non tenueras, ignomi- 
niosus esse coepisti. 

Hlud etiam adiciendum videtur, neminem um- 
quam digniorem fuisse ignominia^ quam te. videri- 
mus enim^ quales illae fuerint rogationes^ quibus 

20 antea contradixisti. utiles utique: receptae sunt 
enim ei> pro re publica placuerunt. enimyero huic 
aliquis rogationi contradicit tam misericordi^ tam 
leni^ quae civium numerum ampliat? si alius qui- 
libet contradixisset, inbumanam rem fecisset. at tu 

25 istud contradicis, ne ignominiosi restituantur, homo 
^non^ extra periculum positus. dignus es ergo^ ut 
patiaris ea, quae pati omnes voluisti. nisi forte sic 
intellegimus istam receptam rogationem, ut nemo 
sit umquam omnino in civitate nostra ignominiosus. 

30 at <^si)> id yel populus yoluisset, yel ille^ qui fere- 
bat ^rogationem]); abrogasset potius hanc legem, 

2 ta dd. Ab || 5 ista/// A, iBtas B || sis om. B | ignomi- 
nias AaB || 5—6 istam t. compntationem (?) Bo^l rogatione 
cepta B Q 11 perf. intransactoqne B |[ 14 <^recepta^ Pi U 15 
dum qnia A || 19 rogationis A || 22 misericordia talem ,q: B 
(m. t. qua F) || 26 <non^ Sch | 29 omnino om. B | SO an id 
AB, corr. Aer 



DECLAMATI0NB8. CCLXin. 77 

qaam noyam constitaisBet^ frogationem appellaret 

de his tantummodo latam qui erant ignominiosi 

illis remisit istam yeniam. fortasse isti placebunt^f 

si plares inciderint in eandem sortem, in eandem 

condicionem. 6 

PAES ALTERA. 

DECLAMATIO. 

Idem tempus est ignominiae meae et receptae 
rogationis. nam natura prius est^ ut ego non te- 
neam, quam ut recepta lex siL nam si ego tenuis- lo 
sem, lex recepta non esset; quoniam non tenui, 
recepta lex est. igitur ignominia mea praecessit 
tempus rogationis. prius apud animos suos con- 
stituerunt homines, non parere contradictioni meae, 
quam rogationem receperunt. antequam tabella 15 
referretur^ antequam excuteretur numerus populi, 
ego iam non tenueram. rogatio nondum erat re- 
cepta, nisi posteaquam dinumeratae sunt popuU 
sententiae. f hoc ergo tenuii f atque etiamsi hoc 
tempus mihi non remitteret totam ignominiam, 20 
lex tamen^ quae ignominiosos yacare omni nota 
yoluerat, remiserat mihi duas iUas conti^ictiones. 
non enim &cit ignominiam tertia conti^ictio, sed 
tres. quod si duae illae praecesserant, quae ma- 

3 remiritb tameA yeniam literie tis in ras, scriptis A || 
1—4 eenuo ita carrigenda *qn. n. conBtit. [rog. appeU.] de 
h. t. latam, q. e. ignominiosi. ilUs rem. ist. poenam {vel 
eonatitnemnt veniam). fortasse itemm placebit {vel idem 
placebit), n etc., nam itta rogationem appeUaret tn margine 
eredo ad verba rogationem abrogasset, quae «upra lego, ad- 
seripta fuisse et inde vitio inrepsisse. ^ptae ^i persuadere 
9ibi nonpoterit Jegat: constitnisset: rogationem accepemnteto., 
confltitiuBset: ^nnnc^ rog. appeUarat Bo, rog. approbavit Gr, 
^nec^ rog. appeUarent Sch | iUis remisit ignominiam Aer l{ 
9 natora A | non t. q. n. r. 1. s. n. 8. e. t. L r. n. e. q. n. t. r. L e. i. 
L mea ont. As | 12 igitnr nomina B || 13 constitnietint A | 19 
ad qnae B | 21 qu. ignominiosis demi notam voL B 1 23 
fedt B I 24 ovae Aa 



78 QUINTILIANl 

ierem partem ignominiae cmficiimt^ id qood iam me 
pFemcl^at, remiserant. 

CCIXIV. 

Fraus legis Tocoiiiae. 

6 Ne liceat mulieri nisi dimidiam pabtem bono- 
BUM dabe. Quidam dnas mulieres dimidiis 
partibus instituit heredes. testamentum cognati 
arguunt. 

DECLAMATiO. 

10 Antequam ius excutio et yim legis, quae per se 
satis manifesta est^ intueor^ primum illud apud vos 
dixisse contentus sum: adsum testamento. eventam 
huic legi dabit religio vestra^ et excussa parte 
utraque sententiam formabit<[is]>. Interest tamen 

15 supremae hominis voluntati legem favere^ ut quod 
de bonis suis constituit in supremis dominuS; fece* 
rit iure. Nec me confundit, quod ex diverso sunt 
propinqui. iactent^ ut volent^ sanguinis coniune- 
tionem: ego intellego quasdam fuisse causas^ propter 

20 quas is^ qui hos cognatos habebat, aliis moreretur 
heredibus. ac si in hac parte haberent fiduciam^ 
arguerait testamentum tamquam impium^ tam- 
quam inofficiosum. nunc apparet, neque de per* 
sonis earum^ quae heredes sunt institutae^ dici 

25 apud vos posse, neque eorum^ qui sibi contra testa* 
mentum vindicant, merita proferri. Solum enim ius 
excipiunt et circa legem calumuiantur. quae \ex 
tamen qualis est? ne liceat mulieri plus quam 
dimidiam partem bonorum suorum relin- 

30 quere. etiamsi forma iudicii unius est, apparet 

14 sententiam fonnaYit A, sententia fonnidabitar B, 
corr. Eo, sententia formabitor Ban H 15 lege A || fovere 
BbY K 17 inre am. B || 20 fais A |t qui koB om. B || mereretor 
B II 22 argnenmt, corr. Pi jj 24 dia Aa || dici posennt apnd 
Yos ipee neque B || 28 nec 1. B 



DECLAMATIONES. CCLXIV. 79 

tamen, duabm cum heredihnB esse litem. quaero 
igitur ab istis^ utram eligant, cum qua malint con- 
sistere. neque enim litigant de bonorum parte^ 
sed totum arguunt testamentum. 

Incipiamus igitur ab ea, quae prior scripta est. 5 
quid in hac parte testamenti vitiosum est? vetatur 
plus quam dimidiam partem bonorum relinquere: 
dimidiam partem patrimonii accipit. excutiemus 
postea; quale sit illud^ quod consecutum est: in- 
terim hoc ius firmum est, nec everti sequentibus lo 
potest. 

,^At enim ius illa quidem habuit capiendi: sed 
ea, quae postea scripta est^ non habuit/^ iterum 
interrogabo: quare? ^^quoniam plus quam dimidiam 
partem patrimonii relinquere feminae non potuit.^ 16 
Atqui haec quoque non plus quam dimidia parte 
patrimonii heres instituta est. nee video rationem^ 
cur id^ quod illi capere licuit, huic non liceat^ 
cum in eodem scripta sit testamento. manifestum 
est, nihil posse calumniae admittere verba legis ac 20 
scriptum. 

Nunc peritissimi litium homines ad interpreta- 
tionem nos iuris adducunt. non enim hanc esse 
legis Yoluntatem, quae verbis ostendatur; videri vo- 
lunt. quorum ego prudentiam, iudices, magnopere 25 
miror: tantum vicerunt illos maiores nostroS; illos 
constitutores iuris; illos, qui rudem civitatem legi- 
bus ac iure formarunt^ ut hoc approbare conentur^ 
defuisse his sermonem, deiuisse consilium. Ac prius- 
quam rationem ipsius legis excutiO; interim hoc 30 

1 vobis cum legibus esse 1. A, nobiB c. 1. e. 1. B, corr. 
(?r II 2 in qua AB, imr, Sch \\ 8 nec B || 7 dimidiam partem 

a 

bonorum relinquere om, B || 8 accipit A, accipi B, accepit 
Sch II 9 qualis B || 10 hoc infirmum A | verti B jj 12 quidem 
illa AB, corr. Eo || 20 *ac BCripti A, ascripta B 



80 QUINTILIANI 

dico^ iudices: pemiciosissimam esse civitati hanc le- 
gum interpretationem. nam si apud iudicium hoc 
semper quaeri de legibus oportet; quid in his iustum^ 
quid aequum, quid conveniens sit civitati, super- 
5 yacuum fuit scribi omnino leges. et credo fiiisse 
tempora aliquando^ quae solam et nudam iustitiae 
haberent aestimationem. Sed quoniam.haec in- 
geniis in diversum traheba[n]tur nec umquam satis 
constitui poterat^ quid oporteret^ certa forma, ad 

10 quam yiveremus, intituta est. *hanc illi auctores 
legum verbis complexi sunt; quam si mutare et ad 
utilitates suas pervertere licet: omnis vis iuris; 
omnis usus eripitur. nam quid interest, nullae sint 
an incertae leges? lex illa complexa est: ne plus 

15 liceat^ quam dimidiam partem, mulieri re- 
linquere. neutri ex his, quibus adsumus^ plus 
dimidia parte relictum esse manifestum est; et ap- 
paret potuisse legum latorem [ut], si partem demum 
patrimonii pervenire ad feminas vellety partem uti- 

20 que yiris relinqm; id ipsum cavere^t]. neque id 
magno aut difficili circuitu effici potuit: sed yel 
sic scripta lege, ne plus quam dimidia pars patri- 
monii ad feminas peryeniret interrogo enim: si 
<[qui^ pluribus feminis^ sed minores aliquanto por- 

25 tiones reliquerit; quae tamen computatae et in 
unum contractae plus quam semissem patrimonii 
efficiant: quaero^ an moyeri lis possit? nam si mo- 
yetur lis: non hac (ut opinor) lege litigabitur, qua 

2 iudices B || 4 sit om, B || 5 scribo Aa, scribere B || 6 
non oportere per dispntationem legum canta per- 
verti A || 6 iustitiae <m. B || 7 legum aest. B || 8 in om. 
B Ij diversam A || traheba[n]tur edd, 1 11 verbiB am, P || 12 
Buis viris B— P || 14 nec B || 17 esse om. B || 18 [ut] Eo || 19 
pervenire ad fem. etc. — 22 pars patrimonii om. B || 20 re* 
linquere A, corr. Bo \\ cau A || caveret A, corr, JRo || 22 *n 
plus A B 28 •perveniat (?) || integro P || 24 *<qui> 11 25 c o n 
A||28 ac B-P||legiB-P 



DECLAMATIONES. CCLXV. 81 

plns qaam dinudiam partenL patrimomi relinquere 
feminae non liceat, com ex illis nulla dimidiam 
partem acoeperit. siye ad totam nos yocas compu- 
tationem: niliil interest, qaantnm coiqae feminae 
relinqaatnr. Qaid? si ne ratio qoidem repagnat 5 
scripto et yerbis legis istias? qoid enim patas yo- 
laisse legis latorem, cam hoc ias constitaeret? ne 
feminae nimias opes possiderent, ne potentia earam 
ciyitas premeretar. hoc ergo adyersas singalas con- 
stitaity et ad eyitandas opes feminaram satis hoc lo 
qaaesitam, ne ani plas qaam dimidia pars patri- 
monii relinqaeretar. ceteram qaidem illad non 
cayeront leges, ne plares feminae eodem testamento 
scriberentar; non hercule magis^ quam illudy ne 
plures hereditates iisdem feminis relinquerentur. 15 



CCLXV. 
Ignominiosi pnlsator in templo. 

Sl QUIS IN TEMPLO INIUBIAM FECERIT, DECEH MILIA 
DET EI^ CUI INIUBIAM FECEBIT^ DECEM MILIA 
CIVITATI. IGNOMINIOSO NE SIT ACTIO INIUBIA- 20 

BUM. Quidam ignominiosum pulsayit in templo; 
decem milia petit magistratus nomine ciyitatis. 

DECLAMATIO. 

Si pudor eommendandus est, cuius difficillima ra- 
tio est in lite pecuniaria: non nobis litigamus^ ac 25 
ne rei publicae quidem et ciyitatis nomine ayari 
somas, et haec omnis actio non tam lucri gratia 
et adqunjendae huius pecuniae constituta est^ quam 

5 qnid sane B || 6 scriptio Aa || 7 nec fem. Aa || 8 eanim 
om. A ll 10 yitandss B || 15 hisdem AaB, hiisdem Ab || 19 _ 
milia am, A || 24 rito Aa 

Qnintiliimi deoL, ed. Bitter. 6 



82 QUINTILIANI 

in ultioiiem deorum immortalium et templi (ut pro- 
prie dizerim) expiationem. 

Nec minus manifestum ius est, quam integer 
pudor. lex enim palam scripta est, ut »iB, qui in 
5 templo iniuriam fecerit, decem milia det 
ciTitati.4: mihi hoc satis est, qui civitatis nomine 
litigo. sed totam legem a nobis pars diversa legi 
desiderat. >decem milia, inquit, ipsi, qui in- 
iuriam acceperit, decem civitatic: et hoc ex- 

10 cludere temptat civitatem, quod ipse, qui iniuriam 
acceperit, non habeat actionem. sane contumeHosus 
et pro cetera morum suorum petulantia adversus 
magistratum vestrum audax, qui praesoribere temptet 
civitati, tamquam ignominiosae. Facile, ut opinor, 

15 constabit, nihil ad nostram actionem pertinere, 
quam legem habeat ipse, qui pulsatus sit. existi- 
memus enim, esse aliquem noti ignominiosum in 
templo pulsatum, sed vel dedisse huius iniuriae 
veniam, vel alio aliquo impedimento agere noluisse: 

20 num ideo ne civitas quidem ius suum tuebitur, ut 
omnia inpune fecerit? 

Yerum ne ipse quidem adversarius tantum in 
exemp^ne fiduciae habet, quantum in ipsa iniuriae 
interpretatione. non enim iniuriam dici^ esse, quod 

26 ignominiosum pulsaverit, cui actio non est. ego, 
iudices, plurimum interesse existimo^ utmm quid 
facere liceat, an vindicare non liceai non enim con- 
tinuOy si ignominioso actio non datur, licet adver- 
sus ignominiosum facere, quod quisque velit. tale 

4 his A II 8 X milia A, X* milia B jj ipsiun A || 9 decem 
civ. et€. — 11. acceperit om. B || 14 ignominioso Ab |j 19 im- 
pledimento A j| 20 nec civ. B || 19—20 impediHento non 
iure ciyitas P | 22 ne om. P || 23 ezemplo AB, corr. 2to | fi- 
daciae habeat Aa j| in om. B || 24 nos AB, corr. Aer || *dici- 
mus esse AB, dicendam esse Eo H 26 iniarioBom B || 27 li- 
ceat Aa 1| 29 facere om. B 



DECLAMATIONE& CCLXY. 83 

est ignominioBimi pulBarey quale fiurtiim sme teste 
&cere: nt danmari qnidem non possit, admittere 
tamen non debnerit. qain ex hoc ipso, qnod igno- 
minioso actio non datur, apparet esse rei publicae 
actionem. qnid enim lex eripnit, sf eius demnm 6 * 
rei non dedit actionem, qnam facere licnit? non 
autem ius peccandi adTcrsus ignominiosos dari, uno 
et breyi et manifesto videor argumento probaturus. 
quem pulsare licet^ occidere licet atqui ignominio- 
sum si quis occiderit^ caedis lege tenebitur. quare? lo 
quoniam actio huius necessario ad alium pertinet. 
apparet ergo^ non tibi aliquid adversus ignominio- 
sum licuisse, sed ignominioso nihil pro se licere. 
itaque ignominiosus non aget tecum iniuriarum: tu 
tamen iniuriam feceris; et hoc ad poenam eius yitae 15 
ac turpitudinis pertinebit, quod tu non dabis poe- 
nas peccati. Haec diceren^ si ubicumque pulsasses 
ignomioiosum: nunc ut ioiuria non sit aliquo loco 
pulsasse ignominiosum, iniuria tamen est in templo 
pulsare. nam si id est utriusque nostrum confessione 20 
iniuria^ quod manifestum est non esse iure factum: 
ut tibi ius fuerit alibi pulsandi ^ominiosum, 
(quod non esse iam docui): in templo pulsandi ius 
non fuit. 

Haec ego [ita] dicerem, etiamsi omnis ista ultio 25 
pertineret ad eum^ qui iniuriam accepisset: nunc 
res duplez est, crimina duo sunt eius^ qui in templo 
pulsaverit. quid enim lez dicit? ^qui in templo 
iniuriam fecerit, decem milia denariorum 

7 ignominioBUB A || 11 poti pertmet, «tttmMm fdlii 17 
rtcU ta eodiee A verb%m, in margine inferiore legihir mise- 
lere, ef. deeh 350 ex<r. 1 18 ignominioBiun nihil Aa 1 14 agit 
AB, eorr. Qr \ 11 dicerent B || 18 nnnc nt ete. •— 19 igno- 
miniosnm om. B | *ali[qn]o (^ | 21 esse re f. A I 22 nul- 
sandu B | 2S temp. tamen pulB. B | 25 ista B, [ita] Mo; 

sed ef ind. I \ 28 pulsatris sit AB, corr. G^. | 29 'X^ AB 

6» 



84 QUINTILIANI 

d»t ei^ cui iniuriam fecerit^ decem milia 
oiritati'' . ncm si haec iuucta atque contexta sunt, 
eontinuo unius legis habent vim et proprietatem. 
id sic co^oscite: duos a[u]ctore8 habent; nec po- 

* 6 teat yideri una lex^ ouius pars ad privatum; pars ad 
rem publicam pertinet. ergo <et>8i iuncta sunt ista 
(ut dixi)^ duas causas habenlL pars est legis eius^ 
quae vitidicat templuxa. ergo ut remittatur tibi ea^ 
quae pertinet ad privatum^ restat ea, quae pertinet 

10 ad.ciTitatem. duae enim sunt iniuriae in hoc tuo 
faotO; et idep duae poenae. 

An vero iniquum yideri potest, eum, qui in 
templo pulsaverit, decem milia civitati dare? quid 
enim magis ih uUa re publica curari observarique 

16 oportei, quam religionem? sane petulantia aUis 
locis mediocrem habeat reprehensionem: in templo 
vero, in quo verbis parcimus, in quo animos com- 
ponimuS; in quo tacitam etiam mentem nostram 
custodimus, pulssure velut in solitudine, velut in 

20 secreto quodam, non est ferendum. dic nunc: ,^gtiO' 
miniosus erat''. sed in templo. captis urbibus vis 
hostLum ac metus religione templorum defenditur. 
qui iam arma ferre non possunt, qui salutem suam 
tueri fuga nequeunt, circa aras iacent. in templo 

25 pulsasti hominem; rem petulantem fecisti inter 
sacra, fecisti religiosissimo loco. Et utcumque, 
temeraria licet, aliqua ratio tamen appareret facti 
tui, si impetu lapsus esses, si ductus ira: nullam 
petulantiam magis odi, quam quae se propter hoc 



2 atque] et B || snnt om. B || 4 si B H a[u]ctore8 Aer „ 
Bon Aa , haec B , nec Ab || 6 <et> si J^ || 8 remittantor 
t. e. q. pertinent a. t. restant B || 9 ad templnm AB, 
corr, Aer^ ad pulsatam Gr || pertinent AaB || 13 pulsaverit 

om. A I '£ AB g dari A || 15 pntolantia A 1 17 pascimns 
A II 18 etiam tacitam ment. B || 28 tni et si B 



DECLAMATIONES. CCLXVI. 66 

exerit; qnia pirtat licere. Est sine dubio et 1m>c 
ipsum dignum odio, persequi homin^ fortaoiBe in<- 
ielioem, yereoandum certe, f quod eonleesus iflit f. 
eane mepefftur iUe poenam ulteriorem: maAilms 
tuis parce^ parce miimo iuo*, aut tterte relinque>^{QO(n^ 6 
istius XQipudentiae looum. respiceze ad ietus iuos 
coegisti patres fortasse, -qui Tota fiiciebant: tumul^ 
tuosa Mte aliqua nescio an etiam publica mora 
turbasti. quomodo lenim oecidisse te ^CTi^tis^^us^ 
qui faciebas hoc tamquam lieeret? /^.1^1-. \{^, 



r •/ 



CCLXVI. V 

£x prodltore exnle for 





10 



Bl<8 BE EADEM R£ AOIIBE NE LICEAT. In qfuadam 

civitate proditionis damnatus missus eet in 
«xilium. >bello eadem civitaie teborante rero- 15 
cati sunt exules. is^ ^qui proditionis damnffibtts 
fueraty fortiter fecii petit^ ut iterum causam 
suam agat. accusator praescribit, quod bis de 
eadem re agere non liceat. 

SERMO. 20 

Initia oommunia 'babet controiFersia: ipraemiam 
peto lege coneeseum sine exceptione. sequuntxir et 
illa^ ut iustum quoque sit^ virum fortem optare^ 
quod yelit. secunda illa quaestio e&t^ an contra 
legem optare liceat? in qua illud dicere solemus^ 25 
nullum praemium posse inveniri; quod non contsa 

1 — 3 Nescio an ^fortftBse -verecundttm, infelicem c. 
posiea forta$8e qnod confeBsum sit vd certe. et concessum 
ait sane: mereator || 1 et sine d. B H 5 parce (aIt)om. B || 
certe 1 relinque A || ^non^ Mo \\ 5 addictos Aa || 19 licet 
A II 22 conc. est sine B C 



86 QUINTILIANI 

legem aliquam sit: et ideo magnam esse yirorom 
fortium potestatem^ quia supra iura omnia sit. 
deinde compsurabimus etiam leges et dispiciemus, 
utram serrare magis e re publica sit^ si utique altera 
5 toUenda sit. postea yeniemus ad id quoque^ an 
utique ista praescriptio yalere debeat semper, hoc 
est^ an etiam in publicis causis bis de eadem re 
agere non liceat. in quo illud dicetur: priyatis li- 
tibuSy quoniam et minus momenti et plus numeri 

10 babeanty succursum esse hac lege: publicas actiones 
maiores esse, quam ut cadant exceptione. inseque- 
tur denique illud^ ut dicamus, etiamsi in aliis pubUcis 
causis bis de eadem re agere non liceat, non tamen 
eam condicionem esse proditionis; cum in cetens 

15 fortasse de poena tantum et periculo quaeratur 
eius qui accusatur, in causa proditionis de totius 
civitatis discrimine litigetur. illud <^quoque^ quaera- 
muS; an ista praescriptio ad eos tantum pertineat^ 
cum quibus agitur: patiente eo, qui accusatur^ li- 

20 ceat bis agere. 

DECLAMATIO. 

Putemus te esse^ qui velis accusare, ^me^reum 
non contradicere: quis tamen prohiberet, quo mi- 
nus iterum accusarer? ergo quod tibi liceret facere 
25 me patiente: necesse erit me optante. 

2 omnia iora BC || 8 legem ABC, corr. Scih \\ despicie- 
mos A||diBpA||4ere pnblica] rei pablicae B, rep. C || 
6 deb. super li.BC || 8 non om. P || in qna AB || dicitar 
P II 9 qnomodo BC || moventi Ba || 10 sic carsnm Aa || 11 
maiores qaam BC, maioriB qaam P || 12 dacamaa AaCJI 13 
ne lic. AC II 14 qao A, qaam BC, qaomodo tdd., corr.Schll 
17 <^qaoqae^ 8ch \\ 22 <me^ 5c^ j 23 tamen] tam Ban || 
24 interim ABC, carr. Aer || ego A 



DECLAMATIONES. CCLXVI. 87 

SERMO. 

His excussis qaaestionibus yeniemus ad aequi- 
tatem. Dicemus hoe esse pro nobis^ dicemus hoc 
esse pro re publica. 

DECLAMATIO. 6 

OptO; ut causam iterum dicam. nec me fallit, 
qoam multa praeteream; quae mihi lege concessa 
sint. sed qois tandem me innocenteni; quis dignum 
conTersatione yestra putaret, si aliud optarem? est 
pro me. non enim et tum ideo tantum defensus lo 
sum, ut in ciyitate remanerem^ ut essem yobiscum: 
sed ut probarem me innocentem^ nihil contra pa- 
triam meam esse molitum. et nunc non est satis^ 
si mihi ignoyistis, si me ciyem yestrum publica 
necessitas fecit. ego yero si merito damnatus sum^ 15 
si quid tale, quale contra me pronuntiatum est^ 
feci: non utor isto beneficio. 

Non sit pro me^ sed est pro ciyitate. homi- 
cidii damnatuSy etiamsi merito exulabat, si reyo- 
catus esty potest de eo dici^ ^satis dedit poena- so 
rum«; alia scelera finem suppliciorum acceperint: 
yos proditorem in ciyitate sinetis esse? cum 
totiens bella interyeniant (non dico de extremo illo 
discrimine: tanti non est metus musquam), toto 
animo adyersus hostem nisi, non respicietis? non 26 
expayescetis? est pro re publica. 

Sed accusatoris quid interest? aut quid est, cur 

7 praeter ea P || miki om. C || 10 post pro me 6 — 8 lit- 
terarum t^tfum vacuum in \\ 12 ut approbem B, nt ap* 
probarem C || 13 non om. P || 14 si {prius) om, B || 16 neces- 
sitate Aa || 18 est ABC, corr. 8ch || sed pro civ. B || 21 scere 
Aa II 24 tantine est metna quisquam A, tanti inest m. qu. 
B, corr. Bo \\ 26 advers A, adveri C || nisi om, BC 



88 QUINTILIANI 

iniquiore condicione<(noB^dictaras stm hodie caasam, 
quam antea dixi? tam detalerat eam, cai nihil ob- 
ici poBset: hodie defert danmai^pm. hoc inprimis 
mihi obiciet, quod contra me sontentias talerint 
5 sanctissimi iudices^ quod proditorem me esse pro* 
nuntiaverint. obiciat, et sic defendam. £t ne quis 
me^ iudices, sic audiat, tamquam ego de his querar, 
qui pronuntiayerunt: si istud inndiosum iudicibus 
esset, poterat Yiden non inmerito praemio meo 

10 aliquis obstare* sed non semper iudicum onlpa est, 
cum innocens damnatos ^fn^erit: aliqaando testis 
corrompitur; aliqua&do param diligenter caasa de- 
fenditar; aliqoando reo nocet et ipsa fiducia. vnl- 
tis scire^ hoc non pertinere ad iudieom pudorem? 

15 ~:.nemo eontradicity nisi accasator. 

CCLXTn. 

Flens ad arcem^ depositor tyrannidis, 

Adfectatae TTSANNIDI6 8IT ACTio. Qui tyranni- 
dem deposuerat sub pacto abolitionis^ iuxta 
20 areem flens deprehensus est adfectatae ty- 

rannidis Teus est. 

DECLAMATIO. 

Non fui^ iudicesy dubius eo tempore, quo pae- 

nitentia iuyenilis temeritatis rem publicam legibus 

85 ac <(populi^ potestati reddidi, quin mihi miHtum 

1 iniqtdore — hodie <m, B, cnm imqtdore ete. vd cnr 
aeqniore Gr 1 ^non^ Eo | snm A, eorr. Or | 2 tom] cnm C || 
^r^um Bu | 1—3 canaam q. a. dp t. d. e. c. n. o. p. hodie 
om. Aa 1 4 sententiam B 1 tnliesent C | 6 qoi 9 || pronnntia» 
yeront P I 8 qnid BC || iniuriosnm P || 10 indicinm Aa || 11 
<fh>rit Ao 1 13 rejk || U indicinm A | IS aff. xei iTranni- 

cidiB Bit P 1 20 aff. ettyr. B | 83 dnbins indices B | poeniten- 
tiae C ; quo iuy. tem. itpenentiae remp. B || 26 ^popnli^ Or 



DECLAMATI0NE8. CCLXm 89 

TexationiBy dTe ab iraiui siTe ab inTidiSy immineret 
Neque enim iste aceiiBator odio fntnrae tyrannidis 
in indieinm deseendit, nec mibi nllnm imminere 
perienlnm ez eo crimine^ qnod intentatnr, intellego. 
qnapropter et initio aetionis et per omnem oratio- 5 
nem nlliil magie faciendnm mihi esse intellego, 
qoam nt inTocem pnblicam fidem: nt id qnod re- 
misirtis, cninB obliTisci optimnm pntastis, non in- 
tra Tcrba modo primnmqne promissnm steterity sed 
penitns animis ac mente impetrasse Tidear. lo 

Beliqna adeo longe a snspidone adfeetatae ty- 
ronnidis abemnt^ nt propins spectent ad p[oste]rio- 
mmtempommpaenitCTtiam. lacrimas qnidemf meas 
si hic in indicio temporibns etiam in hac pace 
tranqnillitate degendnm est^f cnm nnt ezorandi 15 
adfanc animi^ mnltomm snstinenda malignitas. baec 
mihi omnia arx fedt. an ego possim non flere, 
qnotiens c<^to, qnos habnerim parentes, qnam do- 
mns famam^ qnas spes adnlescentiae infelid teme- 
litatey damnandis cnpiditatibns eTerterim, nt sentio, 20 
in perpetnnm? nihil est enim, qnod accnsator 
mens simnlatione qnadam fad eaf, qnae praeter- 
iemnt, obliqna malignitate obicere eonetnr. Ego 
me fecisse qnod nollem et sdo, indices, et confi- 
ieor: et qnamdin Tixero, semper hoc ^in^ animo 25 
^et^ tota mente inhaerebit. neqne tamen iUas, 

2 nec B | bodie AB, carr, Pi | 8 pntarti B 1 10<ab> ani- 
inis 8ek 1 tl longA rasp. B, lcmge Biup. C | 12 propriiu 
B I profltejrionim IH | 18 — 15 lacr. qa. miras! si his in ind. 
He. vbr, lacr. qti. in aree ^fbdi: qoid mimm?^ si his in 
iod. ete. So. WM videbabur seribendum: ^laer. qn. meas 
^argnii^ [n] liic in indido, temporibns etiam ^••'^is^, in 
hae p. et tranqnillxtate: flendnm est, cnm ete. 1 14 h. parte 
tr. B 1 15 ^et> tranqnillitete edd. post TUhoeanam 1 16 ad- 
hnc inimici JRan I 17 ara B | possnm AB | 22 ad ea AB, 
alta tSL 0, et eA 0r l praeteriere B | 28 obliq; A, obiiqni 
BC, earr. 6^ | q A | 24 indidnm A | 26*<in> i 26 <et> ^!| 
^neqne enim ABC 



90 QUINTILIANI 

qoae me tetigerant suspiciones^ pertinere ad prae- 
sentem defensionem puto, securissima re publica. 
nescio quid illud fuerit, an alienis cupiditatibus ob- 
stiterim, dum meas finio. omnia ista absoluta 

5 esse credo eo tempore, quo inter me remque pu- 
blicam conyenit; ut haec omnia memoriae ex- 
cidermt, ut non ad leges, non ad odium pertine- 
rent: tunc certe laudabatis. sed quemadmodum 
apud Yos moderationis famam consecutus sum, ita 

10 apud me ipsum baec quoque grayis verecundia 
animo fuit, quod videbar hoc fecisse tamquam 
fmoderatorf. Quid postea? satellitesne contraxi? 
Q,ut arma habui? mt divisi pecuniam? aliquid^ter 
amicos continui? quid obici mihi potest in futu- 

16 rum, cum praesertdm a«ifectatio tyrannidis multa 
crimina et quae non coniectura colligi oporteat^ 
yerum manifesta, a>mprehendat? 

^yApparet; inquit, cupiditas tua: fles enim iuxta 
arcem/' Si confiterer depositae potestatis illius pae- 

20 nitentiam, dicerem tamen^ aliud esse adfectare ty- 
rannidem^ aliud cupere. Yerum quid signi, quid 
argumenti istae lacrimae habent? flere miratur 
aliquis hominem? ,^Sed iuxta arcem fles.^' Num 
ego possum continere lacrimas, quotiens illum lo- 

25 cum yideOy a quo tam libenter descendi? illic mihi 
succurrit infamata adulescentia; quotiens arcem yi- 

2 reip. A, spe B, rep* C || 3 nec quid A, nequid BC, 
corr. Bo || 4 ctiin meas B || m. simol omnia AB C, oorr, Gr, 
*dnm m. ^zno^ vd ^abicio^. simul onm. (?) || 7 exoiderint 
AB, corr, Mo || 10 apad me ipsam. Haec qaoqne edd. ex- 
cepta OhrecMiana, cwiua distincHonem et db Bchdio proha- 
tatn supra secwtua 8im; quamguam ne ita quidem locw miki 
videtur sanatm esse J| gTavius B ) 13 ad arma habui ante 
diyisam ABC, corr, i(0 Q aLiqoi AC || 16 qaae coniectara AC, 
qoae non iactara B || 17 manifestam BC || deprehendit Aa, 
deprehendat AbBC, corr. Aer || 18 flens A || 20 potentiam C{| 
illadB II 23flens A II 26tamP || illinc i^on || 26 yidis A, yidi C 



DECLAMATIONES. CCLXVU. 91 

deo, succurrit: inde has iminicitias. sero me, accu- 
satoreSy deprehendistis. quantum me putatis fleyisse^ 
antequam descenderem? istius enim adfectus argu- 
mentum lacrimae habent. ceterum adfectare tyran- 
nidem sperantis est, erectioris animi sunt ista cri- 5 
mina, fletus remissi, fatigati. tu id mihi crimiiiis 
eius argumentum vis yideri^ cuius desperatio est. 
quaero enim ex te^ unde istum fletum putes? nam 
si adfecto*, si spero, si rediturum me ad ea, ex 
quibus inyitus descenderim, puto: quae causa lacri- lo 
marum est? si yero hoc est^ quod animum meum 
torqueat, quod ex illo fastigio descenderim^ quod 
ex aequo yiyam, quomodo adfectare possum^ quod 
scio mihi non posse contingere? 

Eodem reyolyatur oratio necesse est, unde coe- 15 
pit. ego publicam appello fidem*^ quae inter pira- 
tas sacra est^ quae inter armatos hostes inducias 
facit^ quae deditarum ciyitatum iura. conseryat. 
qualecumque istud est: promisistis, censuistis. Ac 
de me quidem nihil. mihi enim iam taedio yita 20 
est, iamque hae lacrimae cotidianae accesserunt 
prope ad yota mortis: illud yidete^ an si aliquem 
<in> re[i] publica[e] error aut fortuna, si quem 
aut consUium aliquod aut temeritas Zuserit, detis 
locum paenitentiae^ permittatis emendari, yelitis 25 
meliores fieri ciyes. 

1 succarmnt B, succarrernnt C || inde hae inimicitiae 
B g sero me accus.] Sermo {rubro colore scripttm). Accus. 
B, sermo Accus. C || 2 depr^hendis A || 4 afifectate AB— P || 
5 est om. B || 6 remisi AB || 7 ius arg. yis P ; tu in me cri- 
miniB yis argumentum id yideri, quod desperationis est 
Gr II 13 pOBSum om. B || 19 an ^consensistis (?) || ac om, B || 
23 * <in oppressionem^ rei p. . . miserit (?) j| *<^in> re[i] pu- 
blica[e] j| 24 miserit ABC, corr. Bo || 25 potentiae B J yelitis 
ne mel. B 



92 QUINTILIANI 

CCLXTin. 

Orator^ medicns^ pUlosopliiis. 

Gontendiuit orator, mediciu, philoBophua de boniB 
patriS; qui testamento eom heredem reliqaerat^ 
5 qoi se probasset amplius prodesse dTibus. 

DECLAMATIO. 

Lex contentionis et formula et omne praescrip- 
tum ex testamento patris pendet: cuius vis non 
est ea, ut quaeratur^ quae professio ex nostris spe- 

10 ciosissima (quamquam sic quoque yincerem); sed 
quae ciyitati sit utilissima. nihil est ergo, quod 
ingenia iactent, nihil quod ex animo suo tantum 
referant: quaeritur, quis omnibus prosit. sit philo- 
sophia res summa: ad paucos pertinet; sit eloquen- 

15 tia res admirabilis: non pluribus prodest, quam 
nocet. sola est medicina, qua opus sit omnibus. et 
patrem quoque nostrum id voluisse, ut hanC; quam 
in contentione reliquisse videtur, partem quodam- 
modo ciyitati daret, manifestum est. non sibi uti- 

20 lissimum, non amicis utilissimum, non de patre 
optime meritum: proprie quid ferre ex testamento 
suo voluit, qui ftierit utilis civitati. ergo et ae-* 
qualiter ad omnes medicina sola pertdnet et nulla 
tam necessaria est omni generi hominum, quam 

25 medicina. Beliqua conferamus. 

Ac mihi primum agendum est cum fratre phi- 
losopho, cuius ego in hodiema contentione propo- 
situm mirari satis non possum. nihil enim videtur 

5 prob. anip. ^basse civ. A, prodesse ampl. probasset 
civ. B II 9 quae professio am, B || 11 sint A || 18 nihil qa. 
ad amicoB bqos t. ref. Ro || IS hominibus P || sit om. BCJj 
16 qoae B || 21 propriam aiuctor incertus op. Pi; propril 

Bo H 26 eet confratre C || 28 enim ht re phil. B, enim habet 
in ph. P, enim habet ph. C 



DECLAMATIONES. CCLXVIII. 98 

habere philosophia praestantiua, quam quod modi- 
cia conteiita esi^ ampliores opes non desid^rat. nam 
si cupiditates easdem quas ceteri habe[n]ty non 
Tideo, qiaid prosit. Neque me praeterit, iudices^ 
quam multa dici adyersus hano profesaionem ab 6 

his soleant [sed persona fris mei impedit me ut 
ego non dicS quae possunt contra philosophum], 
quorum libertatem non impediunt personae. quippe 
hos illi et vanos vocant et otiosos et in ambitum 
ipsupiy contra quem maxime disserere yidentur, al- lo 
lig^tos: mihi oum fratre quaestio eat. Haec ergo 
lcTiora dixisse satis eat, philosophiam non esse ne- 
cessariam. ego enim mores nasci puto et propriam 
cuiusque naturae yirtutem. alia. forsitan cQscantur; 
quaedam experimentia cognoscenda sunt: boni morea 15 
constant yoluntate. id patere diyerais utriusque partis 
exemplis poteat. nam et optimos yiros citra philo- 
sophiam fuisse constabit et studiosos aapientiae 
uaque ad ultima exempla soelerum nequitiaeque . 
yeniaae. non enim^ ut opinor, ex istorum scholis to 
abatinentiam didicere Fabricii, Ourii nec, ut mortem 
contemnerent, Decii conaecuti aunt [nec] yetera ho- 
rum explicaBdo monumenta. tulit ciyitaa populi 
Bomani libevotorea Brutoa, tulit Camilloa, antequam 
uUa istius artis simulatio inreperet. iam yero si 25 
ex diyerso intueri placeat, quis ignorat^ ex ipsa 
Sooratis, quo yelut fonte omnis philosophia ma- 

8 vitaperatio philosophiae A || habernlt Eo \\ 4 
neque a me poterunt iudioes B || 5 ab iis || 6 oed persona 
f. m. i, m. u^ e. n. d. q. p. c. philosophum <m. A,0 et pU* 
raegue edd. ; fartam paucia correctie. verba et persona fratr. 
imp. me n. e. n. d. q. p. o. philoBophum post quaestio est 
in vere, 11 imerenda \\ 10 videtur AC || 18 eniml autem A || 
^aobiscum^ naaci (9) Bo || 19 soel atque nequitiae B || 21 

Fabritii B || 22 [nec] Gr \\ 28 populi % A, populis B || 24 
liberiores ABO, corr. Aer y Cameloa Aa || 27 yelit A || omnes 
B II philoBophi iam man. B, philosophia emanasse 



94 QUINTILIANI 

nasse creditur^ schola evasisse tyrannos et hostes 
patriae suae? non est igitur necessaria philosophia. 
Atqui etiam ut studio peryeniri ad sapientiam pos- 
sit^ via tamen eius ^in[>certa est. namque ut omnes 
5 in unum philosophos contraham, non tamen inter 
eos constare potest^ quae potissimum secta odsciscenda 
nobisy quibus praeceptis parendum sit. pugnant 
inter se atque dissentiunt et perpetuam hanc per 
saecula litem trahunt. aliis summum bonum yo- 

10 luptas habetur; quidam id in nuda virtute pqsue- 
runt; nonnulli miscere ista conati sunt atque con- 
fundere et ex bonis corporis animique et eorum, 
quae extra essent, ad finem vitae beatae peryeniri 
posse exstimayerunt; delectayit quosdam modus 

15 ommum. iam yero quanta circa deos pugna? qui- 
dam nihil agi sine proyidentia credunt, alii curam 
deorum intra sidera continent; quidam in totum 
deos sustulerunt; quidam cum hoc erubescerent^ 
cura yacare utique dixerunt. hi nos ad administra- 

20 tionem rei publicae hortantur; illi nihil periculo- 
sius ciyilibus offidis credunt. quosdam yideas odio 
pecuniae ferri nudos expositosque, yeluti ad pro- 
yocandas calamitates; sunt, qui yoluptates non 
animi modo^ sed etiam corporis inter praecipua 

25 ducant bona. quibus credam? quibus accedam? 
quidquid probayero, plures negaturi sini nec porro 
quaecumque praecipiuntur^ stare possunt. ergo et^ 

3 atqni enim AB, corr, Sch || 4 ^in^certa Pi || 5 con- 
Btare inter eos A || 6 discenda ABC, corr, ^ || 7 sit om, B|| 
12 et ante eonun om, B 1 14 peryenire B 1 14 ezistimamnli 
B II modos B, mors C 1 15 hominmn ABC, corr. Bu || deoB 
circa Aa || 16 nihil] in hoc B jj credunt] et ordine P H 18 
embescnnt ABC, corr. GV || 19 yocare Aa || atraque ABC, 
corr, Pi, iraqne Atr j| hii Aa, ii C jj 21 yideor B || 22 yeluti] 

CD 

tanq Ba || 24 animo B || 26 plnrisne plnris neg. B || 27 stare 
om. AC 



DECLAMATIONES. CCLXVIII. 95 

non necessariam esse philosophiam et diffieilem 
electionem esse diximns; atque inter ipsos etiam 
plerosqne philosophos constat yix posse percipi. 
Neque ego ^oro, esse quosdam^ qui f qaamqnam 
nomen sapientiae facile atque avide (ut sic dixe- 5 
rim) dederunt, tamen quidamf sapientem ex fa- 
bulis repetun^^ et inter eos, qui studuerunt^ qui 
elaborayerunt, nullum adhuc inventum esse con- 
fitentur. verumtamen^ ut aliqua etiam de universo 
loquamur: quis usus ipsorum yirorum? militiaene lo 
utiles, an ciyilibus officiis? quid in his deprehendas, 
praeter fictam frontem et perpetuum otium et quan- 
dam ex arrogantia auctoritatem? Verum sint ista 
(ut dicitur) magna: ego haec ad formam legemque 
patemi testamenti yoco. quid civitati prosunt? am- 15 
putant vitia? nimirum nemo luxuriosus est, nemo 
pecuniae cupidus. Haec de philosopho dixisse satis 
est: transeamus ad oratorem. 

Quem intellego fiducia eloquentiae ad hanc de- 
scendisse causam. multum se valere in iudiciis pu- 20 
tant; rapiunt malas aliquando causas. et sane si 
iustitia yaleat, quid est eloquentia? quid ergo ci- 
yitati conferunt? illa enim sane remittamus: omne 
circa yerba studium et, cum rerum natura beneficio 
suo ita homines instruxerit, ut nulla res non yoce 25 
explicetur; superyacuum quendam in exomando la- 

1 6886 om. B II difiT. esse elect. B || 3 pluresqae B || 6 
sapientiam AB, corr. Aer || 7 ex fabulis reip. tunc AC, ex 
f. rei pn. tnnc B, corr, Sch || 4 — 6 tamen qnidam] t. idem 
Or, qui tamquam nomen s. f. a. a. u. s. d. dederunt, tamen 
quidam 8apientem etc, Bo, *qui quamquam nom. sap. ^stu- 
dioBOsomm^ fac. a. a. u. 8. d. ded., tamen idem {vel ip8um) 
sapientem etc., cf. Cic. TiMC. V § 8 sq.^ll utilis ABC || q 
A 1 13 arrogantiam A || 14 formulam Aer \\ 16 nimirum ne 
Iux. A, nimirum lux. B || 18 vituperatio oratoriae A || 
20 putat B 1 22 quid est eloquentia om. B, qu. sit el. Bo jj 26 
exhorando A, exorando BC, corr. Leidensis ed. 



96 QUINTILIANI 

borein. eodem redeunt omnia. quid ciyitati profaisti? 
Advocatione tua defensus est aliquis: sed laesuS; 
qui ex diverso erat. eripuisti periculo reum: unde 
scio^ an nocentem? innocentia quidem per se valet. 

5 damnatus est aiiquis accusante te: unde sciO; an 
eloquentiae vitium sit? Quid ego de privatis loquor? 
ciyitatium status scimus ab oratoribus esse con- 
versos: sive illam Atheniensium civitatem, quondam 
late principem, intueri placeat, accisas eius vireB 

10 animadvertemus vitio contionantium; sive popuU 
Bomani statum excutere voluerimus; nonne gravis- 
simas seditiones, nonne turbidissimas contiones 
eloquentissimus quisque habuit? nonne illi Gracchi 
ad evertendam rem publicam his veluti armis suc- 

15 cincti access«runt? Quid ego dicam^ quantum ci- 
yitati nocuerit eloquentia? sibi nocuit. sununos 
utriusque partis oratores videamus. nonne Demo- 
sthenem illum oppressum veneno suo scimus? nonne 
Ciceronem in illis; in quibus totiens* plACuerat, 

20 rostris poenae suae expositum? Haec dixisse satis 

erat. nam si civitati nihil utilitatis adferunt hi^ cum 

quibus contendi, satis erat^ relictum esse me solom. 

Aliqua tamen de medicina dicam; non me her- 

cule iactandi mei causa, sed commendandae artia 

26 ipsiusy cuius auctores ante omnia accepimus deos: 
sive (ut maxime reor), ut haec infirmitas hominum 
haberet adiumenta aliqua atque solatia; sive tantum 
huic arti tribuere maiores, ut eam yix crederent 

1 redeant BC | profaistis B 1 4 an ^non^ nocentemJSo 6 
ergo B II 6 civitatum BC || 7 illa in Ath. ciyitate B jj qnan- 

dam Aa 1 9 accisas om. B, absciaas C 1 10 P. B. AC, pnblicae 
rei B 1 12 contentiones Ab | 16 *profuerit AB, ohiaerit Aer\\ 
17 partiB] ffentiB (?) Bo || 18 snppressum C || 20 poena sua 
BC I haec oisse Aft, occidiBse B | satia erat om. B || 21 naxa 
si vitati A, nunc si civitati B, nunc sic civ. F, relictum esfle 
nam si civitati C | aff. hic A, aff. ii C y 22 erat] claret i^o || 
24 iactandum mei Aa jj 27 aliqua sive sol. C || 28 eum ABO 



DECLAMATIONES. CCLXIX. 97 

humanis potuisse ingeniis inveniri; sive ipsa medi- 
cina per se sacrum est. Contendamus sane apud 
securos: si quem (quod absit omnibus) subita de- 
prehenderit valetudo, oratoremne consulet? quid- 
nunc ego enumerem, contra quot fortunae iniurias 5 
medicina advocetur? illam yaletudinem, qua spi- 
ritus frangitur? an illam, qua visus periclitatur? 
an illam^ qua vubiera curanda sunt? an illam, qua 
debilitati occurritur? removeam medicinam: tu, 
philosophe^ consolaberis? quod hominum genus est, lo 
qui sexuSy quae aetas, quae non utilitatem ex hac 
petat? itaque, etiamsi medicina yinci fata non po- 
tuerunt; productus tamen usque (eoy a me pater 
noster, qui tres liberos habebat. 



CCIXIX. 16 

Dives sab tyranno aactionatns. 

Depositi sit actio. Pauper et dives amici erant. 
pauperi duo filii erant adulescentes. cum tjran- 
nus esse coepisset in civitate, dives facta auc- 
tione discessit. rumor erat^ pecuniam apud 20 
pauperem esse depositam. tyrannus arcessiit 
^ pauperem: torsit ipsum, torsit et filios eius. 
cum ille pernegaret; penes se esse, dimissus 
est. postea tyrannus occisus est. redi<(i^t dives: 
petit pecuniam, quam se deposuisse apud pau- 25 

1 venire Aa, veniri Ab || ipsu A || 2 contendimus i^o || 3 
q. absit ominis Fr, q. a. omen 6rr [ 5 fotune A || 7 pericli- 
lantar AB || 8 coranda A g 10 philoBophiae F || consnlaberis 
B, consnleris Ban || 11 hoc ABC || 12 petet B || itaqne si 
B 1 vinei facta Aa || patnerunt A || 18 usqne ad eam AC, us- 
que ad ea B, ^eo^ usque per eam Fr, usque ad eam aeta- 
tem Sch, usqne a me Bo \\ 16 tyraune Aa, tjrranne Ab || 18 
erant om. AB||21 accers A| accersit B || 24 *redi^i^t || 25 
de se posuisse A 

Qnintiliani decl., ed. Bitter. 7 



98 QUINTILIANl 

perem didt, et duos servos, quos solos exilii 
comites habuerat^ in quaestionem pollicetur. 

DECLAMATIO. 

Depositum peto. 
5 Scio hunc esse ordinem probationis, ut primum 
ostendam <[me)> habuisse pecuniam, quam deponerem. 
de hoc nemo dubitat: dives fui. etiamsi me cupiditas 
amici ad duos servos redegit, aliquando tamen nume- 
rabar inter principes huius civitatis. et ut sciatis^ pecu- 

10 niam non satis esse, patrimonium meum detinet: 
si domum^ si mancipia, si vendita esse omnia, si 
in pecuniam redacta constabit. Superest, ut depo- 
nendae pecuniae habuerim causam. fuisse me in 
metu fortunae huius, quam patior, manifestum est; 

15 nihil minus faisse rationis, quam ut mecum pecu- 
niam ferrem, liquere omnibus credo. nec illud tan- 
tummodo dico, ne persequeretur tyrannus: ne quis 
itineris casus auferret, ne fugientem onus ipsum 
gravaret. potestis aliquid etiam ex ipso fiigae co- 

20 mitatu coUigere: ne servos quidem amplius quam 
duos duxi. deponendi fait ratio. Proximum est^ ut 
quaeramus, apud quem deponendum fu^er^it. apud 
aliquem in civitate. ^in civitate^ quis amicior mihi? 
in quo plus esse fidei existimavi? hoc probandum 

25 diutius foret; nisi sciretis: constitit inter omnes. 
dicat iste quam multa volet adversus famam, dum 
tamen constet nil aliud esse istam^ quam <^con^sen- 
sum civitatis. si ab universis tamen ad singulos 
Yocamur, et tyrannum testem dabo. illum quidem 

1 dixit ABC II 6 \me^ || 8 ad hoa aerv. Aa, ad yos s. 
BCa y 11 domus P | mancipii B ) 12 redicta Aa ) constabat 
Ca || 17 quit A || 22 fu<er>it 8eh \\ 23 <in civitate) JRo J 27 
niml BC II *<con>sen8nm cf, Quintil. Inst, or, V, 3 famam 
atqae rumores pars altera consensnm civitatis vocat 



DECLAMATIONES. CCLXIX. 99 

neque ego laudo; sed ipsa vitia eius^ ipsa seelera 
facient huic rei auctoritatem: ubi pecuniam credidit 
esse^ quam quaerebat? <[adeo^ non dubitavit, ut 
torto tibi et pemeganti non crederet^ ut quaestio- 
nem usqu6 in liberos mitteret. 5 

„Sed in tormentis^ inquit, perseveravi/' Quam ho- 
neste feceras^ si redderes. ^^Sed et liberi perseve- 
rarunt.'' Nam et tu fortasse propter illlos perse- 
verasti. Neque ego dubito, quin prius istud a fide 
feceris: sed te male (ut sic dixerim) docuit patien- lo 
tia. indignum putasti, tam multa passum esse 
propter alienam pecuniam. illud certe manifestum 
esty hinc tibi venire fiduciam negandi, quod nega- 
sti. si tortus non esses^ mihi illa sufficerent: pecu- 
niam habUi; deponere debui; apud neminem alium 16 
deponere illam debui; sciunt servi mei. mutasti ani- 
mum post istud tormentum. Si tamen tibi magnum 
videtur in tormentis esse momentum: et isti tor- 
queantur. Bem quidem facio miseram: do in quae- 
stionem (iam dices mihi) »servos<: sed qui propter 20 
hoc servi sunt^ ut torqueantur; alioqui non eram 
tam ingratus, ut in hoc nomine adhuc eos detine- 
rem^ qui mecum soli fuissent. sustinebitis igitur 
tormenta; fidelissimi comites; sustinebitis quaestio- 
nem^ optime meriti: sed ignoscite. facilius est 25 
egestatem ferre in hac natis. me onerat maiorum 
meorum dignitas^ onerat prioris consuetudo vitae^ 
onerat etiam fama: et omnino de innocentia mea 
quaeritur. 

1 vitia est ipsa Aft | 8 qui ABC, corr, Bo || ^adeo^ 
Bo I dubitabit AaB || nt torto eic,] intorto etc. C», et torto 
t. e. p. n. credere[tl Or l 6 inilteretur B | 6 inquiB C | 9 
qui ABC I <^bon^ nde auct, incert, ap, Aer 1 10 docui P || 
sapientia BC || 17 istum inBtrumentum A, illud tormentum 
P I 18 videretur AC 1 *torquerentur ABC, torquebuntur 
Aer ] 19 quaestionem iud. mini C | 24 N A - 

«17* 



100 QUINTILIANI 

Indebitam pecuniam ab amico peto et hunc po- 
tissimum; quem calumniarer, elegi? cum si detodi, 
si abscondi; cum^ si hic vere pauper est^ ne dam- 
nato quidem sim recepturus: rem incredibilem, in 

5 qua me dementiae crinune damnari necesse est! 
ante omnia perdidisse me omnem pecuniam dico,- 
ne diyes esse possim; ideo demum mentior, ut mihi 
cum duobus servis tortis, si tamen quaestioni su- 
perfuerint, yivendum sit? si minus^ soli, qualis in 

10 exilio fui^ qualis cum tyrannum fugerem? ego si 
calumnior amicum meum, graviorem poenam ferre 
non possum: perdo quidquid peto. 

Et quam causam irascendi tibi habui? quid 
tantum mali fecisti nuhi; ut ego non sim tormentis 

15 [is] tuis contentus? Scio, dici simile aliquid etiam 
ex parte diversa: quem sibi usum fore pecuniaO; 
dicet. ante amnia hoc dissimile est: quod pauperi 
alioqui et duorum liberorum patri (quae res acer- 
biorem paupertatem facit) tamen secreta pecunia 

20 et abdita adfert securitatem. nam ut posses- 
siones non pares^ ut familiam non emas, non la- 
xiore habites domo^ adversus fortunam tamen tutus 
es: tibi pecunia hoc praestat^ ut sis pauper securus. 
adice illud, quod tu de longioribus temporibus co- 

25 gitas. in summa^ si yincis, aliquam tamen potes 
spectare rationem: ego cur Iitigem^ quid est? ut ali- 
quid auferam? quid habes, nisi depositum? ego me, 
iudices, honc pecuniam perdidisse scio. nam utdam- 
netis^ quo manu<[m^ mittam? perseyerabit enim in 

1 indebita C, an debitam B || 2 cal. relegi Aa, calum- 
niare relegi B || *effodi ABC, defodit Gr | 8 abscondi A || 
4 inquam B || 8 qnaestionis A || 9 sin minuB C || 14 male fe- 
cisti AC II 15 iBtias ABC, carr. Sdi; istirnja Aer || 16 pecu- 
niae fore C jj 20 adfert] addit B || 24 quoa om. B || 26 litigam 
Aa 11 29 quo A || manumittam ABC, corr, Aer; manus m. 
Fi 1 perseyerayit ABC 



DECLAMATIONES. CCLXX. 101 

isia simnlatione homO; quem nec tormenta vicernnt. 
omnis litis huiusce causa mihi in hoc est, ut de- 
fendam pudorem meum. Tu tamen inyeni, ubi per- 
diderim.! nescis? quaere! hi servi a me non reces- 
serunt: hi conscii sunt omnium; hi mihi irasci 5 
possunt, si tormentis sine causa offeruntur. ^on 
est tamen aequum; comparari fidem tormentorum. 
ex altera parte liberi et ingenui torti sunt, ex al- 
tera parte seryi/' Non facit sta^fs pertinaciam^ 
sed causa mentiendi ergo quomodo ego dico: >per- lo 
severasti; ut pecuniam lucrifaceres; spectasti se- 
quentia tempora; spectasti lucrum^:^ sic tu dic: servi 
mei quid spectatun sunt? quid ex. hoc consequen- 
tur? et vos quidem tyrannus (ut parcissime Joquar) 
dimisit: tu arbitrio tuo torque: quidquid passus 16 
es^ quidquid adicere inyeniendae veritatis gratia 
potes, adhibe^ dum spiritus erit, dum loqui pote- 
runt. quaere, an negent: et si perseveraverint, aude 
dicere^ homines in tormentis solere mentiri. 



CCIXX. 20 

Bapta ex duabns gemlnls. 

QUI CAUSA MORTIS FUEBIT, CAPITE PUNIATUR. Ex 

duabus geminis adulescens alteram rapuit. ea 
se suspendit. pater alteram eduxit ad magistra- 
tus et praecepit illi, ut mortem raptoris op- 25 
taret. adulescens putavit eam esse quam ra- 
puerat. duci eum iussit magistratus. postea 

2 omneB lites hniaBce cansae AB || 3 perdiderim qnaere 
tu seryi B, perdiderim nesciB Beryi C || 6 termentis A | 8 et 
<m, A B 9 *BerviXtorqnebnnttir^ (?) || ista res ABC, corr. 
6^r I 10 ego qnomodo dico A y perseyeretiB B || 18 conse- 
cnntor Aa | 16 tor. et qn. B || 17 adhibendnm spes erit B 
18 ant edicere C || 21 e B || 26 pntabat C 



102 QDINTILIANI 

compertum est, qutd accidisset. accusatur pater, 
quod causa mortis fuerit. 



SERMO. 

Facilis et in promptu ratio est huic seni, quod 
5 pertinet ad adfectum [paenitentiae], quod pertinet 
ad aequitatem. nisi tamen etiam iure defenditur, 
verendum erit^ ne illum flentem iudices damnent. 
diligenter ergo pugnare circa legem debebimus. et 
sane asperiores in controversia partes fortasse recti 

10 declamatoris relinquant. diyisio paene hoc proprium 
habet, ostendere ossa et nervos controversiae: et, 
secundum meum quidem iudicium, idem praestare 
declamatio debet. nam sine his^ de quibus locutas 
sum^ caro ipsa per se quid sit intellegitis. sed in 

15 declamatione yestienda sunt haec, ut ex fillis inte- 
rioresf vires habeant. finiamus esgo necesse est, 
quid sit causa mortis. tota enim lis et omne dis- 
crimen controversiae in hoc positum est. nam si 
ad finitionem partis adversae accedimus, ut causa 

80 mortis sit^ qui attulerit causam alicui moriendi, 
per quem factum sit, ut aliquis moreretur: nuUo 
modo defendere nos possumus. neque enim dubita- 
bitur, quin per hunc factum sit, ut ille moreretury 



1 quod ABC, corr.Bo || occidisset B, accessissetC || accu- 
sator II 6 effectum B C || * [paenitentiae] affectum ;^im>paeni- 
tentiae Bo, adferens p. 108,108q. jj 7 erit om. BC | 9 asperiore 
usi contr. B || recte declamatores BC || 10 poenae ABC || pri- 
mum Ca || 12 secundum et m. ABC || 15 foirtasse: *ut exinde 
integriores v. h. vel ut ex illis inductis interiora- v. h. vel 
etiatn ut ex inductis decor^m et v. h. cf. Quintil. Intt. or. 
cum aJios locos tum V,8, 2 atqui cetera . . nerris illis qui- 
bus . causa continetur {scil. probationibus) adiciunt inducti 
super corporis speciem 1 20 quid B, quicquid ) causa mali 
cui B II 22 dubitatur B 



DECLAMATIONES. CCLXX. 103 

qui filiaiu. ad magistratum produxit, qui praecepit, 
ut mortem raptoris optaret. nos ergo causam id 
esse mortis dicemus, quod nullis extra accidentibus 
causis mortem homini adferat, quod solum mortem 
homini intulerit. deinde dicemus, si accedendum 5 
sit finitioni partis adyersae, frequenter etiam hone- 
stissima in hanc calumniam cadere posse. subiun- 
gemus quaestionem^ an possit quisquam accusari, 
quod causa mortis fuerit, in eo qui iure sit occi- 
sus. sequitur quaestio, an hic iure sit occisus. lo 
post haec licebit nobis dicere illa, quae sola di- 
cuntur. 

DECLAMATIO. 

Qui causa mortis fuerit^ capite puniatur. 

Satis ostendit ipsa poena, eum demum teneri 15 
hac lege, qui idem commiserit^ quod si occidisset. 
neque enim gravius quidquam adversus eum, 
qui sua manu interfecerit^ constituere potuit legum 
lator, quam adyersus eum^ qui causam praestitisset. 
ei^o ex similitudine poenae etiam crimen par exi- 20 
gere debetis. Hoc quo pertinet? ne existimetis ve- 
ram illam esse finitionem, quam pars diyersa com- 
plectitur: ut per quemcumque steterit^ uti homo oc- 
cidatur, is continuo causa mortis fuisse yideatur. 
alioqui ista ratione et ille, qui nocentem accusayit, 25 
causa mortis fuit; et ille^ qui testimonium in reum 
dixity etiamsi yerum id fmty causa tamen mortis 
haberi potest; et ille^ qui adulteros marito prodidit^ 

1 filium A II perdnxerit AaP, perduxit AbBC, corr, Gr\\ 
3 excidentibus AC || 6 honestissiiiiain in B | 7 caedere A || 8 
posset Aa || 11 *qa. ^hodie^ sola (?) || 16 hac lege om. 
BC II 8i] qui Fr \\ 18 leffem lator A y 19 causum A g 20 
ergo et sim. ABC, corr. Mo; *eigo [et] sim. (?) || 21 quoq[; 
B II 23 uti] vi vel yis Ca || occ. si cont. ABC, corr. edd., hic 
Aer II 25 accusaret C || 28 maritos BC 



104 QUINTILIANI 

causa mortis haberi potest; et ille; qui sceleratQm 
produxit in publicum. cur igitur hi accusari ista 
lege non possunt? quoniam non per ipsos tantum 
stetit; quoniam iure perierunt hi, quibus mors al- 
5 lata est. sed hanc partem reservemus. interim yi- 
deamus, quid sit causa mortis. nos id dicimus cau> 
sam esse mortis, quod homini mortem attulerit 
solum; quod nullis extra accidentibus causis noxium 
fuerit; quo homo periturus fuerit, etiamsi nil ipse 

10 fecisset. 

Id <[ne)> quod dicimus^ tale est? intuendae sunt 
res ipsae, quae in crimen deducuntur. produxi filiam 
ad magistratum: quid hoc ad inferendam per se 
pertinet mortem? praecepi^ ut mortem optaret. de- 

15 trahe, quod ille raptor est; detrahC; quod et lex 
raptorem interfici iubet; delrahe; quod filia mortem 
raptoris optavit: ipsum^ quod ego feci, mortem ho- 
mini adferre non potuit. non possum e<^r^go videri 
causa mortis homini fuisse. quid feci? quod inno- 

20 xium erat, si nihil ille fecisset. fingite enim, haec 
accidere potuisse: produxi filiam; optare mortem 
iussi: ignoret sane, quae sit ad magistratus educta: 
si potest dicere >nihil tale admisi^, nihil nocuerint 
eB; quae ego feci. quid ergo illi causa mortis fuit? 

25 quod rapuit^ quod <^raptori)> lex mortem constituit. 
Et hoc paene adversariorum confessione manifestum 
est: non agunt cum ea, quae optavit. neque ego 
sum tam durus ac demens; ut pro salut6 filiam 

2 dedazit B 1 hii A, ii C || 3 qnando non P 1 4 hii A, 
ii C II 5 reservem BC | 6 quod C || quae oansa mortis et 
interim A | 8 qnod solnm null. AC, quod nnll. omisso bo- 
lum B 1 9 quod B |j nihil B || 11 id <ne> Bo \\ 14 poenitet 
F 11 17 raptoris om, B || 18 potni B || 19 hominis BC || quod 
illi nozinm C, quod mutata distinctione neacio an reetptae 
lectioni praeferendum sit | 22 sanet A || magistratum seducta 
B, magistratum deducta C jj 25 <raptori> llo 



DECLAMATIONES. CCLXX. 105 

meam periculo meo opponam: sed uti mihi hoc 
argumento licet^ quoniam et illa tuta est. eadem 
enim, quae dicuntur a me, ab illa dicerentur: 
>optayi mortem; num tamen hoc nocuisset, si ad- 
Tersus alium fecissem?4; quemlibet adprehendi ex 6 
turba circum stantium credite; huius mortem optan: 
num occidetur? non^ ut opinor. non ergo ipsa op- 
tio in causa mortis est^ sed id, propter quod optio 
yalet. tuta est hac defensione filia mea: et (ut dizi) 
sententia quoque accusatorum secura. quid mihi ac- lo 
c^dit supra haec? unum adhuc patrocinium. non 
enim hoc tantum dico: si ille non rapuisset, causa 
mortis non faissem; sed illud etiam: si filia mihi 
non paruisset^ causa mortis non fuissem. 

Haec, si non iure occisus esset, si errore tan- 15 
tum perisset; dicerem: nunc illud utique inter me 
et partem diyersam conveniat necesse est^ non posse 
eum accusari^ qui vel unus attulerit mortem no- 
centi[s]; si erit unus ex his, de quibus paulo ante 
loquebamur: vel accusator^ vel testis, vel iudex^ vel 20 
index. 

Yideamus igitur, an iure raptor sit occisus, et 
sic agamus, tamquam adhuc viyat^ tamquam adhuc 
de eo quaeratur, an occidi raptorem oporteat. non 
educo alteram filiam ad magistratus; nihil ut optet, 26 
praecipio: filia mea yitiata est; ob hoc peri^i)>t: 
dico raptorem occidi oportere. nec statim nitor 

6 *optavit ABC II 7 non nt pnto || non enim ipsa Ba|| 
ipsa opinio ABC, corr, Aer || 9 tota Aa ) 10 sententiae BC |j 
accidit ABC, carr, Aer; qmd? ^qnod^ m. accedit snpra h. 
n. a. patrocininm? Sc^ || 11 patrocininm <m. B j| 13 non om. 
B II 14 faiBem A || 18'— 14 sed i. e. s. f. m. n. p. c. m. n. fhi- 
sem om. Aa | 16 diceret Aa, dicere P j| 17 patrem diversnm 
B I 18 *nnn8 Tel ABC jj nocenti[Bj Sch || 20 loqnebar 
P 1 vel yideam yel index B , yel yictns yel index C || 24 non 
ne dnco BC || 25 aliam B || oportet AaBC | 26 ab hoc BC || 
peri<i^t Aer 



106 QUINTILIANI 

illa aequitate, ut dicam, Qxxam iustum sit, eum, 
qui intalerit iniuriam, iaUr&d, cam perierit ilK 
quae accepit: de iure ipso loquor. lege comprehen* 
sum est^ ut* rapta raptoris mortem vel nup- 

6tiasoptet ut opinor^ una causa legis huius fuit, 
ut de raptore secundum voluntatem raptae consti- 
tueretur. alioqui multa accidere possunt, propter quae 
rapta non optet. fingamus vitiatam esse eam, quae 
loqui non possit: num impune iniuriam fecerit, 

10 quoniam miserae fecit? nutum nempe eius aut vul- 
tum aut aliquod signum animi intueri oporteret. 
at id non est optio^ nec satis verba legis ezplebun- 
tur: occideretur tamen raptor, si id yelle raptam 
intellegeremus. fingamus valetudinem consecutam 

16 raptae, ut educi ad magistratus non posset: deerit 
aliquid legi; yindicari tamen eam tanto magis 
oporte^i)>t, quod credibile erit, etiam ipsam yale* 
tudinem ex iniuria natam. Quod .si non utique (ut 
ex his manifestum est) yocem raptae exigi opor- 

20 tet, sed solam yoluntatem: yideamus iam, an quae 
rapta est^ mori raptorem yoluerit. plusne yobis 
yideretur, iudices, si apud magistratum locuta esset, 
quam quod ad magistratum yenire non ausa est? 
quod oculos suos ostendere circumstantibus, osten- 

26 dere luci non potu[er]it^ ipsa sua manu yitem mi- 
sera fimYit? da yires: occidet prius, quae propter 
hanc iniuriam perit. dubium est scilicet, quid fac- 

1 *quod ABC II 8 de om. F jj 4 yel n. o. u. o. u. c. I. h. 
f. u. d. r. 8. y. raptae om, Aa y 7 accedere A |j 8 raptam 
B II obortet Aft, oportet BC || 10 miseram effecit B, misera 
eff. C II 11 oportet B || 13 raptoris ud yelle A, raptor si id 
ille yelle B || 14 valetunem A |[ 16 receptae BC || ut ea educi 
A, ut te ea duci B, ut deduci C || 16 aliqui A || ea P || 17 
oporte^biM Bo \\ 19 oporteret AC || 20 vid. tamen ABC, 
carr, Bo j| 23 quod post quam om, B || lusa Aa, causa P || 26 
*potu[er]it H miseram P || 26 puniunt AaB, punint AbC; fi- 
nierit Sch \\ occidit BC || 27 periit Bo || qui A 



DECLAMATIONES. CCLXX. 107 

tura fuerity si vixisset? raptorem ergo perire opor- 
tuit. lam fortiter dieo: quid interest^ quomodo 
perierit? cur ergo, si hoc modo poterat occidi, falso 
alteram filiam eduxi? ^si)> dicerem: luctus confu- 
deraty si dicerem: dolor suadebat^ ignosceretis tamen: 5 
nunc mihi necessarium consilium praesens iniuria 
dedit. duas filias habueram^ rapta erat altera, per- . 
ierat: munienda domus fuit, et yoce potissimum 
alterius yirginis soror vindicanda^ ne quis dubitaret^ 
quid factura esset <jny iniuria sua. 10 

Partis quidem adversae impudentiam mirari 
satis non possum. causam mortis esse existimant 
eum, propter quem <quis> perierit, <et> cum eum, 
qui causa mortis fuerit, occidi oportere constet, 
[et] raptorem perisse indignantur, cum certum'i6 
sit, filiam meam propter raptorem perisse. hoc isti 
causam mortis yocant. cur ergo occisum yindicari 
oportety quem certum estf si yiyeret, occidi opor* 
'tere? et haec omnia, quae pro causa mea dixi, 
quibus collegi; me non esse obligatum huic legi, 20 
non temporis causa nec praesentis periculi fingere 
me yel ex eo manifestum est, quod raptorem aliter 
occidi. nam si id esset causa mortis, quod isti 
yideri yolunt, hac lege me ulcisci potuissem. 

lamdiu me, iudiceS; circa iura morari scio longe- 26 
que recessisse a patemis adfectibus. ergo ego in 
ultionem filiae meae nihil feci, nisi quod licuit? 

8 hoc modo si B 1 4 ^si^ Gr H confanderat B 1 6 si li- 
ceret ABC , earr, Gr || ignbsceret istamet B, ignoscere istud 
tamen || 7 habnerant Aa || altera altera AbB || 8 fuerat 
B 1 potisBum A || 10 <in> Aer || 13 Xqmay p. <et> 1| 14 ♦cui 
ABC 1 occidi oportet et haec omnia quae pro cansa mortis 
faerit occidi oportere constet et rapt B; occidi oportet ad 
haec o. q. p. c. m. f. o. op. c. e. rapt. C || 16 *[et] || 16 ista 
BC II 17 yocat C || 18 ^esset AC, esse B || si yiyeret] con-' 
staret B || 28 occidi <licebat> Bo || quid B || 24 me om. A | 26 
partemis A || ego om. P || 27 ultione B C 



108 QumnLiANi 

adii magistratuSy fortiorem puellae yocem imperayiy 
qnia tntum erat? ego vero totos in medium pro- 
fero adfectas: nec mihi in cogitatione tom lex foit^ 
nec iora respexi; sed qnae proxima vindicaDdae 
6 infelicis filiae via occnrrit^ hanc intendi, hanc secn- 
tas sum: bene cessit, qnod et licoit. i^e^ si non 

. habuissem, qnam edncerem ad magistratns, cuins 

vice me nlciscerer: non in pnblico, non in foro his 

X m^ senilibns manibns yindicassem? tn, fortona^ 

10 facies quod occnrrerit: iam non potes efficere, nt 
paeniteat. filiam perdidi: scio hoc minimum esse 
malorum meorum. sunt, qui grayissimum existiment 
unicos perdere, et quotiens non habeant ad quod 
solatium respiciant calamitates^ yidetur sine medi- 

I5*cina dolor: hoc grayius est, iudices, perdere alteram 
e geminis. coti<Ue mihi occurrit imago foneris mei; 
quo magis placet filiae verecundiay quo magis pro- 
bitas; hoc validius subeunt cogitationes: talem miser 
perdidi. si tamen hoc yubius intulisset fortuna, si' 

20 casus^ communi mortalitatis condicione solarer me: 
nunc miser filiam quomodo perdidi? ante omnia 
nec yirginem, nec nuptam. quales ego infelix yul- 
tus^ caesos alioqui laceratosque ac laqueo tumentes, 
pater yidil^ qui me metus, qui intu3 aestus agitant? 

25 quae fuit yerecundia illa, quae ultionem expectare 

1 ad hi A I imparayi A | 2 totmn Aa || totus Aa, tatos 
Ab I 3 dum Aa, ctim P | 4 respezit Ab || 7 qoam edocerem 
A, qna me dneerem B || 10 potest B — P || 12 smit qni gra- 
▼ins esse imtim de filiis perdere qoam miictim, rant qui 
grayissimmn eic, hahet A, mamfesto ex margine archetypi 
eodkis verba gravins esse — mucom recipims, sont qni ge- 
minans, — In eandem smtentiam diqnOat Fseudo-Quinti- 
liantu ded. VIII. § 22 | *exi8timant ABC || 13 qiL non b. 
aliqnod solatinm resp. A, qn. aliqnod boI. qnod resp.B 1 14 
calamitatis ABC, corr. Bo || 15 SS grayins ee nnnm de 
f iliis perdere qnam qnicnm a| 16 ex C | 22 ergo B | 
24 agitavit C 



DECLAMATIONES. CCLXXI. 109 

non potuit? horret animus recordari, refugiunt 
cogitationes. misera quid pissa est! nec sane in 
causa raptus amor fuit, non propositum matrimonii, 
non cupiditas nuptiarum: nihil horum cogitavit, 
qui nesci<[i)>t, quam rapuisset. 5 

CCIXXI. 

Ter fortis contra tertium fortem. 

Pauper et dives inimici erant. pauperi unus filius, 
diviti tres. fortiter pugnaverunt pauperis filius 
et unus ex divitis filiis*, e lege fortes armis 10 
contenderunt. occisus est divitis filius. iterum 
alter divitis filius cum filio pauperis fortiter 
fecit et de praemio dimicans occisus est. tertio 
bello is quoque qui residuus erat divitis filius • 
fortiter fecit, et idem ille pauperis filius. dives 15 
prohibet filium pugnare: non parentem abdicat. 

SERMO. 

Prima iUa communis omnibus fere ex abdica- 
tione pendentibus controversiis quaestiO; an utique 
necesse sit facere filio, quidquid pater iusserit; in 20 
iis tamen controversiis, quibus de praesenti agitur, 
non de praeterito. duo enim genera scitis esse ab- 
dicationum: aut obicitur, quare fecerit filius aliquid, 
aut obicitur, quare non faciat. asperius est illud 
genus abdicationum, in quo iam praeteriit crimen 25 
nec emendationem recipit. in hoc lenius versantur 
patres et filii paulo liberius, in quo est emenda- 
tioni[s] locus. 

3 raptus N A || 5 nesciO^ ^^ II "^ Declamatio. Ter 
fort. B— F. II 10 e lie fortes Aa || 11 ijieruin autem d. C || 13 
est am, B || 14 quoque is ABC, corr, Bo \\ 15 fecit om. AJ| 
item Ban \\ 23 ut ob. B, aut cum ob. C || 23—24 quare f. f. 
a. a. obicitur om. Aa || 24 asp. et ilL BC || 25 praeterit ABC || 
27 emendationi[8] Aer 



110 QUINTILIANI 

DECLAMATIO. 

Ergona omnia necesse est facere liberis, quae^ 
cumque patres imperant? multa aunt^ quae fieri 
non possint; et ideo iudicium constitutum est ad- 
5 versus abdicantes, quoniam recipiebat natura^ ut 
etiam patres aliquando aut errarent aut iniuste 
imperarent. 

SERMO. 
IUis argumentis adiuvari solet haec quaestio. 

10 DECLAMATIO. 

Si imperes filiO; ut sententiam dicat contra quam 
existimat; si testimonium iubeas dici eius rei, quam 
ignorat; si sententiam in senatu — haec magis ci- 
vilia et in medio posita^ f si ex nostra libertate f 
15 argumenta repetenda sunt — si capitolium me in- 
cendere iubeas, arcem occupare: licet dicere, haec 
sunt; quae fieri non oporteat. 

SERMO. 

Secundo loco quaerimuS; an abdicari possii 
20 propter id, quod facere vult e lege. 

DECLAMATIO. 

Postea videbimu^; Ais istud utrum tale sit, ut 
permittat mihi pugnarC; an tale, ut iubeat etiam. 

4 possunt AaB || 6 aliqs err. B || 8 Sermo om, BC || 9 
illis arg. ad. s. h. qu. om, C H 10 Declamatio]] Sermo BC {| 
12 qnem A || 8 — 15. Sermo. Hlis etc. — quaestio: si imperes 
filio etc. — in medio posita. Declamatio. Ex nostra lib. arg. 
rep. sunt. si capitolium etc. Bo \\ 15 Gapitoleum A | 17 
oportet B II 19 ^posset ABC || 20 fac. licet Bo \\ 22 ius istud 
A, lusisti B, ias isti C p verum P | 23 etiam interimere 
si AB 



DECLAMATIONES. CCLXXI. 111 

interim eisi utor mea potestate; uon debeo tamen 
incidere in poenam huius offensionis. 

SERMO. 

Tertio loco quaerimus illud^ an pugnare viris 
fortibus etiam necesse sit. haec quoque quaestio 5 
in multis controversiis tractata est. secundum no3 
erit scriptum legis. 

DECLAMATIO. 

Si plures fortiter fecerint, de praemio 
armis contendant. lubemur pugnare; cogimur 10 
etiam^ si ego noluero. hoc unum acturi sumus, ut 
me adversarius timere putet. 

;;At enim de praemio iubet contendere: et si 
praemium remittitur; non est necessaria pugna.^' 
At id ipsum lex complexa est^ ne praemium remit- 15 
tatur, cum de praemio contendere armis iubet. 

SERMO. 

Post haec dieemus, dom<[u)>i etiam honestam 
esse hanc contentionem; adiuvabimus propositio- 
nem nostram ipsius patris iudicio. 2Q 

DECLAMATIO. 

■ 

Primo filio pugnare permisisti. iterum quamvis 
experimentum tristC; quod nunc maxime mihi op- 
poms, iam habereS; pugnare tamen permisisti. quid 
est^ cur de me pessime sentias? 25 

4 tertio hoc 1. A || pugnarem A || 6 tracta C || 10 coge- 
mnr Aa || 11 nactori (?) Bo || 12 pudet B || 13 ad A || 15 ad 
AB II est ut pr. G 1 rem. c. d. ^raemio om. BC || 18 do- 
m^ai>i 8ck || 19 nostram propositionem C || 23 cam maxime 
Gr H oppones ABC, corr, Gr jj 24 promisisti C || 25 cur] ^ 
B I senteDtias A 



112 QUINTILIANI 

Omnis abdicationis causa ex timore tuo pendet. 
et est quidem istud inconsultum et sibi repugnanS; 
abdicari filium indulgentia patris et aliquem carere 
liberis orbitatis metu. verum hanc quoque detra- 

B here tibi soUicitudinem volo. Erat illud, quod [a] 
bono patn et a pio <fi^io> dici posset: etiamsi 
periculosum sit, tanti est mihi. non tam me ducit 
gloria militariS; nec fama victoriae. vindicandi 
mihi fratres sunt. an ego, qui paulo ante arma 

10 (ignoscat patria, ignoscant leges) minore sacramento 
tuli et contra hostes sine respectu mei sanguinis- 
que pugnavi, ubi mihi vindicandi sunt fratres, et 
duo fratres, non pugnabo? non vel discrimen vitae 
subibo? ego accederem tuo consilio, si timerem. 

15 Sed multa sunt, quae me faciant fortiorem. ante 
omnia, adversarius iam fatigatus est: cogita, quo- 
tiens pugnaverit. non dico, quid fecerint hostes: 
non inde<fensi> ceciderunt fratres mei. fortiorem 
me faciet melior conscientia; fortiorem faciet et 

20 causa pugnae. ille pro praemio pugnaturus est, 
quod iam bis accepit: ego pugnaturus sum pro 
fratribus, pro pietate. fortiorem me faciet et for- 
tuna. solet fatigari: solet, posteaquam nimium in- 
dulsit, in fine deficere. facit me fortiorem etiam 

25 usus quidam: pugnantem illum saepius vidi. scio, 
quid maximum fratrem meum fefellerit; quomodo 
is; qui secundo loco pugnabat, deceptus sit. lUud 
autem plus quam verecundum et erubescendum 
nobis est: pauper pugnare filium suum non vetat. 

2 et] est B, om,, et fortasse recte, F || 3 abdicare BC || 5 
tibi detrahere C || quod a bono patre et a pio dici ABC, 
corr. Obr \\ 10 minores BC || 11 meo AC U 17 pugnaverit. non 
d. qu. fecerim in hostes: n. inde c. f. m. GHr \\ 18 *inde- 
^fensi>, inpune Ban \\ 19 melior c. f. m. faciet om. BC 11 20 
et om, C II 22 proprietate Aa, proprietatem B || 25 quiaem 
ABC II 26 meum om. B || 27 secnm dolo cum p. B 



' DECLAMATIONES. GCLXXII. 113 

quantam tu adicis illi aninii; quod times? sed for- 
sitan .et incautiorem illum faoiat haec ipsa fiducia. 
Illud scio, favebit pugnaati mihi populus; scio fu- 
tarum^ ut dii immortales stent pro mea parte. non 
solus mihi stare videbor: habebo in commiUtio fra* 5 
trum meorum animas. si quid est in animo prae- 
sagii; si quid in mente ipsa, Bpe[i] concipio victo- 
riam: neque aliunde baec pertinacia yenit. non pre- 
cibus tuis; non minis terreor. 

Alioqui quid agis abdicando me, nisi ut non lo 
pugnem incolumi rerum mearum statu? cogitabo 
de yictoria^ cogitabo de yindicta. si yero cum hac 
me infamia dimittis, iam nunc dico: arma dimittam. 

CCIXXII. 

Orbata proditrix. 15 

QUI CONfilLIA PUBLICA <E>NUKTIAVEBIT, CAPITE 

PUNIATUR. Ad colligendum filii corpus nocte 
processit mater. comprehensa ab hostibus et 
torta indicayit auxilia yenire. quibus oppressis 
de yinculis effugit et nuntiayit cuniculum agi. 20 
oppressis hostibus rea est, quod consilia pu- 
blioa <e>nuntiayerit. C. D. 

SEBMO. 

Potior in hac causa controyersia; quam lis est. 
lis enim circa unum factum yersatur: in qua illae 26 
sunt quaestiones, an hoc enuntiare sit? an etiamsi 
hoc est enuntiare, quisquis enuntiayit^ puniendus sit? 
an haec punienda; quod enuntiayerit? cetera yero 

1 ta dicifl B || % illom] illudi A || faciet C || 4 dii mihi 
mort. B II 5 commilitio A || 7 ipsa, Bpe[i] Boi le^e^nun- 
tiaTerit Gr || 19 indncant Aa || 22*<e>nnntiaYent Gr \\ 28|24 
Sermo C. D. B || 24 lis A || 27 renuntiare A || 28 ceterae B 

Quintilisni deol., ed. Bitter. 8 



- 114 QUINTILIANI - 

controyersiae maiorem cumulum liabent: occisnm 
praesidium et oppressns hostis et filius ille et ^mu- 
lier]> hac causa egressa portas. haec themata tra- 
ctanda sunt omnia; sed curae habendum^ ut suo 
5 quidque loco tractetur. 

DECLAMATIO. 

Qui publica consilia ehuntiayerit^ capite 
puniatur. 

Possum mirari^ iudices, hac lege ream esse femi- 

10 nam; neque^id^ideo dico^ quoniam non etiam grayius 
puniendt«m sit, si mentem prodendae rei pubUcae, 
perdendae ciyitatis in hoc sexu deprehenderimus: 
sed publica consilia quomodo in feminam cecide- 
rint^ inyenire non possum. quam quidem ego postea 

15 adfectus necessitate merito defendam: interim de- 
fendere yerbis legis yolo. Nam ut confiterer sic 
enuntiari consilia, satis poterat tamen yindictae in 
eam expensum yideri per tormenta. deinde nec con^ 
silia enuntiasse yidetur^ quae nobis rursus quid 

20 hostis ageret nuntiayit. quid enim dicitur fecisse? 
indicasse yenire auxilia. hoc neque nostrae ciyi- 
tatis est consilium, neque uUius alterius iam tan- 
tum consilium. enuntiare yero aliud esse^ quam 
confiteriy nemo adeo ignarus est loquendi^ ut ne- 

25 sciat. enuntiatio yoluntatem habet et animum non 

coactum, confessio expressam dolore multo necessi- 

tatem. Sed intellego, non eam esse personam, de 

qua loquimur^ ut satis sit eximere eam accusationi. 

Yolo ire per singula^ cum tamen illud prius 

1 tumultam Aa, tumnlum Ab, cumultum B || 2 *^mu- 
lier^; <^haec^ JSo jj 9 mirare Aa || iudicium ac L A || 10 ^id^ 
ideo Gr || quomoao B || 11 punienda AB, eorr. 22o B 17 pa- 
terat Aa, poterit F || 22 eat om, B H illius B H 25 epuntia-^ 
tio A II 26 confessio A*|| expressi doloris B || dolore in- 
Tito Ran 



DECLAMATIONES. CCLXXIL 115 

interrogayero yoS; iudices; an eadem ira, eademque 
poena dignos putetis eos, quos fortuna^ quos yis, 
quos dolor coegerit confiteri aliquid: et eos^ quos 
odium rei publicae, spes praedae, amor hostis in 
hanc egerit proditionem? quod si nullo modo apud 6 
quemquam bonorum yirorum potest videri simile 
iam et quemadmodum in hostes inciderit yidebimus 
et quanta necessitate confessa sit. Ac satis erat pri* 
mum illud dicere: quae filium in proelium misit; 
cuius partus et sanguis in proelio stetit; cuius fiHus, 10 
dum nihil carius habet patria, dum propulsare hostem 
yel morte sua vel sanguine, yel postremo corpore 
ipso morari studet, spiritum pro nobis in certamine 
amisit; ita profecto institutuS; ita a matre dimis- 
sus: hanc accusari aequum est^ cui<(us^ misereri 15 
satis non possumus? Nocte egressa est. quis hunc 
in matre [quis] miratur adfectum^ tamquam novum? 
ego yero plura confitebor^ et quae forsitan plane 
admiratione eius digna sint. noctem illam tene- 
brasque non timuit^ horridam ipsius loci^ in quo 20 
pugnatum erat^ imaginem tulit. haec per sanguinem 
humanum et per fracta tela et per mixta virorum 
equorumque corpora quaesivit filium suum: et nein 
totum nulla sua culpa incidisse in hostes videatur, 
planxit et deos invocavit. Neminem puto hactenus 26 
irasci calamitatibus: cetera iam imputari ipsi non 
possunt. hostibus confessa est — nondum dico torta: 
illud satis est dicere, femina. si me hercule primae 
tantum minae ac timor ille exercitus, qui modo 
feliciter pugnaverat; confiidisset feminam^ orbam^ so 
stupentem malis, erat tamen res digna venia: con- 

6 — 7 pOBBDnt haec Yideri similia, et qa. Or || 13 incer- 
tam in ea misit B | 15 cni^us^ Qr || 17 [qnis] JRo || 19 einB] 
etiam Qr; ' fortasse: *ego v. pl. ^eias^ conf. e. q. f. p. a. 

eins] d. B. II 19 noctem illa[m] Bo \ 22 mista B || 24 [njnlla 
p 27 dico conka F j| 80 confandisBet B 

8* 



116 QUINTILIANl 

fessa est, cum torqueretur. ubi tautum robur animi; 
ubi tam firmam solidamque mentem; quae non do-' 
lore yiucatur; uon ignibus cedat, non verberibua 
ingemiscat? hanc vero satis fortiter ae supra sei^iun 

5 suum fecisse credo, quod nihil dixit^ antequam tort 
queretur. in his tamen necessitatibus, in his malis 
num deinonstrayit adituS; quibus in urbem yenire 
possent? num proposita nostra, num occultam 
ciyitatis yoluntatem patefeoit? cum torqueretur^ 

10 minata est 

;,At oppressa sunt auxilia a sociis miBsa.'^ Si 
damna bellorum deflere hic^ iudices, yacat: plura 
perdidimus; et aciem illam, quae circa filium mi* 
serae huius iacet; tot fortissimi ciyes nostri ceci- 

15 derunt. si yero lex ista belli est^ si nulla umquam 
tam incruenta yictoria eontigit; quae non haberet 
aliquam tristitiae recordationem: pensayimus omnia 
ista yictoria secuta] ut possit yideri secimdis omini^ 
bus et quadam proyidentia pro nobis deorum im- 

20 mprtalium factum^ ut haec caperetur. intrassent 
ciyitatem hostes; nobis et somno sepuUis et securi^ 
ab omni cogitatione bellorum totus subito in yisce- 
ribus ipsius urbis hosti<^U^s apparuisset exercitus 
nec prius desisset^ quam incenderet, opprimeret, 

25 diriperet. 

Hic, si placet; feminae animum et in amore^m^ 
patriae adsumptas culpate yires. discussit ^yin- 
cula:^ yincula illa^ quae (ut parcissime dicam) 
bostis inposuerat; femina; anus^ torta rupit. quae* 

30 ritis^ quo animo fecerit? cogitate, quid passura fue- 
rit deprehensa: torta est^ antequam offenderet ite^ 

8 proposita A | 18 ^ista yictoria recnso nt possit 
AB, isto yictore retnso Obr, ista yictoria: rectius ut p. Bo 
hominibQs B || 21 secoritate AB, corr. auct. ineert ap, Aer 
23 hosti^^s Gh' || 24 deaiiset B || quin inc. F || 25 deperiret 
Aa, deriperet Ab jj 2^ amor€^m> || 27 <^yincala> Bo 



DECLAMATIONES. CCLXXIII. 117 

rum ingressa noctumtiin iter; non confasa tenebris, 
non pericnlO; vicit cursu aetatem; sexumi infirmi- 
tatem: f Becuti t cives^ quidquid dixerat^ quidquid 
fecerat mater. salus ergo ciYitatis et yictoria, qua. 
nunc gaudemuB, huic debentur. hoc est enuntiare? 5 

CCIXXIII, 

Bebltor adnlter. 

Maritos dbpbbhensi adulteri bona possidbat. 
advbbsus sponsoreh sit actio; quae adver- 
sufi dbbitobbm. quod dbbitob non solvebit, 10 
SPONSOB SOLVAT. Quidam debitorem suuiu in 
adulterio deprehendit. bona omnia ex lege oc- 
cupavit: petit debitum ab sponsore. ille 0. D. 

SERMO. 

Priusquam venimus ad causam, praeparare 15 
debebimus animum iudicis pro ipsa persona spon- 
Boris. 

DECLAMATIO. 

Petitur a nobis pecunia; quam non accepimuB^ 
non consumpsimus; non in ullum rerum noetrarum 20 
usujn convertimus. etiam cum istud periculum est 
gponsoriSi mdserabile est: bonitate labitur^ humani- 
tate conturbat. hoc quo pertinet? non ut eztor- 
queam vobis, iudices^ religionem: sed ut intellega- 
tifl, quod profecto cognoscitifl, non esse exigendum 25 
a isiponflore ereditum, nisi iure summo. De quo 
priusquam loquor, etiamnum ea, quae humanitatis 
et consttetudinis gratia dici solent; non omitto: 

2 infirmitate A || 3 sicnti B | 5 ennnoiari B | 8 pOMide* 
bat B 1 16 «ponfloris non in illnm reum pro nostra B || 20 
oons. nec in B || illnm A; ullnm remm noftr. om. B || 24 
indicinm A || 28 amitto A 



1 18 QUINTILIANI 

debitorem adpellasti? cum ipso, cui dederas pecu- 
niam, egisti? non enim aliter salyo pudore ad spon- 
sorem venit creditor; quam si recipere a debitore 
non possit. inhumane exigis, iniuste petis: pecu- 

i^ niam, quam credideras, recepisti; nihil mea inter- 
est; qua yia. quidquid est istud^ quod a te ad 
debitorem tuum peryenit, penes te esi sponsor 
porro in hoc accipitur, ne creditor in damno sit 
yis scirC; quam sponsorem appellare non possis? — : 

10 debitorem appellare non potes. Et quoniam con- 
fitendum est, eandem esse causam meam^ quam 
debitoris; nec tu aliud yideri yis: yolo sic agere^ 
tamquam petas a debitore^ semota illa ratione, 
quod honestior persona sponsoris est; detracto eo, 

16 quod debitor adulter est, quod deprehensus est, 
quod punitus est. fingamus ergo petere te a debi- 
tore, cuius nos sponsores sumus. respondere pro 
debitore tuo yolo. recepisti omnia; quaecumque pos- 
sedi, ad te transierunt: in his, quae possedi^ erat 

20 debitum tuum: totum habes, immo plus habes. ad- 
yersum haec quid respondes? ^^liCge mihi bona 
debitoris tradita sunt, quoniam eum in adulterio 
deprehendi.** 

Non facimus legi isti controyersiam: quid tamen 

26 continet? ut ad te bona debitoris pertineant. bona 
porro quae sunt? ut opinor, ea quae detractis alienis 
deprehensa sunt. finge alium creditorem fuisse 
eiuS| quem tu deprehendisti: num dubium est, quin, 
quamyis ad te bona pertinerent adulteri, recepturus 

30 tamen suum creditor fuerit? ponamus nunc debi- 
torem sine sponsore: rationem, ut opinor, [de]po- 

2 alter ABa || 4 posset Aa | 6 qao ad deb. Ab || 9—10 
spons. app. non potest et qnon. B || 17 non A || 20 debitnml 
creditnm Gr || 22 e. inalterio d. Aa || 84 fecimns lege B H 
istam AB, earr. Fr || 26 continetur B J 28 debitnm B |j 80 p. 
enim nnnc d. A, p. etiam nnnc d. S<^ \\ 81 deponeres A, 
om. B, corr, Sch 



DECLAMATIONES, OCLXXIII. 119 

neres: detracto aere alieno omni; detractis oneribus 
bonorom quod residuum ex patrimonio fuisset, id 
tibi lex concederet. quem igitur calculum cum alio 
posuisse^; ponas necesse est tecum. nam patrimonii 
in alium transituri ea ratio est, ut primum credito 6 
satisfiat. partem tamquam debitor solvit^ partem 
tamquam creditor accipis. etiam nunc fingamus 
alios creditores et nihil in patrimonio quod supersit; 
id ut maoifestius atque apertius dicam^ sint posses- 
siones huic deprehenso, sint mancipia, supellex^ sit lo 
aes alienum, cui aeri alieno non su£&ciant eay quae 
in patrimonio sunt: occupabis mancipia^ occupabis 
supellectilem, creditores inanes excuties atque di- 
mittes? non potest hoc aequum videri tibimet ipsi 
faeneranti. omnia igitur ea, quae apparerent, in 15 
creditum et in aes alienum transissent; tu; quam- 
vis legem habereS; qua tibi adulteri bona deberen- 
tur^ nihil tamen ex eius adulteri boniS; qui nihil 
haberet, recepisses. sic ergo tecum debitor tuus 
loquitur: »bona mea/ id est, quod liberum in patri- 20 
monio meo est et quod proprie meum, ad te 
»transire debet lege. prius solvo: et quid interest 
ego solYam, an tu auferas?4: Non debet ergo tibi 
is, cui pecuniam credidisti: multo minus ego^ qui 
profecto solutus sum^ si &Iter iam solvit. quid 25 
enim alioquin facere me yis? integro statu debi- 
toris mei si a me petere maluisses, ad debitorem 
reverterer; si debitor decessisset et bona eius ad 
heredem peryeni^ent^ ad heredem redirem^ id est^ 
bona persequerer patrimonii, pro quo ego spopondi. 30 
fidem es reus^f a quo fui repetiturus^ si quid tam- 

2 quo B II 4 postdsti AB, corr. (Tr || 9 sint ut p. B Ij 11 
noii iwmffbciant A || 12 sunt <m. B j| patr. qoae occ. Ba |j 13 
demittes AB || 14 timet B || 16 in esis A j| 22 legem B j| prios 
^debitam^ sol. Eo || 28 deoeset Aa | 29 *pervenirent et re- 
oissem AB || 31 idem esses reus Gr, esset 8ch; maUm: et 
esset rens || a q. fngere petitams A, a q. sni rep. F 



120 QUINTILUNI 

quam sponsor solyissem: niuic ad te transiit patri- 
monium^ <^tu^ coepisti vicem habere heredis. quid 
enim interest, iure testamenti a defoncto Teiuat 
ad te hereditas, an lege a yiyente? si patrimonium 
5 mihi persequi licet^ ad te redeam necesoe est. ita 
istud; quod accipere non potes^ si posses accipere, 
solyeres. 

SERMO. 

Haec de iure^ illa iam de circumscriptione huius 
10 sponsoris. 

DECLAMATIO. 

Ego fortiter spopondi sine periculo pro eo ho- 
mine^ qui bona habebat: tu quousque ayaritiam per- 
duxisti? parum est faenerari ciyibus? sine aliqua 

15 tua fraude factum yidebitur^ ut qui aliena pecunia 
utebatur, incideret in hoc potissimum adulterium? 
sed inciderit sane (neque enim mihi causa pro illo 
hodie dicenda est): quod protulisti habes; et plus 
quam protulisti habes: est, quod in rationes tuas 

20 tamquam creditor referas; est; quod in lucrum 
tamquam maritus referas. 

CCIXXIV. 

Tyrannns ftflminatns. 

QUO ^UIS XiOCO FULMINE ICTUS FUEBIT, EODEH SE- 
26 OPEUATDB. TTBANNI COBPUS EXTBA FDiiES 1£- 

ICIATUB. Tjrannus in foro foLminatus est: 
quaeritur; an eodem loco sepeliatur. 

2 *^ta>; i(nxmcy coepiflti edd, \\ 4 llege adiayante B | 6 
si potnuses aec. Bo i 9 illam de Aa || 12 eo] qtio B || 14 
faenerare AB H 17 neqiie ei^ B || nllo A || IS et pl. q. >p. 
hab. om, B f 19 qaod nameiationes B 



DECLAMATIONES. CCLXXIV. 121 

SERMO. 

In legam comparatione molta qoaeri possanty 
sed yarie in qnaqtie oontroyersia. interim quaeri 
soleij an privata altera^ altera pnblica sit? et utram 
militaris altera, altera pertinens ad ciyilia officia? 5 
hic omnia fere cetera paria snnt: ntra ntilior et 
magis necessaria dvitati sit; qnaerendum est. 

DECLAMATIO. 

Nondnm rem comparo: interim, utmm magis 
necessarinm putatis essc; servari eam legem^ quae 10 
ad sepulturam alicuius pertineat, an eam^ quae ad 
poenam tyranni? si in totum lex altera tollenda 
sity nec in praesens modo tempus^ sed in uniyersum: 
sine utra tandem fiicilius dyitas stabit? fulmine 
icti ut eodem loco sepeliantur, quo sunt percussi, 15 
ad quam tandem ciyitatis pertinet utilitatem? at 
bercule ut insepultus abidatur tyrannus^ ad yin- 
dictam^ ad securitatem pertinet. non satis puta- 
yerunt maiores^ eas poenas adyersus tyrannum con- 
stituere^ quas possit excipere in yita. multos magis 20 
tangit sepultura; ad cogitationem post se futurorum 
plerique grayius moyentur. yultis scire? — : propter 
hoc litigatur. est ergo utilior. 

Quid? si de eo quaerimus hodie^ ad quem leges, 
nisi in poenam eius scriptae, non pertinent? exuit 25 
se tyrannus^ dum erigit; supro legea ^se^ [im]po- 
nendo extra illas se posuit: hominem occidere non 
licet: tyrannum licet; expugnare domum fas non 
est: arcem expugnabit optimus quisque; insidiatus 

3 interim A || 13 haec piaes. AB, eorr, Aer | 14 q 

A I Bi aentra B | 25 *eximit (?) 1 26 et er. AB, eorr, Bo || 
<fte> Aer | [im]poiiendo JB' | 28 fas est Aa | 29 expngiiayit 
AB, coiT. JLer~ 



122 QUINTILIANI 

civi; etiamsi non effeeerit sceluS; poenas tamen le- 
gibus solvet: at qui hoc idem adversua tyrannum 
fecerit, etiamsi deprehehsus foerit, laudabitor. lex 
praecipne ista ad eos pertinet, qui alioqui sepe- 
6 liendi sont; idqne yerbis legis ipsis manifestam est: 
qno quis loco fulmine ictus fuerit, eo sepe- 
liatur. apparet, non de sepultura quaeri, sed de 
loco sepulturae. magis aliquanto esse contraria 
legi buic yideretur^ si ita scripta esset, ut fulmine 

10 icti sepelirentur: tum enim ipsa sepultura illis ad- 
&ignari yideretur, nunc tantum locus. et porro cui 
sepultura non dari debet^ adsignari locus debet? 
[sed] Tyrannus fulmine ictus est — non dico^ 
quo locO; nec adhuc ad tractatum huius invidiae 

15 accedo— : hoc illi proderit? si nobis libertatem hu- 
manae manus et mortalia consilia attulissent, tra- 
heretur publicis manibus corpus extra fines et 
unusquisque yexatione eius ludibrioque gauderet; 
nemo non suam manum esse^ quae ixaheret, suas 

20 yires qptaret: quoniam scelera eius atque flagitia 
ab ipsis diis immortalibus condemnata sunt^ quo- 
niam patientiam nostram ac seryitutem numina non 
iulerunt; continget illi honor? hoc enim yoluit ille^ 
qui fulinen yibrayit? hoc cogitayit^ cum illud no- 

26 xium caput sacris flammis petiyit? parum erat se- 
peliri tyrannum, nisi in foro etiam sepeliretur? 
quonam fato ego nostram ciyitatem^ iudices^ labo- 
rasse in illo homine crediderim^ si praeter ea, quae 
adyersus nos'singuIos uniyersosque fecit, partem 

80 speciosissimam ciyitatis et celeberrimam nobis ab- 
laturus est! 

2 atqae A | 6 sepelietnr A || 8—9 minns aliqa. e. c. lez 
haic yid. Bo || 9 *lex haic AB; an cont. lez ista hnic (?) | 
10 adsignare A || 11 nnm B || 12 non dari non debet Am | ad- 
fiignari 1. debet am. Am || 18 [sed] JRo \\ 16 traherent B || 20 

Eataret AB, carr. lio | 26 peram Am || 27 qaoniam A || (IA|| 
nallo h. B g 28 credident A | praeteream B || 29 tob B 



DECLAMATI0NE8. CCLXXIV. 123 

Si me hercule aliqui liberalis ciTis, immo si op- 
time meritus in foro fulmine esset ictus, dicerem 
tamen excipienda quaedam. non enim omnes casus 
proyidere legum latores potuerunt: nec templa 
excepta sunt. forum, quod mihi templum quoddam 6 
pacis yidetur^ in quo iura exercentur^ propter quod 
leges yaJent, bustis occupabimus; infaustis cineribus 
poUuemus? totum hercule potius relinquamus ty- 
ranni sepulcro; mutemus locum iudiciorum. 

PARS ALTERA. 10 

SEBMO. 

Ut sepeliatur^ superstitione sola effici potest, ut 
in comparatione legum illud potentissime dicamus^ 
eam legem magis esse seryandam, quae deorum 
gratia scripta sit^ quam quae hominum: adversus 15 
tyranni sepuUtiram hominibus tantuin esse scrip- 
tam^ et scriptam levissimam partem ultionis: hoc 
Tero, quod constitutum est^ ut quo quisque loco 
fulmine ictus esset^ eodem sepeliretur; religionis 
esse. 20 

DECLAMATIO. 

Neque hoc propter personam neque in honorem 
alicuius scripsisse potest legum lator yideri, sed in 
reyerentiam deorum. fas non est, inde submoveri 
ictum illum: quomodo sederant flammae; ita con- 25 

1 aliqnia B || 3 *ixnmo neqae AB || S^-i unmo neque 
o. c. p. 1. 1. p. et templa e. s. Bo \\ 5 foram mihi qcddem 
t. B I 6 inre A J| 7 occupayimas B || 8 p. fonim herc. B | 9 
mittemas F 1 iudioram B, ta deoram F || 10—12 Pars alteia. 
ut sep. 8. sola, Sermo. Effici B || 12—13 potest. hinc in comp. 
(?)Ro 1 13 potiBsime 8ch; /MoM^^potentissimam |l 15 *ady. 
t. altlonem hom. AB, ady. t. u. legem hom. Sch )| 16 esse 
scriptam Aa || 17 ^in^ leviss. Bo 1 ,18 locas B || 24 est yi 
sabm. B || Babmoyere AaB || 25 //^ictam Ab, hictam {?) Am|| 
ill. in qaem sed. B 1 sederant] taderant coni. Bo 



124 QUINTILIANI 

cremandum corpus uniyersum putayerunt. existi- 
matis locum illum corpori datum? fiilmini datus est. 
^;At tyrannus fulmine percussus est/^ Hoc magis 
omnia religiose et cum cura deorum &cere debemus. 
5 ;,Sed in foro sepelietur tyrannus?^' [quammagis] 
mihi inter cetera etiam hoc quoque prpyisum esse 
fato a diis inmortalibns yidetur; quod illi toco de- 
«itinatus est. nemo inire fomm nostrum •poi&ritf 
quin yideat illud sepulcrum. protinus enim sequatur 

10 cogitatio necesse est: tjrannus fuit ilie^ et fulmine 
ictus est; et ob hoc poenas diis immortalibus dedit. 
quotiens noxios cruci figimus^ celeberrimae eligun- 
tur yiae, ubi plurimi intueri, plurimi commoyeri 
hoc metu possint.' omnis enim poena non tam ad 

15 <yin>dictam pertinet, quam ad exemplum. 

CCIXXT. 

Heres ob adultemni fratremi. 

QUI OB ADULTERIUM PECUNIAM AOGEPEfilT, I6NO- 

MiNiosus siT. Maior frater minorem in adul^ 
20 terio deprehendit. pro ^eo^ rogante patre et 

abdicationem eius promittente, dimisit. abdi- 
catus est adulter. mortuo patre inyentus heres, 
qui deprehenderat: ignominiosus dicitur. 

DECLAMATIO. 

^ Qui pecuniam ob adulterium aecep^erit^ 
ignominiosus sit Hanc legem adyersus eos pri- 
mum constitutam esse dico^ qui pecioiiam accepe- 
runt, ut adulterium committeretur, ideoque igno- 
miniam adiunctam, quod yiderentur rem fecisse le- 

1 existimaDB B, existimanras P ] 5 qnam om. P; *[qTiam 
magis]; nbi magis? Gr, quis magis? Eo || 7 facto AaB || S 
potest AB, eorr. Bo || 9 illnm Aa || pr. enm sequ. auetor in- 
certus ap. Pi || 11 penam B |l 15 dictnm AB, corr, Ean; de- 
lictum Aer .|| NJ A || 20 <eo> Pi \\ 23 deprehenditur B [ 25 
ady. est pr. Aa || 26 dico om, B 



DECLAMATIONBS. CCLXXV. 125 

noms. T6rum etiam si ei quoque tenentur, qui in 
poenam commissi adulterii pecuniam aceeperint, is 
tenetur, qui pecuniam accepit. in mea causa utrum 
Gontendis? pecuniam me accepisse, cum dimitte- 
rem? non probabis. alioqui si boc putares esse pe- 5 
ouniam accipere, abdicari fratrem, statim detulisses. 
postea Yidebo, qua causa dimissus sit: interim nego 
hoe esse pecuniam accipere. sine dubio est tam 
manifestum, ut nulla interpretatione egeat, quid sit 
accipere pecuniam. Ego tamen non sum conten- lo 
tus hac defensione^ nisi illud probayero, ne spem 
quidem pecuniae oblatam. quid enim mihi polli- 
citus est pater? si dimisissem, Tuturum ut ab- 
dicaret fratrem meum. heredem testamento etiam 
eum^ quem abdicasset, quis vetabat ^institui? vel^ 15 
Bubstitui in locum abdicati alium heredem? Non 
possum «^ergo videri propter pecuniam dimisissc; 
etiamsi propter hoc tantum dimisissem: nunc vero 
quam multa fuerunt, propter quae dimitterem? si 
hoc tantum me movit^ quod frater erat: erat tamen 20 
satis plena defensio; et <juod minor frater, et quod 
sub patre frater: ut etiamsi ipsi non parcerem, 
tamen et patris et mea causa non debuerim occi- 
dere. nunc vero quis dubitet exorari me debuisse, 
cum pater peteret? putemus nihil patrem esse 25 
poUicitum; nuUam mihi ultionem promisisse: quis 
non impium me^ quis non sceleratum putaret, si 
non impetrasset? nunc vero promisit ultionem 
pleniorem; integris inviolatisque manibus meis et 

1 si hic qu. A, sui qa. B || 2 *acceperunt {?) || 4 pecu- 
nia mea acc. A || 5 putaris AB || 6 distulisses AB || 13 di- 
missem A || 14 fratrem m. h. t. e. e. q. abd. om, B | 15 
<in8titai? vel> Fi || 16 Bustitui B-F || d A || hexendem A || 
18 pr. iocatam B || demisissem AB— F || hunc B || si proj^ter 
h. t. d. nunc om* Aa || 23 deb. acoipere B || 26 praestitiase 
AB, carr. Sch 



126 QUINTILUNI 

ipse pater seyerus; neque enim est^ qnod pntetis 
defuisse ei gravitatem^ defiiisse ad vindictam ani- 
mum: abdicavit; et non fecisse hoc eum temporis 
causa manifestum testamento fuit. ergo nec pecu- 
5 niam mihi pollicitus est pater^ et ego alias causas 
dimittendi habui^ quam pecuniam; et ille abdicatus 
est^ non ut ego lucrum facerem. nec enim per* 
suaderi cuiquam potent^ eum^ qui abdicatus sit, haec 
passum esse causa mea^ quando plenior mihi yin- 
10 dicta contigit. breyis enim poena mortis est: nunc 
diu egety diu male audiet. 

• CCIXXVI. 

Bona raptoris^ qni se snspendit. 

Bapta raptoris mobtem aut bona optet. Baptor 
15 se suspendit. rapta optat bona. 

DECLAMATIO. 

Bapta raptoris mortem yel bona optet. 
Baptam hanc esse^ pro qua loquor^ constat; ab 
eo raptam esse^ cuius bona optat^ non negatur; lege 
20 datam esse potestatem utrum yellet^ conyenit inter 
nos. quid est igitur^ quod obstet? 

Negant dandam esse optionem puellae^ quoniam 
perierit raptor. id nuUa lege exceptum^ nullo scripto 
yerbo cautum est. interpretatione igitur optumis 
25 nituntur. yideamus haec qualis sit ^^lex, inqui^un^t^ 
quae optare yel mortem yel bona permittit^ hoc 
satis significat^ ex duobus optandum esse. quoniam 
igitur iam alterum optari non potest^ ne optioni 
quidem locus est." <Si> hanc legis yim esse con- 

1 nec B 1 4 fecit Pi | 6 demitiendi A || 8 potest AB, corr, 
Bo g 11 ege<bi>t Pi \\ 17 mortis A || 28*l'nalla («- est nollaF) 
A II 24 temporiB AB, corr. Pi, an^legis (?) |j 25 *iDqQi<an>t|| 
27 sig^ B II 29 <8i> Aer || contenderemas AB, corr, Aer 



DECLAMATIONES. CCLXXVI. 127 

eederemaBj ut ex duobus esset opido eligenda puellae^ 

dno tamen haec esse contendereni; natura et vi. 

neque enim si raptor nobis subductus est^ mors 

ipsa nihil est. Sed quomodo non satis est unum 

superesse? cum etiamsi duo essent, non potuerit 5 

optari nisi imum; et haec duo ita demum potenter 

a parte diversa proponerentur^ si essent iuncta. 

nunc yero discreta sunt ipsa legis scriptura: >mor- 

tem yel nuptias;« ita duo: simpUcia^ singula sunt 

tamen. praeterea <^si^ lex ita scripta es<(se]>ty ut eligi lo 

iuberet: posset opponi yel electioniy ^ni]>si ex pluri- 

bus non esse[t]: nunc optio potest esse etiam sin- 

gnlorum. Et illud^ iudices, ante omnia intueri yos 

oportet <^etX si quid ex lege indinandum sit^ spec- 

tare, ut quam minimum ex eadem pereat. adyer- la 

sarius enim queritur, aUquam yerbi interpretatio- 

nem perire: nos totam legem, totum ius. tolera- 

bilis enim esset mihi cum adyersariis contentio, si 

quaereretur; an hoc optare puella deberet: nunc id 

agunt; ut nihil optet, et noya quadam ac peryersa 20 

actione nituntur, ut bona raptoris optare puella 

non debeal, qaia optare ^l alind poteat; quam bona. 

^t non est aequum, et mortem raptoris con- 

tingere et bona.^' Sed hoc eo pertinet, ut si mor- 

tem optarit^ optare non debeat bona. ita demum 25 

enim et mortem ei contigisse raptoris dicemus et 

bona. aequum est enim interpellari posse optionem 

[etiam] facto ipsius^ alieno yero ioiquissimum. quare 

1 *8i AB; fortasse: si esset ex do. etc. || fortasse '''optio 
agenda j| 126, 29—127, 2 hanc leg. y. e. conced., si ex d. e. 
oipnino eligendom puellae. dno tamen etc, {in ultiinis SckuU 
tinffium secutus) i^o || 3 nec B || snbditus Aa || 5 cam iam si 
Aa 1 6 d. petenti a B 11 7 praeponerentnr B || 10 <^8i^ Bo \\ 
e8<se>t Bo 111 si ex pl n. esset AB, eorr. Bo \\ 12 nuno B, 
in una P || 13 iudicium A | q A || 14 *<et> |1 ex om, B || 17 
tolerabiHus B |[ 19 quaererent B | 21 nitantur B || 22 nil A{| 
mhil P II 25 optayit AB, corr, Bo || 27 interpuellari Aa || 28 
*[etiam]; tantum /Sfe^ 



128 QUINTILIANI 

si per hanc ^^tisset; ut raptor periret, — quamqaam 
possem dicere: illud non optayit, et legi non est 
satisfactumc — haberet tamen aliquam rationem 
saltem falsa eius calumniak nunc quid fecit puella^ 

5 ut raptor moreretur? Itaque huic non tantum in 
hoc labor est^ ut bona raptoris accipiat: sed in illo 
maior aliquantO; ut vobis adprobet, quid optatura 
fuerit, si yiveret. duas enim sine dubio poenas 
adversus raptorem lex constituit^ alteram tamen 

10 mitem: nec semper hacfcogitata et pablicatafcra- 
deli jlla et sanguinaria tenetur. hodieque [alioqui] 
nonne merito a Tobis^ merito a ciyitaie reprehen>^ 
deretuTy si aliud non optando hoc ostenderet et 
fecisse raptorem, quod ipsa esset optatura? 

.15 Hinc transeunt ad coniecturam et suspicari yos 
Yolunt ea^ quae probare non possunt. ^^non emm, 
inquiunt, est credibile periturum fuisse raptorem, 
nisi hoc optaturam scisset puellam/' Ante omnia, 
cum dicitur scisse^ illud ostenditur^ posse probari, 

20 quomodo scierit. quaero enim a vobis ipsis adver- 
sariis^ quomodo oolligatis scisse eum^ cum non li- 
queat hoc yobis? si quid est^ adferte et ad iudicenL 
unum argumentum est <^id^ ipsum^ quod perierit. 
hoc etiamsi mortis fedt metu^ potuit tamen natu- 

26 raliter fuisse timidus: etiam nidlo accepto signo, 
propter quod vitam desperaret^ confiisione tamen 
et proprio animi sui perisse motu. nunc yero cre- 
dibile non est, quemquam perire mortis metu. quid 
enim timuit tdterius? quare etiam eredibilius yide- 

30 tur mihi; idcirco perisse eum^ quod optaturam puel- 

lam bona existimaret. sunt enim plerique^ qui mor- 

1 hanc testis sed AB, corr. Aer \\ 2 lege B— F || 3 habere 
B, habere F || 4 puellam Aa || 7 nobis B || *qaod AB |i 8 fuerat 
B II 10 nec saepe in hac comitate pablica (?) Bo l 11 illi 
AB 11 sanguinarie A, Bangpiinanae B, coir, Aer | *alioqnin A» 
alioqai B, exclusi 1 14 fecisset B y 17 est] esse F |j 22 liceat 
B II 23 <id> Bo II 29 alterias AB, corr, Aer || qoaere A 



DECLAMATIONES. COLXXVII. 129 

tem potioreni; quam egestatem putent; quibus de>- 
licate educatis (er delieiis enim haee Ucentia faeto; 
est^ intolerabilis yideatttr nuda yita illa et omnibus, 
qtabuscumque antea abundayerunt; destituta. hoc 
igitur est credibiiius et hoc puella yoluit et in hoe ft' 
perseyerat. 

Et certe nuUi tolerabile aut aequum yidevi po^ 
testy <^ut^ in grayissima iniuria; qua yirginitate&tf 
perdidit; qua florem aetatis amisit^ qua prima illtf 
gratia apud maritum futura praerepta est, neque^ lo 
mortem optayerit neque bona accipiat. 

CCLXXVII. 

Khtegnans adnltera. 

SUPPLIGIA PBAEGNANTIUH IN PIEH PABTUS DIFPE- 

BANTUB. Praegnantem in adulterio deprehen- 16 
sam occidit maritus: reus est caedis. C. D. 

DECLAMATIO. 

Cum reus agar caedis, nihil fortius confiteor, 
quam a me occisos homines et^ si quid numerus 
quoque adieere inyidiae potest; duos. yerum istud 20 
non potest yideri saeyitia, non crudelitas; quae per 
leges yenit: occidere adulterum licet cum adultera. 
ex alia parte nascitur origo huius calumniae. 

,;Praegnaatem; inquit, occidisti^ et suppliciai 
praegnantium lex differre in diem partus iubet.^^ 26 
Ut confiterer hoc esse supplicium atque eo nomine 
appellandum, fortiter tamen dicerem^ leges omnes, 
quaecumque de suppliciis scriptae sunt^ ad eos per- 
tinere, qui damnati sunt, qui in iudicio conyicti^ 

2 sancta B || 3 illa yita B g 4 ante Aa || 8 <rat> €hr || 
qaia B || 9 p. quae f. B || 10 N A || 18 praegoas Aa || 14 prae- 
gnaBtam A || 16 praegnatem eodemque modo postea saepiw 
A II 16 Contra dicit B 1 18 agor B || 19 qnidem B 

Qointiliani deoL, cd. BitUr. 9 



130 QUINTILIANI 

qoi per ministeria publiea et camificuiQ maaus oe- 
eiduntur. nam et ceterorum supplicia ante iudi- 
cium non solent esse et non nisi per magistratu» 
exiguntur^ non nisi certa legum ordination^: hoc 

6 ius scriptum est mariti dolori; hoc ius ille conditor 
conscriptorque legis huius Yoluit esse privatum. 
non magis' ergo tempus aut diem prae8titui[8se]t 
adolteraey quam manum camificis; quam senten- 
tiam iudicis; quam imperium magistratus. Quid? 

10 si ne differri quidem hoc supplicium potest? non 
enim dubium est, quin lex de his loquatur^ qui 
quandoque sint in rei publicae potestate. dam- 
natus aliquis custodia publica continetur, car- 
cere continetur: potest de hoc supplicium sumere 

16 magistratus^ cum voluerit. adultera dimissa non 
redit in manum mariti nec hoc tantum in lege 
est, ut adulterae supplicium differri non possit^ sed 
illud etiam^ ut non tantum adulterae pereant. nam 
lex; cum occidere mihi adulterum cum adultera 

80 permittat, manifeste illud ostendit^ non posse eos 
diversis temporibus occidi^ ac^ si alteri remittatur 
supplicium^ mpunitatem etiam alteri dandam. ergo 
non solum praegnantis supplicium, etiam ut sic 
loquamur^ sed etiam adulteri non differendum tan- 

S6 tum^ sed tollendum omnino foisset. Qaid? si ^ne} 
hoc quidem supplicium appellari conyenit? ha- 
bent enim omnia haec nomina suam proprietatem. 
non semper homo <^merito occisus^ supplicio ad- 
fectus dici potest; non ubicumque poenam habe^; 

80 etiam supplidum est. nomen hoc est publicae 

1 occidantar AB 1 4 le^e ordinationiun AB, carr. Bo et 
Bi h. in^oriptnm B J 5 inris B || 7 praestitni[88e]t i?o || 
12 fit B II 16 demissa ABa(— P) || 18 parcant P ) 80 per- 
mittet B || 23 snpplic A || nt etiam B 1 26 qnod si hoc 
AB, earr, 8ch | 28 ^merito oocisns^ Mo || 29 habent AB, 
habetis Sdi 



DECLAMATIONES. CCLXXVII. 131 

animadyersionis^ nomen exactae per magistratus 
poenae. 

,,Indignum fuit occidere eam, quae praegnans 
facta est.'' Nondum dico^ quanto grayius peccaverit: 
interim, cuius miseretur? infantis, ex adulter<i>o 5 
fortasse concep^i? et^ iudices^ interrogo vos^ cuius 
rei gratia legem cavisse existimetis illi[us], qui 
erat conceptus a nocente femina? non est credibile, 
legem prospexisse ei^ cui rerum natura datura for- 
tasse non erat lucem^ qui an nasci posset, dubium lo 
fuit; qui etiam odium ex ea^ quae conceperat, me- 
rebatur. quare ergo scripta lex est? pro patribus, 
qui nihil fecerunt. indignum enim visum est^ 
etiamsi mortem meruisset mater, auferri filium in- 
nocenti patri. si ergo lex pro me scripta erat^ non 15 
potest videri contra me valere. in hac vero <(re> 
ne illius quidem^ quicumque futurus sit, moyere yos 
miseratio potesi quis enim illum agnosceret? quis 
educaret? cum manifestum esset ex crimine^ ex fla- 
gitiis, ex ea re^ quae morte punitur, esse concep- 20 
tum? Ipsam yero adulteram adeo oportuit occidi, 
ut nulli umquam irasci magis leges debuerint. ul- 
tra commune flagitium est praegnans adultera: ali- 
qua hoc tempore^ quo salyo pudore a marito secu- 
baret; cum adultero yolutata est? et cum animalibus 25 
mutis etiam, quorum libido ratione <non> contine- 
tur, haec tamen sit natura^ ut posteaquam con- 
ceperint; onmem refugiant yenerem: matrona ne 
pudore quidem partus, ut yos dicitis^ iam instantis 
moyeri potuit, ut pudicitiam; si non marito, at 30 

4 qaantoxn B 1 5 adulter<i>o Pi || 6 concepit AB, corr. 
Aer I 7 illifns] Bo | 10 lacem om. B || 14 anferre A || 15 
*dixero AB || 16 <re^ Bo || 19 eduoeret AB, corr. Aer || cr. 
et fl. B g 25 Yoluntata Aa y 26 locus oomnis in ea qttae 
adnlterinm grayida commiserit A | ^nnlla^ ratione 
cont. Aer, r. non tenetur Pi | 80 merito Aa | ant f. s 

9* 



132 QUINTILUNI 

futaro certe filio praestairet. illa igitor prior dam- 
nayit yentrem saum. Yicturus autem fuit ille, 
si ego adulteram non occidissem? non novimus 
hos mores tuvpifisiniarum feminaram, ut odennt 
6 puerperia? ut filioe;. yelut indices aetatis suae^ abo^ 
minentur? 

C€LXXTra. 
Expositor petens cnm forti X milia. 

VlBl FOKTIS PATBH DECEtf MILIA ACCIPIAT. IS; qui 

10 ridebatur filium habere^ deeem milia, cum ille 

fortiter fecisset; accepit. postea iuTcnem pater 
naturalis agnoyit, solutis alimentis recepit. 
petit decem milia. 

DECLAMATIO. 

15 Decem milia a me petis: quo iure? qua causa? 
credidisti? an deposuisti? an ex alicuius rei vendi- 
tione pretium ad te pertinet? nihil horum, nuUus 
inter nos contractus fuit: nisi quod mihi nuper ali- 
quid debuisti. legem adfers^ qua patri viri fortis 

20 decem milia dari oportet; cuius quidem summae si 
non praestetur fides; petitio (ut opinor) a re pur 
blica est. nam ut iam constet; uter accipere debue- 
rit^ illud tamen respondeas mihi velim, quis dare 
debuerii si patri debetur; debet res publica. vide- 

26 rimuS; an ego a civitate recte acceperim: tu non 
potes accipere, nisi a civitate. At ego accepi id, 
quod tibi debebatur? Futa me in praesentia con- 

8 novissemuB B || 5 abominetur B — P || 10 deoem «X* 
AB hio et postea saepitis || 18 contractus A || 19 vir B|| 
28 illnd t. r. m. y. q. d. debuerit om. B || yellem Aft, ye- 
lem Ab || darem A 1 26 recte a. t. n. p. a. n. a. civitate om. 
B II 26 potest Aa 



DECLAMATIONES. CCLXXVIII. 133 

flteri: repetet forta»se; qui dedit. interim, tibi non 
alius debety quam qui mihi dedit. 

Sed Yolo nunc agere etiam rei publicae cau- 
sam et sic respondere tibi, tamquam istud a magi- 
stratibus petas. non est tempus hoc actionis istius. 6 
quando enim filius tuus fortiter feeiit? nndlum iam 
transisse tempus ante bano actionem confiitebexds. 
interrogabO; ubi fueris. etiamsi te peregrinatio de- 
tinuit; etiamsi absentia in causa fuit^ quo minus 
acciperes^ dicam tamen pkraque iura temp^re cir- lO 
cumsoribi. si vero et in ciTitate fvdsti et pimesens 
eras, cum honoraretur fiiius, ut nunc ves esi^ tuus: 
interrQgo,' cur non petierk? nam uit non aoceperis, 
Bufficit hoC; quod non petisti. non eras illo tem- 
pore (ptAer, quia nesciebas te 'esse. non defoebatur 15 
igitur tibi eo tempore, quo res publica debuit 

Hlud quoque interrogo<[r]>, quomodo factum sit^ 
ut ego acciperem. pater yiri fortis eram. Quorum 
iotrumque breviier ostendere iudici necess^um est: 
et me tusi patrem fuisse; cum decem milia debe- 20 
bamtur patri viri fortis; et te non fuisse ideoque 
ie non accepisse. patns enim ^nomen^ non tantum 
iMBturae illo initio contixie[n]tur : satis est ple- 
ruonque ad hoc iuS; Tideri. num dubium est^ quin 
si intestatiMi deoessissem^ antequam tn agnoscereS; 26 
adikurus ille faereditatem^ quasi filias^ faerit? num 
dubium esit^ quiu si honores peterem^ profdturus 
mihi tamquam filius fuerit? num dubium est^ quin 
si (quod longe ab eius animb et moribus abest) 
pulsaBset patrem^ non iniuriarum tantum lege tene- 80 
retur; si occidisset; non caedis tantum lege poenas 

8 debuit iLXb, deXXit B», eorr, Seh || 18 petieras B || 17 
iirtenrogo^r^ Bo \\ 18 quorum utrnmque A p 20 fuisset 
Aa {| 22 patres «euim doh t. satura et illo in. contznentur 
AB, corr. JRo, conferena 136, 11 || 24 yideri] vocari Aer 
non B II 29 quid B 



134 QUINTILIANI 

daret? quod si haec omnia in confesso sunt^ ne 
magistratus quidem erraverunt eo tempore, quo 
decem milia dederunt mihi Si intestatus tu de- 
cessisseS; ad alios quoslibet tua pertineret hereditas. 
6 vis scire^ quam pater non fueris? — : recipere illum 
nisi solutis alimentis non potuisti. lex tibi dicit: 
>alienus est et tibi^ ut pater esse indpias^ emen- 
dusc. iam illa profecto citra interrogationem sunt, 
cuius tulerit nomen^ in cuius censum delatus sit. 

10 nimium diu de re iudicata. 

Beliquum est^ ut intueamur^ uter nostrum hac 
pecunia dignior esse yideatur. [et] ut breyiter di- 
cam: tu exposuisti, ego sustuli. scio^ te coepturum 
altius, ut dlcas, ^^genui'^ hoc est quare tibi debea- 

16 mus irasci: quantum ad te pertinet, non habet res 
publica yirum fortem; aut iUum ferae lacerayerunt^ 
aut ayes diripuerunt, aut aliquis (quod. multo sit 
indignius) sustulit leno aut lanista. ex meis ille 
beneficii^ natus est. Intuendum nobis etiam iUud 

20 praecipue est, quae causa constituendae legis huius 
fuerit, aut unde ortum sit, ut non contenta ciyitas 
fuerit praemium ipsi yiro forti dedisse, sed etiam 
patrem huius honorandum censuerit. ideone hono- 
ratum putamus patrem, quod genuerit? an ideo 

25 magis praemio dignum ciyitas existimayit; quod 
educassety quod inpensas fecisset? yis scire, quam 
hoc yerum sit? — : peeunia honorayit* si quid 
pietatis est;. quod inputare nos rei pubUcae praeter 
aUmenta possumuS; Ulud est: >sic educayiy taUa 

30 praecepiy sic formayi more8.« non est satis hoc in- 

linconfA|3 mihi dedernnt B ) 4 perveniret B | 9 
censa^ml 8(h | It nt om. A ) 12 [et] Bo 1 16 habere respn. 
B 1 17 airipnivemnt Aa | 18 iste Aa || 19 yeneficns B || 22 
yero A || 23 censnemnt B 1 24 ideo] eo B | 26 qn. inpen- 
Basset yis Aa I inpensas A | 28 pietas P; pietati inest 
Bo 



DECLAMITIONES. CCLXXIX. 135 

dignuni; qnod talem tibi filium feci? Sed haec nir 
«umque yideri^possint tolerabilia: illo tempore, quo 
pugnabat filius noster (vindicabo enim mihi semper 
Iloc nomen^ neque a beneficiis meis appellatio ista 
discedet), qualis uterque nostrum fiiit? non ego 5 
soUicitus de muris pependi? non ego omnes excepi 
ah acie redeuntes? non nuntios sollicitus captayi? 
at tu securus eras, tamquam id^ quod yolueraS; cum 
«xponeres^ contigisset. age^ redeuntis yulnera quis 
religayit? sanguinem quis abluit? ad templa quis 10. 
duxit? quis gratulatus est? sciebasne iam tum 
esse officium tuum^ an confiteris ad te haec non 
pertinuisse? dissimules licet^ et yideatur alioqui 
hoc contra causam meam: sciebas, et illum esse 
apud me passus es. haec decem milia agnoyisti. 15 
non te moyerunt tituli adulescentis, non illa gloria 
de eximia yirtute^ quam ego praeceperam. hac 
fiducia alimenta solyisti; computas mecum^ ut solus 
omnium mortalium et expositum receperis et lucrum 
feceris. 20 

CCLXXIX. 

* Dlyes speeiosi adnlter. 

Adultebum aut occidere aut accepta pecunia 
DiMiTTERE LiCEAT. Diyes paupcrem, speciosi 
patrem, de stupro filii appellayit; ille tacuit. 25 
iterum adiecta pecunia appellayit; ille tacuit. 
tertio appellatus uxoremfiliodedit. puerdiyitem 
cum uxore sua deprehensum accepta pecunia 
dimisit. abdicatur a patre. 

1 ntramque AB— P || 6 omnis B ) accepi P || 7 capiiyi 
A» I 11 tuum B, tuum P t| 12 <illud> (hoc) esse off. t. (?) 
Bo g haec] ha B || 13 alioquid Aa || 19 mort. ezp. B l 21 

COLXXXI B II 24 Hcet A 



136 QUINTILIANI 

DECLAMATIO. 

FriuBquam yenio ad aestimationem criminis et 
propriam iudicii huiusce summam^ necesse habeo id 
dicere^ quod in oculos uniuscuiusque yestrum; iu- 
6 diceS; incurrit: abdicatur puer. nolite illum aesti- 
mare ex hoc^ quod maritus est; in quo illud prae- 
cipue, iudices, vereor, ne apud animos vestros su- 
spectus sit inpudentiae ac videatur intra hos annos 
nimium cito virum egisse: uxorem pater inpuberi 

10 dedit. quid igitur haec aetas committere potuit 
tanta animadversione dignum? lex abdicationis 
adversus ferociam iuvenum constituta est. haec vero 
infirmitas adeo nocentis nomen non recipit, ut vix 
recipiat innocentis. 

15 Si tamen perseveras abdicare tamquam iuvenem^ 
superest; ut ego quoque tamquam iuvenem defen- 
dam. Yultis igitur, iudices, dicam illa omnibu§( 
fere abdicationum iudiciis vulgata pto liberis: >non 
ego luxuriatus sum; non ego meretricem amavi; 

20 non patema bona vitiis consumpsi?4: Sed si hoc 
proposuero, respondebitur — potest enim — : „adul- 
teros, inquit, non occidisti.'^ 

Dicamus et tamquam pro marito: *non habes 
ius abdicandi propter hoC; quod lex huic permisit. 

25 vereor, ne risum mereatur haec defensio mea, tam- 
quam hic utrumlibet potuerit. sed potuerit sane. 
marito vel occidere adulterum, vel accepta 
pecunia dimittere licet. non potes propter id 
irasci, quod iura huic permiserunt. loquatur mari* 

80 tus cum animo suo, loquatur cum adfectu suo, cum 
propria animi sui natura. si propter hoc licet ab- 



3 hains B H 5 incuxrerit B || addicatnr it ) 9 in^nb A 
12 iuveni B || 15 abdicere A ) 16 gnpereBt u. e. q. i invenem 
om. B I 17 illa dicam iadices B || 18 ferre AB j 26 sed po- 
tuerit am, B ) 27 occiderit AB | 28 potest A 



DECLAMATIONES. CCLXXIX. 137 

-dicare, istud quod fecit maritus non licet. alio- 
qui enim tolerabilius et certe humaniufi erat, arbi- 
tritim yel oocidendi adulteri vel aecepta pecunia 
dimittendi transferri ad patres, quoniam certe leyius 
est vetare aliqua, quam punire. 6 

Sic defenderetur^ si iure tecum ageret. ipsius 
vero facti vel hoc modo rationem facile reddidis- 
sem: non est istud turpe, quod lex permittit. ,;ac- 
<3epta pecunia dimisisti." nisi oporteret, nec liceret. 
an vero parum sancti illi videntur fuisse maiores, 10 
illi eonstitutores iuris, qui civitates adbuc velut 
flAitiquo illo errore confusas ad certam vivendi for- 
mam redegerunt? illis non est visum nefas acci- 
pere pecuniam, sed et hanc pZenam animadver- 
sionem putaverunt; sicut pleraque delicta puni- 15 
untur: neque enim semper usque ad mortem per- 
Tenitur. Credo autem illum, quisquis fuit legis 
huiusce constituior, illa intra se cogitasse, non om- 
niuna animos maritorum durare ad sanguinem; esse 
quosdam mitiores, qui ne conspicere quidem cruo- 20 
rem suffioerent. multi se a gladiatorum vulneribus 
avertunt, et ^amquam nemo dubitet et illud spec- 
taculum in parte esse poenarum, tamen nequissi- 
morum quoque hominum suprema pericula habent 
suam gratiam. De spectaculo loquor: cogitaverunt, 25 
quanto esset difficilius occidere; ac scierunt futu- 
rum, ut si xmam hanc mortis poenam contra adul- 
tevos constituissent, saepius inpune committeretur 
adulierium. constituerunt ergo poenam et secun- 



1 alioqxdn A || 5 vetere Aa || 6 defendettir sed iure B 
7 vero vero A || modo odorationem B, m. ad orationem 
F II 10 vero om. B ) 14 sed et] sed et ad B || ha[n]c poe- 
na[m] Pi || animadvezsionis AB, corr, Ito || 16 nec B j| 17 
perveninnt AB, corr. Bo H 22 tamqnam AB, eorr, Pi || 24 
habent snam om, B || 29 secubdam] servadu F 



138 QUINTILIANI 

dam: prospexerunt infirmioribuS; prospexerunt leni- 
oribus. forsitan cogitayerunt et illud, non omnibus 
futuras esse vires; ita temperaverunt seTeritatem, 
ut yindicaret se quomodo quisque posset. 

5 Dixi tamquam pro iuvene, dixi tamquam pro 
marito: dicendum est tamquam pro inpubere. non 
me hercule satis constituere apud animum meum 
possum^ an huic adulteros licuerit occidere. quo 
enim tandem modo defenderetur filius tuus, si quis 

10 extitisset, qui diceret^ »occidisti homines nondum 
maritus. neque enim vis ista nominis huiusce ap- 
pellatione prima consistit, nec satis est maritum 
tantum osculo putari.« postea nudari filium atque 
in conspectu iudicum constitui coegisset; atque inter» 

15 rogaret; an ille maritus esset^ qui fieri pater non 
posset. Ac si tantum illi^ tamquam adultero, irasce- 
reris, satis erat hoc dicere pro filio tuo: ^puto, non- 
dum habebat mariti dolorem. ad vulnera adulteri 
et caedem et tristissimum occidendi hominis mini- 

so sterium magno quodam impetu et (ut sic dixerim) 

• furore opus est. nec miror eos concitari, qui yetie- 

rem matrimonii consuetudinem^ qui pudorem cubi- 

culi, qui spem liberorum expugnatam esse credunt, 

qui illos occultos atque inenarrabiles patiuntur 

25 aestus: non potest uxbrem suam sic odisse, qui ad- 
huc amare non potuit.^ 

Yerum illi quoque parti respondendum est^ qua 

yindicandam priorem iniuriam fuisse dicit; de qua 

hodie, dum abdicat, multa yehementer grayiterque 

30 dixit: cum fieret^ tacebat. non existimo adeo ini- 

micum filio suo patrem, quamvis abdicet, ut ali- 

1 leyioribiiB B ) 4 yindioare AB || possidet Aa || 5 di- 
xit B II dizit B || 8 licaerit adulteros B | 11 nec B || 14 in- 
dicinm A y 18 habeat F || 19 occideri B || 27 qaia A, 
qoam B 



DECLAMATIONES. CCLXXIX. 139 

quid turpiter suspicetur praeter id maledictum, 
quod ipse audivit, quod intra verba constitit. ma- 
ximo atque admirabili potius experimento grayi- 
tatem buius pueri severitatemque, iudices, diligetis: 
quia is, qui tantum nefas concupierat^ ipsum pue- 6 
rum appellare non ausus est. facilius illi fuit loqui 
cum hoc patrC; lioc severo/ et loqui non semel et 
pecuniam polUceri et adicere pretium. tum iste 
tamen non adiit magistratus, non vociferatione 
saltem invidiam facere apud populum conatus est: lo 
tanto facilius est exigere magnum animum, quam 
praestare. si hominem occidere facile est, tum 
feriri oportuit, cum de stupro filii tui loquebatur, 
cum tuarum id partium^ tui animi^ tuarum etiam 
virium fuit. nam fingamus sane istud matrimo- 15 
nium fuisse: quis tamen omnium mortalium hoc 
exigaty ut fortius uxor quam filius yindicetur? 

Sic ego hunc defenderem, iudices, si occidere 
noluisset. rursus mihi ad id redeundum est, ex quo 
defensionem huius ingressus sum. ecquid yos cogir 20 
tatis aetatem, ecquid videtis annos, ecquid semoto 
illo nuptiarum mimo atque^inani tantummodo no- 
mine virum esse cogitatis et dignum, qui abdicetur, 
quod hominem non occiderit? itane tu pater bonus 
es, qui caritate filii neglecta imitatus es pueri 26 
infirmitatem adyersus eum^ qui de stupro filii tui 
te appellare ausus est, quem punire, etiamsi tibi 
moriendum esset, debuisti? tu huic irasceria, qui 
ex duobus adulteris nuUi eorum par erat; qui 
certe praestitit tibi, quantum plurimum potuit. diu 30 
moratus est, detinuit: dum pecunia adfertur, dum 

4 iudicis B || 5 concupiyerat B || 10 est om, A || 14 par- 
tim Aa || 19 ez oiit. P | 20 ingresBas 8ain AF, ingressu B j| 
ecce qnid Aa, et qaid itemque postea B ] 22 napt. in uno atq. 
B g 25 puer AaB || 26 tapro A || 28 irasci B || 29 ex (tn vuxrg,) 
A 1 eoram ohelo notat Ito \\ 30 praestita B || 31 est om. AaB 



140 QUINTILIANI 

repetu^itur, dum numeratur, fuerat tuae curae; tuae 
seyeritatis intervenire et aUquid faoere fortius. ego 
fortunae agendas esse gratias putO; quod emissus 
dicitur, qui potuit erumpere. 

6 CCIXXX. 

Baptor reyersns. 

Rapta raptoris aut mobtem optbt aut nup- 
TiAS. Quidam rapuit et profugit. raptam pa- 
ter alii conlocavit. rediit postea qui rapuerat. 
vult illum ad magistratus educere pater: pa- 
10 titur ille se educi; rapta tacet; maritus con- 

tradicit. 

SERMO. 

Actionem oportet esse summissam et blandam. 
nam primum omnium dicendum est ei adyersus so- 

15 eerum; deinde ita dicendmn est, ut sciamus hoc 
agere eum, ut socer sit. praetevea causa illius 
nihil habet firmius, quam <^si^ sit aliena. etiam 
Bollicitudo quodammodo temperanda est^ ut neque 
desperare neque securus esse yideatur. [sed] mo- 

20 da& et color declamationis sic ducendus est; quae- 
siiones illae erunt^ an educi rapta nisi protinus 
<iion^ pessit? an etiam vsi tempore interposito po- 
iest; possit tamen post nuptias? an quia ante educi 
non potuit raptor^ nunc educi debeat? quo animo 

26 pater educere ad magistratus yelit? an patiente eo^ 



1 ^repetitur AB ; an dum pec. repetitar, dnm adf. (F)„ 
2—8 et afiq. f. f. e. f. a. e. g. p. quod <m. P | 8 ergo A || 4 

poteiat B H 5 GCLXXXn B 1 18 electionem B || 16 cum B {1 
17 qnam .-(^si^ sit Aer, quam ^nty sit Bo, fortaase *qii. si 
esset ( 18 q A II 19 disperare A 1 nec sec. B || «[sed] 1 19—20 
sed m. e. c. d. acite dnc. Bo ) 22 dnci B 1 28 ^non^ Bo U 
int. poBsit p. B 1 24 dednci B 



DECLAMATI0NE8. CCLXXX. 141 

qui edueendiui est, contradicere liceat? an aequam 
sit? quo animo hic. cantradicoL 

Scio posBe quaeri^ an iUa quaestio, quae ad per- 
sonam pertinet, f et in prima parte ponenda est^ 
quae a me Bupra constituta esi ego aliquid in hoe 6 
ordine etiam themate spectavi, quo loco pouitor 
illud^ quod tacente raptore hic loquatur, quid relit 
spectarif et illud^ quod adfectibus, qui Becuturi 
sunt, magis haao quaertioy quam ulla alia conr 
iuncta est. 10 

DBCLAMATIO. 

Si contradiceret ipse^ qui rapuit^ id est, si ti- 
merety sic pro se ageret: educere tibi ad magistra- 
tus raptorem non licet^ nisi statim. quare? quo- 
niam omnium yel poenarum yel praemiorum tempus 16 
aut constitutum est aut praesens. quotiens finitur 
diesy expectanduSy quotiens yero non differtur, 
praesens est. itaque sicut (siy dies finiatur, nihil 
ultra eum iuris futurum est: ita die non praefinito 
proximum esse manifestum esti ^nty nihil ultra 20 
fvaesentem iu^ri^s sit. id porro; quod in quolibet 

2 edncat AB, corr. Sch {ef. vulgatam tUam notam cd 
>» oMtxadich) | 4 in om. Aa || 7 ordinem P || 9 spectare B || 
S— 8 contradicat? icio posse eto, — pertinetf [et] in p. p« 
p. sit ^non^ o[na[e] a me s. c. esi ego al. i. h. ordine^m^ 
etiam uiematiB sp. qao ^ultimo^ loco p. i. q. t. r. h. lo- 
qnatnr fqnid Telit.t epectayi et iillad eto. Eo, quem sequi 
vdim, certe dum probabilius diquid proferatur. dubiungo 
qwm ipse tentaveram, ctm partem forUuee veri contineant: 
contradicat? — qno loco p. illnd: qnod tac. r. h. loquatnr, 
qnid yelit? (cf. p. 38, 21 eq. an haec rogatio contra legem 
feratnr? — in cnins parte sint necesse est illa etc.) scio 
pOBM qu. et poetea ego al. i. hoc ordine etiam thematifl 
sp. vei fMaaee ergo al. i. hoc themate etiam ordinem 
speotayi (hoc — spect. sectmdum Aer), an spectate (?). 
speetate et ill. | 15 magistratnm B || 18 sio B || (siy Aer \\ 
19 inri A |j 20 <^nt> Aer \\ 21 proximnm. AB, corr. Bo | ius 
Bit A, iuBsit B, corr. Bo 



142 QUINTILIANI 

iore alio manifeBtQm foret, in hac lege^etiam^ apertiu» 
est. qoid enim dicit? rapta raptoris mortem 
yel nuptias optet. neutra res est, quam differri 
oporteat: sive is est raptor^ qui poenam mereatur^ 
6 non meretur advocationem; sive ignoscitur raptori^ 
non debent habere moram nuptiae vel incohatae» 
Si tantum non statim educeres, haec fortiter dice- 
rentur: nunc educere vis post nuptias. utrum igi* 
tur iure prius an aequitate consistes? 

10 lus ipsa legis positione manifestum est. nam 
cum raptam educi in hoc iubeat, ut mortem vel 
nuptias optet: manifesto ostendit, eam educi opor- 
tere, cui utrumque liberum sit. Praeterea iam ne 
raptae quidem nomen habere potest^ quae nupta 

16 est. sicuti nomen pupillorum legitimo tempore fi- 
nitur; sicut orbam nemo post nuptias dixerit; sicuti 
virginis appellationem nox illa maritalis aufert: 
ita ne rapta quidem dici potest^ quae maritum ha- 
bere coepit. licet igitur raptae permissum sit quo> 

20 cumque tempore optare, nuptae optare permissum 
non est. 

Haec ex lege manifesta sunt, illa ex aequitate. 
Ante omnia non tam duram esse lex voluit condi- 
donem, ut semper raptor puniretur. ideo et mise- 

26 ricordiae locum fecit. et idcirco iam non ad ipsum 
tantummodo^ qui rapuit^ sed ^magis^ etiam ad 
eum, qui duxit^ pertmet^ qui certe nihil peccavit^ 
qui certe manere potuit. Hoc loco mihi illud 
opponitur^ non potuisse ante educi eum. Qimsi 

80 vero intersit causae, qua ratione ius interierit ^ipro- 

1 ^etiam^ -So | 4 op. Buis siye P | mereretar adv. P | 7 
hoc AB 1 dncerentiir B 1 18 libern A 1 14 post P 1 1^ i^^* 
men B 1 19 raptori B g 26 idicirco A», icoirco B; fortoMt 
*adioe qnod g 26 <magiB> 8ch (ef. 143, 22) \ 27 ednzit AB, 
eam daxit Sch | .28 q. c. nihil manere Aa, q. c. rema- 
nere B . 



DECLAMATIONES. CCLXXX. 143 

fugerat, inqmt, raptor/' scio^ qnid facillimum sit 
dicere: persecntas esses; inquisisses; si yerus hic 
dolor, si vera indignatio erat, non omisisses. non 
hoc illi profuit, quod profugit: sed illud, quod re^ 
dire permisisti. fortasse enim contentus fueras 6 
hac ipsa poena exilii, satis vindicatum te credi- 
deras. Ne illud quidem yerendum, ne raptoribus 
exemplum profugiendi permittamus, si optari adver- 
sus eos amplius non potuerit. satis enim magnum 
supplicium hoc est.et certum. nam is, qui perman- lo 
serit, sperare et nuptias poterit, etiamsi mortem 
timebit: ei vero, qui profugerit, exilium sine dubi- 
tatione erit patiendum. 

Haec diceret ipse, quae nunc ego dico, quoniam 
ille non dicit et obstare nihil [hoc loco] putat ius. 16 
^oc loco)> si non possem reddere rationem, iudices, 
quantum mea interesset id quod yindico^ illud tamen 
responderem: pro iure loqui nemini non licet. con- 
yeniat inter yos fortasse (hoc est; quod me sollicitis* 
simum facit): loquar tamen pro lege, loquar pro 20 
aequitate. quid? si yero hoc (ut paulo ante dixi) 
aliquanto magis ad me, quam ad raptorem pertinet? 
pericUtor enim nuptiis, pericUtor matrimonio, 
non una nocte cognito, nec propter errorem for- 
tasse nec propter iniuriam, sed delectO; sed pro- 26 
bato, sed inpetrato. 

Temptat me adyersus haec socer spe fallere, et 
non palam ostendit, quid sit optatura isbBL blan- 
ditur tamen rationi: libenter^ iudices, credo, re- ^ 

2 eBset inqniBisBet et 3 omisisset AB, earr. Aer 1 6 fue- 
ris AB, cwr. Mo ) 16 [hoc 1.] Bo || pntatns ei n. Aa || 16 
<hoc L^ Ito II 19 me om. A |J 26 delicto B ) 26 imperato B || 
28 optatnrQB AB, eorr. Bo || ita blanditnr tamen actioni AP, 
ita tamen blanditnr actioni B , eorr. Bo 1 29 indicinm A || 
28 — 29 ita bL tamen, ac Bi non inhibente me indioinm, 
credo, rem. eBset ete. Obr, at blanditnr tamen aflPectioni. 
libenter, indiccB, credo: rem. est 8ch 



144 QUINTILUNI 

mansura eat in meo matrimonio. Misereor raptork^ 
neque ego primus coepi misereor: errayit fortasse. 
ut scelns eommiserit homo, dum periclitatur, etiam 
imago poenae me confdndit. hoc cum mihi accidat, 
6 quid accidere potest puellae? neque ego tamen 
iUum defendo. fecit enim rem improbam, fecit rem 
inconsultam: sed exulayit, sed abftdt. Haec si coii- 
fiderem: illud vero ad metus pertinet. et tamen noa 
ego de uxore diffido, non de animo illius dubito; 

10 alioqui minus soliicitus essem.* scio meruisse me, 
ut amarer, scio obse^MVum, scio omnia maritali» 
officia plena indulgentia consecutum. illud dubito 
qui^d^ possity cum educta fuerit ad magistratus, cum 
ille periturus iacuerit ad pedes, cum produxerit 

15 propinquos, cum amicos. qnare alius dicat uxori 
meae: »amo et ideo rapuic? quare sit^ qui contra 
me dicat: ^misere^re^c? timeo favorem illum populi^ 
misericordiam civitatis. quid autem fieri iniquius 
potesty quam abduci mihi uxorem, propter quam/ 

20 aliquando raptor ausus sit reverti? qui ipse satis 
indicavity non esde legi locum, cum reversus est. 
confundit me maxime spes illius: cum timeret pro- 
fugit: a^ nunc educi se patitur. 

Silentium quidem uxoris meae ego vero neque 

26 suspectum habeo, neque timeo: decet hoc matro- 

nalem pudorem; et si educta ad magistratus fuerit^ 

hoc illam maxime facturam arbitror, ut taceat. 

quarC; socer, tu opta. si hoc quaesisti educendo 

«raptorem ad magistratus, ut confunderes, ut terre- 

30 reSy ut te metu illius vindicares: intellectum arti- 

1 miseXXe Aa, miseor Ab J 2 miseor A || errayi B 1 6 
ego <m. F I 7 exolavit Aa | conndere B || 11 ODBecatam AB, 
corr» edd, \\ 18 qni^d^ 8di || 14 acaerit B, aearrerit P 1 15 
vixor Aa H 17 misere^re^ Obr || 18 feri A | in. pater pot. P|| 
21 indicavit AB, corr. Bo || qaod AB, cam (vd eo, quod) 
Bo II 23 ac AB, corr. Bo 26 nec B || 26 sic dacta B | 30 te 
met illias B, temet illias F 



DECLAMATIONES. CCLXXXL 145 

ficium taum est: non timet. tuere haptias, quas 
imixisti^ taere matrimoniam; qaod copalasti: istam 
raptorem pata abesse. 

CCLXXXL 

Abdieandus cnm gladio. 5 

Qui abdicatar contradixit. inter moras iadicii stricto 
gladio occarrit in solitadine patri; rogayity at 
sibi abdicationem remitteret et co^e^git iorare. 
iaravit ille et accasat filiam parricidii. 

SEBMO. 10 

Narratione praeparandam est, ut quoniam nuUa 
oerta causa est abdicationis, videator pater parrici- 
dii sospicione fecisse et has insidias praevidisse. 
qnaestiones illae sunt: an ad legem parricidii satis 
sit probare, hoc [in] reo propositam faisse? an hoc ^^ 
propositam haic faerit? 

DECLAMATIO. 

Primmn hoc mihi responde, an occisari habita 
fueris. non enim tibi proderit dixisse: ^^on feci.^' 
numqaam mens exitu aestimanda est. nam et qoi ^^ 
impetum in patrem stricto gladio fecisset^ retentus 
diceret: >non occidi«; si yenenum paratam depre- 
hendissem^ diceres: »non occidic quin etiam, si 
permittitar ista defensiO; et ille potest dicere se 
non occidisse, qui percussorem summiserit. ^^ 

Satis ergo est probare animum parricidae. su- 
perest, ut cogitetis, an hic animum habuerit. si 
occultius esset coniectura ducenda^ dicerem turpem 
adulescentem; dicerem, abdicatus est: et si innocens, 

2 ianzisti A | 6 contradicit A || intra mores A | 8 co- 
^e^tBipl 12paTterAg 15 [in] J2o | 22 fs! A || 26 sanm mi- 
serit B I 26 sitis Ab | 28 dicenda AB || 29 ednlescentem A 

QnifitiHOTi deoL, ed. Bitter. 10 



146 QUINTILIANI 

magis potMit irasoi«. sed quid causam infirmo di- 
cendo? in aliqua yos positos specula putate illa^ 
quae facta sunt; videre. abdicatns in solitudine 
est: locus opportunus insidiis; habet gladium: in- 

6 strumentum parricidii; accedit ad patrem manuque 
sublata >rogo« dicit, immo: iubet. non sunt enim 
preces^ ubi negandi libertas non esi utriusque in- 
tuemini animum et, si videtur, prius meum. occi- 
surum te non dubitavi ideoque ille seyerus negare 

la non potui. reliqua a yestris animis interrogate: is 
qui armatus rogat, quid facturus sit^ si non impe- 
trayerit? duo sunt, opinor, inter quae quaestio in- 
terposita yideatur: hic si non imperasset^ aut occi- 
surus fuerat aut moriturus. non dico, utrum cre- 

16 dibilius sit^ utrum facilius. exorare me yolueras? 
quanto opportunius alibi rogasses^ alio tempore: 
cum primum abdicatus es^ adhibitis propinquis <^et^ 
amicis. quid facit ad preces solitudo? ista instru- 
menta sunt parricidii, haec occasiO; hic locus^ hoc 

20 tempus. si abdicarem te^ moriturus ftdsti? — reum 
parricidii ago. quid superest igitur^ nisi ut yindi- 
caturus fueris eam, quam iniuriam yocabas? 

„Non, inquit, occidi." Hoc quidem [in] genere 
nemo non defendi potest, cui yoluntas paricidii ob- 

26 icitur. „non, inquit; occidi." <quid>? si dicerem, diffi- 
cilius putasti, — scelera propius admota plus habent 
horroris? si dicerem, obstitit tibi yis numinum et 
tacita quaedam illius solitudinis religio? nunc yero 
manifestum est, cur non occideris: distulisti hunc 

30 animum, dum heres fieres. 



1 poterit AB, corr. Bo \\ qui A || 3 vide Aa, yideri Bo 
aec. Bu || solicitudine Aa ] 6 manuBque A || 6 Bullata B || ro- 
gat, dico? — : immo iubet Sch || N A | 8 videt qnia pr. A 
occ. non dnbit nri Aa 11 14 fnerit B || vemm P 17 <et> Pi 

I 28 regio A 



uw. uuu uuuib uri a» h jl« j 

28 [in] Gr g 26 <qnid> Bo \ 27 M" A || obsifitrt B || yis non- 
minnm Aa, ins minimnm P 



DECLAMATIONES. CCLXXXn. 147 

ccLxxxn. 

Tyrannieida yeste mulieliri. 

Ttbannicidae pbaemium. Tjrannas cum in arcem 
duci iussisset cuiusdam sororem^ frater habitu 
sororis ascendit et occidit tjrannum. eodem 5 
habitu magistratus iUi^ praemii nomine, statuam 
collocavit. iniuriarum reus est. 

DECLAMATIO. 

Animus liber est; nec interest^ quo habitu sta- 
taa ponatur. varia gentibus consuekido est^ et hoc 10 
tibi honestius erit: inter multos tyrannicidas nota- 
bilis eris^ in eadem re^ in qua pro sorore venisti. 
bella quoque insidias habent. statua ergo tua non 
transibitur; habitus faciet^ ut interrogent transonr- 
rentes. iam illa tempora cogita, quibus senex ali- 15 
qois narrabity fuisse te, qui inexpugnabilem arcem 
intrares pro sorore: puerum adhuc fecisse fortiter. 
debes igitur nuhi beneficium, quod tyrannicidium 
tuum semper monstrabitur. 

ccLxxxm. 20 

Cynicus diserti fllins. 

Disertus Cynicum filium abdicat. C. D. 

DECLAMATIO. 
In quacumque parte non parentem iuste abdica- 

6 il. premiine &t. Aa, il. premii st. Ab l 10 et ac t. Aa | 
11 honestoB Aa | erat AB, corr, Gr || 11 — 12 notatibilis erit 
Aa I re] veste G^ | 14 M A || transibit nt h. B | 15 cogit a 
qn. B II 16 qnin exp. A, qni ezp. B || 11 |>|> sorore A || 21 
Cinicns B | 22 Cinicnm A | 24 is! A | non parente B 

10* 



148 QUINTILIANI 

rem. ideo enim vos sustulimus, ut nobis obsequa- 
mini^ et certe nuUus excusatius a patre non proba- 
bitur, quam qui non probat patrenu scilicet nos 
stulti^ qui forum, rei publicae dignitatem tuemur. 

5 discede ab insipiente^ ab insano. 

Sed non necesse habeo, iudices, diu commendare 
Yobis officia civilia, in quibus iam diu satisfeci: 
omnis mihi actio in dispicienda yita filii posita est. 
yidete^ ut alia taceam^ habitum ipsum. ceteros 

10 enim^ quos abdicant patreS; sine narratione culpae 
abdicare non possunt: in hoc filio satis est ad odium 
habitum ostendere. quis est iste filii habitus? quae 
sordes? quid mihi hanc invidiam facis, ut cum 
habeas patrem, cibum ab aliis petas? adversus 

15 fortunam te exerces? quid enim accidere gravius 
potest? firigus, famem pateris, ne quando accidant? 
et ideo aliquid pateris, ne quando patiendum sit? 
vos vero novo genere ambitus admirationem miseria 
captatis. inde illa inpudentia^ quod verecundiam 

20 inter crimina ponitis f et appellationem quoque 
passim nuper dedistis f . omnis vero philosophiae trac- 
tatus alienus .moribus nostrae civitatis est tamen 
utique placuerat: nonne aliae sectae iustiores? at- 
tenderes Physicis; quaerereS; utrumne ignis esset 

25 initium rerum, an vero minutis editus et mirabili- 
buB elementis perpetuus hic mundus, an mortalis 
esset. Yiderint idii: ego in te hanc patientiam 
torporis ferre non possum. in alias te spes sustuli; 
de dignitate tua cogitabam. 

2 ezcasatas B || 4 dignitate intaemor B || 6 abeo ± || 7 
civiliam Aa | 8 dip A || 14 cybam itemqae saepiaB B 1 pe- 
tas. IN CTNIGOS adv. A || 17 ideco A patensis Aa j| 18 
adorationem AB, corr. Eo |j 20 — 21 fortasse * appellatione 
qaoqae pessima perdidistis; appellationem qa. passionam 
perdidistis Obr || 24 fisicis A, phisicis B— P || 25 mntabilibas 
Bo 1 27 yiderint te al. F || 28 corporis AB, corr. Ro 



DECLAMATIONES. CCLXXXIV. 149 

Quod si abdicaidonem ferre non potes, si carere 
hereditate malum iudicas: deprehensus es^ damno 
pecuniae moyeris et detrimento famae: et homo^ 
qui has ipsas opes cotidie incusas, tamen concu- 
piscis. <in>dig[n]us es igitur. verum fateamur ea- 5 
<que> quae sentimus, nec nos extra rerum naturam 
ambitus ponai cuius enim est hominis, pugnare 
cum moribus et damnare se? 

CCLXXXIT. 

Adulter sacerdos. lo 

Sacerdos unius sufplicio libebandi habeat po- 
testatem. adultebos liceat occidebe. qui- 
dam sa(ierdotem deprehendit in adulterio et 
eum sibi ex lege inpunitatem petentem occidit. 
reus est caedis. 15 

SERMO. 

An sacerdos adhuc fuerit deprehensus^ id est, an 
^non)> eo momento^ quo deprehensus est^ perdiderit 
ius sacerdotis? an si adhuc sacerdos erat^ potuerit 
se postulare in hoc crimine? an optare usquam 20 
nisi in publico possit. 

DECLAMATIO. 

Quod mihi sufficit: adulterum deprebendi. ne- 
que enim ullsi ezcipitur persona^ et turpius est ad- 
ulterium in sacerdote. 25 

^Legem, inquit; habuit.'^ Hoc tale est; quale 
si ignosci sibi velit dux proditor^ vitiator pupillae 

1 potest A II 2 maliam A || 5 ^in^dig[n]nB Bo || ea^qne^ 
J2o II 8 et om. F 1 10 aduUera Aa || 18 deprehendere B ) adol- 
tero Aa || 14 cnm B 1 18 <non> Gr ) 19 Bacerdotii Ban 20 
occidi AB, corr, Aer, cf. 150, 8 || 28 nec B || 24 illa AB || 27 
Tenit Aa 



150 QUmTILIANI 

tutor. sed finge, me ex suspicione egisse cum illo 
adulterii: nempe danmatus caruisset sacerdotio. 
adice^ quod lex potestatem servandi concedit alte- 
rius. scriptum est, ut qui ciyem seryayerit, hono- 
5 retur: numquid potest praemium acciperey qui se 
seryay<^er^it? aut iniuriarum damnari, qui se pul- 
sayerit? Praeterea lex adulterii prior est^ quam 
sacerdotis. sacerdos enim optat in publico: quod 
si adulter[um] tetigerit; eyasit. Quid? quod ille 
10 pro duobus petebat; nam adultera sine adultero 
non poterat occidi: et tunc utique caedem commi- 
sissem. 

CCLXXXT. 

Imperator exulis fllius, 

16 Pbaemium victor impebatob accipiat. Imperator, 
cuius pater in exilio quinquennii erat^ yicit. 
aliud praemium peti<^i^t. reyersus pater post 
quinquennium abdicat. 

SERMO. 

20 Pater hic et honestus et miser est^ ut qui <^ex- 
ul^ filium imperatorem habeat. quaestio, an quin- 
quennii illius^ quo pater exulayit, filio sit ratio 
reddenda? — colorate: 

<DECLAMATIO.> 

25 Adfert quidem iste tale patrocinium, ut me ne- 
get exulem fuisse. sed timuit^ ne si ego essem re- 
yocatusy transferretur imperiumi. 

4 coronetnr auct. inc. ap. Pi \\ 5 niinc quid A || se am. 
Aa II 6 *8eryay<er>it || 7 *adalteri {?) ) 8 sacerdotii Ean | 9 
adnlternm AB, adalterium F, corr. Sch, adultero obtigerit 
Eo II 10 petabat A || 14 imperatori AB, imperatoris P || 17 
*peti<i>t II 20 <exal> Pi f 23—^5 Colorate literis maius- 
(^is soriptwm habet A, ruoro colore pvcttm B; oonf, ded. 
CCCLXXXIV; reddenda. <Declamatio.> Colorate adfert 
edd. II 25 quidam A 



DECLAliATIONBS. CCLXXXVI. 151 

CCLXXXTL 
Adnlter f»trig ex spoiiM. 

AbDICABE ET BECUSABE LICEAT. BapTA BAPT0BI8 
AUT MOBTEU OPTET AUT IHJPTIAS. Peregri- 

nantis qnidam fratris Bponsam rapmt puella 6 
deprecante patre raptons nnptias optayii in- 
yenis rerersnm fralrem et in adnlterio depre- 
henBnm^ cnm pro illo pater deprecaretnr, oc- 
ddii abdicatnr. 

SEBMO. 10 

An omnia^ qnae adyersns Tolnntatem patmm 
admiBsa snnt^ debeant abdicatione ptmiri? an propter 
id debeat abdicari, qnod lege fecerit? 

DBCLAMATIOj ^ 

FelicioreB patres sic irasci Bolent: »nihil non 16 
facere debniBti Becnndnm meam volnntatem: obicio 
tibi mnnnB lnciB.4: iactat se potestaB illa patmm 
etiam in mi^iBtratnB^ etiam in TictoreB. Non exigo 
tamen, nt facias, qnod inbeo: peto, nt facias, qnod 
rogayerim. Qtiod si certe non snfficeret ad abdi- 20 
cationem; multnm proficeret ista defenBio: non di- 
cit. tamqnam patri: ^oporinit facere/ sed: ^licnit 
mini/' tamqnam alieno. ^^lex est^ qnae permittat 
adnlternm cnm adnltera occidere.^ sic agam 
hoc tamqnam caedis cansam? qnod si &cerem, 26 
ignoBceretnr mihi Maior sit eomm libertas^ qni 
^ultro^ matrimonia innzemnt^ qni per rota vene- 

2 fortasse * ad. fmtriB axori« (vel fratriae) e. sp.; ad. fr, 
•poniae Aer; ad. fr. ex sponsa Bol6 puelle A 1 11 omiiiain 
B I 12 *t]itt (^) I 18 abdicare B 1 17 illa iUa B 1 18 exingo 
A» I 19 faciaBJ patiarif Sth | 20 goff. addicatioiiem A | 21 

profieeriB et ita def. Aa, profiee^is Ah | dici B, dieU JBo | 26 
namqaani A | 27 \vlixoy; m eumOranovio scribendim qai 
patrimonia iaox. (^); cf.12,5; qoos matr. ionx. Bo | nota P 



152 QUINTILIANI 

runt: vos yero, qui nuptias &citis in poenam, ad 
quos uxores per lictorenL deducuntur, id yindicare 
non potestiS; quod sic impetratis. Sed ut omnia 
praetermittam: nihil praeter auimum patris aesti- 
5 mare debuisti. ceteris forsitan defendi legibus pos- 
sis: ea, quae ad patris te obligavit yoluntatem^ 
exui non potes. abdico te, vel quod unicum, yel 
quod alterum perdidi. 

Eligat ipse, qualem sortiri yelit patrem, mitem 

10 an fortem; det mores^ dum custodiat quos dederit: 
cum adulteros occideris^ necesse habes seyerum 
patrem sortiri. abdico raptorem - necdum dico, 
cuius: hoc certe dico — : rapuisti yirginem, pacis 
faciem turbasti^ fecisti propter quod iuste occidi 

15 posses. adisti me praeterea^ et propter te soUicitus 
fui; quod erat grayissimum, necesse habui rogare. 
sf rapuisti fratris tui sponsam, non sufgcit seye- 
ritas; non sum iracundus: non est haec yulgaria 
libido, sed incestum. tu expugnare absentem fra- 

20 trem ausus es et fecisti; ut yideretur puella parum 

• pudice fecisse. 

Quid respondes? quid dicis? solent ista sic de- 
fendi: „iuyenis errayi, et amore lapsus sum." yis 
igitur ignoscam? nihil est gratius <^quam^ inposi- 

25 tam seyeritatem personae detrahi. do yitiis yeniam: 
habes patrem lenem, mitem; sceleribus ignosco — : 
redde rationem^ cur nunc tu occideris fratrem. 
quod tantum scelus inyeniri potest^ quod parricidio 
yindicandum sit? ubi sunt illa praecepta^ quibus 

80 monebam^ ut concordes essent fratres? parum est 
dicere, yoluisti occidere — : potuisti; non diriguit 

4 praexnittam B | patris] praeBens F | 6 patris] prae- 
sens P I 9 elegat A, eligit F | yelle AaB y 10 dederis B || 18 
cnius hoc certo dico cnins hoc certe dico A || 16 preter A || 
16 rogari B g 22 dices B || 24 gravins AB, carr, Gr | ^qnam> 
Or II 26 abes A | mittem Ab g 27 M A 



DECLAMATIONES. CCLXXXm 153 

xnens? non soluta dextera est? non obstipuisti pro- 
pius scelere admoto? 

Sed qua causa occidisti? ^yViolaTerat matrimo- 
nium''; adice ^^frater/' non continge[re]t tibi sic 
agere quasi marito. tu enim profecto nocens, qui 6 
sponsam abduxisti sic amantem. nunc intellego, 
quantam iniuriam fecerim puellaC; quae coacta est 
te habere maritum, cum altero carere non posset. 
acrius incalescunt ignes legitimi; utique cum inci- 
derunt in rudes animos. deprehendisti in adulterio? lo 
si uUus in te pudor est: maritus fuerat^ si per te 
licuisset. 

CCLXXXVII. 

Fortis fllius proditibnis rei. 

Proditionis reus citatus est, qui duos filios habe- 15 
bat^ ez quibus alter fortiter fecit^ alter dese- 
ruit. peti<[i)>t pater a £lio, ut abolitionem iu- 
dicii peteret. ille fratris vitam petiit et ad- 
fuit patri. absolutus pater abdicat filium; 
ille C. D. 20 

SERMO. 

An quidquid pater yoluit, filio facere necesse 
sit? an viro forti? an abdicari propter praemium 
possit? 

DECLAMATIO. 26 

Duo haec, ut opinor^ obicis mihi; pater: et quod 
desertoris vitam' optaverim et quod abolitionem 
iudicii non optaverim. Optavi vitam: puta nocen- 
tis^ sed fratris. alieni quoque iuvenis, aequalis mei^ 

4 contiDge[re]t Eo || 8 carere <m, P || 9 posseB F 1 11 i. 
tem p. Aa II 14 p (in marg.) A || 15 qnid filios Aa ) 17 *pe- 
ti<i>t II 19 frater B || 20 contradicit B 



154 QUINTILIANI 

misertuB faisseni: subisset illa cogitatio: ^infelices 
huius parentes!^ non tam reprehensione dignus est 
desertor, quam laude vir fortis. Post hoc obicis 
mihi, quod de innocentia tua nihil timui. sciebam, 

6 quomodo yixisses^ quamodo causam tuam egissem. 
ego enim domum nostram in acie defendi. accedit, 
quod qui semel delatus est reuS; non potest ab- 
solviy nisi accusetur; omnes dixissent: >causae pa- 
tris di£fidi[sse]t vir fortis.c nihil aliud fegissem 

10 quidemf: et qoid faturum erat? si impetrassem, 
non absolvereris: si non impetrassem, damnareris. 
adfui tibi — non imputo; neque enim tu ideo ab- 
solutus es: vicit causa, vicit innocentia. ego nihil 
imputo, nisi quod bene sperayi de causa tua. ec- 

15 quid igitur, . pater, gratularis tibi? omnes salvi 
sumus. nam de fratre noli desperare: saepe rediere 
virtutes. iam domi habet exemplnm. in periculo 
mortis fuit: scit, quale sit deserere, quale fortiter 
facere. denuntio tibi^ frater^ toUas istam i^o- 

20 miniam. 

ccLxxxym. 

Tyrannicida fllionim duornm. 

Qui duos filios tyrannos occiderat, petit praemii 
nomine, ut tertius in exilium proficiscatur. 

25 SERMO. 

Indubitate pater hic timet^ ne et ille tyrannus 
fiat; sed non debet illum facere suspectum: alioqui 

1 infelicis h. parentis B et edd. \\ 1*— 2 »inf. h. p. n. t. 
r. d. e. d. q. 1. v. fortis.^: i^o H 8 pateris B || 9 diffidis; set 
Aa, diffidis; et Ab, diffidisset B, corr.Crr || 11 absolveris 
AaB [ 13 vicit cansa vicit cansa vicit inn. A | 14 toa tua 
A II 18 — 14 vicit cansa y. i. e. n. i. n. q. b. s. d. causa tua 
om. Aa II 16 salvi mas Aa || 18 de sorore B ) 19 fortite A ] 
ifltam om. A || 26 in dubietate B j| 27 fortaase^fsLe. aperte 
saBpect. vel 27 sq. fac. sosp.: aL r. erit, n. mitt. in exil., sasp. 



DBCLAMATIONES. CCLXXXVIIL 155 

reus erit; non mittetnr antem ^in^ exilinm ^nisi^ 
snspectus. 

<DECLAMATIO.> 
Tyrannicida optet, qnod volet. 

<SERMO.> 5 

Prima illa commnnia: nihil ezcipL illnd pro- 
prinm, plns deberi hnic tyrannicidae, qni senez 
duos et filios occiderit. inyidiosnm itaqne erat, si 
qnid petisset pertinens ad gratulationem. 

DECLAMATIO. lo 

Tyrannos genni: nnnc opto, nt filins eznlet. 
qnod mihi et citra praeminm licebat, hoc et pro 
praemio peto et pro ipso inyene. nihil dica de 
fato domns nostrae, non perseqnor rationem quo- 
qne metus mei: illud interim contentus sum dicere: 15 
superyacui sunt metus^ nihil inminet; sed <nec> 
expectat ista plerumque sapientia grarior. quid tu 
accidere credis illis, qui liberos habent? quid ma- 
ritis? pater timeo. seu rationem metus habe[n]t^ 
sive (ut maxime vereor) fatum istud est domus 20 
nostnia ignosces enim, quod filios meos nltra mor- 
tem persequor: nihU de iUo timTii, qui primus ty- • 
rannns fuit; iisdem praeceptis erat educatus^ quibns 
tu; illo occiso timere non debni, ne quis ez vobis 
idem cogitaret: occnpavit tamen arcem alter, non 25 
in totum sna culpa: difficile fuit obstare illis, qni 
eonvenerant tyrannf prioris velut ad heredem. non 

1 <m> Aer | <iii«i> Sch | 3—5 *<Declaiiiatio.> t. o. q. 
V. <Sermo>; ef. ded. 315 | 6 commima Aa | 9 periisset Bu 
(nescio guo auctare) | 16 ^nec> JSo || 17 ezpecat Aa, et 
spectat Pi |i 19 pater meo Aa | *8ed AB | *habe[n]t 20 
mereor AaB || &etam Aa || istias F || 22 priuB Aa g 23 hiiadem 
A, liisdem B |*25 occupayi B | 27 tynuino priore et A, ty- 
lanno priore nt B, corr. 8ch 



156 QUINTILIANI 

potes tatas esse in ea civitate, in qua timeris. >ni« 
liil cogitasti.« timeo, dum innocens es; vereor, ne 
si quis te occiderit^ videatur tyrannicidium fecisse. 

CCIXXXIX. 

5 Amator filiae. 

Qm CAUSA MORTIS PXJERIT, CAPITE PUNIATUR. Spc- 

ciosam quidam filiam, de amore confessus^ 
amico dedit servandam et rogavit, ne sibi red- 
deretur petenti post tempus pet<i>it non ac- 
10 cepit. suspendit se. accusatur amicus, quod 

causa mortis fuerit. 

SBRMO. 

« 

Custodienda est amici persona^ ut, quamquam 

de re nefaria, non tamen sine respectu amici lo- 

15 quatur et actione tota misereatur illius, illud vero, 

quod periit, laudet et magis desperatione eum fe- 

cisse dicat, quam cogitatione turpissimi amoris. 

DECLAMATIO. 

Antequam dico, quo crimine reus sim, dicendum 
20 est^ cui dicar faisse causa mortis. periit amicus 
meus. non esse hoc vulgare nomen ipse monstravit. 
liunc igitur occidisse dicor nidla lucri spe: nam 
filiam relinquebat; nulla offensa: nam et illam mihi 
credidity et ego nihil feci extra praeceptum. quid- 
25 quid est igitur^ quod obicitur mihi^ ex bona mente 
proficiscitur. Yideamus tamen^ an ubi animus ac- 
cusari non debet^ ius haereat. 

1 M A I poste Aa, pot (=■ potest) B { tuna B || 4 

CCLXXXIIIJ B II 9 *peti<i>t H 16 perit AB | laudaet A || fe- 
ciBse <m. Aa || 19 quod Aa || 28 ille A || 27 non j>ot^st debet 
B, n. potest d. P 



DECLAMATIONES. CCLXXXIX. 157 

QuaerituT; qui<^s]> sit causa mortis. accusator 
dicit: per quem factum sit; ut aliquis moreretur; 
si quisy quod natura mortiferum sit^ adversus ali- 
quem fecerit. quae si sequenda definitio est, accu- 
sabitur et ille, qui alicui suaserit peregrinationem, 5 
^si^deinde is aut naufragio perierit, aut latrocinio; 
ipsi convictus infamabuntur^ ex quibus cruditas et 
interitus. nihil igitur hic factum est^ quod omnibus 
mortiferum. nam sicut telum omnibus mortiferum 
est; ita causa mortis est, quae occidit omnes. de- lo 
trahe buio amorem: nihil erit, propter quod moriatur. 

Yolo tamen causam facere difficiliorem. non 

deposuerit apud me filiam^ nihil praeceperit: tam- 

quam* melior amicus defendere miam, in qua pater 

forebat^ volui. non enim amor erat^ qui sic stimu- 15 

labat. abduzi, custodivi. nonne recipere non de- 

buit; qui periit^ quod non recepit? non reddidi. 

duxisset in ius, per iudicem peteret: hoc si fecisset, 

mea laus erat. Sed libenter cedo: ipse fecit rem 

admirabilem^ fecit^ ut in laudem verteret hoc ipsum, 20 

quod turpiter amabat. quem tum enim illi animum 

foisse putatis; cum in illo furore tenuit tamen 

adfectum patrum? perduxit ad amicum, deposuit. 

;,At enim petivit postea.'' Si animum illius metiri 

velimus; intellegemuS; non fuisse petiturum, nisi 25 

quod sciebat me <(non]> redditurum. secutus est 

illum impetum animi sui. „at enim petiif adice 

praeterea Qmm rem, et non acceperat: sed ne pe- 

teret, deposuerat. 

1 qui A, quid B, corr, Aer || 3 mortis fenim A || 6 ^ei^ 
Ro II 7 c n A II coniuncto B || cr. eet int. Aa || 18 a Aa, ad 
B 1 15 faerebat Aa || 17 reddi Aa || 18 dixiBBet unius B || pe- 
tere B || si om. Aa || 20 in om, A l| 21 enim om. B || illu A || 
22 putas Aa || 23 posuit petivit B | 24 ill. postea metiri B || 25 
n. f. depositurum Bo || 26 ^non^ edd, || 27 prodiit AB, corr, 
auct, incert. ap, Aer || 28 pre cetera A, pro c§tera B, corr. 
Aer II sanitatem A, sanitate B, corr, Bo. an * adice pr; 
restituta sanitate et non acceperit {sec, Aer) {?) \\ non om, Aa 



158 QDINTILIANI 

Haec satis plena defensio esset, si qua ego di- 
vinatione colligere potuissem^ utique periturum^ si 
non reddidissem: decepit me^ quod ante fortius tu- 
lerat neque enim hoc dieo^ redditurum me fuisse, 
5 si periturum patrem scissem; optime partes amici 
custodissem^ si non reddidissem. 

ccxc. 

f 

Abdiciins reductum ob farorem* 

Luxuriosus abdicatus furere coepit. reductus a patre^ 
10 sanatus abdicatur. 

DECLAMATIO. 

Si conscius' mihi^ iudices^ ullius culpae essem 
propter quam iterum abdicarer, scitis mihi non de- 
faisse tacendi verecundiam. sed facile fuit prius si- 

15 lentium: primum, quod sperabam fore exorabilem 
patrem; deinde^ quod certum erat, propter quod 
abdicarer. nunc intellegO; in multas me mitti posse 
suspiciones^ cum expellar ab optimo patre: nec mihi 
ullo modo poterat ignosci, si offendissem statim. 

20 tota igitur actione hoc mihi obfmendum est: nihil 
me fecisse. nec mihi, iudices^ in animo est^ excu- 
sare vitam priorem nec ut me dicam numquam di- 
gnum fuisse abdicatione, sed ut me f putem diu 
fecissef abdicatum. illa <^non]> narrabo, quam indul- 

2 adque Aa || petitTiruni AB , corr. Aer \\ 3 reddissem A^ 
reddidisses P || 8 ductnm A, eductum B || 12 illius B || la 
abdicare B || 17 miti A g 18 expella A | 19 nullo Ar | si off. 
talem {?) Bo; sed c/l F^eudo-^intU, ded, 9,11 p, 199 Bu. 
abdicas me pater tam cito? yix salutatis laribus expellor || 
20 obiciendum AB, corr. Bu y 22 unquam B ) 23 puten diu 
fecisse A, putem d. fuisse B, probem tacuisse Crr, putem 
digne fuisse Bo, fortcme * probem digne fecisse || 24 <^non^ 
Pi II narratio B 



DECLAMATIONES. CCXC. 159 

gens mihi ab aetate prima fderit pater^ quod fortasse 
etiam corruperit mores meos^ nec illud: error adu- 
lescentiae; haec aetatis natura. luxuriosum putat^e]> 
fuisse: ego tamen insanus <(non^ eram^ et defendendus 
quidem^ si contradixissem. sed perseveraturum pa- 5 
trem negabant propinqui: sic factum est^ ut dolorem 
silentio premerem, qui clusus atque intra cogita- 
tiones receptus abstulit mentem. ceterum tamen 
(si verum velimus loqui) f mutus f fuit. quas hic 
ego patri gratias agam? reduxit me non sentien- 10 
tem; adhibuit curam, laborem: miserum me! sana- 
tus sum. sacra maiorum, deos penates non sentiens 
tenui: nemo <(non^ gratulatus est amicorum: nunc ez- 
pellor resipiscens. feliceS; qui possunt omni vita sua 
parentibus dicere: ^quid feci?4: dicam tamen: quid 15 
postea feci? si luxuria intolerabile malum^ ignovisti. 
„Ego, inquit, te, quoniam demens eras, reduxi." 
ubi estis, qui me putabatis infelicem? ego vero 
dementiae gratias ago: non quidem sollicitudinem 
patris sensi; sed nec abdicationem. quid mihi cum 20 
tam veloci remedio? pater optime, fallax ista velox 
medicina. ego scio, quos animi aestus intus feram. 
crede^pater, iam aliquas <^dis]>similes rerum imagines 
video. redit igitur dementiae prior causa. quare 
mihi^ si non ad praesens tempus, ad futurum tamen 25 
rogandus es. succurre, qui soles. 

2 corriperit Ab || 3 nec A B, corr, Bo || putat^e^ Bo || 4 
<non> Sch; [injsanus Gr; sed fortasse servata codtcum scri- 
ptura legendwm: Inxur. putat faisse: ego tam. insanus eram 
etc. I 7 premere B || cogitatione A, cogitationem B J 8 re- 
ceptis Ar ) abstuleit A y 9 mutu Aa, motus B, mitis Bo; 
expectatur *saluti vel exoptatum Aut vel etiam non tam 
miser fui | 10 sencitem A || 11 adibuit AB || 13 <^non> Fr 
17 reduxisti Aa || 17 patiaris B--P || 21 ta A || faUita ista B 
28 sim. rerum imag. A, sim. imag. B, corr, Bo, qui prae- 
terea coniedt similes priorum imag. || 24 reditur dem. Aa, 
redit iterum dem. Sch \\ 26 que Aa 



160 QUmTUJANI 

CCXCI. 

Adulter uxoris^ qua cesserat fratri. 

Qui duos filios habebat uni uxorem dedit. altero 
aegrotante et dicentibus medicis^ animi esse 
5 languorem, intravit stricto gladio minatus se 

moriturum pater^ nisi causam indicasset. con- 
fesso^ amari a se fratris uxorem^ frater petente 
patre cessit. ille in adulterio eam cum priore 
marito deprehensam occidii abdicatur. 

10 DBCLAMATIO. 

Ingressus actionem, interrogo, qualem patrem 
yelis: grayem et severum an facilem et ignoscentem? 
non dubito^ quin adulescens yindicato modo matri- 
monio malit me severe agere. talis igitur pater 

15 obicit tibi^ quod in amorem incideris cuiusquam: 
non est istud nisi lascivientis animi. iam si haec^ 
quam adamasti, nupta est: tu alienam matronam 
aliter, quam leges permittunt; aspexisti. adiciamus 
huc: fratris uxorem. intellego me^ iudices^ fictae 

20 huic personae suf&cere non posse, itaque tacebo. 
duC; dMC^ te sequor. paulo ante dicebas: corrumpere 
frafais uxorem ausus es[t]; istud incestum est 

Set forsitan dices ^^amavi adulescens eam^ quae 
domi erat, cuius conyersatio continua etiam inyitos 

25 ad se oculos poterat deflectere'^ Ignoscamus amori: 
obicio igitur tibi occisos a te homines ex eadem 
causa^ qua tu amasti. null<(i]>us est tam vilis ho- 
minis sanguis; ut non manus inquinet. deinde 
hanc ego severitatem aliis permiserim: tu qai et 

2 quae Ar | 6 confessio Aa || 11 qnale A || 12 ^^ A 1 18 
qnia B || 19 iudicium A 1 21 dic dic AB, corr, Bo; an *dic 
tu; te sequor: p. (?) 1 22 *es[t] || 23 ^dicet AB | 21—23 cor- 
rnmpere f. u. a. est, ist. i. est. sed fors. dicet: »amavi eU:,€ 
{ut 8%nt inUrfecU verbd) Bo; sed cf, decl ;^^J[ 24 erant A|| 
27 N A 1 nuIi<i>uB S<A D 29 quod AB, corr. Mo 



DECLAMATIONES. CCXCL 161 

ipae amasti^ nonne tibiy cum <(eum^ deprehendisses^ 
imi^inem cernere yisas es imi casus? quid diutins 
differo dolorem? — : fratrem occidisti. scio^ iudices^ 
quorondam scelerom eam esse magnitudinem , ut 
augeri yerbis non possint. fratrem tuum occidisti, 6 
servatorem tuum, qui, ut tu yiyeres^ matrimonium 
solvit; et^ quod gravius est, non longe erat: in 
eadem domo futurus tradidit tibi uxorem^ qua ca- 
rere non poterat. et hoc adulterium yocas? ita 
est adulter ille, et tu maritus? istud ego adulterium lo 
quondam manu mea iunxi; ipse auspices adhibui; 
optayi longam concordiam. maiores habet vires 
ignis; qui legitimis facibus accenditur. non est tam 
facile desinere^ quam cedere. nunc intellego^ iuvenis^ 
quantum mihi praestiteris: amabas. coibant ergo 16 
&rtim et flentes; ut satisfacerent invicem. ita tu, 
cum hoc videresy non erubuisti? non deprehendi 
yisus es, quasi adulter? non me hercules ferrem te 
tantum querentem. vides enim: liberorum causa[m] 
amabas, matrimonium cogitaveras: adulteros tu di- 20 
cis iacentes in geniali toro? duri me hercule yide- 
rentur, si cito obliyisci coniugii potuissent. occisus 
est iuvenis filius, dum rem facit boni mariti. non 
erubescam; iudices^ post gravissimum dolorem de- 
scendere in hanc quoque causae partem^ ut obiciam^ 25 
quod uxorem occideris bene meritam; quam sic 
amasti. Sic de innocentia miserorum ago^ tam- 

1 <eum> Sch || 2 tui] ni B g qui B || diut. est diff. P || 5 
posrit B II 6 obsenratorem B || 10 ut tu maritus. Eo t 11 iun- 
ziBse aus. B, iunxi et aus. P || aupicies Aa ) 17 ebuisti Aa |[ 
19 est Aa || mehercule B || 18—19 ferentem tantum B |j 19 
fortitsse '^qnid est enim?, sed ef. ind. I 1 liberorum] mise- 
ronim Grr et Sch ) causafm] Obr; cf. Bseudo-Qwint. aecL II, 
7 p. 45 Bu: uxor, cnius haec sola reverentia est quod vide- 
tnr invenia causa liberorum || 20 amabant, matr. cogitavere 
Sch I tu iudices iac. A |j 22 si om. AaB H 28 filius <m. A || 25 
nt am. B 1 27 ammavi Aa 

QiUiitiUani deoL, ed. Bitter. 11 



162 QUINTILIANI 

quam hic de capite quaeratur. non sufficit dolori 
meO; quod mihi filium abstulisti, qui tibi adsedi, 
qui ad languentem cum gladio soUicitus intravi. 
ego eosdem cibos eadem mensa, qua tu, capere 
5 non possum, nec illam manum yidere, quae fumare 
mihi adhuc filii mei sanguine videtur. semper mihi 
armatus yideris, numquam solus occurris. it ante 
oculos laceratus filius^ hunc; iuxta nurus optima^ 
nurus obsequentissima; clamare yidentur: >tu.no8 
10 occidistiy tu, qui nos iniuria prius distrazisti. quid 
necesse erat solvere matrimonium? obreptnm est 
credulitati tuae: non amabat^ qui potuit occidere.4c 

ccxcn. 

Laqueus Olyuthii speciosi. 

15 Yictis Olynthiis cum ab Atheniensibus publice divi- 
derentur hospitia; specioso puero quidam ob- 
tulit hospitium. ille se postero die suspendit. 
accusatur hospes, quod causa mortis fnerit 

SERMO. 

20 Duplex quaestio est^ iuris et facti. nam etiamsi 
yis inlata est; quaeritur: an causa mortis sit? 
sequens potior: an propter vim perierit? circa ius 
iliud esty ut finitione tractetur. is enim causa mor- 
tis argui debet, qui mortem intulit. cum vero quis 

25 sua manu perierit^ non debet hoc reus tantum fe- 
cisse, ut quis mori yelit^ sed ut necesse habeai 

1 bic am. B || feratnr B | suffacit Aa | 4 cybos B | 5 neo] 
ne B 1 7 — 8 yideris n. b. o. i a. o. laceratos om, P || 9 — 12 
meliua >ta e^ distrazisti.^ qnid n. e.8. m? o. c. cradelitati 
meae eU. ifiec. Seh) g 11 M A ) 12 cradelitati B J 13 CCXU 
B I 14 Olyndi Aa, Olynthii Ab, Olinthu B 1 15 Olinthis Aa, 
Olyntis Ab, Olinthiis B 1 poblice Aa | 24 agoi A || qois] qni 
B 1 25 habebat AB 



DECLAMATIONES. CCXCIL 163 

DECLAMATIO. 

Yiin dicor attulisse. Quis queritur? quae pro- 
clamatio? inpunitum reliquit eum^ propter quem 
moriebatur? si erubuit indicare, multis tamen aliis 
generibus queri potuit: >propter hospitem morior.c 6 
nec credibile est^ eum pepercisse hospiti^ qui sibi 
non pepercii Sed suspicionibus agitur: ^^ormoso, 
inquit, hospitium pollicitus es". Viderint isti, qui 
prodigis onmes oculis intuentur: mihi tempore illo 
nullus Olynthius formosus visus est. ^^scilicet enim lO 
soUicitabat lacrimis, squalore/^ male sentitis de 
puero^ gui adversa fortiter tulit. ^,Cur tamen obtu- 
listi?'' Atheniensis sum. adsignentur fortasse in- 
vitis ciyibuS; qui cum liberis^ qui cum coniugibus 
yeniunt^ qui secum habent comitatum: miserabilior 16 
est puer solus. „At cur eadem nocte <se> sus- 
pen£t?^' Utrum hoc re admirabile videtur, an 
persona? [an tempore?] miratur aliquis^ Olynthium 
potuisse hoc Athenis? <(an tempore?^ illud enim 
est tempus doloris. saepe ad retinendam yitam 20 
prosunt ipsa pericula: redit metus^ posteaquam de- 
siit instare hostis; tunc cogitatio fortunae, tunc 
vacat dicere: >est iam^ qui sepeliat.« ipsa me her- 
cules of&cia admonere illum potuerunt fortunae 
prioris: patuit quidem domus, sed non sua; excepere 25 
seryuli, sed alienL forsitaa et illa cogitaverit: 
>semper ergo alieno munere yivendum est«. Inte- 
rim siye illud Olynthii fa[c]tum fuit siye impatien- 

2 quae clamatio B || 3 inpunitar A || 4 sic B || 7 angetar 
P I 8 yiderunt Aa || 9 ociilis omnes B || 10 Olythios A, olin- 
tius B l 11 soUicitabar Aer || 12 ei AB, corr. Aer \\ 13 Ad- 
thenihesis A || invitis] multis B || 16 eadem susp. B, tandem 
se susp. Aer J 17 hac B || rem Aa || 18 personam AaJI 18—19 
[an tempore m. a. 0. p. h. A. <^an tempore^ Bo || 18 
OlTntyum A i| 21 desivit A, desunt B || 23 mehercule B || 26 
excipere AB | 27 interi seu iU. B || 28 Olynthyi A, Olynthi 
B 1 fa[c]tum jR^ 

11* 



164 QUINTILIANI 

tia ipsius^ nullius maior iniuria est, quam mea. 
perdidi beneficium et adhuc suspectus sum. ha- 
biturum me putabam^ qui veniret in locum libe- 
rorum. 

6 ccxcra. 

Tyrannus Tictae eiyltatis. 

YiBO FOBTi PBAEMIUM. Quidam fortiter fecit. petit 
praemio tyrannidem Tictae civitatis. 

DBCLAMATIO. 

10 Omnia danda esse viris fortibus dico; nec in- 
merito danda, utique ex yictis. non aerarium in- 
quieto^ non sacerdotium rapio: petO; ut sint bostes 
in mea potestate. ac primum omnium interrogo, quis- 
<^quis^ est iste qui prohibet^ iuste<(ne]> peterem etiam 

15 eversionem bostium? ac tum nescio quis iste non 
stetit in acie? illi si vicissent^ tjrannide se vindica- 
rent. sic agere volO; tamquam fiiturus crudelis: me- 
ruerunt. yindicari potestis sine invidia. de me que- 
rantur, cui aliquid iam irascuntur. tyrannidem in- 

20 ponere yoIo: asperiora narrabo. plurimoa ex illa 
civitate manu hac occidi. sed numquid vobis videor 
ayarus, libidinosus? aliter creyi. eadem ergo ra- 
tione hoc peto, qua fortiter feci. sic praesidia in- 
ponemus. tamdiu tyrannus ero^ quamdiu poterunt 

26 rebellare. 

2 habitaturum Ar Q 6 tyrannis yitae ciy. Aa || 8 yitae 
Ar I 9 Declamatio <m. B || 10 omni addanda Aa, omnia 
damna B || 18 — 14 qtiis<qm8> est i. q. prohibet, iu8te<ne> 
Bo H 18 — 16 /br^ossc *ac pr. o. interr., quis est i. q. pro- 
hibet? an tum n. q. i. n. 8t i. acie? iuste p. e. e. hostiam: 
illi si yic. etc. || 16 si om. B || tyrannides et yind. B, tpran- 
nida et y. P || 19 irascantur B 



DECLAMATIONES. CCXCIV. 165 

CCXCIV. 

Diyes prodittonis reus yir fortis. 

Dives proditionis accusatus fortiter fecit. petit 
praemii nomine accusatoris mortem. ille non 
recusaty sed postulat. ut aute peragatur iu- 6 
dicium. 

SERMO. 

Accusator sic agere debet, ut manifestum sit^ 
illum tantum rei publicae causa postulare; non quia 
non sit illue? verum, ut si danmayerit, viyat: sed lo 
quia difficilius impetraturus est^ si intellectus fuerit 
nuUo iure adiuvari posee. 

DBCLAMATIO. 

Si te proditorem postea dixisseni; quam tu mor- 
tem meam optasses^ viderer tamen et rem utilem 15 
postulare et non contra legem tuam desiderare. 
quid enim optasti? mortem accusatoris^ de qua lis 
non est. nihil est^ quod ad praemium conftigias; 
nihil esty quod utaris legis tuae potestate: non re- 
cusO; quo minus accipias, quidquid optasti. nihil 20 
petisti praeter mortem. Si exigis, ut accusator 
statim occidatur, alterum praemium petis. at haec 
voluntas fuit tuae petitionis? nihil interest^ si illam 
qui dabant praemium ignoraverunt: et ideo tibi 
nemo contradixilfy quod videbam purgasse contu- 25 

2 viri fortis praemiiun P; DiyeB proditionis reue. — 
VIRO FOfiTI PRAEMIUM. Divea etc. edd. {cf. 147, 3 et 
164, 7) II 10 illu A, iUiun B, c&rr. jler |i 11 ficiliuB Aa, di- 
ficilinB Ab II int. est nnll. Aa, int. est nierit null. Ab || 12 
Tiro P K 14 prodigitorem Aa || 15 rem inutilem B || 18 ad 
im. B I 22 pr. pensi ad h. B || 28 nihic int. Aa, ni int. Abj| 
25 yidebatur AB, corr» Bo, videbatur purgare ^te yelle> 
Atr; cm *yidebatur purgaeee ^te^ (.^) 



166 QUINTILIANI 

meliam tuam. nihil idbi lex profoisset^ si abolitio- 
nem petisses. nonc duo vindicas praemia; ut nec 
causam dicas et hominem occidas. ergo non uti- 
que comprehensum in praemio est, statim accipere, 
5 et quotiens nuUum praefinitum est tempus^ incipit 
esse in potestate dantis. si abolitionem petis; al- 
terum praemium est. Et cuius tandem iudicii petis 
abolitionem? non privata di^ceptatio venit in quae- 
stionem^ non pecunia<(e]> lis^ quamquam tunc quo- 

10 que leges commendaxem et morem iudiciorum — : ne 
agaris reus, postulas. ad summam rei publicae 
pertinet. dico proditum populum; dico tempus con- 
stitutum- quantulum est^ ut neges? si maxime 
festinaS; apud hos ipsos agi iam potuit; eadem 

15 hac mora^ qua reicimur^ potuit pronuntiari. nihil 
est; quod timeas^ si innocens es. accesit tibi magna 
pars patrocinii: fortiter fecisti. super illam poten- 
tiam divitiarum venit nova gratia; nec potuisti 
magis experiri; quantam tibi gratiam fecerit ista 

20 militia: mortem accusatoris accipere potuisti. quid 
est istud; quod non putas eadem gratia inpetrari 
posse tuam salutem? 

SERMO. 

In summa parte paene irate dicet hic accusator. 

26 nam subinde interpond} [Declamatio]: »si vuItiS; si 

vestra interest^ quid ad me, qui j)eriturus sum?4: 

2 yincas Aa || 4 occidere AB , corr. Bo || 7 primium A || 
8 oblitionem A || diBceptatiofi (» d.2n«) B || 9 peconialiB AB, 
corr. Aer || 11 ream AB, corr, Aer || 12 constitam A || 14 
aeadem A, ac eadem BJ 16 reicimas A, reiici mas B, oorr. 
Bo D 17 pars] spes {?) Bo || 18 n. gloria giatia Ba || 19 fe- 
cisti Aa II 20 malitia Aa || motem B | 24 in dammum aperte 
paene A, in snmmam apertae poenae B, corr. Bo; fortasse 
T[paene] || 24 dicit A B, corr. i^ || 26 interponit A, it' potitar B 
26 [Declamatio] Bo || 26 urS. A || peritazus som] rorsom B 



DECLAMATIONES. CCXCV. 167 

<DECLAMATIO>. 

Yos suadeo caveatisy et suadeo permittatis; 
dam Yolo: merueratis enim' ne yellem. caputne 
meum tam cito donastis? tam facile innocens oc- 
oisus est in ea ciyitatey in qua sibi putat aliquis 5 
tam facile posse contingere, ne reus fiat? quid 
«st ergo? nondiim omnes exuimus adfectus: fa- 
ciam Tobis hanc inTidiam^ ut sciatis a Tobis oc- 
cidi bonum ciTem. neque enim quisquam expetet, 
ut hoc iudicio dicam^ quomodo prodiderit, quo pre- ip 
tiO; quo tempore; quo loco. Si Tultis haec audire, 
date diem; si ne hoc quidem impetro, non meruistis. 
«t hoc me mea causa non facere^ cui non possit 
«sse manifestum? expediebat alioqui mihi TiTere, 
expediebat suspenso ac sollicito transigere haec 15 
tempora? fortius est, quod differo mortem, quam 
quoa mori non recuso. 

CCXCT. 

Demens ex Tinculis fortis. 

Dementiae damnatus a filio et alligatus ruptis Tin- 20 
culis fortiter fecit. praemio peti<i)>t restitutio- 
nem. quam cum filio contradicente accepisset, 
abdicat filium. 

SERMO. 

Filius optabit, ut pater sanus sit; dicet id genus 25 
furoris fuissC; ut intermissionem haberet. 

1 ^Declamatio) Bo \\ 5 aliqui AB || 9 ezpectet B || 18 
fecere A || poBBet Aa || 17 mortem B || 21 '''peti<i>t || 25 op- 
taTit AB I d. hoc g. B 



168 QUINTILIANI 



DECLAMATIO- 



Coeperam gratulari: ecce^ iterum sollicitor: iam 
irascitur pater. quod ad me pertinety non alia ra- 
tione contradico^ quam ne pater domi sine custode 
5 sit. non aliter itaque hanc causam agam^ quam 
proxime egi, etiamsi in illa nocuit mocferatio. 
diu ego tuli valetudinem patris, donec tam mani- 
festa esset^ ut damnarem etiam inyitus. tradit& 
est curatio mihi. quam diligenter hoc egerim; ae- 

10 stimate: videtur hic esse sanatus. nec ^tamen^ 
illud argumentum sanitatis est^ quod rupit vincula: 
saepe faciebat hoc ipsum. quod in hostes impetum 
fecit; quod praemium peti^i^t, ago gratias fortunaer 
visus est sanus. 

16 Quid obicis? ^^egisti, inquit, mecum dementiae/^ 
Si non tenuissem^ tamen licuerai datum est hoc ius 
contra patrem. legum lator prospexit senectuti: ideo 
medicinam filiis imperavit. cum yero sanayerim, 
poteram videri impius^ nisi detulissem. non est 

20 indulgentia permittere sibi furorem. Sed alligavi. 
hoc si iniquum esset^ non liceret. deinde obicies^ 
quod non custodivi? testor «deos, non recessi a 
custodia^ donec me bellum ayocayit. At contradixi 
praemio tuo. hoc simile est ei, quod defendi» 

26 Bed non dicam: >recentia tua fecerunt merita, ui 
obtineres: an debueris^ apparebit^. non desinam 
optare, ut hanc causae meae partem malam facia^. 
duret ista animi tui quies: scias quibus irascaris^ 
scias quos ames. 

1 Declamacio ▲ || 6 ante raiio AB, corr, JRo | 8 est A || 
10 boc AB, eorr, Eo, praeterea auadem nimc t ^tamen> 
Bo II 14 satus Ar II 18 filias B || 21 inimicum Aa, inicum 
Ab II 22 qui A, g B || 24 defendis et AB, corr. Bo || 26 de- 
buerim AB, corr» Aer \\ apperebit A jj 27 faciam AB, corr, 
Or II 29 amas A 



DECLAMATIONES. CCXCVI. 169 

CCXCVI. 

Exul tace. 

EXULEM INTBA FINES DEPREHENSUM LICEAT OCCI- 

DEBE. Inpmdentis caedis damnatus ex lege 
in exilinm quinquenninm missus est. intra & 
fines a fratre ad cenam yocatus cum parasito 
fratris litem^ fratre iam dormiente, conseruit 
et a paralito clamante » exul tace« ex lege inter- 
fectus est. quo comperto parasitum abiecit 
adulescenS; a patre abdicatur. lO 

DECLAMATIO. 

Obicimus adulescenti ante omnia^ qnod parasi- 
tum habuerit. abdicationi hoc satis erat, ut si quid 
pater noHt^ numquam emendet. quare nibil est^ 
quod dicas mibi^ numquam istud obiecisti. quid 15 
enim hinc colligis aliud, quam ut te abdicet indul- 
gens pater? quid enim est parasitus^ nisi comes 
yitiorum? turpissimi cuiusque facti laudator? unum 
tamen videbatur esse solatium^ quod eiusmodi vita 
ad homicidium usque non perveniret. 20 

Obicio tibiy quod fratrem intra fines invitasti. 
fuerit quantalibet causa conviyii^ melius [eo] certe 
ipse ad fratrem isses. manet hoc ipsum inter causas 
abdicationis: obici tibi potest, quod tam impius eS; 
ut fratrem post illam miseram fortunam non yide- 2& 
risy nisi ad te descendentem, nam illi ignosci pot- 



8 parato si cl. Aa || damnante B || inter interfectas A ,, 
9 qni Aa || abierit P || 12 adolesoentia in te B || paratani 
Aa II 17 nolet A, nollet B, oorr. Sch; an *noIaerit(?) || 16 mi 
Aa, mii Ab 1 16 hoc AB, eorr, Eo || 17 aqaid Aa, aat qoid 
B II parasitus A 1 18 laudatio A [1 18 hnius modi B || 20 
pertmeret B || 21 finem B |j 22 meUue ea c. A, m. eo c. B, 
corr, La^,; an*m. ta c. (f) |j 23 ad fratrem (m. B || 22 tam 
ipaiaB est frater p. B j| 26 qaod AB, corr. Bo 



170 QUINTILIANI 

est, vel cum pericnlo yenienti: [nihil] tibi vero qnis 
ignoscat; qui cum sine pericnlo ad illum ire posseS; 
in id discrimen adduxeris firatrem tuum^ ut eum 
etiam parasitus posset occidere. 
5 Obicio tibi, quod adhibueris cenae tertium. si 
boc factum pietatis est, opus est secreto. Obicio, 
quod parasitum potissimum adhibueris: hoc enim 
vacabat misero, hoc exuli? cenabat cum parasito! 
cetera iam intellego non pertinere «d abdicatio- 

10 nem. altiora sunt crimina et suis legibus digna^ 
non tamen debent ideo lucrifieri; quod in patrem 
inciderunt. 

Obicio tibi occidendi fratris consilium. si accu- 
sator essem, si te in culleum peteremi illa dixissem: 

16 persona crimini idonea est: habes parasitum; et 
causa occidendi manifesta est: coheres es fratris. 
occasio adiuvit consilium: intra fines occidi potest; 
minister non defuit: parasitus in tua potestate est. 
cetera yero cui non etiam manifesta sint? parasitus 

20 sine tua yoluntate convitiari fratri tuo auderet? 
homo in adulationem natus^ homO; cuius famem 
tu tantum propitius differebas^ non fecisset utique 
quo te putaret offendi. dormis (hoc tibi in prae- 
sentia credatur): non putabat tibi posse nuntiari? 

26 et tamen incredibile est te dormisse hoc tempore^ 
hoc loco: conyivium erat; et quale convivium? fra- 
ter invitatus. ita ille convitiari ausus fuisset; si te 
amantem fratris vidisset? credo parasitum etiam 
insultasse fortunae filii mei. »tace; dixit^ exvla pa- 

1 ven. nihil t. ▲, ven. mihi t. B, carr, Lat || 4 para- 
tns Aa g 6 fiurtain A | 6 — 7 cenae t. a. b. f. p. e. o. e. 
8. 0. q. p. p. adhibaeris (m, B 1 8 exasuli A || 16 [etl Bo || 
16 manifesto A || 17 in fines Aa || 20 conviri Aa || 21 iiomo 
i. a. natos om» B | 22 tantom tn AB, eorr, Bo | prodigos 
Bu (ef. 176, 10) I 28 potearet Aa | 24 mundari Aa | 26 in- 
cedibile Aa || 26 iratre Aa || 27 conviaci Aa || 28 amem Aa 



DECLAMATIONES. CCXCVl. 171 

rasitus: homo, puto, qui contumeliam non fere- 
bat. >tace, exall^ parum enim eum graviter tor- 
qnebat sola fortmia, parum enim graviter irasce- 
batur errori, nisi etiam parasitus obiecisset. non 
fecisset hoc ergo te invito. puta tamen cadere 5 
hanc in animnm parasiti indignationem: illud certe 
in casum non cadit, ut gladius in tridinio fu- 
erit; [multa, quae singula accidere possunt, uni- 
Tersa eztra casum suni] ut convitiari incipiat (ei}, 
cuius occidendi ius habuerit; adice his, ut tu dor- lo 
mias, cum fratrem inyitaveris; ut Tisurus fratrem 
post longum tempus nihil sis locutus, praesertim 
nondum exacta nocte; cum adhuc yigilaret ille miser 
exul. et fortasse accidere somnus hic potuerit inter 
plures: tres estis, et omnis sermo in angusto est. 15 
incredibilius hoc faciet ortum inter fratrem tuum 
parasitumque iurgium: ad latus tuum iacet ille, 
qui clamat >exul^ tacek quomodo fieri potest^ ut 
ne ipsius quidem caedis tumultu excitatus sis? fienn^ 
potest, ut gladium frater tuus non yiderit^ non te 20 
excitayerit, cum periclitaretur? 

His omnibus manifestum est, hoc tantum quae- 
aitum patrocinio esse, quod parasitum in prae- 
sentia dimisisti. glorieris enim licet; quod non te- 
cum interfectorem fratris habeas: itane hoc tan- 25 
dem satis fuit dimittere inpunitum, dimittere in- 

5 hos A g 6 hanc otfi. B || 7 quod AB, corr, Eo lin clinio 
Aa H 8—9 multa etc. — Bunt dekvit hic, in versum 13 post 
xas nabaerit assumpait Bo; mihi aimul non suo loco posita 
€886 inteUego, videntur e saribae dlicuius cdlamo fluxisse, cf. 
guae adnotavi ad 46, 25. 93, 6 eq, 106, 12 et in prolegg, \\ 
8 mnltaque sing. B || 9 eztra oausam sunt Aa, eztracta 
Babaunt B || incipit caius Aa || 10 oo. huius Aa || 11 inyitaberia 
B U 12 Bcis A II 18 huo ezularet B || 14 ezulet et f. AaB || oo* 
oiaere B 1 BOmniis B || huo B || 1619 intra B || caeoidiB Aa jj 
fieri non AB, corr. Sch, || 21 periclitaret AaB || 22 quia his 
Aa I 28 patrocinium AB, corr, Or H 25 interfectorfi A || patria 
BaF 11 26 demittere 6t« A 



172 QUINTILIANI 

yiolatum? magni adfectos iura non spectant. sed 
ne dimisisti qmdem bona fide. nam et snstineri 
absens potest. nec dubito^ qcdn expeetetor mprs 
mea. Ut vero non solnm iustae, sed etiam miserar 
5 biles cansae abdicationis sint, filimn perdidi eo 
tempore^ qno miser erat. non licnit saltem in pa- 
tria, non in domo sua extremum illi spiritum ef* 
ftmdere.: sed quod est contumeliosissimum, manibns 
parasiti et inpune occisus est^ quem indignnm erat 
10 inpune saltem male audisse. 

ccxcvn. 

Meretrix ab amatore forti caeeata. 

QUI EXCAECAYEBIT ALIQUEM AUT TALIONEM PBAE- 

BEAT AUT EXCAECATI DUX 6IT. Meretricis ama- 
15 tor fortiter fecit. occurrentem sibi meretricem 

excaecavit. petit illa^ ut eodem duce utatur. 
recusat ille et offert talionem. 

DECLAMATIO. 

Si quis^ iudices^ lege adversus eos, qui excae- 
20 caverunt; ita composita^ ut aut talionem patiantur 
aut aliquatenus solatium iniuriae praestent^ litem 
esse audiat, altera parte similem fortunam exigente^ 
altera mitiorem partem legis amplectente, profecto 
existimet banc mulierem id postulare, ut excaece- 
25 tur is, qui sibi oculos em<^er^it: illum autem virum 
fortem fiducia meritorum erga rem publicam spe- 
rare^ posse fieri, ut contra yoluntatem quoque eius, 

3 qnin A || 4 ergo AB, eorr. Bo || 6 miserat non A; 

patiia 

miBer <exnl> Bo | psaltem in i^m A || 12 forte A g acata vel 
aecata Aa, cecata AbB || 14 dnzit m. Aa || 16 dncentatnr Aa || 
22 andiant B || fortunae B || 25 *em//it A, emit B ]| 26 for- 
tem om, B 



DECLAMATIONES. CCXCVII. 173 

quae yindicatur, oculos defendat. nam et hic dolor 
grayissima passae convenisset, et illud naturale est; 
uk bona oculorum intellegant etiam qui eruerunt. 
id omne diversum esi haec^ quae excaecata est, cui 
erepta lux est, cui omnis vita in tormentis agenda est, fi 
miseretur quondam amatoris sui: ille, qui excaeca- 
yit, Yult istam nimium yindicari; idque si faceret 
paenitenti% utcumque consolandus nobis esset. nam 
et poteramus suspicari, hanc istius postulationis esse 
rationem: <^quod^ cum excaecaverit meretricem; quam lo 
amayit^ nunc oculos offerat; causa ambitus fieri. 

Negat fas esse, ut vir fortis manum meretrici 
praestet; ut iter demonstret : apparet^ illum esse caecan- 
^om. Atque id tamen praetenditur modo, iudices: 
ceterum causa postulationis istius manifesta est. 15 
yidet miseram feminam durare in hoc non posse, 
ut excaecety neque id agit^ ut graviorem patiatur 
poenait^ sed ut neutram: oculos habeati quos haec 
eruere noluit <^nec^ ducis opera fungatur, quod iam 
recusat. Nos tamen necesse habemus his respon- 20 
dere^ quae proponuntur, et adversus talimem sic 
agere, tamquam ezcaecari Toluerifc iUa etiam, 
quae ab ipso iactata sunt^ nos quoque referemus, 
fnisse istum yirum fortem, pugnasse pro re publica, 
plurimum nobis profuisse manus eius atque oculos. 25 
his enim omnibus profecto hoc efficitur, ut illum 
exoaecari non necesse sit: neque ei nocebii illa ho- 

2 passe A, parte B || 4 <hic)^ id omne 8<^ || 5 rapta B 
lox om. Aa II 6 jmserator Aa, miseretor AbB, misereor F 
7 YnItiB tam B Q id eqne AB || 7 q A || 8 penitentiam B || 11 
aoferat B H cansam AB ) 12 negant B | 18* iliam esso ceca- 
tom A, illam esse oecatam B || 14 tandem B || 17 nt in eatcet 
Aa, nt ezecet Ab || nec B || 18 haberet A, habere B, carr. 
6^ II 19 <nec> Or || fagatnr Aa || qm (* qnoniam) A, qno- 
niam B, earr. Pi || 21 aliqnem AB, corr. Ohr \\ 22 ezcecare 
Aa II nolnerit AB, corr. Gr ( ille A || 24 reip A || 27 nec B " 
nocnit AB, corr. Bo 



174 QUINTILUNI 

nestissima militia: propugnator fnit civitatis. quon* 
d&m partem aliquam volaptatis in hanc inpen- 
derat: sed fecit illum arrogantiorem ipsa yirtus. 
Neque tamen nobis adhuc persuaderi potest^ ut vir 
5 fortis, qui amaverit aperte, qui non erat laesus 
ulla meretricis iniuria^ oculos volens eruerit. for- 
tunam illud putamus fuisse^ ut si lex permitteret 
neutram ultionem; forsitan totum ius remitteremus. 
nunc oculos eius servamus^ qua possumus. 

10 Lex ita scripta est^ ut is qui excaecaverit; aut 
talionem patiatur aut dueis opera fungatur. 
inter has duas res quaestio est. antequam com- 
paro, illnd interrogare volo, cuius causa scriptam 
legem e^se puta<^ti^s? dubitari nonpotest, quinscripta 

15 sit ei^ quae yindicanda est; ne illud quidem in dn- 
bium yeniet^ optionem quidem harum duarum (ut 
ita appellem) poenarum esse in potestate exigentis. 
quid enim aliud cogitasse legum latorem putamus? 
illum utique, qui excaecasset, credidit esse punien- 

20 dum, adeo ut ne illi quidem ipsi qui yindicabatur 
permiserit totam legem remittere. illa igitur fait 
cogitat\p: »meruit quidem qui eruit oculos; ut et 
ipse perdat; si tamen fhabueritf misericordem, si 
inciderit in eum^ qui aliquatenus fredderef irae suae 

26 rationem posset^ gratiam referat huic postea. eligi 
ergo ab ea poena debet^ quae gravissimam iniuriam 
passa est. puta istud esse asperius, quod recusas: 
fortasse propter hoc ipsum pati debeas. oculos eru- 
isti mulierculae sine dubio; et adice, si vis^ meretrici: 

30 tamen quos eruere non licebat. non es dignus, 

1 qm A, qaoniam B, earr, JRo || 2 inpenderet Aa | 4 yobis 
B 1 5 a parte B || 6 eraeret AB, eorr. Bo || 7 fecis8e AB, earr, 
Sch, II et 81 JRo 1 10 ita om. F 1 14 esse legem B || pnta^ti^s Bo\\ 
16 nltionem AB, corr, Lat. | qaidam Ab \ 16 — 17 d. Tita ap. 
Aa II 17 pagnaram B || 22 qaerait A || 24 an *addere vd ad* 
hibere {?) \ 25 *hae Aa, haec AbB \ 26 qaaed Aa || 29 malier 
cam lesit ne Aa || 30 1. nos es B 



DECLAMATIONES. CCXCVin. 175 

qui patiaris^ quod vis. Haec dicerem, si tecum 
asperius coutenderem: nunc ante omnia rei publicae 
causa[m] tecum ago. aeqnum est^ salvos esse hos 
oculos et incolumes: multa adferunt casus^ frequens 
bellum esi Detegemus tibi etiam huius inulier- 5 
culae adfectns, quo magis te rem tam gravem fe- 
cisse paeniteat. haec excaecare te non potuit. me- 
minit temporum superiornm^ meminit illarum, quas 
aliquando communes heibmsHSy yoluptatum^ meminit 
amoris tui. digna est^ cui manum commodes. nam lO 
id quoque lez iustissime constituit^ praestet oculos, 
qui eruerit, et in vicem erutorum luminum ipse 
succedai „At enim forti viro turpe est hoc ofB- 
cium subire.^^ Scilicet illa honestiora, debilitatem 
pati, et f ferre infestos numinibus f oculos. non 15 
erit talis ista debilitas^ qualis esset^ si illam in 
acie passus esses. tu^ qui recusas dux esse mere- 
triciS; non cogitas futurum^ ut tibi oculi propter 
mere^icem eruantur? verum meretur hic ipse pudor 
tuuS; propter quem parcamus oculis tuis. 20 

CCXCVIII. 
Busticus parasitus. 

Busticus parasitum filium abdicat. ille C. D. 

DECLAMATIO. 

Non ignoro, iudices, quamquam non a forensi 
contentione solum; sed ab universa civitatis con- 
versatione longe remotuS; hoc praecipue fieri misera- 

3 cau8a[m] Bo dt Bi || eqaom A || hoscnlos Aa; tnos 
ocnloB (F) Bo II 7 haec cecare Aa || memini B— F 1 8 qnasi al. 
A, qms al. B || 9 haboit AB, corr. Bo || voLnptate B— F || 12 
yice meritornm B || 14 silicet A, scilicet et B | 15 f. inf. 
omnibns Gr, f. defectos Inminibos 8ch, emere inf. nnm. Bo \\ 
18 ibi A y 23 abdicat ////////// c. d. A 



25 



176 QUINTILIANI 

biles eos, qui patemae animadyersioiiis notam depre- 
cantur, quod periclitari de praeteritae vitcie dignitate 
yideantur^ de qua certe sollicitum esse fiUum meum 
incredibile est. quantulum est enim^ quod abdica- 

h tus erit; qui iam paraisitus est? quem ego^ iudices^ 
tam obstinate non praeceptis solum meis, sed etiam 
precibus resistentem, utinam possem dicere contu* 
macem: nunc hanc licentiam concepit animo seryi* 
tutis. multum enim illi (ut res est) fiduciae facit 

10 gratia adulescentis locupletis et prodigi, qui non 
aliter, quam si de proprio mancipio ageretur^ in 
hoc vires suas ostendit. infelix et ille: 1»m turpem 
enim filium habeo, ut etiam ipsi obiciatur. nec me 
praeterity nnde haec frequentia: concurrerunt ad 

15 spectandos duos rusticos, et id forsitan hoc ipso 
indicante. merito, si[c] iste ridetur^ cuius nomen 
equidem nec intellego nec interpretari possum^ quod 
vocatur: verum nescio quid esse turpius^ quam luxu- 
riam puto. quo magis autem hac eius vita erube- 

20 scam, facit memoria nostroe. 

Mihi rus patemum erga labores gratissimum, 
non frugalitati tantum suffecturum, sed et delecta- 
tiont; si coleretur^ a<[c^ dominis duobus. hoc cum 
f dio evenissem f ne haec quidem ducendae uxo- 

25 ris et educandorum liberorum onera recusavi, ut 
relictum a parentibus meis relinquerem filio meo. 
de quo ipse non questus sum; nam videbatur labo- 




unum AB, corr. Lat, an *(anum) tamen (?) || esset A || 20 

*fecit AB I memoria^ A, memoria^ B | nostri AB, carr. Ghr {| 
21 post „mihi.^' Narratio ntbro colore scriphm Ugiiur in 
cod, B II lus pat. B || gravissimum B |j 22 *fragalitate A, fra- 
gilitate B || sed om, Aa || *deIectatio]ie AB || 23 oc cum A |' 
a<^c^ Bo II 24 dico AbB || eyenisset B || 28—24 hoc cum diu 
^solus^ coluissem Eo || 25 onerare cursavi B 



DECLAMATIONES. CCXCVIII. 177 

riosus. misi in civitatem: delicatior venit et re- 
dire properavit. et primo quidem deformavit tan- 
tum diligentior cultus; dehinc procedente tempore 
saepe fragrantem mero vidi^ redolentem unguenta, 
et iam plura perditae vitae signa. cum interroga- 6 
rem; respondebat, esse locupletem amicum. despi- 
ciebam e[ti]am amicitiam dicebamque: >quamdiu 
iste locuples erit?« donec <^eo)> res rediit, ut etiam 
de salute eius timerem. ad domum divitis veni, 
[non enim] nomen inter non agnoscentes requisivi: 10 
parasitus inventus esi et place<[re)>t rustico patri? 
erubui. 

Nondum te^ iuyenis, ad comparationem voco 
utriusque vitae: in praesentia hoc uno contentus 
sum: 8uscipe[re] laboris mei partem. satis sine 16 
te laboravimus; iam deficit aetas, iam quietem po- 
ecit senectus: et ego delicatus sum. abdicent me 
licet boni moreS; tamen clamo: ego te mihi genui 
non ergo cogitabis^ quid mihi debeas? illae terrae 
gratiam referunt, nec quidquam inveniri potest in 20 
rerum natura^ in quo labor pereat. de abdicatione 
tu quereris? prior patrem reliquisti. quando enim 
yidere te mihi licet? quantum absum ab orbitate? 
inponO; iudiceS; adfectibus meis, qui nihil adhuc 
inter querelas habeo/nisi desiderium. lam irasci 25 
necesse est; nondum tamen ad ultimam tui contu- 
meliam venio: obicio tibi luxuriam. si hoc tantum 
diceremus »yiyis inter iijeretrices et lenones^:, 

2 deformayi B || 4 flagrantem AB, corr, Fr H 7 e[ti]am 
6^r II qn. eate elocnples er. Aa, qn. est locnples er. Ab, qn. 
yesie locnplex er. B, qn. vero iste Aer \\ 8 donec resedit 
AB, donec res eo redit Sch || 10 [non enim] Bo 1 place<[re^t 
JRo; placeat Gr || nos agnoscentem B || 11 patre A | 18 inve- 
niasem AB et pleraegjue edd.; corr. 8ch || 16 suscipe re] Aer \\ 
tni AB, corr. Eo H m te AB, corr. Obr 1 17 abdicant AB, 
corr. Bo || 19 debeba? F || illo A || 20 referre B || 26 abeo A 
28 yives B 

QnlQtiUAzii decL, «d. Bitter. 12 



178 QUINTILIANl 

dignus es<[ses^ abdicatione: [et]iam [si] paraBitu^ ha- 
be<ri>s, inter aliena servitia numerariS; et tibi lu- 
xuria obicitur etiam non tua. omitto interim, ei 
quo genere vitae in istud transieris, sub quo insti- 
5 tutus patre. dissimulata et remota persona mea 
parasitum abdico. num me irasci putas? — : mi- 
sereor: [ubi] haeserunt tibi vitia civitatis. videtur 
habere hoc primum odium rusticitas. si bona pa- 
tema consumpsisseS; iure abdicareris: libertatem et 

10 ingenuum pudorem consumpsisti. Qui melior iUe, 
cui servis?' pudet dicere, quo pretio hereditatem 
emancipaveris. gulae servis et, sicut muta animalia, 
obiectis cibis in istam cecidisti servitutem. iuvat 
autem cibus post opus. multa quidem video diversa 

15 genera vitae, nec probabilia omnia: ceterum tamen 
hoc novum est et inauditum, contumelias in qua^stu 
habere et iniuria<(s]> pacisci. iuvat illa te residua potio 
et ex locupletis cena nescio quid <^non]> intactum. cae* 
dentis manus oscularis et ferrum portaS; fame peri- 

20 turus, si ille nihil malefecerit. alios enim fortasse 
parasitos ars aliqua commendet: tu quid potes; mi- 
ser, nisi vapulare? habent hoc quoque deliciae di- 
vitum: malun^ quaerere omnia contra naturam. 
gratus est ille debilitate; ille ipsa infelicitate dis- 

25 torti corporis placet; alter* emitur, quia coloris 
alieni est. haec (ut res est) accessit nova elegantia 
inter perversas delicias, habere rusticum. ridiculum 

1 eB^Bes^ JRo \\ 1 — 2 etiam si parasitum habes AB, corr. 
Sch; ceterum cf. 169, 15 sq. obicimus adalescenti ante omnia 
qnod parasitnm habuerit || 7 *[ubi]; misereor tibi: haes. Ro \\ 
8 hoc] nunc Sch || 11 libertatem Aer || 12 emancipavaris Aa, 
mancipaveris B || sic A |{ 13 in istam c. s. i. a. cibus om. B '} 
16 contumelia B || 17 pacisci A (in marg.) || iniuria pasci 
AB, corr, JRo, ex margine codicis A recipiens pacisci || 20 ille 
imhi B || 21 pars B || 22 malum AB, corr. Pt 1 M A || 24 illa 
ipsa Aa |{ 25 caloris B— F {{ 26 acoersit B | nova X X eligantia 
A, cove ligantia B, novae elegantiae P 



DECLAMATIONES. CCXCVIII. 179 

hoc, quod durus^ quod inhabilis, quod filius meus. 
qualia^ dii deaeque^ damna! 

IntellegO; cum quo mibi filio res ^'i: non com- 
mendabo illi laborem bonestum et bonam cotidie 
conscientiam et operam^ etiam civitatibus servien- 6 
tem. agam causam per yices auni^ [non] nume- 
rabo fructus: luxuriosum filium ad delicias voco 
paratas. ingentis pecuniae concupiscis feras? de- 
mens ipse venare. avibus onerari fercula gaudes? 
fructus nostros, nisi succurris, infestant. quidquid lo 
illic lautum est; nos misimus; et fructus curvatis 
ramis ad manum paratos habemus. compara^ si 
videbitur, vestris nivibus meos fontes; compara in- 
clusis intra parietes aquis perennes fiuminum lapsus. 
quae tanta vobis nemora? quid est istic admirabile^ 16 
nisi ruris imitatio? ad has te delicias pater voco. 
ipse durum desidia solum sulcis aperiam et aratro 
senex incumbam: tu tantum impera. non misereris 
paterni avitique fundi^ obsiti sentibus? circa beati 
fructus: nos desidia male audimus. quot iam per- 20 
didimus annos! tu vivis aliena liberalitate. At si 
te nulla Iiorum miseratio tenet^ ignoscas mihi: du- 
cimus quendam adversus ipsas terras consuetudine 
adfectum: non vendes tu agellam meum^ non pa- 
ternos avitosque cineres et ossa alicui pretio cenae 25 
unius addices. quatenus infeliciter filium sustuli^ 
quaeram aliquem; qui colat. 

1 ms A II 2 dedeaeqae Aa, dideaeqne Ab, dicere B || 3 
est AB, corr. Bo || 4 eoditiae A || 5 etiam in civ. B || 6 [non] 
nnmerabo Pi, annumerabo Ohr || 7 Inxnrium Aa || 9 venire 
P 11 10 snccnrreris F || 11 cnrbatis A || 12 paratam B || cnm 
porari videtnr B || 18 yestros nivibns meis AB, corr, Gr 
13 — 14 inclnsi sint. Est inter par. B || 16 oris vel roris Aa 
20 andivimns A || qnod AB || 22 nlla homm miserato B 
ignoscis B || 26 infoelicinm B p 27 colet B 



12 



180 QUINTILIANI 

CCXCIX. 

Ossa eruta parricidae. 

Pabbicidae insepulti abiciantue. sepulcbi vio- 
LATi siT ACTio. Decedens pater mandavit 

5 filiae ultionem, dicens se duorum filiorum ve- 

neno perire. puella reos postulavit. inter moras 
unus se occidit et sepultus est in monumento 
maiorum. alterum cum damnasset et insepul- 
tum proiecisset, eius quoque^ qui sepultus fue- 

10 rat; ossa eruit et abiecit. accusatur violati 

sepulcri. 

SERMO. 

An utcumque sepultum eruere non liceat? an ei 
non licuerit, quae potuit <8epulturam>prohibere? an 

15 etiam^ <(ut^ non iure fuerit sepultus? hinc speciales 
quaestiones, utrum lex damnatum tantum parricidii, 
an revera parricidam prohibeat sepeliri? an ille parri- 
cida fuerit? in hoc probativae duae^ altera 7Cad'i]- 
TLKrij altera jtQayiiatixi^ , id est, adfectus et iuris 

20 quaestiones. an damnatus sit sua sententia; qui sibi 
manus attulit? an et de illo iudicatum sit, cum 
frater eius convictus sit? an non possit quisquam 
mortuus damnari? etiam ut alit4S nemo possit, an 
<non> is utique potuerit, qui in reatu periit. f ul- 

25 timae pelagif qualitas, in qua totius controversiae 

yires sunt: quale huius factum, utrum venia dignum 

an damnatione sit? in qua tractatione jtad^rjrvxas 

pro re publica indignandum. 

4 pater am, F || 6 moras ^iudicii^ JSo || 7 xmius B y 10 
fsj A II 14 ^sepulturam^ Eo \\ 15 qutatu A || *^nt^; an 
etiam ^ille^ non i. f. sepnltus? Bo jj 17 illa B || 18 pateticae 

A, patheticae B || 19 ^ragmaticae A, premathice B 1 20 suae 
sententiae B | 22 comunctuB B || posset B | 28 aliaB A, filios 

B, corr, auct. incert, ap, Aer [ 24 q A || ^non^ JRo || 24—25 
ultima peragitur qu. edd. a Piihoena, ultuna delicti qu. Ro, 
an *ultima solet (debet) peragi qu. {?) || 27 pateticos A, pa- 
theticos B 



DECLAMATIONES. CGXCIX. 181 

DECLAMATIO. 

Sepulti ergo essent et aetema quiete conditi 
iacnissent panicidae manes iu^ta patris latus? ut^ 
quod diis hominibusque Yide[a]tur indignum; tu- 
mulo tectus videretur^ cui leges terram negant; in 6 
cuius cruciatus cum omnia commenta sit antiqui- 
tas^ citerior est tamen poena quam scelus; cuius 
statim ora oculosque a iudicio lex iussit obduci, 
ne hunc iucundum caeli aspectum poUuerent tetri 
oculi; cui lucem viYO^ iluctuanti mare^ nau&ago lo 
portum, morienti terram, defancto sepulcrum negat. 
quem in poena<m> sua<m> iubet vivere, huic tumulum 
et exequias persolvi fas fuit? adeone omnia ^iura^ 
perierunt, ut ex duobus meliore loco habendus sit 
manifestior parridda? 16 

Tu yerO; puella tam honesti adfectus, quidquid 
tacita pietate suggeris, vel his audientibus refer. 
mihi crede, modo adprobasti, nihil te de fratribus 
tuis solere mentiri. »dies, inquit^ noctesque mise- 
randa patris umbra circumvolat^ qualis erat cum 20 
mandatum daret; modo minax atque effera^ repente 
summissay his me vocibus (ut sciatis) appellat: „tu 
qaidem, filia^ parricidam postulasti; eodem criminey 
iisdem argumentis^ communibus ut<r>ique legibus 
iadiciisqae^ qui supererat damnatus est. nunc unus 25 
superest dolor^ quod parricida sepultus est, quod 

2 de sabplicio cullei et paene, parricidarum 
A I S manas B 1 4 vide[a]tar Bo || tamalto Aa | 7 tamen est 
B 1 8 abdnci AB, corr. Aer, || 9 iocandam AF || 10 foitati 
mare Aa, faiti mare Ab, fuit at in mare B, fnit at in mane 
P, coft. Aer || 12 in poena<m> Bua<m> Fr; fortasse *in 
poena saa inb. tabere y 13 persolvis B || q A || vas foit A, afiEuit 
B, eorr. Pi | <iurti'> JRo || 14 habe^dum B || 17 verbis 
aud. A I 21 maendatam A, mandatam B 1 24 hiisdem B || 

comminibuB A H at<r>iqae Pi | 25 sup^rat A 



182 • QUINTILIANI 

aetenia quiete compositus sepulcro meo parricida 
patrem premit. aude nunc aliquid puella fortius^ 
et ab hoc utique me vindica; quem ego occidL ex- 
pulsus sedibus meis contactum illius fugio, quid 
5 agis, infelix puella? ecquid agnoscis alterum patris 
mandatum?'' itaque ut primum accessit ad tumu- 
lum, sponte resoluta lapidum compage, impios ci- 
neres in editum terra suggessit: onerosa etiam in- 
feris monstra in lucem redundare visa sunt.« 
10 Dii boni^ post haec quisquam queretur, cur ex 
duobus parricidis neuter iace^a]>t tamquam pater, 
uterque tamquam frater! 

ccc. 

Adultera apud fllium iudicein rea. 

16 Apud communem filium iudicem ream adulterii fecit 
maritus uxorem. matrem absolvit adulescens. 
pater eandem detulit in iudicium publicum et 
damnavit. abdicat filium. 

SERMO. 

20 De ante actis temporibus non tantum est quod 
adulescenti nihil obicitur^ sed etiam quod proxime 
iudex placuit patri. quorum ratio cum constet, po- 
terat non improbi, vel non manifesti erroris peti 
yenia. sed prius iure defendendus est. 

25 • DECLAMATIO. 

Obicis sententiam; non dico, qualem: iudex pro- 
nuntiayi[t]. dispiciendum tibi fortasse fherit^ ad 

3 ob B II <per 8€h.y qnem ego ^bis Boy occidi || expolsd 
B I 5 haecquid A, et qidd B | 6 accessi edd. jj 8 in editum 
A I inferio Aa | 9 yisi B^F jj 11 iace<a>t Bo | 15 adnlteri 
AaB 1 figcit om. B jl 16 matre A, mater B ) 22 ind AB ) pla* 
cnit ratio p. Ba(— P) 1 26 pmnnntiayit AB, corr. Sch | 26 de- 
spiciendnm AaB 



DECLAMATIONES. CCC. 183 

quem venireS; diligentius exeutiendi mores: nuUa 
iudici libertas est^ nisi pronuntiare licet, utrum vo- 
luerit. fortasse erraverim in dispiciendis causis, 
minus prudentiae habuerim iuvenis: ego nihil aliud 
debeo, quam fidem. an tu ea condicione litigabas, 6 
ut pronuntiare pro te necesse esset? Hoc dicerem, 
si in quocumque iudicio sententiam tulissem. ali- 
quanto fortius <(agendum^ est^ cum iudex a te sim 
electns: hanc, quam nunc eripis, c[l]aritatem in iu- 
dicio dedisti. 10 

Quid tamen pronuntiayi^ et in qua causa? Beam 
absolti. non .dico, quam ream^ nec cuius criminis: 
hoc dico: male audire plerumque iudicum nimia 
severitas solet nec umquam in convicium nisi 
asperae sententiae yeniunt. ideo absolutos publica 15 
illa acclamatio prosequitur: a damnato tristes re- 
cedunt; et victricis quoque partis silentium esi ab- 
solvi. si hoc invidiosum; si hoc criminosum est; 
quomodo me putem potuisse defendi^ si damnas- 
sem? Absolvi matrem meam. hoc non eo perti- 20 
net fortasse, ut debuerim crimen remittere. multa 
ignorantes patimur. mihi mater innocens visa est. 
obiciebas tu adulterium — nihil necesse est tractare 
de causa^ pfaesertim cum nihil sit ablatum defen- 
sionis — : mihi tamen omnia, quaecumque in ma- 25 
trem meam dicebantur^ incredibilia sunt visa. re- 
spuebat illa f . . . f magis apud me agebat causam 
mater mea^ dicens: »scis quomodo te amayerim, 

2 iud AB, yidere F || si Aa || utrum A || 3 despiciendis 
AaB II 4 debeo] habeo B || 7 aliquando AB || S ^agendum)^ 
Bo cf^ 66, 20 et 203, 3 \\ 9 c[l]aritatem Gr || in om, AaB || 
12 non ^dum^ Ito || 13 iudicimn AB j| 14 in om. B || con- 

Yimun A, coniuctQm B, coniunctim F || 15 absolutas B || 22 
ignorantnr B, ignoranter P || innoscens Aa || vis B || 23 ob- 
itiabas A || 24 fortasse* solutum vel sublatum || 27 illaf. . .f, 
magis Eo || causa AB~F 



184 QUINTILIANI 

quomodo educaTerim; nihil mihi obiectum est id 
aetate prima^ nuUa fabula ante partum secuta est: 
ream facit annm et iuyenis matrem.4: tu me iudi- 
cem faciebasy illa testem. accedebat his illud etiam^ 
6 quod non existimabam tam asperam illam dissen- 
sionem, nec veram esse litem^ quae ad filium du- 
cebatur. videbamini mihi quaerere intercessorem. 
aliud fortasse fuerit; quod te postea concitarit: illo 
tempore nihil facere melioris mariti^ nihil indul- 

10 gentioris potuisti. ad eum iudicem perduxeras 
uxorem^ qui damnare non posset. 

y^At enim postea hoc crimen probayL'' Non iam 
respondeo ista^ quae dixi, f aiiis muneribus accipere 
iud extraneorum naturam quaf fortasse iratior 

15 existi. non semper erroris odium penes cognoscen- 
tes est: aliquando causa profertur neglegentius, in- 
terim defenditur. si matrem meam nunc audias, 
dicit; se ad illos iudices venisse securam; et obsti- 
tisse sibi fiduciam prioris sententiae; utitur in de- 

20 fensione^m]> claris ac nobilibus exemplis, damnatos 
mihi Camillos et Rutilios narrat. verum quicum- 
que iste exitus fuit, habuerit suum finem. si cri- 
mina in me explet (neque yereor), plura confitebor, 
quam obicis: et cum damnata esset mater mea^ 

26 fleyi et grayiter tuli. 

2 faxnnla Aa || 6 tamen B || 8 concitant Aa || 9 meliores 
B II 11 q A II 18 — 15 aliis anribus accepit iudez extraneus: 
ntriqne fort. ir. existi. Gr; al. aur. acciperet i. extraneorum 
causam, qua f. ir. eztitisti Obr; nec quod fort. ir. extiteriB 
Sch; forta89€* al. munerib. accipere iudices eztraneam cau- 
sam: ^damnasti^f quia fori || 15 conexiBti Aa, ezistis Ab | 
cognoscentis Ab P || 16 perfertur AB, corr, Aer || 18 iuctd A | 
19—20 defen8ionc<m> Gr || 20 dampnatis A || 21 Rutilius 
AB— F 1 22 8uum nlium Aa || 22—28 an *criminari me ex- 
pedit (?); fii crimina i. m. expues, n. vere^>or <et> pl. c. 
Sch II 24 et co d. Aa || 25 flevit Aa 



DECLAMATIONES. CCCI. 185 

CCCI. 

Bi^ta a diyite pro ancilla. 

Pauper divitem invitavit ad cenam. erat in mini- 
sterio puella pauperis. interrogatus pauper a 
divite, quaenam esset, dixit ancillam. discedens 5 
a cena dives eam rapuit. educta ad magistra- 
tus puella ex lege raptarum nuptias optavit. 
dives accusat pauperem circumscriptionis. 

SERMO. 

Etiam si reus est hic pauper, non tamen mihi lo 
videtur aspere et concitate contra divitem acturus: 
non tantum accusator dives illi, sed gener est^ et 
nos non sumus iracundi: rapta nuptias optavit. 

DECLAMATIO. 

Si alio accusante dicerem causam, sciebam et. 15 
expertus proxime eram^ esse nobis aequam etiam 
adversus divites libertatem. sed me, quamquam 
indignissime petar, non tam lex, quam ratio pro- 
bibet a conviciis. 

Ego bunc amicum semper optavi, etiam ante- 20 
quam essem socer^ et colui et aliquid etiam supra 
vires facultatium mearum in excipiendo eo ansus 
8um. atque ,id me fecisse ante omnia confiteor, ut 
jpatrontmi baberet filia mea. nunc vero eum mibi 
fortuna ipsa generum dedit^ quem maxime dilige- 25 
bam. tota itaque haec^ quae pro innocentia mea 
adhibebitur, yon tam defensio erit, quam satisfactio. 

11 aspnre A || concit A|| contrate A || 13 nos] nostris 
Bo H non om. Aa | abtavit Aa, obtavit Ab || 14 ^Narratio AB|| 
15 sic F II 16 eBset A H 17 divitem Aa | 21 esee A j[ colm ali- 
qnid A 1 snpera Aa || 22 facultatum B |j 24 potiorem AB, 
corr. Gr II 27 satiff A 



186 QUINTILIANI 

fortasse detrectet: sed tamen audebO; ne nos fasti- 
diat. non sum quidem locuples^ sed quotus quis- 
que? inops censu^ sed integer, sine crimine^ sine 
fabula: non indignus aliquando huic diviti visus^ 
5 qui amicus yocarer^ ad cuius mensae quoque so- 
cietatem abundans et locuples accederet: et existi- 
maram fore hoc quoque inter causas amicitiae, si 
cenulam di?iti pauper fecisset, non illam beatam, 
nec qualem hic potest^ non instructam ministeriis 

10 — unde enim nobis? omnia proferenda sunt in 
medium^ cum praesertim iste nos propius <^non^ 
cognoverit. quidquid illud fuit^ ne dedignaretur di- 
ves^ maxima curaparekYi, ipse composui, et post f se- 
curitatem f modo conyiya^^e^ serus accessi. sed opus 

15 erat ministerio. hoc parayeram mihi non pecunia^ 
non emptione; sed uxorem ducendo^ educando hanc 
puellam. admiratum credidi^ quod hic sexus mini- 
straret; eoque magis mihi pudori fuit confiteri, 
esse filiam meam. nam neque erat is cultus, et 

20 notitia nobis adhuc noya; et tamen^ si de me quo- 
que interrogasset; respondissem: >seryuli tui sumus.c 
non persuadeo tamen mihi, ut crediderit. neque 
enim irritare tam delicatas eius cupiditates potuis- 
set ancilla, nec fecit^ quod adyersus hanc condicio- 

25 nem fieri fortasse potuisset: rapuit tamquam inge- 
nuam. ideoqne cum educeretuir ad magistratus, ni- 
hil recusavit^ nihil iuri nostro opposuit; nisi forte 
hoc quoque in causa erat, quod ducebatur securus. 



1 detractet B g iam A, tam B— P {| aude bone B— P 
2 locuplex hic et postea B || et AB || 6 aeced«ret Aa, accide- 
ret B g et om. P || existimaret AB, cdrr, Bo \\ 7—8 sice nul- 
lam Aa || 11 ^non^ 8ch || 12 non ded. Aa || IS *parte curavi 
AB, p. cur. ^ipse^, ipse comp. Ro \\ 18—14 sedmilatem Gr " 



14 conviva^e^ 6Tll5uauAgi7 admiraturum Ro || 18 pu- 
dori mihi B |[ 19 nanque B || 22—23 neque tamen AB, corr, 
Aer 



DECLAMATIONES. CCCL 187 

« 

unde enim nobis adversus istum tantos animos^ ut 
vindicaremur? quomodo hanc invidiam potuisset 
ferre paupertas, si occidere filia mea yoluisset iu- 
venem inter principes civitatis? non tamen usque 
€0 hoc, iudices^ valet; ut non dederim beneficium. 5 

Ubi ergo circumscriptio est? quam quidem 
legem arbitror propter eos maxime latam, qui 
circa forenses insidias aliquem scripto callidiore 
cepissent. ceterum ut longius interpretatio yeniat; 
non tamen erit dubium^ circumscriptionem esse in- lo 
evitabilem fraudem, id est^ in qua factum eius de- 
mum aestimetur, qui accusatur. singula ergo aesti- 
memus. Invitayi ad cenam — quae hic circumscriptio 
est? — pauper divitem. yenisti: ago gratias; ha- 
buisti honorem et illud humile limen intrasti et 15 
adisti mensam^ ad quam cum venire coepimus^ 
deos inyoca<^yi]>mus. f alioqui ios in me humani- 
tatis t est nostra frugalitas^ quae yobis utique 
yelut refectionem quandam et quietem praebet. 
inter vestras quoque epulas non semper illa ponun- 20 
tur peregrinis petita a litoribus et silyis: aliquando 
haec yilia^ quae rure mittuntur, adhibetis^ quae 
emere nos pauperes possumus. cenasti tamen hi- 
laris; et; ut yis yideri, etiam liberalius bibisti. 
quare tamen inyitayi? quoniam promerenda nobis 26 
est yestra potentia. si qui me detulisset reum; 
defenderes; si quam iniuriam timerem^ rogarem te 
per ius mensae communis. non est igitur in hoc 
circumscriptiO; quod ad cenam inyitayi. cetera uti- 

5 in AB, corr, Bo Q hoc om. P |j beneficio B || 6 ubi e. 
circ. om. B |l 8 callidiore om. B || 9 decepissent Bo \\ veniet 
A 1 10 ^b (in marg.) A || 12 existimetnr B || 14 est om. B 

17 *inY0ca<^yi^ma8 || in me B, me P; al. summae hum. Bo 

18 fragilitas A || utique quae AB || 21 a om. AbB || 22 rore 
Aa, rare P [ 23 <et> noa Bo || 28—24 hylaris ut v. B — P ' 
27 rogassem A || 28 prius AJB, corr. Pi 



188 QUINTILUNI 

que ad crimen legemque uon pertinent Sequitur 
ergO; ut sit proximum crimen, quod in ministe- 
rio ^erit filia mea. iterum accusabitur paupertas. 
quid ergo nos facere iubes? emere non possumus; 
5 etiam si quid ex cotidianis supererat laboribuS; edu- 
catio exhausit. mutuemur ergo et alienis ministeriis 
lautitias yestras imitemur^ quantum potest quis<(que^. 
apud Yos illi greges ministrorum, apud vos aurum 
et argentum. ministerium ergo fuit ex meo. non 

10 est istud deforme pauperibus: nam et si in aliud 
diei tempus incidisses^ tum quoque tibi yideretur 
ancilla: yidisses pensa facientem. filia igitur mi- 
nistravity sicut mihi solet. niei veritus essem^ ne 
tibi invidiam fieri putares^ nisi me frequenti hu- 

15 manitate in honore posuisses, ego ministrassem. 
Hinc quoque remove^ quod tu fecisti: non est cir- 
cumscriptio, quod interrogatus verecunde respondi 
et^ cum mihi tecum coepisset novus usus^ erubui 
videri sine ancilla. hoc mali habet ambitus. pec- 

20 casse me fateor: dicendum fuit yerum. sed hac 
poena potes esse contentus: non inpune fecL en 
quae a me facta sunt^ haec sunt: hi<[n^c me circum- 
scriptionis accusa^ nihil ipse feceris. num enim^ si 
tu nihil concupisseSy non rapuisses, poterat mihi 

26 obici circumscriptio? hoc ergo exigis, ut ego nocens 
sim non ex meo facto^ sed ex tuo. 

AgC; res quidem ipsa crimine caret, sed animus 
suspectus est? quid est igitur? me credibile est 
circumscribendi mente fecisse? inyitayi^ ut raperes? 

30 neque enim poterat dubitari; quin quaereres^ quae 
ministraret; et cum interrogasses, certum erat fore, 



6 intaemnr B||7 lautitias A|| mittemTir B,' imitamnr 

invi 
Eo 
rens B- 



6 intaemnr B||7 lautitias A|| mittemnr B,' imitamnr 

qni8<^que^ Sch || 10 est om, AaB ) 12 pensa A |i 14 

idia A | 19 abitus A | 21 et AB, eorr, Bo | 22 hi<n>c 

II 26 nt ergo n. Aa || 27—28 animos diBpectua Aa || 30 qnae- 



DECLAMATIONES. CCCI. 189 

ut protinus cupiditas aliqua in animum tuum de- 
scenderet; et cum concupisseS; ut raperes. quae si 
nuUa ratione^ nuUa divinatione proyideri potuerunt: 
apparet non propter id factum, quod sperari non 
potuit. quid enim in causa fuit^ cur raperes? cultus 6 
▼idelicet te inlesit? hic enim adici solet ad spe- 
ciem — : talis ministrabat; ut necesse esset ancil- 
lam esse mentiri. 

Tu porro (permittas etiam aliquid mihi libertatis) 
rapiebaS; vel<ut)> ancillam? — : tu raperes ancillam lo 
eiuS; apud quem paulo ante cenayeras? sed non 
credidisti^ ancillam esse. possis tu fortasse huc 
usque descendere; ut non fastidias pauperes: num- 
quam cupiditas tua usque ad mancipia descendet. 
ac si forte cepisset oculos tuos [petisses]^ quid 15 
opus erat yi? non munusculo sollicitas^es? non, si 
contumacior esset, pro tua illa comitate a domino 
petis^es? potuisti ergo scire^ etiam antequam ra- 
pere inciperes. in ipso yero raptu non apparuit 
tibi ancillam non esse? non taiQquam libera repu- 20 
gnayit? npn proclamavit patrem? nuUam vocem 
meam audisti? fieri non potest, ut non eruperit 
ingenuitas, quae aditura erat magistratus. 

Aut ego fallor^ aut de hac tota causa iudicatum 
est: nam si quid feceram fraudis^ apud magistratum 26 
agere debuisti. ^^circumscriptus sum, ancillam pu- 
tavi/' necessitatem raptoris agnovisti. 

Non puto te obicere, quod nuptias optavit. sed 
nec ego inputo; sicut ne gratulor quidem hoc 
matrimonio. mihi magis convenisset gener, cum 30 

9 *permitti8 AB, permitte edd. \\ 10 vel<ut> Gr || 14 di- 
Bcendet Aa, discendit Ab || 16 [petisBes] Gr || 16 sollicitasti 
et postea petisti AB, corr. (rr || 17 at omniso B || 19 — 20 ap- 
paiui ti biancillam A || 22 moam cibmrdum iudicat Bo; for* 
tasse *voc. eins. | 24 nt ego f. A 1 30 magis c. g. c. q. mihi 
om, B 



190 QUINTILIANI 

quo mihi par conyictus, apud quem^ si forte ce* 
narem^ uxor ministraret. tu tamen quid circum- 
scriptione ista perdidisti? uxorem non habes locu- 
pletem: nihil enim magis, quam pecuniam desi- 

. 5 deras? o te dignum^ qui duceres pareml tunc scires, 
quae discordiae, quae contentiones^ quam frequens 
mentio dotis, quam erecta ex aequo cervix. utique 
in his tuis deliicis, in his cupiditatibus tibi liceret 
amare aliquam ancillam, deperire aliquam mini- 

10 strarum. at nunc habes uxorem non ambitiosam, 
non exacturam comitatus^ sed quae tota ex tuo 
Yultu pendeat. laborare consuevit: habebis ancil- 
lam. Tu tantum [etiam]si quid ego offendi, mihi 
irascere: nihil illa fecit, nihil illa peccavit; iussa 

16 {ecity in ministerio patri paruit: ad illam hoc tantum 
pertinet, quod optavit. 

CCCII. 

Auctoratus ot) sepeliendum patrem. 

Gladiator in quattuordecim gradibus ne se- 
20 DEAT. Quidam ut patrem sepeliret^ auctoravit 

se. die muneris productus sub titulo causae 
rudem, postulante populo^ accepit. postea pa- 
trimonium statutum per leges equitibus adqui- 
sivit. prohibetur gradibus. 

26 DECLAMATIO. 

Postea dicam^ qua causa paene gladiator factus 
sit^ postea hoc^ quod obicitur, in laudem yertam: 

3—4 locnpletem utile ee divitibns uxores pauperes dn- 
cere nihil etc. A || 4—6 des. et te d. B || 7 recta Aa, erectae 
B II 10 at om, B || 13 [etiamjsi Bo || 14 nihil pecc. A || yisa 
P II 15 fnit AB, corr. Sch || 18 antoratus hic et postea Ab || 
21 sed die nnmeris B || 22 sndem Ba || 22 statnm AB || 27 
qaod dicitnr A || veram B 



DECLAMATIONES. CCCII. 191 

interim incipere libet ab ipsa lege. ius certe se* 
dendi implet ingenuitas et census. quaerendum est 
ergO; an hic gladiator sit aut Aierit. non sumus magni 
legis interpretes: non ludum^ nec arenamy nec ar- 
morum [in]scientiam complexa est^ sed gladium. 5 
cui dubium est, id exigendum esse in eo, ex quo 
nomen gladiatoris ductum est? gladiator igitur est, 
qui in arena populo spectante pugnavit. nam neque 
oratoi* est^ qui numquam egit causam; neque accu- 
sator, qui reum in iudicium non deduxit; neque reus^ 10 
qui causam non dixit. yideamus et ipsius periculi 
causam. quaero^ an si creditor post datam pecu- 
niam operas remisisset, diceres eum gladiatorem 
fuisse? 

„In ludo fuit." Fuerunt doctores et medici et 15 
ministri: neque tamen [in] illo nomine tenentur. 
„Productus est." <Sed> et alii multi, spectaculi gratia. 
„sed adfuit pugna<e>''. f sed animum tenetis f cum 
praesertim hic ordo ex laude militiae hoc nomen 
acceperit. non ergo pugna per se turpis est, sed 20 
inhonesta pugna. dedit enim et familiis nomina: 
hinc Corvini, hinc Torquati, hinc Opimi. illum 
ergo maiores prohibuerunt theatro, qui vilitate, 
qui gula se auctorasset. mutuatus est pecuniam^ 
ut patrem sepeliret; mutuatus unde potuit: et quo 25 
turpius puta? esse sic mutuari; hoc honestius fecit. 
vidit enim, quid sibi accidere posset auctorato, sed 
illud crudelius putavit^ si pater insepultus iaceret: 
gladiatores sepeliuntur. isti accusatores et Cimoni 
illi, quod patris corpus vicario corpore redem<er>it, 30 

3 magnae B H 5 [inJBcientiam auct, incert. ap, P» H in- 
serefit :il || 7 glad A | 8 harena B || expectante A || 9 oira- 
tor A II 9— 10 accusator A [ 10 reua A || 16 [in] Lat \\ 17 
^aed^ Mo || 18 pugna^e^ Aer || sed ^et^ alii multi equi- 
tes (?) Bo 1 24 gila Aa || auctor A || 27 possit AB-P || 30 
qui AB, corr. Gr || redem<er>it Gr 



192 QUINTILIANI 

crimmi darent. ^^Sed indicavit popalo, quare yenisset 
in ludum/' Non pugnaturus, tmttm ut notius 
£eT^. exemplum. num te, popule, iudicii tui paeni- 
tet^.qaomodo postea yixit? quam frugaliter adqui- 
6 siyit?> quam parce? quam Jaboriose? ausim dicere, 
neminem sic, ex hoc ordine^ nec ex alio. 



CCCIII. 

Proditioiils rei^ fortes. 

Proditionis rei causam de vinculis dicant. Qui 
<^roditionis^ rei facti erant; ruptis yinculis 
fortiter fecerunt. praemio petunt^ ut soluti 
causam dicant. 



10 



SERMO. 

15 An reis dandum praemium? an proditionis reis? 
an biS; quos non ciyitas armavit? an contra legem 
dandum sit? et hanc legem? et hoc tempore? an 
toUatur summa legiS; etiam si vis extenuetur? qua 
mente petant? quid utilius? 

20 CCCIT. 

Tria praemia diyitis sacerdotis. 

Sacebdos tria praemia accipiat. viro forti 

PRAEHIUH. Dives sacerdos inimici pauperis 

filium sacrilegum uno praemio liberayit. eun- 

}^ dem [in] adulterii damnatum secundo praemio 

absolvit. bello patriae pauper fortiter fecit^ 

1 crimen AB, corr. GV || 2 ut om, B 1 notiuns Aa H n. illis 
fieret B || tonc AB, corr. Eo |l 3 tum AB, corr. Bo || popule 
A II 4 qua B || 10 ^proditionis^ Bo || 23 filium om. B || eacri- 
legium P y 24 *in adulterium Aa, in adulterio AbB, in ad- 
ulterio ^deprehensum et^ Aer 



DECLAMATIONES. CCCm. 193 

filius ille deseruit. vult eundem tertio^pra^io 
sacerdos liberare; petit praemio vir/^cjr 
ut occidatur. •!:>*/ 



DECL AM ATIO. K>JS'J^ 



Utra lex antiquior? belli utique pmi^fiSieer- 6 
dotium pacis res est. tua ad uuum pertinet^ haec 
ad omnes. mibi lex debet, tu legi. utrius legis 
hoc tempus? egb dignior sum praemio, quam tu. 
me viro forti contigit victoria, te sacerdote admis- 
sum sacrilegium. Haatenus de personis: transeamus lo 
ad optionem. ego hodie primum opto, tu bis optasti; 
et ego melius opto desertoris mortem; quam tu 
vitam sacrilegi. sacerdos^ castra vindico: disce tu 
vindicare templa. [quid, si contra legem petis? 
unius vitam iam ter optasti.] comparavi publicas 16 
personas^ nnnc compa<^rabo]>rem. tu optas numquam, 
nisi de alieno: ego de meo. <^quid? si contra legem 
petis? unius vitam iam ter optasti.) 

Quamquam quid mihi cum lege? dum ne veniat 
adulter illC; ille sacrilegus^ ille desertor in penates 20 
meos. sciet^ quanto meliore patre natus si^ quam 
immico. armiger, da gladium: yindicabo ego illum 
maritum, vindicabo templum. legem habeo et viri 
fortis et patris. innocentem filium habui ante 
huius sacerdotium: sub isto primum expilata templa. 2& 

1 mu B II 7 lege B || utriuB [legis] etc. Bo: fort. *6— 8 
belli ut. prior. ntrius leg. h. tempus? sacerd. pac. etc. — tu 
legi. ego dignior || 9 foite AB, corr, Aer || 11 opinionem AB, 
corr, Aer jj 11 tu b. o. e. e. m. opto om, B || 12—14 an *ego 
m. o. d. mortem ^yir fortis^, quam t. y. sacrilegi sacerdos. 
castra V. etc, (?) |t 16 ortasti A || 14 — 16 [quid etc, — op- 
tasti.] Ro, II cum paravi B || 16 num comparem AB, 
corr, Gr || 17—18 <quid c«c. — optasti.^ Bo. j| 22 det B jj ego 
om. B II 23 abeo A 

Qaintiliani deol., ed. Bitfcer. 13 



194 QUINTILIANI 

farorem hoc iuyeBis mei putabam: fiducia erat, 
multum est, diyes, colere templa: plus tamen sm^ 
tueri; incendere hostium templa. cur enim, si quid- 
quam tua vota proficiunt; cliens tuus deseruit? mihi 
6 debetur praemium quod petiero. possum et tuam 
mortem^ possum tibi auferre sacerdotium. 

CCCT. 
Exnles a diTite pngnare inter se coacti. 

EXULEM IKTBA FIKES DEPBEHENSUH LICEAT OCCI- 

10 DEBE. Duos pauperes dives, inimicos suos, 

inprudentis caedis quinquennii exilio damna- 
tos, intra fines deprehensos, dimicare inter se 
datis gladiis coegit. commorfcui suni accusatur 
iniusti supplicii. 

16 DECLAMATIO. 

Nisi praeoipua, iudices^ inpotentiae voluptas di- 
yitibus yideretur, ut sceleribus suis etiam glorien- 
tur: fuerat tanti miserrimorum ciyium perire yin- 
dictam, si possit tacere^ qui fecit. haec enim est 

20 exacti iniusti supplicii manifesta iniuria, quod ex- 
cogitayit, quomodo ab inimicis mors exigeretur et 
ipsis inputaretur. 

Homines innocentes cum damnarentur quoque, 
iidesios inter se concurrere coSgit; quos etiam in 

26 calamitate fortuna coniunxerat^ iussit ut invicem 
se occiderent (quod gravissimum illis fuit) scientes. 

1 hnnc Bo l 2—3 snBtmere AB, carr. Bo; p. t. (ea, vd 
Dostra^ siutmere, plus inc. 8ch || 6 petioro A | 8 adiute B || 
12 izina B || 13 cum mortoi B | 16 xiiBi] cmn Gr | Yolun- 
tas B II 18 faerant Ab ) 21 et om. B | 23 damnarent qnia 
qnoqne Aa, damnaretnr qnoqne B || 24 confestim AB, corr. 
Chr 1 cogit B— P || 26 calamitates B 



DECLAMATIONES. CCCV. 195 

aestimate^ iudices, quid timuerint, qui hoc fecerunt. 
quamyis autem^ iudices, adicere invidiam sceleribus 
numerus soleat, nos tajnen confitebimur, inter so- 
latia doloris nostri esse numerandum, quod ambo 
perienmt. sic miseros commisit, ut si unus vicis- 5 
set^ post quinquennium l^edire non posset sive igi- 
tur constare yobis, iudices, debet ultio: nulla um- 
quam res sic contra leges excogitata est^ ^quam^ 
ut intra fines depr^bhensum^^exulem^ exul occideret^ 
siye crudelitatis exigere debe[a]t poenam yestra iu- lo 
stitia: non satis habuit, quod adyersus miseros lex 
irata conscripserat. quanto enim grayius tulerint 
supplidxmi, quam meruerant, yel sic aestimate. 
Jioc inimicus elegit, et inimicus pauperibus iratus: 
haec enim odia altissime sedent^ cum aliquis his^ 15 
quos contempsit, irascitur. innocentiae fiducia con- 
tra opes istius steterant, non tamen futuri pares, 
nisi duo fuissent. contra gratiam armayerunt mi- 
sericordiam sui, donec ambo in periculum capitis 
adducti. testes enim non defherun£ quantum tamen 20 
yaluit innocentia! constitit inter omnes non potuisse 
iUud nisi ab inprudentibus fieri. incredibile est, 
iudiees, quanto difficilius finibus careant^ qui exi- 
lium non meruerunt. amplectebantur miseri pio 
fhrto extremTmi patriae solum^ non me hercule scio^ 26 
an.alicuius insidiis perducti, an aliqua humanitatis 
facie inpulsi: nihil- probare possxmi: ambo perierunt. 
si tamen intueri ^rei^ naturam yolueritis^ apparebit 
profecto, non casu eos in eum locum potissimum 
yenisse^ in quo ab inimico deprehenderentur. depre- 30 

3 nimieniB] nostns P | 6 mifleras B — P || commi A || 6 
poMit B I 7 nntio Aa, legam iiIiio(?) JBo | 8 si B | ^qaam^ 
Bo I 9 ^exiilem> Aer ) 10 debeat A, debebat B, oorr. Bo || 
14 hoc minatos eL B || 16 contempserit P || narratio A; 
iraflcitor. Narratio (rubro colore servptum) innoc. B || 18 dnos 
AB I 20 enim AB, corr, Or; autem Aer || 24 pro P | 25—26 
scin al. B || 28 ^rei^ Bo 

13* 



196 QUINTILIANI 

hendit enim^ tamquam expectasset minus quidem 
miserrimos ciyes confuderat istius aspectus; iugu- 
lum contumaciter parabant. »iampridem mortem 
contempsimus, nec inimicitias adversus te suscepi- 
6 muSy nisi lucis vilitate. occide: numquid plus 
potes?« risit animos; et^»adhuc nescitis, inquit; 
quantum opes yirium habeant: ef&ciam vos inimi- 
cos€. tradl utrique gladium iubet et custodiri in 
primo impetu manus; -circa flagella et ignes et 

10 omnis tyrannicae crudelitatis apparatus. quantos 
enim fuisse credis metus^ qui effecerunt, ut con- 
currere illis expediret? o misera condicio! magna 
necessitate yicta libertas est. tunc rogayerunt; 
donec iste crudelis lanista >concurrite, inquit: i^ 

15 istas innocentes manus venitis prudentes; non con- 
tinget innocentibus moric. quae miserorum inter 
binos metus cunctationes! occidere coacti sunt eos^ 
quorum miserebantur. quid ego faciem tristissimi 
illius contentionis narrem? quid yuhiera? quid san- 

20 guinem? quid gemitus? tu saltem fortuna melius: 
uno uterque fato iacet. te tamen^ diyes^ interrogo, 
quid de illo facturus fueris^ qui superfuisset? hoc 
est puras manus habere? hoc nobis pro innocentia 
imputas? nocentem fecisti ipsam infelicitatem et^ 

26 tamquam parum esset exigere poenas, supplicia in- 
famasti^ id denique coegisti, quod defendere non 
potuissenty nisi coacti. 

Iniusti supplicii ago. non est mihi lex inter* 



2 conspectus P|{iuguluA||6 occidere B || 6 animo B, 
fort,* amicos || 7 opus B || 10 omnes AP || appaiatofi AaB || 13 
tiinc] diu Gr || 16 initie AB, mitis P, carr. Bo, qtU tamen 
mdlit 14 — 15 en istaB inn. manus poUuitis pr.; et istas in 
m. committite pr. edd. ab Aerodiana || contmgit A || 17 bo- 
nos B II cunctatio nec occ. AB, corr. Pi || 18 ergo A || 18^19 
tristis si nuUius B || 19 temporis AB, corr. Bo || 24 putas B 
25 quanquam B || esset et A || 26 idemque B 



DECLAMATIONES. CCCV. 197 

pretanda. omne iniustam supplicium est, quod non 
est exactum secundum legem. da igitur ius mihi^ 
quo perire debuerint. „ExuIem intra fines li- 
ceat occidere/' Quod satis est: non occidisti. 
quidquid aliud factum est, contra legem est. sit 6 
aliquid mitius, sit aliquid clementius: non licet; 
nec tibi licebit ignoscere. »exulem intra fines 
liceat occidere.4c neminemy iudices, eorum; qui 
iura condiderunt, tam asperum et trucem existimo 
fuisse^ ut tantum scelus crederet posse fieri. metu 10 
sine dubio fines nostros clusit exulibus; magnam 
tamen illis^ qui deprehendissent; inposuit di&cul- 
tatenu exulem intra fines deprehendisti: occide, si 
potes; sed occide tua manu^ sume camificis animum. 
sequetur quandoque te ista conscientia, et quam- 15 
quam inpunitus sanguis manabit tamen usque ad 
animum. quae sunt istae deliciae, ut tu velis 
inimicos tuos incruentis manibus occidere? ex- 
ulem intra fines liceat occidere: si deprehen- 
sos detinuisses^ iniustum supplicium esset. nemo 20 
inter poenas exulis constitnit mortis expectationem. 
istudy quod nutum tuum diutius vident, quod ar- 
rogantiam ferunt^ iniustum supplicium est. non 
licet tibi gladium supra cervices diu tenere; non 
licet iugulo necem admovere lente. tu eos deti- 25 
neas in^a fines^ quibus yenire non licuit? occide 
yel statim yel, si differre potes, miserere. nondum 
dico, concurrere — : praesen^ te ^alterum)> alterius 
ceryicem ferire coegisti: iniustum supplicium est. 
y^OTi debent.'^ f Qua lege in qua scriptum est 30 

16 manabat B || 18 ^inpradentis m. AB, inprudentibas 
m. edd, j| 28 fnermit Aa 1 25 ingnlo A || iugulnm P || 27 
defferre A, deferre B || 28 praestantis AB, corr, Bo {cf. 198, 
27) II ^altemm^ Qt || 30 debet AB || 80«^.: qua lege? in qna 
Bcr. est cui licet, occidat Ro; forUme *qna in lege scr. est 
ita )>(exale8) occidantar<c? {cf 201, 13 sqq., 207, 10 et decl. 
383 fin.) 



198 QUINTILIANI 

cito occidat f putate, iudices^ huius furoris ad 
yos causam referri: ex duobus exulibus intra fines 
deprehensis ab altero occisus est alter. statim 
cum hoc agere iniusti supplicii yoIo. quis tibi gla- 
5 dium dedit? quomodo potest fieri^ ut is debeat 
occidere^ cui necesse est mori? nemo, ut opinor, 
absolY^er)>et. . fieri non potest, ut si damnanda 
Aierit audacia, non sit Yindicanda necessitas. cum 
illorum crimen foret, si Yoluissent: tuum sit ne- 

10 cesse est, quia coegisti. Si concurrissent et YiYC- 
rent, iniusti tamen suppUcii agerem. facile est 
Yitae damnum: abstulisti miseris innocentiae opi- 
nionem et ut pessimum gladiatorum genus perire 
iussisti. non potueras absoWi^ si infelicibus mis- 

15 sionem dedisses. quos composuisti? homines eius- 
dem ciYitatis, eiusdem fortunae^ eiusdem inimicos. 
plurimum tamen adhuc ad dolorem pertinet^ quod 
te spectante pugnarunt: ille graYissimus dolor^ quod 
ad inimici Yoluptatem satisfacerent. misera condicio 

20 necessitatis! gloria infelicibus erat, facere quod 
nolles: quam contumaciam Yicisti! 

Proponite ignes et <^flagella]>^ constituite ante 
oculos illud crudele spectaculum^ sedentem hunc 
altius, armatos circa serYOs. neque enim profecto 

25 sine praesidio magno^ sine certa securitate fer- 
rum commisit inimicis. qui dolor miserorum^ quod 
quemquam Yulnerarent isto praesente! certum ha- 
beo: et hortatus est et laudaYit illum, qui prior 
percussit. omnia licet feceris^ neuter tamen amicum 

30 suum occidisset, nisi scisset expedire^ ut uterque 
moreretur. si bene miserorum innocentiam noYi, 
non tantum tibi^ quantum optaYcraS; contigit: 

2 causam] tamen P || 3 altero B || 5 is om. B I| 7 absol- 
Y<er^et Eo || 18 damnayerat B || 21 YeUes AB, corr, Gr \\ 22 
<flagella^ Bo cfs, 196, 9 || 26 inimicus B || 28 est om. B | 29 
*percu8si<8se^t (?) \\ feris B || 32 n. tamen tibi quonia op. P 



DECLAMATIONES. CCCVI. 199 

concurrerunt lateribus nudis. omnia tu licet cru- 
deliter excogitayeris^ fecerunt tamen bonum exem- 
plum. 

CCCTI. 

Expositns^ negatae matris nnptias petens. 6 

Maritus peregre proficiscens praecepit uxori, ut 
partum exponeret. expositus est puer. maritus 
peregre uxore herede decessit. post tempus 
quidam adulescens; cuius aetas cum expositio- 
nis tempore congruebat; coepit dicere se filium lo 
et bona sibi vindicare. inter moras iudicii 
bello idem adulescens fortiter fecit. petit prae- 
mio nuptias eius, quam matrem dicebat, ma- 
nente priore iudicio. 0. D. 

DECLAMATIO. 16 

Non ita me prima frons causae callidissima 
optionis simulatione decipit, ut mulier ista matri- 
monio c[r]edat; quod hodie nemo peteret^ si non 
recusaretur: illud magis yereor, ne iuvenis; qui 
eius quam matrem esse dicebat nuptias optat, 20 
videatur yelle ad yerum pervenire; ac vos latentium 
natalium credatis experimentum, quod mulier, quae 
post amissum maritum per tot annos, qui facere 
poterant ab infantia yirum fortem, sic complexa 
est yiduitatem tamquam genus pudicitiae, hunc 25 
iungere sibi yenere sera et polluere complexibus 
non Yult filii sui, si yixisset, aetatem. Intellego 
itaque, non tam multa mihi contra praemium di- 
cenda, quam contra argumentum: sic componenda 
actio est; tamquam nos audiant iudices illi. non 30 

1 omnia] era P || ta <m, B || 6 negante Aa || 18 credit 
Aa, credat AbB, corr. Ohr. \\ illis A || 21 ad A, at B, corr» 
Aer II 27 aeqnalem Bo \\ 28 dicendam B || 30 alii Aer, cfs. 204,3 



200 QUINTILIANI ' 

tamen iuyenem pari capidone ludemus. fecisset^ fecis-- 
set hoc astuta mulier^ anus inyerecunda, ut iuyeni 
curioso offerret hanc fatigati corporis partem. erat 
dignus^ qui dum alterius patrimonium petity per- 
6 deret etiam praemium suum. sed mulier simplicis- 
sima; (si quid mentiri posset [sij non exposuisset;) 
palam se noUe profitetur. hoc pudori satis est: 
si quid iusseritis, culpa cogentium est. quid in- 
terim proficit adulescens ille? nam si praeiudicium 

10 est^ quod haec recusat: et illud sit argumentum, 
quod hic optat. cuiuli quidem pudori propter re- 
centia merita cupio consultum. magna tamen cupi- 
ditatis invidia inquinat laudem^ si cum alienum 
patrimonium petat, non putat sua referre, utrum 

16 hereditatem illud faciat^ an dotem. 

Haec quidem minus soUicita Aiit priore iudicio; 
tunc enim pudor salyus: nunc totos necesse est pro- 
ferre gemitus. »semel, inquit, infeliciter nupsi. pere- 
grinabatur maritus; illuc ierat^ undenon est reyersus: 

20 tamen misera concepi et^ quantum uterus crescebat, 
tantum accedebant exequiae. conyenerunt ad parien'- 
tem oonsolantes propinqui. haec jiassa sum sua- 
sore marito, qui me fecit heredem. quis potest il- 
lum diem referre sine lacrimis? vivum funus gre- 

25 mio tuli; quam paene' expiravit in manibus meist 
deinde periit ille^ qui iusserat: quam paene potui 
non exponere! quid mihi cum hac hereditate? ef- 
fecit; ut filium magis desiderarem.<: falsas putate 
voces^ si postea nupsit. ille desiderabatur infans. 

30 sic; putO; effectum est^ ut aliquis se filium dicer^t. 
haec quidem fabula adlata est^ tamquam temere 

1 laudemus P j| fecisset otit. AaB || 2 inyerecondia Aa || 
5 Gimp. set qu. Aa || 6 [sij GV || 8 yixeritis B || 10 recnssat 
Aa 1 12 tamen om, B || 19 mfeliter A || peregrinabitnr A || 22 
de grayida expositnra A || 24 post AB || 26 explrat Aat| 
29 ♦efficit AB 30 si ipsa nupsit P 



DECLAMATIONES. CCCVI. 201 

crediturae. sed postquam se perspici sensit iuvenis 
differre coepit. nihil iudidum magis trahit, quam 
diffidentia petitoris. ante consumQiayimus bellum. 
non fraudabo te, iuvenisy gloria tua. tu fugasti 
hostes. felices, si qui tibi sunt parentesl utinam 5 
credibilia finxisses! effeceras, ut te cuperet agno- 
scere. Hic libet adloqui iuvenem: tu quidem for- 
titer fecisti, sed minor corporis virtus; plus est in 
animi moderatione: ne quid inprobe petas^ ne yi* 
dearis isto^animo litigasse. 10 

^icet, inquit, mihi optare^ quod yelim.'^ Nul- 
lum manifestius improbae optionis argumentum 
esty quam vim legi adhibere. quis enim dicit >ne- 
cesse est«^ qui dicere potest >oportet4:? non tamen 
hoc <[iuris^ natura recipit, ut tam gravi servitute 15 
[iuris] obstrinxerit rem publicam, qui legem dicebat. 
sibi sane tulerit iura simplicius aetas vetus, minor- 
que fuerit verborum custodia, cum intellecturi non 
timebantur. has enim primas rudibus iUis ac mi- 
litaribus yiris existimo placuisse leges, quibus inter 20 
continua bella praemium non avaris yirtutibus 
dabatur. Neque ego crediderim^ optionem tunc 
illam respexisse ad onera rei publicae. liberali|{ 
erat populus ex praeda. testis carminum antiqui- 
tas, ubi illi primi heroes canebantur. bellator huic 25 
curruS; huic ducum exuyiae, nonnuUis captivae forma 
praestantior, <[cuius^ ultima sors habebatur, quam- 
libet nobHis peterei legistine circa decennis belli 

1 perspiciens sit B || 2 tsj A || 4 conBnmmabimas AB || 6 
efficeres B || cnpnret A, cnperent edd, || agnosceret AaBa || 8 

aio B II 11 yellem Aa || 12 non debere leges simplicit 

datas maligne intpretari A || optimis B || 13 adhiberi 
B II 14 potest om. P || 15 tantnm P || <[inri8^ iZo || 16 [inris] 
Bo i 17 minor P || 19 illis e m. B, illis et m. P || militalibns 
A g 21 avaras Aa, avarins B; avamm Bo \\ 22 ergo Aa |j 26 
nonnnlli B j| 27 formae B ] 27 pr., ^cnins^ nltima Bo, ^quae^ 
ultima Sch 



202 QUINTILIANI 

exuyias contendisse darissinios reges? haec sacra 
sunt merita, haec coniurata yirtus. hoc erat iUud 
>quod yolo4:. si yero isto yerbo immodice abu- 
teris, respondebit tibi res publica: »quid mihi pro- 
5 dest yicisse^ si adhuc aliqtdd negare non possum? 
sic mecum loqueretur yictor hostis. quid? si tem- 
plorum incendia petas, legum o^litiones? hoc modo 
et nuptias matris optaras.4: Quanto iustius tibi 
mulier priyata respondet: »non pro me tantum 

10 militasti: appella rem publicamy appella magistratus. 
non potest a priyato dari, quod ab omnibus debe- 
tur. haec dicerem, si aliquid ex rebus meis con- 
cupisses: nunc matrimonium petis^ quod tibi con- 
tingere non potest sine inyidia captiyitatis.4: si 

15 tamen urbe capta inyocaret manes mariti, non au- 
ferret hostis et misereretur eius; quae amare de- 
functum yideretur. tibi cum hac quomodo potest 
conyenire^ cuius matrimonium non peteres, nisi cum 
ea litigasses? yis scire^ quid sint nuptiae? — : aspice 

20 illam yirginem, quam pater tradidit, euntem die 
celebri, comitante populo. non potest quisquam 
dare^ quod constat duorum yoluntate. utcumque 
tolerabile esset, si yirginem peteres, quae nuUo su- 
spira<yi>t adfectu, quae adhuc rei publicae matri- 

25 monium debet. est praecipuum ius senectutiS; quo- 
niam non omnia. subit oninis aetas: non perpetuo 

1 contendere P || 3 ill. >qnod yolo4: Bo || immodico AB, 
corr. Or || habitiaris Aa, habnteris Ab, babitnris B, babita- 
ms P II 4 non oma danda iis qni premin petnnt A || 
mibi om, A || 7 obliviones AB, oorr, Pi \\ 8 optares AB, corr. 
Bo II 9 tamen AP || 12 concupiBset Aa, concnpiBces P || 13 
petes AaB II 15 craptjivitatis Jio || 18 videre Aa, yidetnr B 11 
18 reconyenire P || peteres qnae nnllo snspirat affectn nisi Aa|| 
18 — 19 cnm ex ea A || 19 ligasset Aa || 22 matrimonio 
consensnm necessarinm et annnm nnptiasinyeni-. 
bns non concedendas A | 23 snspira^yi^t Bo || 26 nna 
AB, carr. Pi; non ona snbit omnia aetas 8di; fort. non 
omnia s. nna aet. 



DECLAMATIONES. CCCVI. 203 

senatorem citat consnl; est sna legationibns reqnies; 
cnm hos habneris annos, iam non militabis. 

Cogis nos agere fortins. non omnibns praeminm 
debetnr: non petet servns, non petet peregrinns. 
tn hanc adserendo matrem incertis te parentibns 5 
esse confessns es. nt optare possis^ primnm te ne- 
cesse est filinm probes. perseyeras? sic agam, 
tamqnam velit. nnptiis tibi opns non est hoc tem- 
pore: militare debes^ excnbare^ yigilare. ab hac te 
Tolnntate non debebat nec mater abdncere. au^ tn^ lo 
si qnietem mavis, duc nxorem parem. [bene dictnm]. 
compositis aetatibns coacta matrimonia tamen fa- 
cile fastidinnt^nr^: sive non habet omne, qnod 
licet, Yolnptatem^ sen continnis vicina satietas, sive 
dnrnm est, quod necesse est. <(inter pares qnoque 16 
annos citius femina senescit, neqne amatur anus 
nxor nisi memoria.^ qnid si adfert inpares annos? 
in hac aetate ne olim quidem iuncti se amant. 
operies flammeo canos? ut inducta in cubicnlnm 
qnomodo blandiatur? quomodo appellet? nam tn 20 
matrem vocabis. [inter pares qnoque annos citius 
femina senescit^ neque amatur anus nxor nisi me- 
moria.] tu fortasse fnunc velis f: iUum annnm • 
expecta, qui veniet: non enndem gradum ultima 
aetas facit^ nec decedit suprema vita, sed corruit. 25 
non ipsam petis et tua nihil interest^ uxor sit an 
mater. 

Satis diu fictis respondimns: nnnc ars aperienda ' 



2 habaerit B || 10 debead Aa || ac ta AB, corr. Bo 
11 patrem Aa || *benedictam AB, quod recte quidem emen- 
daverunt editioms, sed in marginem reiiciendum esse ut 
lectoris nescio cudus apprdbantis notam non inteUexerunt \\ 
13 fastidiant^ar^ Obr || 14 conYicinis P || sitietas Aa, socie- 
tas B g 15 est post necesse om. B || 15 — 17 ^inter pares etc, 
— memoria^ Bo \\ 17 adfret Aa || 19 flamen A || canes Aa |{ 
nt om. P II 21 — 28 [inter pares etc. — memoria] Bo || 24 ei- 
cepta P II 26 *sed AB j| 26—27 sit amator Aa 



204 QUINTILIANI 

est. non conscientiam nostram temptat^ sed vere- 
cundiam^ nt huic expediat mentiri. audite igitur 
tamquam alii iudices. lam primum omnium ap- 
paret; nuUam esse generis, quod adfectat, proba- 

5 tionem: alioqui praemio opus non esset. non fanus 
ulla, non f index. hinc est iUud »nubat, nisi 
mater est.4: una calumniae origo est, quod hanc 
exposuisse constat. rarum igitur est^ ut expositi 
yivant. caducum circa initia animal homines su- 

10 mus. nam ferarum pecudumque fetibus est statim 
ingressus et ad ubera impetus: nobis tollendus 
infans et adversus frigora nmniendxia] sic quoque 
inter parentum manus gremiumque nutricis sae- 
pius labitur. unde nobis tantam felicitatem, ut ad 

15 infantem mors arcessita non veniat? vos ponite 
ante oculos puerum statim neglectum, cui mori 
domi expediret: t;jde<te> nudum corpus, sub caelO; 
inter feras et volucres. video moveri, mulier, la- 
crimas tuas. nemo tibi mortalium posset igno- 

20 scere, nisi iussa fecisses. alia tamen condicio est 
eorum, quibus obvium patrem quaerit exponentium 
paupertas. ille relinquitur loco celebri, h\mc et 

. libet custodire longe et ea^ectare fortunam. aliter 
abdicatur, quem iussit exponi, qui relinquere po« 

25 terat heredem. sis porro sublatus; ille, qui te educat, 
sci<[a^t parentes. perisse patrem audit: cur tibi non 
petit patrimonium? cur istud tot annos tacet? an 
expectat, donec probare non possit? age, quid fa- 

2 huic <wj. B II 3 fortasse *<illi> alii, cf, 199, 14. 30 6 
non anulus uUus, non index Bo; fort, *non anus u. n. <senex> 
ind. II hic B || 7 calumnia eorigo Aa, calui^a origo AbB {| 
8 i^tur improhat Bo, sed cf 224, i8|| raro evadere eos 
qui exponuntur A || 11 ab ad Ba, ab P || hubera A, ubere 
B II 12 nutridus Aa, nutriendus Ab B, corr. Aer H si B || 15 ab 
A II accers A || 17 inde AB, corr. Bo \\ 22 tunc AB, corr, 
Bo II 23 spectare AB, corr. Bo || atr B || 24 quemvis Aa || 25 
postremo P || 26 sci<a>t Bo 



v^ 



DECLAMATIONES. CCCVI. 205 

turam erat^ si periisset et mater? age, (siy noUet 
filium mater agnoscere? nam huic quidem quanta 
fuerit matemi nomiois cupiditas^ non illis tantum 
argumentis probabo, quod concepit^ quod sustuHt: 
sed quod maritus numquam mandat exponendum^ 5 
nisi educaturae. date huic quem vultis adfectum. 
si Yoluit habercy facile agnoscet; si noluit^ sic ex- 
posuisset, ne educaretur. et tamen fuerit fortis 
adversus infantem: plura blandimenta robustior 
aetas habet. o quantos haec ex alienis liberis 10 
cruciatus tulit! blanditur aliquis puer: >talis esset 
meus.4: laudatur aliquis vultu speciosus: >talis fuit 
ille, quem perdidi^. crescit cotidie dolor: »iam in 
foro conspiceretur, iam militaret; iam illi uxo- 
rem quaererem^. nunc vero propiores admovet 15 
stimulos vir fortis. haec suum negaret? te parentes 
liberis suis monstrant. scilicet timet, ne fadillamf 
matronae conveniant. si se matrem fateretur^ ali- 
quid fortasse in honorem ipsius optasses. ego miror, 
quod tuo errore non utitur: et uteretur, si errare 20 
te crederet. cum ergo non nubit, aetatem suam 
intellegit; quam impares sitis, videt. est quaedam 
etiam nubendi inpudicitia. a viro iam suo secu- 
baret^ utique si aetatis huius filius interveniret. 
haec si nubere in istis annis potest, quomodocum- 25 
que^ dicam^ mater incesta est, et necesse est^ umbra 
saltem sceleris laboret. cur in fabulas eat? cur 
habeant materiam maligni? vix absolvi nuptiae 
possent, si iam contra te iudices illi pronuntiassent. 
quid futurum est, si haec parata fuerit nubere et 30 

1 (j&iy Aer 1 4 concepi A || 7 agnoscit AB, corr, Bo; 
agnoBceret edd, H 18 perdidit AB || 17 libertis AB || 18 illns 
A 1 20 nt P H 21 cur e. n. nnbit? edd, || nnbat B || 23 tnrpe 
«e annbns nnbere A || nnbendnm pndicitia B, nnbentinm 
pnd. P II secnb A || 25 [in] istis Bo y cnionmqne (7r || 25 
incerta B || 27 labo/////ret A 



206 QUINTILIANI 

illi matrem pronuntiayerint? Qaid autem? tu, 
iuyenis, si tibi nuptiae adiudicatae fuerint^ ducturus 
es? si non duxeris, non fiet sic generis experimen- 
tum? si ducturus es, factum esi me miserum! 
5 anum ducis iuyenisl yideo, quid concupieris: ^^ma- 
ter est: non yult/' ergo mater an uxor sit, nihil 
interest? 

Ceterum iuyeni audacia in promptu: nec in hac 
aetate mortem quisquam miraretur. per fidem, iu- 
10 yenisy bona potius opta. consueyit frugalitati; sine 
marito diu yixit inter grayissimas yitae calamitates, 
non sine solatio tamen: f meruit meritum.t et iam 
in fine yita est; nec de hereditate sollicita est: 
non habet filimn. 

16 cccvn. 

Conscins yeneno proditoris. 

CONSCIENTIAE SIT ACTIO. PRODITOR TORQUEATUB^ 

DONEC CONSCIOS INDICET. Proditor bis tortus 
pemegayit; cum futurum esset^ ut tertio tor- 
20 queretury amicus ei yenenum dedit. reus est 

conscientiae. 

SERMO. 

Duo nobis efficienda sunt^ ut conscium habuerit^ 
ut hunchabuerit. 

26 DECLAMATIO. 

Scio yos, iudices^ posse mirari, cur ex hoc in 
iudicio quaeratur. prospexerat enim lex^ ut conscius 

1 tn om. B I 4 xniseram B || 6 animam Aa 1 6 ynl A ) 8 
cetera AB, corr, Gr || inyeni B — P || andaci A || 9 morteml 
temeritatem Gr || 10 conBneyit A 1 din inzta B 1 12 memit 
maritnm edd. inde ab Aerodiana || 14 nec habet B || 16 ye- 
neni P || 17 haccio A y 19 tortio B ) 27 proBperat Aa 



DECLAMATIONES. CCCVn. 207 

per tormenta potius quaereretur. sed quatenus ne- 
quitia obviatum est legi, reliquum est, ut hic reus 
sit. ac primum omnium nego fieri potuisse, ut 
proditor conscios non haberet. intuemini naturam, 
intuemini magnitudinem sceleris. prodere populum, 5 
eivitatem^ ezercitum, non est unius. in hoc mihi 
non est laborandum. nam lex, quae torqueri iubet^ 
donec conscios indicet^ non dubitat conscios esse. 
yidit enim, quanta esset inter se quodammodo sce- 
leratorum fides, quamdiu tacerent. itaque non sic 10 
scriptum est >proditor torqueatur^, sed »tor- 
queatur donec conscios indicet^:: adeo ille, 
qui nondum indicavit; adhuc non est pro torto. 
ergo ut maioribus nostris visum est^ [si] conscios 
.habuit. 15 

YideamuSy quos habuerit. nuUum factum de- 
prendi, nuUum conscientiae signum putemus, mor- 
tuum esse, antequam torqueretur: quaeramus^ quos 
conscios habuerit. nonne illud genus quaestionis 
praecipiendum est^ quem habuerit amicum? non 20 
temere debet indicasse tantae rei conscientiam. 
Longa consuetudo, vetus amidtia facit, xit yeniat 
quis in sceleris societatem. amicum igitur proditoris 
te fuisse negas? iam si te interrogavero, quare de- 
deris venenum; respondebis ^^tormenta tertio videre 26 
non poteram: meos artus^ mea lacerari yiscera pu- 
tabam''. iungit enim amicitias similitudo morum: 
nescio quomodo inter sese animorum numina yi- 
dent et agnoscunt; nec quisquam amare in altero 

1 neqnitiam AB || 2 obviam est Aa; obyiam itam est 
Bu II 7 nimc est 1. A, non ne est 1. B j| 11 sed torqneatnr 
om. B II 12 docec B jl 14 maloribns A || si A B , iste Sch, ex- 
dus, Bo et Bi; an ^yisnm est ^conscios habnit^. si consc. 
etc. {?) II 16 indicamns P || deprehendi B || 26 arctns B— P |^ 
28 non posse amicos esse nisi qni similes habeni 
mores ei N A || nomina Aa, Inmina Obr \\ 29 ne A 



208 QUmriLIANI 

potest^ nisi quod tacitus probat. nec haee in nobis 
tantum comparatio. muta animalia si in unum 
conferantur, genera tamen coibunt. amicus illius 
fuisti; cum illo tibi seria ac ioci: .non potes videri 

5 non probasse^ qaae non ignorasti. amicus prodi- 
toris faisti. plus est hoc^ quam si dixeris^ con- 
scium te fuisse. ^^At bis tortus pernegayit.'' Reddes 
nobis rationem^ quare illi amicus tantopere fueris. 
dignum me hercule exemplum quod fieret in re 

10 honestiore: tu^ ne ille amplius torqueretur, periculum 
capitis subisti; ille, ne te nominaret; bis tortus 
est. qui non indicat ^conscium^; confitetur amicum 
fuisse. ^;bis tortus negavit.^^ nihil dicam de varie- 
tate tormentorum: nondum erat tortus, qui torqueri 

15 poterat. illa, illa quaestio faisset, quam timuisti. 
difficile est contra dolorem aegris durare corpori- 
busy at facile est integro sensu perferre, quam 
semel indueris, persuasionem. ideo ars inventa est: 
illae torquent noctumae cogitationeS; illa recordatio 

20 praeteritorum; illa expectatio futurorum. illa est 
quaestio gravis; cum vulnera caeduntur^ cum per- 
suasum est animo, nullum esse finem tormentorum. 
non igitur peracta quaestio fuit. 

Ducit me indignitas rei. venenum proditori 

25 dedisti. nisi aliud crimen occupassem; yeneficii 
accusarem. venenum parayit, habuit, dedit. et pri- 
mum hoc inyadere libet: unde tibi venenum? ad 
quos casus parasti? sic illud habuisti, tamquam 
possis ipse torqueri. age, nondum invado tamquam 

30 proditorem; interim ago tecum magistratus nomine: 
cur in custodiam inrupisti? quibus suppliciis hoc 

1 tactus B II vobis B || 2 tantum om. Aa || 2 — 3 unum 
tantum conf. B jj 5 quem AB, corr, Eo || 7 *reddis (?) || 12 

^conscium^ Bo \\ 15 qarinig A||15 poterat. illa questio 
esset quam qui visti B || 18 iodo Aa || 24 duce B || 31 in- 
rumpisti Aa 



DECLAMATIONES. CCCVIU. 209 

yenenum luere poteras? proditor bene periit. sed 
redeamus ad crimen. venenum dedisti, cum scires 
futurum ut su8pic<(ar)>emur: quam valde confessio- 
nem timuisti; qui subire maluisti hoc argumentum! 
^jAmicus^ inquit, era^/^ Quid a[g]i8? amicus etiam- 5 
num? patri bono iam filius non videretur. antea 
tibi poterat ignosci, cum ignorabas: etiamnum pro- 
bas proditorem. amicus ille? hoc de proditore non 
est misericordia. qui misereri proditoris potest, 
crudelis est. non ergo istud amicitiae tuae mise- lo 
ratione fecisti: iam tibi nuntiabatur suprema vox. 
vis scirC; quam hoc non amicitia feceris? — : ne 
torqueretur non dedisti. passus es, ut torqueretur 
<^iterum^. iam anne tertio torqueretur, minime ad 
ipsum pertinebat. bene, quod magna scelera his ip- 15 
siSy quibus occultari yidentur, aperiuntur. dum hoc 
agis; ne amicus tuus fateatur, ipse confessus es. 

cccTm. 

Dno testamenta. 

TeSTAMENTA ULTIMA RATA SINT. InTESTATORUM 20 
8INE LIBERI8 MORTUORUM BONA PROXIMI TE- 

NEANT. Quidam primo testamento instituit 
heredem amicum^ secundo facto alterum. de- 
cessit. posterius testamentum damnatum est. 
ambigunt de bonis priore testamento heres 25 
scriptus et propinqui. 

2 veneno Aerj[3 BaBpic<[ar)>emur J.er || 4 argentum Aa || 
5 eram AB, corr, Mo || a[ff]is Bo || etiam non A || 7 pot. 

" I— P II ir 



ignorat ignoBci B— P || li nunciabar B || 12 viscere Aa 
quam demnm amic. P || 13 ut <^iterum^ torqu. Aer || 14 
iam a. t. torqueretur oni. Aa ] 16 aperiunt B || 18 CO.FABI. 

///// QUINTIL///// FINIUNT TRAOTATE INCIPIUNT COT- 

LOBAT^ A, M. Fabij Quintiliani finiut tractat§ incipiunt 
colorat^ B, similiter C || 24 prius B 

Qaintiliani dool. , ed. Ritter. 14 



210 QUINTILIANI 



DECLAMATIO. 



Et in more civitatis <(ety in legibus positum 
esty ut quotiens fieri potuerit, defunctorum testa- 
mento stetur, idque non mediocri ratione. neque 
5 enim aliud videtur solatium mortis^ quam voluntas 
ultra mortem: alioqui potest grave yideri etiam 
ipsum patrimonium, si non integram legem habe<[a^t 
et^ cum omne ius nobis in id permittatur yiventi- 
bus^ auferatur morientibus. prozimum locum a te- 

10 stamentis habent propinqui; sed ita, si intestatus 
quis ac sine liberis decesserit. non quoniam utique 
iustum sit, ad hos pervenire bona defunctorum^ 
sed quoniam relicta et velut in medio posita nulli 
propius videntur contingere. nihil est ergo, quod 

15 nos onerare temptent nomine isto propinquitatis, 
iactatione sanguinis et naturae homines binis iam 
tabulis exheredati. Et sane quotiens quaestio iuris 
est certi et a maioribus constituti, nihil «necesse 
est laudare leges, quibus utimur et ad quas vobis 

20 iudicandum est. 

Quaestio igitur totius causae nostrae (ut opi- 
nor) in eo consistit, an amicus meus intestatus de- 
cesserit. in qua parte delector, nihil tam obscure, 
nihil tam clam esse factum, ut nobis probandum 

26 sit. Interrogo yos igitur, propinqui^ an hic, quem 
intestatum' decessisse dicitis, scripserit aliquando 
testamentum? interrogo vos, an hae tabulae^ quae 
ex parte nostra proferuntur, testati sint? fintelle- 
gitis a me signum an omni iure conscriptae vel 



2 <^et^ Aer || 5 aliud om. B || 6 alicui potest gravius B ,, 
7 liabe<^a^t i?o || 8 et] tit Aer \\ 10 Bum testatus B J 17 ex- 
heredati A|| exhereditati Aa || 20 vindicandum B 26 in 
testamentum Aa || 27 hae om. B || 28 nra A, mea B || testa- 
mentum sint Eo, cfs. 211, 14; 212, 19 sqq, |1 sunt A || 29 
conBcribitur B || 28 — 211, 1 intellegitis autem signatum 



[DECLAMATIONES. CCCVIIL 211 

tabulis soletis damnare.t non id agunt^ ut (mnino 
non fecerit testamentum, sed intestatum volunt yi- 
deri eum^ quia non semel fecerit. ^^Scripsit, inqui- 
<[an^t; et alteras tabulas/' Apparet quam noluerit 
intestatns mori. neque ego negaverim, non uno 5 
genere fieri intestatos. aut enim is est intestatus^ 
qui non scripsit omnino testamentum^ aut qui id 
scripsit^ quod valere non possit. vos eligite^ quem 
yelitis esse intestatum. si eumy qui non scrips^er^it, 
non est hicy cuius de bonis agitur: bis enim scri- 10 
psit. si eum yideri vultis intestatum^ qui yitiosum 
scripserit testamentum, hoc confiteamini necesse 
esty yitiosum testamentum esse pro non scripto. hoc 
igitur supremum quaero sitne testamentum? si 
confitemini esse testamentum^ non potest yideri in- 15 
testatus decessisse. si non est testamentum (sic<^ut]> 
non est; quia non iure factum est) nihil obstare 
priori potest. 

Yenio nunc ad meam legem. »testamenta ' 
tiltima rata sint.« habet sine dubiOy si yerba 20 
tantum ipsa intueri yelimus^ hoc ius occasionem 
breyem calumniae. quid enim? si unum aliquis 
erity quin ad yos bona pertinuerint^ tamquam in- 

ffnattun ac omni inre conscriptnm. vuliis tabulas Bollemnes 
oamnare? Sch; inteUegitis amici signnm? an omni iure con- 
scripta yelnt rabulae soletis damnare? Ho, 

1 Bolet is B, solet his P || *ntmm non AB, ntmm ^an^ 
non J2o I 2 intestamentnm Aa || 8 inqai^nn^t Aw || 4 nt B 1 
6 his A II 7 Boripserit P || po«t testamentnm, utttmttm pagvMM 
43 V. vocabul%m dimiditm verms er<mm habet k, deinde 
nova codicis pagina incipit ah sic um qui non scripsit om- 
nino testamentnm, quae verha transverse ductia lineis delen- 
tur II 7—8 quid scr. AaB || 8 yalere A[|9 intestamentum 
Aa II enim B || Borips^er^it Bo || 12 scripBit B || 13 yit. esse 
testamentum p. AB || 14 sit test. B |j 15—16 detestatus B 
16 sic^nt^ Aer || 22 leyem 8ch ) si eum Aa, si enimAbB— P 
28 non yitium AB, noyitium edd., corr. Aer, p. y. noyissi- 
mum q. m. i. p. dixerimuB Gr 

14* 



212 QUINTILIANI 

scripserit testamentum? potest yideri non tdtimumf 
quod magis iure primum dixerimus. sed quemad- 
modum inter plur[im]a testamenta ultimum yalere 
oportet: ita haec manifesta legis yoluntas est, ut 
5 id testamentum yaleat, post quod nullum testamen* 
tum est. neque est incredibile sine dubio, etiam 
ante hoc testamentum, quo ego heres factus sum, 
scripsisse illum alia testamenta, hominem frequen- 
ter hoc facientem. ita et ultimum yideri potest, si 

10 post alia scriptum est: et si primum scriptum est^ 
quia nullum tamen est quod yincat et potentius 
sit posterius, pro ultimo habendum est. 

Sublatum dicunt prius testamentum posteriore 
testamento; neque ego infitior^ si iure factum est 

15 testammtum, hoc est^ si testamentum est^ potmtis- 
simam esse defoncti proximam quamque yolunta- 
tem. Sed nego uUum postea factum testamentum. 
quid est enim testamentum? ut opinor, yoluntas 
defuncti consignata iure legibusque ciyitatis. non 

20 dixerim ego testamentum^ cui numerus signatorum 
deest; non dixerim testamentum, cui libripens et 
emptor familiae et cetera iuri necessaria: tabulae 
erunt fortasse et scriptum erit. et hoc (ut paulo 
ante dicebam) yestra quoque manifestum confessione 

25 est, non esse illud testamentum. facto enim illo 
dicitis propinquum yestrum intestatum faisse. hoc 
propius coUigamus. putemus enim factum esse unum 
hoc testamentum, quod damnastis: num dubium 
testatiy id est, quin ita heredes faturi fueritis; tam- 

2 plar[im]a Bo || 6 sim B || 11 postea AB, corr. Bo 1 
12 priore B, primo P || 13 infiteor Aa, non confiteor B | *Bit 
AB || 19 — 20 cni n. b. d. n. d. teBtamentom om, AaB 1 20 
libripenB A Q 22 iore 6^ | 25 velat AB, corr, Bo\ cete- 
rum cf, 29 et 213, 1 tamqnam et 213, 3 pro non facto | 26 
dicitar AB, corr, Bo || nostrum B [ 29 qni in yita n. f. 
estiB B 



' DECLAMATIONES. CCCVIII. 213 

quam ille omnino testamenttmi non fecisset? qnod 
si hoc pro non facto est, ne[c] testamentum qui- 
dem videri potest. fiQgamos fnisse ultimum testa- 
mentum: quando quaerimus? puto cum res in lite 
esty cum in disputatione. nec pertinet ad nos^ 5 
quod faerit ultimum, sed quod sit. si ius utrique 
testamento constaret, fuisset illud ultimum, quod 
postea factum est: illo vero sublato incipit ultimum 
esse quod relictum est, ut in coabmiione cursus 
qui proximus ab ultimo fuerit^ si desistat ultimus, lO 
in nomen illius locumque succedit. ergo ut non 
fiierit ultimum meum aliquando testamentum; nunc - 
ultimum est, et yos id testamentum fecistis, dam- 
nando id^ quod postea factum erat. 

SERMO. 16 

Hoc ad yerba legis^ illud ad yoluntatem. 

DECLAMATIO. 

'^ ^Quid putamus secutam esse legem, quae yalere 
yoluit ultimum testamentom? plura yalere non 
poteranty et in tam mutabili natura humanomm 20 
animorum diyersis heredibus miedia lis relinqueba- 
tor. optimum yidebatur esse, ut proxima quaeque 
yolunias duraret: hac yero sublata neeesse esteam 
durare^ quae sola est. Fecit amicus meus eo tem- 
pore, quo me instituebat heredem^ legitimum testa- 25 
mentum. nam et constabat ei tum iudicium; quo 
minus erubesco ista mutatione heredis: in eis ta- 
bulis alius legitur^ quae ius non habuerunt^ quae 
non lege conscriptae sunt, quae fortasse etiam 

^ 2 fieictnm Aa || *ne[o] || 8—9 inc. omnia nlt. P J 9 est 
om, P J nt om. B || tentione A, intentione B, corr, Gr | 24 
es A 1(26 sit Bo || 29 his A B, corr. Bo 



214 QUINTILIANI 

propter hoc damnatae sont, quod indignus heres 
yidebatur. 

<SBRMO.> 

In comparatione summa non recusabo^ quo mi« 
5 nus vel propinquos istos amicitiae conferatis. 

<DECLAMATIO.> 

Per se mihi vel sanctius nomen amici videtur. 
hoc enim proficiscitur ab animo^ hoc proficiscitur 
a proposito: istud dat casus, condicio nascendi et 
10 quae non sponte nostra eliguntur. me heredem 
esse amicus meus (quod satis est) aliquando yo- 
luit: vos numquam, <neque> eo tempore, quo iudi- 
cabat neque eo tempore^ quo errabat. 



15 



aERMO. 
nia iam communia pro omnibus testamentis. 

DECLAMATIO. 

Non tantum ad heredem ista lis pertinet. ali- 
quem fortasse amicorum honorayit^ aliquem fortasse 
senrulorum manumisit. vos poenam quandam pro- 
20 pinquo yestro constituitis, ut intestatus decesserit, 
et bona tamquam relicta, tamquam deserta inva- 
datis. 

3 *<Sermo> | 4 qoi miniis Aa || 6 *<Declamatio> 1 10 
nostrae legmitiir in heredem B y 12 <neqae> Aer; yob ne- 
que eo Qr 11 19—20 quandam seryo ves&o B | 20—21 d. 
ut b. B 



DECLAMATIONES. CCCIX. 216 

CCCIX. 
Baptor conyictas. ^ 

Educta ad magistratum adolescentis, a quo esse 
vitiata dicebatur, nuptias optavit. ille negavit 
se rapuisse. iudicio contendit. victus est. non 
recusat ducere. illa optare yult. 

SERMO. 

Actio debebit huius adulescentis esse summissa. 
nam etiamsi nuUo themate ad id alligatur, ut ne- 
cesse sit eum raptorem videri^ rei tamen iudicatae lo 
facere controversiam non potest: et videtur mihi 
hunc modum custodire debere, ut de raptu nihil 
neget; nihil tamen sciat. 

DECLAMATIO. 

Non aliud^ iudices, aut causae meae aptius aut 15 
yerecundiae necessarium magis est, quam ut puellsCe 
mitissimae clementissimaeque gratias agam: lege 
permittente omnem in me potestatem optare nup- 
tias etiam festinayit, nondum me rogante, nondum 
(indicare enim simpliciter necesse est) saltem con- 20 
fitente, ita facile, ita celeriter, ut yix mihi yerisi- 
mile yideretur, illanf iniuriam accepisse. Proxima 
ab hac gratiarum actione debet esse confessio: pec- 
casse mC; quod dubitayerim, fateor. quid enim 
mihi contingere optabilius potuerat, etiam si non 25 
xapuissem? sed huius qualiscumque culpae meae 
spes omnis in animo istius est, quae ignoscere 
solet. quantumlibet contradicendo pecayerim^ minus 

6 illa <iterum> opt. v. Aer, \\ 8 huiua ow. A || 9 all. aut 
nec. A II 16 verecandia B |j 17 legem A || 19 nondnm inter- 
rogante B || 20 indicante Aa || suppliciter B || 26 poterat P 



216 QUINTILIANI 

est hoc tamen^ quam quod rapui. Intellego autem^ 
iudiees, faanc primam mihi in hac causa habendam 
esse rationem^ ne me, quod negavi^ fecisse callide 
ac maligne existimetis. scitis, quam multa faciat 
5 error^ quam multa permisceat fortuna, cum prae- 
sertim <^accesserit)> ad haec et obscuritas noctis 
et paulum liberior W5ws meri. quis enim aliter vi- 
tiator est? ignorantem haec me, a<[n^tea frugi et 
innocentem^ (non est dubitare iam fas) fefellerunt: 

10 ita vixeram semper^ ita custodire probitatis meae 
cupieram famam^ ut me peccasise mirarer. itaque 
(confiteor) aetum de me erat^ si in aliam incidis- 
sem. nam (ut dixi) neque ad genua procubueram 
neque propinquos aut amicos advocaveram. sed 

15 movit puellam ipsmn (ut credo) ignoiuniiae meae 
periculum; persuaserat sibi^ nihil me fecisse teme- 
rariae libidinis causa. nec me malo hoc animo 
negassC; ex hoc ipso apparere vobis potest: negavi, 
postquam ista nuptias optavit. gratias ago et 

20 iudicibus: emendaverunt contumaciae meae detri- 
mentum: ^miseram puellae optimae condicionem, 
si vicissem. ergo^ quod superest^ gratulemur. 

lus esse raptae optandi adversus raptorem, hoc 
iam non negamus : sed illud quoque aeque conveniat 

25 necesse est^ bis adversus eundem raptorem optandi 
non esse ius. et si hoc in^confesso fuerit, illud 
quoque teneamus, optasse iam puellam. 

2 iudicium A ,|| 4—5 faciat e. q. multa om. B || 5—6 
cum pr. ad haec et AB, c. pr. ad haec ^acceBsit^ Aer, c. 
pr. accesaerit et obsc. Bu || 7 paulo B | liberioris AB, carr, 
Bo U alter BJ! 8 ignorautia AB, corr, Ro \\ me atea A, mea 
tea B, corr. mo et Bi || 16 temporariae {9) Bo || 18 ipso om, 
A 1 24 sed i. quoque om. B || 26 eius B, ei ius P || confessio 
Ab g 26 — 27 teneamus sed illud quoque op. B 



DECLAMATIONES. CCCIX. 217 

SERMO. 

Haec sunt; quae inter utramque partem neces- 
sario conyeniunt. 

DECLAMATIO. 

Negat optionis ezpletum esse ius^ quod ante 5 
optaverit quam certum esset rapuisse eum, coutra 
quem optabai ego autem in lege nullam animad- 
yerto diff^rentiam: et hoc unum exceptum, ut rapta 
raptoris mortem optet. yiderimus, an in contro- 
yersiam res adducta sit postea: interim certum est lo 
hunc fuisse raptorem. ergo cum et tu rapta esses 
et hic raptor esset et lex raptae optare permitteret 
et tu optayeris, non yideo, quare non finitum ius 
sit. y,At postea tu negasti^ te esse raptorem.'' Ideo 
yictus Bjxm. feci, si yis, inprobe (differo enim istius 16 
rei defensionem), feci temere: quid tamen aliud 
quaeri potuit in illo iudicio^ quam hoc, quam tu 
merito optasses? probasti rapiorem fuisse me, hoc 
est^ probasti te recte optasse. yolui rescindere op- 
tionem tuam; non contigit. 20 

SERMO. 
Haec ciroa ius, illa circa aequitatem. 

DECLAMATIO. 

Bis optare yis, quod etiam semel multum est. 
potestatem tibi yitae ac necis lex dedit. ultra re- 26 
gnum omne^ ultra tyrannidem omnem est, hoc diu 
licere. fulmina ipsa yelociter cadunt; habet finem 
aliquem expectationis securis illa camificis. si mor- 
tem optasaes et nuptias optare yelles, yidereris 

11 hanc B || 14 ac B || 17 qttBXH tu] quantain Aa || 19 repte 
B, rapte P || 26 tibi om. B J 28 ipsa Ro \\ 29 Yideris AaB 



218 QUINTILIANI 

etiam facere contra legem, et esset; qui diceret, 
»ante deliberasses, ante dispexisses; emissa tox est^ 
potestatem toam- ipsa finisti^. nunc yero cum op- 
taTeris nuptiaS; mortem optare yis. quae ista ad 
5 crudelitatem paenitentia est? Intellexit et ipsa, 
quam saevum, quam crudele sit. plus enim postea 
mali feci? ignovisti, quod rapueram; ignovisti; quod 
abstuleram yirginitatem: haec nuptiis aestimasti: 
morte aestimas verecundiam? neque ego, cum me 

10 rapuisse negarem^ nuptias tuas recusabam: vole- 
bam ducere non tamquam raptor^ cum me hoc 
modo putarem fore cariorem, si tibi iniuriam non 
fecissem; yel fallere animum tuum volui, ne ira- 
scereris. 

15 Sed et ipsi iudices hoc pronuntiayerunt, hoc 
spectayerunt. quaestionem enim fuisse putas, an 
ego rapuissem? cum ego dicerem: >non rapui, non 
hi mores sunt mei, honeste semper yixi, fhigaliter 
yixi. quae probatio huius criminis mei, quis testis?c 

20 dicebantur illa contra: >periclitaris^ et male tecum 
agitur? — : nuptiae sunt, de quibus Utigas.^ fece- 
runt iudices, quod parentes nostri fecissent: id pro- 
nuntiaverunt; in quo yictus gratias ageret. 

Sed spe suspendit et yult yideri nunc quo- 

25 que factura; quod fecit. si beneficium yitae repe- 
tere yis: dedisti. non possum plus debere; si re- 
petis. quam autem causam habes renoyandae op- 
tioniS; si optatura nuptias es? si yindicari yis a 
me metu, timui; si rogari yis: rogo^ et rogo per 

30 illam clementiam tuam^ rogo iam tamquam mari- 
tus; et intellego, tota mihi yita hoc agendum^ ut 
satisfaciam. 

1 eDim B, an * tamen (?) || 2 liberasses B | despexiBBe 
A II 6 servum B || 7 rapueram i. qnod om, B jj 8 nuptias B || 
9 me (m, B 1 1» liaBceria A |j 18 faii A || 21 litigatdB Aa g 27 
opinionis B | 80 plementiam A 



DECLAMATIONES. CCCX. 219 

cccx. 

Fortis bis adulteiii daAnnatus. ^ 

BlS ADULTEEn NOTATUS IGNOMIKIOSUS SIT. NotatUB 

adulterii fortiter fecit. petit praemii nomine; 
ut iterum aceusaretur. impetrayit. accusatus 5 
est iterum et damnatus. dicitur ignominiosus. 

DECLAMATIO. 

Quanta gratia prematur in forO; quam inpu- 
denti calumnia inimicorum suorum vexetur, et hoc 
ipsum iudicium argumento est: videlicet contem- 10 
nunt hominem militarem; nihil minus qnam litibus 
idoneum. sed f formulaf inimicitiae tum valere pos- 
sunty cum de aliquo facto mentiri licet^ cum testes 
subomare: ceterum in his^ quae ad intellectum 
iudic[i]um pertinent; gratia sine yitio cognoscen- 16 
tium nihil est. Nemo igitur nostrum negat, ita in 
lege scriptum esse >qui bis adulterii damna- 
tus est^ ignominiosus sit^:. ne id quidem ne- 
gabitur, bis in iudicium hunc descendisse, bis con- 
tra hunc latam esse sententiam. Sed si manifestum 20 
fuerit, legem non ideo esse conscriptamy ut hoc 
genus damnationis ignominiam faciat^ si ne in cogi- 
taiionem quidem cuiusquam cadere omnino potuity 
aliquem ez eadem causa bis potuisse damnari^ pro- 
fecto manifestum est^ non in aliud scriptas esse 26 
leges, in aliud valere. quaero igitur ez ipsis ad- 



2 damnatas] notatus B || 8 b. a. damnatue B H 6 ign. 
C. D. edd. II 12 sed formidat nibil: inimioitiae etc, Bo || 18 

de tali f. P 1 14 sab-rnare A g 16 iadic[i]am Gr g 16—17 
ita intelHge sc. B; ita inteUigere sc. P | 17 qais B— P || 21 
si om, B g 22 conscriptam A || 23 facit A || siYe in B J qaidem 

om. B II 24 oio non potait B g 26 scriptis A 



220 QUINTILIANI 

yersariisy cur bis damnatum adulterii ignomiuiosum 
esse Yoluerint? ut opinor^ iudices^ quoniam una 
damnatio habebat aliam et suain poenam, gemi- 
natio criminis afferebat ignomioiam; neque imzne- 
5 rito. semel enim erraxe sane tolerabile sit: in eadem 
yero recidere^ ne damnatione quidem compesci^ ultra 
omnia videbatur. nihil ergo verba faciunt, si vo- 
luntas legis diversa atque contraria est. est.autem 
diversa^ ut apparet. Atque ego^ si descendere ad 

10 hoc genus actionum vellem, ad quod me pars diversa 
deducit^ possem contendere; vim dnonim ividiciorum 
in his non esse. quare? qnoEiiam lex iviri fortis 
intervenit; et praemium eam vim liabuit^ ut iudi- 
cium prius tolleretur. itaque eiiamsi prius ^is^ 

16 damnatus et propter hoc [bis] ignominia notatus 
fortiter fecisset et praemii nomine restitutionem 
quaesisset^ nihil ne duo quidem vera crimina valuis- 
sent. ergo eo tempore^ quo optavit, ut accusare- 
tur iterum, hoc optavit, ut esset pro damnato? 

20 si vero prius iudicium hoc illi praestitit et me- 
rito praestitit, in summaqu<(e)>idem secundo iudicio 
quaesitum est, an hic adulter esset^ qxio <^iu^re 
accnsatus esset; quoniam tamquam de innocente 
et de dubio ambi^ebatur ac si prius iudicium non 

25 esset: altero damnari nihil attinuit; erat enim dam- 
natus. vel elige quod voles^ accusator: utique alte- 
rum ez duobus. nam si valu<^er^it illud fiiisse sen- 
tentiam^ alterum <^non^ est pro sententia. prius 
utique illud sic coUigite. non est impunitus is, qui 

1 quoniam] fort *iion iam etc. — poenam: gemin. 
6 incidere AB, corr. i^o ) 6 yidebantar Aa || 7 nihil enim A 
verba snnt Aa || 8 sed A3, corr. 6?r i| 11 contindere Aa, con- 
tnndere Ab || 14 tolkret B || 15 <bi8> d. e. p. h. [bis] Gr || 
19 ut esset] ne esset Aer 1 20 ergo AB corr. Ko || hoc illi 
et m. p. B 21 in summa qnidem AB, corr. Aer || quaes. 
Bum an B || 22 quare AB, corr. Bo || 24 arbitrabatur AB, 
corr. Gr. ] si om. B || 27 yalu<er>it Ro || 28—29 fortasse* n. 



DECLAMATIONES. CCCX. 221 

semel adulterii damnatus habet suam poenam. po- 
namus hanc esse pecuniam: num igitur exig^s ite- 
rum, quae priore iudicio aut debita aut persoluta 
erat? atqui si <(non]>, tamquani singula iudicia 
publicay poenam suam [non] habexit^ non possunt 5 
pro duobns numerari. 

Supererat fortasse, ut causam quoque adfauc 
viri fortis agere temptarem. sane dissimulemus 
partem: quaeratur <^cur)> saepius sit damnatus. 
erant alioqui^ quae movere vos possent. damnatus lo 
est adulterii. sed postea fortiter pugnando osten- 
derat, non eos esse mores suos^ non 6am vitam, ut 
in illo credibilia haec crimina forent. sed cum op- 
tare illi liceret restitutionem , illud optare maluit, 
ut accusaretur^ ut de vero quaeri posset. hoc non 15 
sine bona conscientia fecit. cur ergo damnatus est 
iterum? quia damnatus erat. non putayerunt illi; 
qui cognoscebant priorum, iudicum rescindendam 
esse sententiam: ita homo, qui post praemium ac- 
cusabatur; sic auditus est, tamquam nondum for- 20 
titer fecisset. vos ergo^ qui duobus iudiciis esse 
dicitis damnatum, explicate^ quid aliud obiectum 
sit alterO; quae differentia duorum iudiciorum fuerit. 

8. yalnerit [illud] faisse sent. alteraxu, ^non^ eet p. sent. 
prius ntiqne illud. <id> sic coU. || 28 <non> Obr 

2 exigis A, ex his B, corr, Aer || alteram AB, corr. Bo \\ 
4 acquisiiam, quam B || ^non^ Mo || 5 penes suas non h. A, 
poenas suas non h. B, poenas duas non h. Obr, poenam s. 
[non] h. 22o II 8 non poss.] sed poss. A || possint Aa, posse 
B II 8 sane diss. ^hanc^ p. Aer, quod nescio an sit reci- 
piendum j| 9 ^cur^ Bo || esset AB, corr. Mo; quare igitur 
saepius est damnatus? Chr || 12 eilint B | alioqui quae A, 
alio quoqu^B, fort. *erant aliqua, quae m. v. possent: damn. 
e. a. {cf. 42 f 14 $q.) || moveri B || non AB, corr. Sch \\ 12 suam 
AB, corr, 22o || 16 optarem aliud B || 17 ut denuo qu. Aer || po- 
tuit Aa II 20 iudicium B— P || 21 quid vobis B, quid vestiris 
P Q iudicibis Aa || 22 qui tali ut obi. B 



222 QUINTILIANI 

eadem adnltera dieebatar, iidem testes prodaceban-. 
tar^ iisdem argamentis premebatar. hac scilicet 
improbitate [qaa] onias caasae yaltis dao esse iu- 
dicia. potestis et illo modo aestimare^ mdiceSy qaam 
6 iniqae ista, poena petator a yiro forte: stataamas 
daos essc; alteram, qui bis adulteriam commiserit, 
alterum^ qai bis danmatas sii de illo ea dico 
>dao cubicula inruisti^ duobus maritis iniuriam fe- 
cisti, duas familias incerta stirpe confudistic. huic 

10 tu quid obicis? >indignatas es, quod damnatas 
esses; sententiae iadicum repugn^ti: persuadere 
tibi ipse non potuisti^ esse te nocentem.c 

Egregiam^ hercules^ gratiam yiris fortissimis 
reddimus. hic si magistratus esse yoluisset, hono* 

15 res gessisset; si sacerdos esse, templis praefuisset: 
hoc egit praemio suo, ut ignominiosus esset? de- 
trahe illi, quod fortiter fecit; detrahe quod optavit: 
non est ignominia. nondum atrocitas erat. quale- 
cumque crimen donari meritis, donari virtuti potest. 

20 

CCCXL 

Addictus manomissus. 

AdDICTUS, DONBC PECUNIAM SOLVERIT, SEEVIAT. 

gg Qui habebat domi addictum^ testamento onmes 

seryos manumisit. petit addictus, ut liber sit^ 

DECLAMATIO. 

Intellegimus nihil nobis in hac causa yere[cu]n- 

1 idem ABa || 2 hiBdem Aa, liiisdem Ab | haec B || d 
qaia Am^ qna AbB; exdusit Bo || esse dao B — P || 4 indicinm 
AB, cwrr. Gr l h *ip8a AB || 6 alternm] adnlli^rum AbB^ 
adDlter<^OB mi^um Aer | qnibis B, quibnB P | 7 altenim] 
adalterinm Aa, adalteram AbB—P || 20 nondam atrocitas res 
erat B, non damnationis atrocitaB erit Sch || 24 addictaa 
A II 25 domi om. A || 28 yere[ca]ndam Aer 



DECLAMATIONES. CCCXI. 223 

dum magis, qaam commuuem quendam omnium^ 
qui in libertatem adserunt, favorem. contra quem 
non id modo a nobis intellegimus esse dicendum; 
ut praecipue ius tueamur^ sed illud etiam: non 
minus pro eo esse, contra quem yideamur agere, 5 
si tamen explicet fidem^ quod nos contendimus. id 
enim hodie quaeritur, an servus sit« de liberalitate 
eius, qui nos heredes instituit^ nihil querimur. 
seryoB manumisii num cui controversia movetur? 
num inviti eos tristesque in numero civitatis aspi- lo 
cimus? alia nobis ratio cum debitoribuS; alia cum 
ingenuis. 

Neque nos fugit^ velut in contrarium ire litem. 
nam si quis ex nobis istum servum vocaret^ multa 
habebat profecto, quae pro se diceret^ per quae in- 15 
genuus yideretur. quid enim lex dicit? »addictus 
donec solyerit seryiat<; ut opinor, non: ser- 
yus sit. plurimum autem refert. vuim seryire me- 
rito dictmus et eos^ qui in piratas inciderint, et 
eoS; qui ab hoste sint capti: id quidem quod in- 20 
genuis natura dedit, nuUa fortunae iniuria eripi 
potest. id quamyis nuUi non yestrum ezistimo esse 
manifestum, quibusdam tamen confessis argumentis 
ostendere yolo. sbte omnia [seryus] hic habet nomen, 
est in censu; est in tribu. quorum nihil (ut opinor) 26 
deprehendi in seryo potest. ^^at interyenit ea con- 
diciO; ut seryire debeat, donec solyerif hoc ipsum 
seryi non est, habere in sua potestate, quando de- 
sinat seryire. fingite enim^ iudices, aut oblatam 

2a88erantA||6 videmur B || 8 qnaerimas B || 9 nanc 
cni A 10 non inv. B || 18 8cit Aa || referre Aa, referet B— P || 
an AB, carr. Obr || 19 dicamaB AB, corr, aud. incert. ajp. 
Aer II inspiratas Aa || 20 id qnidem ing. A, id qnidem qm- 
dem ing. B, id qaod edd- || 21 ini. et ipsi pot. P || 24 [servas] 
Gr II 25 aat AB, corr. Fr || 26 aat AbB || 28de8inet B || 29 

oblatam A 



224 QUINTILIANI 

esse ab illo pecuniani; aut ex hoc testamento pro- 
nuntiatione vestra liberum fieri: nam inter liber- 
tinos futurus est? non^ ut opinor. atqui si illud 
in confesso est, eum^ qui a servitute in libertatem 
5 yeniat, non esse alio, quam libertini locO; hip so- 
lutus hac necessitate tam ingenuus futurus e^, 
quam fait: manifesto ne hodie quidem serrus est. 
alia quoque comphira sunt; quae intueri licet, si 
velitis. servus aut domi natus est aut reUetus 

10 hereditate aut emptus. hunc ex quo genere ser- 
Yorum ponitis? domi natum esse se non dicit, ne 
emptum quidem aut hereditate relictum. pendet 
igitur omnis haec condicio faenore. quid sequitur? 
ut no[me]n sit <8ervu8>. 

15 Haec ad ipsa testamenti verba: libet iaMen 
scrutari etiam defuncti voluntatem; qua nihil po- 
tentius apud nos, nihil nostro animo sacratius esse 
debet. credibile est igitur, hoc eum sensisse, ut 
liberum esse vellet etiam addictum? servos cur 

20 manumiserit, manifestum est: delectatus est officiis, 
referre voluit gratiam obsequio. alius aegrum 
curaverat;^ alius peregrinantem secutus erat, alius 
inter tot oecupationes <(res^ domesticas custodiersity 
alius hoc ipsum faenus exercuerat: voluit liberos 

25 esse, quos amaverat; a quibus amatum esse se cre- 
diderat. huic vero quid debuit^ nisi iram? 

„Durum tamen videtur et inhumanum; solum 
hunc esse in vinculis et in servitute.'^ Ante omnia^ 
si quid <(est^ asperitatis^ in lege est^ quae addictos 

2 non B |{ libertinus A || 4 qui in servitntem in ^b. 
A II 6 sit AB, corr. Sch \\ 8 alio B || 9 seryns A || domina- 
tns B II 10 temptus B |j 11 dominatum B |j 11—12 dic. non^ 
em. B II 12 emptione AB, corr, Ro || 14 ut nomen sit haec 
AB, corr. Bo et Eii 16 quia Aa || 17 n^ra A || 23 ^res^ do- 
mesticas Ro \\ 25 se om. AaB || 26 — 27 iram dorum Aa, ira 
malorcm B || 27 et mihi mannm B | 29 <est> Sch 



DECLAMATIONEB. CCCXn. 225 

aeryire iussit; donec solyerent. nnm igitur exigitifl; 
ut dicamufl aliqua pro lege? non est nostraie me- 
diocritatis, non officii^ ea quae prudentissimi ma- 
iores conatituerint temptare defendere. verumtamen 
si intueri velitis, quid aequius constitui potest, aut 6 
quo alio custodiri patrinu>nia yestra^ fortunae sus- 
tineri possunt? an vero pecuniam aliquis accep- 
turus per omnia yitia exhauriet^ ut non alligetur 
ad aliquam solvendi necessitatem? dura vincla 
alicui yidentur^ dura condicio servitutis: reddat^ 10 
quod accepit. isti[c] non servitus constituta est^ 
sed iUud quod iustissimum est, reddendae pecuniae 
cauia. 

cccxn. 

Heredes de deposlto. 15 

Quidam a commilitone eiusdem ordinis depositum 
petebat. negavit ille se accepisse. cum reeCsine 
teste esset; <[iudicio victus petitor]> occidit eum^ 
a quo petebat; et se. petitoris heres petit ab 
herede alterius commilitionis. 20 

DECLAMATIO. 

Si pecunia tantum in causa litis esset^ parem 
yideremur litigandi habere rationem: nunc illud 
quidem nobis extra ordinem accidit, quod litigan- 
dum est etiam propter hoc ipsum^ ne sine causa 25 
perierit. plurimum autem fallituT; si quis eandem 
condicionem putat huius iudicii ac prioris. desiit 
lis esse sine teste. ergo <(quod^ itti in priori 

6 simt yeri B | 6—6 ante qno P | 8 ezhauriret B | 11 
iBti[c] Bo H servitutis Aa || 12^13 pecnniae Gausa ^(seryire^ 
l{o 1 18 ^iadicio victuB petitor^ Bo || 28 habere litagandi B|| 
ne ilkid AB, corr, Aer; nunc ill. quoqae n. e. 0. accedit 
£0 Mc. G^ II 26 hoc om. B II 26 aatem] enim Sdi || 28 <qaod> 
Seh I lam priori AB, eorr. Bo 

QnlntiliAnl ded^ ed. Bitter. 16 



226 QUINTILIANI 

non erat satis pro se dicere^ mihi non mediocre 
argnmentam est. si qnis enim testis idonens 
fnisset; videretur huins fiducia calnmniatns. qnid 
in cansa est praeter yeritatem; nt aliqnis id petat, 
5 qnod probari non possit? et infitiandi quidem de- 
positam pecuniam manifesta ratio est^ cnpiditas 
lucri; petendi etiam non depositam; si qnae proba- 
tionis spes, eadem cansa sit: cum quidem aliqnis 
dicit >depo8ui apud te, scis ipsec^ qnid alind yide- 

10 tur advocare^ qnam deos testes? dicite igitur can- 
sam, qnare petierit, si non deposnerai 

Habere pecuniam potnit: manifestnm est: et 
ipse reliquit heredes et is^ qui eiusdem ordinis foit. 
multas deponendae pecnniae intervenire rationes 

16 inter nulites, manifestum est: longum iter incidit, 
periculosa expeditio. si deponenda sit^ ubi credibi- 
lius est deponi, quam apud hominem eiusdem or- 
dini&? nam praeter id^ quod facilior speratur fides 
ex pari, est quaedam einsdem ordinis coniunctio; 

20 ^nec apud superiorem^ nec apud inferiorem deponi 
solet, cum ideo deponatur^ ut recipiatur. credibile 
est ergo apud hominem eiusdem ordinis deposuisse. 
^,at sine teste.^^ de omnibus depositis loquar. mi- 
sera hercule condicio mortalitatis; quando onmibus 

25 iam, quae agimuS; videtur opus esse teste: ita pa- 
rum facit yeritas, ita nullum momen^tum^ est 
fidei. non satis yideri potest probatum^ quod duo 
sciunt? 

Yeniamus tamen (ut dixi) ad probationem. oc- 

80 cidit eum; a quo pecunia negabatur. iterum quaero: 
qua ratione^ qua causa? ,,odium fuii^' unde? ego 

6 cupiditatis AbB 1 7 depositam B | 12 poterit Aa || 14 
deponendo B || ractioneB Aa || 15 est am. B || 18 facilinB spe- 
ctatar B | 20 ^nec apnd snperiorem^ Bo et Bi | 22 eius A (I 
28 N A II 26 nomen AB, carr. tto praeterea proponeni 
numen; ita nndum nomen est fides Bu 1 31 ergo ABa( — P) 



DECLAMATI0NE8. CCCXin. 227 

qnare occidere debuerit^ dico: infitiabatur. tu^ ut 
hanc causam occidendi excludas^ substituas aliam 
necesse est. satis argumenti erat^ si occidisset clam^ 
si ex insidiis, si tamquam negaturus. quae causa 
hominem in scelus egit? quid fuit, quod tantam 5 
rabiem concitaret^ nisi illud^ quod sciebat se de- 
disse? cum dicenti »apud te pecuniam deposui« 
respondebatur, »quis testis est? quae probatio est?< 
quanto animi aestu ageba[n]tur? non vobis yide- 
[ba]tur, cum feriret, illa dixisse: »ita non deposui?« 10 
optime me hercule mihi videtur ac militari facinore 
illa exclamasse: »i nunc et nega; i nunc et alienam 
pecuniam converte in tuas cupiditates: non uteris 
tamen^. Erat argumento ergo satis, quod occidit. 
quam ultra desideratis probationem? occidit statim 15 
moriturus. frequenter iudicia huiusmodi exercentur^ 
ut si res in notitia dicitur esse servulorum, tor- 
queri mancipia videamus. si mos civitatis et con- 
dicio militiae pateretur, se in tormenta obtulisset, 
illum poposcisset. non tibi videtur praebuisse de 20 
animo sxxo quaestionem? 

cccxm. 

Falso caedis damnatns. 

QUI CAEDIS REUM ACCUSAVERIT NEQUE DAMNAVE- 

EIT, IPSE PUNIATUR. DAMNATORUM SUPPLICIA 25 
IN DIEM TRICESIMUM DIFFERANTUR. aCCUSa- 

vit quidam et damnavit. in diem tricesimum 

1 qna ratione B || 2 exclusas A||Bubstit A j| 5 hominum i{ 
9 quanti animi aestue agebantur AB, corr, Bo || 9—10 yi- 
de[ba]tur Fr || 10 illud B || 12 i (6«)] hi A || 14 er. argu- 
mentum ergo tantum AB, corr. Bo, cfs. decl. 348: id satis 
probationi ezistimavi; er. argumentum e. etiam Sch; fort* 
er. argumentum e. iam || 21 tuo AB, corr, Aer || 25 dam» 
natorium B 

15* 



228 QUINTILIANl 

dilata damnatio est. interyenit is, qui oecisos 
dicebatur. petit reus poenam accusatoris. 

SERMO. 

Non erit alienum^ advocatum dare huic accu- 
5 satori. fecit rem (ut parcissime dicam) paenitentia 
dignam. et fortius defendetur ab alio et maiore 
cum verecundia patronus confitebitur^ si quid con- 
fitendum est. et quotiens causa plus iuris habet^ 
quam pudoris, ad eum transferenda est^ qui non 
10 erubescd;. 

DECLAMATIO. 

Reum capitis arcessitis in ea ciyitatey in qua 
hoc graye et indignum videtur: et reum capitis ar- 
cessitisy qui ipsi intolerabilem hanc crudelitatem 

15 Tocatis. conveniebat eoa^ qui temeritatem accusa- 
tionis incusant, nihil nisi certum exploratumque de- 
ferre. ergo lege occidi yultis hunc statim, qui 
reum caedis detulerit (hactenus agnosco: detulit 
enim^ quem defendo) <(neque> damnav<er>it- 

20 [que]: hoc iam ad nos non pertinet. hic enim dam' 
natus est. sequitur ergo^ ut aliam legem adfera- 
[mu]s aut hanc mutes aut hoc audeas dicere ius 
aliquod tibi esse conatiiiiendi, 

Ad interpretationem nos vocas et ex hac lege^ 

25 qua litigas^ aliam constituere conaris. Non est ista 
res iudicum, non horum, qui ad certa iura^ et qui- 
dem iurati; consederunt. deflecti iura ne pro de- 

1 delata AB || dommatio A || vecisufi A y 3 Declamatio 
P II 4 dari B || 5 penitentiae B || 6 — 7 malorem cnm A || 10 
ernbescit AB, eorr. Eo || 15 is AB, corr, Aer || 15—16 acca- 
sant nihil misertnm B || 19 '^ defendo dampnavitqnem A, de- 
fendo damnavitque B || 20 non om, A || 20 — 21 demnatns Aa, 
indemnatns AbB, corr, Gr || 21—22 adfera[mn]s 6^ H 28 
constitntam AB, corr. Bo |j 26 iudicium AB || 27 consedere B 



DECLAMATIONES. CCCXm. 229 

fensione quidem aequum est: legem vero mutare, 
ut occidas et crudeliter interpretari ius, quod a 
magistratibus scriptum est; cuius animi est? ego 
legem habeo adversus eum demum scriptam^ qui 
detulerit neque damnaverit. non scrutor, quid 6 
Toluerit legum lator; neque enim possum. sera in- 
quisitio in praeterita est. id sive yoluit esse quod 
Bcripsit; siye aliud aliquid cogitayit: hoc scripsii, 
hoc iure yitdmuS; hoc spectayit. nihil minus ferri 
oportet in ciyitate^ quam ut lex decipiat. inno- 10 
centem accusayi: satis est^ quod damnayi. neque 
enim lex i[s]ta scripta est^ ut^ qui innocentem ac- 
cosayerit, capite puniatur: sed ut puniatur; qui 
accusayerit nec damnayerit. quomodo ergo 
nihil prodesset accusatori, si non damnasset, postea m 
nocentem esse compertum eum, quem accusayit: 
ita ei, qui fortunam secundam iudicii tulit; non 
debet nocere, quod postea accidit. lex talem con- 
dici(mem iudicii facit, in quo caedis accusatur reus^ 
ut utique adyersus alferum pronuntietur: aut reum 20 
damnari oportet aut accusatorem. tu quid yis? 
ut uterque damnatus sit fan ut istud yerum sit, 
ut damnatus sit reus et accusator? illud tamen lex 
yoluitf. Transeo, quod pemiciosum sit interpretari 
legem et ad ingenia utriusque conyerti; id quod 25 
scriptum est, ne dubitaretur, dubium fieri, post- 
quam scriptum est. descendo ad hanc quoque 
con^tionem (non quia necesse est^ nec quia ad 
yeatram religionem pertinet^ nec quia solyit ista 



2 inteipretare B— P || 6 saeya A3, corr. G^r || 7 qnid B 
7 yiximns AB, corr, Qr, {cf, ind. I) || fieri Aa || 12 *i[8]ta ) 
19 accuBator A || facit iudicii Aa || 20 et ntiq: B || alium 
AB, corr, Gr || 21 damnare B || 22—23 xit ut. d. Bit? an nt 
i. y. B. u. d. Bit ^aut^ reus aut accusator? etc. Eo ([24 no- 
luit Sch y 24 *tr. quam. pem. a. (?) || 25 utriuBqueJ cuius- 
cumque Aer || 28 intentionem AB, corr. Gr, interpretationem 
inceritM auctor apud Aer 



230 QUINTILIANI 

res ius iurandum^ sed quia victori obtinentique 
causam facile est, et libet disputara): recte fecit 
legum lator^ qui ita scripsit legem; ut non puni- 
retur^gMicondemnasset. quare? noluitaccusatoremesse 
6 calumniatorem; noluit accusatorem dare aliquid odio. 
alioqui scimus; multa vera quidemnon esse^ credibilia 
tamen esse. accusator quid debettibi? ut eum deferat, 
adversus quem argumenta habeat; adversus quem tes* 
tes habeat; alioqui nocentem an innocentem qui scit? 

10 ipsi iudices hoc non pronuntiant; sed se ez animi sui 
sententia facere profitentur. quis autem miratur, 
si ea res accusatorem decepit^ quae decipere iudices 
potuit? accusator cum id effecit, ut reus daninan- 
dus videretur^ reddidit rationem accusationis. nuUus 

15 autem tam imquvLS legis lator fuit, ut errorem ac- 
cusatoris punire vellet. oportet esse in civitate et 
accusatores: alioqui omnia mittuntur ad manus, 
omnia mittuntur ad ferrum. per se difficilem ra- 
tionem vindictae et ultionis facimus: paene licen- 

20 tiam grassatoribus et latronibus damus, quod nemo 
accusare sine periculo capitis sui potest. sed tamen 
adversus haec illud rem^edium est, quod accusator 
cogitat; quid obiecturus sit. si ne hoc quidem 
prodest^ vidisse aliquid in accusationC; motum esse 

25 probabilibus argumentis^ in totum iudicia ista tol- 
lemus. 

Himc autem habuisse^ quare accusaret, credite 
iudicibuS; qui damnaverunt. ^^hic inimicus.^^ quid 
illi; qui cognoverunt? quo vultis motos esse iudi- 

80 ces^ ut damnarent? non enim moti sunt auctori- 



2 debet dispntari AB, corr. Bo || 3 — 4 non imponiretar 
B II 4 si AB, corr. i^ || 5 accosarem Aa || 7 qoi B || 8 adyersas 
q. t. habeat am. B || 10—11 animis nt sent. B | 12 decipit 

B II 13 efficit AbB || utrens A || 15 tamen Aa || inimicus AB, 
T. 6^r II 16 N A II 19 ut B || 23 obiecturis Aa || 30 morti Aa 



DECLAMATIONES. CCCXin. 231 

tate ipsius accusatoris; argumentis moti sunt; illis^ 
credimus^ testibus moti sunt; quo8 habebamus. 
et mihi yidetur ideo constituta esse lex^ quae dam- 
natum post tricesimum diem puniri voluit; quo- 
niam videbat legum lator posse fieri, ut deciperetur 6 
accusator. itaque eius, qui non damnasset^ prae- 
sentem poenam esse voluerat: nuUa dilatio est. 
quid te movit? quid attulisti ad iudicem? hoc enim 
Yult lez prius etiam approbari ipsi accusatori. ergo 
etiam Yoluntas legis pro nobis est, et non tantum lo 
scriptum^ quod satis erat; (necy nisi ita receda- 
mus ab eo quod propne nostrupi est, ut concessisse 
videamur. sed ut f transissetis t, rursus, id quod 
dicebam: cum suspectus esset reus, boni erat civis 
accusare; neque aliter stare leges possunt, neque 15 
aliter ciyitas. accusayit — quid postea? — quo- 
niam homo occisus Tidebatur. 

„Hic tamen perire potuit et occidi potuit, et hoc 
indignum est.'' primum omnium durum est; unam 
indici utrique fortunam et occidi hominem, quia 20 
aliquis occidi potuerit huius culpa[e]. tam magna 
poena est causam [e]dicentis? Deinde hoc non 
tantum accusatoris culpa factum est. fortasse ita 
vixeras: multa petulanter, multa temere, multa cru- 
ente commiseras. turpissimi hominis argumentum 25 



2 hos AB, in codice A primum novae pagincie vocdb%h 
lum, corr. Aer || 4—6 quomodo B ] 7 voluerunt AB, corr. 
Ohr D delatio AaB || 10 etiam] et B || 11 ^nec^ nisi ita re- 



cedamns Bo, nunc ut rec. 6rr 



I 12 habeo B Q propter te AB, 



corr. €rr ) 13 Tideamus B || transissetis A, transisaet is B, 
transisset lis P, transissemus Sch || 14 dicebat AB, corr. 
Bo II cuius AaB [ 15 leges stare B || 16 accusavi AB— P 

postea ^ homo B || 19 duram B | utnam Aa | 21 *CQlpa[e] 
ita magna AB, corr. Obr \ 22 causam "^diciias A, caQsa me 
dicitis B, onm me d. P; corr. Bo; quam in me dioitis 
Aer II 28 facta Aa 1 24 N A 



232 QUINTILIANI 

est innocentem posse dainuari. non enim dicitur 
corruptnm esse iudicium^ non yersatam pecuniam. 
ita non erubescis? homicida yisus es. tu porro 
tantum accusatori irasceris? non idem de te iudices 
6 senserunt? non omnium sententiae? 



ccexiv. 

Ego te^ pater^ occidi. 

Parricidii reus paribus sententiis absolutus farere 
coepit et dicere per furorem frequenter: »ego 
10 te; pater, occidi.4: magistratus tamquam de con- 

fesso sapplicium sumpsit. reus est caedis. 

SEBMO. 

Si qua erunt, quae a me in diyisionibus contro- 
yersiarum dicantur eadem frequentiuS; intellegite 

16 fieri primum propter interyentum noyorum; deinde 
propter condicionem diyisionum. nam hi; qui antea 
non audierunt pertinentia ad plures controyersias, 
debent cognoscere: et ad praesentis materiae con- 
troyersias <non> nihil interest; quofnodo ego diyi- 

20 serim, 

Est autem commune <^uic^ cum aliis controyer- 
siis huius materiae illud^ quod reus magistratuS; de 
cuius personae dignitate haec ipsa res satis pro- 
nuntiat. yidetur etiam de ante acta yita probari, 

2 reyersatam Aa || 3 ernbescitiB Aa ] 7 occidi magistra- 
tu8 Aa II 16 hii A II 17 controyersitas Aa ) 18 — 19 materiae 
illud controyersias Aa || 19 ^non^ Bo || 21 communis cura 
controyersiia Aa, communis cura aliis oontroyersiis AbB; 
commune cum aliis controyersiis Bim ; hinc commune ^huic^ 
cum aliis Bo || 22 quoq: B || 2S res om. B 



DECLAMATIONES. CCCXIV. 233 

eo modo^ qno creatus est* secnndum illad aeqne 
commune; qnod nuUas simultates executus est^ 
nuUam spem ez caede eius^ quem occisum accu- 
sator querituT; concipere potuit: et officio inpul- 
suS; etiamsi lapsus est^ tamen yeluti legts conailio 6 
deceptus est. Ut haec communia^ ita illud iam 
proprium, quod si ullum adversus hunc adulescentem 
habuiseet odium magistratuS; magis insania eius 
Tindicabatur. sicy cum ita praeparaverit eansam; in* 
cipit de iure suo loqui. 10 

DECLAMATIO. 

Magistratus de confesso sumat suppli- 
cium. Durum ministerium et iniucunda honoris 
huius necessitas. sed quis potius leges exequetur 
et hominum commissa, nisi qui rem publicam ad- 15 
ministrant? nemo istud faceret libenter; nisi neces- 
sitate. ergo non solum licuit mihi occidere confes- 
sum, sed etiam; si noUem^ necesse fuit. 

YideamuS; an ille confessus sit. testes praebeam 
Yobis? tota civitate audita vox est. ne ipsos qui- 20 
dem accusatores negaturos esse confido; ipsius tocC; 
ipsius lingua esse dictum >ego te^ pater^ occidic; 
et non semel dictum^ ne casus videretur. ,^t enim 
confessio habenda non est; nisi quae a sano pro- 
ficiscitur.'^ Non yideO; cur ad hanc interpretationem 26 
deducatur vis istius verbi; quod lege comprehensum 
est. ego enim confessionem existimo qualemcum- 
que contra se pronuntiationem; nec me scrutari lex 
iubet; qua quis causa confessus sit. immo ea na- 

8 q B, ani P y 6 legea AB, corr, Sch H 7 *nt AB g illnm 
Aa I 9 yindicabitar AaB g n AS, hic Aer B 9—10 *inci- 
pi<e>t (?) 1 10 yiro B || 13 iniocnnda Aa 1 14 exeqnitar AB, 
corr. Aer || 15—16 ^adminiatrarent (?) Aa, adminiBtrarint 
Ab, administrarit B; adminifltrat Bo \\ 16 facere AB || 19 
conf. est teatem B || 22 ligna A || 28 M A 



234 QUINTILIANI 

tura est onmis confessioniS; ut possit yideri de- 
inenS; qui de se confitetur. furore inpnlsus est: 
alius ebrietate; alius errore^ alius dolore^ quidam 
quaestiona nemo contra se dicit, nisi aliquo co- 
6 gente. quod enim genus confessionis exigitis? ut 
aliquis securuS; quieta mente, nullo adigente dicat 
>ego patrem occidi^:? atqui ipsum yerbum yidetur 
habere vim coactae yeritatis. quid ergo aliud in- 
tueri debe<^mu^Sy quam vocem? si semel hoc au- 

10 dissem^ lez tamen me iam appellaret; saepius 
dixit; in eadem yoce perseyerayit. viderimus^ an 
in aliis partibus demens fuerit: hic tamquam sanus 
perseyerayit. de confesso ergo sumpsi supplicium, 
atque ad me non pertinet^ an is^ qui confessus 

15 est, nocens fuerit. fingite enim esse aliquem, qui 
aliquo modo confessus sit; hunc a magistratu oc- 
cisum; postea apparuisse aliquo casu falsum fuisse, 
quod dixisset: num agi cum magistratu potest? 
lex^ quae confessum puniri iubet, sententiam ipsi 

20 relinquit? 

Descendamus tamen eo, quoniam filius est^ 
ut quaeramuS; an ille etiam parricida fiierit. Nec 
mihi necesse est dicere iUa, quae ab accusatore 
dicta sunt. habuerit iUe causas, propter quas de- 

25 ferret; habuerit testes suos^ habuerit argumenta (et 
profecto creditis non sine magna fiducia delatum 
esse tanti criminis reum): mihi in argumentum 
sufficit genus absolutionis: paribus sententiis abso- 
lutus est. hoc in alio genere causae dubium ^'t^ 

80 in parricidio vero, quod probari nemo voluit, quod 

2 qtdd esse Aa || 5 confeBsionein Aa || 6 qni et amenta 
ntdlo andiente B | 6 adig A | 7 atq: A || 8--9 intaere B 1 9 
debe^mu^B Bo, debeo Sch | 10 apparet B || 16 aHo Or, 
alio qno Obr || 17 — 18 faisse diziBse qnod d. A || 26 reditis 
A g 28 absoIntionibaB B B patribns Aa || 29 est AB, corr, 
Bo II 30 ^bare A 



DECLAMATIONES. CCCXIV. 235 

falsum esse ad yota pertinebat, diversam habuit 
pronuntiatio vim. obiectum est alicui mortalium, 
quod patrem occidisset; quod eum, cui lucem, cui 
haec beneficia rerum naturae debebat^ sua manu 
trucidasset: et hoc pars iudicum credidit? ego yero 5 
illos et probo et miror, qui absolverunt: pars ta- 
men iudicum pronuntiavit, factum esse parricidium 
[pars incredibile cssq]. hos movit, quod probari po- 
terat, illos^ quod negari. reus ergo suspectus et 
in eam partem potius accipienduS; ut fecerit. lo 

Quid superest? ^^per dementiam confessus est^^ 
sA jnihi pro causa mea summum yidetur argumen- 
tum ipsa dementia, etiam si confessus non esset. 
non sine causa yidelicet yetus illa et antiqua aetas 
tradidit eos^ qui aliquod commisennt scelus^ furiis 16 
agitari et per totum orbem agi. ut nomina mentita 
sinty ut aliquid fabulae fingant: ab aliquo tamen 
ezemplo ista <^et^ experimento yeneruntl factum 
esse aliquid necesse est, ut hoc credibile. yideretur; 
siye istud dii inmortales, qui non iudiciis falli; non 20 
gratia circumyeniri^ non ignorantia decipi possunt, 
constituerunt. ego yero gratulor mortalitati. co- 
lite, homines^ innocentiam et nullam spem inpuni- 
tatis ez secreto scelerum conceperitiB. licet nulli 
hominum prospezerint oculi, licet nulla cuiusquam 25 
mortalium conscientia interyenerit: sub caelo tamen 
fecistis; et ille fusus per omnes rerum naturae 
partis spiritus adfuit: erat, erat illic potentior testis. 
non quidem apud iudicem dicet nec oratorum inter- 

2 pronuntiationem AB, corr. JRo || 5 iudicium AB || 6 
quia B || 7 iudicium AaBa |I 7 — 8 parricidium p. i. esse om. 
Aa; *[par8 incredibile esse] || 10 potius om.A. || 11 concessus 
Aa I 15 commiserunt AB, corr. lco || 16 ^ A y sunt Aa || 18 
ista experimenta AB, corr. Sch \\ f. est al. AB || 24 ^ in 

margine A || 25 perspexerint B || 26 interveniat B || 28 erat 
illic A II 29 non quidem ictor aitibus A 



236 QUINTILIANI 

rogabitur artibus^ sed loquetur ore vestro. ta for- 
sitaD; cam miserum patrem trucidares^ toUentem 
ad sidera manus risisti. inaae hoe supra nos va- 
cuumque cura caelestium putabas. sunt illa yera^ 

6 quae extremo miseri spiritu dicebantur >dabis mihi, 
scelerate; poenas; persequar quandoque et occur- 
ram4:. et quod ad me quidem pertinet, iudices, non 
aliam huius dementiae putem fuisse rationem; quae 
coepit post absolutionem. nec tamen illa mihi yana 

10 quorundam yidetur esse persuasio, qui credunt, 
non extrinsecus has furias yenire nee ulUus deo- 
rum inpulsu hanc mortalibus incidisse dementiam, 
sed nasci intus: consdentiam esse, quae tcMrqueat; 
aninium esse, qui urai iterum gratulor. bene her- 

15 cule factum est^ quod etiamsi omnes fefellerimuSy 
effugere non possumus nos. ite nunc et dicite 
^demens erat^ cum confessus est^^ at mihi yidetur 
demens fuisse; cum occidit. ergo quodcumque illud 
fororis genus, aut poena a diis inmortalibus con- 

20stituta aut confessio quaedam nocentis animi yi- 
d[er]etur. Yideamus tamen, quomodo insanierit. si 
per praecipitia ferretur, dicerem, agit aliquis deo- 
rum; si in obvios jncurreret^ dicerem, ultionis quae- 
ritur materia. nunc yoz una^ yox eadem ad 

26 iudices et per totam ciyitatem^ »ego te^ pater, 
occidi.« finyenire liceat quid factum sitf: non 
est dementia. >ego te^ pater^ occi<^di)>«. hoc si yos 
furorem yocatis^ idem pars dixit iudieum. nihil 

2 fratrem A || 3 hao A || 5 spm A || 8—9 quae c. p. 
absolntionem om, Aa || 11 nllus Aa [ 13 sed nos intus B || 
14 inrat AB || 15 homines Aa || 21 vid[er]etnr 8ch || insani- 
yerat P || 22 fereretnr B ) agit om, P y 23 oconrreret AB, 
corr. Lat || 24 vox] vos 5« B || 25—26 per tot. civit. e. t 
p. occidi. hoc si vos omissis rdiquis AaB J 26 invenire li- 
ccat qn! id &ctnm sit: etc, Bo || 27 occi^di^ Pi || 28 diadt 
pars B Q iudicium AaB 



DECLAMATIONES. CCCXV. 237 

yariatam, nihil ex more aliorum insanientium mu- 
tatum est: »ego te, pater^ occidi<:. longa confessio 
est; repetita totiens [confessio est]. 

Ecquid concipitis animis imaginem illam^ quae 
hoc coegit? stabat profecto ante oculos laceratus 5 
et adhuc cruentus pater; ostendebat effiisa yitalia^ 
totus ille ante oculos locuS; totum scelus mente et 
cogitatione f perflexum f, non potest fieri, ut per 
dementiam yideaiur totiens confessus, qui num- 
quam negavit. ite nunc et paribus absolvite. 10 

cccxv. 

Fortis pater desertoris. 

VlE FORTIS DPSBRTOREM SUA MANU OCCIDAT. Eo- 

dem proelio^ quo pater fortiter fecit, eiusdem 
filius deseruit. petit praemii nomine^ ut eum 15 
non ipse occidat. 

DECLAMATIO. 

Fortis praemium peto. 

SERMO. 
IUa commimia nostis. 20 

DECLAMATIO. 

Scriptum est. 

SERMO. 
E[s]t illud commune. 

8 repetit BJI [confess. est] Ro || 4 haec quid A, et qnid 
B II 8 reflezam Oor, perfizam aucicr vnmiua opucK Atr \ 18 
oooidit B II 14 qnod B || 24 e[8]t Bo et Bi 



238 QUINTILUNI 

DECLAMATIO. 

Merito scriptum est: magno labore; multis pe- 
riculis consecutus sum. 

SERMO. 

5 Est <et> aliquid proprium controversiae huic, 

DECLAMATIO. 

Peto praemium fortis^ qui senex fortiter feci^ 
qui iam pater fortiter feci, qui in ea acie fortiter 
feci; in qua et filius meus fugit. ^^Sed contra legem 
10 petis.'' 

SERMO. 

Iterum illa communia. omne privilegium contra 
reliqua iura esse; yiris fortibus non posse praemia 
persolvi; nisi cum aliqua inclinatione legis alicuius. 

15 haec iam prompta ut comparemus: etiamsi contra 
legem optamuS; utram tamen magis seryari legem 
placet? utrum eam^ quae honorem dat bene meri- 
tiS; an eam, quae constituit poenam peccantibus? 
deinde specialiter: utrum eam, quae honorem viro 

20 forti dat; an eam^ quae poenam desertori consti- 
tuit? in utraque re speciosus et apertus tractatus 
est: nam describere possumus^ quanta cum diffi- 
cultate fortiter pugnetur et quanto cum periculo; 
et excusare et dare yeniam aliquam: ut natura 



6 <et^ Eo; <8ed> est Aer || controversio A || 8 qni iam 
pater fortiter feci om. A g 9 meas fuit P || 14 alia A || 15 
propria Ban || 21 ntra A || 23 pugnemns BaP || 24 et petere 
yen. Eo, secandom Gr U al. et nat. B y an *yeniam, ut 
natura dignam. [sit et oif. f. p., fluxtm ex nota in fnar- 
gine appoHta: esse dif. f. pJ] qoid m. ^enim^, etc, (?), cf 
prdUgg. 



DECLAMATIONES. CCCXV. 239 

fnagnum est et difficile fortiter pugnare; quid 
miruni; esse aliquem, qui <[sibi^ parctA? hic clamor 
ille utriusque exercitus; tela illa in [n]os et in ocu- 
los yenientia et cadens secundum latus commilito, 
txxm gemitus vulneratorum et fragor ille armorum 5 
et nitor ferri. deinde cum comparaverimus legeS; 
nihilo minus et molUamus quaestionem. 



DECLAMATIO. 

Non utique perit lex. quare? quoniam plurima 
accidere possunt, ut desertorem non vir fortis oc- 10 
cidat. haec enim sic dixi, tamquam inpunitatem 
desertoris peterem: nunc de poena nihil detraho 
desertoris; de ministro tantum, de manu tantum 
quaeritur. frequenter autem necesse est accidat; 
ut desertorem non vir fortis occidat. finge dese- 16 
ruisse aliquem et neminem fortiter fecisse: incolumis 
erit desertor? finge fortiter pugnasse aliquem; sed 
in ipsa pugna debilitatum, ita ut manum amit- 
teret: numquid non necesse est subire aliquem hoc 
ministerium? hoc de alienis. praeterea lez^ quae 20 
desertorem a viro forti occidi iussit, nihil cogitavit 
de hac necessitate. quaedam etiamsi nulla signifi- 
catione legis comprehensa sint, natura tamen ex- 

1 dignum AB, eorr, Qr || sit et dif. AB, oon. Bm et 
Bo y quam AB, corr, Bo D 2 *qui pereat AB, qui deserat 
e^. 1 8 *[n]08 II 4 secundT A || 4—5 commilitonum 
gem. AB , corr G^r || 6 con Aa || 7 nihil hominus A || mulia- 
mus B, miQceifinus P 1 9 peperit Aa, periit B || 9—11 for- 
tasse verba non utique etc, — occidat erant admc sermonia 
et dedamatio indpieba^ ab haec autem || 11 nec enim six 
dizi Lat, haec non s. d. Obr y 12 nam de poena Lat et 
Obr I 15 ut des. n. v. f. occidat om. AaB jl 18—19 manu- 
mitteret A, manu amitteret P || 19 an *aliquem <alium> 
(.2) g 21 forte A 



240 QUINTILIANI 

cipinntur. au hoc cogitatum esset; ut pater filium 
occideret? ut frater fratrem occideret? uam id 
quidem profecto yix natura ipsa yidebatur admit- 
terC; ut in eadem acie pater fortiter fsLceretj filius 

6 deseieret. itaque si illud non praemii nomine pe- 
terem^ si aliter gratiam mihi retulissetis^ recusa- 
rem; dicerem »non utique occidere debeoc: plus 
est; quod opto. lex desertorem et yirum fortem 
nominavit. mutata sunt omnia: filius deseruit. 

10 Ergo haec dixi: adhuc debetur mihi quodcumque 
praemium; efe&etur yel contra legem. mea lex utilior 
est rei publicae. non utique contra legem peto, 
quoniam multa accidere possunt, ut non vir fortis 
occidat. non contra legem peto^ quoniam fieri 

15 non potest^ ut lex hoc yoluerit; ut a patre filius 
occidatur. 

Renuntio, res publica, non utor honore consti- 
stituto; nemo queretur de iniquitate praemii mei, 
nemo me iupotenter uti fructu yirtutum existimet: 

20 non feci fortiter. erratis commilitones: blanditua 
est mihi imperator; decepit te fama ciyita[ti]s. ego 
fortiter, homo senex? ego fortiter, desertoris pater? 
at putate hoc me obtinere non posse: non utor 
honore yirtutiS; non subeo onera yiri fortis; nolite 

25 mihi dare praemia: non occido desertorem tam- 
quam yir fortis. demittite me a merito meo, li- 
berate me nomine. Et sane quam habetis aliam 
yindictam? Lex occidi a yiro forti desertorem yo- 

1 nescio an * patrem filxus scribendim m^ | 6 gratiaa 
B 1 7 dioerenr dicerem B || 9 nomina Obr 1 10 dizit Aa || 
mihi offi. B Ij 11 dicetor AB, oorr. Bo cfs. M2,10. 11 1 12 
est om. B I 18 aocedere Aa || 17 lenuntio res publica A B, 
corr.Bo; renontio^praemio^reipnbl. uler 1 17 — 18 conatitao 
Aa, constito Ab | 18 *queratnr (^) II 19 me om. A jj exitti- 
mabit Fr || 20 fecisse B jj errastis jRan jt 21 te om. Aa | ci- 
yita[ti[B G^ || 22 homo s. e. fortiter Ofii. B jj 25 me hoo 
B— P 1 26 demittite A, dimitte B || 28 a viri fortem A 



DECLjOIATIONES. CCCXV. 241 

Ittit; tamquam inatilissinium; tamquam inimioissimum. 
neque enim poenam hanc yiro forti constituit neque 
inposuit recusanti, neque ullam necessitatem nolentL 
quid enim facietis, si non occidero? quis est huius 
constitutionisexitus?legemnullamhabetis. sedvindi- 5 
cari Yos Yultis. adhibete carnificem, occidite utrumque. 
bene hercule exhortamini: est, quare arma senex 
resumam. y^fortiter fecisti^ plurimum rei publicae 
tuae praestitistiy yelis nolis.'^ quid igitur haec ad 
parricidium? ,,et filium occide, et parum sit tibi 10 
perdere/^ yehemens erat; si dicerem, »nolo occi- 
derec: ignoscetis mihi dicenti, »non possum; ma- 
nus illa; quae fortis dicebatur^ defecit.« 

Scio nunc me^ iudices^ reprehendi a bonis pa- 
tribus, tamquam praemium optare nesciam. meUor 15 
enim et indulgentior pater hoc diceret: »donate 
meritis meis filium. ita ego quod fortiter feci; quod 
tantum hostilis sanguinis fudi, quod inter momenta 
yictoriae fui, non est pro opera duorum^c? EgO; si 
melior essem pater^ Ulud quoque simpliciter con- 20 
fiterer^ deseruisse filium mea culpa. quid enim 
necesse fuit educere in aciem adulescentulum? quid 
necesse fuit rudes annos cum grayissimo hoste 
acerbissimo proelio componere? aut certe si tantus 
gloriae amor, si tanta cupido laudum, recedere a 25 
filio meo non debueram. et feci, iudices^ primum, 
et tamquam instituerem filium rudem miUtiae^ non 
procul a latere reliqui. decepit me ardor ille belli: 
ut primum signa canere coeperunt, ut primum 
f. • .f^ totum animum percussit patria^ sola yirtus. 30 

2 viri f ortem A J| 4 etiam A | f acitiB B || qnid Aa || 6 
yindicare AB, carr, tto || tob yoltiB B, ynltis P || 11 yehe- 
mentiB Aa | 11 — 12 occidere nolo B || 15 nesiciam A» | 16 
indigentior A || hoc pater B || 18 tame B y sangois AaB | mo- 
menta A ) 22—25 qnid me amor omisiO neoesse f. r. a. c. g. 
h. a. p. c. a. c. s. t. gloriae Aa || 29 coep. ita pr. B || 80 *t* • «t 

Qvintiliftai deoL, ed. Ritter. 16 



242 QUINTILUNI 

adulescentaliis interim rudis in illa nube pulveris^ 
in. illa confusione permixtarum utrimque legionum 
yirum fortem sequi non potuit. at ego infeliz etiam 
invidiam filio feci et spolia retuli, quo minus illi 
5 ignosceretur. 

Quo me ducis^ anime? quo me trahis^ adfectus? 
placet causa: sed aliud optavi. nihil est^ quod ez 
meo favore speres^ iuyenis infelicissime; nullam 
fiduciam ex hac quantulacumque operae meae gratia 

10 capias: moriendum est. debetur hoc sane disci- 
plinae militari^ debetur castrorum severitati. infelix 
exeuntium omen miseraeque primitiae! si alterum 
utique ex domo nostra destinabatiS; cur non senem 
potius traxistis? quid nunc tibi proderit, miser- 

16 rime adulescens, quod modestus in pace, quod pius? 
et si contigisset civiiAti felicior quies, optimus 
filius eras. Moriendum est. quid tibi praestare in- 
felix pater possum? cum duceris, flebO; plangam. 
hoS; quos sumpseram modo ex victoria publica 

20 laetos habituS; abducite. merui ambitiosus pater 
scilicet, ne quid de militari severitate detraherem, 
ne viderer vir fortis desertori ignoscere. conten- 
tus fai post tot merita, favente tota civitate, ut 
tantum innocens essem. et ecce, iam miserantes 

26 yideo iudicum vultus; quorundam deprehenduntur 
lacrimae. potui plus optare, potui. sic quoque ego 
te, fili; occidi. at tu, quisquis eS; in quem transfe- 
retur hoc infelix ministerium, supremas audi patris 
miserrimi Yoces. hoc saltem fortunae meae praesta: 

80 semel ferias. 




DECLAMATIONES. CCCXVI. 243 



,CCCXVI. 

Flens luxuriosi pater. 

Flens pater per publicum filium luxuriosum seque- 
baiur. dementiae reus est. 

SEBMO. 6 

Hoc genus controversiarum paene divisionem 
non ezigit. illa communis fere omnibus ex lege 
dementiae pendentibus controversiis quaestio est, 
quid dementia sit? et an haec dementia sit? in eo 
quo[d] quaerimuS; quid sit dementia^ et finitionibus lo 
utrimque positis et omni tractatu hanc controver- 
siam dividemus, ut quaeratur: utrum dementia ea 
demum accipi debeat^ quae habeat aequalem mentis 
errorem, an etiam ex singulis yel paucis intellegi 
possit? Haec saepe tractata sunt: ad crimen ipsum 16 
yeniamus. intellego et indignari posse hunc patrem, 
quod reus dementiae a luxurioso fiat^ et eum multa 
graviter et aspere dicere contra fiUum posse: re- 
cipit adyersarii persona; sed yideamus^ an recipiat 
nostra. nam sicut paulo ante praecipiebam yobis; ut 20 
personam intueremini eiuS; apud quem dicenda 
esset sententia: sic nunc quoque admoneam necesse 
est7 ut intueamur personam, quam nobis induimus. 
pater hic qualis est? non acer: luxuriosum non ab- 
dicayit, non conyiciatus est; etiam cum aliquid ad- 26 
monendi gratia faceret, tacuit tamen. non durus: 
fleyit enim. quidquid contra colorem talis animi 
dixerimuS; quodam modo contra thema dicemus. 
consilium itaque totius actionis ex his capere de- 

10 qna Aa, qnoa Ab, qnod B, corr, Bo et Bi\ll utrum- 
que Aa || 12 diyide B || 18 quaequalem Aa || 17 quo reus A, 
quo et eius B || 18 aetas praedicere B || 19 adyersari per- 
sonae B || 28 duzerimus Ba 

16* 



244 QUINTILIANI 

bemus; qoae praecesserunt. quid aUud praecessit 
^quam]>mollis invidia? ei^o cum adprobayerimus^non 
uno facto dementiam esse convincendamy yeniemus 
ad ordinem defensionis. ante actae vitae ratio con- 
6 stet. hoc non propterea tantum dicendum est, quod 
sic defendi reus potest^ sed etiam quod invidia re- 
dit ad accusatorem. omnia, quae pro se dixerit, in 
filium dicet. 

DECLAMATIO. 

10 Quid feci dementer? iuyenis frugaliter yixi, pa- 
trimonium auxi^ uxorem duxi, filium sustuli; hunc 
amo. ;^enS; inquit^ me per publicum sequeris.^' 
Poterant ista et separata defendi — nam neque 
admirationi profecto cuiquam mortalium esset^ quod 

15 pater filium sequerer et separatae ab hoc lacrimae 
poterant yideri non ad te pertinere — : sed ne ulla 
arte sufiFdgere crimen accusatoris mei yidear, totum 
hoC; quod obicitur^ iungam. lacrimae sunt in culpa. 
fieo fortasse superyacua: sic me consolaris? sic la- 

20 crimas patris tui siccas? fiendum mihi hodie foret^ 
etiamsi hoc antea non fecissem. 

SERMO. 

Nolo quisquam me reprehendat; tamquam yo- 

bis locos non dem. si ampliare declamationem 

25 yoletis et ingenium exercere, dicetis quod ad cau- 

sam huius nullo modo; ad delectationem aurium 

fortasse pertineat. 

1 <qiiam> Am \ 4 yitae om. B Q 7 per B || 13 separa- 
tim B I 16 poteram AB H sed nulla B— P f 19 consnlares A 
21 eiiain sic Aa ) 24 si cm, B || 25 yolens B y dicentis Ab 
27 pertinet P 



DECLAMATIONES. CCCXVI. 245 

DECLAMATIO. 

Nosdum.pnYatas ac peculiares lacrimarum reddo 
causas: interim; quis miratur flere hominem? hinc 
infantia incipit; in hanc necessitatem plerumque 
fortuna deducit. quis enim est dies^ qui non triste 6 
aliquid et flebile nobis minetur? si nullam aliam 
rationem lacrimarum haberemus^ conspectus tamen 
hominum et ratio mortalitatis poterat elicere fletus. 
hae amicitiae^ hae propinquitates, hi congressus^ 
haec studia laudesque intra breve temporis momen- 10 
tum occident atque labentur. quotus quisque transit 
dies; quo non funus accipiamus? ^^lens me seque- 
ris et per publicum sequeri^/^ non tptum crimen 
obicis: diu hoc antea domi feci. quantulum tem- 
poris spatium est^ quo[d] talem me yides? fleo ^e 15 
seccetO; ubi cubiculum et noz et animus sibi re- 
lictus est? ^yflens me sequeris.^' quod possum. 
miror equidem illos fortissimos patres, qui hunc 
animi dolorem semel recidunt et in uniyersum flere 
definito aliquo temporis spatio semel queant. flens 20 
te per pubUcum sequor: quid ergo? non misereris? 
gratulor crimini meO; si movi. si haec tibi gravis 
videtur invidia; quid opus erat accusatione? quid 
iudicibus? quid hac probatione dementiae? sanare 
me poteras. 25 

Xixigis tamen caujsas lacrimarum mearunu non 
me pecunia movet: divites aliquando fuimus; non 
illos late quondam patentes agros desiderOy non 
faenus nec ingens pondus argentL nuper sine modo 
desiderayi yemulam meum. 30 



5 est eniBi B y 7 tantam P 1 9 propixkqiutatis A || 11 la- 
benttos quisqne Aa fl 15 quod AB, qni P, corr. Aer ) flere 
AB, corr, Fr ) 17 reliotnm A || est om, B 1 me om, A 1 qnid 
poMum? Seh I 28 erat tibi aco. Ba || aconsaticKnem Aa || 80 
yernnla A 



246 • QUINTILIANI 

cccxvii. 

Imperator prOYOcatns a fllio. 

QUI PROVOCATUS AB HOSTE NON PUGNAVERIT, CA- 

PITE PUNIATUB. Filius imperatoris ad bostes 
5 transfagit. provocayit patrem. ille non de- 

sceadit in certamen soluS; sed acie commissa 
yicit hostes; in quo prDelio et filius eius ce- 
cidit. accusatur, quod provocatus ab boste 
non pugnaverit. 

10 SERMO. 

An quisquis ab boste provocatus non pugna- 
yerity puniri debeat? an baec lex ad imperatorem 
pertineat? an bic ab boste proYOcatus sit? an pu- 
gnaverit? 

16 DDCLAMATIO. 

Qui al) boste provocatus non pugnaverit|, 
capite puniatur. 

In omnibus quidem legibus solam spectari 
oportet scribentis voluntatem. verba enim ambigua 

20 et in plures intellectus ducta sunt, scribendarum 
legum causa voluntas fuii ergo id unum spectari 
convenit, propter quod scriptee suni buius au- 
tem legis manifestum est banc voluntatem esse, 
uti puniatuT; quotiens commissum est, propter 

25 quod constituta poena est: supervacuum supple- 
mentum est. ut contra verba interpretatio sequatur 
aliquid, frequenter accidere potest, cum in aliis le- 
gibuS; tum in bac praecipue. fingamus enim ab 
hoste provocatum aliquem aegrum; fingamus pro- 

8 accusator A || 20 dabia snnt vel daci possunt coni, 
8ch 1 21 yoluatatis Aa ] in om. A 



DECLAMATIONES. CCCXVII. 247 

Yocatam eani; qai proximo proelio debilitatus sit; 
fingamus esse provocatum; quem imperator iii aliam 
partem ezpeditionis ire iusserit: profecto adversus 
neminem horum actio ex hac lege dabitur. 

Atqui mihi satis est efficere^ ut alicui non pu- 5 
gnare liceat. nam si uUi potest dari haec venia; 
non dubitabitur^ quin patri detur. Sed antequam 
naturam defendO; imperatoris volo defendere digni- 
iatem. contendo hanc legem ad milites pertinere: 
primum quod inter hos fere provocatio sit, deinde lo 
quoniam legum lator numquam profecto tam ini- 
qu\i9 fuit; ut periclitari ex eventu pugnae unius 
civitatem summa<^mque^ rei publicae vellet. finga- 
mus enim ab aliquo ultimo militum provocari du- 
cem: idem discrimeU; idem periculum, par eventus 15 
est. adicC; quod inter praecipuas yirtutes est im- 
peratoris non. pugnare aliquando. sic extrahitur 
hostis; sic impetus subitos partis adversae frangit 
mora; sic interclusos commeatibus in deditionem 
venire fame cogimus. itaque hercule militem le- 20 
gimus robustum^ legimus iuvenem: imperatorem 
facimus senem. in illis ^nim yis corporum et ma- 
nus sola spectatur^ in his consilium et ratio: quae 
bona procedentis aetatis in locum virium subeunt. 
ipsum praeterea nomen imperatoris satis significat^ 25 
non exigi manum ipsius. imperare enim debet et 
praecipere. in summam^ ab eo^ qui proyocatus ab 
hoste non pugnayerit, supplicium optime exigit 
imperator. ergo si hoc solum apud yos dicerem: 
non pugnayit dux^ non pugnayit senex^ non fecit 80 



6 dari pot B 1 11— 12 inimicus AB, corr. 6rr || 12 peri- 
clitare B 1 ex om, F 1 13 samma<(mque]> Aer || 16 N A{| 
16—17 imperatorem AB, corr, Gr || 19 commeatus A || 22 
senes A || 24 praecedentis AB, corr, Lat || 25 N A || 26 exi- 
gere AB, corr, Gr 1 imperator enim debet pr. B 



248 QUINTILUNI 

gummae rei discrimen: satis tamen iusta defensio 
videretur. 

Adhuc tamen propius accedere ad interpretatio- 
nem legis toIo et; quatenus pars diversa scripto 
5 innit^it^ur^ etiam ipsa yerba scrutari. quid tandem 
dicit lex? »qui ab hoste provocatus non pu- 
gnayerit.« ab hoste igitur^ non a transfuga. nec 
umquam habuerim hunc ego perditissimo parrici* 
dae honorem; ut illum in numero ponam eorum 

10 hominum; qui pro re publica sua, qui pro patria 
pugnabant. Et si yerba ipsa intuemur^ hoc satis 
est: si yero introspicere yoluntatem yoluerimus^ 
ecquid manifestum est^ non faoc sensisse legum la- 
torem^ ut ulla necessitate posset cogi pater com 

15 filio dimicare? an yero is; qui scripsit >hostem«; 

non yidetur scripsisse aUenum? summa hac nomi- 

nis utique minora complexus est. non ergo cogi 

potest quisquam lege^ ut cum filio suo pugnet. 

Hic tamen non defendetur adfectus et pietatis 

20 simulatione. »ego yero, inquit, pugnayi; sed quo 
modo pugnare oportebat yestrum imperatorem. 
unius sanguinem exigitis — : exercitum cecidL par 
gladiatorum simile postulatis — : totius ciyitatis 
yictoriam retuli. numerate spolia: et aestimatC; an 

25 damnari debuerim; quia plus praestiti. quae sunt 
enim; quae lex postulet? illa quidem pugnam tan- 
tummodo meam. yerumtamen yidetur tacitum hoc 
scribentis fuisse yotum, ut et hostis occideretur. 
utrumque praestiti: et ego pugnayi et ille occisus 

80 est. sed non continget ea perditissimo iuyeni, quam 
quaerebat; inyidia^ ut yideretur scelere occisus, ut 

4 qaatinas A | Bcribitnr B || 5 ionitur A, innitar B» 

€&rr. Pi II 8 ego pro perd. B | 9 poenam B || 10 reip A 1 13 
haec qnid A, et qnid P D l^ possit B || 19 defenditnr AB, 
earr, Bo 1 20.8imalatione8 Aa || 21 yfnm imp" A || 22 san- 
gnine AB g ezercilinm B— F || 26 lex <m. Aa || postolat B 



DECLAMATIONES. CCCXVin. 249 

nobilem facmori sno ezitum daret: iaceat in turba. 
Tos orO; qui illud pugnae genus exigebatis^ utrum 
tandem eyentum concepistis animo? vicisset iuvenis 
senem, yioisset sceleratus pium: quantum res pu- 
blica detrimenti; quantum lacrimarum, quantum 5 
luctus amisso duce haberet et fractis militum ani- 
mis et inclinata in posterum spe? au yero impe- 
rator t;ester occidisjset illum temerarium iuvenem 
et soeleratum: eratne tanti, ut publice commissum 
parrioidium videretur? non iram numinum^ non ste- 10 
rilitatem morbosque et alia quibus magna scelera 
expiari solent timeremus? ab hoc omine commisis- 
set aciem?4: 

CCCXVIII. 

Legatnm Inter libertos. 15 

Testamento quidam instituit heredem amicum et 

petiit ab eo, ut ez duobus libertis; quos relin- 

' quebat; utri vellet^ decem milia daret unus 

ex libertis peti<[i^t, iudicio contendit. victus 

est. petit alter. 20 

DECLAMATIO. 

Qttae mihi iura^ quam vetera cum patrono eo- 
rum fuerint^ non est dicendum: heres sum. quant- 
opere hi[s] post libertatem satisfecerin^; videlicet 
hac contumelia; qua mecum consistunt; aeque mani- 25 
fetrtum. neuter apud illum meruit^ ut decem milia 
acciperet. quare ergo hoc testamento cavit; ut darem 

1 iactat B II 2 utrum A y 5 qiiantaB A || 6 noster AB, 
corr. Bo\10 nominam Aa || 10—11 sterelitatem A || 12 hoc- 
commine Aa, hoc homine B y 12 — 13 commiset A, onm mi- 
BMset B y 17 petit AB y 18 decemj X A, XX B || 19 *peti<i>t || 
24 his post libertatem satiBfecenm AB, c(}rr, JRo y 27 voca- 
vit •- 



250 QUINTILIANI 

hanc sammam utri yellem? non poterat aliter ef- 
ficere; ut mihi isti obsequerentur. excogitavit ergo 
optimus omnium amicorum, quomodo isti tamquam 
patrono mihi obsequerentur; cum alioqui praedi- 
6 yinaret hoC; quod accidit: nullam apud istos fore 
amicitiae summae^ nuUam nostrae coniunctionis re- 
▼erentiam. 

Batio ergo testamenti talis est: ne ius quidem 
dubium erat; etiam antequam yeniret in dubium. 

10 petis a me decem milia ex testamento patroni tui: 
interrogo, an dari iusserit tibi? quantaelibet sis in- 
pudentiae^ non mentieris. quare ne illa quidem 
tibi actio, quae inyidiam facere solet legatum non 
solyentibus, relicta est, ut dicas: >quod ego merui, 

15 quod ego iure petoc repetis^ quod tibi non est 
relictum. yerum hoc esse manifestum est: peti<(i^t 
alter prior^ qui sibi magis dignus yidebatur; quo 
petente tacuisti: non tamen obtinuit id^ quod nuUo 
iure poterat obtinere^ ut acciperet legatum incer- 

20 tum. ,,Sed hoc ipso apparet, inquit; deberi mihi, 
quod ille^ cum iudicio contendisset^ yictus est.'^ 
Nondum diligenter yerba testamenti legis? non 
enim hoc scriptum est tantum, ut alteri ex libertis 
darem: sed illud, — quo mihi et plena, et (quo 

25 magis doleas) perpetua libertas relicta est — , da- 
rem utri yellem. ergo si hoc non cadit in rerum 
naturam, ut ego illi malim dare, qui mecum con- 
tendit; sperares; aut, si hoc probare posses^ me tibi 
malle, forsitan iudicio quoque non inique conten- 

30 de<(re]>s. si quidem neutrum horum tale est, ut con- 



1 



5 fare Aa || 12 metieris B || 13 invidia A|legatam. A 
14 discas AB ) 16 peti<(i^t Aer || 21 contendisse A | 22 ante 
diligenter ag vel ig in rasura habet A || 23 scriptam te- 
stamentum B || 25 Ubertatis Aa || 26 hoc am. B | 27 qni cum 
me B-F g 28 potes A || 29—30 contende<[re>3 Aer | 30 ne- 
trum A 



LDECLAMA.TIONES. CCCXVIII. 251 

tra me sit^ satis sit utrique yestrum separatim di- 
cere: tibi nolo. ,;Sic ergo hoc respondebis semper?^^ 
Puta me dicere: querere de te atque officiis tuis^ 
qni non aliter meruisti. fortasse vexare vos voluit 
et legatum sperare semper et alternis desperare. 5 
sic tueri me volO; ut dicam semper. ante omnia 
enim testamento tempus non est cautum^ quo sol- 
vam; ac ne caveri quidem potuit. nam qui dicit, 
»utri malueris4: et tempus non adicit^ manifesto 
illud quoque significat, cum volueris; utri volueris^ 10 
solyes. adhuc ergo ambo improbi estis, ambo ca- 
lumniatores. quam sapienter tacueras! si in hoc 
perseyerasses, yidereris mihi yerecundior; sperarem 
futurum) ut diligentius servares pecuniam^ quam 
non cupide acceperas: nunc incipit mihi yideri mi- 15 
nus ille peccasse. litigayit ante experiinentum; liti- 
gayit ante sententiam: tu non credis iudicibus. 

^Neuter ergo accipiet? cum yoluerit patronus 
alteri dari, non potest ab altero hoc legatum peti 
ex yoluntate defuncti?" Neuter yestrum dicere po- 20 
test; hoc patronus dari mihi yoluit. habuit hunc 
honorem mihi^ ut istud esset beneficium meum. me 
ergo emereri debet et a me istud petere, quod a 
patrono non petiit. 

Detegam yobis propositum amici mei: meliori 25 
dari yoluit. hoc sciri ex praeterita yita yestra non 
potest: alioqui ipse scisset et, si ulla inter yos fuis- 
set dififerentia; nominatim reliquisset. hoc legato 
patroni yestri necesse est utrique yestrum diligen- 

1 sit pos^ satis om. B | 2 si B || hoc om, A || 3 quere 
Aa I 6 nt hoc dicam s. 12o | 9 dicit B [ maaifesto A | 10 



ntri yolaeris om. A || 12 caa* A || 13—14 sperare in fut. B„ 
14 ut om. A y 16 pecc. litigavi A || lit. sententiam B || 19 huc 
A I 21—22 habui hanc hon. ut B || 23 ergo et mer. B y debes 
Aer II 24 petisset AB, cott. 'EU), petisses Aer \ 27 fecisset F" 
nalla B || 28 legatum B || 29 atiqae F 



252 QUINTILIANI 

tias Yii;ere. utri dabo? nter yestrain patroniim 
magis desiderayerit, uter yestrom fragalius vixerit^ 
uter yestrum modestior fiierit; quid tos diutius 
traham? — : utri yoluwo. interim similes estis, 
5 eandem causam habetis. non magis ego de Tobis 
iudicare possum, quam patronus Tester. 

CCCXIX. 

Adultera yeneflca. 

Qui uxorem adulterii ream detulerat, dixit com- 
10 munem filium testem fore. inter moras iu- 

dicii adulescens ambiguis signis cruditatis et 
Teneni decessit. Tult maritus agere cum uxore 
Teneficii. illa postulat; ut praeferatur iudicium 
adulterii. 

16 DECLAMATIO. 

Antequam criminum facimus comparationem, 
sic agere possum: Teneficii accuso: responde[s]. oc- 
cisum a te filium dico: defende[s]. sint paria, quae 
obicio: non possunt uno iudicio cognosci; aequum. 

20 est ream reipondere ad id, quod obicitur. puta 
omittere me, quod antea obiecerim; non perscTe- 
rare in eo^ propter quod detuli: de Tita cogitari 
aequum est^ de maiore ^re^quaeri prius. Postea 
dicam, ex qua diffidentia praeferri iudicium adul- 

25 terii Tclit: interim duo crimina apud tos propo- 
nuntur, adulterium et parricidium. de utro prius 
cognosci oportet? hocine aequum est, sceleris gra- 

1 Tidere AB, corr, GV | 2 dedderayit B | 3 fuerit qno- 
niam duos B | 5 eandam A | 17 responde^s] Aer | 18 ante 
Aa I defendem Aer | patria A 1 21 emittere B | obierim 
Aa 1 22 <te> detoli Sah | 28 maiorae A | <re> Gr | 24 pro> 
fem B 1 27 hocine] hoc mea B | est <m. F 



>x 



DECLAMATIONES. CCCXIX. 253 

Tissimi, sceleris atrocissimi dilationem impetrari, 
qnia et adultera est? si mhil illi ante obiedssem; 
continno rationem redderet: quoniam ad parricidiom 
prioris criminis diffldentia venit, huc trahit[nr], 
propter qnod occidit. filium ab hac occisnm esse 5 
dico: quamdin^ iudices, sinetis hoc esse dubium? 
yiTit interim in ciyitate; inter nos est femina inter 
prodigia numeranda; implet numerum dvitatis: et 
vivit, dum bis rea sit; praesertim in hac ciyitate, 
in qua iudicia diu differuntur! de me utique mirari lo 
non potestis, si omnes moras odi^ omnes dilationes: 
Uceat vindicare filium; dum Yiyo, antequam ad ac- 
cusatorem transeatur a teste. an hoc aequum, hoc 
ouiquam yestrum iustum yideri potest^ ut censeatis 
adulterium esse inter crimina; parricidium inter 15 
maledicta? 

;,Causam dicere adulterii yolo/' Hoc est^ periit 
ille testis. mihi autem vacat hoc tempore cu- 
ram agere lectuU mei? flens et orbus querar, 
quod uzor mea alium amaverit; aUum mihi prae- 20 
tulerit? ego ne priore quidem tempore istud cri- 
men ad iudicem perduxissem, nisi quod sciebat fi- 
lius meus. si amisissem tantum optimum iuvenem; 
excusate tamen omnibus aliis causis renuntiarem. 
verum confitendum est: ego occidi, ego^ qui palam 25 
nomioaYi, qui omnem iudicii prioris fiduciam in 
hoc esse confessus sum. tua porro quid interest? 
utere hoc argumento, quod tibi obicere adulterium 
noIui[t]; pone hoc inter praeiudicia accusationis. 
Dum ego ago meo iudicio^ dic legem, qua yindicari 30 

2 ultera Aa | a me B | 4 traliit[ur] 8ch y 6 hoc om. B || 9 
Yiyet AaB bis B | 11 odii Aa 1 16 maledcS B— F 1 17 
perit A l 20 '\' in fnarg. A | mea mea B | 21 pripriore Aa || 
24 excuB A 1 excasa te B, ex cansa te F | 25 yenun ye- 
run A I 26 omnis B | 27 hoc <m, B | qni F | 29 noIm[t] 
8ch I 80 die 8U9peetum Bo, qui eomec. dicam; 9ed ef. BO, 1, 
95 I yindicare Aa 



254 QUINTILIANI 

potest utrumque. neinpe hoc inter alia dictum est 
;;qaam cansam dandi veneni £lio meo habui? adul- 
tera non eram^. illic yidebimus^ illic reddemus ra- 
tionem. nec te hoc fefellit. sed naturalis improbis 
6 hominibus dilationis est cupiditas. hic infamiae 
vides poenam. quid autem fama ad te^ aut opinio? 
sed occurrunt illae cogitationes : quaeretur de adul- 
terio et quaeretur diu et extrahet iudicium, sicut 
adhuc extrahit; et sequetur adulterii poenam alia 

10 subscriptio; alu iudices et alia sortitionis fortuna. 
interim ut nihil artes yaleant, multum fata possunt; 
multum citra scelus quoque impedimenti per se 
ipsa mortalitas adfert ut nihil prosit^ jyixero ta- 
men et^ quod mihi yita ipsa iucundius est^^^mdiu 

15 superstes testi yixero. 




cccxx. 

Multati soeins. 

SOCIOBUM COMMUNIA SINT DAMNA ET LtwiKir.-^^fix 

duobus sociis alter in ciyitate erat^ alter per- 
20 egre. cum bello laboraret ciyitas, decreyit, 

ut intra certum diem reyerterentur qui abes- 
sent; qui non yenissent multarentur publica- 
tione bonorum. exacta est pars a praesente 
negotiatore, absentis <socio>. reyersus ille par- 
25 tem petit reliquorum bonorum.; 

SERMO. 
[Saepe yobis dixi^ quomodo ad inyeniendum sta- 

1 hoc om. Aa 1 3 eram cni debemus B | 5 hi^n^ Bo || 
8 *extrahet^ar^(?) | 9 extrabit^ur]> Sch || at sequatur AB, 
carr, Eo 1 10 soficriptio A 1 12 se om. B y 18 ut om, B | 14 
et tamen AB, carr, Bo 1 22 yenisset multaretur A ) 24 
<80cio> Bo 



DECLAMATIONES. CCCXX. 255 

tum facillime peryemretis. qui sint, omnes noyistis. 
primum singulos repetite: sublatis his; quos certum 
erit non esse^ inter residuos quaeremus. quaerendi 
autem yia haec erii videamuS; quid proponat pe- 
titor, quid respondeat possessor^ yel reus: ex eo 5 
quaestio nascitur: ea nobis <^statum)> demonstrabit. 
neque hoc dico^ quid primum dicat petitor^ quid 
ille respondeat. non enim ex prima quaestione du- 
cendus est status^ sed ex potentissima. yidendum 
erit, an post diyisionem socii sint. 10 

DECLAMATIO. 

Sociorum damna et lucra communia sint. 

Fortasse yideri potest superyacuum^ laudare le- 
gem. nam. et apparet, prudentissimos maiores et 
constitutores huius ciyitatis sapienter rogasse et; 15 
cum hoc iure ciyitas tamdiu usa sit^ iam adpro- 
batum est. yerumtamen causa exigit^ ut aequi- 
tatem quoque legis intueamur: non ut yos religiosius 
iudicetiS; sed ut appareat, quam improbe socius 
meus faciat. sociorum communia damna et 20 
lucra sint. sacra res est <^societas^ et quaedam 
fratemitas f propositorum f animorum. consortes 
enim potest facere casus: ceterum quidem cum 
duo homines omnes fortunas suas contulerunt^ om- 
nes casus miscuerunt; unum quoddam factum est: 25 
quid est iustius, quam compositum patrimonium 
habere condicione<[m)> unius? societatis (boc enim est 



8 sunt A I 6 ponat Aa 1 7 qnid ille resjp. A || 8 ^statuzn^ 
Aer demonBtrayit B || 23 ^BOcietas^ Mo; sacra res est 
^onitas^ Aer | 24 propinqnomm animonun Gr, prope so- 
ciorxim animomm Sch, aliique similia || 26 contnlt A || nn. 
qnodammodo fatum e. 8ch || 26 (^nod B || 27 condicione AB, 
corr. Chr; condicione nnins societatis? hoc enim etc. edd. 
ante Gr 



256 QUINTILIANI 

unitas) yides ergo et damna et lacra commimia 
esse debere^ et nihil non aequum esse, quod utri- 
quQ parti scriptnm est. 

^ETentus nos diduxit: sed de sociis (le^y loqui^r 
6 idem agentibus/' IUud suo loco imputabo^ quod hic 
domi semper et custos tantum pecuniae fiiit. ego 
sum illc; qui longas terras et ignotas regiones per- 
agravi; ego ille^ qui tam longe abieram^ ut in 
patriam redire non possem. ex hac igitnr lege po- 

10 sfulo, ut communia sint omniay quae in bonia sunt, 
ut dividantur. 

Quid ais? perisse patrimonii partem, et mihi 
perisse; adicis mea culpa perisse. omnia haec in- 
terim confiteri libet: commune tamen damnum 

16 est. Negat hoc esse damnum et poenae nomen in- 
ponit Ego porro damnum existimo esse amissio- 
nem eorum^ quae habueris. neque enim yeniet in 
dubitationem^ quin amiserimus aliquid ex his, quae 
habebamus. hic poenam appellat. possum non ne- 

20 gare^ cum et ipsa poena danmi genus sit. nam 
mihi ex hoc, quod plerisque criminibus pefieuniae 
poena inponebatur appellata etiam ipsa damnatio 
yidetur. Ablatum est aliquid mihi; sane etiam con- 
fitear — quid interest, quomodo ablatum sit? — 

26 ego perdidi. nam et si latro abstulisset; mihi 
abstulerat, et si in piratas ego incidissem mer- 
cator^ ego amiseram — : peribat hoc utrique no- 
strum. Quid? si etiam poenae id genus est, quod 

1 yidet F || 2 est AB, corr, Gr || 3 pari F g 4 nos om. 
B 1 dedoxit AB | loquor AB, corr, auetor incerttu ap. Bu \\ 
6 ibidem (9) a^ent. 8ch || 6 domi om. B || 9 patria A ) 10 
omnia om A || in TObis snnt AB, corr. Aer; an ^nobis sont 
{?) 1 11 agis A 1 17 bonorum B y qnin A j| 19 hoc poenam 
apparet B g 22 apellatio B || 23 videbatar Ba | 23--24 con- 
fiteor B, ablat. e. a. m., sane e. confitear, poena ^ | 24 
ablatum est A, ablatnm B, corr. Eo | 28 id] hoc B 



DECLAMATIONES. CCCXX. 257 

casus attulit. sane enim feramus hanc tuam fini- 
tionem; ut daminum credamus esse fortuitam re- 
rum amissionem [damnom]: quid tam fortuitum 
potest esse, quam quod accidit? non enim<^factum 
est^ lege yetere et ante profectionem meam scripta 5 
et quam ego nosse possem et in quam jnea culpa 
inciderem. quid fortuito accidit? bellum. quid for- 
tuito accidit? ignorantia mea. non est tal^^ quale 
si in furto deprehensus quadruplo damnatus essem. 
tu<(m]> enim diceres : noveras damnum^ noveras legem: lo 
vitio tuo incidisti in hanc. haec non eo pertinent, 
quo genere damni adflictus sum. num si naufragium 
fecissem, diceres: vitio tuo? navigabas enim. et si 
spoliatus essem a latronibuS; diceres: vitio tuo? 
parum diligenter <(te^ custodiebas. quotumquodque 15 
damni genus est^ cui non applicari reprehensio 
possit? si mancipiorum mortes sunt: parum cu- 
rasti, medicinam non adhibuisti. hoc habent gra- 
vissimum damna, quod vix uUa sine paenitentia 
sunt. ergo tunc quoque si vitio meo factum esset; si 20 
lege vetere^ damna tamen communia erant. 

CCCXXI. 

Invicem Yeneflci frater et mediciis.; 

Fratres consortes inimici esse coeperunt. diviserunt. 
alter ex his medicum instituit heredem. postea 25 

8 amissionem rerom Ba, ut d. c. e. fortuitam amissio- 
nem pntemas esse fortnitam remm amissionem A || [dam- 
num] edd, || 4—5 <factnm est^ Bo H 7 acciderem AB, corr. 
Aer 1 7 qnid f. a bellnm om, B || 8-*-9 qnale in Aa, quam 
lis in B, qnam qnalis in F |[ 10 tu<^m> Aer || 12 sim A {| 
nam AB, corr. Bo || 11 — 18 incidisti i. h. h. n. e. p. q. g^ 
d. a. s. n. 8. n. f. d. vitio tuo om. Aa H 18 enim om. B || 14 
a latronibus essem B || 15 <^te^ 22o || W A | qu tunm quod 
qui B II 16 app. et repr. Aa || 19 quayis ulla P || 21 ve- 
teres A || 23 *venefici<i rei> {?) 

Qnintiliani deoL, ed. Bitter. 17 



258 QUINTILIANI 

redierunt in graidam. is^ qui medicttm ^^ere- 
dem^ habebat; cttm cenasset apud fratrem et 
domum redisset, dizit suspicari se^ venenum 
^ibi datum. respondit medicns, potionem se 
5 daturum remedii, et dedit; qua epota ille de^ 

cessit. invicem se reos deferunt veneficii frater 
et medicus. 

8ERM0. 

fitiamsi causa unius hodie cognoscitur^ tamen 
10 cum eum; de cuius morte agitur^ constet veneno 
perisse, idque inter duos litigantes conveniat alter- 
utrius[que] eum veneno perisse: ita committenda 
utrimque causa est, ut non minor nobis defensionis, 
quam accusationis habenda sit ratio. 

16 <DECLAMATIO.> 

Itaque etiamsi dolor fratris amissi et condicio 
iudicii; quo accuso, hoc videtur exigere primum ac 
paene solum^ ut ea^ quae obieci; probem: ignoscetis 
tamen mihi^ si primum defensionis meae putavero 

20 habendam esse rationem; neque hoc eo tantum, 
quod p/Kttinet «ad pudorem fhodief laeumy sed eo 
etiam; quod plus auctoritatis habiturum me in ac- 
cusatione scio, si ad illam innocens venero. Quae- 
ritur ergO; iudices^ venenum ego firatri dederim, an 

25 iste alieno. 

1 <heredem> lio | 6 datmn A H 8 Dedamaiio AB, eorr, 
Abt I 9 agnoBcitar AB, corr, auct. ineert. ap. ^u || 10 non 
stet B y 11 alteratiinBrqae] Sch 1 18 ntramqae Aa | 14 quos 
B Jj accnsato Aa J 15^eclamatio.>^er || 9—14 fart.* Declum, 
etiamsi etc. ~- perisse: ita comm. atiqae caasa etc. — ratio. 
itaqae etiamsi ete. || 19 primam A | potavero Aa g 21 hodie 
vel deiendum vel arke %lilud pertinet coUaca/ndMm censet Bo 
22 in om. B || 26 amicns faerit sine et rogo P 



DECLAMATIONES. CCCXXI. 259 

Non me fugit nomen^ quo utitar amicus. et rogo 
sciatis^ iudiceS; de hoc ipso qimeri hodie, an amieus 
fueiit. sine dubio etiamsi certa utriusque nominis 
fides easety neminem yestrum praeteriret^ quanium 
praeferri fratrem amico oporteret. nam qoae po- 5 
test amicitia esse tam felix^ quae imitetur frai;fir-< « 
nitatem? certe quotiens blandiri volumus his, qui 
esse amici Tidentur^ nulla adulatio procedere ultra 
[hoc nomen] potest, quam ut fratres vooemus. 
adeo inane etiam nomen (juXety et umbra quae- 10 
dam naturae videtur, simile amicitiae nomen impo- 
nere. eum yero me fratrem constet esse, <i8te> 
si yenraum (ut probabo) dedit, amicus utique non 
fuemt. Quae comparatio esse personarum potest? 
ac si tantum de amore quaereretur^ iudicea^ nml- m 
tum natura yinceret: nunc plus est aliqutanto^ 
de quo apud yos agitur. quaeritur enim^ an ego 
fratrem potuerim oecidare? ergo inter homicidium 
et parricidium cognoseetis. nondum de pemona lo^ 
quor utrius<que>; non de causa: interim quaero, iu'- fio 
dioes, utri parti fayeatis, utrum yerum ease pro 
dyitatC; pro temporibus yelitis. equidem, iudioeS; 
admirari me confiteor^ ant constitutas «sse de tantis 
sceleribus leges aut uUos inyeniri poituiaae morta-' 
Uum^ in quos caderet ista auspicio. fratrem airaxa fifr 
potuit aliquis occider»? non obatitit tacita natura? 
non sanguinis yis? non seeleribus manus suas ob* 
iecit quaecumque est illa^ quae certe oreditur esae, 

4 praeterire B || 6 praeferres F j| 6 + ^*^ marg. A || 7 
M A I 9 [hoo nomen] Seh 1 10 <yalet> Bo 1 ultra B || tl vi- 
dentor Aa || 12 *<iBte> || 18 faerit AB, oorr. Eo | 16 iudi. 
cium A 1 16 nnn B, nam F || 17 de ^neatione apnd B | 10 
cognoBcitls AB, corr. Bo | de om. Aa || saspioioinen 
caedis in fratres cadere non deb«re A 1 28 utrius- 
<que> Aer ]| 21—22 utri p. f. u. y. e. p. c. p. t. v. e. ia- 
dices om. B | 26 inyenire B H 27 ius B — P 

17» 



260 QUINTILIANI 

pietas? fratrein occisuro non saccurrit communis 
uterus? non eadem causa vitae? non una primor- 
dia? non illa [consuetudo]^ quae alienos etiam ac 
nuUa necessitudine inter se coniunctos componere 
5 et astringere adfectibus potest, consuetudo actae 

pariter ii^antiae; pueritiae studia^ lusus^ trist[it]ia; 
ioei? membra hercule inter se citius pugnayerint 
et si qua in nobis natura geminayit diversos cepe- 
rint adfectus. nam quid est aliud fraternitas^ quam 

10 divisus spiritus et; quae ad tuendos nos a natura 
concessa sunt, multiplicata? eo quidem felicius, quod 
diyersis etiam ao distantibus locis esse idem ac 
plura simul obire possumus. huic necessitudini 
qui dare yenenum potest, non oculos effodiet suos? 

15 non manus in viscera sua armabit? habet ergo hoc 
primum (ut parcissime dixerim) admirationem. 
neque ego ignoro, iudices; quanto me onere pre- 
mam. ipse confiteor^ nulUs suppliciis^ nulUs poe- 
nis, nuUa me omnium hominum ira posse pensare, 

20 si feci. 

Yult detrahere fratemitati auctoritatem: ^^dis- 
cordeSy inquit, fuistis'^ nondum rationem huius 
criminis reddo: illud interim testor, hunc bonum 
amicum utrique maledicere. nunc mihi, frater, in 

25 quacumque parte naturae eS; agenda causa et tua 
est. AUquid ex summa fratemitatis gratia defuisse 
yisum est aUquando^ dum forsitan uterque alterius 
animum magis exigit fiducia sui. bene hercule for- 
tuna, quod uterque tunc incolumis, quod penates 

3 j^consuetado] 6rr || 4 inter se om, B || 6 lados 
Bb II tn8t[it]ia Bo \ % germinayit F || 9 N A £ 10 a om. 
A II 12 assistantibas A, aBsistentibns B^ corr, JBu || idem 
A B g 13 obicere Aa || 15 armayit A B— P || 17 qaanto in eo 
me ne reprimam B 1 18 nalUs poenis om. Aa || 19 nallam 
commaniam B || iram esse B || pensari AB, corr, Ohf || 21 
yol AB 



DECLAMATIONES. CCCXXI. 261 

sine lacrimis faerunt: nuUa parricidii suspicio tem* 
pore illo, quo minus amabamus. non tamen ista 
nostri animi culpa fuit^ nisi quia yitium est hu- 
manae mentis nimia cupiditas. hi sunt, qui joon- 
iunctos separant animos^ qui summae concordiae 5 
yirus suum interponunt, qui hereditates captant, 
qui se testamentis parant: qui ita demum spem 
aliquam in posterum vitae habent^ si eos^ quos 
amicos appeUaverunty carissimis pignoribu^ abduxe- 
rint. quis fecerit illud inter nos^ sic quaerite: n<^um^ 10 
ullam iste spem hereditatis habuisset, si numquam 
diss^e^is^emus? hoc igitur primum yeluti mentium 
animique temptati veneno sumus. sed dii melius: 
neque longum istud fuit ifeque quidquam ex eo se- 
cutum est; quod emendari non possit: divisio sola^ 15 
ut sciatis cui heres sit; sed postea (quod satis est) 
gratia et rursus solida fratemitas^ immo hercule 
maior artiorque coniunctio post paenitentiam. ne- 
sciunt homineSy quantum boni fratemitas habeat^ 
qui numquam dissederunt. ut dulcius serenum post 20 
tempestates est, ita nostris animis laceratis et 
domi castigatis yelut portus ille fratemitatis oc- 
currit. amabamus etiam in praeteritum, nec cari- 
tas fuitilla^ sed inyicem satisfactio. utinamque hoc 
non palam^ non manifeste fecissemuS; ut yideretur 25 
frater meus nuUo modo mutatums testamentum. 
Personae igitur nuUo modo comparantur: alie- 
nus et frater. superyacua mentio discordiae^ cum 



1 ^ in marg, A ) 2 — 3 non ista n. a. c. tamen f. P || 5 
sperant B || 9 animicOB Aa || apparaYemnt B|| pignoribus 
A I abdnxerunt B || 10—11 n<fam>iillam Bo j| 11 isti AB {| 
babnisfient B || 12 dissidemns AB, corr. Aer 1 18 venenos 
B II 17 laus reconciliationis in fratribus A || inuno 
laus reconciliationiB in fratribus hercule B g 18 altiorque A, 
arctiorque B 1 20 diBsiderunt AB, difQderunt P || 21 tempe- 
statem B || 21—22 *et dolore cast. (?) 



262 QUmTILIANI 

et illo tempore constiterit innocentia et id tempns, 
quod in cnlpam deducitory^ non solum sine discor- 
dia fiierit^ terum etiun maior atqae artior caritas 
post iUam^ de qua locatos sumy paenitentiam in- 

6 erererit 

Proximnm est (nt opinor) exeotere oaasas. et 
qnod ad me quidem pertmet, videor de his satis 
locatus. nam si inimieitiae eo tempore non fa- 
enmt; qno firater mens accepit yenenum, mihi 

10 certe hoc faeiendi ratio non fuit: qoi^ si essem 
malos frater, uti tamen bonitatis simidatione de<» 
bebam usqne ad mutationem iestamenti. nam qnid 
obstabat, qno minas non ultionem tantam; sed 
etiam locram conseqaer^r? Si ego non habai ra* 

15 tionem dandi yeneni firatri, yidebo an hic habaerit. 
heres est: hoc per se potens esi omnia^ quaecam- 
que toto orbe terrarum committantar, scelera cir* 
comspioite^ iudices: pleraque ex cupidUtate nascun* 
tur: haec latrones facit, haec piratas, haec intra 

so muros etiam atque intra domos nostras et templa 
sicas percussorum acuit, inde nata sunt venena 
ut mihi yideatur remm natura omnibus in homi- 
nem coUatis bonis unum molum opposuisse. toUe 
pecuniam: beUa sustnlerisi sustuleris seditiones. 

M hanc ergo causam habuisti. et aUud est aUis pe- 
cunia. si de cupiditate sola loquendom mihi foret^ 
didcrem: hereditatem concupistiy homo locuples: 
nonc hereditatem concupistiy id solum habiturus 
quod scelere adquisisses. quid enim? iam te metiri 

80 incipis et longam domus nostrae patientiam cal- 

2 in om. Aft I 3 yeraib] itemm P | arctior B | 4 qno B i 
6 primiuti Ait ) 13 non] in B || ulctionem B— P | 14 etiam 
im. B I 17 in cnpiditatem A 1 21 in te Aa || 28 nnnm 
metam A, summiitn metnm B, eorr. Bo; nnnm ^hnnc^ me- 
tnm Aef || 24 M A I 25 |>ecunia8 B 1 29 concnpisees B |{ 
metim Aa 



DECLAMATIONBS. CCCXXI. 263 

cas? ecquid sci% quid paulo ante foeria? nunc te 
eircumfluens peeunia; nunc isia mancipia et quid- 
'quid quaesisti scelere ditabunt? 

Venenum dicor dedisse in cena mea. o dii 
ImmortaleBl erat quidem honestius illa defensione 6 
patrooinari causae meae: yenenum aliquis inter 
lares suos, inter sacra mensae, coronatis pariter 
quos colebAmus diia immortalibus, yenenum aliquis 
hilaris Jittari de*dit? non boc ipsum obstitit cona* 
tibus meis, quod non credebatur? venenum aliquis lo 
<iircumstiuite familia^ praesentibus ministeriis daret» 
foedaturus continuo cadayere illud convivium suum? 
ut seyera nobis antiquitas tradidit, infestos animos 
placayere mensae, et homines, qui inter se armis 
atque exercitibus oonflixerant, tuti tamen iacuere 15 
media cenae fide. 8ic defendi decebat innocentiam. 
sed quatenus tamquam maligni loquimur, quatenus 
tamquam suspeeti; in praeaentia seponite mentem 
meam; seponite fratemitatem; seponite ante actam 
yitam. temiquam de yenefic[i]o loquar. quo nunus 20 
loco; quo minus tempore dare fratri meo debuerim 
yenenum? neque emm quisquam dubitat, iudices; 
quin faciendi sceleri^ consilium non unam viaip in- 
tueatur, ut ad summam cogitati incohatique per- 
yeniat, sed illam alteram, yel magis necessanam 25 
et quae penitus in cogitationibus sedeat, ut scelus 
quod commisit neget. yenenum do: et unde spiO; 
an exhausta potione statim concidat? y^nit ad 



1 haec qnid A, et quid B | 2 qaid B | 6 aliqvis om. 
B^ I 8 des Aa, dis Ab | 9 hylaris hylari B || 12 in con- 
yiyio dari venena non pOBse A | continuo oca de- 
yare Aa | 13 tradit B | infedK) B— ? | 16 conflaxemnt 
B I tote Aa, nti Ah, tate ila B | 16 fide« B 1 dieebat B || 
20 yitam qaam B | yeneficio lo^uor AB, corr. Mo ^ 21 
dari B | patri Aa | 23 qoi in flBLciendiB 8C. B | acelera A B, 
carr. 6rr | 26 in om. B 



264 QUINTILIANI 

mensam meam^ inter conyiyas meos expirat fra- 
ter meus: in quem scelus translaturus ? quem 
deorum hominumque invocatuTus? non fait ergo 
locus idoneus; non fait tempus. adice^ quod ego 
5 daturus yenenum potui timere, ne deprehenderer^ 
ne praesentiret^ ne intellegeret, ne colore yenenum 
deprehenderet; ne qua yis odoris se ostenderet. 
nulli yenenpm facilius dari potest, quam qui acci- 
pit utique tamquam medicamentum. Eisig^nuIIum 

10 consilium sceleris mei est. at tui quanta occasio? 
quamquam de hac postea loquar. paulum enim me 
interpellat ordo, ut illud defendendum existimem^ 
quod fratrem meum ait suspicatum. ante omnia, 
iudiceS; quod sit illud suspicionis genus non intel- 

15 lego. postquam biberat, fingamus cibos redundasse^ 
fingamus aliquem sensum interiorum fuisse: haec 
tamen omnia accidere etiam ex innocenti conyiyio 
possunt. unde ergo suspicio est? — : unde illae si- 
multates^ unde illa discordia. 

20 Simul et illud yos, iudices, intueri oportet, epota 
huius potione fratrem meum continuo perisse: non 
potest yideri eo yeneno perisse, in quo ante mo- 
mentum mortis suspicio fuit; yerum haec ex huius- 
modi causis orta suspicio, plenissimam f defendif 

25 yeneni occasionem dedit. prima illa, quod habebas 
Cui obiceres;' altera illa, quod qualem<cum>que po- 
tionem accepturus erat frater: etsi illam tristem 
yisu, etsi illam gustu asperam, bibendum est tamen, 
cum dicas remedium. sed quid ego diutius? si ye- 

30 nenum a me accepisset, tu sanasses: nam et pol- 



6 nec olere B || 11-^12 enim interpellator do B || 12 
illnm AB l 17 innocentia AnB y 20 interiori AaB || compota 
B 1 22 eu P 11 24 plenissima B || deferendi J.er^ defendendi 
eM, ; praebendi i2o || 26 qaalem<^cnm^que 6^ || 27 si et A, 
si ad B, coft, Aer 1 28 si ad A, si et B, corr, Aer 



DECLAMATIONES. CCCXXI. 265 

licitus es. habebas medicamentum, et tale medi- 
camentum dicebas quo propere <(re]>duceres spiritumy 
quo vita reponi posset, quo. yenena fugarentur, quo 
transmitterentur. potionem dedisti aut remedii aut 
yeneni: si remedii dedisses^ yiyeret. non id appa- 5 
ret. ergo yenenum dedisti. 

Multa sunt; iudices^ quae minus clare yerbis 
atque actione exprimi possunt. utinam quidem for- 
tuna praestitisset; ut frater meus yiyeret: osten- 
dissem yobis medicum. hoc enim ante omnia dico, lo 
iudices: medicum. ostendissem potionem banc non 
coditianam et qua omnes utimur^ sed medicamentis 
permixtam et oneratam. dat medicus medicamen- 
tum. qui acceptam bibit potionem^ statim expirat. 
qui tandem bic argumentandum erat? qui tan- 16 
dem bic probandum? non oculis iudicassetis, non 
continuo strictis faucibus rapiendus ad supplicium 
yeneficus yideretur^ qui nunc etiam spolia occisi 
hominis tenet et^ subito locuples, ait se tantundem 
haberC; quantDm me^ qui nuper diyisi? mihi quid 20 
relictum est praeter luctus et lacrimas? 

Ultimum ergo illud nobis^ frater miserrime, 
conyiyium erat? sicine dicressi sumus? in has spes 
discessimus? habui occasionem fmerendif. ' diu 
insidiatus essem. potui tibi yenenum dare^ de quo 26 
nihil suspicareris. 

1—2 et tale medicamenttiin <m. B | 2 dncere A , dnce- 
ret Ba, ^re^dnceres B,o et Bi || S reponi A || 5 yeni/// A || 
12 qnia Aa || 14 acetnm P || 16 qnid B || qnid B j| 19 tenet 
om, B g 28 hac AaB || spe B || 24 metnendi (mentiendi) Sch, 
nocendi Bo; sed fortasse plura turdata || 26 essem] snm Ab 



266 QUINTILIA.NI 

cccxxu. 

AbdleO' te^ nisi desinis. 

Stricto gladio et cruento processit adulescens^ iu 
contionem et dixit^ occisam a se patrem, qaod 
5 ab eo tyrannis adfectaretur. perduxit magi- 

stratum in domum^ ostendit apparatum tyran- 
nidis. cum excuteretur corpus^ inyentae sunt 
tabellae ad filium; in quibus erat hoc: >abdico 
te, nisi desinis, et si contradixeris^ indicabo 
10 causasc. reus est iuvenis adfectatae tyrannidis. 

8ERM0. 

Quod circa probatio&em eriminis huiusmodi dif* 

ficillimum »olet esse^ certum est: adfectatam tyran* 

nidem; certum est adfectatam esse in bac domo: 

16 omiiisque eo deducitur quaestio; ut diapiciatiS; utrum 

a patre huiuS; an ab hoc sit adfectata. 

<DBOLAMATIO.> 

Nihil de moribus huius adhuc dico: aetates 
comparate: senez ille et aetatis exactae quam ra- 
%o tionem adfectandae tjrannidis habuit? nisi forte 
propter filium hoc fecit. hic adulescens est. omnes 
cupiditateS; omnes impetus in hac aetate facilius 
convalescunt. est quaedam praeterea ratio sceleris 
(si hoe tamen nomen [n]ullum acojpit scelus): id 
25 temptavit, quo frui diu posset. 

Haec aetatum comparatiO; illa animorum. Pa- 

5 tirannis A || 11 Declamatio AB, corr. Bo || 13 esse 
XX certam A || 16 eius Aa | 17 ^Declamatio^ i^ g 19 ex- 
acta A II 21 hoc filinm AB, hoc stilam P || 24 nomen] 
hoc B II [njnllom Gr \\ accepit A B, corr. 6^ || 26 is temptavit 
qui etc. Gr 



DECLAMATIONES. CCCXXn. 267 

ter modestus est: etiam si quid facere severius 
Yoluit^ minatus est. hic cantra qualis adulescens? 
ut nikil aliud obiciam; quam quod ipse con- 
fessus est^ quam quod gloriae loco pro contidne 
dixit: patrem suum occidere potuii non quaero, 5 
an innocentem — erit huius rei procedente ora^ 
tione nobis locus — : interim; occidere patrem po-« 
tuit. quid non cadat in hunc animum? quid non 
recipi<(a)>t haec temeritas? minus est quod negat. 
si componendus nobis esset aliquis, qni opprimere[t] lo 
rem publicam, qui libertatem patnae auferre posset, 
quam tandem mentem aliam existimaremus? fin- 
gamus hominem cruentum, hominem crudelem, ho- 
minem, apud quem nihil vsiemt iura naturae. est 
quaedam scelerum ipsorum societas, adeo ut yel 16 
uno appellari nomine potuerit utrumque parrid- 
dium. Ergo et ex aetatibus et ex moribus cre- 
dibilius est adfectatam ab adulescente quam a sene 
tyrannidem. 

Cetera qualia sunt? ac primum te interrogO; to 
si adfectari tyrannidem a patre tuo existimabas, 
cur occideriSy antequam criminareris? neque enim 
dif&cilis damnatiO; nec longa iudioii mora seque- 
batur. apparatus tyrannidis erat in domo. ^^dedu- 
cendus tamen ad magistratus^^ et hoc certe non 25 
difi&cile fuit adversus senem ei, qui occidit eum, 
quem criminaturus erat; ut responderet sibL Non 
potest ergo videri rei publicae gratia fecisse, cui 
plus aliter praestitisset: nunc excutiamus, qua causa 



3 ille B 1 4 gloriae hoc pro B || 9 recipi^a]>t Aer || 10 
esset Dobis B || opprimere[t] Bo || 14 babeant A B, corr. auc^, 
incert. ap. Aer, nihil habeat inris natura O^r | 16 et B || 17 
nt aetatibuB ez B || 18 est om. B |j 20 at B || 22 ocoideres 
AB, corr. Bo et Bi || 28 iadicam ora B || 24 edncendna 
Or H 27 erat om. B | ut] ne (7r g 28 potes Sch H 29 alter B 
praeBtitisseB Seh 



268 QUINTILIANI 

feceris. ante omnia gratias magistratibus agO; quod 
non deprehendisse contenti ea^ qnae ostendebantur, 
aliquid et ipsi Tiderunt. gratias ago.etiam provi- 
defitiae deorum immortalium^ qui numquam ita 
6 opprimi yeritatem voluerunt, ut non magnis suis 
yestigiis emineret. recitentur hae tabulae: »abdi- 
cabo te<. non lego sequentia. nego hanc esse fi^ 
duciam eius^ qui de adfectanda tyrannide cogitavit: 
an ille in iudicium vocare ausus fuisset et igno- 

10 minia adficere adulescentem omnia scientem? non 
enim tyrannis convincenda vestigiis erat neque ar- 
gumentis eruenda: domi arma^ domi apparatus. et 
si hanc oausam abdicandi te non habuit, dicas 
oportet; -quam aliam babuerit. non consentiebas 

15 consiliis eius? hoc minus te debebat offendere: 
ille, si te tamquam indicem timuisset; potuit occi- 
dere. satis ergo plenum vel hoc erat argumentnm 
innocentiae^ seyeritas et yindicta. quid tamen ad- 
iectum est? >si responderis, causas indicabo«. quae- 

20 rite nunC; uter malae sit conscimtiae. ille minatur. 
cur taceri yoluit? quoniam pater erat^ quoniam 
numquam hi adfectus in tantum yincuntur odio, ut 
non ad naturam suam tamen reyertantur. causas, 
quas ille se dicturum minatus est; tu ostendisti. 

26 haec arma detecturus erat^ si respondisses; hos ap- 
paratus protracturus in medium. 

Satis apparere omnibus arbitror^ adfectatam ab 
hoc esse tyrannidem. ne quem autem yestrum se- 
curum faciat hoc^ quod oppressa^ quod deprehensa 

80 est tyrannis: apparatus enim iste testatur adule- 
scentis mentem. num latro innocentiam accipit, si 
quis illi gladium extorqueat? minatur aliquis moe- 

8 et om, B 1 6 Yolnntatem B || magis Gr^ 11 tirannis 
A II 12 crnenta B g 18 te om, B || 20 snnt B || 21 tacere P 1 
23 tandem P || 25 hoc B | 27 omnibns om. Aa H 27—28 ad- 
hnc B II 32 minaturns Aa (et BF), minatns Ab, cofr. JRo 



DECLAMATIONES. CCCXXIU. 269 

nibas flamnias: nmn igitur fiBtoere securitatem oivi- 
tati potest^ si quis faces eius extinxerit? nonkabet 
nmic arma; non habet apparatum: sed habet ani- 
mnm. 

Nec mihi hoc satis est adprobare, iudices, tyran- 5 
num faturum^ nisi illud quoque ante oculos yestros 
posuerO; qualis sit faturus tyrannus. uUius hic 
parcet corpori; qui patrem trucidavit? ullius hic 
criminis aget yerecundiam; qui parricidium profes- 
sus est in contione? qui gladium illum cruentum 10 
stillantemque sanguine ostendere ^populo non recu- 
savit? quid ille manibus imperabit alieniS| tantum 
suis ausus? 

cccxxin. 

Alexandber templum dedlcans. i5 

QUI HOSTI OPiEM TULEBIT, CAPITE PUNIATUE. Ale- 

xander bello Athenas cum premeret, templum 
extra muros positum incendit. pestilentia la- 
borare coepii responsum est, non posse finiri, 
nisi templum restituisset. restituto templo 20 
Atheniensis sacerdos Alexandro poUicente ais- 
cessurum se ab armis, si dedicaret, dedicavit. 
discessit ab obsidione Athenarum Alexander. 
dicitnr sacerdos hosti opem tulisse. 

SEBMO. 26 

Qoam potest maxima religione iudicam implen- 
das animas est. nam et sacerdos reas est et da- 
tar ei crimini^ quod dedicaverit templum et, quod 
utilissimam et causae etiam facile est, hoc tem- 

5 indida ▲ | 8 traeidat B | 10 est qnin cont, Aa | 11 
sangninem B 1 12 imperavit AB | 27 n. etsi sac, Ab | 27^28 
datnr et cr. B | 28 templnm om. B 



270 QUINTILIANI 

pore. nain et praesentia numinis eiuS; de qno 
agitur; adprobata est. 

DECLAMATIO. 

Deos inmortales omnes quidem^ praecipue ta» 
5 men numen et mihi maxime familiare et^ sicut pro- 
xime experti sumus^ praesentissimum^ iudices^ in- 
voco ante onmia: ut si respectu sacrorum, si pie- 
tat^; si religione sola ductus feci quod obicitur 
mibi^ velmt inpunitum esse sacerdotis officium; tam 

10 (quod me aliquando soUicitum habet) ne aspere^ 
ne irate hanc iudicii faciem intueri veli^n]>t, in 
qua capitis periculo luitur, quod templum dedica- 
tum est. oro igitur atque obtestor^ si fieri potest, 
ne damnari me velint; si minus^ ne vindicari: tue- 

15 aniurque civitatejn in hac; quam»jaaodo habere coe- 
pimuS; pace. immo vero hanc vestris animis vo- 
luntatem^ hoc propositum mentis inspirent^ ne eo 
tempore deos laedere velitis^ quo illis iam Alexan- 
der satisfecit. 

20 Qui; etiajgasi bellujm contra nos traditum ac re- 
lictum a patre usque suscepit^ etiamsi non tam 
propria^ quam hereditaria nobiscum constitit con- 
tentione; ompilL tamen alia inpune faciebat: dum 
res intra caedem hominum stetit^ dum intra va- 

25 stationes agrorum (quamquam totius sandi ac ve- 
nerabilis soli); secunda res tamen: ac ne illa numijia 
quidem; quae semper excubare videntur pro nostra 
civitate^ satis ad tuendam nrbem profuerunt. ut 
vero igBffln sacris postifouS; ut ferrum vetiutissimae 

1 nominis Aa || 5 nomen Aa || 7 nt resp. B g pietatiff 
AB, carr. Aer || 8 obitur A || 9 velit A, velut B, corr. Aer \\ 
nunc AB, corr. Or; hinc JRio H 11 veli<n>t Aer 1 18 quod 
ilL B, qnia ill. F || 22 qnam im, Aa 1 25 soli AB, corr, Obr 
26 vener. secnn. B || nomina A 



DECLAMATIONES. CCCXXIII. 271 

religioni admoYere ausus est^ intellexit sibi non 
esse bellum nobiscum. libenter audio^ quae ex di- 
versa parte dicuntur: aegrum exercitum; praecipiti 
morte consumptas copias. quis enim non videt 
omnia ista facta esse, ut rursus templum esset? 6 
ita illius quoque concitati (ut audi<(s^tis) ac teme- 
rarii iuvenis motus est animus. yidit non aliunde 
petendum esse^ quam a dis ixunortalibus, praesi- 
dium. oraculum poposcit: quae hic culpa nostra 
est? accepit videlicet dii inmortales ut peccantibus lO 
graves^ ita satisfiacientibus faciles. si noluissent 
remedium iUi pestilentiae concedere, non indicare 
potuerunt. restitui iussere templa. gratias publice 
privatimqae agamus: dedicare ipsi non permiserunjb. 
divisum partitumque responso est^ quid Alexander 15 
facere deberet^ quid nos. ille quod debuit, fecit: 
templum speciosius quam faerat et cultius extruxit 
animo regis periclitantis: partes supererant meae. 
excuso me vobis^ dii inmortales^ quod non statim 
ad condicionem dedicationis accessi. hoc enim ex 20 
responso et Alexandro satis erat^ quod permitte- 
ba[n]t. ego nihilominus magna mercede suscepi 
hoc officium: pacem poposci. impetravi. veluti ore 
ipsius dei iussus promisit^ praestitit. haec est cri- 
minum xaeorum^ iudices; summa: et templum habe- 25 
mus et pacem. hosti opem tulisse dicor. 

Nondum causas facti mei reddo; nondum ratio- 
nem legis ipsius excutio: interim^ quid vos putatis 
opem ferre? neque enim id solum quaeritur hac lege^ 
an aliquis hosti profuerit. multa enim^ quae utilia 80 
sunt hosti, et inviti et inprudentes facimus. ideo- 
que ha^ non complexa lex est^ sed adversus eum 

2 liberter A» || 8 praecipite B || 6 audi^s^tis Bo || 8 diis 
B H 10 M A I l^ deviBum A || partimqiie Aa || 17 speoiosiM 
Ab y 19 di Ab y 20 enim om. Aa || 21 permitteba[i]]t Or H 26 
decor Aa || 82 hoc AB, corr, JRo 



272 QUINTILIANI 

86 destrinzit; qoi opem tnlisset: illud (nt opinor) 
tale ^est^: qni auxilio iuvisset; qui armis^ qai com- 
meata. non sine causa: haec ipsius verbi proprie- 
tas continet legem. qaaeri yoluity an ^4^^^^ opem 
6 tulisset^ quodam f loco mannm deprebendit et fe- 
rentem coarguitf. 

Gausam autem huiusce iuris quis ignoret? ani- 
mus (ut opinor) eius punitur,. qui bosti prodesse 
Yoluit. adversus proditorem, adversus bostem rei 
10 publicae conscripta lex est. quae si talia sunt; 
quid simile bis commisi? templum dedicayi. ride- 
rimus^ an boc bosti profaerit: ad causam meam 
pertinet sciri; quid ego fecerim, non quid ex eo 
factum sit. 

15 ;;At enim boc bosti profait.^^ Si ideo feci, ut 
bosti prodessem^ sane sim legi isti obligatus. si 
cum aliquid facerem pro universa re publica^ utile 
etiam bosti fuit: non (ut opinor) damnis conten- 
dendum fuit. 

20 Yideamus ergO; an boc pro re publica fiierit. 
nondum dico^ quae secutura fuerint; si non dedi- 
cassem: interim cum pietate vestra; Atbenienses, 
loquor. templum non illud yetuS; non illud prae- 
sentissimae religionis^ non illud ^t^ a quo totius 

25 ciyitatis nostrae petitur auctoritas, sed noyum 
aliquod et adbuc inexpertum: yideo in finibus 
nostris: est dedicandum. baec enim; priusquam de- 

1 diatrinxit A B J iud in ras, ante illud A H 2 iuvessit 
A, iuiflset B— P || an 'ipsa vel istius (?) ) 4 <qu>i8 Obr | 5 
qaodam modo ete. SA; qno dolum malum reprehendit 
Ohr I 12 ad hoc A | 15 hoc am, B | 16 profuissem B, pro- 
fdiBset P II sum lege B || 17 re^ A J[ 20 adhDc Aa | fuerit 
Aa, fnerunt B j| 24 est AB, corr. Ao | 25 ali^d Ab | 26 
et adhuc om, B' 



DECLAMATIONES. CCCXXni. 273 

dicationis accipiant summam religionem^ opera 
smit tantum: dedicatio est illa^ quae deum inducit^ 
quae sede destinata locat hoc ideo fae^re non 
cuicumque permittitur^ nisi castae manus^ nisi fa- 
miliaris sacris animus accesserit: dedicatio solis 6 
(ut nunc comperimus) concessa Atheniensibus. h^nc 
e{r]go fieri reor^ iudices^ quod, cum c^terarum ci- 
vitatium templa^ in ipsis posita urbibus^ frequenter 
cum totis ruere atque incendi moenibus viderimus^ 
nuUa yindicta; nuUa religio, nuDa eos qui fecerant lo 
supplicia consecuta smt, hic sacrilegium pestilentia 
yindicatum. deeKeationem ^rex)> destinabat: neque 
enim aliter saltem templum esse existimayerat; nisi 
dedicaretur. de quocumque templo loquor: hoc 
templum non dedicabo? quam multa adhuc remitto? 15 
taceo quid dii voluerint; taceo quid responsa prae- 
ceperint; humanis consiliis locum relinquo: non 
dedicabo? procedere ultra yolo. si Alexander ab 
obsidione tantum Athenarum recessisset; nonne ae- 
dificassemuS; nonne restituissemus? equidem ego 20 
omnibus nostris sacris crediderim inesse numen. 
debetur hoc Atheniensium ciyitati, debetur yetu- 
stissimo generi^ debetur solo, de quo contendisse 
quondam deos immortales non sine causa creditum 
est. cetera tamen opinione credimus et coniectura 25 
coUigimus: in hoc numine sensimus momenta bel- 
lorum, hoc pars utraque cognoyit^ hoc numen scit 



1 Bnmniam accipiant B || 2 dedicationis illa B || 2—8 
quae se dest. B J| 3 ideoj a deo iSo 1 4 cuiqua B || 6—7 hoc 
ergo AB, carr, £o 1 7 civitatom B [ 8 templo A || 10 nollam 
yindictam B 1 11 snnt AB, eorr. Or 112 destinationem AB, 
earr, Pi l <rex> Bo l 16 quod A | yoluenint AP; fort. * 
quod d. yolneront, t. qnod r. praecepemnt | 20 non A | 21 
nomen Aa | 22 debet B g debetnr ofn. B g 26 nomine AaB {| 
nomen tabellorum B||momenta A||27 nomen A 

QnlntiliAni deol., ed. Bitter. 18 



274 QUINTILIANI 

esse Alexander. adice, quod ^dii^ dedicari yoln* 
eront* si a quocnmque voluissent, occupandum 
ftiit mihi, cum Atheniensis sim. totum enim ego 
hunc populum, iudices, puto sacerdotem. ^t enim 
6 sic effectum esi, ut laborare pestilentia exercitus 
Alexandri desineret.'^ Non dico^ desiturum alioqui 
fiiisse: periturus sit Alexander, perituri sint milites 
omnes: vultis uti hoc sacrilegii publici beneficio? 
si quis yobis hanc poneret condicionem, Athenien- 

10 ses; ut omnium potiremur gentium, eyersis exustis- 
que templis: non profecto acciperemus. pluris nobis 
pietas, pluris nobis opinio, pluris disciplina ciyi- 
tatis fuisset. moritur miles Alexandri: sed templum 
sine numine^ sine religione; sed templum adhuc est 

15 inter praesidia hostium; sed non ^ad)>ire mihi, 
non colere, non agnoscere^ non agere gratias licet. 
Yos porro cur perire exercitum Alexandri, cur per- 
seyerare istam pestilentiam yultis? nempe ne bel- 
lum habeatis. habetis pacem. beneficium dedistis; 

20 ex illO; quem grayissimum hostem timebamus^ ha- 
bemus potentissimum amicum. 

Sint sane pertinacia odia: Alexander responso 
satisfecerat; quod ad ipsum pertinuit, templum re- 
stituerat; quod ad secundam quoque paxtem re- 

25 sponsi pertinebaty fecerat potestatem dedicandi, 
mercedem quanta[m] maxima dari poterat, rei pu- 
blicae dedit. tam iniustos yos creditis deos in- 
mortaleSy ut non fuerint cogitaturi^ cuius culpa 
templum yacaret? nam (ut dixi) si pestilentifun 

80 finiri dii inmortales noluissent, aut nuUum respon- 

1 \dii^ I 2 occu^tiun B || 3 ego om. ▲ | 6 de sita ez 
alio qni B || 8 sacrificii A 1 yeneficio B || 10 poteremnr Aa, 
potiorem F || 11 — 12 plnris n. pietas om. B || 15 ^ad^ire JBo || 
18 ne om. B g 19 *naberetia AB || 24 responBO Aa | 26 
qnantam maxime AB, eorr, Obr || 28 fnerunt Aa | 80 di Ab" 
mortales A 



DECLAMATIONES. CCCXXIV. 275 

axuny aut aliud certe dedissent. demonstrata satia- 
faetio et in hoc valet; ut accipienda sit. yereor, 
iudices^ ne quid fingere ex necessitate periculi 
Tidear, Terumtamen me reUgionis meae dissimulare 
quae acciderunt non sinit ratio. Alexandrum apud 6 
me valuisse solum putatis; aut ullam mercedem? 
ego iUum recessurum putabam, etiamsi non paci- 
sceretur. deus, deus ille (testor ipsum et praesen- 
tissimi conscientiam numinis) ille adegit^ ille iussit, 
ille in bas partes misit: secundum hoc quodam- 10 
modo fait responsum. 



CCCXXIV. 

Bona sacrilegi. 

QUI BEUM CAEDIS DAMNAYEBIT; BONA EIUS POSSI- 

DEAT. SACBILEOI BONA TEMPLO CONSECBEN- 15 

TUB. Damnatus caedis cum torqueretur, dixit 
et sacrilegium a se commissum. ambigitur 
de bonis. sacerdos templo vindicat; accusator 
sibi. 

DECLAMATIO. 20 

Antequam leges comparamus^ intueri personas 
libet. nos nullam habemus in litigando propriam 
cupiditatem: non adquirimus nobis^ petimus bona 
templo^ petimus honorem deo. adversarius sibi 
yindicat et in praemium operae suae • deposcit. 25 
ostendit; quare accusaverit. 

Quemadmodum personas comparavimus; ita com- 
paremus et leges. idem demus utrique tempas, 
eandem utrique legi causam: ipsae tamen etiam 

7 pacisTA || 9 nominis Aa || 10 pr^ces A || 25—26 
dep. et ost. B 

18* 



276 QUINTILIANI 

dtra defensiones non parem rationem habent. 
scripta est altera deo, altera homini. aeqnum Qst, 
priorem esse rationem religionis. 

SBRMO. 

5 Hic subici poterat et locos, in quo laudemus 
hanc legem. 

DEOLAMATIO. 

Praeterea et alioqui iustius est, sacrilegi bona 
pertinere ad templum^ quam damnati ad accusato- 

10 rem. quare? quoniam in sacrilegio propria templi 
iniuria est, in damnatione rei alienum crimen. ita 
illic praemium est, hic solatium; illic datur ista 
pecunia^ hic quodammodo redditur. Haec comparatio 
essety ^si^ ipsas leges committeremus: nunc nostra 

I5 et tempore prior est. ante enim commisit sacri- 
legium, quam caedem. accusator hoc nititnr, quod 
ante damnatus sit caedis^ quam sacrilegium con- 
fessus sit. non est autem intuendum^ quo tempore 
aperuerit se culpa^ sed quo tempore commissa sit, 

20 quo tempore hanc poenam, de qua quaeritur, ille 
meru<er>it. id cum ipsa natura iustum est, tum 
etiam legibuB apertum. in caede enim spectanda 
sit damnatioy in sacrilegio tempus ipsum intuendum 
est. quare? quoniam lex tua ita scripta est^ ut 

25 qui damnayerit, bona possideat, <[tu ea>pos- 
sidere non potes. lex mea ita scripta est, ut 
bona sacrilegi ad.deum pertineant. statim 
ergO; ut fecit sacrilegium, devotus huic poenae est, 

2 est pwt aequum am. B || 5 poterit Aer l 10 proprii 
B I iemplo Aa 1 12 est om, B || 14 <8i> Aer || 15 propior B || 
20 han B || 21 mera<er>it Aer || 21 natara ille memit iu- 
stmn Ba J 24 est om. A 1 25 ^damnati^ bona Bo 1 25—26 
*po88. <ta ea>; poss. <liaec> Mo 



DECLAMATIONES. CCCXXV. 277 

et ante ista bona ad deum pertinere coepemnty 
quam lex damnaret yide, quantum recedas ab in- 
tellectu iuris huiusce. si caedem ante sacrilegium 
commisisset, tamen cum postea caedis damnatus 
esset, ad deum potius pertinerent. non enim 5 
prodesset tibi; quod prius caedis tempus esset^ quo* 
niam lex tua non ad caedem, sed ad damnationem 
pertinet. nunc yero^ cum sacrilegium ante com- 
missum sit, quam caedes, non est dubium, quin 
bona ista templi sunt. lO 

^;At enim praemium mihi debetur. meo enim 
beneficio et sacrilegium illud inyentum est.^ Immo 
hercule etiam illa caedes; beneficio ^non^ tao. ex 
quo semel manus inquinayit; insecutae sunt illae 
protinus Airiae, ut hunc hominem palam occideret^ 15 
ut reus deferretur, ut damnaretur, ut torqueretur; ut 
confiteretur. an yero tu illum, quod sacrilegium a 
se commissum esse dixit^ praestitisse ignibus, quos 
nos subiecimus, aut flagellis putas? nihil illa tor- 
menta ad confessionem sacrilegii pertinebant^ non 20 
de hoc torquebatur. numen erat profecto^ numen 
illud^ quod subiceret faces, quod acrioribus stimulis 
agitaret: yos de caede torquebatis, ille de sacrilegio 
confitebatur. 

CCCXXV. 25 

Hereditas fldei conimissa. 

Pauper et diyes yicini erant. pauperi uxor spe- 
ciosa. rumor erat^ adulterari pauperis uxorem 
a diyite, conscio yiro. delatus lenocinii reus 
pauper et absolutus est. diyes decessit herede 30 

1 ad dm A, ad eam B || 4 cum] quoniam A || 5 adeum 
A II 9 caedis A || 11 mihi om, B j| 13 beneficio suo AB, carr. 
Bo 1 14 ingertae B || 21 nomen As, om. B {| nomen Aa || 28 

adultari A, adulteri B || 29 concio B 



278 QUINTILIANI 

institato bonoram omninm paupere et elogio 
tali: >petO; ut hanc hereditatem restitaas ei, 
cui rogaYi4:..petit a paupere uxor hereditatem, 
tamquam fidei commissam. 



5 SEBMO. 

Quid dicimus? quomodo haec uxor et heres 
erit et adultera non erit? quomodO; si conscios 
nnllius fiagitii fuit maritus, illius potissimum fidei 
haec hereditas mandata est? invenienda est enim 

10 aliqua causa^ propter quam heres ' sit. numquid 
hic dives hanc speciosam adamavit? (cum ipsa 
loqui nihil ausus est; locutus est cum viro, — 
et inde opinio.) dum captat^ fecit testamentum? 
Quaedam^ etiamsi themate non continentur^ natura 

15 tamen ipsa manifesta sunt. f matrimonium f inter 
hos non esse^ qui litigant; yidetur mihi luce clarius* 
non enim ego intellego flitem fidei tacite commis- 
samf nisi conscio. hoc eo pertinet, ne quis iudi- 
cum manifestas exigat probationes. non est causa, 

20 quae recipiat testem; non est causa^ quae recipiat 
consignationem: scrutamur conscientiam eius, qui 
adyersarius est. totum ergo hoc iudicum opus 
est; ut inyeniant yeritatem; quae ita demum po- 
terit esse manifesta in causis latentibus et na- 

25 tura conditis; si nihil existimayerint exiguum^ quo 

1 ommnm om. B 1 elogio A j 2— -3 restitaas e. c. r. 
p. a. p. n. hereditatem om. BC | 6 aicemos;? Aer 8 poten- 
tisBimnm Aa|llcamA||ld dam] cnm B || 15 manifesta 
snnt] manifestans BC || 15 — 16 expectaUtr *rem dnbiam 
inter lios non esse ]| 16 videatnr A 1 mihil A || 17 com- 
missam AB, commissae Obr, n. e. e. i. rem f. t. commis-' 
sam 8ch; an * litem taciti fidei commissi (?) || 22 indicinm 
Ba I 24 lat. ez n. B || 25 qnae Aa 



DECLAMATIONES. CCCXXV. 279 

inyeniri veritas possit. sic ergo praeparandus est 
animns iudicum, nt etiam levioribus argumentis 
commoveri possii Difficile est quidem natura, pro- 
bare tadtum fidei commissum: quomodo tamen pro* 
bamus? quaedam, etiamsi per se firma non sunt, 5 
comparatione yincunt. hereditas aut ad pauperem 
pertmet aut ad uzorem pauperis: si ad pauperem 
non pertinety ad uxorem pertinet. elogium scrip- 
tum est palaon certe et manifeste. electus hic est 
ad transitum hereditatis. huius silentium et fides 10 
est utique de restituenda hereditate. ergo debet 
restituere aUcui; si non huic, statim interrogo: cui? 
Habent hoc incommodi controyersiae sdiolasti- 
cae, quod quibusdam respondere non possunt; sed 
quaedam incommoda huius generis etiam in fortim 15 
aliquando descendunt: et ideo difficultatibus quoque 
utendum est. 

DBCLAMATIO. 

Ergo tibi non debetur. superest, ut aUcui de- 
beatur. ^non^, dicis, ^superest, 4it huic debeatur^. 80 
fidei tuae commissa hereditas est. quam commit- 
tendi causam putamus? necesse est infirmam esse 
personani; cui restitui oportet. cum infirmam dico, 
[non] statim infirmiorem dico, quam te: fnon est 
yitavimusf perte ipsam fortunae inbecillitatem: pau- 85 
perem fecit heredem. ergo oportetinyeniripersonam, 
quae possit esse sub tutela tua, cui minus tuto 
felicturus fuerit hereditatem, quam tibi. ergo infir- 

3 poBBiiit Ab II qnidam A | 4 citatnm A | 8 enlogiain B 

— P I 10 liidas om. B || 11 atiqne] anq B, inq P j 13 boo- 
lasticae A | 14 *et AB | 15 foro AB, corr. Gr j 19 tibi 
om. Aa I 21 est hereditas B | qna A || 24 [non] Or | 24—25 
non est yitayimas A, non eyitayimos B; non enim yitavit 
Cfr, qoam te, <^qaae^ non eyitayerit nisi per ie etc. Bol 
26 ego A I persona B 



280 QUINTILIANI 

mam personam oportet esse femiiiae et^ si qxiid ad 
hanc infinnitatem adici potest^ pauperis feminae. 
adsom hnic feminae. Dnxi ex tna persona argn- 
mentnm, ^ucere ex nostra yoIo. dico hunc animum 
6 fnisse divitis, ut hanc faceret heredem. cuius fidei 
committit? maritum scripsit heredem. ergo si ne- 
que inveniri persona infirmior potest altera, quae 
tibi subiciatur, quam haec; neque &miliarior hnic, 
quam tua: credibile est, idcirco sic Bcnptum esse 
10 testamentum. 

<SERMO.> 

Quaedam argumenta etiam ex incommodis pe- 
tenda sunt. 

<DEOLAMATIO.> 

16 Fuerit necesse est ratio aliqua et causa^ propter 
quam diyes non ipsam, ad quam pervenire Yolebat 
hereditatem^ scripsit heredem. obstiterit oportet 
pudor non ille praeterexmdi aliquem propinquomm: 
praeteriit enim; non ille scribendi aliquem extra- 

20 rium heredem: scripsit enim extrarium; non ille 
bona sua in aliquem humilem demittendi: demisit 
enim. obstiterit oportet fiamiliarior aliqua causa: 
non poterat salvo pudore hanc scribere heredem. 
postea Yobis causam verecundiae huius adprobabo, 

26 postea scribentis animum: interim, fnit aliquid, 
quod obstaret diyiti, quo minus hanc scriberet he- 
redem. 

„Quo meritO; inquit, tuo te scripsit heredem?) 

1 6886 oportet B; op. esse <et> fem. et JSo 1 2 q A|| 

pauper A, pauperi B | 6 Bine ,q[ B || 9 fori, *tu[a] | 11 
<Sermo.> et postea 14 <Declamatio> Fi \ 16 ip. ahquam p. 
B ] 18 reperiundi AB, corr. Aer 1 19 praeterite B 1 20 *he- 
redem enim scripsit extrarium Ab, her. 8cr. extr. B, om. 
Aa; heredem: <heredem> enim etc. Bo i 24 cauBa A 1 28 
quod AB 



DECLAMATIONES. CCCXXV. 281 

Vox coznnxTmis est; iisdem yerbis interrogare te 
possum: qmd merueras, ut te scriberet heredem? 
qnamdiii emm tertium non exhibes, cui debeatur 
hereditaSy inter nos quaestio est. si nominasses, 
fortasse et illi dicerem: quo merito? sed neque 6 
nominas ullum extrarium neque yindicare tibi po- 
tes hereditatem. proinde nobis responde: quo me- 
rito <[tuo^? nuUo. quis ignorat testamentorum for- 
tunam? et esset fortasse in totum iniquum requiri 
a nobis m^ntis alienae rationem. sunt quidam in- 10 
rationabiles impetus animorum, quaedam gratuita 
(ut yulgo yocantur) odia* quotiens audiyimus fi- 
lium dicentem: quo meo merito pater me exhere- 
dayit? nullam rem firequentior admiratio sequitur. 

Sed tolerabile erat^ si interrogaremur hoc tan- 16 
tum de hereditate: altius conyicium quaestio ista 
habet. quid? si non communis ista infamia fuis- 
set. quid ergo? negem faisse rumorem^ qui asper- 
geret hanc feminam? tu scis, an yera sint. et prae- 
senti fortasse liti yel expediebat confiteri. nam si 20 
istudy quod intellegi yis, yerum est, utique hereditas 
nostra est. sed pecunia potius periclitemur: nul- 
lum meritum uxoris tuae adyersus diyitem fuit. 
quasi yero meritis tantum hereditates contingant. 
interest an ametur^ qui amat? potuit hanc amasse 25 
feminam diyes^ salya huius conscientia. [erat] spe- 
ciosa erat. potuit in hunc adfectum incidisse. multi 
sunt, qui testamenta sic scribant^ tamquam illud 
ad yitam eorum pertineat. sic quidam heredes scri- 
bunt eoS; quos captant, tamquam intellecturos, 30 

1 hisdem AB || qaominas A y 3 etiam AB, corr, Sch\\ 
5 qnomodo merito B || 7 perinde B || respondebis A || 8 ^tao> 
Aer g 9 esse et for. B || 10 quidem B || 14 N A |j 17—18 for- 
tasse *[8i] n. c. i. i. fdi[8se]t | 20 lite Bo \\ 21 inteUegitis 
Bo II 23 adyersus A || 24 ereaitates nonnumquam ubu 
yenire non merito A || 25 int. ut am. B || 26 foemina B' 
•[erat] 



282 QUINTILIANI 

qnamqnam secreto scriptos. potuit ergo amor in 
caiisa esse^ potuit ipsa pudicitiae admiratio in causa 
fdisse. fedi virtutum intellectum rerum natura. nulla 
tanta vitia sunt, quae non meUora mirentur. 
5 Sed quatenus suspicamur, yideor perspicere ra- 
tionem, quare hoc tibi mandayerit. nondum illa 
opinio, nondum accusator: nde^ haec; tamquam 
ab adyocatis audies^ <[quae^ ego de te suspicer. 
pauper eras, yicinus er&s: huius noti mores, certa 

10 sauctitas. argumento probaMmus: cum rumor 
utrumque infamaret^ tu reus factus es; a te leno- 
cinium committi dixit accusator, non ab hac adul- 
terium. non ergo noya haec erit suspicio meay 
neque ex me nata. id^ quod accusator tibi obiecit, 

15 hodie credo: locutum esse tecum diyitem, egisse 
tecum, promisisse tibi multa; noyissime etiam iac- 
tasse testamentum. 

CCCXXTI. 

Legati fllius yictima pestilentiae. 

20 Qui pestUentia laborabaut^ miserunt legatum ad 
oraculum petendum. responsum est ei; filium 
ipsius immolandum esse. ille nuntiayit ciyi- 
tati sacra desiderari, filio yerum confessus est. 
sacris finitis pestilentia non est finita. filius 

25 processit in contionem et se ipse interfecit. 

finita pestilentia reus est legatus laesae rei 
publicae. 

1 tamquam secr. AB || 3 sedit AB, serit edd,, corr, Bo;^ 
dedit Bcm, fort. * dat || 4 mutet' B || 5 saspicamuB B || 6 iUi 
B 1 videt A, yid? B, corr. JRo || 8 ab hac yocatas |B || 
^nae^ Obr || 9 pauper es Aer || 10 probayimus AB, corr. 
Mo etBilli 14 obicit A, obiicit B, corr. Aer \\ 20 pestilentiae 
B II 21 petendum om. B 1 23 sacri B || desiderayi B, deside- 
rati P 



DECLAMATIONES. CCCXXVI. 283 

DECLAMATIO. 

£^a?istiinaYeram^ iudices, consecutum esse me 
hoc saltem, ut sanguine meo seryata civitas datae 
salutis grata meminisset; atque eo magis, quod fi- 
lius meus non necessitate immolatus erat, sed vo- 6 
luntate. verum hoc adeo in contrarium cessit, ut 
inyenti sint in hoc populo, qui, rem nescio indi- 
gaitcUe magis dolendam an yanitate ridendam, obi- 
eiant homini pestilentiam. et remedium deberi diis 
immortalibus putant, si quid yero passi sumus tali lO 
remedio dignum, nostrae infirmitati adsigna[bi]tur. 

SERMO. 

Fere commendatio per haec petenda erit, quae 
illi di£Gicillima est. quod ad quaestiones pertinet, 
primae conmiunes sunt fere omnibus controyersiis^ 15 
quae hac lege continentur. quaerendum est enim, 
quid sit laedere rem publicam; et paulo fortius in 
hac controyersia, in qua tractum esse pestilentiae 
malum hoc nuntio manifestum est. 

DECLAMATIO. 20 

Postea ergo causam ipsam defendemus, postea 
factum commendabimus: interim satis est^ non esse 
me hac lege^ qua deferor^ nocentem. sane credatis^ 
imputari mihi posse civium mortes: sunt iura, quae 
istud defendant. non esse explicitam legationis 25 
fidem dicitis: habet haec quoque lex actionem suam, 

2 aeBtimaveram AB, corr, Aer 1 8 data B || 4 grata 
A 1 gratia B g eminisset B, emisset P || quam Aa || 6 et B || 7 
indignatione AP, indignationem B, carr. G^ || 8 ridendum 
B II 10 pntent AB, carr. Bo || 11 adfirmabitnr A, assignabi- 
tfxt "B et edd,, corr. Bo jj 18 tractatom A || 19 nuntiom AB, 
corr. Aer || 21 istam B 22 commendayimus A || 26 hoc 
B— PllexJ lia Ro 



284 QUINTILIANI 

neque est quaerendum apud yos, an alio iudicii 
genere damnari possim. interim hoc ius ad me non 
pertinet. aut si rei publicae ^aesae^ lex est^ haec 
nihil ad hominum mortes, nihil ad ea, quae priva- 

5 tim quoque vindicari posstmt. obicias oportet ali- 
quid, quo pubUcum fuerit per me laesum: in hoc 
nihil obicis mihi, praeter mortes hominum. quod 
crimen an yerum sit, postea viderimus: interim (ut 
dixi), legi et iuri coniunctum non est. 

10 Mora tamen mea aUquid detrimenti civitas ac- 
cepit? Si hoc defenderem infirmitate[m] animi 
mei, satis defensionis esset, non odio me ciyitatis 
fecisse. fiUum meum immolandum esse dixerat 
deus. putate id e^gi)>sse me, ne immolaretur. ho- 

15 stias caedi mirabamini? quid? yos non maluistis? 
exorare posse soUemnibus sacris existimabamus 
deos: quid? vos haec remedia non temptastis? se- 
cum quisque cogitet; quantum mihi inpositum 
onus, qualis exacta yox. Sed ne mentitus quidem 

20 sum. sacra exigi a diis immortaUbus dixi: non 
sacra exigebantur? non sacris placati sunt? aUoqui 
nihil me fecisse subripiendae hostiae gratia^ cui 
non manifestum .est? indicayi filio maximi animi. 
ergo ne hac quidem yenia dignus est pater, si hoc 

25 filio yoluit deberi, quod moriebatur? Quod quidem 
neque consiUi mei, neque yoluntatis primum fiiit. 
credite eum^ qui legatus missus sit^ credite eum, 
qui responsum acceperit, renuntiayerity nihil animo 

3 ^laesae^ Ohr 4 mortes AaB || 5 posBent AB, carr. 
2?o I 6 qnod B || 7 morteB B [ 9 legite inn B || coniuctam B|| 
11 infirmitate[m] Obr 1 18 immo landum dizerit B || 14 ia 
om, B II id e^gi^Bse Aer \\ 15 caedi <[obniti^ mir. Bo j| quod 
A II 16 exaestunabimns Aa, ezistimabimns B, existimabam^ns] 
Seh II 17 tepestatis B || 19 meritns B || 20 exegi AaB || 21 sa- 
cros A II 23 maximi n ergo B, m. non e. B Q ^^ moriebatnr 
A, moYebatnr B, monebatnr Aer | 26 consilinm ei B || 27 
est B 



DECLAMATIONES. CCCXXVn. 285 

sao, nihil propria mente fecisse: hoc profecto quae- 
rebator exemplum, ut narraretor iayeni<s>, qni pro 
re pnblica mortem non recosant, qni i^ colpe^tu 
ciyium yisceribos suis ferram inmersit. non potoisse 
aliter finiri pestilentiam, quomodo Yoltis adpro- 5 
bem? — : sic finita est. non enim profecto dii 
immortales poenam petebant^ nec in snpplicium 
filii hoc responsum dederant civitati. magna arces- 
sebatur anima; debuit duci bonesta yia. quem 
igitur potius in fine actionis meae invocem^ quam lo 
illum mihi proprium deum? 

cccxxyn. 

Sterilis trium noyerea. 

In[tro]ducta tribus priyignis sterilitatis medicamen- 
tum bibit. repudiata iniusti repudii B^t. 15 

DECLAMATIO. 

Quod primum pertinet ad pudorem buius femi- 
nae: non adulterium obicitur, non aliqua adyersus 
maritum licentia. necesse est plurimum eius mori- 
bus tribuat^ ex qua liberos quaerit. Omnis repudii 20 
causa in crimine uno consistit. boc quale sil^ po- 
stea yidebimus: interim, unum est: in quo morta- 
lium tanta feJMitas? nec de femina loquor, cuius 
infirmior sexus est; sed in ipsis etiam, qui pruden- 
tia sapientiaque gloriari solent, habet locum pae- 25 
nitentia. Sed ^oc^ unum sit sane [sit] graye, 

2 myeni^B^ Aer | 3 recnsarit AB, corr, edd. | 6 — 7 dii 
mortales A 1 11 illnm propositom P II dem B^P | 18 ste- 
relis hie et aUbi A | 14 iii[tro]dacta Or 1 18 aliqnam B— P || 
19 licentiam AaB— P || primnm A» | 23 fiEMsilitas AB, corr, 
Fr I 24 loqnar B | 25 poenitentiae A || 26 sed nnnm senesit 
graye sit graye A, s. n. sit sene graye ait grave B, corr. 
Aer, sed nnnm s. s., at graye sit, graye et scel. (?) JRo 



286 QUrNTILIANI 

sit scelestam, ub hercole credibile erot in ea^ 
qnae tres priyignos Iiabmt. expecto ex his aliqmd 
noyercalibus factis. yenenam paravit? insidiata 
est liberis tois? yel (quod leyissimom est) expn- 
5 gnare animmn tamn yolait? nihil horam. noyom 
et inaaditam antea crimen: noyerca nimiam dicitor 
amare priyignos, sterilitatis medicamentam bibit. 

Si ta liberos non haberes^ poteram tamen illa 
dicere: pericalam timait, docamentis qaanmdam 

10 infeliciter parientiam mota est; fortasse male sensit 
de temporibas ipsis: yidit eam laxariam, ea yitia, 
at paene edncare liberos amentis esset. ta porro 
in axore nihil aliud [ex]spectaSy qaam feconditatem? 
.non parit''. sed obseqaiam, sed fidem praestat. 

15 Sed iam tempas est propriis eam rationibas de- 
fendi. bibit illad, cam tres liberos haberes. nec 
statim hoc amore et adfecta defendo: interim tam- 
qaam ambitiosam taebor. yolait efiFdgere fabalas 
noyercaram; yolait adyersas casas etiam praeparare 

20 ^se^ illa[m], nihil in domo habere^ propter qaod 
priyignis inyideret. qaid? si fecit hoc non modo 
noyercae, sed etiam axoris optimo^ animo? plenam 
inyenerat domam^ plenum testamentom. »qaid 
mihi, inqait^ cam parta erat? dederat mihi for- 

26 tana inyenes; neqae maritas eias aetatis est, at 
concupiscere noyos liberos pos8it.< ne fratemitatis 
qaidem eadem iura fatura erant inter tam disso- 
nantes tamqae discordes. At nanc expellitor et^ 
qaoniam bona foit noyerca^ nec liberos habitora 

30 est, nec yiram. 

1 et h. cr. erit A B , corr, i2o || 4 snis B || 9 qaomndaixL 
AB I 13 [ezjspectas Or || 19—20 praeparare illaxn AB, 
corr, 8ch, se etiam praep., yoliiit nilm (7r || 21 non om. B" 
22 optimo AB, corr. Gr || 24 partorierat B 



DECLAMATIONES. CCCXXVm. 287 

cccxxym. 

Discordes fratres. 

Filii familiae duo adalescentes fratres dissidebant. 
inncta erant eorum cubicula. quodam tempore 
audito tumultu in interiore pajrte domus yenit 5 
pater in eum locum, in quo clamor erat. in- 
yenit alterum ex filiis occisum. cubicularium 
eius torsit et occidit in tormentis. quid com- 
pererit; incertum est. interrogayit illum filius, 
quid comperisset. non indicantem accusayit lo 
dementiae. absolutus est pater. iuyenis parri- 
cidii accusatur, adest illi pater. 

SBRMO. 

Bei persona ante omnia infamatur, et necesse 
esty nos ab eo incipere. prius ergo sumimus id^ 15 
quod prius yidetur esse in persona. occidisse dici- 
tur fratrem: hoc etiamsi non possumus efficere, ut 
in rerum natura non esse yideatur^ eo tamen per- 
ducemus, ut non facile credatur. 

DECLAMATIO. 20 

Obicitur reo discordia cum fratre: et hoc prius- 
quam ad causas pertineat occidendi, ad crimina 
personae admittimus. discordia cum fratre? ante 
omnia, commune maledictum est cum eo, qui yin- 
dicatur, et penes quem culpa ftierit, magis potest 25 

4 eoram om, A» || 6 qnod amor B— P || 10 accasator A|| 
14 infinnatar AB, corr, Bo 1 18 — 21 Senno. Obiicitor reo 
ete. (omiss. rei persona — credatnr. Dedamatio) B | 23 per- 
mittunuB B | patre AB; fortasse *[di8Cordia cnm fratre] 
85 et penes q. c. f. m. potest om, Aa 



288 QUINTILIANI 

pater scire; quam accusator. asperiorem esse au- 
tem adversus suos interim et fiduciae argumentum 
esty et hoc adeo non valet ad probationem tanti 
criminis^ ut contra sit. iam enim transimus ad 

5 causas. 

Dicitur occidisse fratrem inimicum. non dico 
illa: non protinus, si causae sceleris sint^ scelus 
quoque constat. ut[inam] enim ita composita esset 
natura rerum, ut onmia facta causasfsuperarentf : 

10 plures erant^ propter quas non occideret. nam 
erat occidendi; quod inimicus est: non occidendi, 
quod frater est; non occidendi^ quod periclita- 
turus; non occidendi, quod ipsa per se innocen- 
tia satis iustas rationes habe[jft]t. ergo non con- 

15 tinuo sequitur^ ut si quis odio aliquo concitatus 
est adyersus alium, hunc etiam ferro extincturus 
sit. an yero innocenter inimicitias geri yel inter 
alienos, yel inter extrarios fas <non> est? cotidia- 
nis iurgiis forum strepere, assidua[s] lite[s] yidemus; 

20 quis non dies conyicia, quis non maledicta adfert? 
sceluB ex natura mentis oritur. huic yero etiam 
ad causas metuendi sceleris aceessit, quod iurgium 
ei cum fratre palam fuerat. cauta sunt huiusmodi 
scelera et circumspecta. neque enim est quisquam 

25 tam perditus^ tam inutilis sibi, ut non ista com- 
mittat proposito negandi. et me hercule quam hoc 
ipsum repugnat; quod ab accusatore pro potentis- 
simo ponitur^ quod in cubiculo suo occisus est^ 

8 ^ m marg, A || 4 an ^nt contra sit etiam. transea- 
muB etc, {?)l S *Tit[mam] | 9 causae suae parerent vd oaa- 
sae imperarent Bo || 11 — 12 inimicns e. n. o. q. f. e. n. o. 
qaod om, Aa || 12 pericl. qnae occ. Aa || 14 habe[a]t Bo et 
Mi 1 15 non qni odit continuo occidit A || non om, B 
16 exstoros Aa, et iteras B, petitoras F 1 18 extrar^A 
<non> Aer || 19 assidaa^s] Iite[8] Bo | 25 dbi om. B | instat 
omit&t B, inst&ti omit. P 1 26 nallam sic ocoidere 
at non possit negare A || 27 ab hoc accas. B 



DECLAMATIONES. CCCXXVHT. 289 

quod in lecto suo? nihil minus commisisset percus- 
suruS; quam ut hoc ei obiceretur. latrones longe 
a receptaculis suis spoliant; ferarum quarundam 
dicitur baec esse natura, ut procul a cubilibus ra- 
piant: fratrem discordem in domo, in cubiculo oc- 5 
cidity ut qui neget? 

Sed ne apud ipsum quidem accusatorem hae 
causae satis yaluerunt. neque mihi servi tor- 
quendi ratio erat^ si fecisse filium existimarem. 
desinite ergo hoc uti argumento et me testem ci- 10 
tare contra eum, qui defenditur. servum torsi: 
quis nescit hoc accidere nihil indicanti? serrum 
torsiy cubioularium eius, qui occisus estt nihil in 
seryo suspicatus sum alterius filii. nec potest mihi 
obici neglegentia quaestionis: f quaesiyi enim. nec 15 
in hac diligentia suspicio adyersus filium alia: ipse 
demum; qui erat percussuS; quaesiyit.f 

;,Quid ergO; inquit; ^in^ tormentis confessus 
est?^' Dura est condicio interrogationis huius^ cum 
id quaeritur, quod si respondeas, non creditur. yis 20 
enim, accusator, yoce mea stari? yis credere iu- 
dices, quidquid respondero? das enim mihi fingendi 
libertatem: propter hoc ipsum perdam necesse est 
fidem, quod mihi dicere licet, quidquid yoluero. in 
alia, inquam, parte filio meo conferam, si qua po- 25 
tero: advocatus pro testimonio mihi dmmtiet. 
„At ne <ip>si quidem filio indicasti.*' Quid? 

2 quamyi hoc ei AB || latronos A || 4 esse haec B {| 
8 enim AB, corr. Bo \\ 10 desinit Aa, desine B || ciyitate 
Aa, citate AbB, eorr. Aer | 12 accedere AB— P || 18—14 in 
seryo] nisi B || 17 percas A || qnaesiyit] qnaesiyi edd. || 15 
— 17 locus graviter corruptiAS, necdtm sanatus. SchuUingi 
Ohrecti aliorum coniecturas commemorare nihil attinet \\ 18 
^in^ edd, || tormentis om, B || 22 etiam mihi AB, corr, Bo, 
fort,*Tai}a. etiam || 23nece88a A || 26 mihi remittet AB, corr. 
Bo I 27 ne si A, nec si B, ne sic qu. edd., corr. Ro 

Qaintiliani deQL, ed. Bitter. 19 



290 QUINTILIANI 

hoc colligiS; noluisse me dicerC; quod contra ipsum 
erat? quae ratio tacendi fuit; si filium meum fe- 
cisse credebam? quae ratio tacendi fuit apud ipsum? 
nam siye irascor^ yindicari possum hac yoce, quam 
6 contra illum habeo; siye imputare indulgentiam 
yolO; plus illi praestitero, si scierit se fecisse. cur 
ergo non respondi? iam yideor iudicibus reddidisse 
rationem (sic enim causam agebam): non respondeo 
filio nimium curioso. quid est enim utique, cur in- 

10 dicare necesse sit? non respondeo nunc, quoniam 
sic instat. adiciebam hu[i]c: nihil respondeo^ quo- 
niam nihil certi scio; non respondeO; quoniam non 
credo aliquid dicenti; non respondeo, quoniam ad- 
huc quaero; non respondeo, quoniam hoc inquisi- 

16 tioni meae non expedit; non respondeo. quoniam 
iUum, ut interrogarem, torsL An yero parum iustas 
saeyiendi causas habebam adyersus cubicularium? 
dominum suum non defenderat, non seryayerai^ ne- 
sciebat, quis dominum suum occidisset. sed si ar- 

20 gumentum ex his trahimus: non est maius contra 
filium meum silentium; quam pro ipso, quod accu- 
sayit; quod detulii irascor quidem huic eius perti- 
naciae: sed quandoque yindicabo, quomodo fas est^ 
quomodo oportet. yerumtamen qua fiducia fecit^ 

85 quod me non timuit ofiendere! 

;;IudiceS; inquit, cum te absolyerunt dementiae^ 
hoc iudicayerunt; a filio fratrem yideri occisum.^' 
Nihil minus: nam si filius meus fratrem occidisset, 
patrem impie accusaret; demens eram^ qvd respon- 

80 dere tam ftirioso poteram, [quam]si yiyere<m>cum 

2 feciBBe] flens B | 8 foit om. A H 5 impntari B || 10 
nam responde nnnc B || nnnc] hnic 8m 1 11 hu[i]c Bo || 16 
nt om. A I interrogatum P'|| 21 qnod] qoi B | 22 qaidam 
B 1 24 qnia Aa | 29 *qaod AB || 80 foriose A, niriofle 
B, corr. Sch | quam si Tivere AB, qoam si vixero F, 
carr, Bo, qui praeterea proposmt 29 — 80 ^non tam^ 



' DECLAMATIONES. CCCXXVIII. 291 

eO; quem eruentas luanus habere sciebam. erit 
ergo adeo non damnatio ista filii mei^ ut possit 
yideri etiam absolutio. 

Haec ego de causa dico ipsius: permittetis mihi 
in summa parte causae uti etiam persona mea. 5 
ego istum^ si filium meum occidisset, defenderem? 
qualem me patrem iudicatis? asperum: et ego pro 
filio mentiar? mitem, indulgentem: et ego non yin- 
dicabo illum, qui occisus est? inter liberos haec 
una difPerentia est apud animum patris^ quod sem- 10 
per maiorem locum habet is^ cuius miseremur. ne- 
que hic sane meruerat^ ut a me nisi innocens de- 
fenderetur: reum me detulit, sordes mihi induit^ ad 
iudicem yocayit. sentiet hoc quale sit, cum testa- 
mentum scribam; sentiet^ cum tristitia indulgentiam 15 
meam requiret. quid est ergo? mentiri ne iratus 
quidem possum: est filius contumax^ est patris sui 
accusator, sed fratrem non occidit. neque ego istum 
in ulla alia parte absolvendum puto, nec hodie yeni 
in hoc iudicium, tamquam advocatus. nihil rogabo^ 2a 
nihil deprecabor: illud tantum meae pietatis gratia^ 
meae tantum conscientiae causa faciam^ ne yidear 
istum silentio pressisse. 

SERMO. 

Ne quem vestrum ducat illa species^ ut yideatur 25 
hic esse aliquid momenti habiturus apud iudices, 

quod respondere tam fnrioso nolebam (F) qoam si yiye- 
rem etc. ^ 



2 adeo non non damnatio B — P | 4 ipsias dico B 
promittetis B || 6 nt B || 8 metiar A || indicabo B, indicabo 
P II 10 nna cotroversia est P || 13 detnlit A || 15 tristi- 
tiam B ) indnlgentia P || 16 qnid ergo Aa || mentire A || 18 
ego oin. A ] instnm A || 18 nnlla B || 21 precabor A || 22 
conscientia A g 23 periisse B || 25 nostmm B 

19* 



292 QUmTILIANI 

gi miserabilem se fecerit, si amisso altero filio de- 
precatas faerii pro iayene. stmt ista in aliis cansis 
potentiora: hic pater, nisi prior^nm^ secoiw est 
in hoc iadicio, mentitar pro filio: non tam illi 
5 opos est opera adyocati, qaam fide testisJ 



ccc: 

Sepultnra tyranni^ qni se oecidit. 

QUI TTRAKNUM OGCIDEBIT, IN FOBO SEPELIATnB. 

In pestilentia responsam est, tyrannam occi- 
10 dendam. ipse se occidit petont propinqai| at 

in foro sepeliatar. 

DEOLAMATIO. 

Ingens calamnia! padet me hercale me[ae] ac- 
tionis. nanc ego negabo? qoid? si ostendero eam, 

15 qai civitati libertatem abstalerit, qai leges sasta- 
lerit^ qai templa yiolayerit^ qai iniariis nostris 
iram deoram inmortalium commoyerit, tynumici- 
dam non fiiisse? maltam alioqai effecisse oratione 
mea videbor. interpretanda nobis legis ipsias 

20 Yolantas est; qaid spectaverit ille, qai constitae- 
bat, diligenter (at res est) et alte exqairendam 
atqae eraendam. ego mihi arbitror, iudices, paaca 
pro legam latore esse dicenda, ne tam obscare 
hoc occalteqae scripsisse yideatar. an non est 



1 mirabilem A» | 2 cansas A» | 9 potentia B 1 piior 
Becnro A, ^rior seqiiataro B (prior seoatiiro P); prior seoa- 
ros Fr, prior^om^ secarafl Bo; an *ma pr^op]>ior secaro 
est in hoc iadicio, mentitar (•. e, videtur mentm) ete. 1 18 
me, hercale, Aer || me[ae] edd. 1 14 oatendere B || IS *alicai 
(?) I oratio Aa | 21 at alte AB | 22 erudiendom A 



DECLAMATIONES, CCCXXIX. 293 

hoc onmibus, qui modo ad intellectum sermonis 
peryenire possunt, lucidum atque manifestum, eum, 
qui legem ita composuerit^ ut si qui tyrannum oe- 
cidisset, in foro sepeliretur^ locutum de duobus? 
non intellegit aliquis^ alium esse eum, qui occidat^ 5 ' 
alium^ qui occidatur? argumentis scilicet agen- 
dum est et in exemplum adferendae aliae quoque 
leges. dicam nunc ego^ qui pulsaverit aliquem, 
iniuriarum teneatur: nemo tamen tenebitur^ qui 
se ipse pulsaverit. nam illud quidem ridiculum 10 
(ut opinor) omnibus yobis faturum est^ si in 
exemplum proximam similitudinem adduxero ac ne- 
gayero teneri lege ulla eum, qui se occiderit. Est 
porro hoc manifesto reprehendendum, si ad eos 
existimemus pertinere praemia, ad quos poenae 15 
pertinent. bene scilicet de re publica meruit^ quod 
aliquando finem inposuit harum calamitatium: illi 
scripta lex est. non ille^ qui componebat haec iura^ 
sic locutus est: >non est satis ei^ qui servitutem 
rei publicae detraxerit, qui monstra haec, quibus 20 
libertas laborat, qui homines ad[yersus] deorum ho- 
minumque iniuriam natos et in exemplum scelerum 
constitutos, quo magis ea odissemus, occiderit, dum 
yiyit; tantum honorari; non sufficiunt magistratus, 
nec satis sunt tituli: habeatur aliquis etiam mor- 25 
tuo honor^ et ad exemplum posteritatis ostendatur 
in foro sepulcrum, ne quis audeat tyrannus esse; 
t.t onmea homines monLentis limus sciant, qai' 
bus praemiis adyersus tyrannos tyrannicidae ar- 
menturc? ita nunc hic tamquam bonus eiyis, ita 80 
tamquam liberator huius ciyitatis honorabitur? sic 



2 lacid A I 4 aepeliretnr in foro B || 9 iniuriam Aa 
14 ad deoB A || 15 ezistimamuB B y praemia pertinere B || 17 
calamitatimi B || 21 ad^yersus] Bu || 25—26 *etiam morti 
honor A, etiam honor B 



294 QUINTILUNI 

est hercule, iudices^ sic est: si hunc civitas non 
habuisset, serviremus etiam nunc et gravissima illa 
tempora^ quae diu passi sumuS; sustineremus. 
Expecto me hercule^ ut cuiuslibet inpudentiae 

' 6 ea?cusatores sic quoque opus eius augere atque 
exaggerare conentur: »occidit tyrannum non hunc 
Tulgarem et usque ad nomen tantum nocentem: 
plus aliquid quam ceteris constituamus. occidit ty- 
rannum crudelissimum, saevissimumi expugnatorem 

10 non pudicitiae modo et patrimoniorum nostrorum 
et principum huius civitatis^ sed templorum om- 
nium et caerimoniarum; nec hominibus magis, 
quam diis inmortalibus invisum.^ vera sunt qui- 
dem ista, iudices: sed si velimus suum titulum red- 

15 dere liberatoribus nostrae ciyitatis: illum dii occi- 
derunt. non enim contenti advocati partis adver- 
sae hac legis calumnia^ etiam bene meruisse eum 
de re publica nostra dicunt, quod audito responso 
ipse se percussit. 

20 Ego porro etiamsi confiterer plurimum eum rei 
publicae morte sua praestitisse, non tamen inter 
beneficia ducerem iniuriae finem: nunc yero quis 
ignoraty quam multae eum necessitates ad exigen- 
das a se ipso poenas inpulerint? Si tantum hoc 

25 dicerem: cum salus esset proposita civitati haec 
silentio, ut tyrannus occideretur^ quis non nostrum 
in arcem rueret? quis non subderet faces? quis 
non concremare pestem illam rei publicae yellet? 
yidit animos nostros, vidit impetum. non enim vul- 

dO garia sacramenta ducebant, nec sicut adversus alios 

1 hnnc om, Aa || 5 accofiatores AB, corr, Aer || 6 occidi 
B g 10 et om. A II 12 caeterimoniaram A || 13 inyisns Aa || 
14 titnlnm A || 16 ciyitatisl cnnctia A || 22 ac AbB, om. 
Aa II 20 cnm B || rep A || 25 solns Aa || 25—26 hoc silentio 
AB, corr. Bo (cf. 295, 17 aq.), hoc acilicet pretio Ohr |j 27 
artem A || 28 rep A || 30 hec B 



DECLAMATIONES. CCCXXIX. 295 

tyrannos [tenebat] iniuriae tantum dolore urgeba- 
mur. incredibile est, quid non ausura fuerit liber- 
iatis et salutis necessitas. quid enim dicam, quam 
invisus ille diis inmortalibus fuerit? — : nos non 
ferebant et patientiae nostrae irascebantur. igitur 6 
si hunc tantum yitasset impetum^ nihil tamen ipsi 
deberemus. Age illud, quamquam demens et scele- 
ratus et furiosus, non vidit efifugere se non posse, 
quando eum dii immortales mon yellent? pestilen- 
tia innocentes rapiebantur. non me hercule alium 10 
fuisse ^in^ causa[m], iudices; existimo, quod huc 
deducti sumus. quid? in illa labe totius ciyitatis 
dii inmortales non tam tacite intellegi^ quam pti- 
folicare poenam tyranni yoluerunt. parum existima- 
yerunt, si illum alius occidisset. 15 

Ne quis itaque ezistimet, ultionem nostram 
tantum ad animos hominum pertinere. illam, 
illam ego^ iudices, iam nunc yideo <(redire^ pesti- 
lentiam. nam si fuit causa morborum, quod 
faomo in ciyitate nostra, sua tamen mente suoque fio 
proposito arcem occupasset, quod libertatem abs- 
tulisset: quo tandem modo ulciscentur dii im- 
mortales id, quod nos fecerimus? Corpus illud om- 
nibus sibique ipsi damnatum publicis scilicet exe- 
quiis efiferemus? hoc agite: ducatur ingens funeris 86 
pompa^ eat primus senatus, et ordo ille sanctissi- 
mu8| quamquam recepta modo libertate IaetuS| 
yultus tamen habitusque ad maestitiam transferat; 
Aim maxima multitudo equitwoif uniyersus denique 

1 tenebat AB, tenebant edd., exclusit Obr || 4 fuerit 
im, B J 4— 6 non deserebant B g 6 igitnr om. A |l 7 tan- 
quam B || 10—11 aliam f^isse oausam AB, eoff. Bo || 11 
muo A II 12 labe illius totiiiB oiyitatis Aa || 16—17 tantum 
nostram A B , eorr, Bo et Ei H 17 hominum om. B || 18 ^re- 
dire> Eo, eft, »96, 15 || 19 ai om, A || 20 tame P || 29 dum 
AB, eorr. Cfr H quaeque dum AB, eorr, Bo, equites tum Or 



296 QUmTILIANI 

populus lustret atque ambiat rogum. adieiamus et 
lacrimas: »perdidimus tyrannicidaju et vindicem 
rei publicae et libertatis auctorem^:! tum domum 
reversi narremus liberis nostris: >haec virtus habet 

5 praemia«. an aUquis etiam rostra conscendet et 
(qui supremus claris civibus honor habetur) advo- 
cata populi contione laudes eius, quem in foro se- 
pulturi sumus, concinet? Audient haec dii immor- 
tales, qui nos pestilentia liberaverunt; qui gravis- 

10 simos morbos propitii miserunt? si ulla est dicenti 
fides, iam nunc in hac cogitatione atque in hac 
rerum imagine versatur mens mea. ex illo suc- 
censo tjranni rogo surrecturi mihi protinus morbi 
yidentur: et quacumque feralis ille ignis in ciyi- 

15 tatem diros illos atque execrabiles diffuderit fumos, 
gravem quandam <^ac^ pestilentem nubem supra 
domos nostras ac tecta sessuram. quae tunc re- 
sponsa petituri sumus? quod auxilium? homines^ 
qui hanc quoque diis immortalibus iniuriam fa- 

20 dmus^ ut yideantur salutare illud rei publicae re- 
sponsum pro tyranno dedisse. 

cccxxx. 

Albdicandus^ qni alit adulteram matrem. 

25 Grimine adulterii repudiavit quidam uxorem^ ex 
qua iuvenem habebat filium. adulescens accessit 
ad patrem et ait, amari a se meretricem. de- 
dit pecuniam illi pater. ille matrem egentem 
alere coepit^ patre ignorante. comperit pater 
et ob hoc abdicat fiUum. 



6 honora habere B— P || 8 hoc B, om, Aa || 9 labera- 
yenmt A.a ] 12 snccesso B— F y 15 atque om, B || diffdrit 
Aa g 16 ^ac^ Fr H pestilem AaB || 17 responso B || 28 illi 
pectuiiain B 



DECLAMATIONES. CCCXXX. 297 

DECLAMATIO. 

Non ignoro, expectatione criminis me onerari 
ex hoc praecipne, quod abdicans indolgens pater. 
itaqne ne illa quidem dicere^ quae initio defensionis 
sollenmia ceteri habent, possum. ecquid peccavi? 6 
numquid luxuriatus sum? numquid bona patema 
consumpsi? numquid meretricem amayi? cum eo 
mihi patre res est, qui remissurus haec fuit. uti- 
nam profutura ista frugalitas esset apud patrem! 
nunc omnis iudicii scaena^ omne periculum meae lo 
dignitatis ex hoc oritur^ quod pecuniam non mere- 
trici dedi. 

In hoc enim, ut opinor, omnis criminatio diyisa 
est patris, quod matrem aluerim, quod talem, quod 
patre ignorant^. Quod sic matrem alui, (blandior 15 
mihi adhuc, pater) erat quod in me laudari posset| 
si id quid^em^ obieeres. itaque defensionem huius 
partis iucundam praeteribo, ne quam quaesisse vi- 
dear occasionem, qua de meis laudibus loquerer. 
Sed repudiatam tamen crimine adulterii alui. sa- 20 
tis erat mihi respondere, iudices: istud qualecum- 
que est, ad filium non pertinet. mariti mores ex- 
cutiant, mariti seyeritatem desiderent: liberis satis 
est; quod nati sunt. at hercule facilior mihi vin- 
dicandi potestas ab ipso crimine est^ quod non est 25 
liiigatum; non est quaesitum, non est pronuntia- 
tum, maledictum fiierit an crimeU; conscientia mater 
discesserit an verecundia; T<(a>na te suspido an 

^8 abdicat Ab || 4 ita B || 5 haec quid A || 8 remis- 
Bor A 1 14 matre malaerim Aa || 15 matrim A g 17 ali- 
qmd AB, carr, Eo 18 patris AB || iocnndam A y 19 que 
B II 20 repndiavit B y fort,* [tBjnen] || 22 mords non excu- 
terent P || 28—24 labeiis satis sunt c[. B g 24 et hercule fa- 
cilias AB, corr, Sch || 27 constantia AB, eorr, Or || 28 
y^a^na Bu 



298 QUINTILIANI 

certa aliqua probatio ad hoc duxerit. in utnini- 
[que] me ratio ducit? aliquid audisse te credo: re- 
pudiasti; nihil certum manifestumque cognoyisse 
te credo: tantum repudiastL qualecumque tamen 
Sistud est, non mediocrem habet morum suorum 
defensionem yel ipsam egestatem. illa prostituta, 
quae se omnium amoribus permisit, fame iam per- 
issety nisi filium habuisset. neque ignoro, mea 
yel tarditate yel yerecundia factum^ quod mihi 

10 causa matris meae hic agenda est^ quod tam sero^ 
quod nunc demum, postquam ipse, dum misereor, 
offendi. utinam adicere apud te yoluisset illa^ quae 
mihi cotidie ait: >ita ego adultera hoc tempore, in 
hac potissimum aetate, post filium^ et post filium 

15 iuyenemi:? adfirmat ideo se cibos accipere, ideo 
protrahere yitam, ut tibi de pudicitia sua Uqueat. 
sunt ista, quae moyere te quoque poteront. ego 
tamen in praesentia^ omissa omni defensione, illud 
respondere contentus sum^ qualemcumque aluL 

20 quantulum est enim^ quod praestiterim ego iUi, 
etiam inyidiosae pietatis filius? non plus in matrem 
contnli^ quam quod patereris datum esse meretrici. 
Sed clam et ignorante te. unde nuhi tantam ^in^- 
felicitatem; ut hoc crimen sit? yolo itaque inter- 

25 rogare praesentibus his, quos habemus iudices^ quid 
fieri oportuerit. rogare te debui? exoratns igitur 
fnisses, si petiissem? hoe responde^ hoc adnue: et 
crimen confitebor. aluisses ergo, si sdsses? credo. 
quantulum enim erat cotidianam stipem et hoc ezi- 

80 guum, quo anima in posterum diem prorogaretur, 

1 *Titnim[que] | 8 ignorantia mea B ) 12 id dicere 
8€h I te om. A 1 15 adtdterae B 1 17 poterint AaB, potemnt 
Ab , corr, ^ | 18 omnimn B~P | 23 dam Aa, am Ab || 28 
—24 <in>felicitatem Bo, cft. 299, ^7 24 et B | 26 opor- 
tnit B g 27 petissem B, potoiasem P | 27 — 29 adne et crimen 
Aa, ad nece crimen B | 80 prorogaretnr A 



DECLAMATIONES. CCCXXX. 299 

praestari filii tui matri? et si hoc animo fui^^; tu 
Yoluisti, tu dedisti. nec euim cuiquam credibile yi- 
deri potest, ignorasse te, an ego vere amarem. 
«ne sine dubio et yerecundia et metus inhibuit ali<- 
quatenuSy yerum statim dicere. sed cim pecuniam 6 
acciperemi illae me subierunt cogitationes^ quam 
indidgenter; quam prudenter faceres^ ut infelicem 
feminam aleres, nec yidereris in gratiam redisse. 

„Tu tamen^ inquit, mentitus es patri et «morem 
meretricis finxisti.'^ Ita innocentior eram, si verum 10 
•dixissem? plena est huiusmodi artibus yita, plena 
sunt etiam theatra: circumscribuntur et seryorum 
artibus patres et mendaciis fiUorum: et ignoscunt^ 
€um meretricibus pecunia datur, cum aliqua a le- 
none redimitur ancilla. dixi amorem esse mere- 15 
tricis: acceptam pecuniam matri dedi. innocentior 
ergo eram, si pecuniam matri petitam meretrici 
dedissem? 

Possit yideri sine dubio durum et asperum, me, 
cum ipse sim in periculo^ etiam ^ro^ alio rogare: 20 
quaecumque tamen occasio^ quaecumque tamen ne- 
cessitas est^ si iam ego offendi, si quid^ quod pa- 
rum simpliciter rogayerim, irasceris, illam com- 
mendo miseram: non ut reducas (fuit ista spes ali- 
quando et forsitan, si felicior essem, maneret ad- 25 
huc)y illud, quod egens et abdicatus necesse habeo 
deprecari; ut alas, etiamsi irasceris. qualem enim 
miserae illius existimas yitam^ cum cibos cotidia- 
nos petit et semper in posterum egens est? equi- 
dem yereor, iudiceS; ne post hanc meam calamitatem, 30 
quam praesertim excepisse me propter misericor- 

1 praestare A || et] at JRo || fait A B , corr, Aer ) 4 me 
otn. B II metu B || 5 *ut AB jj 10 infinxisti B || yerom Aa || 14 
aUenone Aa || 20 ^pro^ Aer || 21 ocoasio qnaecunque <m, 
B || tomen <m. P J 25 manerem B || 25—26 manere illud 
adnuc AB, corr, Bo || 28 exaestimans A 



300 QUINTILIANI 

diam sui credit^ finiat inyisam diu yitam et cibos 
accipere desmat, etiamsi dabis. nam si persevera- 
bit^ (rogO; ignoscatisy etiamsi hoc forsitan apnd 
animom patris mei aspemm yideri possit) haerebo 
5 miserae comes cotidiano labori. 



CCCXXXI. 
Bis damnatns iuiuriamm^ tertio albsolntns. 

QUI CAPITIS BEUM KON DAMNAYERITy IPSE PUNIA- 
TUB. QUI TEB INIUBIABUM DAMNATUS FUEBIT, 

10 CAPITE PUNiATUB. Bis damnatus iniuriaram 

tertio a quodam postulatus absolutus esi agit 
cum accusatore tamquam capitis accusatus. 

SEKMO. 

Bis damnato huic demus oportet patronum. 
15 nam etiamsi proxime absolutus est^ bis tamen dam- 
natus est. 

DECLAMATIO. 

Qui capitis accusaverit neque damna* 
yerit; ipse capite puniatur. Lex haec est^ qua 

20 iudicium continetur; haec est^ qua ego istum accu- 
sem, haec est^ quae utrumlibet horum occisura sit. 
ergo hac lege sola accuso. nemo dubitaverit, hanc 
legem esse iustissimam; sed quas causas habeat^ 
postea dicam. 

26 „Non accusavi te, inquit, capitis, sed iniuria- 
rum." Primum igitur hoc intueri vos oportet: 



2 si am. A II perseverayit AF, perseverarit B, corr.Aer^ 
4t fratris AB j| 7 clamatns A || clamatus A || 8 adampna^ 
verit A || 9 — 10 qui t. i. d. f. c. puniatur om. B || 21 occi* 
Bura sit] est B jj 22 sola om, B || 26 nos B 



DECLAMATIONES. CCCXXXI. 301 

si qnid damuatione, si quid ultione dignum non 
habet ius ^uum^ debet iudex sequi [debet sequi] 
proximum. nuUa tanta providentia potuit esse 
eorum^ qui leges componebant^ ut species ori- 
minum complecterentur. nam et semper caventes 5 
nequitia yicisset, et ius ita multiplex atque dif- 
fusum esset, ut pro incerto baberetur ignotum. 
fecerunt ergo, ut rerum genera complecterentur et 
spectarent ipsam aequitatem. multa ergo invenien- 
tur frequenter, quae legum yerbis non teneantur, lo 
sed ipsa vi et potestate teneantur; quale hoc est. 
sane enim concedam in praesentia tibi, non faisse 
illud iudicium capitis: si tamen eandem vim habuit, 
quam iudicium capitis^ eandem poenam habM?e 
debet. fingamus enim plura esse scelera^ sicuti sunt, 15 
quae morte punienda sint. «am cum lex etiam 
eum, qui falso accusayerit; occidi yelit, manifestum 
^t, occidendum esse eum^ qui templa incenderit, 
occidendum esse eum, qui patriam prodiderit: quo- 
modo non interest; qua lege harum accusayeris, 20 
(quoniam id demimi iure, de quo quaeritur, com- 
prehensum est, ut qui capitis accusayerit, poenam 
patiatur), ita nihil interest, quod genus iudicii fu- 
erit; si eyentus eodem rediturus faerat. Num igi- 
tur dubium est, quin hic, pro quo loquor, si esset 25 
iniuriarum tertio damnatuS; periturus fuerit? extra 
quaestionem est. quid ergo? nan capitis occii^atum 
eum existimari oportet^ cui damnato capitis poena 
inminet? non pecunia multabitur^ non ignominia^ 
non damno iuris alicuius. quid ergo futurum 30 

8 *ia8tnm debet AB, istom debet P; ios, tum debet 
Ohr I 8 [debet seqni] Ohr | 8 complectarentur A 11 sed i. 
y. e. p. teneantor om.B l| 13 c. sed t. B || 16 nam AB, corr. 
Bo II 18 est AB, corr. !Ro i 18 — 19 qni t. L 0. e. eom om, 
B J 28 aconsatnr B || aocus. <[nec damnaverit^ Bo |j 28 qnod 
dignuB (F) Aa H 27 *qnid ergo? damnatum eum etc. AB " 
80 iuris om. B 



302 'QUINTILIANI 

erat? ut occideretnr. quid interest hoc qua lege? 
quid interest, quo genere iudicii? fieri non potest, 
ut hic capite periclitatus sit^ et tu non capitis ac- 
cusaveris. 
6 Praeterea quam putamus fuisse causam conscri- 
bendae legis huiusce? hanc enim cum excusseri- 
mus: apparebit, in istam quoque partem satis esse 
cautum. »si quis capitis aocusaverit et non 
damnaverit; ipse capite puniatur.« hoC; opinor, 

10 illi iustissimi legis huiusce latores spectayerunt, ne 
quis impune alteri periculum adferret. homicidii 
genus putaverunt; petere spiritum hominis, quem 
OGcidi non oporteret. tu hoc fecisti: accusasti in- 
nocentem; si tibi creditum esset, peritums erat is, 

16 quem accusasti. iudices eodem tempore de te pro* 
nuntiaverunt. non potest omnino ista circumscribi 
religio et seyeritas iudicii, ut non poenam det pars 
utralibet. hoc absoluto^ qui periturus fait; con- 
tinuo id quoque consecutum est^ ut tibi esset poena 

20 patienda. 

,^At enim tertio tantum iniuriarum accusayi, et 
tu bis iam damnatus eras iniuriarum.^ Quid inter- 
est^ quae res fecerit istud capitis iudicium? nam 
et tu crimen grayius obiecisti, quam priores obie- 

26 cerunt. yis scire, quam hoc yerum sit? — : semel 
iniuriarum damnato ignoscitur: illud morte dignum 
yidetur, si is, qui bis iam damnatus est iniuriarum, 
^iterum^ fecit. iam hoc tale yidetur^ quale hominem 
occidere. ergo tu id obiecisti, quod lex morte dignum 

30 putayit; quodlex capite taxayit: capitis ergo accusasti. 

Hoc loco iure depulsi ad conyicia confugiunt. 

„Bis tamen iniuriarum damnatus est.^' Poterat mihi 

8 canditam Aa || 12 genns om. P || 13 occidendi non A, 
non occidendi B || 16 consciibi B || 22 iam <m. A || 88 ^ite- 
rnm vd tertiam^ 8ch, qni bis iam damnatas est, iniariam 
fecit Aer \\ obecisti A || 30 taz A 



DECLAMATIONES. CCCXXXI. 303 

Batis esse^ quod tertio absolutus est. Sed animad- 
yertitiS; quales inimicitias sortitus sit: scitis illum 
iam imiocentem accusari solere. sed facilius fuit, 
ut da/retar aliquid gratiae, dum id fieri sine pe- 
riculo videbatur. ideo intentius iudices pronuntia- 6 
yenmt^ posteaquam talis pugna commissa est^ in 
qua perire alteri necesse sit. omnia igitur eius 
tulit; qui reus capitis accusatur^ pericnlum; sollid- 
tudinem: debet consentire iis etiam ultio. 

SERMO. 10 

Haec ab accusatore existimo satis dicta, con* 
tra illa: 

PARS ALTERA. 

DECLAMATIO. 

Lexeum^ qui capitis accusarit, neque dam- 15 
nayerit; capite puniri iubet. Capitis iudicia 
certa sunt et vim suam habent. semper capitis iu- 
dicia sunt his legibus constituta; quibus nemo po- 
test damnari plus quam semel; habent suam for- 
mam^ suum iudicium^ numerum suum^ quaesitorem 20 
suum, sua tempora^ sua nomina. responde igitur 
mihi tU; qui accusatum te capitis esse contendis, 
qua lege fueris reus. ^iniuriarum.^ hic iam ipsos 
interrogare iudices possum, an iniuriarum actio 
capitalis sit. sed quid habeo^ quare interrogem 26 
iudices? ex te ipso quaero, iniuriarum damnatus 
utrum occidatur? non opinor, eius te futurum 
inpudentiae, ut hoc contendas, alioqui dicam, 

' 1 12 satis B 1 4 traheret AB, corr. Or; fort. * traherent || 
7 aliqnem Ba, alteram Bb || sit] esset Ban B 9 coixBistere is 
B 1 16 accusaret B g 17 simt om. B || 20 q neT^A | 22 tu om. 
B 1 23 ipso A g 24 ante Aa || 27 non ut op. B | 28 dic B 



304 QUINTILIANI 

damnakis es semel^ damnatus es iterum: non esse 
lioe capitis iudicinm; vel ex hoc solo apparet, quod 
vivis. 

^Sed idem^ inquit, effectura res est^ quod si 
5 capitis damnajbus essem, et proximo iure utendum 
est et similitudine quadam legis.'' Hic iam desinit 
privata esse lis. nam si accusatori licet conErtituere 
iura et leges ferre^ si quod antea fieri per populum, 
per senatum licebat, constituitur inter subsellia 

10 pro dolore cuiusque vel pro auctoritatC; superracua 
erunt sufiragia, supervacuus tantus ambitus in con- 
stituendo iure. non de eo quaeritur apud hos, an 
aequum sit; nos yenimus in iudicium quaesituri 
hoc solum, an ego ista lege tenear. ^^At oportet 

15 et iustum est, ea, quae similia sunt, simili poena 
contineri." Adhibe[s] senatum, adhibe[8] populum; 
emendandum sit fortasse ius: hoc interim viyimuS; 
hoc utimur. multa autem iura decipiunt: neque ideo 
conscripta sunt^ ut ignorantia fallant. 

20 SERMO. 

Hoc est illud commune (ut dicebam robis) cum 
scripto et voluntate. 

DBCLAMATIO. 

Sed fingamus (ut has demus delicias) ut simili 

25 lege utendum sit. quid hic simile dixit? nam illa 

lege aliud genus actionum, alium quaesitorem, non 

eadem tempora, <^nomina^ non paria. „Sed peri- 

1 damnatas est semel AaB || damnatos est itermn AaB|| 
2 vex ex B— P || 3 vives AaB || 4 res] Us (?) Eo [ 6 desint 
A II 1 sicut antea B || 11 * erant (F) If 16 ^adhibefs] s. ad- 
hibe[s]; ad]iibe<a>s s. adhibe<^a^s Aer \ 21— 2?i *de seri- 
pto (F) II 24 deL in sim. B || 25 lam AB, cwf, 8ch || iUe Aa|| 
26 nonne P || 27 <nomina> Aer 



DECLAMATIONES. CCCXXXI. 305 

culum par.^ Hoc si fit actione iniuriaram, sane 
aliquam similitudinem habere videatur. interrogo 
enim te^ an si ego^ qui tecum iniuriarum egi, se- 
mel obiecissem tibi boc idem crimen^ et tu antea 
damnatus non esses^ num capite fueris periclita- 5 
turus? non^ ut opinor. non ergo ego feci, ut tu 
capite periclitareris^ sed illi^ qui te ante bis dam- 
naverunt. neque enim senectutem adfert summus 
dieS; sed longus ordo yitae; nec ebrietatem facit 
illa potiO; post quam concidendum est, sed tem- lo 
pestivum conyivium et aviditas nimia. non ergo 
mea actione efFectum est, ut periclitareris, sed illis 
actionibus, quibus iam danmatus es. 

„Sed absolutus sum, inquit; tertio." Viderimus, 
quantum boc ad gloriam tuam pertineat: interim^ 15 
damnatus es saepius. etenim de petulantia tua boc 
illi primi iudices senserunt^ hoc secundi senserunt: 
nunc absolutus es. nihil de religione eorum^ qui 
pronuntiayerunt, querar: erant tamen^ quae te ad- 
iuvarent. non illud dicebatur in iudicio: »non est 20 
hic talis, in quo petulantia credenda sit, modestos 
mores habet, nemini umquam fecit iniuriam^^: sed 
dicebatur illud: »non iam iniuriarum petitur ultio: 
capite periclitaturuB est. etiamsi quid commisit^ 
satis tamen poenarum dedit.4c ipsa hac soUicitudine 25 
circumscripsisti misericordiam iudicum^ si alterum 
occisuri erant. 

SEEMO. 

In summa parte aestimabitur, cui homini et 
quanta ultio petatur. 30 



5 pericli A g 6 num AB, corr. Aer, || 7 bis om. Aa „ 
12 nt om. A II 16—17 tna qaod iUi Bo || 23 iam in ras. A; 
tanta {?) Ba, tamen Bb || 28 Sermo om. B 



Qnintiliani decL, ed. Bitter. 20 



306 QUINTILIANI 

DECLAMATIO. 

Ultio quae peiitur? quae adyersus homicidas 
scripta est, qnae adyersus eos, qui ter iniuriarum 
damnati sunt^ scripta est. neque ego ignoro^ unde 
5 isti hic animus. nova enim spes fecit hanc litem: 
homo alioqui petulans quaerit, quo modo inpune 
occidat, quo modo manibus suis permittat omnia. 
hoc ergo priyilegium habeant, qui bis iniuriarum 
damnati sunt, ut tertio accusari sine periculo non 

10 possint? hoc aequum mortalium yideri cuiquam 
potest? yiyit ille, qui his iniuriarum damnatus est^ 
qui duabus partibus periit ciyitati, quem petulantia 
sua morti iam prope admoyit: hic occiditur, quia 
questus est. utinam mihi contingeret apud eosdem 

15 illos iudices causam dicere, qui istum absolyerunt^ 
homines mites et misericordes, et qui turpissimos 
quoque ciyes tamen seryare maluerint! 

CCCXXXIL 

Diyltis et panperis testamenta. 

20 Pauper et diyes amici erant. diyes testamento 
alium amicum omnium bonorum instituit he- 
redem, pauperi iussit dari id, quod ille sibi 
testamento daret. apertae sunt tabulae pan- 
peris. omnium bonorum instituerat heredem. 

26 petit totam diyitis hereditatem. ille, qui scri- 

ptus est heres; yult dare tantum, quantum in 
c^nsum habet pauper. 

1 Declamatio om, B || 2 petetur B || 3 bis AB, corr,(xr\\ 
5 non A B, corr, Eo || 7 accidat B — P || 11 epotest Aa || semel 
AB, corr, Qr; semel <et iterum^ Ohr\ qui semel iniuriarum 
damnatus est, ^vivit^ qui duabus etc. 22o | 12 perit A || qui 
AB, corr, edd,\ 13 occidetur Aer 16 tmites Aa ( 17 ma- 
luerunt B || 22—24 pauperi i. d. i. q. eic, — heredem om. Aa 



DECLAMATIONES. CCCXXXII. 307 

DECLAMATIO. 

Si ad Yotum meum^ iudices, fata cessissent^ 
optabilius fuerat mihi^ ut is^ de cuius bonis con- 
tendimus; esset heres meus. ad hanc igitur peti- 
tionem invitus et tristis et flens venio. yiderimus 5 
enim postea de iudiciis: interim non dubitabitur, 
uter ex nobis illum magis amarit. postea iura ex- 
cutiam, postea scriptum interpretabor: interim, quod 
ad utriusque nostrum animum pertinet, non esset 
inter nos quaestio, si utrumque eodem titulo reli- 10 
quisset heredem. [Narratio.] habet autem hoc in- 
commodi paupertas, quod quotiens ad amicitiam su- 
perioris accessit, adfert aliquid dubitationis, fide 
an utilitatibus amet. 

Officia adversus se mea noverat dives, assiduum 15 
me haesisse lateri suo sciebat: tenuitas mea adfe- 
rebat hanc ei dubitationem, ut posset quaerere, an 
istud amicitia fecissem. itaque cum sciret mortem 
esse, quae de animis diceret verum, testamenta, 
quibus omnem adfectum fateremur, ita supremas 20 
tabulas ordinavit, ut adversus me fdiceref vellet 
animo meo. bona interim sua apud istum deposuit, 
dum sciri possit, quid de illo ipse sensissem. dari 
mihi iussit »id; quod ego testamento meo darem.« 
si cogitationem intra angustias facultatium mearum 25 
tenuit, praeter id, quod ingratus videri potest ami- 
cus, non multum eius interfiiit, quid ego scripsis- 
sem. lectae sunt tabulae meae: constitit fides ami- 
citiae: omnium bonorum institutus heres erat; hoc 
plenior animus meus, quod sine exceptione. igitur 30 

1 Deelamatio <m. B || 2 mecum B || censissent Ab, coe- 
pissent P || 8 aquod Aa || 9 ad onu AaB || 10 titulo A || 11 
♦[Narratio], cf. prolegg. 1| 13 N A || 20 fatemur A || 21 licere 
(?) Bo; an * iudicari (?) \\ 26 facultatum AbB || 27 multi B ; 
eiua A II 30 planior (?) Eo \\ meus erat quod B 

20* 



308 QUmTILIANI 

qaod ad me pertinet, aperui pectus et conscientiam 
protuli et; qua rerum natura patitur^ viscera paene 
mea in conspectu vestro sunt. iste heres adhuc 
non ostendit testamentum. 

5 Sed scio non esse praesentis temporis discepta- 
tionem^ uter mereatur. satis enim voluntas defuncti 
comprehensa tabulis est. institutus es primo loco 
Iieres. non facio tibi istius honoris controversiam: 
quaeritur hodie, quid debeas mihi. si iudicia mea 

10 adversus amicum intra legatum stetissent; legatum 
a te repeterem. heredem omnium bonorum habui: 
hoc ut sim postulo. ut scriptum non esset; iudices, 
iniquum erat offerri mihi quantum habeo, tamquam 
iSy qui defunctus est^ dari mihi iusserit^ quantum 

16 ego illi dare possem. ingens autem horum diffe- 
rentia est: id mihi dari iussit, quod ego illi meo 
testamento darem. non habet in hoc interpretatio- 
nem modus: quantum pensatione constet^ numerari 
potest et recipit comparationenu qaod reliquit, 

20 quantum fieri potest, dari voluit. eadem rei natura 
est. itaque si illi pecuniam testamento meo legas- 
sem; pecuniam peterem, nec ferrem te dantem pro 
pecunia aliquid^ quod esset tantundem. si manci- 
pium reliquissemi mancipium deberes, nec diceres 

26 mihi: >accipe^ quanti istud est,< id dari mihi ius- 
sity quod ego illi darem. quid ego autem dabam 
illi? hereditatem. quid peto? hereditatem. quid 
scripsi? bona omnia. quid yindico mihi? bona 

2 qna] qaaram Ba, anuii Bb, qaantum Aer j| partitar 
Aa, petitar P | 11 peterem P || 12 iud AB, yide F || 16 
qaod] qaantam B p 18 pensationi B || 19 qnid AB, carr. 
incert. attc$. apud Aer 1 relinqnid Aa || 21 ille Aa || 22 ferre 
hitedandetem Aa ] 26 qnanto A|| qaanto AB, carr. Gr H 
mihi dari B 1 26 qaid] qaod B || 27—28 qui scripsi B || 28 
qai dam dico B 



DECLAMATIONES. CCCXXXIL 309 

omnia. voluit simile esse iudiciam suum meo te- 
stamento et' quodammodo invenit rationem, qua 
posset iudicare post mortem. istud yero quale est; 
quod oflfers? reliquit mihi dives amicus pauperta- 
tem? Non statim de animo loquar: interim po- 5 
testis permutata (ut sic dixerim) translataque in- 
yicem fortuna aestimare ius. fingamus enim hoc 
aliquem pauperera scripsisse de divite. quomodo 
causam expUcamus? alium fecit heredem^ iussit . 
amico locupleti tantum dari^ quantum ipse sibi te- lo 
stamento daret. sit inventum tale testamentum^ 
quale est meum: num ab herede tantam pecuhiam 
peteret, quantam ipse possideret? non, ut opinor. 
nam ne posset quidem dari. sed illud succurreret: 
dari tibi iussit; quod titulo testamenti dabas: da- 15 
bas autem hereditatem. nihil ultra hereditatem 
petere debes. atqui ius idem est, verba eadem sunt: 
nec cum personis lex mutata est. 

Nunc ut animum quoque intueamur testantis: 
hocine illum voluisse existimatis? ideo inquisivit 20 
meam fidem, ideo vitae experimentis credere parum 
putavit, ideo in ipsum inrupit animum et penitus 
intuendam omnibus hominibus mentem dedit, ut 
mihi hoc relinqueret, quod habebam? est quare 
aperias testamentum, est quare omnem spem tibi 25 
in posterum excidas. sciunt propinqui mei, nullum 
alium mihi cariorem fuisse; sciunt, si qui alii fae- 
runt amici, totam mentem meam deditam uni faisse. 
quid interest autem,. quantum sit, quod totum est? 
»omnium bonorum heres« — quidquid habui, quid- so 

1 fort, * iudicio meo suum testamentum {?) || 8 — 9 de 
div. q. c. explicamus om. Aa || 9 alium delevit Ab || 13 pos- 
sit A II 14 Buccurrit AB, corr. Sch \\ 15 tituli B, tu illi Aer\\ 
testamento AB, corr. Pi || 17 atq: qui ius quidem P || 18 
ne aequum Aa || 22 id. iam ip. P || 23 et B || 27 fueiint B 
29 autem] animi A et edd. 



310 QUINTILIANl 

qaid seryavi, qnidquid longae frugalitati[s] saper- 
foit; accessissent haic testamento subitae opes: 
idem erat. neque ego nunc divitias peto: pauper- 
tate consuevi^ frugaliter yiyere scio, nulla mihi 
6 grayis necessitas est. illum; illum titulam amplector 
omnium bonorum. 

Si quid inferi sentiunt: cognosce animum meum; 

sicut yoluisti: tibi yixi^ tibi moriturus fui^ nuUi 

alii in hoc pectore locus fuit. hoc te omnium bo- 

10 norum meorum heredem institui[t]. post hoc te- 

stamentum dicat aliquis se mereri. 

CCCXXXIIL 

Pauper Inpensis diyitis disertus. 

Pateonum optabe liceat. Ingbati sit actio. 

15 Adulescentem diyes pauperem inpensis suis [in] 

Athenas misit. rediit ille disertus. detulit di- 
yitem quidam reum proditionis et optayit pa- 
tronum pauperem illum; qui diyitis inpensis 
profecerat. egit pauper. non tenuit. accusatur 

20 a diyite ingrati. 

SERMO. 

Intellegitis huic adulescenti cum summo re- 
spectu diyitis agendum. ita demum enim yidebitur 
idy quod fecit, necessitate fecisse, si de illa que- 
25 retur. 

Et in totum hoc seryare in omnibus contro- 
yersiis; quae ingrati lege continentur, debebimus, 
ut hi; qui rei sunt; in ipsa actione ingrati non sint. 

1 fragilitatis A, fmgalitatis B, corr. 6rr||4 consueyi 
A II 5 illnm om. P | 10 in8titai[t] JRo || 13 diyit]///8 A 1 15 in- 
pens A II expensis B || *[in]; in ^studia^ 6V 1 16 redit A || 
24 f. se de B g quaereretnr A 



DECLAMATIONES. CCCXXXIII. 311 

raro valde intervenient controversiae^ in quibus hoc 
quaeratury an is, qui ingrati reus est, acceperit 
beneficium. pleraeque (sicut haec) devertunt eo, ut 
quaestiones habeant, an quisquis acceperit bene- 
ficium et non reddiderit, ingratus sit? an omnia^ 5 
quaecumque exigebantur, praestare debuerit? an 
potuerit? 

Gulosos figurarum ducet haec specieS; ut hic 
pauper imputet diviti, tamquam praevaricatus sit. 
id autem si intellexerint iudices^ vel propter hoc 10 
illum damnabunt; quod praevaricatus sit, vel 
propter hoc, quod hodie certe^ ubi patronus non 
optatur^ accusat illum, quem vult videri praevari- 
catione dimissum. ergO; quod ad meum consilium 
pertinet; hic invitus egit: ea quae dicenda accepit, 15 
pertulit. 

DECLAMATIO. 

Est videlicet; iudiceS; hoc quoque in potestate 
fortunae, ut in contrarium bona ipsa convertat. 
maximum me a divite accepisse beneficium, quod 20 
mihi consummare studia contigerat^ quis negaverit? 
cum interim maximorum mihi malorum causam 
hoc ipsum attulit, quod videbar disertus. adeo ut 
si mihi exuere hauc partem persuasionis liceret^ 
amputare vocem et velut omnem usum loquendi 26 
perdidisse maluerimi quam cum homine de me ' 
optime merito iam bis consisterem. et prioris ta- 
men iudicii manifesta excusatio erat: iussus loque- 
bar: hodie quem modum teneam actionis, quibus 

8 hoc dev. B y 8 galosus figxirarnm ducet haec species 
AB, gulosus figararam ducet has species edd,; corr. Bo cfs, 
292, 5 1 10 q A II 11 — 12 illum d. q. p. s. v. p. hoc om, 
A 1 20 meae yitae B || 21 N) A || quis negaverit quis ne- 
gaverit B || 22 inter A el edd, || 23 desertus Aa || 26 malue- 
ram B || 27 consistere^m] Qr || 28 loquebatur B 



312 QUINTILIANI 

vocibus optime (ut iam saepe dixi) de me merito 
satisfaciam, reperire non possum. Yera sunt enim 
illa, quae dizit. 

[Narratio.] Pauper ego natus et contra facul- 

5 tatium rationem mearum infelicis huius eloquentiae 
studiosus; huius liberalitate, huius opibus peregrina 
studia; clarissima exempla, otium^ quo plurimum 
studiis confertur^ sum consecutus: utinam non us- 
que ad invidiam. nam mihi cogitanti^ cur integer- 

10 rimum virum; optimum civem calumniator ille pro- 
ditionis reum fecerit, nihil succurrit aliud, quod 
secutus sit, quam ut ego agerem. habebat enim 
ius optandi patronum, [et] hanc leges dederant po- 
testatem: et forsitan quaerebat etiam cbntra abso- 

16 lutionem innocentis rei hunc colorem, ut yideretur 
ideo dimissus, quia ego egissem. hoc ei certe non 
contigit. reum offendi, non me hercule supervacua 
asperitate verborum (ab hac ego enim me, quate- 
nus fides agendi permiserat, abstinuisse animum 

20 confiteor): sed perferenda fuerunt mandata falsa, 
verum criminosa; conficta, verum invidiae tamen 
plena. quod si quid esse in ratione dicendi vide- 
tur, si quis me infestam attulisse credit orationem, 
accedit hoc quoque gloriae optimi civis, quod me 

25 accusante absolutus est. 

Ingrati reus sum. De prima parte causae, iu 
diceS; non faeiam controversiam, neque fas est: 
accepi beneficium, quantum maximum dare paren- 
tes liberis possunt. non enim si fortuna infelicis* 

30 sima adhuc officia studiis meis dedit, non tamen 
ista animo praestantis aestimanda sunt. accepi 

4 * [Narratio.], cf, prolegg. || facttltatam B g 5 mearnm 
rationem B || 7 otium A || qnod B || 11 mihi B H qaid B || 
13 [et] Bo II 16 admissna B g 18 me om. B n 19 absteimisse 
B J 21 tamen om, B || 28 qnantu A || 30 ad hoc AB, corr, 
Oir, haec Aer 



DECLAMATIONES. CCCXXXIII. 313 

pecuniam, yotum, spem futnraa in posterum vi- 
tae: infeUcitery etiamsi mihi hic defendendus fu- 
isset. accepi beneficium; ne illud quidem^infitiabor; 
non reddiiU. 

Non tamen continuo sequituT; ut ingrati lege 5 
teneatur, qui acceptum beneficium nondum pensa- 
verit. alioqui nemo est, qui non ^in hoc^ calum- 
niae genus possit ini^idere. nam ut huiusmodi 
omittam tempora, statim certC; ut accepit benefi- 
cium, accusari potest: nondum enim reddidit. lO 

Quod si non continuo ingratus est, qui[a] paria 
non fecit: superest; ut illa nobis intuenda sint, an 
onmia praestari iis, qui beneficium dedennt, opor- 
teat? an idy de quo cognoscitis, praestari oportue- 
rit? ac postremO; an potuerit? Non omnia esse 15 
praestanda etiam parentibus dico: alioqui nihil est 
periculosius acceptis beneficiis^ si in omnem nos 
alligant seryitutem. nam etiam scelerum^ si ita 
videatur his^ qui nos meritis obligavefe, adferunt 
necessitatem. quapropter illa in confesso erunt^ 20 
neque facturum aliquid adversus rem publicam ex 
voluntate eius, a quo beneficium acceperity eum, 
qui acceperit; neque inpium erga parentes necessi- 
tate tali futurum, neque inhonestum; neque ea^ quae 
fieri non poterunt^ praestaturum. 26 

Quod si luce ipsa^ iudices^ clarius est: iam in- 
tueamur, an hoc^ quod me praestare debuisse dicit; 
praestari oportuerit. Fortior sic ageret: advocatio- 
nem negare contra reum proditionis non debui; 
oportebat non deesse legibus vocem^ oportebat 30 

1 fdtnram AB, corr, ChriS illum AB || 6 continuo otn. 
B II 7 aliqtii B 1 ^in hoo^ Aer || 7 — 8 calnmnia egenns pos- 
set B 11 8 ut nam Aa || 11 est om. B || qui[a] Sch || 13 prae- 
stavit is B || dederit B || 14 interpraetari Aa, pecari B || 24 
tali/// fat. A, tahs f. B jj 25 poterit Ab || 30 sq, legibus vo- 
cem opportebat esse otn. B 



314 QUINTILIANI 

esse aliquem^ qui in sammis rei publicaey ut tom 
videbatur, periculis, excuteret yeritatem. dicebatur 
proditor aliquis; clamabat delator >si mihi vox 
esset; si quid eloquentiae natura tribuisset^ iam vo- 
6 bis ostendissem, quae cum hoste commercia, quod 
discrimen totius rei publicae^ quam haec omnia, 
quae in conspectu sunt, in ultimo periculo essent.< 
hicine eum^ qui accusare posse yidebatur; tacere 
oporteret? Mihi aliter agendum est. ego utilitati- 

10 bus publicis contra restitissem. ego vero haec 
omnia f supra mef maluissem, quam tanta merita 
asperiore ulla yoce yiolare. sed necessitati quid 
faciam? lex optandi patronum ius dabat: me dela- 
tor optaverat. doce^ quid faciam. delator ius ha- 

15 bet. contra omnem meam deprecationem publica 
auctoritafe nititur. conscientia me hercule facere 
hoc yiderer ac timuisse, ne si illi causae vox con- 
tigisset^ in medium scelera prodirent. ego vero 
suscepi causam nec timui, ne yincerem. non igitur 

20 obicere debes mihi, in quod coactus sum: illa, 
quae faerunt in mea potestate, si deprehendisti; 
ostende; si vultus infestus, si yox incitatior, si 
quid ultra necessitatem. Neque ista ego inputo. 
non enim poteram; neque erat adversus innocen- 

26 tiam tuam ingenio locus. itaque discessi a iudicio 
laetior^ quam reus ipse, et yelut editis necessitate 
operis ad gratulationem cucurri. nec me ei in 
reliquum eximo tempus. debere confiteor: da, 
quem defendam; da^ pro quo loquar. si quid ad- 

80 versus illum nocentissimum delatorem invenire pos- 



1 samma B— P || 2 excuteret A |[ 5 08tenderem Eo 
6 totius om. F y 8 hic me eom B ) accusari A B || 10 stetis- 
sem edd. | vere B || 11 suprema Obr, Bu^primi Gr, spemere 
Bo II 16 auctoritas AB, corr. Aer || 17 yidetur B, yidebatur 
12o II 19 yincerer AB, corr. Gr 1 20 mihi id qaod i^o y 21 
in media potestate B || 29 proloquar B 



DECLAMATIONES. CCCXXXIV. 315 

sumus, impera quod vis: in quantumcumque tua 
ista vox est. 



CCCXXXIT. 

Proditoris* aceusator ex defensore. 

GUM DAMNATO PBODITIONIS PATBONUS EXULET. 6 

Adfuit <^quidam)> reo proditionis. absolutus est 
ille. peti<(i^t ab absoluto pecuniam; quam pac- 
tus erat; non dantem detulit reum proditionis. 
damnavit. petitur in exilium. 

DECLAMATIO. lo 

Cum damnato proditionis et patronus 
exulet. Damnatum esse proditorem certum est^ 
et hunc fuisse patronum. quomodo tamen defen- 
ditur? quomodo proditorem defendit. huic sic per- 
8uas^um)> erat etiam ante experimentum, nullam 15 
esse ingenio suo malam causam. ;,Non fui[t], 
inquity patronus eo iudicio; quo damnatus est.'' 
Si verba legis intueri velimus, nihil hoc ad prae- 
sentem cognitionem pertinet. satis est enim pro- 
bare et illum proditorem et te patronum fuisse 20 
quandoque. 

Sed videamus, quid secuta sit lex. non me her- 
cule tantum putem providisse legum latorem^ quan- 
tum adversus te probamus. patronum enim voluit 
exulare, non conscium. illa prorsus locutus cum 25 
advocatis videtur: sane suscipi<[a)>tis alias temere 

4 defensione B || 5 patronus cum damnato proditionis 
abaolutas est exsulet Aa, p. o. d. pr. ex. Ab || 6 %quidam^|| 
reus B I 7 *peti^i^t || 8 pactus A||14 hoc sic persuase- 
rat AB, corr, Bo; hoc sibi persuaserat Aer || 16 genio Aa |{ 
fui[t]^er II 18 Tolumus B || 25 exusalare A, exulari B || 26 
adv. is vid. B | suscipi^a^tis Aer 



316 QXnNTILIANI 

cansasy ubi priyatae leges enint et ad unins com- 
modom pertinebunt: cum vero de proditione age- 
tur; diligentius intuemini. etiamsi vobis nihil ipsi 
confitebuntur: at hoc, si non satis momenti publica 

5 pericula habent; vestri respectu capitis inquirite. 
hoc igitur, quo[d] de lege cauttun est: proditor 
advocatum habuit, licet illi nihil profaerit. Nunc 
vero quam necessarium ex eventu ostenditur: pro- 
ditor absolutus est. has illi artes timuerunt; hanc 

10 calliditatem advocatorum. constituit enim natura 
quaedam arma nequitiae, per quae abducantur iu- 
dicum animi. 

„Sed ipso; inquit; iudicio, quo damnatus est; 
non fui patronus." Volo interim sic agerC; tam- 

16 quam nuUam rei publicae iniuriam fecerit etiam- 
num hoc satis est: advocatus proditoris fuisti. fin- 
gamus igitur ampliatum fuisse iudicium et tantum 
primo iudicio patronum illum: nonne damnatio se- 
queretur; quod omnino patronus fuisset? non ergo 

20 tempus intueri debemuS; sed causam, si homo idem 
est; si crimen idem^ si lex eadem. putemus ab alio 
esse damnatum. non enim proderit tibi istud^ quod 
inputas. tunc enim diceres: »ignoravi; et idem me, 
quod iudiceS; fefellit^:: nunc proditorem sciens de- 

25 fendisti. nihil dico de advocatione: testem perdidi. 
tantane lucri cupiditas? sic proditores corrumpun- 
tur. Sic prorsus homo nocentissimus cum advocato 
suo locutus est: »ego quidem prodidi, sed magnam 
pecuniam accepi: et tibi sufficit4c. quaeritis^ iudices, 

30 quantum promiserit petenti? — : non potuit pro- 

1 privatae leges Bo || erant B || 2 pertinebant B |[ age- 
retur B 1 4 ad A || 6 quod de AB, corr. Sch; fort.* de quo; 
a/n hoc igitor qaodcnmqne lege c. e. (?) | 7 iUe B || 8 quem 
B, quae P || 11 qnaedam om. A || abidicantur B g 16 etiam 
nnnc Aa || 21 eadem nt p. P || 24 hunc B |{ 29 suffecit Aa 
31 potenti Ab 



DECLAMATIONES. CCCXXXV. 317 

ditor solvere. ergo quantum in isto est, proditor 
yiyit: nec Tiyit tantum, sed etiam insidiatiu: et ad 
hoc necessitate solvendi urgetur: addidisti homini 
nocentissimo pecuniae necessitatem. unde tempo- 
rum mutata condicio est? pecuniam non accipie- 5 
bas: ita nunc illi quod punitus est, merces huius 
yindicata est? — : pecuniam non acceperat. 

cccxxxv. 

Infamis In noyercam Tulneratns. 

Infamis in novercam cum patre peregre profectus lo 
est. cum in latrones incidissent; fugerunt. pater 
reversus adulteros inclusos in cubiculo depre- 
hendit. occidit uxorem; adulterum vuhieravit; 
is fugit. postea vulneratus filius venit. inter- 
rogavit eum pater^ a quo vuhieratus esset. ille 15 
a latronibus dixit. curavit eum pater et reddit 
causas mortis voluntariae. filius C. D. 

DECLAMATIO. 

Adversus itiala et iniurias fortunae et gravem 
plerisque vitam unum natura remedium invenerat; 20 
mortem. nec quisquam potest tam crudelis legum 
lator fuissC; qui hominem innocentem vita puniret*, 
cum et hoc ipsum sit calamitatis genuS; mori velle. 
necessaria tamen vestra cognitio est^ [ut] non quia 
istud liberum esse innocentibus non oportet^ sed 25 
quia multi sunt, qui sic conscientiamfemittuntf: et 
ideo adiectum est damnum sepulturae, ne se putent 

2 insidiator B || 3 urget Aa || 4 iinde tamen pactoram 
Sch II 5 est conditio Aa |j cnpiebas F || 16 reddidit B || 17 fi- 
lins c. d. om. B I 18 Dedama''. Filius od. B || 21 ne B || 24 
[utl Bo et Ei, utiqne edd. || fignrata acerrime dicta 
A I 26 amittunt B, evitant SSi, effdginnt Bo \\ 27 (u in 
vmrg, A 



318 QUINTILIANI 

poenas effdgisse. ideo ego hanc yitam olim invi- 
sam tam diu tuli, donec filius meus sanaretar^ ne 
yiderer aliqua conscientia mori velle. 

Mori Yolo. nihil me commisisse manifestom 
5 est. et iam satis rationem videor reddidisse. Mori 
Yolo senex: habet suos vita terminos: dum membra 
sufficiunt; dum in officio vires sunt. quotamquam- 
que partem habeo yiyentis? cum adhuc haberem 
uxorem^ matrfmonio inutilis eram; nec mirum, si 

10 quem concupivit iuniorem: occidere adulterum non 
potui. non miraretur me mori velle, si quis vidis- 
set fugientem: quam tarde feci! felicissimus fuis- 
sem, si me latrones occidissent. Accedit illud; filium 
habeo: mori volo^ dum salvus est^ dum illum re- 

15 linquere superstitem possum. paene illum nuper 
amisi. quid futurum erat^ si non potuissem sanare? 
bene, dii, quod leve fuit vulnus! non accidet hoc 
mihi iterum. ego sciO; in quibus cogitationibus 
fuerim. si in maius periculum filius meus venisset, 

20 non expectassem vos, ut perirem. nondum de ad- 
versis loquor: haec ipsa me ad mortem ducunt^ 
quae ex voto contigerunt. 

Yeniamus nunc ad querelas. Infelix sum: pe- 
regre proficisci volui: latrones incidi; vivere me 

25 miror. accessit dolor: a filio meo diductus sum. 
non queror de ipso: omnis mihi ratio adversus 
fortunam est. intervenerunt latrones: non stetit 
mecum filius, cum pro me pugnarem; feci aliquid 
et ipse scelerate: solus reversus sum, tamquam 

30 scirem filium salvum esse. Insecuta est alia fortuna: 
uxorem adulteram inveni. quid accidere gravius 
huic aetati potuit? velut exprobrare mihi visa est 

8 iaventutis B || 15 passum Aa || 17 occidet B || 21 mea 
A II 24 <in> latr. edd. \\ 25 deductas AsB || 26 <o>ratio Bu\\ 
28 fecit AB II 80 scirem Aa, scirem item B || 31 at ax. ad. 
invenirem P || 32 exprobare B 



DECLAMATIONES. CCCXXXV. 319 

fortuna^ quare uxorem posi iuyenem filium duxis- 
sem. ex eo^ quod deprehendi^ illad quoque colligo^ 
diu adulteram fuisse: paulo ante profectus eram; 
statim in cubiculo adulter^ tamquam sciret^ me non 
reversurum. quantum liinc ceperim dolorem <[aestima- 6 
te^! deprehendi; quod ipsos adulteros puderet: tene- 
bris absconderunt tamquam nefas. non est hoc ad 
mortem satis? adeo me laborasse iudicio^ ut nesci- 
rem^ quam ducerem! adeo me nescisse^ quid in do- 
mo mea ageretur; ut non fuerim deprehensurus, nisi lO 
fdgissem! destituit me fides illa^ quam speraveram 
fore solatium senectutis. demens ego, cum talem 
haberem uxorem, peregre profectus sum^ abducebam 
mecum etiam filium! Mori volo, quia uxorem 
meam occidi qualemcumque. licui^ scio: sed non 15 
semper ad animum pertinent iura. occidere adulte- 
ros lex permittit: ego mihi sic irascor, tamquam 
nefas fecerim. Aut si quid in hac parte consolari 
Yultis, mori yoIo^ quod adulterum non occidi. hoc 
tantum me dicere putatis; quod me non vindicaye- 20 
rif», quod nescio quis <ille> fu<g>erit et forte 
perstet hic mecum, et quod has manus eyaserit, 
gratuletur. cur non occidi? yulnerayi; ita ille et 
salyus est et beneficio meo yiytt. paenitet, quod 
non ab adultero coepi. circa uxorem moratus sum, 25 
tamquam illa plus sceleris fecisset: interim fngit 

5 cep A I coeperim A || ^aestimate^ ^^^^l H melius 
*fide[B] II 13 addncebam B 1 16 pertinent ad animnm B jj 18 
consulari (consultari?) A || 19 adulteros B || 20 tamen P jj 20 
—21* vindicavi qnod n. qu. fnerit AB, corr. Bo \\ 22 prae- 
stet F, prostet Bo J qnod ad has A 1 23 gratnlaretur B || 
qnod AB, corr, Eo || non] mihi P | occidet Aa, occidi et 
B 1 19 — 23 an * hoc tantum m. d. p. q. m. n. yindicavi? 
[qnod] — : nescio quis fneritl et fort. perst. h. m. . . gr., 
<[gratnletnr^ quod non occidi. vnlnerayi : ita etc. vel ... 
fheritl (— et fort. p. h. m. ..gr. — ) qnod non occidi? —: 
ynlneravil ita etc. (?) || 24 vivet AB, corr. Fr 1 25 ab om. A 



320 QUINTILIANI 

ille iaYenis et yelox* Mori yoIO; quod adalteram 
non inYenio. ande Yenit? qais hominam fdit? non 
inYeniri in ciYitate hominem Yuhieratam! qaos ego 
non domi medicos adhiboi? omnes illos interrogaYi, 

5 nam qais alius? nemo erat, nisi qaem latrones 
YahieraYerant. et nanc ille me deridet abicamqae; 
et fortasse iam sanas est. mori yoIo. satis iosta 
moriendi caosa erat, si calamitas mea hactenus 
stetisset. 

10 Accedit haC; qaod fortana nostra dedit malis 
saspicionem. nihil est hoc loco, fili, qaod me su- 
spicari pates. non habebam caasam parcendi homo 
peritaraS; ego te Yere innocentem pato; ac si hoc 
non credis: caraYi, sanaYi; alioqai te et hodie oc- 

16 cidissem. constat ^ibi innocentia: sed nnmqaam 
potest constare sibi fama. Yis scire; qaae inimici 
nostri loqaantar? mirain^ me latrones incidisse: 
solet fieri; htmanum est, /reqaens; scio: sed nemo 
de hoc loqueretur; si axorem non deprehendissem. 

20 mirantaT; qaod patrem in illo pericalo reliqoisti: 
ego te pato fecisse sapienter; et si crimen est istad^ 
atriqae conmiane est. nam et ego fagL non era- 
mas pares: qaid attinebat periclitiui? atram- 
qae nostram fecisse sammo consilio puto. in la- 

25 trones incidimas et recessimas, fagimas; nemo 
persecatas est. qaid ei^o est? ego gaadeo, cui 
non potai^sti^ aliad maias beneficiam dare^ quam 
at salYas esses. sant; qai te patent pro me pu- 
gnare debaisse. Querebar paalo ante de infirmitate 

1 altenun B, alterinm P 1 10 hoc B || 11 filii B || 12 po- 
tes Aa, putet B, putat P || 13 Yero AB, corr. 22o |[ aii B 1 16 
Nl A II ubi AB, corr. Aer ) 16 fort. * const tdbi iim., s. n. 
pot. const. tibi f. || funae et scire B || 17 nostri] nnno B || 
ira actna AB, corr. Aer y ^in^ latr. edd. |j 18 sanuunm est. 
sequens scio: sed AB e^ ead., corr. Or et Obr || 26—27 qui 
non potui AB, corr. Eo ] 28 ee A, esset B || putant B 



DECLAMATIONES. CCCXXXVI. 321 

^orporis : <iam> mihi ne mentem quidem satis constare 
credo: domum ciim yenissem^ uxorem adalteram oo- 
cidissem <adulterum yulnerassem et]> postea <(te> 
in domo viderem yulneratum: interrogavi, quis te 
Tulnera^set. [sed] dignus sum morte: mfamayi te 6 
adulterio. in latrones incideramus: ego te interrogavi, 
quis Yulnerasset! non, fili, maligne; sed quomodo 
excidunt multa his, qui expaverunt: perculsus illo 
metu ignorayi, quid facerem. mali istud aliter ac- 
cipiunt. irascor manibus meis, quod adulterum 10 
tantum vulneraverim: nuUa ad te pertineret in- 
famia, si occidissem. nunc congruere haec inter 
se videntur: falso quidem; videntur tamen. ego 
nescio quem vulneravi: tu vulneratus es. non prod- 
est nobis, quod noverca est. hominum iniquitatem 15 
ne odio quidem defendimus. ego te nunc si non' 
curassem, viderer filium occidisse. hanc ego in- 
famiam ferre non possum. tua alia ratio est: tibi 
longa vita superest. poteris adprobare innocentiam^ 
cum duxeris uxorem, cum fidem illi maritalem 20 
praestiteris, cum totius te vitae gravitas resolvet. 
ego etiam si nolo mori, moriar antequam adulterum 
inveniam. Yis adiciam adhuc causas moriendi? 
irascor tibi: nescio quem illum invenire non potes. 
debet istud ignosci meae senectuti: tu nec quaesiisti. 25 

CCCXXXTI. 
Ager eommnnis et noyae tabnlae. 

Pactus cum fratre maiore, ut agrum communem 
patemum ille susciperet et omni aeri alieno 

1 ^iam^ Bo || constar A || 2 cam convenisgem A B, ccrr. 
6rr II 3 •<adnlteram valnerasBem et> | <te> Aer J 6 [sedl 
Ohr n 11 pertinetret Aa || 12 congrae B || 17—18 infamam a[| 
18 aiiqna A || 22 enim AB, corr. Fr || adnlteriom P || 23 ad 
hoc AB, corr. Bo 1 28 pactns A 

Qnintiliani decl., ecl. Bitter. 21 



322 QUINTILIANI 

satisfaceret^ tabulamm novarum lege lata par- 
tem agri petit. ille G. D. 

DECLAMATIO. 

Ager, quem eommunem nobis esse dico^ patris 
5 uostri fuit. is duos liberos reliquit, aequum utri- 
que ius^ eadem utrique onera aeris alieni^ mihi (ut 
nunc est) nihil. 

„Cessisti, inquit, mihi." Si hoc sine uUa con- 
yentione fecissem, si nuUa opponi huic tuae Yoci 

10 posset exceptio, dicerem: circumscripsisti fratrem, 
nec dif&cile fuit, minorem. quod si nuUa yi coac- 
tus, nuUis insidiis id, quod solum nobis pater reli- 
querat, tibi uni concessi, debes referre animo gra- 
tiam. Hoc fratri bene diceretur; sed quatenus 

15 exuis nomen istud et nos ad ius solum yocas: sub 
condicione cessi: sic enim tamquam alieni loqua- 
mur. stari Yoce tua. sit aequum conventione pac- 
torum. quod quale fuit? ut agrum possideres, ita, 
(ut opinor) ut aes alienum, quod patris [tui] fuit, 

20 solveres. nuUam igitur huius agri habuisti adhuc 
propriam possessionem, quia quaecumque sub con- 
dicione traduntur, ita demum fieri possunt propria 
ac peculiaria, si condicio consummata est. fuit 
igitur usque ad tabulas noyas communis nobis 

25 ager. et ut facilius appareat, fingamus te aes alie- 
num noluisse solyere, egisse pacti huius paeniten- 
tiam: num dubium est, quin ego yenturus optimo 
iure in hanc fuerim possessionem? non quaeritur, 
ut opinor. nam etiamsi hoc inter nos conyenerat, 

2 ille C. D. om. B || 3 declamac^o A g 8 condicione 
Ban et Bo, cfs. v. 16; 21—22 \\ 12 id ddwit Ab || 13—14 
gr. ut fr. Ab || 17 vocej iure P || mea AB, corr, Bo cfs. t?. Pj( 
sit actnm con. B || 19 [tui] Obr \\ 23 ac om. Aa||peculia- 
ria A ] articularia B 



DECLAMATIONES. CCCXXXVI. 323 

at tu aes alienum patris solveres^ cogere ego 
tamen te non poteram: una solutio erat pacti in- 
ter nos facti^ ut rursus omnia communia essent, 
id est^ ut et agrum possideremus et aes alienum 
duo solveremus. ergo convenit^ ut ager tuus ita 5 
esset; si aes alienum solveres: non solvisti. quo 
iure vindicare potes eam rem, cuius pretium non 
dedisti? ^ldeo^ inquit, non solvi aes alienum^ quia 
novae tabulae intervenerunt." Equidem querebar, 
quod non solvisti: ceterum nihil mea interest^ qua 10 
causa non solveris, cum agrum ita demum habere 
potueris, si solvisses. sive istud tua voluntate fac- 
tum est sive liberalitate creditorum sive (ut mani- 
festum est) publica necessitate, non solvisti. Quid? 
si hae tabulae novae tam mihi factae sunt^ quam 15 
tibi? nam (ut paulo ante dicebam) communem 
agrum constat fuisse. pater noster contraxerat cum 
multis: non erubesco. non retinendum agrum ha- 
bebamus. habe<[bamu)>s: namque ego hoc ipso, quod 
tibi cessi, dominum egi. igitur cum essemus he- 20 
redes patris nostri, debuimus ambo. id sic coUigo. 
finge esse aliquem ex creditoribus petitorem: num- 
quid petere a te totam summam potest? minime, 
ut opinor. duos enim pater noster filios reliquit, 
et necesse est, sicut bona, ita onera quoque esse 25 
communia. partem ergo tu debuisti, partem ego; 
quo efficiebatur, ut partem solveres. faciamus hoc 
manifestius. &ige esse aliquem ex creditoribus, 
qui partem crediti sui a me petat: quid respondere 
possum? »agrum fratri dedi; cum fratre meo con- 30 
venit mihi, ut ille solveret«. num dubium est, quin 



1 patri solveris AB || 2 te tamen B || 7 p. illam rem 
Ba II 9 et qnidem Ab || 11 ita om. B || 19 habebamus. habes, 
namqiie edd, sec. AB, corr,Bo; babebamus, ambo heredes: 
n. Aer || 26 ta d. p. ego om. Aa || 27 efficiebar B jj 30 dedit B 

21* 



324 QUINTILIANI 

dicturus fu^ef^it creditor: »partem tu debes mihi: 
patri tuo credidi^ cuius ex parte dimidia heres es. 
Bssem non possum a te peterC; semissem petere 
[non] possum. ergo etiamsi conventione aes alie- 

5 num transferebatur a<(d> te, iure tamen et veritate 
erat et meum. igitur tabulae novae factae tam me 
debito omni liberaverunt, quam te. id enim re- 
miserunt; quod ex parte a me peti poterat^ ex parte 
a te. 

10 ;;Sed animus tamen is fuit pacti huiuS; ut totum 
aes alienum meum fieret.^ Spectemus ergo totum 
animum. neque enim ego negaverim id intuitos 
esse nos et ita cogitasse, ut omne aes alienum tu 
solveres: num alioqui dubium est^ aut deduei om- 

15 nino in controyersiam potest^ an ego tibi parte 
agri mea cessurus non fuerim; nisi quod pretium 
soluturus videreris? quin si uUa spes mihi nova- 
rum tabularum et huius necessarii in civitate no- 
stra remedii fuisset; re^turus fuerim id quod re- 

20 tineo? 

Ergo sive ius spectas^ commune aes alienum 
fuit et tabulae utrique profuerunt; et tu non aliter 
totam possessionem habere debes^ quam si aes 
alienum solyeris: sive animum spectas^ is utriusque 

25 fuit, ut tu yenditione agri aes alienum salveres. 
ego aestimaram me onere a te liberari^ cui agrum 
debam: nunc id^ quod tu mihi praestaturus eras^ 
res publica praestitit. 



1 fu^er^it Ean \\ partem om. B [| 2 est B || 3 an 
A B, corr. Aer \\ non om. B || 4 [non] Aer || 5 a<d> Obr p 8 
ex parte a te om. B || 11 totnm] tantum Bo, malim *etiam 
sed cf. vera. 15—17 || 13—14 al. tum sol. B [ 14 aUoquin A, 
alioqui B, alicui Ban || 16 mei A B, corr. Ba/n | 17 yidereres 
Aa, yiderem res B || 19 recepturus AB, covr. 6r \\ retinea] 
repeto Crr \\ 22 et dum non A || 26 aestimarem B ) 28 
praestat 



DECLAMATIONES. CCCXXXVIL^^^ 325 

SERMO. S^^^^^H 
Summae partes sunt aequitatis/ ; *;^::;T^? J^l 

Pater nobis idem fuit, eadem oneraTTI^ms, ea- 
dem bona reliquit: cur tu locuples es? apud te ager 5 
totus, pro quo nihil inpendisti^ nihil numerasti: 
ego nndus^ ego egenus. erat hoc tolerabile, cum 
viderer in aequo tecum positus. aufers mihi civi- 
tatis beneficium et me sic relinquis^ tamquam pater 
praeter aes alienum nihil reliquerit. tum quoque lo 
invitus feci: aetatis meae infirmitati consului. Si 
hereditate tibi ager iste yenisset, inhumane cum 
fratre non partireris. non tantum sanguinis nos 
iura coniungunt: aliquid et ipsa necessitas^ aliquid 
et ipsa societas. 15 

CCCXXXYII. 

Seditio populi et exercitus. 

QUI CAUSAS IN SENATU VOLUNTARIAE MORTIS NON 
ADPROBAVBEIT, INSEPULTUS ABICIATUR. Pauper 

et dives inimici. utrique domus et uxor et 20 
liberi. dux creatus bello dives cum bis acie 
victus esset^ processit pauper^ qui et disertus 
erat^ et disdt prodi rem publicam a divite. im- 
petus in domum divitis factus est a populo 
et domus incensa et interfecti liberi cum uxore. 25 
vicit tertia acie dives et in potestatem hostes 
redegit. exercitus divitis domum pauperis in- 

8 videbar iZo || in hoc AB, corr, Bo et Bi || 9— 10 tam- 
quam mihi nihil reliquerit Aa, tanqaam mihi nihil pater p. 
a. a. rel. B || 11 infirmitatem AB, corr, Pi\\ 11-— 12 si <alia^ 
hereditate Bo \\ 12 tibi om. A || 13 partieris Aa, pepetieria 
B g 21 bis ab acie A || 24 in domo d. AB || 27 domus Aa 



326 QUINTILIANI 

cendit et uxorem et liberos interfecit. vult 
mori pauper ratione in senatu reddita. dives 
C. D. 

SERMO. 

5 Quotiens hoc genus materiae diyido, necesse 
habeo id dicere, quod iam saepe dixi^ me nullam 
Yoluntatem cuiusquam contra themata intellegere. 
fortasse erunt aliqui, qui existiment a paupere id 
solum quaeri, ut inyidiam diviti faciat; quod illi 

10 contingere etiam citra mortis propositum potest. 
hic ergo pauper apud me mori vult: agere debet, 
ut moriatur. quid ergo est? non aliter invidiam 
diviti faciet maximam. prima quaestio illa est^ an 
causae mortis ideo tantum sint adprobandaC; ne 

15 turpes Zateant. 

DECLAMATIO. 

Mori volo. nuUam tam inhumanam quisquam 
crediderit esse legem^ ut homrnem innocentem et 
invitum detineat in luce, sed ita scripta lex est^ ut 

20 poenam mortis constituat. ^insepultus abicia- 
tur is, qui non adprobaverit causas.« ira- 
scitur ergo lex ei, qui non adprobatis senatui causis 
perierit; quae profecto non haec existimavit, quem- 
quam mori velle sine causa. sed cum duplex genus 

25 causarum sit, alterum ex iniuria fortunae, alterum 
ex mala conscientia, hoc ipsum voluit adprobari 
senatui, causas non esse deformes. graves enim 
esse manifestum est, cum homo mori velit. ita 
senatui non de hoc cognoscendum est, hae graves 

30 causae mortis an non. graves enim inputat ille, 



2 rationem i. s. redditam B || 5 dividam AB, corr, Eo^^ 
8 pauperi A || 10 contingeret B || 11 hoc Aa || 12 nti B || alter 
Aa II 13 faciet quod illi contingere max. B || 15 pateant AB, 
petant P, corr. Bo et Bi || 20 mortis] fort. *mali8 || 22 eo 
quo Aa || 30 inputatj iam putat Gr, putat Sch 



DECLAMATIONES. CCCXXXVIL 327 

qui mori vult: hoc satis est. sed de eo cogno- 

seitur, turpes sint causae an ej, iniuria (ut dixi) 

fortunae proficiscantur. aliquis metu iudicii mori 

Yult: dignus est; qui iilsepultus abiciatur; aliquis 

conscientia turpis alicuius flagitii admissi^ prius- 6 

quam prodatur^ mori vult: dignus est^ qui insepul- 

tus abiciatur. adversus hunc scripta lex est^ hac 

cayetur de hoc. ceterum quidem tu ei^ qui tot 

lenocinia haec constituta vitae contempserit^ qui 

non detineatur his voluptatibuS; dices. >non habes lo 

graves causas moriendi«? respondebit, »odi vitam, 

relinquere volo. tu me nocentem probes oportet, 

ne sepeliri debeam^:. 

Si tamen de hoc quoque quaerendum est, an 

graves causae sint^ videamus. perdidi domum, for- 15 

tuito incendio, quomodocumque; tantum domum 

perdidi: ecquid possum videri iustas habere causas 

moriendi? penates illos, in quibus natus sum^ qui 

mihi cotidiana imagine adhuc versantur ante ocu- 

los, illos penates, in quibus sacri aliquid esse cre- 20 

dimus, amisi. hospes in civitate victurus sum. 

perdidi liberos, quomodocumque; tantum liberos: 

ecquid iusta causa mortis est orbitas? et orbitas 

non simplex, nec* tantum geminata; verum etiam 

in unum tempus collata. adferant aliquid fortasse 25 

solatii mala divisa et, sicut onera facilius subeas, 

si partiaris, ita hoc graves ca^s adlevare possis, 

si non ingruant, ac semel veniant. uno tempore 

plures liberos! quid? si et coniugem! quod si per 

se grave est, et quod liberos amisi et eodem tem- 30 

pore amisi, erant satis graves causae. adice nunc, 

1 quo B II 7—8 hoc cav. d. h. AB, corr. Aer; fort. * 
hoc cavetur deleto de hoc || 8 cavetur A || 15 perdi B — P|| 
fartnito A || 16 quocunque tamen domum B || 22 quocunque 
B II tamen P || t. liber. <^perdidi^. Eo \\ 26 sic B || 27 causas 
A B, corr. Ohr || 28 ingravant B, congruant Sch || simul Aer \\ 
inveniant B 



328 QUINTILIANI 

haec omnia simul amisi et omnia haec ininria 
amisi. exercitus me expngnayit, sicut urbem hostis: 
et haec ipsa causa satis iusta erat yoluntatis meae. 
odit me exercitus, pars populi fortissima, pars po- 
6 puli optime de re publica merita; illi milites yio- 
tores^ illi hostium spolia referentes non me occi- 
derunty sed liberos meos: puto illos his aetatibus 
hostium pepercisse — coniugem meam: illa modo 
yicta ciyitas nihil, quod ad feminas pertinety passa 

10 est praeter captiyitatem. domum meam incende- 
runt: stant illae^ quas yicimus. illud tamen inter 
omnia grayissimum est: cum haec fecerint, existi- 
mant se iure fecisse. 

^Omnia; inquit^ haec et ego passus sum.'^ scio^ 

15 quo pertineat: ut yidear ego merito passus. est et 
haec causa moriendi, si tantum peccayi; si eo me 
deduxit error^ ut filios meos occiderem. confiten- 
dum est de hac grayissima calamitate: domum 
meam incendit exercitus, populus non defendit. ,,omnia 

20 tamen eadem et ego passus sum.^ Possum dicere 
hoc tantum: ferre ^rtius potes, gratulor animo tuo. 
sed ne mirum quidem est, quod tu ferre /brtius 
potes. locuples es. quid horum, quae perdidisti^ 
magnopere desideras? domum^ opinor, (hinc enim 

26 incipiam) perdidisti: infelix non habebis tectum, 
quod subeas? in publico tibi manendum est, et sub 
caelo? fortasse etiam contulerint ista detrimenta de- 
liciis tuis: noyimus animos yestros, noyimus fastidia. 
si non esset incensa domus^ subinde diruerC; subinde 

30 mutare yos iuyat et aliquid scilicet experimentis 

2 hosies B || 3 haec om, B || 7 puta AB — P || 7 — 8 lib. 
meos ^coDiugem m.^: puto etc. — pepercisse [con. m.] illa 
modo etc, edd, ab Aerodiana || 9 quod afferamus pertinet B 
10 ""incendit AB || 11 illae om. B || 19 omni A || 21 tame^Pt 
21 potius AB, corr. Bu || 22 sed nimirum A || potius AB, 
corr. Bu II 29 N A 



BECLAMATIONES. CCCXXXVII. 329 

adicere. domum perdidisti: gravis iniuria fortunae 
novam habitare. sed uxorem perdidisti: ne in hac 
quidem tibi multum desiderii est. quomodo enim 
Yos^ divites, recipitis matrimonia? recipitis? aliae 
vos rapiunt voluptates^ illa ministeria^ illi imitati 5 
feminas pueri: inde fit^ ut ne liberos quidem ametis. 
ergo te possunt multa hortari; praeterea subeunt 
solatia: et uxorem tibi invenire facile est et liberos 
tibi alios educare facile est; non relinquunt dolori 
locum tot circumfusae voluptates. Ego haec omnia lO 
passus sum pauper. si dicerem, pauper domum 
perdidi: exutus tamen omni censu viderer. quo- 
modo enim illa apud me remanserat? quia paterna 
erat. pauper liberos perdidi^ pauper uxorem per- 
didi: solus relictus sum, solus destitutus sum. ini- 16 
micum divitem habeo. adhuc odia illa, quae contra 
me cotidie acuit^ fortius sustinebam spe liberorum. 
iam mihi iuvenes erant^ iam patrem tuebantur. 
etiamsi quando me aemulatio nostra in foro fati- 
gaverat, erat, quae exciperet^ coniux. si in hoc 20 
consisteret tota lis, an mihi grave esset vivere, vel 
uno argumento probare poteram — : inimicus me 
vult vivere: hanc unam adhuc destinat odiis suis 
ultionem. 

Cur enim dicere aliquid ausus sum? cur mihi 25 
suspectum fuit, quod fortissimi milites vincerentur? 
cur indignatus sum eorum bis terga caesa, qui po- 
terant etiam bis victi tamen. vincere? intellego, 
aversis auribus accipi hanc partem orationis. vicit 
enim et bene etiam meritus de re publica habetur. 80 
et hoc inter causas mortis est. 

4 voB om. B II divitis AB || recipitis A, recipinnt B, *fort. 
€xcltidendum\\9 seducareA || 11 Bnm om.B || 13 apnd remans. B, 
apud te mans. P || 18 pater Aa, patere Ab | 20 coniunx Ab{| 
23 deBtiDato diis B || 27 eorum bis eorum bis Aa | 29 acci- 
pit AB II 31 ]) in marg. A 



330 QUINTILIANI 

cccxxxyni. 

Lis de fllio expositoris et repudiatae. 

Qaidam repudiata uxore, ex qua iuyenem filium 
habebat aut videbatur habere, duxit aliam. 

b frequenter iurgia erant inter privignum et no- 

yeream. quodam tempore adserere coepit iu- 
yenem pauper quidam et dicere 8uum filium. 
is, qui pater videbatur; torsit nutricem. illa 
primis tormentis domini esse filium dixit. ite- 

10 rum torta dixit expositum esse ab illo, qui 

asserit, et inter haec mortua est. cedit illi 
pater iuvenem^ repudiata yindicat sibi. 

DE PROOEMIO ET EPILOGO. 

SERMO. 

15 Prooemium propriam formam, propriam legem, 
proprium modum habet: neque narrationis forma 
cadit in prooemium^ neque locorum. uni parti 
declamationis solet esse simile, epilogo: ideo autem 
simile, quod utraque pars frequenter extra quae- 

20 stionem est. nam et prooemium rem praecedit et 
epilogus finita re dicitur. praeterea utraque pars 
idem vult efficere, conciliare sibi iudicem. hoc dif- 
ferunt: prooemia praestare debent, ut intentum 
iudicem faciant; haec pars oneris epilogo remittitur: 

26 dixit enim. f praecedere interim solet epilogumf,quo 

3 et qui B || 6 assero A || 11 inter liaec intermortua 
B II illo A II 12 repudiat AB || 13 p r h o e m A || prohoemio 
hic et postea A, ^hemio hic et postea B || epilogi AB || de 
pr. et epilo^o nescio an ex margine inrepserit, cf. prolegg.\\ 
14 rohemiu^ B || 16 pilogus B || 18 epilogum B || 19 res 

AB, corr. Bo \\ 20 procedit B || 21 finita rem A, finitatem B|| 
dicit P 11 res AB, corr. Ilo\\2b repetere interim solet epi- 
logus, quo etc. Cfr; praestare interim s. epilogus, quo Jao, 
in quo praestare dictum ut Inatit. orat. VI, 3, 101 



DECLAMATIONES. CCCXXXVIII. 331 

memoria iudicis renovetur. ita prima parte effici- 
mus, ut omnia audiat iudex^ summa parte efficimus, 
ut meminerit eorum^ quae audierit. epilogus deinde 
inclinationem animi in se praestare debet. hoc illi 
cum prooemio commune est; <^sed^ plus miseratio- 5 
nis et plus libertatis habet pars summa. nam prooe- 
mium^ cum precari debeat iudicem^ fatigare non 
debet; nec epilogus quidem. nam et illud verissi- 
mum est; lacrimas celerrime inarescere. Prooemia 
ex personis ducenda erunt, aut nostris; aut adver- lo 
sariorum^ aut ipsorum interim iudicum: nostris ad 
conciliandum favorem; adversariorum ad odium 
iudici faciendum eorum, contra quos dicimus; iudi- 
cum personae raro incidunt in scholasticas materias^ 
in .foro frequenter. nonnumquam etiam de rebus 15 
permittitur dicere nobis^ illa ratione, quia schola- 
stica coutroversia complectitur, quidquid in foro 
fieri potest. in foro prooemium aliquando ducitur 
ex rebus: si iam singulae actiones propositae 
sint, iam causam iudex noverit. quid ergo? iure 20 
facimus istud; quo<^modo^ illud etiam^ ut narremus 
in isdem declamationibus et contradictiones pona- 
mus etiam a petitore. quod ^am<en> in foro non, 
secundum meum consilii^m; fiet. is^ qui primo loco 
dicet et ponet causam, contradictionem ipse non 25 
sumet; nisi si quae testationes praecesserint partis 
adversae et exceptae fuerint. in summa, numquam 
erit contradictionis loco sumendum^ quod adversarius 
dicturus fuerit, sed quod dixerit. 

2 q A II efifecimas A || 3 audiverit B 1 5 ^sed^ Aer \ 6 
et om. B II 8 nec A || 10 persionis Aa || deducenda B || 11 
iudicum cu nost. B || 12 — 13 adversariorum aut iporum et- 
iam iudicum ad Ba, ady. item ad P || 16 promittitur B || 18 
dicitur B || 19 actionis B || 21 quo^modo^ Uo || 22—23 pona- 

mus et pectore B || 23 iam AB, cwr, Sch\ non AB; zed 
nescio an Bcnbend, * raro, cfs. Instit orat. V, 13, 45 sq, et 
49 II 24 faciet P || 27 et] ut A || 28 loquo A || 29 fuit B 



332 QUINTILIANI 

Non est lis huic mulieri hodie cum marito suo. 
neqne enim iudicium constitui potest inter eom, 
qui cedit, eamque^ quae sibi asserit. adulesoens 
asseritur a paupere. pater illi cedit^ mater non cedit. 

6 DECLAMATIO. 

Etiamsi lis huic mulieri^ cui adsum^ iudices^ 
esset contra pauperem istum, infirmo loco pars no- 
stra et dignior auxilio videretur, quia et per se in- 
becilla res est femina; et adfert infirmitati naturali 

10 non leye pondus, quod vidua est. huic etiam 
proprium illud accedit, quod in soI<lic>itudinem 
conyersa sunt, quae praesidia fuerunt. haec enim 
quamvis maritum habere desisset atque esset ea 
domoy in qua<m> virgo nupserat, pulsa, non sine 

16 auxilio tamen yideri poterat, cum haberet filium 
iuyenem. cum yero hoc ipsum deducatur in litem 
et hoc tempore nihil matri praeter soUicitudinem 
adferat, tamen hoc confiteor, non eam cum ipso, 
quem ex diversis yidetis subselliiS; litigare: altior 

20 gratia premit. esset quippe haec mater in lite ut- 
cumque felicior, si maritus eius contentus esset 
filio cessisse: nunc adiecit testimonio auctoritatem 
et infelicissimam nutricem, quam bjs torsit, quia 
verum dicebat, adyersum nos men^ri coegit. cuius 

25 si vos auctoritaS; iudices, moyet, illud unum in 
prima parte causae dixisse contentus sum^ yocem 
eius ab utraque parte recitari. quod si yindicari 
filium mallet; satis eum yel sola expositio causae 
tueretur. 

1 est lex hnic Aa || H adserit Ab || 4 ^paupere patre. 
ille A B II 6 etiamsi lex hnic Aa, etiamsi hnic B, etiam hnio 
P g assnmi B || 9 adfret Aa || 1 1 Bol^lic^itudinem Sch |j 18 
dedisset A || 14 qna^m^ Gr \\ 20 gratia] cura Bo \\ 22 ve- 
ritatem B || 24 mori AB, corr. Bo 1 2*6 nos A || iudicis AB 1 
29 yeretur Aa 



BECLAMATIONES. CCCXXXVm. 333 

Fuit enim aliquando cupidus liberorum, et pro- 
pter hoc duxit uxorem et ad spem statim futuri 
partus gratulatus est et natum educavit et in adu- 
lescentiam (quod satis est) sine ulla dubitatione 
perduxii libentius in gravissima mariti iniuria, iudi- 5 
ceS; invehar in noyercam* scio enim; quid vellet sibi, 
cum in domum, senis iam et matrimonio occupa- 
tam et in qua iuyenis filius erat, inrupisset: sci- 
^eba^t haec posse yacuari. nolite quaerere, quo 
consiliO; qua ratione fecerit: sola est odia statim lo 
adyersus adulescentem^ nec haec occulta aut dis- 
simulata saltem, sed iurgia. quod ipsum me her- 
cule pro summa probatione esse^ iudices, potest: 
hunc iuyenem sic^oderat, tamquam noyerca. nec 
huic libertas ex fiducia deerat, nec inyeniri poterat 15 
ullum crimen in yita, quo abdicaretur. inyentum 
est noyum exheredandi genus. yilissimum istud 
caput et in quamcumque litem pretio yenale testi- 
monium adyersus se primum tulit, exposuisse se 
dixit; yidelicet ne istum esse malum patrem pu- 20 
deret. testor deos, testor yestram, iudices, religio- 
nem: non satis putayit iste ipse, qui expellere fi 
lium yolebat, [qua]si aliquid isti credidisset: infeli- 
cissimam nutricem, nam illam quoque oderat, omni 
crudelitatis genere lacerayit. quaeritis, qua causa? 26 
scietisy cum iterum torquebit. fatigayerant prima 
tormenta, sed in yoce una manserat fides: expro- 
brayerat isti sanguinem suum. reyocatus est tortor, 

6 scit Obr H 8 scit A, se nt B, corr. Bo; scivit Sch || 9 
posset B II 14 oderit B || 16 erat Ba || 16 qnod Ab || 17 exere 
A 11 genus om. A || 18 qaacQnqae lite B || vile AB, corr, 0&r|{ 
1* se {aU,) om. B || 17 — 19 vilissimam i. c. e. i. q. 1. p. v. 
t. a. s. p. t. e. se om. Aa p 21 certor deos A H 22 non om. 
Aa II 23 Iqaa] Ro et Bi || sni AB, corr, JRo, haic Obr || 25 * 
lacerat {?) || 26 scietis : anam (tam) iteram torqaebat Bo, sed 
cf, 359, 23 II fatigaverat AB || 27 et AB, corr. Bo || proba- 
verat auct, incert. ap, Aer, comprobaverat 8ch j| 28 istis B 



334 QUINTILIANI 

repetiti snni craciatas. manifestain est infeUds- 
simae feminae factom, fdturam nt tamdin torqne- 
retnr, qnamdin idem dixisset. ^o tamen illi non 
irascor: dnm aliqnid iririnm, dnm aliqnid animi 

5 fnit^ perseYerayit; non est in mendacinm coacta^ 
nisi moriens. yictor his tormentis niliil alind qnae- 
rendnm pntavit, nihil dnbitavit. in tormenta (nt 
parcissime dixerim) paria non Tindico. sed rogo, 
nt hoc Yelitis pertinere tantnm ad ipsins cansam. 

10 Filinm matri Yindico contra enm, qni asserere 
coepit nnper. ante omnia intellegitis, indices, nnl- 
Inm onns probationis ad me pertinere. inYeneniy 
de qno agitnr, cnm hoc homine inYcntnm per tot 
annos, qni ad robnstam nsqne^ aetatem perdncere 

15 enm [de qno litigamns] potnemnt^ nnmqnam dn- 
bitatnm. dicam nnnc ego illa, qnae leYiora snnt: 
nnpsit et concipere potnit? immo nisi concepissei^ 
non credidisset illi maritns. totnm igitnr onns re- 
dnndat ad diYersam partem. adYersarins mnlta 

20 probare necesse habet^ habnisse se nxorem, conce- 
pisse nxorem snam, peperisse^ ma[t]rem peperisse^ 
eo tempore, qnod ad aetatem eins, de qno litiga- 
mns, congmat, peperisse, ezposuisse ^se^ Yixisse 
ezpositom^ ab hoc, a qno repetit^ esse snbla- 

25 tnm aut contra snbiectnm ab hac, qnod^ ^nt^ 
praefendit, ant sterilis fnerit, ant id^ qnod pepe- 

5 in om. A | 8 non] nobia Sch; nec mihi verba in tor- 
menta — yindico sana vtdentur; fort. * nihil dnbitavit nltra: 
tamen (n. p. d.) p. nobiq vind. | 11 nnper om. B | indicinm 
A I 15 [de qno litigamns] Sch | 16 *^filinm esae illins^ 
nnmqnam dnbitatnm (F) | 16 — 17 dnbitatnr AB, eorr. Seh; 
numqnid dubitatnr? Obr | 17 — 18 conc. noyercae non B || 
18 — 19 red. advsam p. B || 20 se om. Ab | 21 ma[t]rem 
Pi 1 22 qno B | 23 <8e> Ho | 25 et AB, corr. Sch | snb- 
iectn A 1 26 procedit B | 25—26 ab hac qnod praecedit 
ant ster. ete. AB, corr. Bo; fort.*B,\) hac,. qnae, qnod prae* 
cedit, ant etc. | pepererit B 



DECLAMATIONES. CCCXXXVIII. 335 

rerat; amisisset. sterilem fuisse non dices: <(nec)^ 
credidit maritus; amisisse non est satis dicere: pro- 
bandum est. haec exigeremus in causa, iudices, si 
<^esset]> de mancipio, si de pecunia: filium matri 
eripere conaris et partem yiscerum avellis et contra 5 
matemos gemitus contentus es alterius parentis 
neglegeptia. 

^Quid causae^ inquit^ habeo? cur adsero alie- 
num?^ Ut nondum reddam rationem, qua litiges: 
quod proposuisti dicere^ nihil est. nam si tibi 10 
causa adserendi alienum filium non est, nec huic 
quidem retinendi, quin immo facilius est istud 
pauperi fingere. quid enim .fortunae tuae interest^ 
an heredem habeas? sed reddemus postea rationem^ 
qua fingas: interim instrumentum excutere causae 15 
tuae volo. 

^Testimonio^ inquit^ nitor eius, quem tu patrem 
dicis.^ Putemus istud esse testimonium: unus est^ 
iratus est^ alterius maritus est. >unus est« cum 
dico, succurrant vobis Catones et Scipiones et tot 20 
clarissima civitatis nostrae nomina. cum dico 
»iratus est«, succurrat vobis, quidquid non expe- 
rimentorum in civitate, sed in scaenis fabularum 
est, quam multa fecerit hic adfectus, quam multos 
transversos velut tempestate quadam egerit. cum 25 
dico »alterius maritus est^, duo simul dico: et 
habet causam, cur nocere huic velit, quam repu- 
diavit, et habet causam, cur praestare <se> ei velit, 
quam duxit. Haec dicerem, si istud testimonium 
esset illius: testis tuus quid dicit? scire se aliquid. 30 
sequitur, ut interrogem, unde? ex nutrice illa. nu- 

1 <nec> ^erj 4 *<e88et>; <8it> Sch \\ 10 illud est AB, 
corr. Sch || 11 alienum om. B || 15 strumontum B || 18 istud 
AB, fort,* iaiius, cf, v. 29 sqq. — 336,1 || 20 succurunt 
A II Cotones Aa || 28 <se> Bu | 29 dic B 



336 QUINTILIANI 

tricis ergo ^estimoniam est, non testis, qui cre- 
dit. dimittamas in praesentia maritam (redu- 
cemus illum loco suo): de nutrice dicamus. Si ab 
initio mentita esset^ id^ quod adversas hunc dicere 

5 audeoy magis auderem adversus nutricem dicere: 
sola est — : nunc diversae quaestiones duae. yidea- 
muSy utram verum dixisse credibilius sit. torta 
tuum esse filium dixit. volo adicere tormentis 
auctoritatem: anus torta. una quaestio adversus 

10 hunc sexum^ adversus hanc aetatem non sufficit? 
df^ficientes iam per se distendis artus lacerasque 
verberibus iam non cohaerentem cutem^ et tunc 
dicis >mentiris4:. tamdiu potest mentiri contra 
tuamvoluntatem? etiam cumrobustissimi torquentur, 

15 etiam cum animos^os^ asperrimus dolor temptat^ 
plurimum tamen interest^ quid responderi sibi velit, 
qui torquet. dura<vit>, non dico contra ignem, non 
dico contra flagella: contra <^te^. hactenus veritatis 
inquisitio est, qua victum te spera^, si verum dixe- 

20 rit. cum vero repetas tormenta, cum reducas car- 
nificem, quid aliud dicis, quam illud: »torque donec 
mentiatur4:? magna hercule tibi contigit, magna 
victoria: perdomuisti mulierem anum; expressa vox 
est iam fugientis animae. »miserere. non est tuus. 

25 iam parce; verum dixi[sti].4: hic iaui; credo, tortor 
admonitus, instaret perseveraretque eamque adhibe- 
ret artem quaestioni; ut moreretur mulier, dum hoc 



1 fortasse '''non istius, qui credidit || 2 redncamns AB, 
corr, Gr \\ 4 est sed id B || 7 ntrum Aa g 8 trinm B || 9—10 
anctoritatem adversus hnnc sexnm anus torta nna qnae- 
stio adversns hanc aetatem non s. etc. B || 11 snfficientes 
AB, corr. Aer || arctus B g 12 hoc AB, corr. Ro || 15 ani- 
mns AaB, animos Ab, corr, Bo || 16 respondere B || 17 
dura<vit> Sch || 18 <te> Sch || 19 speras AB, corr. Bo, 
feras Obr 1 25 per te B || dixisti hic AB, coir. Aer; dixi.c 
ietic Obr 



DECLAMATIONES. CCCXXXVni. 337 

dicit^ dum ta yictor et hilaris adversario taO; quid 
egeris, nuntias. rogo^ cum mulier eadem in tor- 
mentis diversa dixerit, non est manifestum id te 
maluisse, quod credidisti? 

Cui non mortalium patet totus hic mimus? 5 
quis non yidet artes novercales et pactum infelicis 
senis? miserebor enim, etiamsi nocet, necessitate. 
quaeritis; quo cedat animo? quo matrem filii adu- 
lescentis domo expulit; quo longam matrimonii 
concordiam, nullo maledicto, nuUa suspicione dis- lo 
solvit; quo [adhuc] in torum^ <adhuc> uxoris prio- 
ris vestigio calentem, adducta est nova nupta; quo 
ne hoc quidem praestitit filio suo, ut yinceretur. 
alia est videlicet horum ratio^ quos brevis transitus 
voluptatis fecit parentes, quos liberis suis f extra 15 
positaef voluptates conciliant: aliter ama[n]t; quae 
peperit; quae memoriam decem mensium^ quae 
tot periculorum, tot soUicitudinum recordationes ad 
VOS; iudiceS; adfert numerate huius adulescentis 
annos, breve nimium videatur; numerate omnes 20 
dies^ singula temporum momenta: tamdiu mater 
testimonium dicit. nulla potest esse tam longa 
simulatio. 

Si leges sinant permittatisque voS; se torqueri 
yolety se inponi ignibus^ se verberibus lacerari po- 25 
stulet. quid agis, mulier? temere facis: femina es 
et anus. prima forsitan tormenta sustineas, yincet 
dolor et ad suprema deficies. o admirabilem, iu- 

3 te <m. B II 5 animQs AB, corr. Sch | 6 noyerculaes 
A I 8 credat edd. adnlescentes B || 9 qnod B || 1 1 adhuc in 
tomm A, adhnc inteiim B, corr. JBo 1 12 calente AB ) 13 
— 14 vincerentar alia non habere patres tantam amandi li- 
beros cansam qnantam matres est videlicet etc. Aa, vin- 
cerentur non h. p. ete. — matres alia eat vid. Ah || 16—17 
amant qnae pepererint AB, carr. Aer ) 17 mensnm A || 19 
affret Aa | nnmerato Aa || 20 videamnr B || 23 simnltatio 
Aa 1 24 permntatisque B || 27 videlicet P 

Qaintiliani decl^ ed. Bitter. 22 



338 QUINTILIANI 

dices, vocem! itorqueat^ inquit, modo: mater sum.c 
aliud est nutrix^ et ancilla; et torquente domino. 
age, cum in hac voce supremum posueris spiritum, 
cui iuvenem reddituri sumus? volesne illum ad hunc 
5 patrem reyerti et ad illam novercam? 



ccc: 

Bogatio Demosthenis. 

Rogationem fert Demosthenes^ ne illi, qui apud 
Chaeroneam capti erant a Philippo et gratis re- 
10 missi, consiliis publicis intersint. C. D. 

DECLAMATIO. 

Priusquam causas rogationis meae persequar^ 
Athenienses^ succurrit m^ laudare yos^ et ad[co]- 
gnoscere. post adyersum proelium, quod quidem 

15 ipsi, qui rebus Philippi fayent^ dolore ac rumori- 
bus in maius extollunt, non pacem petistis^ non 
de condicionibus uUis cum hoste tractastis; ipsos 
etiam repetendo captiyos hoc ostendistis, curam 
esse yobis^ ut bellum geri posset. id [cum] fecistis 

20 ^cum^ pro maiorum yestrorum opinione atque 
laude seryataque usque ad hoc tempus gloria ciyi- 
tatis^ tum etiam (ut arbitror) ratione quadam^ quod 
nos yictos non tam yirtute hostis^ quam eorum^ 
qui pugnare noluissent^ timore existimabatis. quam- 

25 libet igitur obliquis actionibus pars diyersa^ dum 
tueri mille istos captiyos yidetur^ pacem suadeat, 
animum yirtutemque ciyitatis debilitare conetur: 
ego loquor apud eos, qui non defecerunt. Sed 

1 torqaeatur B J 7 Demostenis A || 9 Gheroneam AB || 
Fhylippo B — P || 12 caasis A | proseqnar B || 13 Athinienses 
A 1 ad[co]gno8cere Gr | 15 acro moribnB B || 19 possit B |[ 
19—20 [com] fec. ^cnm^ Eo | 24 noyissent AaB | 27 devi- 
litare A || 28 defecerint AaB 



DECLAMATIONES. CCCXXXIX. 339 

multa me dicturum^ propter quae adprobari possit 
rogatio mea^ oratoriis artibus impedire pars ad- 
T^rsa conatur. negat enim rogationem contra leges 
accipiendam, negat adversus singulos. 

Quorum ego utrumque confiteor; verum neque 5 
adversus leges esse existimo, quidquid pro opinione 
ac pro dignitate civitatis petiums et cui nuUa lez 
scripta ex contrario obstai. nam si quod est ius, 
quo contineatur hoc, ut mali etiam <^et^ turpes 
cives utique consiliis publicis intersint^ videbr for- 10 
tasse hauc rogationem contra leges scripsisse. si 
vero nihil est, quod ex contrario f cogat f, non 
potest videri hoc adversus id scriptum esse^ quod 
non obstat. IUud vero aliquanto minus existimari 
possum^ adversus singulos scripsisse legem, cum 15 
certe mille sint^ de quibus agitur. quamquam ra- 
tionem etiam^ propter quod non liceat rogationem 
contra singulos ferre, illam video^ quod peccata 
singulorum videantur habere leges suas. homici- 
dium fecit aliquis, sacrilegium^ iniuriam ceteraque 20 
his similia: suo iure punitur. cum vero mille semel 
capiendos se alligandosque hosti praebuerint: haec 
(ut opinor) supersunt^ ut aut nulla castigatione 
dignam rem^ qui contra dicunt, putent; aut si ca- 
stiganda sit, ostendant legem, qua castigari possit; 25 
aut si non ostendunt^ nihil aliud quam rogationem 
superesse fateantur. 

Primum igitur hoc apud vos, Athenienses, di- 



1 quod B g 6 6888 om. B | 6—7 op. et dign. B | 7 pati- 
mor AB, eorr. Bo; facimu8 Aer || cum B || 8 extat AB, 
corr, Eo || 8—9 est in quo B || 9 et tam B || <et^ Ro ) 12 
coeat A; expectatur *yaleat (dicatur) || 13 id scnpaiBse qu. 
B p 14 8ub8tat B | existimare A B, corr. Ro cfs, 341, 11 pot- 
est credi qui hoc fecit || 16 nuUae B || 17 o[uod mihi 1. B || 
20 iniuriarum AB || 21 puniuntur B | 25 smt B || ostendat 
B— P 1 possint B || 26 ostendant Aer || quam om, B 

22* 



340 QUINTILIANI 

xisse contentus sum, aeqnissimiun qnidem ac instis- 
simnm esse, ut popnlo detar samma remm potestas: 
consilinm tamen non utique turba neque tumultu 
neque angustiis eorum, qui consulantur^ constare. 
5 utinam quidem fieri posset, ut ex universo populo 
. reicere ac seligere liceret eos, qui parum prudentes, 
parum digni consiliis publicis yiderentur. sed quo- 
niam istnd deprehendi nisi experimentis non potest, 
de his demum rogationem fero, qui experti sunt 

10 atqui si hoc apud vos non male constitutum esi^ 
esse aliquos, qui consiliis publicis interesse non 
debeant: iam multo facilius ac pronius erit, ut do- 
ceam hos esse^ qui^ etiamsi utiles consiliis futuri 
essenty indigni tamen propter dedecus proximae 

16 militiae erant. 

Ac mihi in haec diyidenda yidetur ratio istius 
orationiS; ut pars ad ipsos, de quibus loquor, spec- 
tet, pars ad universam rem publicam. 

Adversus istos hoc dixisse contentus sum: bel- 

20 lum adversus Philippum suscepimus pro libertate 
totius GraeciaC; pro salute communi. nam etiamsi 
in praesentia amicam civitatem^ nobiscum olim 
coniunctam^ tueri yidebamur, eventus tamen belli 
ad omnes pertinebat: et hoc nobis, Athenienses, 

26 vetus atque a maioribus traditum est, pro universa 
Graecia stare. sic contra Persas semel iterumque 
pugnavimus ac privatis yiribus defendimus publicam 
salutem. iam igitur ex hoc apparet profecto vobis, 
numquam maiore animo, numquam concitatiore 

30 spiritu foisse pugnandum. non enim nobis cum ho- 
ste<^e^ Graecia aliquo res erat^ ubi, quamquam 

4 consolantur B | 6 at si legere B || 9 experti A || 10 
tale AB, corr. Obr |i 12 maltos AB || 13 hP B, hoc P || 14 
erant i2o || 16 malitiae A || 17 para om, B 1 19 sbdversoB A |{ 
20 Phylippnm Ba || 26 gratia A 1 31 Grecie A, Graeoiae B, 
corr. Aer \ aliquos referat B 



DECLAMATIONES. CCCXXXIX.. 341 

victi, leges tamen similes linguamque certe eandem 
pateremur: sed cum homine barbaro^ cum homine 
crudeli, cum homine infesto. quamquam quid ne- 
cesse est ista diutius dicere? pugnare enim placuit 
et placet. in hoc igitur proelio, quod, ut dixi, pro 5 
universa Oraecia susceperamus nondum dico quan- 
tum nocuerit istorum timor: interim^ cuius propo-' 
siti fiierit animus^ attendite. longe felicissimum in 
bellis est vincere: fortissimum^ si victoria non de- 
tur, pro causa mori. est tamen ^nec^ tertium ali- 10 
quod inter dedecora: in patriam certe redire^ et, 
si yincere non detur, effugere. potest enim credi^ 
qui hoc fecit, ad secundam [ad] se aciem reser- 
vasse et victum adversis animum reposuisse. ille 
verO; qui se in servitutem hosti dedit^ qui abiectis 15 
armis parata in vincula praebuit manus, quam 
tandem nobis spem in posterum facit? atque ego, 
AthenienseSy eo tempore, quo recipi istos placebat, 
contradicturus fui^ nisi quod poterat honestum ex 
his receptis exemplum fieri. sunt igitur digni 20 
poena aliqua, sunt ignominia^ si hoc tantum ad 
ipsos referatur. 

Sed redeo ad publicam utilitatem. nihil esse^ 
quo magis disciplina militaris confirmari possit^ 
Athenienses, quam exemplum adversus <in>dignos, 25 
nemo dubita&it. quae enim spes in bellis in milite 
nostro residua est^ si nihil potius foerit, quam 
capi? certum habeo, nunc istos male sentire de 
his, qui in acie ceciderunt. 



3 qnid] si B || 7 timuerit P ij 8 ferit A || 10 <nec> Bo 
11 |N} A II 13 ad {priua) om. B || a se Aa, ad se AbB, corr, 
Aer II 13 — 14 se seryasse B | 15 se om. P g inter virfcatem 
B II 15 ab istis AB, corr, Pi 1 17 yobis B || 18 recepi AaB || 
20 digna B || 24 posset A || 25 <in>dign08 Aer \\ 26 dubitayit 
A B, corr. Gr \ 26 — 27 in militum numero res. B 



342 QUINTILIANI 

CCCXL. 

Noyitins praetextatns. 

QUI VOLUNTATE DOMINI IN LIBERTATE FUERIT, 

LiBER SIT. Mango noYitium pnemm per pu- 
6 blicanos transiedt praetextatnm. dicitnr ille 

liber. 

DECLAMATIO. 

Qni voluntate domini in libertate fuerit, 
liber sit. 

10 Quaerendum est nobis, quid sit in libertate esse. 
y^Yoluntate domini est in libertate, qm eo volente 
liber esf nos finimus ita: yoluntate domini in 
libertate est, qui ius libertatis usurpavit domino 
volente. Id primum scripto ipso colligemus. non 

15 enim difficile fuit ei^ qui hanc legem componebat, 
id scribere: >qui voluntate domini liber fu- 
<er>it«: nunc hoc scribendo: >qui in libertate 
fuerit^i satis ostendit^ aliud esse in libertate esse, 
aliud liberum esse. Excutiamus etiam causas legis 

20 huius. indignum putavit legum lator eum^ qui 
in f fortunaf aliqua rei pubUcae; qui in numero 
civitatis fuisset, redigere in servitutem. sed hoc 
quoniam sibi nequitia interim adserebat^ adiecit^ 
ut hi liberi essent^ qui in libertate volun- 

26 tate domini fuissent. vis scire^ quanto aliud 
sit in libertate esse^ aliud liberum esse? — : eum, 
qui in libertate fuerit, iubet lex liberum esse. 

4 magno A, mago B— P || 4 — 5 pnblica rostra iecit B | 8 
quod B II 10—11 in voluntate esse libertate volantati d. B{| 
11 quo AB, c&tr. 8ch ) 14 voYolente A Q coUegimas Aa || 16 
—17 * fu<er>it II 19 etiamj et B 1 21 fortuna] forma (?) Bo, 
cfs. 349, 24: forma libertatis, ceterum idem comparari aliqua' 
tenus posse adnotavit Ciceronis illa (Catil. IV § 16): sua 
virtute fortunam huius civitatis consecuti. ] aliqua] aliquan- 
do {?) lio P 22 hoc om. B || 26 scit B 



DECLAMATIONES. CCCXL. 343 

tanta ^arum^ rerum differentia est in causis li- 
bertatis. in libertate est igitur^ quisquis caret 
forma servitutis. id^ iudices, ex hac ipsa lege ad- 
buc manifestum est. etemm legum lator putavit 
etiam eos^ qui a dominis fuga abessent^ esse in 6 
libertate: quod coUigo scripto eius: »qui volun- 
tate domini in libertate fuerit.« apparet, ali- 
quos et non voluntate domini in libertate esse. 
quod si verum est, potest in libertate esse etiam 
qui liber non est. 10 

Nihil ergo prodest tibi^ cum dicis^ liberum eum 
non fuisse. non enim quaeritur^ an yoluntate tua 
liber fuerit^ sed an voluntate tua in libertate fuerit. 
si Toluntate tua liber [non] fuisset, quid nos postu- 
laremus? 15 

Depulsus hac pugna transcendit eo^ ut neget in 
Hhertate saltem fuisse. quomodo igitur coUigemus? 
eum^ qui in libertate <^non^ est, quibus argumentis 
colligemus fuisse in libertate? signavit aliquis, tam- 
quam liber: si id voluntate domini fecerit, etiamsi 20 
maxime illum servum esse dominus yoluit eo tem- 
pore^ manifestum erit<^fuisse]> in libertate: Bic quisquis 
aliquid pro libero fecit. atqui hic puer non tantum 
pro liberO; sed etiam pro ingenuo est: praeteztatus 
fuit. si talem illum ad iudices perduxissem, hoc 25 
insigne non [tantum] libertatis modo, sed etiam 
dignitatis essei ecquid[em] paves; ne scelus feceris? 

1 ^haram^ Bo || causa A || 2 esse B | 3 iud AB, vide 
F II ex] et B 1 4 non enim AB, corr, 2to || 5 a (m. B || domi- 
nns B, dominoB P g fogat B, fagerat P || 13 liber] in liber- 
tate B 1 tpa om. B || 14 si libertate volnntate Ba | [non] 
edd, 1 17 libemm tonc saltem AB, in libertate tnnc saltem 
Or; delevi tanc || 18 ^non^ Bo || 19 esse AB, corr, 8ch || 20 
in AB, eorr. Aer \\ 21 maximom B || 22 ^faisse^ Aer j| sit 
AB, oorr. Aer 23 *facit AB jj pater B || 26 [tantum] Sch 
27 equidem AB, corr. Bo 



344 QUINTILIANI 

et alius fortasse tantam usurpayerit libertatem, hie 
et adprobayit. qnibns? publicaiiis: hominibas (at 
parcissime dicam) diligentissimis. in summa velim 
ostendere totum tnum comitatum: quis habitus ser- 
5 vorum ftiit? 

^Ego tameu; inquit, non ea voluntate feci^ ut 
hic liber esset^ sed ea, ut publica non solveret.^ 
Saepius eadem dicenda sunt — etiam gratulamur, 
si invito te liber est, — : liberum esse noluisti, sed 

10 in libertate esse voluisti. nihil interest; qua causa 
hoc feceris: id est, (ut propius ad verba legis ac- 
cedam) nihil interest; qua causa in libertate esse 
eum volueris. Yerum ista causa, quam praetendis, 
digna poena est. circumscribere yectigalia populi 

15 Bomani yoluisti. specie praetextati imponere publi- 
cano voluisti. pos^odum dicam, quantum intersit 
huius pueri: interim dicam, tua quid interest? quod 
petieras, non contigit tibi? non fefellisti? 

SEBMO. 
20 Haec circa ius^ illa iam circa aequitatem. 

DECLAMATIO. 

Quae passurus est hic puer domino redditus? 
sine dubio ^ultima^. novimus istam negotiationem 
et frequentissima in foro yidemus iudicia talium 
25 iniuriarum. fortasse etiam natus est ingenuus; for- 
tasse rapto ex aliquo litore praetextam fortuna 
reddidit. illud est tamen^ quod nos magis confun- 



2 cuins B || 4 OBtendi Sch || 7 ea om, B || 8 Bint B || 14 
— 15 yectigalia pr volaisti A | 15 praeteztate Ab, praete- 
state B g publicana B, pablicaniB P || 17 *tua [quid] inter- 
est {?) II 28 ^ultima^ JRo 1 noTiBsimuB B | 24 iudicat aUum 
AB 11 27 amen A || nos am, B 



DECLAMATIONES. CCCXLI. 345 

dat: videtur mangoni puer pretiosus: timuit, ne 
magno aestimaretur. ista species in quacumque 
servitute miserabilis foret. rogamus vos, iudi- 
c<^es, cogit^etisy quam multa facere*possit adver- 
sus puerum mango iratus: aut illi^us^ fortasse 5 
pretium, excisa virilitate, producei^ aut ob f infe- 
licisf contumeliae annos venibit in aliquod lupa- 
nar. res est nobis cum homine, qui non erubescit, 
nihil o&servat: etiam periculose avarus est. quos 
cultus accipiet, qui praetextam habuit? ego yobis lo 
allego etiam ipsum sacrum praetextarum, quo sa- 
cerdotes yelantur, quo magistratus, quo infirmita- 
tem pueritiae sacram facimus ac venerabilem. 



CCCXII. 15 

Bes fartlTa inprofessa apnd pnblicanos. 

QUOD QUIS PER PUBLICANOS INPEOFESSUM TEANS- 

TULEEIT, COMMISSUM SIT. Quidam rem fiirti- 
vam transtulit per publicanos; non professus 
est. deprehensa res est. publicani cum do- 20 
mino contendunt. illi tamquam commissam 
rem vindicant, ille tamquam suam. 

DECLAMATIO. 

Rem non professam apud nos tenemus. hoc ius 
quale sit^ postea videbimus. quod quis professus 25 
non est apud publicanos, pro commisso tenetur. 




§amnoB 

eam nos B ifTenivit B || 9 reservat AB, corr, JRo et J2t || 11 
alligo A II praetextatum B || 22 illi AB 



346 QUINTILUNI 

ea res, de qua iudicatis, in professionem non venit: 
omni ixxris condidon^ nostra est. 

y^Mea est^ inquit.'' Nihil istud contra ins no- 
strnm est: alioqni nemo non hoc de re non pro- 

6 fessa dicere possit: >mea est.c ^Sed ia, qni trans- 
tulit, alienam rem transtolit.^ ante omnia, nnlla 
lege comprehensom est, nt alienam rem non pro- 
fiteri liceret: alioqoi pnblicnm eversnm est, leges 
permutandae snnt. nt transferantnr aliena^ at taT- 

iO tnm profiteri debnit. „at iniqnnm est, meam poe- 
nam esse, cum ille peccaverit.^^ iterum dicam: si 
quid.iniqui habe^a]>t lex nostra^ postea videbimns: 
interim lex est; non adversus homines, sed adver- 
sus rem scripta est. si ius accepissemus aliquod 

15 ab eo, qui non ^professam rem^ transtulisset, ex- 
iirendi: sic quoque sine dubio esset nostra causa 
meUor, sed tamen yideretnr <non> de re ipsa esse 
contentio. nunc lex hoc continet, ut rem teneamns^ 
quae translata est, et professa non esi quid inter- 

20 est, quis professus non sit? nobis res dedita est. 
haec de iure. 

y^Sed ius ipsum iniquum est.^' Alio me vocas, 
de alio quereris. dic istud rei publicae^ dic senatui, 
dic magistratai: >aerarium populi Bomani yectiga- 

26 libus iniquis repletur et spoliantur proyinciae et 
sublatum commercium est.4: nos conduximus id, 
quod locabatur. Sed res publica quoque, cum qua 



2 iare condicionis AB, corr. Bo; iore condictionis Obr„ 
6 *et AB 1 9 an AB, corr.Bo; * forUuse excludendum || 12 
habe^a^t Bo B yiderimns A ) 16 ^professam rem]> Eo eb 
Bi\ 17 ^non^ i2o | 14 — 18 an *8i ius accepissemns alind 
ab eo, qni non professam rem transtulisset ezigendi. . .me- 
lior, si tamen vid. de re i. e. c. {?) D 18 continetnr Aa ) nt 
om, A ||'tenemu8 AB || 19 est ut professa AB, corr. Aer, est 
qnae pr. dliae edd. || 20 quis] qui A B Q sit] est B || debita 

Ba II est om, B 1 24 P?tt A, om. B, popnli Bomani edd. \\ 26 
N) A II non B || 27 loquabatur A 



DECLAMATIONES. CCCXLI. 347 

queri poteris, habet quod respondeat. primum illud, 
necessaria esse vectigalia civitatL exercitus stipen- 
dium accipiunt, bella cotidie geruntur adversus 
barbaras et bellicosissimas gentes^ defendimus ri- 
pas et flumina et litora. huc adice et illud: templa 5 
«xtruuntur; multum inpendiorum sacra ducunt^ ali- 
quid et spectacula: opus est vectigalibus. inter 
vectigalia porro quod aequius inveniri potest et sine 
maiore hominum querela? quanto illud iniustius 
videri potest, quo partem hereditatis ^fiscus]> sibi 10 
vindicat? at plurimum in hoc vectigal confert ne- 
gotiatio: quidquid est, de futuro lucro est; praeter 
id, quod non potest videri iniquum, ad quod acce- 
ditur. et vectigal quidem ipsum necessarium; non 
iniquum. num haec iniusta poena est^ in qua fiirta 15 
deprehenduntur, qua lex Yindicatur^ qua fraus trans- 
ferentium detegitur? aliter stare vectigal non potest. 

Eodem revertimur iterum: hac ratione res pu- 
blica locat; hac necessitate nos conduximus et pretio 
Vicimus. et adversus quales homines conduximus? 20 
quamvis poena sit^ quamvis in commissum yeniant 
ea, quae quis professus non est, tamen fallere nos 
volunt, tamen mille artibus circumscribimur. quota- 
quaeque res est^ quae deprehendatur? 

Poteramus tibi etiam imputare beneficium : istud^ 25 
quod tibi extorqueri quereris, non apud nos perdidisti: 
interim (quod satis est) furem apud nos invenisti. 
ignorares^ nisi nos fuissemus, translata in aliam pro- 
vinciam Airta, inter ignotos homines^ inter alienos. 

1 qaeri qneri B || 2 * Decessaria e. v. civitati vel etiam, 
guae iam Gronoviua apuria iudicavU , vs. 7 verba opus est 
vectigalibQs , censeo in marginem reicienda; cf, proUgg, || 5 
adicet ill. AaB, adiiciet ill. P || 7 et] ad A || 8 qnid A || 10 
qnod part. her. s. vind. Ba/n \ <^fiscQ8^ Bu, qui (per inpru- 
denUam, ut videtur) omisit insequens sibi || 15 nam] non B || 
16 transtransferentinm A | 18 revertimns ceterum B || 20 
vincimns B || 24 est om. B 



348 QUINTILIANI 

In summa parte, quia lex secundam nos est, 
aequitas secondam nos est, illad qaoque dicendom 
pato, qaa sententia possitis parti atriqae consalere. 
qaid e^ni^m est aeqaias, qaam atramqae vindicare? 

6 anas fortam fecit daobas: ha^t saam qoisqae le- 
gem. nos nisi retinemas, nalla actione yindicare 
possamas: ille etiamsi non ipsam rem acceperit, 
pro re tamen accipere poterit: habet acfcionem 
qaidem de illa. fnam etf in qaadraplam litigal non 

10 irascitar fmri^ qai re contentas est. adversas mkh 
riam illias privata agi actione potest: a nobis pa- 
blica. ille yobis commendat sarcinas saas: nos 
commendamas yectigalia yestra, commendamas re- 
ditas ciyitatis. 

16 CCCXLH. 

Aneilla in arehipiratae nnptias missa. 

QUI VOLUNTATE DOMINI IN LIBEBTATE FUERIT, 

LIBEB siT. Qai habebat patrem et sororem, 
captas est a piratis. scripserant piratae patri, 
20 ut mitteret yicariam filiam^ faturam ardiipi- 

ratae uxorem. misit ille matronali habitu an- 
cillam. remissus est adulescens. illa^ ab archi- 
pirata heres omnium bonorum relicta; rediit 
in ciyitatem. dicitur ancilla. 

25 SEBMO. 

Similes quaestiones sunt priori diyisioni: eadem 

1 qua A II non Aa | 2 non Aa J 8 positis B— P | 4 * qnid 
OBt A et edd., qnidem est B || 4 yindicari AB, corr. Aer || 6 
nisi nos A || ratione B, quod nescio an praeferendum eit || 
yindicari AB, corr. Aer j| 8 tamen ^pretinm^ acc. Aer || 9 
qnidem B, om. A et edd. || nam et A, natnra et B; fort.S — 9 
*habet actionem. qnid de ilLa non in qn. litigat? || 10 *in- 
yidiam AB || 18 redditns B— P || 16 anciUam arch. B~P || 
missam B— P || 18 habeat A || 20 fntnram fntnram B || 26 Bim. 
qu. sunt priori, divisio ^eadem^, eadem fin. (F) Bo 



DECLAMATIONES. CCCXLII. 349 

finitio. dicit enim is^ qui petit in serYitutem^ eum 
esse in libertate domini voluntate, quem liberum 
esse dominus Toluerit. nostra pars dicit, in liber- 
tate esse domini voluntate ^eos, qui aliquid pro li- 
beris ex voluntate domini fecerunt. re/ellenda est 5 
nobis finitio partis adversae, deinde nostra confir- 
manda. finis partis adversae sic re/elletur. 

DECLAMATIO. 

Qui voluntate domini in libertate fuerit^ 
liber sit. Si de his loqueretur lex, quos dominus 10 
manumisisset et liberos esse yoluisset^ supervacuum 
erat. nam etiam hac lege sublata non dubitabatur, 
quin manumissi liberi essent. praeterea aliud esse 
in libertate esse, aliud liberum esse^ etiam ex eo 
manifestum est, quod eos, qui in libertate fuerint^ 15 
liberos esse lex iubet. ad quos ergo lex pertinet? 
ut ad nostram finitionem redeamus: qui yolentibus 
dominis fecerint aliqua tamquam liberi. ut puta^ 
signayit aliquid yolente domino seryus: liberum 
esse yult. iniquum enim erit tabulas f auferrif et 20 
circumscriptum esse nescio quem^ cui signatae sunt 
tabulae. iudex inter duos conyenerit et sententiam 
tulerit yolente domino: liberum esse hunc yoluit^ 
ut ea res, quae iudicata erat^ haberet suum 
finem. denique neminem^ qui in aliqua forma liber* 25 
tatis fuisset, nisi fraude et culpa sua redire in ser- 
yitutem yoluit. in libertate autem putayit esse 
legum lator etiam eos, qui non yoluntate domini 
in libertate essent; sicut eoS; qui absentibus do- 



1 is om, B ] 2 Yolantatem Aa || domini yolnntate om. B ,, 
qnam A || libernm om, B y 8 dixit B | 5 repellanda A, repel- 




abnlae A || 25 forma in ras. habet A, formnla B 1 27 yolnit, 
in lib. Ro 



350 QUmTILlANI 

mims aliqua pro liberis egissent: et ideo adiectam 
est in lege, >qui voluntate domini in liber^ 
tate fueriti:. ergo etiam invito domino potest 
aliquis esse in libertate^ invito autem non potest 
5 esse liber. aliud est in libertate esse, aliud libe- 
rum esse. 

Hanc igitur^ de qua quaeritur, dico voluntate 
tua fuisse in libertate. hoc quomodo probo? quo 
uno probari potest: fecit aliquid tamquam libera. 

10 Nondum dico^ ad piratas pervenit; dissimulo et illud, 
qua causa volueris eam in libertate esse: interim 
[et] voZente te et spectante babitu matronae fuit. 
hoc satis erat, etiamsi postea nulla essent conse- 
cuta. an vero maius in hoc putamus esse momen- 

16 tum, ut circumverteres mancipium aut si una voce 
liberum esse iusseris^ quam si habitum dederis, sto- 
lam dederis? quod ne manumissis quidem omnibus 
conti<n>git. 

<SERMO.> 

20 Hoc loco poni solet illud: 

<DECLAMATIO.> 

,;Num igitur si in scaenam misero et mimi par- 
tibus, tamquam matrona^ processerit, poterit videri 
mea voluntate in libertate esse?'^ non est hoc porro 
25 simile: nam ipsa statim scaena rem fictam esse 
testatur. stola illa mimoa erit^ non hominis. a^ 
eadem si hoc habitu extra scaenam fuerit et in ci- 
vitatem processerit: eadem illa, quae solet mima 
esse, nihilominus erit in iure libertatis. ergo ha- 

2 qno B || 4 esse aliquis B || 8 esse A || 12 [et] Bo | vi- 
dente AB, corr, Bo cfs. 351, 21; an *iubente (?) |l 14 mo- 
mentu A || 18 conti<^n>git Aer || 19—21 <Sermo.> h. 1. p. 
8. i. ^DecIamatio.> Pi || 24 libertatem B || 26 mimi A B, corr. 
Gr D ad AB, corr. Aer || 27—28 civitate A e^ edd. || 28 
mima A || minima B 



DECLAMATIONES. CCCXLU. 351 

bitu satis testata est libertatem. Quid? si fecit 
aliqua tamquam libera? profecta est, parum est 
dicere quasi ingenua: quasi ho^ne^sta^ quasi filiatua. 
„Sed haec omnia; inquit^ feci[t] non ideo, quo- 
niam eam in libertate esse volebam.^ Lex non ad 5 
causam nos voluntatis tuae mittit, sed ad ipsam. 
in libertate esse voluisti: quare volueriS; nihil ad 
iudicem^ nihil ad yoluntatem pertinet. Tu tamen 
illam in libertate esse noluisti? Ut parcissime dicam, 
maligne, quid? si credibile est^ hanc etiam yolun- lo 
tatem tuam fuisse, ut illa [in] libera sit. quid 
enim esse illam voluisti? ancillam? cuius? non du- 
bium est^ quin hoc votum tuum fuerit; ut ma- 
tronam adprobaret, ut filiam tuam adprobaret. 
noluisti eam in libertate esse^ de qua nihil magis 15 
timebasy quam ne illa tibi; tamquam ancilla, remit- 
teretur? quamquam etiamsi remissa esset, iam tamen 
tua voluntate in libertate fuisset. sed <(res^ processit 
ultra^ <^ut^ dicebam: habitum matronae te yolente 
sumpsit; iter tamquam matrona ingressa est; te 20 
volente ad piratas tamquam filia venit tua; te 
Yolente adprobayit se liberam et ingenuam; te 
etiam volente in matrimonio fuit^ tamquam libera: 
heres relicta est^ tamquam libera. horum omnium 
ius a tua voluntate profectum sit necesse est^ qui 25 

2 tam libera B || 3 quare ing. B || ho^ne^sta Pi; heres 
tua Aer H 4 feci[t] Aer || 5 libertatem B || 7 in om, F | liber- 
tatem B 1 9 illam om. B 1 libertatem B — F || 8— 10 Tu tam. 
ilL i. 1. e. volnisti (u. p. d.) maligne. Quid? etc. Aer, quae 
coniectura neacio an sit recipienda ita, ut et in versu 15 
(non modo in v. 11) illud in libertate(m) corrigatur et*no\. 



11 tuam om. B ) ^ in libertate 
15 in libertatem B 11 18— 19 sed 



eam liberam esse scribatur \ 

AB, fort. melius libera esset 

<re8> pr. nltra. dicebam: hab. JBo || 19 <ut> SchJl^ 21 volun- 

uite B II 22 post ingenuam piincto distinguit Bo, ut usque 

eo pertineai illud - dicebam, sequatur quod „uUra'^ adici pos- 

Sft| 23 nolentem B, nolente F | 24 heres r. e. t. libera om, 

Aa g 25 8it] e A 



352 QUINTILIANI 

volnisti dimittere, qui voluisti tamquam liberam 
dimittere. Haec dicerem, etiamsi piratae tantum 
vicariam petissent: nunc vero cum adiecerint; ut 
eam vicariam mitteres; quae in matrimonio archi- 
5 piratae esset, dubitari non potest, quin tu eam 
miseris^ tamquam liberam futuram. 

<SERMO.> 
Haec quod ad ius, illa quod ad merita. 

<DECLAMATIO.> 

10 Digna est, quae sit libera. filium tibi restituit. 
si tantum filii tui pretium fuisset, videretur tamen 
bene meruisse: nunc quam multa add<id>it ad 
fidem? poterat et remanere apud piratas et obli- 
gare illos hoc itidicii sui beneficio. sed non con- 

15 fessione tantum efifectum est, ut filia tua videretur: 
quemadmodum complexa est illa catenatum! quo- 
tiens fratrem vocavit! quam veras lacrimas pro- 
fudit! optime meruerat de te et hoc ipso, quod re- 

20 ^®^«* ^«*- SERMO. 

Hic parce quidem stringendus erit pudor patris, 
stringendus erit tamen^ tamquam cupidi et avari 
et hereditatem istam adfectantis; hoc ideo nou 
amare nec districte: primum^ quod potest esse hic 

25 dominus illius, si ita iudicibus videbitur; deinde 
quod nobis res cum eo est, cui gratias agimus, 
cuius voluntate dicimus nos in libertate fuisse. In 
summa parte declamsAioms advocamus etiam adu- 
lescentem iUum^ quasi advocatum, qui nostro bene- 

30 ficio redemptus est. 

Iet2 demittere B || 7— 9 <Sermo.> h. q. a. i. i. q. a. m. 
<Declamatio.> Pi | 8 qno B | qao B || ad om. A l 10 digna 
Ofn. B y 12 aadit A, ad te B, corr. Sch || 14 indicii AB, corr. 
Bo I 20 Sermo om, B ] 21 parce] perte B, per te F || sb:. 
sermo erit p. B || 24 nec] ne B | hic esBe B || 26 qnid B || reB 
om, B I 28 adYOcationis AB, corr. auct. incert. ap. Aer | ad- 
voca<bi>mu8 Aer || 29 qui modo ben. B 



DECLAMATIONES. CCCXLIII. 353 

<DECLAMATIO.> 

Promittit praeterea ista^ quae in hereditate re- 
licta Bunt: illius esse. quam causam revertendi ha- 
buit aliam? licuit illi, ignorante eO; in aliqua civi- 
tate subsistere. 5 

cccxLin, 

Cireumscriptor pauperis^ diyitis raptoris socen 

OiBCUMSCBiPTiONis siT ACTio. Pauper et dives 
eandem puellam petebant in matrimonium. 
capta est itla^ quae petebatur. posuit condi- lo 
cionem petitoribus pater, eius esset^ qui rede- 
misset. pauper profectus est et redemit virgi- 
nem. rapuit illam competitor dives. educta 
ad magistratus nuptias optavii circumscriptio- 
nis accusatur pater a paupere. 15 

SERMO. 

Non tantum nobis in hoc laborandum est^ ut 
circumscriptus sit adulescens^ quantum in illo^ ut 
circumscriptus sit a patre. esse enim iustam que- 
relam eius^ qui redemit et reduxit^ cum praesertim 20 
sub pacto redemerit^ manifestum est. eximitur ex 
parte diversa rei persona: „quod factum est, ne 
duceret ille, non pater fecit. rapuit dives, optavit 
puella, pater tantum promisit.^ quomodo ergo 
fiet, ut hic eircumscripserit? si probat omnia facta 26 
huius voluntate. alioqui, nisi hoc obtinuerimus, fru- 
stra plorabimus apud iudices. 

1 ^DecIamatio.^ i2o; sicut iam Pi postrema inde a quam 
causam declamationis esse iudicaverat ||' 4 licnit om. B || 8 ista 
AB, corf. Aer, ceterum cf. ihemata declamatimtm 363et282\ 
10 condicioDem om. B || 13 educti B || 14 magg AB H 16 ac- 
cusator A || pauper a paupere B, pauper a divite F 1 1^ iusta 
B II 22 pers. cum f. B j| 24 quo ergo A || 26 proba<^yeri^t Bo \ 
26 alioquin si B | obtmeremus F, obtinuerimus edd. ab Aer, 

Quintiliani decl., ed. Bitter. 23 



354 QUINTILIANI 

DECLAMATIO. 

Circumscriptum esse me probare prius volo, 
quam ab isto circumscriptum. pactus sum: hoc 
pactum non servatur, nec potest repeti; pecuniam 
5 inpendi sub pacto; neque pecuniam repetere pos- 
sum neque id^ propter quod inpendi, babeo; navi- 
gavi, laboravi (sic interim loquor), quoniam pro- 
mittebatur aliquid: hoc quod promissum erat, prae- 
stari non potest: circumscriptio est. 

10 Hactenus causa fundamenta cepi[sse]t: sequentia 
illa sunt, ut probem me et ab hoc circumscriptum 
esse et indignissime circumscriptum. animadvertitis, 
iudices, fiduciam circumscriptoris: ^alius rapuit^ 
alia optavit." ideo circumscriptio est. neque enim 

15 umquam decurritur ad hanc legem, nisi cum rec- 
tum ius nequitia exclusum est. si non alius ra- 
pui[|set, ex pacto .reprehenderem. sed nihil haec 
cavillatio proderit tibi, qua crimen in generum 
et in filiam transfers. nam si apparuerit iudicibus, 

20 omnia te volente facta esse, qui promisisti: mani- 
festum erit, a te esse circumscriptum eum^ qui tibi 
credidit. 

Igitur ab initio propensiorem te fuisse diviti, 
non suspicionibus probo, non eO; quod credibile 

25 est. capta filia tua, quam posuisti condicionem? 
eius futuram, qui redemisset — : id elegisti discri- 
men inter duos petitores, quod faciIius«posset prae- 
stare dives. deceptus es in hoc: ego redemi, ego 
reduxi. Quo alio modo efficere potuisti, ne mihi 

30 nuberet, nisi hoc? dico ergo tua voluntate factum 

3 coDBcriptum B|| 10 coepisset A|| coepisset A, ce- 
piflset B, corr. Aer || 13 fidncia B || 15 recnrritnr B || 17 te 
prehenderem Eo || 18 cavellatio A || 20 qni tibi prom. F || 
24 credile A ) 26 redimisBet A || egisti B || 28 in hoc] ac 
P g 28—29 ergo redemi ego r. AB— F || 29 qnod A, qni B 
30 8q. factnm est esse F 



DECLAMATIONES. CCCXLIII. S55 

esse, ut filia tua raperetur. hoc quibus coUigo? 
rapuit eam qui non amabat. petierit enim sane: 
non redemit; sub condicione hac non redemit; cur 
diutius moror? — : mihi cessit. non est ergO; quod 
illum cupiditate inpulsum putes: carere illa pote- 6 
rat. adidO; non fuisse illum rapturum, nisi secu- 
rum. nihil loquor de patria severitate, nihil de 
lege, quae pro pudicitia minatur^ quae mortem de- 
nuntiat. ille rapuisset puellam alii destinatam^ 
alii pactam, nisi fiducia tui? non est credibile. Sed lO 
ne illud quidem credibile est, filiam nuptias opta- 
turam fuisse, nisi te volente. primum, quod in 
nulla virgine tantum audaciae, tantum confidentiae 
esty ut apud magistratum et de re summa audeat 
optare inconsulto patre; et illa utique non fecisset: 15 
[et] noveram puellam et propius in itinere cognovi. 
adice, quod numquam tam ingrata fuisset puella, 
ut nuptias optaret eius^ a quo non erat redempta; 
relinqueret eius, cui debebat libertatem^ cui salu- 
tem. hKc adic6 praeter<(ea^ illum iniuriae dolorem^ 20 
cum id perpessa esset in civitate, quod non inter 
latrones^ non inter barbaros illos: non est (ut dixi) 
credibile, ut aut rapuerit ille sine fiducia tuf; qui 
non amabat^ qui plurimum timere debuerat; aut 
haec optaverit sine auctoritate tua, et puella, et 25 
contra eum; qui de illa optime merebatur, et pro 
eOy a quo et contempta erat et rapta. existimo 
animum tuum fuisse manifestum: qui si apparet^ a 
te drcumscriptus sum. 

lam venimus ad illam tertiam partem causae so 
nostrae, in qua ostendam vobis, quam inique sim 

2 enim am. A || 10 taa B || 15 inconsul A ) 16 *[et]{| 
propriuB B I 18 — 19 a qno n. e. r. r. eins am B || 19 debeat 
Aft I N A 1 20 hoc dico praeter AB, eorr. JRo || 21 esse B || 
22 CBt om. B II 28 tua AB, carr, Gr || 24 qni] non B || 25 
puellae B || 28 esse Or \\ 80 partem actae causae n. P 

28* 



356 QUmriLIANI 



circainscriptas. Nuptias filiM taae pacios sum. 
Bon dico, qna mercede: paetos eum. fides snpremam 
reram hamanoram Yincalani est: sacra inter hoates, 
sacra (quod naper comperi) inter piratas: tantae 
5 etiam apad malos aactoritatis^ at cam tradere mihi 
filiam taam nolles, negare aperte non snstinaeris. 
Et qaa mercede pactns eram? at redimerenL non- 
^dam^ dico a qaibas; nondam dico, qao perioolo. 
scilicet male tecam agebatar, si cai coeperat 

10 plas debere, qaam tibL in samma qaalis sit ista 
condicio, sic aestimandam est: ta posaistL hoc 
ad meritam pertinet, iUad ad pericala. nayigavi 
ad piratas; in qaos incidere miserrimom est, 
qaaesiyi; omnes scopalos scratatas som, omnia 

16 litora exeassi. accedit aliqoid ponderis haic merito 
meo: paaper hoc feci, rem diyiti gravem, mihi 
t necessariam f. Et qnare negata est? at conloca- 
retar ei^ qai non redemerat, qai contempserat/ qni 
piratis reliquerat. tantamne peconia valet? tantam 

20 ille falgor diyitiaram contra veritatem potest? nnnc 
ille mdior. 

^Non tamen ego feci.^ Qaasi circomscriptio in 
hoc sit solo^ quod non acttim per te est: est in illo, 
qaod promisisti; est in illo^ qaod me, donec ille 

26 raperet^ distalisti. non est hoc genas caasae, in 
quo omnia crimina transferre possis. initiam a te 
est: promisisti. si non erat in taa potestate, sta- 
tim circumscripsisti scilicet ego stultas, qoi vir- 
ginem reduxi, qui tantam coram egi yerecandiae, 

1 nuptias A ] 2 pactns A || fides A g 3 sacra lans 
fidei inter hostes A | 4 tanta B | 6 taam filiam B [ 7—8 
noD^dum^ j8o | 16 accedit illnd ponderis B | 17 conloqaa- 
retor A H 18 redimerat A || 19 pirataB B | 22 ego om, B | 28 
qnod non acta per testem AB, corr. Eo; qnod non 
rapta per te. etiam est in illo Obr; an *qnod rapta per 
istum (?) 



DECLAMATIONES. CCCXLIV. 357 

ut optari ^non^ possem. Non in totum iactabo 
YobiS; iudices, continentiam meam. sine dubio per- 
ferre Tolui ad patrem integrum munus nec corrum- 
pere^ quod praestarem. aliquid tamen fecerunt et 
mores puellae: seyeram videbam et asperam. ne me 6 
quidem tulisset. 

CCCXLIY. 

Bedempta meretrix a divite pauperis fllio. 

Ii^SCRiPTi MALEFlcn SiT AGTio. Pauperis et divitis 
filii eandem meretricem amabant. leno condi- lo 
cionem posuit, ei traditurum se esse meretri- 
cejjxiy qui pretium prior attulisset. pauperis 
filium in solitudine dives flentem stricto gladio 
invenit. interrogavit causam. ille dixit se mori 
yelle ob amorem meretricis. pretium ei do> 15 
navit. redemit adulescens meretricem. agit 
pauper cum divite inscripti maleficii. 

SERMO. 

De parte legis inter utrumque litigatorem con- 
fessum est. 20 

DECLAMATIO. 

Inscriptum esse id, quod obiciO; non negatur. 
qua lege comprehendi potuit hoc nocendi genus, 
quod rem gravissimam fecit specie liberalitatis? 
omnia igitur ista^ quaecumque ex adverso dicuntur; 26 
yydonavi ei pecuniam et servavi*^ et, „quo iure pro- 
hibetur?" eo pertinent; ut appareat inscriptum esse^ 
quod obicio. 

1 nt optare possem AB, corr. Bo; ^nec rapai^ ut 
optari possem Aer H 2 proferre B || 19 inter om. B || 22 
inscriptu A 1 23 qnale comp. B H 26 et adversa B 1 26 
* exnm AB, meam Or \ 27 pertinet B 



358 QUINTILIANI 

Hac parte finita et constituta transeamos ad 
eam, quae reliqua est: et ostendam esse maleficium. 
nihildum de animo divitis loquor, nondum prodo 
causas^ propter quas fecit. solum fuisse filium 
5 meum credite amatorem meretricis; huic redemp- 
tam esse meretricem: dico hoc esse maleficium, et 
quidem omnium maleficiorum gravissimum. leyia 
sunt illa, quae patrimonium populantur; leyia 
etiam^ quae adversus corpus excogitantur: hoc non 

10 est legis viribus vindicandum, quod saevit adversus 
animum? utrum igitur dicis non esse deforme, non 
esse inutilC; meretricem domi habere? an eum^ qui 
rem deformem atque inutilem effecerit; non esse 
maleficii lege comprehensum? cuicumque mortalium 

15 grave erat, domi habere meretricem. hoc nomen 
suo loco tantum fortasse deforme est^ translatum 
in domum etiam periculosum. dicam nunc e[r]go 
hic interceptam spem nepotum^ inquinatam filii 
mei famam^ futurorum quoque annorum spem esse 

20 sublatam? hoc igitur qui fecit^ non potest non 
admisisse maleficium. 

„Sed perituruS; inquit; erat, nisi id fecissem.^ 
Scio; quae partes for^ut severioris patris: diceret 
ille >mallem*, levior ad me dolor peryenisset ex 

26 mortec. infelices quidem, qui liberos suos ad ro- 
gum defient; summum orbitatis est malum desi- 
derare: hoc ver[b]o intolerabile est, lugere viven- 
tem; quotiens occurrit^ fiere; plenas quast ducere 
exequias dignitatis. ego sane hanc tibi remiserim 

30 partem; qua colligis moriturum fuisse. utrum 

1 ac per te B || 2 ea AB ) snnt F || ostendam^ns^ Ghr \\ 
6 m. de eo hoc B 1 8 levi Aa || 13 def. aut in. B || 15 hocce 
A, hoc certe edd. || 17 e[r]go Bo et Bi || 21 admisisse A || 
22 peritas A || 23 fuerint AB, corr, Bo || 24 proyenisse B, 
proyenisset P || 25 lib. istos ad B || 26 malum est B 1 27 
yer[b]o jier | 27—28 iuvenem Ba || 28 quasdam AB, corr. Bo 



DECLAMATIONES. CCCXLIV. 359 

amore perisset; non diu disputabo: vivunt; qui 
amayerunt. itane? quid minus rationis habet, 
quam ut is mori yelit^ qui habet^ propter quod 
yiyat? ^,Stricto tamen gladio in secreto depre- 
bendi/' lam mihi narras moras: ipsum illud, se- 5 
cretum quaerere et putare interesse^ ubi pereas^ 
non est ardentis in mortem impetus. non fiunt 
ista. nisi subito: nec quisquam. praesertim nuUa 
gravi praecedente causa, spiritum ratione deposuit. 
et stricto tamen gladio et in secreto, quid facien- 10 
tem vidisti? aptantem iam iugulo mucronem? iam 
incumbentem? iam paene admotam usque ad san- 
guinem manum? nihil horum. ^flentem, inquit, 
mirabar.'^ maius fuisse periculum crederem, si 
fleret, antequam stringere gladium coepisset. non 15 
est igitur, quod dicas te fecisse causa mea^ quod 
ego non fecissem. 

Et iam hoc, iudici^ satis erat^ [ni]si et inscrip- 
tum et maleficium es<(se]>t. quacumque a te mente 
factum est: ego laesus sum: etiamsi non vindicta 20 
dolori meo deberetur; debe^^atur tamen solatium. 
videamus tamen et quare fiat ista res. eandem 
meretricem amaverunt duo iuvenes^ filii nostri. 
quaerebatur^ utriusesset. volo te consulere, an cum 
scieris^ pecuniam filio tuo dederis? volo scire^ an 25 
cum vidLsses filium meum (ut putas) mori volen- 
tem, tale aliquid de tuo timueris? filius meus 
propter amorem dicit se mori velle: amat et tuus. 

6 interseB || pereat A, perieratB, corr.Fr || 7 non e-Ml- 
non est B 1 9 canse B 1 12 ad moram B || 14 *minns AB || 

ee B, esse F | 15 flaret Aa 1 stringeret B>-F || 16 te om. B 1 18 
inBtrictnm A, instmotnm B, carr, Aer || 18—19 [nijsi et in. et m. 
es^se^t Eo, qui tamen potiora hahet tradita verba, pro qui- 
hus ego svbstit%iere corMxbus eram * £t iam h., indices, s. e. 
nt sit et i. et mal. [est]. | 21 meo non debetnr B { debe- 
<b>atnr Gr || 22 facta sit ista res Bo, cf. 333, 26 \\ 24 con- 
snlere B y 27 te duo B— F || 28 amat] amor B 



360 QUINTILIANI 

hic deprehendam patrem: tu si periculam mortis 
putasses^ tum vero ad filium tuum cucurrisses. qoae 
tvdt ergo ratio? non tu filium meum seryasti, sed 
tuum emendasti. una erat ^cu^ratio, eredo^ illius 

5 ab eo quo flagrabat impetu: si amor transferre- 
tur, si potestas illius deformitatis adimeretur. 

Viyit itaqae filius tuus et boneste vivit et iam 
sine fabula vivit. At tu mibi nurum meretricem 
dedisti, tu domum meam lupanar fecisti: et ne pa- 

10 rum sit has iuiurias intnlisse, etiamnum vis ad- 
firmare iudicibus, fiUum meum, nisi redampta me- 
retrice, non fuisse victurum. 

CCCXLY. 

Pauper ad tyrannicidium mercede conductus. 

16 Tybannicida optet, quod volbt. Dives adule- 
scenti pauperi dedit pecuniam, ut tyrannum 
occideret: [et] occidit. de praemio ambigunt, 

SERMO. 

Duo efficienda sunt diviti, ut sit tyrannicida^ 

20 ut dignior sit praemio. ut tyrannicida sit, non 

potest aliter efficere; quam si xata 6wa%if(^oyv6fkov 

dignum se praemio probaverit et pro eo $it, ac si 

occiderit. 

2 p. ta V. B 1 B ratio] cauBa B | f. tuam s. B | 4 *^ca-> 

ratio; — una e. ratio, c, i ^avertendi (liberandi)^ 2?o | 6 
daformitaa B g 7 taus filiua B || etiam AB, corr. Aer ) 9 
do///mjan A g 10 etiam nunc B | 12 victaram Aa || 14 merce 
Aa F, merci B B 16 tyrannus id B 1 optat AB-— P | 16—17 
tyrannum occidet Aa | 17 etsedtmtFr, qui is addendum tsse 
ceneuit g 21 KATACINA A in marg. 1 KATAClNAePKMON 
A, katatinae pia non B, kata tina aetia non F, eorr, Aer 
22 pro eo sit] proceBserit B 



DECLAMATIONES. CCCXLV. 361 

DECLAMATIO. 

Quod primum dici oportet pro eo, qui prae- 
mium petit: occidit tyramium. num dubitari po- 
test? num de hoc controversiam uUam saltem ad- 
yersarius moTet? viderimus ergo, quae sit compa- 5 
ratio utriusque meritorum: interim, etiamsi maiora 
sint divitis^ alia sunt. sit ille optimus civis^ sit 
egregie de re publica meritus: hic tyrannicida est. 
hodie porro de eo praemio contendimus, quod lex 
tyrannicidae constituit. isti fortasse, quod fecit, lO 
profuturum sit^ cum petet magistratum: interim 
Yos ad hoc ius^ ad hanc legem consedistis; interim 
rem pubUcaln hic, pro quo loquor, verbis legis 
appellat. et mihi satis erat hoc apud vos adpil:)- 
basse, si tantum de eo quaereretur, an accipere 15 
hunc oporteat. 

Sed quatenus in hanc contentionem descendi- 
mus, videamus; quo modo se tyrannicidam efficiat 
adversarius noster. de libertate patriae cogitavit: 
nondum tyrannicidium est. hortatus est aliquem, 20 
pecuniam dedit, omnia fecit, ut hic tyrannicidium 
faceret: simile esse hoc tyrannicidio ut confitear, 
hoc ipso tamen apparet, aliud esse, quod simile 
est. quis autem vobis permittit inclinare leges et 
iura transferre? constituta sunt semel; finita sunt 25 
suis finibus, suis verbis continentur. et fortasse 
<ut>cumque tolerabile esset quaeri, an pro tyranni- 
cidio habere deberetis voluntatem; si tyrannicida 

3 occidi B I 4 saltein om. B | 6 etsi B | 7 Bimt AB, corr. 
Jio I sic ille B I 8 e^egia edere praemeritus B ) 10 tyran- 
nieidea B, tyranmcidia P 1 iBtis B 1 11 pro fiituroram Aa || 
magg AB g 13 proloqnor Aa, provocor B 1 14 appareat 
B 1 15 decipere B 1 17—18 contep^onem discendimns A 1 18 

quomodo] quo B | se om, Aa, si B | 19 nt A, nr B 1 22 est 
AB, eorr. Aer || 24 quid B | 25 fininita A || 27 <ut>oumque 
Aer 1 quiaeri A | 28 haberetis vol. Aa 



362 QUmXILIAM 

non esset: nimc nt sit istnd tyrannicidio simile, 
ipsi tamen praeferri non potest^ cni simile esL ergo 
lex nobis dat praemiom, tibi non dat Quod ad 
religionem iudicum pertinei^ bactenas cansam finiri 
5 satis esset. 

Sed quare non iam etiam rotioni eius respon- 
deamus? cum illa quidem, indices, primum condi- 
cione esse istum bonae voluntatis fatemur, cupidnm 
libertatis concedimus: dum et ille fateatur, esse se 

10 parum fortem; fortasse yitio infirmitatis^ vel natn- 
rali yel quod ipsae per se solent adferre divitiae. 
simus Yoluntate contenti; non exigamus ab eo, 
quantum non potest: ut sciatis banc esse inter 
duos differentiam, ut quidquid ille Yoluit, bic fe- 

15 cerit. Yolo enim tecum loquL quid ad hanc legem 
ita conscriptam audacter Yenis? tyrannicidium 
tuum non dico adproba: ostende. quid fecisti? 
^Pecuniam^ inquit^ dedL^' Ita, iudices, ista lex emi 
potest? ad summum in re publica nostra honorem 

20 non auimus, non YirtuS; non manus mittit; sed arca 
et dispensator? bene hercule negotiaris et excogi- 
tasti non mediocre non dico famae atque opinionisy 
sed patrimonii etiam tui^ cum' alioqui abundaret^ 
compendium. dic^ dic quanti emeris, ^ut optes^ 

26 quod Yelis. tu mibi dicis ^ypecuniam dedi et ex 
otiosa iacente patrimonii parte aliquid numeraYi^': 

1—2 aim. si ip. B | 4 causae A |^ est A, eatis B, eorr. 
Aer 1 6 pactioni A, pactioDis B, carr, Bo; iactationi Gr | ei' 
non resp. B | 7 — 8 prima confessione AB, corr. €hr\10 pa- 
rnm partem f . Aa B || 12 simul B | 18 non om. B | 14 Ule 
om. B 1 16 Yolo iam (?) Bo | 15—16 legem • fn • cscriptam 
A, legem tu conscript. B, corr. .Bo || 18 v^^ in marg. A |{ 
. iudex Bb, Yide F | iflta om. F ) 20—21 arcet d. B 11 21 ercole 
A II ^negotiari sed AB, negotiaris, sed edd. | 22 exco- 
gitasti Aa, excogitatis B || 23 abundares Fr H 24 ^ut optes^y 
6^* I 25 quid AB, corr. Aer ) dedi virtutis *famam redemi 

non pOMe et etc. A | 26—26 exociose et et tacente B || 26 
patrimonio Ba 



DECLAMATIONES. CCCXLV. 363 

cam ego dicam^ arcem conscendi^ satellites strayi, 
neSEkrium corpns repetitis ictibus tracidavi „pe- 
coniam dedi, de tyrannicidio locutus sum/' rem 
feceras periculosissimam^ nisi in tyrannicidam in- 
cidisses. satis sit Yobis; o divites^ hoc yestras 6 
praestare fortunas^ quod per dispensatores faene- 
ratis, quod familiam per procuratores continetis, 
quod pleraque possidetis absentes^ quod ignoran- 
tibus vobis et quiescentibus^ si quis est tantae 
felicitati[s] labor^ per alienas manus transii con- 10 
tingat istud deliciis yestris, contingat abundan- 
tissimae plerumque luxuriae: non dabitis tyranni- 
cidiis cognitorem^ nec ad yos alienis periculis ye- 
niet fama virtutis. yelim narres iudicibus^ audiente 
populOy quem sermonem cum hoc adulescente ba- 16 
bueris, qua exhortatione sis usus. >premitur tyran- 
nide civitas nostra; cotidie gravia atque indigna 
patimur: opus est aliquo viro forti, opus est ali- 
quo bono cive^ opus est liberatore tantorum malo- 
rum.« si te haec cum maxime dicentem interrogem^ 20 
cur non ipse facias: respondebis profecto >non 
possum^ non is animus mihi^ non id virium esttj 
et adicies >tu potesc. 

Verum non contentus sibi adquisisse gloriam, 
etiam nobis detrahere conatur. negat enim hunc 25 
iuvenem ad tyrannicidium fuisse venturum, nisi pe- 
cunia conductus esset. o quantum erras, dives, ac 

1 scendi A || 2 actibus Aa 1 4 terannicidam A, tyra- 

ia 

nicidas B || 6 feneratores A | feneratese» A || 6 — 7 fia^ner. 
q. f. p. procoratoreB <m. Aa | 7 procuratorem B U 8 pleriqne 
B y poBsidentis Aa 1 absentia B || 10 felicitati[B] JRo g 12 ple- 
ramqne qnae loznriae B ) 18 cognitomm B 1 16 qni B | sis 
nsns] fisns B || 16—17 tyrannidi B ) 18 forte AB, eorr, Fr || 
23 adiciens B 1 tn potest . . . vemm B— F || 24 si B, sim 
F H 26 conatns B 1 27 ductns B | qnantum gloriam non 
pr^tio sed per se stare erras A 



364 QUnmLIAM 

fallerifi, qni putas Tiitatem posse eondaei et ani* 
miim pecnnia fien. in omnia exam Baae Iucro tra- 
hamnr; ducat nos spes ad iaborem, dncat ad pa- 
tientiam: nemo fatari tempoiiB ec^tatione peri* 
6 calam snbit. itaras aliqais in id discrimen, ex qno 
eyasaram se non speret, peconiam speetayit? sdU- 
cet^ at locapletior periret; at si destitatam in ilHs 
cogitationibas manerent tormentay si tyraani ira^ 
haberet illad intra conscientiam saam^ accepisse se 

10 pecaniam et panlo ante gravem argenio manam 
foisse: ante igitar hae yersabantor in animo haias 
cogitationes; ante istad^ qaod ta effecisse peeaniam 
patasy fecerat res pablica^ fecerat indignatio^ feee* 
rat ingenita yirtas. nec ta, nisi hoc intellexisses, 

16 ansas esses loqai aut committere tam p^culosam 
alieno secretam. yideras Toltam; aadieras^ cam ra- 
peretar aliqaa yirgo, ingemiscentem. 

Yeramtamen car non reponamas hanc conta* 
meliam? non pro re pablica dedisti. scimas tyran* 

20 nidem praecipae ad diyites pertinere. illa, qoam 
dederaSy peconia redimebas fortanas^ peeanias taas^ 
immo salatem; qaandoqaidem pleramqae peiire 
yobis in lucram cradelitatis alienae necesse est. 
habeB igitar satis magna istiiis liberalitatis tnae 

26 pretia. secorus es nnnc dominas, nanc diyes: 
desisti fortanam taam timere, desisti odissO; qaid- 
qaid iactas. ,,Ego tamen, inqait, dedi, qaod esse 
pro praemio.'' Ideo ergo exigiS; nt res publica 
non reddat? et si quid tu priyatus liberaliter fecisti^ 

30 uniyersam ciyitatem yis facere sordide? quamquam 
ne remittis quidem istud rei publicae, sed in te 

2 sine B || 6 iQbiit A& | ez] et B H 6 si B | pec. BperaTiiB || 
9 intra} in costra B 1 11 haec Aa, bac B | 16 ee A 1 17 in- 
(^emeBeentem Aa | 22 — 23 qnandoq: perire nobis pleramqne 
in 1. B l 26 est B I bcc. eB ^Danc^, nmio d. i?o 1 26 desiflti] 
dediBBC B 1 81 istnd ut reBp A, istnd res pnblica B 



DECLAMATIONES. CCCXLVI. 365 

transfers: ut ne yoluntati quidem tuae obligati si- 
mu8; si pecuniam ideo dedistiy ut praemium acci- 
peres. luc porro si quid ayare, si quid cupide 
fecisset^ tua potius pecunia, quam ipsa lege^ ad 
tjrannicidium conduceretur? tu illi dicis >accipe 6 
peouniamc: res publica dicit »opta, quod Yolesc. 
ut avarus sit et cupidus, utrum plus est? 

Verum hic se adfirmat; ne praemia quidem ista 
spectasse^ cum faceret. oblitus sum, inquit^ ante 
omnia sadutis meae: commodum civitatis univer- lo 
sorumque spectavi; tum (si quid ad me proprie 
pertinebat) famam ituramque in posterum gloriam 
huiuSy quae subinde obicitur, paupertatis, si quidem 
facilius yirtutem aluit. 

CCCXLYI. 16 

Tutor fllii sui in adoptionem dati. 

AdvERSUS PATBEM KE QUA SIT ACTIO; nisi de- 
HENTIAE. Quidam dedit filium in adoptionem 
<[amico)>. moriens ille instituit patrem eius 
naturalem tutorem. ille tutelam gessit, ratio- 20 
nes reddidit. accusare ille vult patrem tutelae 
male gestae. praescribit ille^ quod actio non 
sit adversus patrem, nisi dementiae. 

SERMO. 

Natura rei fortasse hoc fe[ce]rat, ut hic pater^ 25 
quem filius reum vult facere^ irascatur; atque eo 
magis irascatur^ quod de filio bene merait non 
tantum generando; sed etiam dando in adoptionem. 

1^2 snmus AB j| 2 ioB — P | 9 Bpectos secum A»|| 
10—11 nniyersoram B ) 11 cum B 1 1^ iteramque A | ad po- 
•teros Fr | 19 ^amico^ Bo 1 26 fortasse om. Aa | fefcejrat 
auct. incert. ap. Aer || 26 — 27 atque e. ta.. irascatur om. B 
27 no8 B— P 



366 QUINTILIANI 

sed non semper seqaendi sunt adfectus et plerom- 
qne consilinm his praeponendam est. hic enim 
pater, etsi reyera irascitor, dissimnlare hoc debet 
et i^ere mitem, indulgentem. nam ciim praescri- 
6 bat, hoc adprobare debet indicibns, idcirco prae- 
scribere se, ne cnm filio graTins eontendat: alioqm 
si haec cansa praescribendi non est, snpererit, nt 
di£Sdentia yideatur in causa. 

DECLAMATIO. 

10 >Cum patre actio ne qua sit^ nisi demen- 
tiae.< Alio crimine me reum fieri manifestum est. 
nemo dubitabit, quin id hac lege non liceat^ si ego 
pater sum. Atqui ne de eo quidem dubitari po- 
terit^ quin pater sim. an hoc negas^ me esse^ qui 

16 genuerim^ qui educaverim, et (ut aliquod argumen- 
tum ex eo ipso, quod contra me ponitur, ducam) 
me esse^ qui dederim in adoptionem? si haec pa- 
rum firma sunt, lcge[s] testamentum^ quo tutorem 
accepisti: »patrem< tibi tutorem dedit. Nec enim 

20 dando in adoptionem ius omne translatum est. 

CCCXIYII. 

Absente marito rnmor et nnptiae* 

Adultebum gum adulteba ligeat oggidebe. 

Uxor peregrinantis mariti mortem rumore co- 

25 gnovit. heres inventa nupsit adulescesti cni- 

dam et domum in dotem dedit. supervenit 



4 agere A || mitem] in^icem B | 6 nec qui filio A 
7 se B, geee P ) hac B | 13 pater 8um an hoc negas me 
esse atqui B» || ne deo Aa 1 16 aliquid B |l 18 lege^s] O&r, 
le^as Ae^ ) quod B | 19 at AB, corr. Mo 1 19—20 „at 
enim d. i. a. i. o. t. euV* t* • «t -^^ H ^^ adoptione B | 22 
ramorore nuptiae Aa p 24 peregrinatis Aa H 26 domum et 
dotem Ab 



DECLAMATIONES. CCCXLVn. 367 

maritus nocte. utrnmque occcidit. reus est 
caedis, 

DECLAMATIO. 

Adulteros faisse in matrimonio constat: nemo 
negat. matrimonium duobus generibus solvitur, aut 5 
repudio aut morte alterius. neque repudiavi et 
certe vivo. 

,^Sed rumor de morte venit. haec statim nupsit 
alii marito.^' Quid est hoc aliud, quam improbius 
adulterium? <legitimum porro matrimonium, nisi 10 
soluto priore, esse non potest.)> meae igitur nuptiae 
manserunt, iUae non fuere legitimae. [legitimum 
porro matrimonium, nisi soluto priore, esse non 
potest.] an opinione contenti simus? isto genere, 
etiamsi caedis absolvar, omnibus tamen periclitor 16 
bonis: quippe testamentum meum lectum est, et 
uxor omnium bonorum heres inventa est, et ego 
scilicet testamento meo exheredatus. quod si ius 
domini post faanc opinionem retinui, retinui etiam 
mariti. mihi ad defensionem hoc satis est: licuit. 20 
possitis occisorum fortasse misereri, quod decepti 
sunt, quod illos spes sua fefellit: adulteri tamen 
fuerunt, etiamsi ignoraverunt. an ego si figno- 
rassem quod diceret,f non occidissem? utrum 
domum meam non fui intraturus? an me in slivd 26 
cubiculum, iuxta adulteros meos coUocaturus ? 
an, cum venissem in cubiculum et iacentem cum 
adultero uxorem meam deprehendissem, excitatu- 
rus tantum? quid deinde? recepturusne an cessu- 

6 N A 1 6 alter<utr>iuB Fr ) 7 vivua B-pP | 9 alio AB, 
eorr. Bo | 10 — 14 <legitimum p. m. n. s. p. e. n. p.> meae 

legitimae. [leg.. .p.] Bo | 12 legi A 1 13 solute A | 14 

\ Bi 



Bumus AB, corr, Bo J 16 absolvat B | 17—18 et ero so. Bo 
18 exeredatus A | quid P || 20 maritum B || 23—24 an ego si 
<uon> ign. vel si <ignorare eos non> iffn. proponit Bo || 24 
quod A , quomodo B || diceret] liceret Aer et dlii, cnm lic. 
Bo II 26 alium AB, corr. Sch | 29 quid demus B, quid demu P 



368 QUINTILIANI 

ras? si talem habikuras eram animum^ diis 
gratias ago, quod nocte veni. yos profecto, dii 
coningales, hanc illi mentem dedistis^ nt domnm 
in dotem daret; nt eadem familia excnbaret; nt is 

5 ianitor esset, qni me admitteret: nt reversns deni- 
qne nihil novi inyenirem^ praeter adnlteros. 

Ergo nxor sic a me amata^ testamento relieta 
heres, andita morte mariti non inqnisiyit^ nbi peris- 
sem; non aliqnos certiores nnntios, non reyersnroa 

10 a supremis of&ciis seryolos expectavit: sed festinato 
qnoque nupsit et in noyae libidinis amorem mea 
indicia protinus transtulit, in eadem domo, in eo- 
dem cubiculO; in eodem lecto? adeo mariti prioris 
etiam memoria obierai desii ista mirari^ cnm 

15 adnlterum vidi iuTenem^ propter quem tamdin vi- 
dua esse non posset, quamdiu peregrinari poteram 
ego^ qui nxorem sic amayL temere profecto^ temere 
in longius ituri iter coniuges nostras domi relin- 
quimus: subito absentium obliviscuntury et paene 

20 cum ipsis toris uxomm pectora refrigescnnt. Mirer 
nunc ego^ unde mmor^ quae tam maUgno mendacio 
causa^ cui fingere istud expedierit? ille profecto 
in cansa fuit iuyenis^ qui in domum meam indne- 
tus est: quaesitus est locus. iam yer<^o^ bonornm 

26 meorum dira popnlatio sicut notissimo Graeeiae 
duci Ulixi; qui felicior tamen solam in adnlteris 
ultus est gulae yoluptatem. 

1 du P I 6 noYum B g 9 alio qnos B || 10 >< in marg. 
A II 10-11 festinatoque nup. B || 11 nnpsit qnoqne (F) Bo || 
(m amatotem {?) JBo j| 12 transtnli me in B || 18 N) A y 14 
memoria abierat A, memoriam abieceiat B, corr, iio | 16 
poterat B || 18 iter om. B | 20 ipsi et oris B j| 21 mendacii 
B 1 23 *ad AB; [ad] Bo y 28-24 dactng P | 24 fqnaes. e. 
locus t Ba 11 verbo&orum Aa B, yirbonormn Alb, nrbanorom 
P, Gorr. Pi i 25 Gretiae A 1 26 Ulixi om. Aa | dnci IJlyxi 
duci B, Ulyxi duci P || 27 vultua B | gylae (grlae?) Aa, 
Syllae B || 27 yolnntatem B 



DECLAMATIONES. CCCXLVIII. 369 

SciOy iudicesy quam difficile sit alienorum ma- 
lorum imaginem capere; sed tamen^ quantum cogi- 
tatione permittitur^ unusquisque se illo loco ponat: 
acfprimumf illa^ quae intra animum meum yolvo, 
mente concipiat: oum reverterer ex peregrinatione 5 
longa^ quam mihi attulerit cogitationem primus 
aspectuB. 

CCCXlYnL 

Cum proditoribus carcer incensus. 

ImPBBATOB IV BBLliO SUMMAM HABBAT POTBSTA- 10 

TEM. Imperator proditionis suspectos in car- 
cerem coniecit. ex tranafuga comperit^ eadem 
nocte finitum iri proditionem. incendit car- 
cerem. perierunt illi^ qui erant in cajrcere; 
hostes receaserunt. aoousatur, quod de indem-' 16 
natis Bumpserit supplioium. 

DECLAMATIO. 

Si ratione defendi non possem, iure defenderer. 
»imperator in bello summam habeat pote- 
statemc id quod obicitis (ut nondum obiciam 20 
propter bellum factum esse) in bello factum est 
uBus sum igitur lege. yiderimus, quam utili^ter^ 
constituta et necessaria quoque. >imperator in 
bello summam habeat potestatem.i: ante 
omnia non id est tempus, quo iudicia ezerceri, quo 85 
leges retinere vim suam possint. ista pax spectat, 

1 Bero iadicium B y 2 sit AB , corr. Obr || 8 permitton- 
tor B I 4 primum exeiiulit Bo;' qui tftentur, muHlam esse 
declamoHonem et discipulos intercipientes oerba magistri (cf, 
prolegg.) extrema omisisse iiidicaverifU; ceterum cf. 440, 20 1{ 
5 revertere rex Aa, reverte rex Ab | 10 imf hic et saepius 
A 1 13 irij in B II proditione B | 16 indaimatis A ) 19 itSp 
hic et saepim B y 21 eafc AB, eorr, Obr; f&rt * 20—21 id qu. 
ob. at n. excatiam: p. b. f. est, in b. f. est | 22 utili^ter^ 
Aer I 24 habeo A || 26 id e/ A, id esset P 

Qaintillani deol., ed. Bitter. 24 



370 QumnLiAiia 

et diligeiitioreiii remin mquisitioiiem seenTitas 
habet: non yaeat in bello enram agere singnlorDm* 
ad hanc rationem aceedit iUnd qnoqne, qnod ad- 
ministrare non potest bellnm^ nisi tantam potesta* 
b tem habnerit imperator. tot milia conscriptomm 
militnm in aciem edncere, adsignare loca interim 
periculosa, tnendos ciyes, expngnanda hostinm ca- 
stella, non potest sola ratio: opns est et metn. 
qnid? si pleraqne accidnnt, in qnibns praesenti poena 

10 castigare necesse est eos, qui peccayemnt? ad haee 
igitnr omnia prorisnm atqne f prolatnm f est, nt 
imperator snmmam potestatem haberei. 

Qnid tamen a nobis exigi oportet? bonam yo- 
Inntatem. errayerim sane: si id satis probationi 

15 existJmaYJ^ si hoc ad ntilitatem erfitatis pertinere 
eredidi: qnis danmayerit enm, qni dnabns poten- 
tissimis rebus defenditnr, inre et mente? 

Qnid? si etiam ratio hoc faciendi fdit. forsitan 
et lente et niminm pericnlose fecerim, qnod sn- 

20 spectos proditionis tantnm in carcerem dnd inssi — : 
mhil egeram^ non satis dyitati prospexeram: hostis 
idem sperayit — : tamen hoc ne ab accnsatore 
qnidem reprehenditnr. iam igitnr de his, qni in 
carcerem dnd debnemnt, leyins est snpplidnm^ 

25 qnacnmqne ratione snmptnm est. nnnc qnare snmp- 
tnm? proditionis finis atqne effeetns omnis in pro- 
zimam nobis noctem dennntiabatnr. pnta falsnm: 
qnis non ignoscit rem tantam timenti? non enim 
discrimen pancomm capitnm agebatur: an aliqnid 

30 esset haec civitas, an templa, an yetustissimae 
yestigium saltem urbis relinqueretur^ an liberi yestri 

1 et om, B I 5 impr A, om, B | 8 no A ) 10 peccayerint 
B I 18 operteat B 1 bonam bonam A | 19 meticalose (.^ Bo \\ 
19—20 •aspectag Ab B | 21 legeram B | 25 Bnmptos Aa | 26 
*// in marg, A | 29 agebator: <[agebatnr^ an etc. Aer; ^aed^ 
an Seh | 80 esse Aa | 81 nostri B 



DECLAMATIONES. CCCXLVin. 371 

coniugesque traditam a maioribus per manus in hoc 
usque tempus Ubertatem semel perderent. pro his 
animadvertere in paucos indignum est? et exercitus 
partem decim<am>us, et in aciem ductis militibus, 
certe imiocentibus, multum contigisse imperatori B 
Yide[re]tur,etiam8i non incruentam victoriam referat. 
pro hac securitate si perierunt aliqui: ut parcissime 
dicam, non ignoscetis? equidem intellego, hanc 
esse condicionem omnium, qui administrationem 
rei publicae adgrediuntur, ut ea, quae maxime per- lo 
tinent ad salutem communem, cum quadam sua 
invidia efficere cogantur. quanta vi adversus me 
inimici consurrexissent, si istud sine causa fecissem? 
Quid? si proditores fuisse manifestum est? pu- 
temus esse iudicium, et, quatenus mavultis illos in- i6 
demnatos dicere, quam innocentes, excutite causam. 
sane non consummaverit <crimen> prima suspicio, 
at certe transfugae hoc mentiendi causa quae fuit? 
homo, relicto exercitu suo; relicto imperatore suo 
in civitatem nostram transgressus, cum rem peri- 20 
culosissimam fecisset, mentiretur? cum ad probatio- 
nem rei caput suum obligaret? eandem nobis noctem 
denuntiayit. manifestum est autem fuisse hostibus 
propositum civitatis nostrae per proditionem ca- 
piendae. qui proditores fuerint, recedendo confessi 25 

1 a om. Blper manus A) hoc om. B— P | 4 dici- 
mns AB, earr, Pi | dactus B | 6 imp AB || 6] videretur 
A, yideatur B, corr. Bo || se ferat AB, si ferat P, corr. Pi\ 
referant Aer | Q A H 7 aliquid B || 8 ignoscerem equi- 
dem A, ignoBcere me quidem B, corr, Aer | 12 cogitantur 
Aa 1 12 — 13 me inime inimici Aa || 17 conBamaverit B |{ 
*primum BUBpicio at A, primum suBcipi at B (primum 
BUBcipiat P); crimen Baspicio at Obr; coDsummaverint 
proditionem Busceptam Aer; consummata (confirmata) fue- 
rit prima Buspicio at Sck | 19 imperator relicto B |j 21 
^mentiretur^, cum Bo | 21 — 22 approbatio rei B || 22 
endem A ] nocte B | 28 denuntiat A || est om. Aa || 25 re- 
cendo A 

24* 



372 QUINTILIANI 

siiiit. quid enim est cansae^ cnr qni ad illnd ns- 
que tempns ^ad portas^ ciyitatiB permanserant, 
post incendinm carceris, post mortem snspectomm 
nobis civinm continno discesserint? 

5 Hic ratio illa qnoqne est, qnod sic exegi snp- 
plicinm ab illis; si modo hoc est exigere snppli- 
ciam. rairatnr aliqnis, si iUos timai ^ncere, si 
cnm tanta conspiratio in civitate nostra nocentinm 
esse dioeretur, nt prodere possent etiam ex carcere, 

10 vel cnm tota sna custodia eos obmi malni? his 
illnd qnoque adici potest, pfairimnm differre, ntmm 
quis snpplicium exigat ab indemnatis, an si ali- 
quos securitatis pnblicae cansa occiderit. suppli- 
cinm Yocetur^ qnod cirita^* praestitit? si vero 

15 hoc pro salnte communi fuit, non odio iUomm 
factnm est: imperatoris fortasse consilium repre- 
hendi potest, factum certe damnari non potest. 

SERMO. 

In summa parte controversiarum talium quaeri 

20 solet; [ec]quo animo fecerit hoc imperator. in hanc 

partem satis firmam causae fiduciam videtur habere. 

quod enim huic tprofeceruntf inimici odium praeter 

commune omnium proditorum? 

1 cui B I 2 ^ad portas^ JRo; (m obsidioiie^ ciyitatiB 
Aer I 4 discernit B || 5 sic] sit B 1 exigis A , exigi B 1 6 — 6 
sappliciDm a. i. s. m. h. e. exigere om. B || 6 exigere om. 
Aa II 7 xnittatur B || illoB] Don AB, corr. Bo; hos Obr | 9 

Sossimt A 1 12 qoi A II 14 civitas AB, corr. Sch l praestiti? 
)o 1 20 ecquo A, ea quo B, *[ec]quo | hoc om. B | 21 yi- 
demrr 2^o H 22 profecerunt Aa, profeceiint B, proferunt Ab 
et edd. || pp B 



DECLAMATIONES. CCCXLIX. 373 

CCCXIIX. 
Baptoris pater^ dementiae rens* 

Raptob nisi et suum patbem exobavebit et 

. BAPTAE INTBA XXX DIES PEBEAT. Rapuit qui- 

dam. exorayit patrem raptae; suum non exo- 5 
ravit. dementiae accusat. 

SERMO. 

Non dubie pater Mc intellegi vult, se filii sol- 
licitudine esse contentum et hanc XXX dierum 
moram pro ultione habere. sed hoc si palam in- 10 
dicaverit^ perdet artem; et si liberare filium solli- 
citudine semel destinavit, brevius habet statim 
ignoscere. yarianda erit eius actio^ ut filium dicat 
morte dignum, an posstt ipse perseverare^ dubitet. 
Non tamen praetereunda sunt illa, quamyis com- 15 
munia cum aliis controversiis generis huius^ quae 
circa ipsam quaestionem dementiae versantur. ne- 
gabimus enim crimine uno posse deprehendi de- 
mentiam^ et hoc propositum nostrum adiuvabimus 
finitione, ut dicamus^ dementiam esse ablatum re- 20 
rum omnium intellectum: alioqui neminem tam fe- 
licem^ qui non aliqua paenitentia digna faciat^ qui 
non Bubiectus sit errori;.et hoc proprium non de- 
mentis esse^ verum hominis. atque ad hoC; quod 
commune cum omnibus est^ aliquid etiam proprie 25 
adplicabimuS; quod eius generis dicitur dementia 
esse, de qua iudicium est, ut emendari uno verbo 
possit. porro cum adeo confessum sit, dementiam 

10 — 11 iudicayerit AB || 14 posset AB, corr, Aer || 15 
tamen perBeveranda snnt illa praeterennda Ba || 17 — 18 ne- 
gavimtis AB | 18 — 19 dementia A || 20dementia A | ablatam 
Aa 1 22 indigna B || 25 etiam] esse P J proprii Fr \\ 26 ap- 
plicamns B || 27 emendare B 



374 QUINTILIANI 

non posse curari^ ut ne illud quidem adhuc inyeniri 
potuerit, quae causa faceret dementiani; ubi animus 
consisteret: profecto non poterit videri dementia; 
quae est in hominis potestate. 

5 DECLAMATIO. 

8i exoratus fuero, statim non modo sanus, ye- 
rum etiam bonus pater et indulgens ero. vis scire, 
fili, quid sit dementia? deducere se in periculum 
capitis cupiditate ; non intellegere pacem ; non 

10 intellegere leges: et si quid supra ho^c momenti 
fort^ etiam praesens iudicium habet, accusare eum, 
qui exorandus sit. non est igitur dementia; nec 
refert ad praesens iudicium neque ad vestram pro- 
nuntiationem, an ego durus pater^ an ego nimium 

15 severus. non de hoc quaeritur: satis est, non esse 
furiosum. 

„Non exoro te, inquit, cum rapuerim." Miraris? 
hoc enim est, quod te in hoc impulerit: adhuc 
quid feceris nescis. non dico illa, quae fortasse 

20 tibi leviora yideantur, qxxennqiuifn ad materiam per- 
tinent: expugnasti domum et yirginis praetextam 
scidisti et puellam usque in eam iniuriam traxisti, 
qua nihil grayius bella habent. tu, qui in id te 
periculum demisisti, ut tibi exorandus esset pater, 

25 miraris, quod ndn exorasti patrem? si incidisses 
in ilios felicioribus saeculis natos, cum quibus yirtus 
magis commune bonum erat^ non expectassent le- 
gem^ non expectassent tricesimum diem. nunc me 



2 causa om, B [| 3 poterat B || 7 ficirem Aa || 8 se om. B 
9 cupiditatem A g 10 se A || hoc AB, corr, JRo || ll fortana 
praesend iudiciam AB, corr. Bo; formala praesentis iudicii 
Sch 1 12 exorando B—P || 13 te fert B || 18 est dnim B ) im- 
polserit B || 19~dicam B || 20 yidentur B g qnae AB, corr. 
Bo II 23 quam A || 24 dimisisti AB || 28 trigesimam B || me 
om, B 



DECLAMATIONES. CCCXLIX. 375 

merito contemnis: flentem aliquando yidisti; non 
auderes accusare patrem, si timeres. tc^ si inci- 
disses <^in^ illum, qui laudatas filii sui cervices 
amputayit, si incidisses in illum, qui iudiciis pro- 
pinquorum atque amicorum contentus fuit^ opinor 6 
habuisses tempus querendi: habuisses tempus^ non 
dico deferendi patrem, sed diutins rogandi? illi 
vere fortes et viri fuerunt, qui cum hoc meminis- 
sent, liberos a se rei publicae gratia procreatos, 
bene inpendi crediderunt exemplo. ego tacere con- lo 
tentus sum^ cum exorari debeam. sic agis mecum^ 
tamquam etiam, si praestitero tibi^ plus alii debi- 
turus sis. confutabit, opinor, indulgentiam meam 
ille melior^ ille mitior. ego vero facilius frangerer, 
si ille irasceretur. aliquis^ cum filia illius rapta sii^ 15 
tam cito exoratus est? quis est ille tam demens? 
quid est i^^d, quod t;obis nimium convenit? quid 
est istud, quod ille se accepisse iniuriam non pu- 
tat? quod omnia sic agit; tamquam<^non]>exoratus 
ante tricesimum diem? 20 

;,Quid ergo? inquit; occides?" Debeo, si quid 
in me fuerit fortis animi, si quid virtutis incor- 
ruptae: faciam: duret tantummodo animus; non de- 
ficiam, non deflectar. etiamnum fortis sum; etiam- 
uum posse rideor: sed supersunt dies. non blandior 25 
tibi: cotidie me hortor et instigo animum meum 
et totam sceleris tui deformitatem pono ante ocu- 
los et illud nescio quid; quod persuasioni meae re- 
pugnat, volo perdomare. bene facis^ quod accusas. 

3 ^in^ Aer || tai B || 5 commentas B||7 deferoA || dic 
iu8 B I 8 set A 1 17 *quid est illud quod nobis niminm 
(~ minimnm Aer — ) convenit B, om, AJ| quLs A || 18 acoi- 
pisae A g 19 qnod om sic A || 19 ^non^ Eo | 20 verba ante 
triceaimum diem videntur a scriba e themcUe inducta |[ 20 
tricessimum A, trigesimum B || 21 occidis B || 23 auimis B 
— P I 23 — 24 defaciam A || 24 fortis sum] fortissimum AaB 
24—25 etiamnunc B || 27 tortam AB || 29 quod om. B 



376 QunmiJANi 

tmpiter deficiebaiDy jMrdebamqiie neeeesariiim ciTi* 
tati exei^lnm: iamque in eam ▼entonia eram ho- 
miniim snepieionem, tamqnam me permittente fe- 



6 Hoc age: die ineannm, dic forioenm, dic longe 
ab intellectn Mogninis sni positnm. Tide, ne roga- 
▼eris. qnid enim actnmg ^es^ ad genna proTol^ 
▼endo; adhibendo amicosy flendo in pectiui menm? — : 
insanna enm; nihil sentio. i ad illnm patrem tnnm. 

10 CCCL. 

Aqna frigida piitigno data. 

Qui habebat filiumi amissa matre eius aliam uxo- 
rem duxit. incidit in gravem Taletndmem 
filius. convocati sunt medici; dixerunt mori- 
16 toTxmif si aquam frigidam bibisset. dedit illi 

noTerca aquam frigidam: periit iuvenis. no- 
▼erca accnsatur a marito veneficii. 

DECLAMATIO. 

Veneficii i^o. 
20 Filium meum perisse et ea potione, quam de- 
derit noverca^ perisse^ non difficile probabo. nam 
et datam a se potionem non negat^ et eam peri- 
eolosam fiiisse, quae praedicta sunt^ ostendunt. ne 
ignorantia quidem defendi potest: id quod accidit, 

1 prodo A II prodebamque AB, carr. edd. | 1—2 ciyi- 
taiem Aa | 3 permittentem B | 4 fecisseB oi». P | 5 dic {prius) 
om. P II 6 * Bang. sepoaitDm (?)^ cf. Pseudo-Quinfii. ded. V, 
p, 114 Bu longe te ab intellectn natnrae seposiiit pra^a 
pennaBio 1 7 ^ob)^ JV I 9 iad illum A, -n» («» enim) ad il- 
liim B, enim ad illum P || 12 maire] in patrem C 1 18 in 
om. AO I 16 perit A Ij per. magno inv. P ) 17 a om, B | 20 
^21 dederim C 1 21 deficije propabo A ( 22 ea AB 1 22—23 
pericnloBa A, pericnla B ) 23 praedicta ABO] miki mMectum, 
Becuta vel tdle guid desideranti 1 oetendint A, oBtendit B 



DECLAMATIONES. CCCL. 377 

deBuptiatiim est. Itaque non tam in defensione 
fiduciam habet, quam in lege: nec tam dicere po* 
testy scelus se non fecisse, quam illud, inpune fe- 
cisse. negat enim se teneri posse Yeneficii, quoniam 
non dederit yenenum. , 5 

Postea yidebimus, et quomodo intellegendum 
sit yenenum et an hoc, quod datum est^ illo tem- 
pore fuerit Yenenuin: interim putemus nullam legem 
huic sceleri proprie esse constitutam: nonne pro- 
xima utendum est? non ignoro, esse frequentem le 
huiusmodi in iudiciis minoribus dumtaxat conten- 
tionem, ut fetUor ezcidisse formula[e], ut aliter, 
quam <[o^po^r^tuerit^ agere dicatur. sed haec tunc 
Yalent, cum ostenditur ius aliud, quo agendum sit. 
itaque si dicis^ qua lege alia accusare debuerim, 15 
merito ^ezdudis hanc^ qua ago. sed neque hanc 
actionem meam admittis neque aliud demonstras^ 
quo reoedam ab hac lege depulsus: hoc contendis^ 
ut istudy etiamsi scelus sit^ facere licuerit. atqui hoc 
etiamsi <^8it^ non proprie conscriptum, consuetudine 20 
iudiciornm consequens est, quotiens aliqua propria 
actio in rem non detur, uti proxima et simili. 
nulla tanta esse potuit prudentia maiorum (quam- 
quam fuit summa), ut ad omne genus nequitiae 
ocourrat<^ur)>. ideoque per uniTcrsum et per genera 25 
singula conscripta sunt iura. caedes videtur signi- 
ficare sanguinem et ferrum: si quis alio genere 
homo fuerit occisus, ad iUam legem reyertemur: 
si inciderit in latrinasy si in aquas praecipitatus^ 

1 defensionem BC ] 2 legem AaBO | 4 se tamen teneri 
P I 6 et om» B || 9—10 proximo AB | 12 pecaniam ABO, 
dfrr, Brissanius || fomala[e] Aer | 13 potuerit ABO, ccrr, 
Bo 1 18 tnm B | 16 qaam lego AB, qaa lege ago edd: 
hnc AB, earr. Aer || 17 demonstrans Aa | 19 atqae edd. 
boo om. B I ^flit^ JSo | 22 atin A | 28 potoit e^se B 1 25 oc- 
cnrrat^ur^ Bo | id ideoque Aa || 29 latrones AB, corr, auci, 
ineert. ap. Pi || aat AB, corr. Bo 



378 QUINTILIANI 

aut in aliquam immensam altitudinem deiectus 
fuerit, eadem lege vindicabitur^ qua illC; qui ferro 
percussus sit. igitur et alia similia. lex de aqua 
frigida scripta non erat: redeamus necesse est 
6 iam ad eam^ quae venena coercea^^ cum aqua fri* 
gida id effecerit, quod yenenum. 

HaeC; ut remittam non fuisse hoc veneficium: 
nunc vero venenum quomodo interpretari et intel- 
legere possumus? ut opinor, potionem mortis causa 

10 datam. non quaeritur qualis sit, sed quid efficiat. 
nam ipsorum venenorum plura genera, plura no* 
mina sunt-, diversi etiam effectus. aliud ex radicibus 
herbarum contrahitur^ aliud ex animalibus morti-^ 
feris reservatur; sunt quae frigore sanguinem gelent, 

16 sunt quae calore nimio vitalia exurant: omnia tamen 
haec sub unam legem veneficii veniunt. qiyn illud 
etiam in rerum natura manifestum atque deprehen- 
sum est; alia esse aliis venena. quaedam, mortifera 
nobis; etiam in remedium quorundam animalium 

20 cedunt; quaedam, quae in voluptates etiam et luxu- 
riam adhibentur, multis animalibus adferunt mor- 
tem. similis ratio et remediorum est. cur igitur 
non sit differentia in veneno etiam temporis? nihil 
interesty quid faciat alias: nunc venenum est. quo- 

26 modo enim compro&are ista possumus? ante omnia 
animo dantis^ deinde effectu. animus dantis qualis 
fuerit, mox probabimus: interim de effectu constat. 
vultis aestimare?~ — : adeo certum fuit, hoc vene- 

1 si AB, corr. i2o || 3 ^sic^ igitar Bo || siiniliB B || 6 ta- 
men A, tam B, corr. Bo f| noceant AB, corr. Aer || 6 idem 
est fecerit B, idem et f P || 7 foissem B || 8 venam Aa | 11 
— 12 omo P I 16 vitalia] sanguinem B || exardt B l 16 qutd 
F J 19 in om. B I 20 quaeq: in B || 21 afferre B || 22 cnm 
B g 28 cum AB, corr. Bo et Bi; sed cf. 304, 21 || 24 qui A|| 
25 comparare AB, corr. Bo || an B || 27 non probayimus 
AB, non probabimus P, corr. Gr || 28 ezistimare B 1 fuit 
certum B 



DECLAMATIONES. CCCL. 379 

num esse, ut praedictum sit. in summa, quid plus 
pati potuerat adulescens^ si venenum bibisset? pona- 
mus ex altera parte illam potionem^ cuius tu nomen 
subinde iactas; pone ex altera potionem, quam tu 
dedisti: de utraque idem medici dicent. si nihil 6 
interest mortis, nihil interest criminis. 

Haec ad ius: sed ad ream legi suae adplican- 
dam sane scrutemur et animum. non dico, quae 
sit, quae dederit: interim hoc respondeo^ aquam 
frigidam dedit. sane medici non vetuerinty non 10 
timuerint: satis est, non permiserunt. personam 
non onero, denuntiationem dissimulo: dedisti aegro^ 
quod pater non dedisset. si unus aliquis ex me- 
dicis nocituram tantum potionem esse dixisset, 
dicerem tamen: fortasse moriturum non putaveris: 16 
nocere voluisti. nunc inter omnes medicos con- 
stitity periturum esse, si aquam frigidam bibisset: 
dedisti; postquam certum erat. velim scire, an ali- 
quid tale in valetudine eius et ante feceris. nam 
sive fecisti, apparet, quomodo ad tantum periculum 20 
deductus sit; sive non fecisti^ apparet fuisse cau- 
sam, propter quam faceres. ,^Non putavi nocere^ 
nec credidi medicis/^ Adeone ignota medicinae ex- 
perimenta sunt? 

1 faesse Ba, <m. P | 4 subiDde A || iectas A | 6 inTeBt 
A II nihil in hoc interest cr. B | 7 se Aa || legis AB || 7—8 
applicandum B | 9 * dedit {?) y 10 metuerant B |j 11 timue- 
rant B j| 11 — 12 personam n. o. denuntiatione , dissimulo 
Bo, cfs. 221, 8 et 360, 10; sed cf, 376,25 sq, || 12 non vero 
d. B ergo B || 13 aliqnis A || 16 * hoc AB || 22—28 putayi 
nec credidi A, putayi nocere dedi B U 23— 2i experimenta 
sunt egenti vita bona. m. fabii quintu finiunt coloratae fe- 
liciter incip einsdem colorate CCCLI A, experimenta sunt. 
M. Fabii Qnintiliani Colorate incip. eiusdem Colorate feli- 
cit.' legenti vita proba. B, experimenta sunt. M. Fabii 
Quintiliani finiunt coloratae. Incipiunt einsdem coloratae. 
fctr legenti yita bona 0, exp. s. M. Fabi Quintiliani Colo- 
ratae nniunt. Tractatae incipiunt P e^ edd,; cf, prolegg. 



380 QUmTILIAKI 

CCCLI. 
Exul index tynuiiiidici. 

EXULEM IKTRA FIHES DEPBEHEKSUli LICEAT OGCI- 
DEBE. EX 8USPICI0NE TTBANKIDIS 8IT ACTIO. 

6 Exul, apud qaem diyes fderat liospitaiiis, scrip- 

sit BeDatni^ se factnnmi indiciam tyraimidis, 
si reditos sibi decemeretiir. in caria com 
ageretor, solus diyes contradixit decreto tamen 
redita exal ille intra fines est occisas. diyes 

10 tjrrannidis reas est. 

SEBMO. 

Exalem illam, qai occisas est, dicemas, ante- 
qaam damnaretar, fdisse civem seditiosam, omni- 
bus sceleribas obseBsam; sed in illis qaoqae dia 

15 non fiducia innocentiae, Yerum audada nescio qua 
omnia fingendi atque dissimulandi latuisse et quem- 
admodum multos similes sui amicos habuerit; sic 
non pauciores habuisse inimicos. vix quidem illum, 
quamyis in manifestis sceleribus, nescio qua audacia 

20 repugnantem damnari potuisse. expulsum autem 
(quod fere sceleratis pectoribus yeniat) grariter 
tulisse poenam ac praecipue auctoribus eius fuisse 
infestum, quibus ut referre gratiam posset^ quae- 
sisse occasionem reditus. quod ut posset contin- 

26 gere, prius conter^r^ere voluisse patriam, ut in 
communi servitutis metu non tanti unius exulis 
reditnm^ quanti securitatem omnium iudicaret. dic- 
titare igitur coepisse, apparari tyrannidem, instare 

2 xnl B— P I 4 ez] et AB | 7 redictns Aa | 9^10 diveB 
t. r. est om. B ) 12 *8it AB | 14 confoBsam A, confessiiin 
B, eorr. Bo ) 21 ^e^veniat edd. | 22 M A | actoribns B | 23 
infestam AaB | 24 aut AB | 26 conter^r^re A', enni 
^er^r^re Aer | yolnisaet AB | 28 apparati AB 



DECLAMATIONES. CCCLI. 381 

patriae grayem servitutem: quaedam se comperisse. 
has eius yoces frequentes; cum forte eadem iter 
facerety ad divitem perlatas; et protinus motum 
tali rumore certius aliquid ex ipso voluisse scire^ 
quidnam exul loqueretur: an arma aliqua apud 6 
eum^ an yestigia saltem tyrannidis reperiri possent. 
sibi quoque exulem dixisse, apparari tyrannidem, 
sed nihil praeterquam inania yerba se apud eum 
cbmperisse; illum autem hoc ipso accensum^ quod 
fabulis suis iudicaret etiam a divite haberi fideni, 10 
non distulisse, quod diu cogitasset: misisse ad se- 
natum indicii epistolam. ad nuntium tam atrocis 
rei attonito universo senatu divitem indicasse^ quid 
ipse eomperisset, quemadmodum sibi quoque eadem 
denuntiasset. intellezifise vanam illius, sine uUis 15 
argumentis, vocem; itaque dixisse, nihil scire exu- 
lem: supervacuo revocari. ceteros autem, qui at- 
toniti eranty decrevisse^ tanti non ease unius exulis 
reditum, ut diutius tali metu soUicita teneretur 
civitas. hoc decretum senatus non omnibus fuisse 20 
notum — etenim festinatione quoque in eiusmodi 
metu praecipitari solere omnia — : legem illam, 
quae exulem intra fines iuberet occi^, nemini 
fuisse ignotam. eum igitur, qui multos inimicos 
haberet, non omnibus decreto senatus, omnibus 26 
iure exulis noto^ intra fines occisum^ non esse mi- 
randum. 

Multum adiuvat in defensione personae divitem, 
quod est integer; in qua parte etiam gloriari potest; 
ut dicat; se odisse etiam aliena scelera. 30 

1 servitute B || 2 frequenter B|ead6mA|3 pro- 
latas B 1 6— 6 [apnd eum] Boi 1 apparati AaB || 11 distu- 
lisset B I misiBBet AaB | 12 indicii A j| 15 sinu A || 19 
divitis P 1 21 festiDationem B || 22 praecipitari modi metu 
praecipitari Aa 



382 QUINTILIANI 

DECLAMATIO. 

Tyraimidem paro. yides enim: cum sceleratis 
mihi convenit? revocari exules volo? — : non etiam 
^ta illorum consilia deprehendo? an ego, si hoc 
6 cogitassem^ tam aperte omnia egissem et ipse 
potissimum ad exulem mssem? protinus me ac 
propositum meum noeenti aperuissem? non hoc 
ipsum timere debui? adiecissem huic suspicioni 
sententiam meam, ut viderer timere indicem? nihil 
10 debui minus^ quam in metu ipsum metum prodere. 

cccLn. 

Bens tyrannidis^ qni deliberayit victor 

arma deponere. 

Ex suspiciONE TYBANNiDis siT ACTio. Quaedam 
16 civitas^ quae bello laborabat, cum duobus 

proeliis victa esset, adulescens dives<[et^nobiIis 
cum servorum et clientium manu armata pro- 
cessit in proelium. fugavit hostes. populus 
redeunti portas clusii cum aperturum promit- 
20 teret, si arma posuisset, respondit dives-^ se 

deliberaturum. triduo deliberavit. rediit in 
civitatem positis axmis. reus est tyramiidis. 

SERMO. 

/Divitem hunc dicemus natum honesta domo^ 

25 patre militari, forti viro: a primis statim annis 

adsuevisse studio armorum, magnum per se mili- 

tiae usum coUegisse. cum autem subito bellum 

incidisset, factum alium ducem non iudicio, sed 

2 vides] indices F | 4 facta A, ficta B, corr. Bo | 6 mi- 
sisBem AB, corr. Gril meae B| 10 N A 1 13 <aD> arma 
deponere^t]> Sch ) 16 <|et> Bo || 17 armata om, B | 28 Sermo 
om, A I 28 indicio B^P 



DECLAMATIONES. CCCLII. 383 

quodam casu et iucerta populi aura, — nec saue 
vacasse tam subito dilectum ducum agere — fac- 
tum ducem^ qui nuUum militiae usum haberet; nec 
aliunde victam duobus proeliis urbem. tum demum 
intellexisse populum, qualem haberet ducem; et 6 
ante omnes amicos paternos frementes venisse ad 
diyitem; palam questos de duce; adiecisse: »pater 
tuus, si yiveret; pro patria arma cepisset: non 
esset passus yexari rem publicam et hostium armis 
et imperiti ducis consiliis.4: accensum his yocibus 10 
pro salute ac libertate omnium pia arma cepisse; 
priyatas quoque adiecisse yires. urbe egressum 
solutos laetitia yictoriae hostes et nihil minus, 
quam eruptionem timentes oppressisse. hac yic- 
toria accensum^ quasi in aemulatione, grayi dolore 15 
exarsisse ducem. <[quem]> cum diceret malo exemplo 
militare priyatos, et cum omnes amici diyitis cum 
diyite essent; non difficile persuasisse, ut portas 
claudere<[n^t. milites autem confecto proelio ad 
gratulationem redeuntes portas clausas obstipuisse; 20 
posteaquam yero iussi sint arma ponere^ aliquanto 
grayius exarsisse, yeluti parricidas se excludi et 
armatis hostibus inermes obici. hanc seditionem 
yolentem sedfare diyitem tempus petisse non magis 
deliberandi, quam rogandi: et triduo illo nihil 25 
aliud egisse, quam modo singulos, modo uniyersos 
rogasse. illos quoque securiores fuisse^ posteaquam 
ex toto recessisse hostem crediderint. redisse autem 
se a bello ad iudicium^ et in conscientia maximi 

2 yacasse A | subitum delictum B || 3 ne Aa ] 4 alium 

B, alind F || devictam B || 9 esset] et B, etiam P 10 impe- 
ritis AB g 12 urbi B |i 16 <quem> Bo || duceret B || 18 divi- 
tes AaB portas] parens B || 19 cluderet AB^ cludere<n>t 
Aer 1 20 clusas AbB || obstupuisse B | 24 sanare AB, corr, 
Mo II 28 ez tortore ceseisse AB || compererint JRo 1 29 con- 
Bcientiam B— P 



384 QUINTILIANI 

meriti grayissimnm sibi crimen obici, nt qoi solus 
rem publicam defendent; opprimere volaisse dicator. 

cccLin. 

Dispensatores tortii. 

5 Qaidam ab infitiante petebat depositum, dispen- 
satores utriusqae torti contraria dominis dixe- 
runt. de integro Hs est. 

SEBMO. 

Petitor necesse est infamet dispensatorem saom 

10 et dieat ab adTersario corruptam: et ea fiducia 
esse illum infitiatum^ cum promitteret dispensator, 
negaturum se etiam in tormentis. itaque ab ad- 
yersario natum^ cum lis esset: >dispensatores tor- 
qaeamu8.€ alterum hunc dispensatorem sani pro- 

16 positi dicet^ qui semper aocepisse se palam dixerit 
et statim^ cum datus sit in tormenta^ hoc sibi pro- 
posuerit: >quid? ego quo praemio mentiar?<: con- 
fessum esse. Et hoc in locis yalens est: >tuus 
dispensator accepisse se ait, meus dedisse negat: 

20 huius potentior yox est; potest enim etiam per 
alium numerata yideri pecunia^:. Initio aiitem 
dicet htmc sibi placuisse seryum, et ideo supra 
rationes esse positum; sed postea et licentia sua 
et securitate domini, qui illi plurimum crediderit, 

26 esse in yitia a multis corruptum, antequam ab hoc: 
et ideo se deposuisse. hanc sibi deponendi fuisse 
causam, cum yideret in malo statu rationes esse. 

X 

2 defenderet AB, catr. Aer || 5 infitiente A J 7 integio- 
ris est A || 10 ^ m marg. A || 12 — 13 ady. Bubornatnm P || 
14—15 praepositi B ) 16 decet AB || 16 datam B || 16—17 
proposaerat AB 1 22 hic AB, corr. Sch || 28 rationS A | 25 
isse B 1 anqaam A || ad B 



DECLAMATIONES. CCCLIV. 385 

hoc necesse est adicere; quia urgetur per interroga- 
tioneni; quam causam deponendi habuerit. 

Infitiator dicat oportet^ dispensatorem suum 
finem tormentorum quaesisse: ideo confessum, ut 
dimitteretur. 6 

CCCLIV. 

Morietnr anteqnam nnbat. 

Quidam nubilem filiam habens uxorem secreto lo- 
quentem cum adulescente yicino formoso de- 
prehendit. quaesivit; quid locuta esset. respon- 10 
dit mulier, de nuptiis filiae se locutam. ei 
maritus filiam despondit. mater ait »morietur 
antequam nubat^:. ante diem nuptiarum puella 
subito peri<^i^t; livores et tumores in corpore 
fuerunt. mulier rea est. 16 

SERMO. 

Dicet haec mulier^ iuvenem illum numquam 
sibi placuisse^ et repugnasse se^ cum videretur illi 
puella destinari; illum autem^ utique yolentem hanc 
uxorem habere, ad satisfactionem venisse: tunc 20 
vero minus placuisse matri generum. itaque cum 
desponsam audisset filiam, cotidiana consuetudine 
vulgi iratam dixisse >morietur celerius, quam nu- 
batc. ceterum de fato puellae una cum accusatore 
queretur. causam fati crud[el]itati <^af^finget[ur]. 26 

1 qoi augetor B 1 4 tormentormentorum A || 8 nobilem 
B 1 11 8e<cmn> locutum {?) Bo 1 14 ♦peri<i>t || 18 sibi] se B | 

26 cansa facti B | cmdelitati fingit A, crudelitate fingitur 
B, carr. Bo; causam fati crudelitati affinffet IV, causa jhti 
cruditaB fingetur Bu^ an * causa facti (tati) cruditati as- 
fiignetur (?) 

QaintiUani deol., ed. Bitter. 26 



386 QTnNnUANI 

CCCLV. 
Tntor lenoebiii reus. 

PnpfllQS cnm tntore agebat tatelae^ tator cam pu- 
pfllo adnlterii remisenmt inTicem actiones. 
6 lenodiiii tutor rens est. 

SEBMO. 

Fnisse qnosdam ntrinsqne inimicos hic tntor 
dicet^ qni ab initio moleste tnlerint^ non ipsis po- 
tins rdictam esse tntelam et, qnoniam ab hac 

10 praeda exclnsi sint, distalerint spes snas in diem 
altimam tatelae, at radem et imperitam papilli 
aetatem fraadibas sais circamscriberent. se aatem 
tatelae rationesy nt debebat^ reddidisse. ceteram 
metnentem^ ne dimissns a se papillas fraadibas 

16 et insidiis inimicornm drcamscriberetar, velat al- 
teram eias tatelam gestoram in domo retinaisse, 
tanc yero consarrexisse illos, qai tatelam ipsis non 
commissam moleste tnlerant^ et grayiter excan- 
duisse; ne peracto qaidenf tutelae tempore a domo 

20 tutoris papillam dimitti, nollam occasionem ad de- 
spoliandum imperitum iuyenem darL cogitasse igi- 
tur, quemadmodum pupillum ac tutorem mutuo 
dolore distraherent. nam si rationes tantum infa- 
marent^ yidebant futurum, ut optima conscientia 

25 tutor non expectaret ultimam contentionem iudicii, 
sed per communes amicos propinquosque pupilli 
satisfaceret. inyenisse illos rationem, qua mutno 
dolore distraherent: summisisse qui dicerent; male 
tractatas a tutore rationes: non omnia nosse pn- 

7 ntrisqae ▲ I 8 tnlenmt B | 13 debebant B jj 20—21 
te Bpoliandam B || 23 distraherent A | 23—24 innrmarent 
AB, corr. Bo | 26 propinquos B || 28 sammisse B 



DECLAMATIONES. CCCL7. 387 

pillum; qui taceat; si litigare velit^ futurum, ut sua 
recipiat. per alios deiude internuntios sollicitatum 
maritalem animum, qui pupillum falso crimine 
adulterii inquinarent. se utique maritum credulum 
niliil tanti putasse^ ut <[non^ suspicioni suae sa- 6 
tisfaceret. diu hac fraude inimicorum pupiUum 
tutoremque deceptos. sed posteaquam yeriores amici 
interyenennt et se interrogaverint^ quam actionis 
haberet fiduciam; pupillum item seduxerint et que- 
relae causas quaesierint: tum demum apparuisse lO 
mutuum errorem; et se quaedam certius etiam ab 
uxore quaesisse. detecta igitur fraude inimicorum 
facile depositas, quae nuUis fundamentis niterentur, 
actiones et reditum in gratiam. setamen nondum 
inimicos efiFugisse^ a quibus reus factus sit. 15 

Accusator autem non committet^ si in pupillum 
dixerit. id enim crimen illi obiciet^ quod ille no- 
luerit diluere. dicet ergo, propter amorem adul- 
terae illum in domo tutoris remansisse. — nam ante 
quattuordecim annos, incredibile est crimen — reman- 20 
sisse ergo^ropter^amorem; nec illam indulgentiam 
in retinendo pupillo fuisse tutoris, sed conscientiam^ 
cum sciret male redditis rationibuS; non esse of- 
fendendum pupillum. mulieri autem multa donata: 
quaecumque desideraverit^ concessa. his sceleribus 25 
invicem cognitis^ primo utrumque excanduisse: 
deinde tutorem ex conscientia rationum omisisse 
potius matrimonii yindictam^ quam mutuis cade- 
re^n^t actionibus. sic pares acceptasque factas 
rationes. 30 



1 tacent B | 2 inde B | sollicitam Aa | 4 inquinaret B 
5 ^non^ Ghr | suae snBpicioni B | 8 interyenirent AB, carr. 
Aer II 9 autem B||8eauzA||12 quaeBissem Aa | decepta 
B 1 18 depositus B || 14 sed A y 21 <propter> Gr || 28—29 
cadere<n>t Eo ti Ri | 30 actiones ABaF; — pares factaa 
acceptasque actiones Bu 

26* 



388 QUmnLIANI 

CCCLVL 

Fnius pro meretrice patris suam redimens. 

Quidam lnxiiiioso filio, amanti meretricem, dedit 
pecaniam, nt sibi emeret eam meretricem, qnam 
6 ipse pater amabat. ille eam redemit, quam 

ipse adolescens amabat. abdicator. 

SEBMO. 

Hic senex dicet filinm faisse laxariosam et non 
sine maximo patrimonii ac famae damno amasse 

10 meretricem. cai malo Tolaisse mederi patrem: 
saepe obiargatam filiam; saepe secreto^ saepe 
etiam palam castigatam. cam iam nec samptibas^ 
nec ^in^yerecandiae finis imponi posset^ babaisse 
cam cognatis consiUom, qaidnam se facere opor- 

15 teret. abdicaret? sed temto liberior faisset laxa- 
ria. castigaret? sed nihil castigando profecerat. 
saccarrisse cognatis et amicis rationem, qaa pata- 
rent iayenem posse emendari: si simalaret pater 
amari a se meretricem et daret pecaniam potissi- 

20 mam ipsi filio ad redimendam; qaod si fecisset, 
fdtaram, at meretrix redempta altera meretrice, 
deinde ab ipso adalescente redempta^ indignaretar 
et illam amare desineret. nam initio statim dicen- 
dam est, culpa meretricis iavenem baesisse: et ideo 

26 qaaesitam; qaae avocaret, et illa ratione datam 
iayeni pecaniam. at illam protinas cacurrisse tid 
meretricem saam: patrem autem, qaoniam naUo 
modo sanare filiam potaerit, ad oltimam altionem 
confiigere; abdicare filiam, qaia emendare non pos^t. 

5—6 pater a. i. e. r. q. ipse om. B | 9 matrimoDii B |! 
18 verecundiae AB, corr, Sch | 15—16 loxnriaeB | 17 ra- 
tione B O 18 patres B || 19 — 20 potissime B | 28 nltionem] 
fart. * rationem | 29 potest AB, corr. Bo et Bi 



DECLAMATIONES. CCCLVn. 389 

cccLvn. 

Uxor non relinqnens ob adnlterinm eaeeatnm, 

Adulteb excaecetub. uxob vibum in calami- 
TATE NE desebat. Quaedam patri de marito 
ter questa et tacere iussa postea, ab excaecato 5 
ob adulterium yiro quia non recedit; abdicatur. 

SEBMO. 

Haec mulier dicet acceptum a patre maritum 
se ab initio amare coepisse; adulescentem lenoci- 
niis adulterae illius usque eo captum esse^ ut re- 10 
vocari a cupiditate non posset. ut necesse erat^ 
moleste se tulisse^ et eo magis^ quod maritum 
diligeret. voluisse ergo experiri; quid de adulte- 
r<^i^i8 pater sentiret: indicasse ei adulescentis er- 
rorem. respondisse illum^ esse quaedam aetati huic 16 
concessa^ nec reprehendi lusus in eiusmodi iuventa 
debere. tum vero cariorem sibi virum factum, 
posteaquam lusibus eius patrocinari etiam senex 
coeperit. sed cum videret^ nequissimae mulieris 
inlecebris maritum teneri, et iam vindictam adul- 20 
terii atque occasionem captare adulterae maritum, 
iterum ad patrem venisse^ ut illius saltem auctori- 
tate emendari adulescens posset. in eadem voce 
illum perseverasse iterum ac tertio. miserrimum 
ergo iuvenem fraude et insidiis deceptum eam for- 26 
tunam sustinere^ quam illi semper uxor timuerit. 
accessisse novum amori suo sacramentum, et iudicio 
patris at^ctum iuvenis adfectum. 

10 adulte AB 11 12 modeBte edd, ) 18 voluisset B || 13«- 14 
adtilteriB A, altena B, corr, Ro || 16 aetatibns AB, corr, 
22o 1 28 factnm AB, corr. Sch; factum iuyenis ezcnsa- 
tum Or 



390 QUINTILIANI 

Hoc colore optime defendetur mulier^ alioqoi 
lege imbecilla. nam ex contraria parte infinitum 
potens est illad, maritum esse damnatmn. 

CCCLYm. 

6 Exposito pulsatori amputatae manus. 

Talionis sit actio. qui patbem pulsavbbit, 

MANUS PEBDAT. Quidam exposito, quem in 

locum filii sustulerat, puisatus, tamquam pater 

manus incidit. agnitus ille advocato naturali 

10 patre talionem petit. 

SERMO. 

Hic adulescens iure infirmus est. nam quod 
lege agitur, non solet yindicari lege. cur enim j>o- 
tius ab educatore, quam a camifice, petatur talio? 

16 sed praeterquam lege etiam facto laborat, quod 
quamvis educatorem, tamen patris loco puIsaY[er]it. 
Dicat<[ur]> tamen, educatorem fuisse hunc ab initio 
crudelem; et hinc suspicatum iuvenem, non esse 
illum verum patrem. saepe amicis questum; qui- 

20 busdam etiam mandassC; ut inquirerent, qui ali- 
quando infantes exposuissent. hac re validius of- 
fensum senem. itaque dedisse operam, ut se pul- 
sandum praeberet: deceptum cert^ ab eo etiam 
tempore ipso iuvenem^ incidisse in eum^ quem 

26 minime provocatum iniuria vellet. at illum con- 
festim tamquam de alieno non deliberasse sanguine 
et; quia redditurus esset expositum, debilitasse. 

2 imbecilli natura ez B g S poteris F | illu B | 7 ^ab^ 
exposito Gr, cf. p. 409, 7 || 10 patri A g 12 iam jSo Ij 14 
— 16 quam a c. p. t. s. p. 1. e. f. 1. q. q. edacatorem 
om, Aa 1 16 lege agitur etiam A || 16 *pal8av[er]it || 17 di- 
cat^ur^ Bo || 18 hic B y 21 infiEuitem B || 28 certam habeo 
AB, corr. Aer, vetat immutari Bo 



DECLAMATIONES. CCCLIX. 391 

certe eum lege patris usum, qui scire{ nec se pa- 
trem nec hunc filium. adulescentem autem^ quia 
nondum prospectum illo tempore patrem habuerit; 
certe quia probare non potuerit^ tacuisse: nunc 
petere talionem. 5 

CCCLIX. 

Lis publicani de nnionibns. 

Pbaeteb instbuhenta itinebis omnes bes qua- 
dbagesimam publicano debeant. publicano 
scbutabi liceat. quod quis pbofessus non 10 
fuebit, pebdat. matbonam ne licbat at- 
TINGEBE. Matrona iter faciens cum ad publi- 
canos yenisset, uniones habens CCCO in sinum 
abdidit. hos cum requireret publicanus, ma- 
trona scrutandi potestatem fecit. publicanus 16 
noluit scrutari: translatis manum inicit et suos 
dicit. 

SERMO. 

Quaestiones sunt; an instrumenta itineris yi- 
deri uniones possint? an, etiamsi non possint yi- 20 
deri; tamen quoniam ad usum et ornamentum ma- 
tronae parati sint; in commissum yenire potuerint? 
an in usum parati sint? an, si in usum parati sint^ 
non ostensi teneri possint, cum ostensi nihil de- 
buerint? an, quamyis scrutari matronam non liceat, 25 
[et] ipsa permittente [et] publicano licuerit? <an> 
perinde sit scrutationem permisisse, ac rem osten- 
disse? an dimissa res peti possit? an haec dimissa 
sit? dicit enim publicanus non rem, sed controyer- 
siam dimissam. 80 

3 prospectn A ) proBpecttim A, profectam B, perspe- 



ctmn Aer || 14 obdidit hoc B || 16 iniecit A, iniicit B 
potnenmt Aa || 22 — 28 in c. ▼. p. a. i. u. p. sint om, B 



|22 
|28 



si om. Aa 1 26 [et] i. p. [et] Bo | <an> Bo \ 28 <re>peti jSo 



392 QUINnLIANI 

CCCIX. 
Lis de dotiliiis soerns et nnriis. 

Pbiha ratio dotis habeatub. Quaedam apud 

filinni amisso Tiro dotem reliqnii adalescens 

5 ducta uxore dotata decessit. res solvendo non 

est. contendunt soerus et nuruS; utra primum 

dotem accipiat. 

SEBMO. 

Mulierem illam socrum nurus dicet hanc rui- 
10 nam patrimonii post mortem yiri statim sensisse: 
non sumpsisse dotem^ ne et filium decoloraret et 
dotem quoque perderet. itaque etiam dotatam filio 
quaesisse uxorem, quo facilius posset ruentis patri- 
monii rationem fulcire. addat^ donasse illam filio 
16 petitionem: hodie^ quia decess^er^it; retractare. Sed 
et praescribai 

DECLAMATIO. 

Sero petis; et aliud patrimonium est. tu dum 
heres mariti tui erat, a filio petere debuisti: ego 

20 ex bonis mariti mei repeto. nam duae mortes 
maritorum diversas successiones bjEibent. bona ma- 
riti mei morte eius facta sunt: dum yiyerety 
patris faerunt. Dos est; si a viro aut ab herede 
eius repetatur: tu amisso viro cum dotem non pe- 

26 tisti; fecisti creditum ex dote. 

6 Bolvendo A 1 6 priinus A || 14 fulcio A | 16 quia] 
qr B— P I *dece88it A, <m. B || 16 ^ in marg, A | 18 dn- 
dnm Aa et edd. | 24 petatnr Aa || 26 dos A 



DECLAMATIONES. CCCLXI. 393 

SERMO. 

Circumscriptam se nurus queretur et in ultimo 
quaeret, in quem usum anus dotem desiderei 

Contra illa dicet, hanc muUerem ambitiosam et 
profusam fuisse: non minime propterea ad egestatem 5 
perductum yimm. 

DECLAMATIO. 

Nurus oportet a yiro dotem repetat, socrus a 
patrimonio. 

CCCLXI. 10 

Depositi rapti quadrnplum. 

QUI DEPOSITUM PEBDIDERIT, lUBET ET SIBI HABEAT. 

Quidam cum depositum furto amisisset^ iuravit. 
poBtea farem danmaTit: eiegit quadrnplum. 
dominus hoc quoque petit. 16 

DBCLAMATIO. 

Meae pecuniae accessio ad me pertinet quid? 
si enim cognitor meus; quid? si procurator hoc 
idem respondeat? denique, quid? si damnatus fur 
non totum solvisset? nempe meum damnum erat. ^^ 
an iacturam debeo sentire, accessionem non debeo? 
ego enim a te recessi, cum iurasti. iam cum fure 
mihi negotium est: hic quidquid solverit; ad me 
pertinet. 

SERMO. 26 

Contra ille suo nomine egisse se dicet: investi- 

9 circomscripta B y queritnr B || in om. B || 3 tis. ante 
dot. B I 20 damnuxn meum B || 21 iact. debemus sent B || 22 
ego olim a i2o || 23 solyeret B 



394 QumnLiAiJi 

gasse, laborasse. illad praeterea potens est pro illoy 
non potnisse dominmn illnm forti agere. 

<DECLAMATIO.> 

Itaque iudex qnid pronuntiaTit? nimimm mihi 
5 fortnm esse factom. 

cccLxn. 

Inyieem pulsatores patmm. 

QUI PATBEM PULSAYEBIT, MAKUS EI INCIDANTUB. 

Dao adulescentes aequales iuraverunt^ ut alter 
10 alterius patrem caederent. ceciderunt. petun- 

tur manus; patres yindicant. 

SERMO. 

Fuisse duos sodales. patribus f ex anstero f 
indulgentibus^ saepe coisse ad lusum^ frequenter una 

15 fuisse. quodam tempore, cum alter ex his serius 
in conyiyium venisset^ dixisse alterum >fortasse te^^ 
ut solet^ ille senex retinuit; sed non feret impune: 
ego illum verberaboc. hunc deinde respondisse, 
>et ego tuum caedam^:. cum altemis yerbis iac- 

20 tarentur minae, et uterque metueret, ne inultum 
haberet patrem, iurasse in ultionem magis paren- 
tum, quam iniuriam. 

cccLxni. 

Testipllca pro domlna. 

26 Malae tbagtationis sit actio. Quidam pauper, 
formosae maritus, a peregrino vicino negotiatore 

3 <Declamatio> Sch | S illi B || 9 alter alter B || 10 cae- 
deret cedenint B || 13 ex anstero tueri cowxtur SchtiUing. 
ad Senec, corUrov. I, 7 p. 115 | 20 nec A || 25 sit] ista A, 
cf. 363, 8 



DECLAMATIONES. CCCLXIV. 395 

ter de stupro axoris adiecto pretio appellatas 
yestiplicam dominae habitu misit. malae trac- 
tationis reus est. 

SEBMO. 

Maritus illo colore defendendus est, ut dicatur 6 
fuisse diligens custos pudicitiae uxoris^ natura quo- 
que sollicitus et sedulus. cum esset de stupro uxo- 
ris appellatus, admiratum tantam peregrini nego- 
tiatoris audaciam; cum deinde etiam repetitus^ su- 
spicari aliquid etiam de uxore coepisse: quantum 10 
nunc appareat; suae naturae potius vitio^ quam 
culpa uxoris. cum yero tertio quoque instaret adul- 
ter, non potuisse dissimulare suspicionem et solli- 
citudinem suam. itaque quia putaret aliquid ante 
cum sua uxore locutum adulterum per yestiplicam; 16 
adyocasse illam et quaesisse, num aliquid de adul- 
terio sciret. illam respondisse^ innocentem esse 
dominam et ne notam quidem negotiatori: »deni- 
que si dubitaS; me uxoris tuae habitu mitte: yiderO; 
an possit discemerec. 20 

CCCLXIT. 
ConTiclator pauper oecisns. 

Pauper ad diyitis domum *nocte conyiciari solebat. 
quodam tempore diyes processit et, insanire 
eum dicens^ decem seryis imperayit^ ut eum 25 
domum ducerent. cum isdem occisus postero 
die inyentus est. diyes caedis reus est 

3 est om, B || 8 admirataB A, admiratar B, corr. Aer 1 10 
aliqaid om. B | cepisset P | 14 qna Aa || 18—19 deniqne, 
<inquit>, Sch || 18 totam B ) 19 habitum B || 27 diem A || 
yentoB Aa 



396 QUIOTILIANI 



SERMO. 



A parte diyitis color ille introdnci potest^ nt 
dicatnr panper ille fiiisse £EuHdosas ant torbalentas; 
haboisse hniasmodi fororis soi comites, qaibos in 

6 insidiis dispositis ipse tantam ad concitandam rixam 
se ostenderet, ceteram illos in praesidio haberet, si 
qaid forte diyes moliretar. — Et hoc ipsa rei 
condicio monstrat: cam sit incredibile, paaperem 
solam, et praeterea nocte ad conyicinm diyiti 

10 faciendnm yenisse. qaare enim die tacait? qaare 
in foro non maledixit? apparet illam noctem 
expectassC; qao facilias comites absconderet. — 
Paratam ergo ad rixam cam telo yenisse. di- 
yitem nihil tale saspicatam, magis insanire creden- 

16 tem, dedisse qai dedacerent. tanc yero paaperem 
qaasi castodia excandaisse; accessisse et ceteros 
eias conscios, qai^ dam eripere paaperem yellent, 
rixam concitayerint et fortasse illom paaperem 
silentio occiderint; ne postea compreliensas paaper 

20 aactores facinoris cogeretor fateri. et hoc dabie 
ponendam est; qaae constitatio in reliqua qaoqae 
caasae parte seryanda esi nihil enim pro certo 
adfirmare debemas^ sed tantam saspicionem iadi- 
cam a nobis alio praeyertere. ergo ab illis yideri 

26 factam caedem^ qai adhac beneficio temporis la- 
te^a^nt: diyitem saper damna patritaonii et tot 
seryorum caedem ream esse. 

2 aperte A | 8 ille om, A | 4 einsmodi A || ^in^ <m, 
AB 1 6 ipo B II 6 se] si A || 18 rizam comites se cnm Ba ) 14 
BnsXXpitnm Aa || 16 dednceret B || 16 excandnisse A | 17 
cnm B 1 yeUent om, B || 20 anctorem B | 22 enim om. B ) 23 
tm B, tamen F || suspicationem Aa || 24 preyertere A || 
.26—26 late<a>nt Bo et Bi B 27 caedis r. e. Sch 



DECLAMATIONES. CCCLXV. 397 

CCCIXV. 
De t1 septem iudiees. 

De vi septem iudicent. quod maiob pabs iudi- 

CUM STATUEBIT^ BEUS PATIATUB. DuO igno- 

miniam stataerunt^ duo exilium, tres mortem. 6 
petitar ad mortem. 

DECLAMATIO. 

>Quod maior pars, inquit, iudicum statue- 
rit.« Ego existimo maiorem partem esse^ in qua 
plures idem sentiunt^ eandem poenam pronuntianty 10 
in eadem verba iurant. et hoc yerum esse, ab 
ipsis verbis legis disce^ »quam poenamc. non 
de pluribus suppliciis, sed de uno loquitur. etenim 
nemo potest plura supplicia unus nocens ferre. 
scrutare et alia yerba. >statuerit<, iaquii nonne 16 
tibi consentientis per omnia partis illius yidetur 
unam yocem includere? >quam poenam statueritc, 
id est, quod genus supplicii placere sibi pronun- 
tiayerit^ qua poena nocentem adfici yoluerit. 

^,Sed quattuor, inquit, iudices me noluerunt 20 
mori.'' Tu nunc indicas, quam poenam transierint| 
non quam statuerint: lex autem certam illorum 
sententiam exigii quid enim aliud diceres^ si non- 
dum pronuntiassent? si negassent liquere sibi de 
suppUcio tuo? numquid sententias illorum nume- 25 
rares? minime. horum enim ^um iam yerba si- 
gnayi: illorum quattuor quae signabo? dubitare 

2 Diyi B ) 3 Dvri B ) 3—4 iadiciiun A | 8 qnod] qaam 
poenam Bo sec. Sch; sed cf, v. 3 et 399, 7 || 14 plures AB|| 
16 cenBentiB B, censetis P | yidere B || 19 poenam A ) in- 
nocentem B ) effici B | 20 yolnemnt P | 21 indicas B || 26 
— 26 nnmerasses B | 26 primnm AB, carr. Aer 



398 QUDmLIANI 

]lIo«? HBBme, qnid proiiimtieiit? etuumnnn ei^ 
snspeDflOS ^eme^? car dimiiii postulas, si iadex 
deliberat? „flmes, inqoity me mori nolaemnf^ 
qaid igitor Teliat^ pronontiee oportet. illoram sen- 
5 tentiam signare toIo: aceasator reeitare his iadici- 
Iras Tolo, at habeanty qaod seqoantar. ,,I>ao, inqoii^ 
exiliam mihi iniangant.'' lam igitar ex pcnie ona 
plares faeis; iam tarbam istam, qoae miiTersa no- 
ceret^ diyidendo extingais. dao exiliomy doo igno- 

10 miniam pronontiant: yis ego illos iongam, qoi se 
ipsi dividont? reTcrtere nonc ad yerba legis, ot 
paolo ante. >qoam poenamy inqoit, maior pars 
iodicom statoerit.€ pariem intellegimos eidem 
nomero adplicatam^ qoemadmodom sententia con- 

16 ionctam, sic torba. aUoqoi si miscere tibi et tim- 
gere dissentientes licet^ cor bos tres separas? qoo- 
modo enim hi ab illis qoattoor discrepant, sic illi 
inter se pognant. ergo non idem sentientes non 
potes iongere: idem sentientes compara. ego, qoi 

20 mortem pronontient, tres habeo: prodoc illos, qoi 
eziliom pronontiant: yinco; prodoc, qoi ignominiam: 
aeqoe Tinco. dobitari potest valentiorem esse par- 
tem^ qoae composita neotri soccombit, otramqoe 
soperat? qoid? si enim qoattoor illi in totidem 

26 dispotarent sententias: nomqoid illos pro onaparte 
opponeres? nemo sine dobio com tribos meis sta- 
ret; sed nemo alteri esset adionctos: nomqoid ex 
qoattoor sententiis onum corpos efficeres? minime. 
at quid interest^ bini an singuli dissentiant? aeqoe 

1 pronanciaret B | 2 anspectoB B | ^eue^ Bo | 4 — 5 
sententias B | 6—6 iadiciam B* | 7 ^aperte AB || 10 ergo 
Aa I iniaDgam B J 11 et B | 18 iadiciam A | partem A | eo- 
dem B 1 18—14 ^eidem ani adp. (F) ef. 402, 8^-9 1 14-16 
coniancta B || 16 — 16 in genere A, ingenere B, cott. 06r || 
21 exitinm Aa, exitam B | 28 conposita A | nentro B | 26 
ditcreparent JLer, dispartirentnr Sch | 26 opponens B | 28 
eificerem B | 29 aeqae] qnae P 



DECLAMATIONES. CCCLXV. 399 

Bumerari pars non potest; si in partes scinditur. 
quid? si duo ignominiam pronuntiarent^ duo exi- 
lium, duo mortem^ unus (ut plerumque eyenit) ta- 
ceret? sine dubio pares essent sententiae. si ergo 
detracto uno pares essent: adiecto non sunt supe- 6 
riores? at enim^ ut scias non utique duas partes 
legem exigere, yerba inspice. »quod statueritc^ 
inquit| non lutrum statueritt, Denique^ iudices^ 
breyiter agendum est. reus damnatus, qnam tan- 
dem poenam pati debet, si mortis poenam relin- lO 
quit<is>? quam? scilicet exilii. ergo cum tribus sen- 
tentiis quattuor non cedant^ duabus quinque suc- 
cumbent? ^an ignominiae)>? at eadem est iniquitas. 
quid acturus es poenarum controversia? utrumque 
ferre non potes: sive ignominiam sustines, in pa- 15 
tria morandum est; sive expelleris, patriam re- 
linquis. 

„Quid ergo? inquit, moriar, cum tres tantum 
me perire yoluerint?'' Quid enim? an tam ini- 
quum est te mori damnatum, confessum, etiam tuo 20 
indicio supplicio dignissimum? cui enim te reser- 
yabimus? videlicet egregium exemplum civium fu- 
turus es; qui sic Tiyis, ut damnari potueris. 

1 partem scindere B 1 8 potuerit AB, corr, Aer 1 9 — 10 
poenam tandem B | 10 debeat F |.10 — 11 relinqnit^is^ Ohr\\ 
18 ^an iffnominiae^ Bo et Bi | 13—14 at e. e. in. qmd^qnid^ . 
act. es. Obr | 14 es ^in hac^ poenarnm c? Aer || ^eav P- 
coDtroversia: ntramque etc. Bo sec. Obr 1 15 potest F | 16 
narrandnm AB, corr. Aer | 18 tm B— F || 19 antem AB, 
corr. Aer 1 21 snppHcium B | 21—22 reseryavimns A || 28 
Tiyes Bo; aed ef. 231, 26 sq. 



400 QunmLiAKi 

CCCLXTI. 

Legatus fllius proditoris oeeisus. 

LeGATUS 8ACB08AKCTU8 8IT. PBODITOB CUM Iil- 

BEBI8 EXULBT. Coiiui filius l^atoB eraty pro- 
6 ditionis danmatus est. reyertoitem legatum 

qiiidam occidit. caedis reas est. 

SEBMO. 
Fatetor caedem reiu^ sed iure defendit. 

DECLAMATIO. 

10 ^yExoIem, inquit^ occidL^ Exnl ille quando fiu^- 
tos est? qnis illnm accnsavit? qnis damnayit? qnis 
expulit? atqui sic fieri exulem^ pater illius exem- 
plo est: et inde exul quoque dictus est, quasi ex 
solo patrio expulsus. ^^pater, inquit, illius, prodi- 

15 tionis damnatus est: lex autem exulare et prodi- 
toris liberos iubef Ut omnes lex puniat; buic 
tamen ignoranti damnatio patris nocere non debuit. 
puta in privatum compendium peregrinatum: non 
ante exul erit tUique, quam scierit se esse exulenu 

20 aliquis poenam sustinet, quam ignorat, et eius est 
condicionisy cuius se esse nescit? quem talem sa- 
crilegum audistis, quem homicidam, quem yenefi- 
cum? novi generis nocentem producis, tam securuniy 
ut se ne nocentem quidem sciat. Sed, quod paulo 

26 ante remiseram^ nego: non onmes lex punit| sed 
eonscioS; sed participes sceleris; illis irascitur, qui 
cum patre peccant. neque enim innocentes ulla 
lex punit. et hic non solum innocenS; sed etiam 

2 legatns A g 6 reas caedis B ) 7 D////////M Aa | 16 
exnl A I 19 deniqae AB, corr. Bo 1 21—22 auoiistiB sacri- 
legam B | 26 qai om, A | 28 non solam sed B, non solnm 
legatas sed P 



DECLAMATIONES. CCCLXVII. 401 

honoratus fuit: legatus fuit. ut proditoris filium 
licuerit occidere, legatum non licuit. quid enim 
lex ait? »legatus sacrosanctus sit4:. an hoc 
dubium est, fuisse legatum? creatus est^ missus 
est. atqui si fuit legatus, non potuit, antequam 5 
renuntia<re>t legationem, desinere, tamquam magi- 
stratus intra suum annum, tamquam sacerdos. 

;,PatriS; inquit; damnatione desiit esse legatus/^ 
Ad alium forsitan filium pertineat paterna dam- 
natio: ad legatum non pertinet. ante enim legatus 10 
hic factus est. ita in eo iure fuit; in quo illum 
<esse> res publica ante iusserat: id est^ ante lega- 
tus fuit; quam damnati filius. sed puta licuisse: 
non oportuit 

SERMO. 16 

Hic de iniuria publica querendum^ quod igno- 
retur, quid renuntiaturus fuerit. Ultima descriptio 
erit, qua<m> nihil tale merens occisus sit, etiam 
inter hostes tutus. 

CCCLXVIL 20 

Luxariosi pater fortis. 

Luxuriosi pater fortiter fecit. praemium non opta- 
vit ex lege. dementiae reus fit a filio. 

DECLAMATIO. 

Dementiae reo quid obicis? usitata fortasse 25 
crimina: tractas per publicum yestes; non reddita 
salutantibus nomina, non discretos ab inimicis ami- 

1 proditori AB || 6 renuntia<re>t Aer \ 12 <e88e> Bo 
et Bi II in88erat A || 18 erit om. AaB || 18 qna<m> Bo et 
Bif qnod Sch \ metuen8 Aer; meritus Sch D 22 — 23 optativit 
Ba II 23 res A || 26 tractas A 

QnintiUani deol., ed. Bitter. 26 



402 QUINTILIAOT 

cos^ aat dissipata iQxnria bona et aliena aetati 
vitia? habet hoc crimen domus nostra, si rerun 
mutas. an yero desidiam obicis: bellam non sen- 
tio? hostem non intellego? patriam non vindico? 
6 ^praemiom^ inquit^ non optas/' Puta me rationem 
non posse reddere. non est unios criminis demen- 
tia. ut hoc sit argumentum dementiae, infir- 
mum est; quia solum est. deinde numquam in 
uno dementia deprehenditur: obice et alia. Sed 

10 quid? si ne hoc quidem obici potest? quid? ta 
liberalitatem dementiam vocas? non expedit tibi, 
adulescens, hanc legem introducere. ,^on optas.^ 
age: quisquis non est avarus^ demens est? yarii 
sunt mores. puta me noUe optare, non concupi- 

16 scere praemium: non inyenio, quid optare possim; 
deinde patriam onerare nolo bello adflictam; deinde 
gratuitae debent esse yirtutes; deinde hoc est prae- 
mium, intueri debitorem populum. Ucet differre. 
permittes et tua causa: uxorem tibi opto, honores 

20 opto. ,,Statim^ inquit, opta.'^ Ergo si facio^ sanas 
sum? en crimen^ quod statim tolli potestl quid 
yis optem? opto statuas: yultum contrahit; dies 
festos: irascitur. quid igitur? „pecuniam." et si 
hanc desideras, cur non fortiter pugnabas? descende 

26 in aciem. an ego pro te pugnayi? si perseyeras 
in foro potius militare^ quam in proelio, absolutio- 
nem opto. tolle iudicium. 

6 est om. P | 8—9 in numero dementia B | 16 qd ^ 
qnod B II 16 onerare om. B | 18 debitomm B | 19—20 ho- 
nores opto om. Aa opi(ab>o hon. opt^ab^ Aer | 20 ergo 
om. B 1 22 vis opta statuas B || 26 M A 



DECLAMATIONES. CCCLXVIII. 403 

CCCLXVIII. 

Alens patrem rapta abdlcata. 

Bapta invito patre nuptias optavit. ob hoc abdi- 
cata tacuit. egentem patrem quia invito ma- 
rito alebat^ est repudiata. ingrati agit adyersus 6 
maritum. 

DECLAMATIO. 

Beneficium dedit, vitam donavit. magnum be- 
neficium est, lucem dare: ideo sunt parentes caris- 
simi; et illi yitam dant non sentientibus. quid? lo 
quod beneficium dedit; cum accepisset iniuriam? 
iam non tantum yitam tuam donayit tibi, sed 
etiam ultionem suam; nec tantum non exegit sup- 
plicium, sed etiam concessit matrimonium. quid 
his yis adiciam? exorata est. solent dolere raptae 16 
et contineri non possunt, nec a patribus. dedit 
ergo beneficium. Quid? si etiam contra patris 
yoluntatem te servayit? illum oflfendit, ut tibi par- 
ceret: et quam grayiter? etiam abdicata est. ^um 
tibi beneficium dat, ipsa accipit iniuriam. donayit 20 
tibi etiam testamentum patris. Accepisti ergo bene- 
ficium, non retulisti gratiam. quid? si fecisti etiam 
iniuriam? expectatis^ ut dicam: cultus negayit? — : 
viduam fecit. quantum est yestis et ornamentum? 
matrimonia simt ab ipsa rerum natura inyenta. sic 25 
mares feminis iunguntur; ut inbecillior sexus prae- 
sidium ex mutua societate sumat. puta illam ha- 
bere patrem, ad quem se recipiat: infamata est — : 
nimc bis yidua est, mendico patre. ergo maritum 
eripis. quem tandem maritum? quem tantopere 30 

2 ab indicata B— F || 3 ab B || 6 et AB | 13 non om. 
B II exiffit AB II 19 cum AB, corr. Bo || 2S—^^ negavit, yi- 
dnam f. edd\ corr. JRo || 27 illnm B || 29 patres Aa 

26* 



404 QUINTILIANI 

dilexit, ut patri praeferret. potuit tibi controver- 
siam facere de nuptiis iuris sui, si ad ingratum 
reverti vellet. quid his obicis? 

,;Patrem, inquit^ alit/^ Accusas, quod miseretur. 
5 patrem ali non solum oportet^ verum etiam necesse 
est. „Sed me, inquit, perire voluit." Ecquid igno- 
scitis, iudices, si talem oderat, qui ante cogno- 
verat? nam haec ignoravit. perire voluit merito: 
rapueras. lex te occidebat, non huius pater. sed 

10 non defendo illum, qui non ad te venit Pecca- 
v<er^it: fidemf te non rogat: filiam rogat, te uxor. 
nempe haec ei petit cibum seni, cui alieni porri- 
gunt. nec multum est, quod detur, et haec miseri- 
cors est. sed expellis, et cum patre mendicare 

15 cogis. non es ingratus? ergo matrimonium eripis. 
quid? quod matrimonium iuris sui? poterat iniusti 
repudii agere, <^si^vellet. ,,inimicum, inquit, meum 
alebat.'' miraris? misericors est: et hoc accusas? 
forsan non personam aestimavit, sed fortunam; 

20 est hoc vitium illius: nuper et raptoris miserita 
est. sed quid tam valde iste peccavit, ut mori 
debeat? „me, inquit, perire voluit." Imitaris, quod 
arguis. ergo peccavit? idem facis. crudelitatem 
et accusas et imitaris. sed ille merito: quippe 

25 raptorem. puta peccasse: satisfecit, rogat, miser 
est: hostes quoque parcunt. denique haec meruit: 
hanc respice. „Te quoque, inquit, abdicavit." Re- 
linque aestimationem ipsi doloris sui; sine, ipsa 
vindicet. sed cur vindicet? merito abdicata est. 

3 hinc Bo \\6 sed me ^ille^, inq. Bo 1 ecqnid] et qnit 
Aa, et quid B || 7 si] qui B || 8 hoc B || 10—11 peccay<[er^it 
JRo 11 fortasse* p. ille: te n. r. || 12 petiti p cibnm Ba, 
petiti cibum BbP || 14 expulisset cum B|| 15eA, estBl 
17 ^si^ Bu II iniquum Aa || 19 fortuna B||20 miserA|| mi- 
serta BaP jj 22 M A || qd A , quid B || 24 et acc. sed B || 26 
pnter B || 26 hoc B || 27 abdicant B || 28 ipse AB, corr. Gr 1 
29 iudicet sed cm: y. B 



DECLAMATIONBS. CCCLXIX. 405 

te seryaverat: meruit exulare. sed puta iniuste 
abdicasse: pater est. non respicimus in eiusmodi 
fortnna, quid meruerit. denique quid faciet mulier, 
cum ad ianuam Yenerit? et quantulum est; quod 
praestat? 5 

Quo nunc se misera couferet? cum patre ni- 
mirum mendicandum habet. facile tamen maritum 
inveniet: tantum ne inpune laesa sit, solatium petit. 

CCCLXIX. 

Armis sepulcri Yictor. ^^ 

Sfpulcri yiolati sit actio. Quidam arma de 
sepulcro yiri fortis, suis consumptis, sustulit; 
yictor reposuit. reus est yiolati sepulcri. 

DECLAMATIO, 

Potui infitiari^ quod obicitur. detracta arma 15 
dicis? nego. mentior? eamus in rem praesentem. 
adnumerare yolo: si quidquam defiierit, damnari 
yolo. sed non corrumpam gloriam meam, ut dissi- 
mulem, propter quod yir fortis honoratus sum, sed 
quid faciam? non licet mihi ista narrare. o&stat 20 
liyor: et id, quo salyus est, odit. ,,8epulcrum, in- 
quit, yiolasti." 

Non utcumque attingitur sepulcrum, yiolatur. 
alioqui nec inferre mortuos licet, nec coulapsa re- 
ficere, nec omare. aut si utcumque attingitur, 25 
yiolatur, bis e[r]go peccayi, et cum sustuli et cum 
reposui. sed non ita est. et meus absolyetur. sic 
Romani gloriose spoliarunt loyem; sic Saguntini 

6 86 otn. B fi ^ in marg. A | 7 moritarnm F | 8 ne ne 
B g 12 Tiro forti B 18—19 nt non di88. B || 19 yiri B || 20 
instat AB, corr, Ho || 24 inter AB, corr. JV | lic^er^et 
edd. I 25 sicnnqne B || 26 e[r]go Fr || 27 8ed om. B || meus 
B I absolyitnr AB, corr. JRo 1 28 q A | spoliayemnt B 



406 QUINTILIANI 

fecenint parricidium. si ergo mens in factis spec- 
tatur, meam inspicite. 

Quare yiolo? inimici sepulcram est? immo 
etiam commilitonis, amici : credibile enim est similts 
5 propositi[s] an^os fuisse. deindC; ut etiam yivo no- 
cere Yoluerim, mortuo tamen parcendum est. deinde, 
quo tempore? bello^ inter pericula odiis yacua. sed 
quid sustuli? aurum^ credo^ aut defossam pecu- 
niam? „arma'^ ista yirtutis instrumenta; non sce- 

10 leris sunt pretia^ quibus praemia merui. nisi 
ista sustulissem^ non accusasses: non haberes leges. 
sustuli, confiteor: sed publicae salutis causa. mi- 
raris? ipsorum sepulcrorum ruina^ si possem; ho- 
stem repellerem: tecta in subeuntes et sacra, quin 

16 etiam templorum fastigia desperantium tela sunt. 
certum est, omnia licere pro patria. 

Denique yos interrogO; quid faciam? magna 
pars exercituB in me cessat. armati sunt interim 
etiam inertes, etiam mortui: solus nudus steti. 

20 quamquam quid quaero? habeo sententias yestras: 
honorastis; et sciebatis^ his me armis yicisse; nec 
sane aliud dedissetis consilium, quam locus et tem- 
pus. yisus est mihi emergere tumulo yir fortis. 

3 quia re Aa || yolo F [ 3 — 4 sepnlcram aestimo etiam 
B 1 4 enim] eu F || 4 — 6 similes propositis AB, similis pro- 
positi F 1 6 amicoB AB, in amicos F, corr, Ro J 4 — 6 for- 
tasse amici. credibile enim est similes propositis amicos 
fnisse. deinde etc, y 8 defossa A) 11 accnsassem B, accn- 
sares (?) JRo || 13 postem Aa || 14 repellere B ] 19 inermes 
B 1 steti om, B || 20 qnod AB, corr, Bo; qnamqnam, qnod 
qnaero, habeo: sententiis vestris honorastis etc. edd. || 21 
me his B || 23 <e> tnmnlo Aer H vir fortis t« • -t -Bo 



DECLAMATIONES. CCCLXXL 407 

CCCIXX. 

Bapta competitrix diyitis flliae. 

Inscripti ualeficu sit actio. qui ingenuah 

STUFRAVEBIT^ DET DECEM MILIA. Pauperis et 

diyitis filiae petebant sacerdotium. rumor erat, 6 
pauperis filiam futuram sacerdotem. eam para- 
situs sub diem comitiorum rapuit. dives of- 
fert pro eo decem milia. inscripti maleficii 
reus est. 

DECLAMATIO. lo 

,^on est, inquit, inscriptum, quia certa lege 
comprebensum esf Hoc diceret raptor, si cum 
illo agerem. sed aliter mecum tibi consistendum 
est. rapere enim usitatum est: subicere raptorem 
noYum. numquam hoc timuere maiores. 16 

CCCLXXI. 

Yiri fortis pater^ reus proditionis. 

Abdicabe liceat. vik fobtis optet quod volet. 
Qui proditionis patrem reum habebat, fortiter 
pugnavit. rogante patre, ut optaret abolitio- 20 
nem suam^ non optavit, sed in iudicio reo 
adfuit. absolutus pater abdicat filium. 

DECLAMATIO. 

Quid peccavi, cur abdicer?- num adversum pa- 
triam iners sum? luxuriae deditus, bella fugio? 26 
an adversus patrem impius? reor. in qua parte 

6 earm A || 7 ministerioram B , mysteriorom F { S xit 
milia Aa | inscrip A 1 11 scriptom AaB ) certe AB, corr. 
Aer 1 12 dicerem B || 13 consisto A | 16 tmquam F || 21 
retis B II 24 adversus F ) 26 ^id certe non ve^reor Aer, cfs. 
Inst or, VIII, 3, 26; sed cf. II, 16, 9 



408 QUINTILIANI 

filii cessat ofGciam? ,^on optasti, inquit^ qnod 
volui." 

lam excedis legem taam: pater filio debes im- 
perare^ forti non potes. potes peregrinationemy 

5 potes militiam: sed non sententiam iudici[i]y non 
decretnm magistratn^, non praemium forti. quid 
enim lex ait? >fortis optetc. me nominat, et 
aeqnum est hoc mihi contingere: pugnayi. cum 
quo mihi res est? cum patre: non est contumaciter 

10 agendum. 

Ego yero etiam viri fortis optionem remitto, 
si aequum petis. quid petisti? ut abolitionem op- 
tarem. memento non omnia^ pater, nos posse pe- 
tere: praemium accipimus^ non regnum. nescis 

16 quantum sit abolitionem petere: accusatori silen- 
tium indicere, reum eximere, leges toUere. nec pro 
te tenuissem et praemium perdidissem. sed cuius 
abolitionem? ^^meam/' inquit. animadvertitis quo- 
dammodo parricidii reum. agam potius causam. 

20 Hoc praemium primum turpe est; deinde super- 
yacuum. turpe: damna&eris tuo iudicio in perpe- 
tuum. quanto gravius est a se damnari! tamen 
alii possunt dicere, igratia victi sumusc. deinde 
supervacuum: innocens eras. ^^at enim dubia est 

25 iudicii fortuna.'^ sed nobis non timenda. diluen- 
dum iudicium est: <^in)> invidia tantum criminis 
fiducia erat et in timore tuo. itaque apparuerunt 
iudicibus uua omnia et profuit tibi^ quod abolitio- 
nem non optavi: apparuit certa innocentiae fiducia. 

30 Ergo advocatum tuum abdicas, participem la- 

3—4 impetrare B || 5 sententiafi B || 5 — 6 iudicii non 
decretum magistratus AB, corr, edd. 1 7 optes P 1 11 vero 
om. B H 12 obolitionem A || 15 absolutionem F | accusatoris 
B II 16 reges Aa || 17 tennisset Ab | 21 damnayeria AB, corr. 
Aer, fortasse * damnareris || 26 ^in]) Gr |j 29 innocentia fidn- 
ciae F 



DECLAMATIONES. CCCLXXIL 409 

boris? de me facile est: inveniam patrem; sed tibi 
timeo: soles enim periclitari. 

cccixxn. 

Pnlsator educatoris expositus. 

QUI PATREM PULSAVERIT, MANUS EI INCIDANTUR. 6 

TALIONIS SIT ACTio. Quidam expositum sustulit, 
pro filio educavit. pulsatus ab eO; tamquam 
pater manus incidit. agnitus est adulescens. 
advocato naturali patre cum educatore agit 
talionis. 10 

, DECLAMATIO. 

Sceleratissimus omnium, iudices, iuvenis, ingra- 
tus, yel quia lucem beneficio meo accepit yel quia 
[in] patrem: bis parricida est, semel domi, iterum 
in foro. quam merito cmentas perdiderit manus, 15 
si quis adhuc dubitabit^ aspiciat: iterum me in 
conspectu yestro pulsat; etiam truncus ac debilis, 
sola rabie integer, in miserum senem incurrit. quid? 
si haberet manus? ac ne quis illum coercitum 
poena putet^ etiam audacior factus est. debilitatem 20 
meam concupiscit et ei praecipue corporis parti 
irascitur^ per quam yiyit. fateor^ iudices, fateor 
praecidendas fuisse has manus, sed cum istum tol- 
lerent. nec erubesco (quod ab isto minimum est) 

4 ptilBatorein A B || dncatoris A || 5 incidatur B || 6 tha- 
lionis hic et postea B 1 8 plr A, patri B || 9 natnrari A || 14 

* [in], cf, 417, 25 aq, || domi om, Aa || itr A || 16 aspiciaet 
A 1 12—16 sceleratissimnB . . iuyenis, ingratns vel qnia . . . 
accepit yel qnia in patrem bis parricida est, s. d. i. i. foro, 
qnam merito. perdiderit .... aspiciat. una comprekensione 
omni a complexus JRo || 19 ^4 A || 23 procidendas A || secum 
dum istnm Aa ] tolerent B , colerent F 



410 QCTSmiASI 

nule Bodin ei crodelitatia quoqae rens fierL aane 
Gradelem me Tocet: dam ae oatendai. non tiineo, 
ne istnd in me crimen eiedibile ait, com miseri- 
eordiae meae adTovarina ipse monnmraitam ait. 
5 nam qnod pater parricidae adest, non miroT: debi- 
lem non timet; aliqasnA) enidelior, cnm eiiposait. 
Neqoe enim dabito, qaiboadam illnm somniifi 
et prodigiia commotam, qoia Tidelicet iatom parri- 
cidto deftmgi ntiqiie in patrem &itale erat, at ae 

10 meta liberaret, proieciaae. ille ergo cmdelta, iodi- 
cea, qnem soloa iate camificem Tocat, acceaei miti 
Tnltaj miaeritaa som: ad saiiunam: j^lii^ nn saatoli, 
qiiem proiecerat pater; nec (^oc^ contentos, filii 
loco habai. quid hac indoigentia [qaid] profecerim 

16 qoaeritiB? — : eSeci, ne deeaaet, qoi palsuet aenem: 
ille, qoem praesidio snatoleram, ille, qoem Tindi- 
cem etiam adTeraaa alienoe speraTeram, tam aperte 
palsaTCrat, at ne infitiari qnidem posset. stoltas 
eadem indalgentia etiamnnm perseTerabam et qaae- 

20 rentibas amicja, a qao essem polsatas, mentiebar. 
>qaid ta, inqainnt, expectas, donec occidatc? ra- 
paerani me in foram: ostenderant Terberati oris 
notas, iste faasas eai; iadez damnaTit; camifez 
manoa abstalit: nihil in illo iadicio menm, niai 

26 netae, fait. dam iactaiar tota ciritate parricidiam, 
iDTenit impietaa orginem soam: en, at Tidetia, ite- 
Txaa polsat. „TaIionem, uiqait, peto." 

Qnid agia? cradelitatis arguis? quem aaltem pol- 
saTi? misereri soleo etiam alienomm. ego te, cam 

Satem A | 6 aliqnando AB, corr. Gr \ 8—9 
i, eorr. Gr | 9 defngi Ab | q A [ 10 iUa e[r)go 
Al iniBerhi* B | sue B— P j alientm AerflS 
l [qnid] Fr | 14—16 qnid? hac indnlgeiilia qn. 
16 iUb qni prae*. B | 20 & om. AB— P | 21 
B I 28— 2S Terbentionii notai B | 26 pletns 



DECLAMATIONES. CCCLXXn. 411 

meus esses, debilitavi: num per vinum? num per 
furorem*? num iratus? talio iniuriae ultio est. in 
hoc scripta est lex, ne quis inpune petulans sit. 
hoc ergo dicis^ me iniuria abstidisse? lege incidi; 
nec ego, sed camifex. quidquid lege factum est, 5 
vindicari lege non solet. et qua lege? >qui pa- 
trem pulsaverit*. „Sed tu, inquit, pater non 
fuisti.'^ Puta: iudicia tamen iudiciis rescindi non 
possunt. 

SERMO. 10 

Hic de sanctitate iudiciorum. 

DECLAMATIO. 

Sera post damnationem innocentiae defensio 
est. istudy quod nunc dixisti, ante dixisses. sed 
non potuisti dicere; pater tuus eram, iure praesentis 15 
condicionis. abdicare itaque potui; occidere potui: 
omnem potestatem, tamquam in filium, exercere. 
miraris? nec ille potuit contradicere, qui pater 
erat ,,non eras, inquit^ naturalis.^' tanto igitur 
plus merueram: alienum sustuleram, cum essent, 20 
qui suos proicerent. sed ut non fuerim, tu tamen 
putasti patrem. lex autem mentem punit. ut scias 
verum esse hoc: impetravi. ^^sed tu, inquit, sciebas 
non esse filium taum.^' poteram quidem dicere: sed 
meritis pater eram; sed tu tamquam patrem ceci- 25 
deras. sed testor, nolui: expositum quoque coUe- 
geram: indignati sunt amici; ipse fassus es. 

Quid nunc facies? praecides manus^ quae te 
sustulerunt? 

3 sint B~P J 5 nec ego om. B || 13 N A || 14 quod 
nunc dicis jBo || 16 occidere potni om. B || 17 fiUo B || 18 
— 19 qui pater ^nondum^ erat attct incert ap. Aer | 21 
proiecerent Aa || 2i scire AB , carr, Bo 



412 QUINTILIANI 

cccLxxni. 

Ornamentis redemptas. 

Abdicabe liceat. sepclcbi violati sit actio. 
Amissa uxore et defossis in sepulcro eius or- 

6 namentis superduxit filio noTercam. captus a 

piratis pater de redemptione scripsit. morante 
filio, uxor ex sepulcro prioris uxoris eruit or- 
namenta et misit. ob hoc a privigno sepulcri 
violati accusata et damnata est. pater redit 

10 et abdicat filium. 

DECLAMATIO. 

Ante quam parricidium inertiam obicio: non 
es peregrinatus, etiam me peregrinante. coactus 
sum tuas yices sustinere. sed dices, non totam do- 

15 mum in periculum committi debuisse.' remansisti, 
ut redimeres? redime patrem captum! deseruisti: 
maximum crimen^ immo parricidium. quantum in 
te fuit, occisus sum, et gravissimis quidem tormen- 
tis. neque esi^ quod paupertatem excuses: impietas 

20 fuit. moraris: et quid facis? ut sciam otiosum, 
accusas. hoc vacat? et quam accusas? uxorem 
meam. 

„Sepulcrum, inquit, violaverat." Quid ad te? 
mea iniuria est; ego vindicabo. sed ne ego qui- 

25 dem debeo: recte violavit. ^ut scias^ inquit^ pec- 
casse: damnata est.^ miraris, absente viro? ego 
te, uxor, damnavi; optima feminarum: sed vindicabo. 

1 CCCLXXII AP II 2 redemstus A || 4 def ossis A || 6 
orante A, moranti B || 7 et B, e P || 9 acc. etiam nata est 
B II 12 paricidium A || 15 rem auxisti B 1 16 ut redimeres 
patrem captum. edd.; item cum signo interrogationis Bo 
19 accuses Ba || 20 occisum B 



DECLAMATIONES. CCCLXXIV. 413 

CCCLXXIT. 

Abdicatns lieres ob tyrannicidinm. 

Abdicatus de patebnis bonis nihil habeat. 
Quidam hortatus est in tyrannicidium filium. 
nolentem abdicavit. moriens scripsit heredem, 6 
qui tyrannum occidisset. abdicatus occidit: 
petit bona. 

DECLAMATIO. 

>AbdicatuS; inquit, ne quid de bonis pa- 
tris capiat.« patema haec esse bona constat; 10 
abdicatum te esse aeque patet: quae ultra quae- 
stio est? 

^Heredem^ inquit, scripsit tyrannicidam; ego 
autem tyrannum occidi." Nihil refert, an aliquod 
ius postea adquisieris: filii perdidisti. lex enim, 15 
quae abdicatis paterna bona negat, per omnia illos 
amovet. supervacuum namque erat^ abdicatum sub- 
movere, qui alioqui perdiderat patemam domum. 
igitur lex i[s]ta scripta est, ne qua lege reverti in 
domum posset. <»ne quid, inquit, ex bonis ca- 20 
piat<:)> licet ergo sis tyrannicida; non prodest tibi. 
nec ulla lex reducit^ quem aliqua exclusit^ et sem- 
per, iudices, potentior lex est, quae vetat, quam 
quae permittit. [ne quid, inquit, ex bonis capiat] 
hoc etiam in magistratuum potestate servatur: et 25 
plus potest [inquit] unus qui vetat, quam omnes 
qui iubent. in permittente enim libera potestas, 
in vetante poena est. Deinde haec lex publica est, 
ad omnes pertinet: testamentum privatum est. po- 

9 qnid et de B || 1^5 fili B || 17 admonet B | 19 ifs^ta 
Sch 1 20 <»ne q., i., e. b. capiat<:> Sch || 22 N A || excludit 
B I 24 [ne q. i. e. b. capiat] Sch 1 26 [inqnit] Bo; p. in his 

nnu8 Obr | 27 intmittente A 



414 QUINTILIANI 

tentius est^ quod in albo lego^ quam quod in testa- 
mento. 

^ed pater, inquit, voluit me esse heredem^ et 
ideo tyrannicidam scripsit^ quia sciebat me factu- 
5 rum tyrannicidium/' Falleris: te namque minime 
Yoluit. nam si yoluisset, scripsisset »filius meus^ si 
fecerit tyrannicidium; heres mihi sit.« nunc autem 
apparet, dolentem iratumque scripsisse et adoptare 
in locum filii tyrannicidam voluisse, quia in virtu- 

10 tem tyrannicidae filium excitare non poterat. ira- 
tum tibi dico fuisse: abdicavit. numquam leviter 
excandescunt patres. et qua causa? quod tyran- 
num non occideras. vides; quemadmodum inertiam 
execratus sit, ne iudiciis quidem malis excitatam. 

16 tantum abdicayit? immo: non reduxit. passus est 
exulare; ne moriens quidem miseritus est: etiam 
testamento exberedayit^ etiam alios adoptayit. 

SERMO. 
Ultimae partes aequitatis. 

20 DECLAMATIO. 

„Tamen, iuquit^ tyrannum occidi" Puta te me- 
ruisse: habes praemium a re publica. illud yirtutis 
praemium debet esse, hoc inertiae supplicium. sed 
quando occidisti? testamentum te excitayit. 

25 SERMO. 

In ultimo tuenda mortuorum iudicia: commen- 
dabimus iudicibus testamenta. nuUam autem ma- 



1 lege B II quod test. omimo in B 1 11 t. timido fd. Ab et 
edd, II 14 iudicii B, j^nblicis Ghr; sed cf, in indice vocem w- 
dieii || 16 miseritns] interfectns B|| 17 exere A||19 partis 
AB 11 24 te om. B || 26 commendavimns AB | 27 nnllnm B 



DECLAMATIONES. CCCLXXV. 415 

iorem illi fieri posse iniuriam, quam si hunc here- 
dem habuerit. 

CCCLXXV. 

Fortls^ filins proditionis rei^ frater desertoris. 

Proditionis reo patre alter ex filiis deseruit^ alter 5 
fortissime pugnavit. rogavit pater^ ut aboli- 
tionem suam optaret. ille fratris inpunitatem 
optavit et in iudicio adfait patri. pater abso- 
lutus abdicat. ille C. D. 

DECLAMATIO. lo 

Fateor^ non possum lusus arguere, qui donari aetati 
possunt. non est luxuriosus, ^sed superbus^^ sed con- 
tumax: haec minus ferenda sunt vitia. dicas Ucet 
<te> fortissimum: quid mihi prodest, si magis patrem 
contemnis? ^^Mea^ inquit, lex est.^' Quidquam tibi 15 
me yivo tuum est? ego te in aciem misi; mea est 
virtus, mea lex^ mea optio. non iniquam rem po- 
stularem^ si dicerem >amicum reum vindica^: quid? 
si patrem. etiam innocentem urget conspiratio. 
„Sed turpis est^ inquit^ abolitio.'^ Quid ad te? ego 20 
meae condicionis arbiter sum. ^^Sed^ inquit, super- 
vacua erat: innocens eras.^^ Quid autem? ego quia« 
nocens eram, petieram? verebar fortunam iudicio- 
rum et exempla. ,^Sed fratris^ inquit, salutem optavi.'' 
lam ergo noli dicere^ »superyacua abolitio fuit.« 25 
alium enim mihi praetulisti: et innocenti nocen- 
tem; reo damnatum, qui certo perire debebat. si 
misereris tuorum^ eos saltem adiuva; de quibus iu- 
dex etiamnum dubitat. ;;Quid ergo? inquit. peris- 

5 e z A I 12 <sed saperbas^ Bo || 13 Bunt om. B | li 
<te> Aer | 22 eras om, B |j autem] ad te Aer || 23 innocens 
B I 29 etiam non dubitavit B 



416 QUINTILIANI 

set?^' si me interrogas: occnpatas sum^ non andio; 
si patriam: desertor est. quaedam^ indices, com- 
paratio minnit. per se cmdele fnit, penre fratrem: 
sed comparatnm milii, tolerabile. qnid ergo? ego 
5 perissem? ^^fratrem, inquit^ serraYi.^ itaqne nnnc 
frater te abdicat: ille beneficii gratiam debet^ ego 
peccati poenam. sed quid? si non pietat^ seryosti, 
sed ut me occideres? quantum in te fdit; damnatns 
sum. ^^Adfoi'^^ inqnit. Alioqui abdicareris tantum? 



10 CCCLXXYI, 

Exposltns iuratas oh nuptias edueatoris ftliae 

<aMieandas>. 

Quidem moriens adulescenti, quem pro fiHo educa- 
yerat, indicaturum se yeros parentes pollicitus 
15 est^ si iurasset se filiam, quam relinquebat, 

ductumm uxorem. iuravit adulescens. ille da- 
cessit post mortem educatoris a natnrali patre 
receptus, quia non yult orbam divitem ducere 
uxorem, abdicatur. 

20- DECLAMATIO. 

Abdica^ tam cito? si non eram idoneus, non 
eram recipiendus. tam exiguo tempore quid pec- 
care potui? etiamsi quid peccavi, ignosce: nondum 

4 ego om. P 1 5 — 6 nnnc fratrem abdicat B | 7 peccavi 
B g pietati serristi AB, corr, Sch || 8 occideris AB [ 9 tm 
B, tamen P | 12 * ^abdicandus^ || 16—17 dixit AB, corr. 
Aer y 18 q n A, q an -B, qni ante P, corr. Aer || 16 — 19 iu- 
ravit adnlescens. ilje dec^essit. post mortem edncatoris a 
natnrali patre receptns, qiiia non vnlt orbam divitem da- 
cere nzorem om. Aa | 21 * abdicat AB 



DECLAMATIONES. CCCLXXVI. 417 

novi mores tuos. novitiis etiam servnlis ignoscitur. 
sed quid obicis? ^^Uxorem, inquit^ non ducis, quam 
volo." Quid tum? nescis nostri arbitrii esse matri- 
monia? adfectus nostri i;obis non serviunt: non potes 
efficere imperio; ut vel amem^ quem velis, vel oderim. 5 
matrimonium vero tum perpetuum est, si mutua 
voluntate iungitur. cum ergo quaeratur mibi uxor^ 
socia tori, vitae consors, in omne saeculum mihi 
eligenda est alioqui quid proficis invitum cogendo? 
repudiabo. „At enim, inquit; lege cogeris orbam lo 
ducere.^' Quid? tu illius patronus es? sine me illi 
respondere. si potest, lege illa cogat. interim noli 
mihi patriam maiestatem opponere. sed nimirum 
non potest cogere, et ideo non cogit: alioqui for- 
sitan illi responderem, [non] habere orbas privile- 15 
gium: sed vacuis indicere nuptias, non occupatis. 
,,Quid ergo, inquit^ orbam non ducis?'' 

Gaudeo, pater, quod misereri fortunae potes: et 
haec orba est^ et haec patrem perdidit. fortuna 
similisy indulgentia propior est. in eadem domo 20 
educati sumus: novi mores^ probo verecundiam^ 
probo genus. quid? si mihi a patre commendata 
est? quid? si rogatus sum? quid? si etiam iuravi? 
vis me fidem non praestare? et cui? qui me sustu- 
lit, qui patrem egit, qui te mihi patrem dedit, 25 
qui me H modo rogavit. non est quod dicas^ >ego 
cogo<: aeqne tamen peiero. et quales futurae 
nnptiae, quae periurio iunguntur? 

1 novicis A | 8 fort. * qnid ta nescis, nostri etc, | 4 N) 

A I nobis AB, eorr. Aer || 5 amet A | qnam Or^l N A {| 

igitnr Aa || 8 sclm A | 9 cogendnm B || 13 p atria A || 15 
[non] 6V 1 16 indncere AB, corr, Aer, indici Sch 1 25 e g i t 
A 1 26 qnemadmodnm AB, corr, jRoJLi^cogo eg aeqne Ba || 
periero AaB | 28 per viro B .<«i* V * B 

QuintUUni deol^ ed. Bitter. "' . ' f^ 27 




418 QUINTILIANI 

SEBMO. 

Ultima comparatio puellarum: illam esse divi- 

tem; facile inyenturam maritum: hanc in totum 

destitutam et nunc vere orbam, si eam hic qubque 

5 desert(erit. referendam esse gratiam expositos col- 

ligentibus. 

CCCLXXTn. 

rDcatus a patre in militiam^ yenenum terens. 

Pasbicidii sit actio. Pater filium in militiam 
10 vocayit. ille ornatus donis ad patrem rediit. 

adbibitis amicis petiit a patre^ ne se amplius 
mitteret; non impetrayit. iterum fortissime 
pugnavit; rediit. terens yenenum a patre de- 
prebensus est. interrogatus dixit se mori yelle. 
15 parricidii reus est patrL 

DECLAMATIO. 

Parricidii reus sum. 

Quaedam crimina ipsa magnitudine fidem non 
impetrant: parricidium aliquando legem non habuit^ 

20 nec inmerito. quis enim se fEicile yinclis naturae 
exolyat? yos estis, qui nascentes excipitis. itaque 
ad tantum nefas magna oportet serie parricida ye- 
niat et per hominum deorumque contemptum ad 
ultimum nefas conscendat. quid hoc est, iudices? 

25 maximum omnJum reo crimen obicitur et solum: 
nDn circumscriptus amicus; cessant etiam familiaria 

1 Declamatio AB, om, P; corr. Aer || 4 yero B || 5 de- 
sierit A, deserit B, corr, Bo, deserat edd, ||8 locatus A|| 
Locatns AB, corr, Aer || 11 petit AbB || ad pntre A || 15 pa- 
ter B II 19 aliqaando om. P || 19—20 habnit et nec Ba— P || 
20 8e om. A. \\ 24 iudicium B || 25 et om. B ) 26 maamicus A 



DECLAMATIONES. CCCXXm 419 

adnlescentiae crimina, et ne in scortis quidem reas 
male audio. plus fortasse quam putatis, iudices, 
pollicebor: non quemlibet ex illis subselliis; sed ac- 
cusatorem ipsum laudatorem dabo: numquam ab- 
dicayit. quidni non? abdicaret, cuius non solum 6 
innocentiam, sed etiam virtutem cognoverat? Fa- 
cinus indignuml inter speciosa militiae opera in- 
pietatis privatae reus sum, sponsor salutis publicae. 
non sunt eiusdem pectoris vitia et virtutes. etiam 
pro alienis patribus dimicare soleo. 10 

Sed forsitan non solum puram, sed etiam spe- 
ciosam innocentiam gravet in parricidium causa: 
numquid abdicaveras et exuere naturalem indulgen* 
tiam prior docueras? an etiam [in] hereditatis cu- 
piditate volebam te occidere? scilicet immensis lu- 16 
zuriae oneratus damnis. an infeliciter te iubente 
pugnayeram et raertiae poenam verebar? ^Jmmo, 
inquity invitus militabas/' sic fit ergo^ ut quisquis 
hostem timet^ patrem occidat? ergo iners sum?— : 
atqui parricida non solum audax debet esse, sed 20 
etiam temerarius. invitus? — : quid ergo? rogare 
non possum/ad preces decurrere, non ad yenena? 
iterum adlegare amicos non possum? denique <^si^ 
perseyeraSy mori non possum? finge enim, qualem 
te yelis esse. orudelem? et hunc iudex yindicabit, 26 
et propter hunc occidet filium? sed melius ego de 
te iudioo. puto te omnia indulgenter imperare filio. 
avida est gloriae paterna pietas: nostra tirocinia 
timidiora sunt. numquid offenderis, si te laudo? sed 
ne tali quidem patri parco? 30 



9 et oifi. B I et tam B 1 12 urgeat Ohr || 14 [in] Aar 
19 tiiiient Ba, tnuens BbP || 20 non Bom andax B | 21 inyi- 
toB <mi]itabam>? Aar ) 22 advena B || 28 <Bi> Aer || 26 
indes B— P || 26 preter B || occidit AB, corr. edd, | 28 tyran- 
nicidia B |l 29 nnnc qnid P ) 29 — 80 sed natali Aa 

27* 



420 QUINTILIANI 

Qaemadmodam occidere yolo? condacam per- 
cosBorem? insidiabor peregrinanti? nihil horam est: 
meas manas inquino et sic paro venenam; ut de- 
prehendar. secreta sunt parricidarum scelera. 

6 ;;Our ergO; inquit, venenum habuisti?^' mise- 
ram liberandae adulescentiae meae sortem et malis 
quoque ipsis tristiora remedia! excusandum est, 
quod ne diluerem^ mori yolueram: et ultimae cogi- 
tationes revocantur ad iudicem. paulo minus quam 

10 post fata arcessor reus. sed ne fallam te, pater, 
respondebo verbis fortunae meae^ respondebo quod 
soleo, id est, non alius reus^ quam filius: mori yo1o« 
quanto facilius tibi mortis causas^ quam parri- 
cidii reddaml immo passim obiectas et publicatas 

15 tantum non transibo. mori volui. quaeris quare? 
quia natus sum ad miserias hominum^ incendia, 
naufragia; bella. felices^ qui suo arbitrio moriun- 
tur. »Scipio^ inquit^ bene habet< (puto quia ultra 
pugnaturus non erat) Cato: num et ille peccavit? 

20 idem feci, quod Oato. ad quietem hoc iter est et 
dulcis quaedam ad securitatem via. quare mori 
voluerim quaeris? en! quia vivO| reus sum. quare 
mori volui? vides enim, ex voto adulescentiam 
egeram: nihil umquam me offendit, quamquam in- 

25 terim et secunda ad u<[er]>sum me[um] faciunt; 
quidquid rogavi te, pater^ etiam solus exoravi. pace 
maiestatis tuae dictum sit: non omnes tam fortes 
sumus, non omnes bella sustinere possumus. sed 
non quisquis occidere hostem non potest^ continuo 

1 quemadmodum et occ. B || 7 strictiora B | 10 arcersor 
AB, arcessor P || 12 rens om, B 1 13 facillius A 14 subiec- 
tas B II 15 tamen P || 19 pngnatnms nltra B |j num om, P || 
22 viTam AB, carr. 6rr j| ne, qnia vivam, r. sim Sch || 28 
indez P 1 24 egram B, aegram P | nihilum qnam B | 25 
eecnndnm B j| ad nsnm menm AB, corr, 8ch || 26 rogavit et 
pater AB | 27 tamen B 



DECLAMATIONES. CCCLXXVH. 421 

patrem potest. Yaria sunt ingenia: f alii otio 
delectantur y ego tecum volebam militare. f en 
parricidam! sub iudicio tuo yiyere yolo: in hoc 
etiam ambitiosus apud te^ pater, amicos adhi- 
bui. sed postquam iussus sum^ >obsequendum est^ 5 
inquam; patri: eamus in bellum. quid habeo^ quod 
pro me timeam^ si de filio pater securus est?« vidi 
alios stemiy alios fugari^ universos exercitus caedi. 
dedi me periculo; subieci^ tamquam yilis mihi^ for- 
tunae: et ideo^ puto; miser vici. tum vero in aesti- 10 
matione periculorum ac vulnerum, >quid? hic, in- 
quam, nemo vincere potest, nisi mori voluerit?< 
redii in domum patris: nuUa erat missio, ne post 
victoriam quidem. »si necesse est^ moriamur^ in- 
quam^ sed domi: ibi certe pater sepeliet.« inter 16 
haec tamen patemam clementiam sperans >videat^ 
inquam, pater, deprehendat: qui roganti non credi- 
dit, morienti credai< ipse me cum veneno obtuli^ 
ut essem miserabilis. sed^ ut video, crudeliorem 
feci patrem; et nunc intellego: filium perire volu- 20 
isti, cum in aciem misisti. 

Si perseveraS; venenum redde: liceat meis in- 
stmmentis mori. sed miserere heredis^ miserere 
viri fortis: iudicio impetrem, quod per amicos ex- 
orare non potui. 25 

2 volebam laborare Or, alii alio delectantur: ego tec. 
volebam ^vivere, nolebam^ militare JRo; ipae tentaveram * 
<[alii negoiio^ alii otio dei.r ego teoum noleibam militare || 
3 dicio A y 8 exercitos A || 9 me me B || 10 tam vero tam 
▼ero B, tam yero P || 13 redi P | 17 deprendat A g 20 et 
non int. "P et Pi\\ 19—23 ut essem miras yenenum ete. Aa, 
serabilis in contextu verhorum adiecttm db Ab, religua in 
margine vnferiore euppleta, sed eadem postea cuJtro erasa, ut 
vix passim sinffulae litterae possint discerni || 24 yir A || 
24^26 exorare A| per amicos impetrare potui B 



422 QUINTILIAKl 

SERMO. 

Hoc est difficilliiniiTn in hac coniroversia^ quod 
in eadem condicione et parricidii et mortis est 
militiae metas: quem si infitiamnr, non habuimns, 
5 cnr ipsi yellemns mori; si fatemnr, habnimns, cnr 
patrem yellemns occidere. medio igitnr tempera- 
mento opns est. 

CCCLXXTin. 

Auetor pacis abdieandus. 

10 Yicta dnobns proeliis ciyitate, tertia instmcta acie 
pollicitns pacem adnlescens, si permitteretnr 
sibi cnm dnce hostinm loqni, 'post discessnm 
eomm qnia non indicat patri^ abdicatnr. 

DECLAMATIO. 

15 Non esse priyileginm parentibns datum fmen- 
tior.f datam esse video liberis respondendi po- 
testatem, et de abdicatione iudicem cognoscere. 
dico igitur certa esse, quae imperent patres: nayi- 
gationenii militiam; quaedam excipi: senatoris, ma- 

20 gistratuSy indicis sententiam: et liberos esse, quia 
cives. hanc yero noyam legem^ silentium crimen 
esse. cum abdicetur procacitatis petulantia, sub 
hoc patre tacere non licet finge te quaerere, quid 
amico deliberanti suaserim: extorquebis? qnare in- 

25 dex reum danmayerim? quam rationem senator in 
swtentia secutus sim? isto modo levissimis quo- 
que cansis expellemnr, et ntcumque delicatis yisnm 

4 infatiamar Aa | 5 ipse A Q 6 patrem om, P | 8 
CGCLXXVII B— P II 11 permitteret B || 12 discessus Aa | 16 
infitior. Gbr 1 datQm B || 18 imperant P || 2i et torquebas 
B II 26 som B 



DECLAMATIONES. CCCLXXIX. 423 

fuerit^ testamenta perdemus. abdicas. amavi? po- 
ta^i? et fortasse ista donasti. tanti supplicii quod 
crimm est? 

y^Npn indicas, inquit, quid locuttts sis/^ Finge 
noUe: licet magistratus non exigit^ patria non ex* 5 
igit; si proditorem putas, accusa. sont quaedam 
secreta; iudiceS| et animi parentum imperiis yaeani 

CCCLXXIX. 

Biyes a parasito sacrilego reus eaedis. 

Pauper et diyes inimici. dives pauperem quodam lO 
tempore cum uxore occisum ^sub]> adulterii 
crimine in publicum abiecit. postea dimissus 
ab eo parasitus, in sacrilegio deprehensus, e 
lege tortus inter alia dixit^ a diyite pauperem 
illum inimiciun iniuria oecisam. diyes caedis 15 
reus est. 

DECLAMATIO. 

Reo caedis quid obicitur? petulantia^ improbi- 
tas^ circumscriptio? ista ne pauper quidem obiecit: 
nec potuit latere ante acta yita sub eiusmodi in- 20 
imico, quem usque eo yehementem dicitis, ut mea 
manu esset iugulandus. 

Sed inimioum occidi? quem? pauperem^ qui ni- 
hil in curia^ nihil in contione poterat. inimici sunt 
ex parL sed puta inimieum fuisse: statini ad cae- 25 
dem confugiendum est? yerborum contentiones ar- 
mis finiuntur? etiam hostibus parcitur. Caesar Ga- 
toni yoluit ignoseera Deinde mea manu occido? 
tam efferati animi sum? non yenenum est^ non 

4 quidqnid A || 11 <8ab> Bu 1 19 qnide A || 22 iagalan- 
dum B I 2i contentione B || 26 est om. B || 28 dede mea 
A II 29 afferenti A, efferaci P 



424 QUINTILIANI 

percussor^ — et dives sum. Deinde com uxore? ne 
illi quidem parco? Deinde quemadmodum? rapio 
de publico? non clamat? non Quiritium fidem in- 
Tocat? et tanti facinoris parasitum conscium ad« 

5 Tocoy et eundem postea eicio? non timeo indicem? 

^^Quemadmodum ergO; inquit, uxorem corrupit?'* 

Alieni facti rationem a me exigis. qui scio, an hoe 

genere Tindicare se Toluerit; qui aliter non poterat? 

„pauper, inquit, fuit/^ quasi tantum pretiis mulie- 

10 res corrumpantur, praesertim diTites: immo inlece- 
bris et blanditiis magis capiuntur. utique, si quis 
domesticorum adiuTit, per parasitum factum: et 
ideo eiectus, ideo a nuUo receptus, quod eum lae- 
sisset) a quo liberalissime exceptus est. 

15 ^At enim dixit parasitus/' Primum unus testis 
est*, deinde parasitus. ^^Tortus dixit.'^ Eo minuscredo: 
mentiuntur plerumque torti. deinde hic habuit men- 
tiendi causam, quod expulsus est^ quod sacrilegium 
propter inopiam admisit. adstiti praesens: inde ille 

20 exarsit Talidius et fefellit. hinc reus factus sum. 

CCCLXXX. 

Crux serlpta serro non dantl Tenenum. 

De iniusto supplicio tbibunos appellabe li- 

CEAT. aeger a serTO, cui libertatem scripse- 

25 raty Tenenum peti<[i)>t. nolenti dare crucem 

scripsit. heredes Tolunt supplicium sumere. 

serTus appellat tribunos. 

DECLAMATIO. 

^^TestamentO; inquit^ cautum est.^^ Ideo tribuni 

6 corripit Aa || 10 peentiin A 11 23 tribano appellari B tl 
Hcet Ba || 26 * peti<i>t 



DECLAMATIONES. CCCLXXXL 425 

cognoBCont non utrum scriptam, sed qnare scriptum 
sit. crux scripta est: quare? quid commisit? ante 
actam Titam scrutemur: video illi prius libertatem 
fuisse scriptam. quid igitur tam subito peccaTit?. 
numquid venenum dare domino voluit, quo citius 5 
libertate frueretur? in contrarium incidi<t>. non 
periclitaretur^ si dedisset. ^^petenti, inquit, domino 
non dedit" 

SERMO. 

Quaestio, an omnibus imperiis parendum? an 10 
aegri? an huic imperio? hic, primum non debuisse; 
deinde non potuisse parere. XJltima supplicii figu- 
ratio^ sub eiusmodi titulo. 

CCCLXXXL 

NoTerca torta filiam consclam dlcens. 16 

Vbnefica torqubatur, donec conscios indicbt. 
Quidam filio superduxit novercam et ex illa 
idiam filiam suscepit. amisso filio ambiguis 
signis uxorem ream fecit. confessa illa in tor- 
mentis communem filiam consciam dixii ad- 20 
est filiae pater. 

DECLAMATIO. 

Ut sciatis, iudices, nocentes tantum a me vene- 
ficii reas fieri et hanc non immerito praeteritam: 
proferte a sinu nutricis ream. non peccant hi anni, 25 
ne in novercis quidem. parvulae serpentes non 
nocent; ferae etiam mansuescunt. persona yirgo 

1 sed qnare scriptu, sed qnare scriptu Aa ) 8 prins illi 
B 1 6 incidi^t^ Aer | 11 aegro AB, corr, 6V 1 an huic] ad- 
hnc B H 17 q A II 17—18 illa aliam in ras. habet A, ea 

aliam B; an *[aliam] (F) || 2i reos edd. || 25 profert P et 
edd. I M A 1 peccavit B ) 27 fere AB 



426 QUINTILIANI 

est, eausa soror: quam yalde a fratre dileota est! 
quemadmodum mortuum flevit! 

yySed mater; inquit, conseiam habuit.'^ Primum 
floeleratis naturale est, alienam consci^tiam fugere; 
5 deinde, si quaerant, adiutores qua^rere. quod autom 
adiutorium in puella esse potuit? ejpit Tenenum? 
an confecit, ut fratri daret? quid? ipsa pririguo 
non potuit dare? 

SERMO. 

10 Hic verba |>atrisy appellantis filiam, illius ex- 
pavescentis timorem. 

DECLAMATIO. 

Ego eerte interrogavi: >quid est, inquit; vene- 
num?4: 
15 Gur ergo dixit consciam? ut me orbaret. nihil 
dulcius est ultione laesae. et prorsus non frustra 
hoc cogitavit. certe si non aliud^ iudicio patrem 
torquet. 

cccLxxxn. 

20 Tyrannicida conductns. 

GUIUS OFEBA TYBANNUS OCCISUS FUSBIT^ FBABHIUM 

FETAT. Dives senex adulescentem robustum 
in tyrannicidium pecunia data conduxit occi- 
dit adulescens tyrannum. certant de praemio. 

8 Bed mater inquit: ^consc. habm[t]<: Grr || 10 matris 
AB, corr. Bo || 11 timor (?) Bo || 18 inqoit om. B || 16 dul- 
cius est dulcias est B | 17 alio B 1 22 adalescentu A 



DEOLAMATIONES. COCLXXXn. 427 

DECLAMATIO. 

:>Cu.ius opera^: inquii operam puto laboris 
esse, proelii; armorum. tu quam dicis operam? 
consilii? atqui nemo, ut proposuit sibi tyrannici- 
dimn, continuo tjrannicida est tuum ipsum con- 5 
siliuiA quid profdsset citra manum me^? ergo 
operam lex desiderat: ideo tantum concedit prae- 
mium. atqui si haec opera est, ego pugnavi. 

„Sed ego, inquit, conduxi." Puta; nempe con- 
duxisti; ut tyrannicida essem; tamquam si condu- 10 
xisses, ut gladiator aut histrio essem^ si conduxis- 
ses, ut hominem occiderem: nempe ui ego tenerer. 
y,non tua sponte tyrannicidiuin fecisti.^' istud om- 
nibus dici potest: illum sororis raptus accendii, 
hunc uxon& stuprum. age, si hortatus esses in 16 
tyrannicidium; praemium peteres? Sed tu me pro- 
pter mercedem tuam pul^s tyrannicidium fecisse? 
tantum meritum mercennariae operae imputas? non 
est humilis pectoris libertatem publicam capere. 
etenim si tua merces moTere me potuit, multo ma- 20 
gis praemium movit: et ideo ad me yenisti; quia 
intellexisti a vultu cogitationem iyrannicidae. „Cur 
ergo, inquit, mercedem accepisti?" Non cupiditatis 
causa, sed pignoris: quia temptari me putavi et te 
a tyranno summissum. 25 

„Quid ergo, duo praemia feres?" Ideo tyranni- 
cida^non^sum? et tu iam habes praemium: patri- 
monium, liberos, tyranni mortem desideratam. 

3 tnm B, an * ta^a^m (?) 5 ipBius i2o y 6 profmsse et 
B H 7 desideret B || ideo notat Bo iS operatS. est A || 11 ut 
gl. a. h. e. 8. conduziBses om. Aa || 12 et AB, corr. Bo \\ 14 
*accendet A, accedit B || raptus A || 16 huc B || sororis 
AB, corr. 2^0 || 16 fort. *et tu || 18 tantum praemium ^ 
merc. B | mercenariae A || mercenfi A || 22 ayoltxi A || 
voltu A||24pignorisA|| 26 Ideo tyrann. 8um. edd. sec 
AB II 27 <non> Bo || ut AB, corr. Bo jj at {sec. Obr) tu tria 
iam habes praemia Sch 



428 QUINTILIANI 

cccLxxxm. 

Rapta male traetata. 

QUAE VIRXJM MALAE TRACTATIONIS DAMNAVERIT, 
DUPLAM DOTEM EECIPIAT; 81 INDOTATA NU- 

6 PSEBIT^ LiTEM AESTiMET. Rapta nuptias opta- 

vit, postea yirum malae tractationis damnayit: 
litem morte aestimat. 

DECLAMATIO. 

Nimio amore et sollicita inquisitione hic ofifen- 

10 dit uxorem. Tenit illa in forum gratiosa; ne nos 
quidem obstitimus, quo minus vinceret; ut scire- 
mus^ quanti dotem aestimaret. iudices dixerunt: 
»quidnosintercedimus? optime ipsis conyeniet. haec 
tamen, ne sine causa in forum yideatur yenisse, 

16 ferat aliquid solatii: bene credimus illi eius patri- 
monium^ cuius capiti perpercit.« yeneramus hilares 
ad aestimationem, at ista^ »quid mihi, inquit, cum 
pecunia est? mortem desidero.« putat se, ut occi- 
deret^ yicisse, quae yicit, quia non occiderat. ob- 

20 sequendum est tibi, adulescens: nihil in mulierem 
dicam: sed patiaris causam tuam defendi. 

Dicimus pecuniarias lites esse; litigatorem 
esse non reum^ non qui de capite sortiatur: illud 
iudicium yocari, quaestionem, quidlibet potius 

26 quam litem. ^^item^ aestimet^« inquit: quam 
familiare, quam cotidianum yerbum est? si quid 
commodatum non redditur, nota sunt yerba postu- 
lantium, »quanti aestimet.4: ergo pecuniarium yer- 
bum est, huic tu mortem putas subici? yeneficus 

12 qnanto A 1 13^14 haec tamen om, B || 16 illares 
Aa, hillaxes Ab, hylares B || 18 est mihi mortem B || 19 yi- 
cisse q. y. q. n. occiderat om, B || 22 — 23 litigatorem esse 
om, Aa II 25 ^litem^ Jer || 28 pecuniarum B 



DECLAMATIONES. CCCLXXXIV. 429 

exulat, alii scelerati mitius puniuntur: malae tra- 
ctationis danmatus occidetur? ^^Mea; inquit, aesti- 
matio est^': Immo iudicum. tua in una lege est^ 
quam habuisti; et lex ubi perire Tult hominem, 
aperte significat: >desertor occidatur.<: 6 

SERMO. 

Ultimae sunt preces, ut exoretur mulier. 

DECLAMATIO. 

Serves munus. nam removeas licet secures: si 
irasceris, morietur alioqui. putas illum reHctarum lo 
nuptias tuas? denuntio, iterum rapiet. 

CCCLXXXIV, 
Yirgo immolata pestileiitiae. 

In pestilentia responsum est, yirginem immolan- 
dam. sorte ductam pater yirginem negavit; 16 
magistratus immolavit: non finiebatur pesti- 
lentia. iterum sortiti sunt. altera immolata 
est: sedata est pestilentia. prioris patri magi- 
stratus caedis reus est. 

[Coloratae.] 20 

<DECLAMATIO.> 

Sortem filiae tuae deus inter yirgines esse no- 
luit, sed tamquam alienae turbae exemii 

3 iadiciam B || in bona lege B | 10 delatnram AB 
dilaturum edd.; corr, i^ || 19 reas caedis B || 20 Coloratae 
AB— F (tn codice B r%tbro colare pictum), Declamatio F || 23 
aliena ex arbe exemitar B 



430 QUINTILIANI 

CCCLXXXV. 

Lenoni rens^ qni meretrici amatorinm dedit. 

Damni iniubia dati sit agtio. Adulescens cum 

amaret ancillam meretricem et multa ei do- 

6 nasset; amatorium ei dedit. videbatur amare 

ancilla adulescentem. agit leno cum eo damni 

iniuria dati. 

DECLAMATIO. 

Si quis utramque partem inspexerit; intelleget 
10 profectO; ex utra parte sit damnum. nam lenonis 
inpudentiam satis admirari non possumuS; qui^ non 
contentus in lupanari venditare ancillam^ in foro 
venditat^ quo plures amatores inveniat. quod si 
aliquid valet amatorium, fateor^ hic bibit. 

16 SERMO. 

Bei gestae ordinem quia necesse est exponere, 
in eiusmodi ^causa^ persona <^adyocati opus est cui 
non^ necesse est erubescere. quaestiones illae sunt, 
an leno damni iniuria dati agere possit? an in- 

20 pune illi iniuria fieri? an^ cum suam iniuriam non 
possit vindicare, mancipii possit? an^ si mancipii 
non potest, prostituti possit? quid sit damnum da- 
tum esse^ cum quis non habeat, quod ante posse- 
derit? etiamnum, ut in primo loco comparatio per- 

25 sonarum, utrum credibilius sit adulescentem intu- 
lisse damnum; an accepisse? felicem esse <^eam^ 
aetatem^ si servare possit sua: et lenonem circum- 
scriptum quis crediderit? 

5 ei om. B || 16 qni F, cni edd, 1 17 * ^cansa^ persona 
<adv. o. e. c. non>; cf, 24,28—29; 61,13j 226,5—10 1 19 



potest F II 22 prostitutae G^ || si B || 24 in om. B || 26—27 
*<eam>; aetatem <hanc> Sck 



DECLAMATIONES. CCCLXXXV. 431 

DECLAMATIO. 

Quamquamy ut fecem damnum^ merito relata 
tibi talio est, propter quem damna omnes faciunt. 
leno est publicum damnum. atqui ^tu^ tuam an- 
cillam habes. „Malo, inquit, exemplo datum est.^ 5 
Quidni ait, civitatem stare non posse, quia mere- 
trix amet? ^Amatorium^ inquit^ dedisti.^ Damni 
agis et veneficium obicis? 

SERMO. 

HiC; an amatorium effectum habeat? quid enim lo 
si deformis det; si debilis^ si caecuS; si pro absente? 
numquid enim mandata medicamentum accipere? 
et illud prius: quomodo animum mutet; quod cor- 
pori non noceat, per quod transit? f et mutat 
animum^ ut indulgentiam praecipiat f isto modo 15 
lenonem diyitias in manu habere. 

„Gur ergO; inquit, dedisti?^ Multa miseros etiam 
sine ratione temptare. huic, cum tristis esset^ super- 
venisse anum: monstrasse; hunc^ antequam daret 
monstratam potionem, ne quid noceret, priorem bi- 20 
bisse: reum autem sub hac culpa esse^ quod no[n- 
tajcuerit. 

Ultima figuratio, quemadmodum leno damnum 
aestimaturus sit: nimirum voluisse illum aestimare 
ancillam, et fortasse huic vendere. 25 

Supra eliam illud quaeremus, unde intelleg&t 
amare ancillam. quod saepius yeniat? hoo illt«m 
semper fecisse dicet: nempe amat, sine illa non 

2 *fecierim AB. dederim Sch || 8 talio A 1 qnem om. 
X I dooa Aa I 4 ^taS 22o | 8 agis] materiam X 1 10 an <m, 
B II amatomm Aa || nabet X ] 14—15 transit? et mntet a. 
ut ind. praecipiat? Bo; fort, * transit? et mataverit an. nt 
ind. praecipiat, iBto modo etc, Q 21 — 22 non tacaerit AB, 
corr, Bo \\ 24 aestimataris Aa jj 27 illam AB, corr, Aer || 28 
*8aepe AB 



432 QUINTILIANI 

potest yivere: hoc est miseri iuvenis amatorium. 
et illo loco dicemus^ non posse illum aliquando 
damnum sentire, qui nullo labore tantos quaestus 
faciat. invidendum illi, nisi leno esset. 



6 CCCLXXXTI. 

jg>A.lcrates cnm gladio. 

Beus est JphicrateS; quod yim iudicio fecerit^ cum 
Cotyn Tbracum regem in id adduxisset et 
gladio cinctus ipse yenisset. 

10 DECLAMATIO. 

Non tulimus tabellas, sed fugientes proiecimus; 
non iudices reum absolverunt; sed reus iudices. 
quid est yis? haec fit alias patientia, alias metu; 
quorum alterum ad corpuS; alterum ad animum 
16 pertinet. si male iudicatum est, fuit aliquid; quod 
iudex timeret. hoc sic probo: qualis in iudicium 
Tenis? ego illum habitum reorum noveram. ad 
summam^ id solent rei a iudicibus petere, quod 
nuper iudices petiere a reo^ ut sibi parceret. 

20 SERMO. 

Beus dicit: ^non, inquit; hoc animo feci, ut vim 
facerem: ideo, inquit, gladium o^i, ut illo me, si 
innocens oppressus essem, interficerem.^ 

6 Epicrates AB, corr, Gr \ 7 epbicrates A, epicrates 
B II 7—8 cum tadiracum Regem en id B 1 9 canctas Aa || 
17 ^non]> noveram Aer \ 19 parcerent B |j 21 dicet J.er |^22 
xetali AB, cwf, Gr^ mecam tali Obr \ 23 suppressas B 



DECLAMATIONES. CCCLXXXVni. 433 

cccLxxxvn. 

Fortis abdicans seryatnm desertorem. 

^ater^ filiuiH; cuius desertoris salutem ipse fortis 
optaTeraty abdicai 

DECLAMATIO. 6 

Duas leges habui, viri fortis et patris. viri for- 
tis legem transtuli in patrem^ patris in yirum 
fortem. 

cccLxxxvra, 

Ayia testis. lo 

Qui habebat matrem, duxit uzorem, ex qua natum 
filium aviae nufariendum dedit. moriens here- 
dem filium fecit; substituit uzorem; dispensa- 
torem suum manumitti iussit. puer reductus 
ad matrem et ab ea in fundo maritimoy visis 15 
piratis; relictus non comparuit. post paucos 
dies cadaver confusis lineamentis; quod filii 
putaretur, in idem litus eiectum mater ductis 
sepelivit exequiis. dispensator manumissus ab 
ea, post aliquot annos negotiatum profectus, 20 
adulescentem, quem dominum diceret^ apud 
venaliciarium repertum iudicio adserens evicit. 
cum eo revertit in patriam. puerum agnoscit 
avia; negat suum mater. 

DECLAMATIO. 25 

Causam^ iudices, probatam peregre, probatam 

8 ^ater^ Bo | cuiaB desortoris seryatam P 1 l^ filiam 
dedit fec. Bs | 17 filias Betedd^i IS dactisl iastis {?) Bo \\ 
20—21 profectas -Md- ad. A, profectam si ad. B || 22 vena- 
liciariT A||24a»*avia <et anciUa) {?), cf. 438, 18 m*" 
26 peregere Ba 

QnintiUani decL, ed. Bitter. 28 



434 ' QUINTILIANI 

domi^ propinqiiis, domesticiB, libertisy ayiae (fad- 
nns indignum!) matri tantom probare non possu- 
mns: usque eo se libenter credit orbatam, ut suos 
non nisi mortuos agnoscal quod si antea ignotum 

5 fuit, quantum pecuniae cupiditas posstt, -victrix et- 
iam de natura triumphat. mulier, modo cadayer 
tamquam filium compleza, nunc filium tamquam 
cadaver fagit! quae funns suum tantnm sibi cre- 
didity gratulationem nemini cred[id]it! infelic^n 

10 puerum sola non agnoscit ex propinquis. causam 
quaeritis? — : quia vivit. 

[Narratio.] Habuimus adulescentem optimum 
propinquum^ mitissimum patronum^ fidelissimum 
amicum: maritum Tcro nimium quoque uxorium; 

16 quod ignoyimus: filium sustulerat. puer continuo 
ad aviam translatus est. scilicet a& illa matris in- 
dulgentia occupata est et haec ablatum non indi- 
gnata est. toto iUi corpore innotuit; non tamen 
ulteriorem ayiae notitiam profiteor: nepotem suum 

20 optime facie novii moriens igitur propinquus noster 
testamentum scripsit breve et simplex. nam neque 
diu de primo herede cogitandum fuit habenti filium, 
neque de secundo habenti tixoreixL nec sane invi- 
dimus isti honoran^a viri iudicia^ quibus utinam 

25 gratiam referret. neque avia captare testamentum 
eius fas putavit, cui destinaverat suum. haec est 
nostra narratio: ista narret suos piratas. non inse- 
quar eam malignis suspicionibus^ nisi quod suos 
libentius mortuos agnoscit. habetis narrationem 

30 pueri; habetis et matrts: audite liberti interposito 
tempore libertus notae probitatis (deorum credo 

8 oredidit B | 7 N A | nec B || 8 sibi] finis B | 9 grat. 
nem. credidit om. B , corr, Lat, || 10 et B 1 12 ^ [Narratdo] ; 
cf. 812, 4 II 13 fideliBSU A | 16 ad A, et B, e&rr. edd. | 23 
nec A II priorem AB, corr, Aer || 24 honorata AB, oorr. Seh\\ 
80 matre AB, corr. Aer 



DECLAMATIONES. CCCLXXXVIII. 435 

numine; quod rebus homanisy etiam qua non appa- 
ret; intervenit) peregre negotiandi causa profectus 
est: cum forte videt puerum yenalibus inte^ositum, 
simul et agnovit et agnitus est >quis; inquit; vo- 
bis narravit; in quas terras delatus essem? num 5 
avia yiyit?« itaque habuit puer adsertorem, adser- 
tor sponsorem; peregrinus adyocatos, cum ipse yul- 
tus causam ingenuitatis suae ageret: filium istius^ 
quid aliud dicam^ quam agnoyerunt? nec mirum: 
nihil erat confusum. fateor multum absentium quo- 10 
que profuisse nomina, cum diceremus, >habet ma- 
l^em^ habet ayiam.4: in una re, iudices, mentiti su- 
mus. adfirmayimus enim futurum; ut hunc mater 
agnosceret 

[Argumenta.] Bona patema filio peto. 15 

;^Sed egOy inquit^ heres sum.^' Sed hic prior 
heres. 

;^Periity^^ inquit. Quando? apud ayiam yaluerat: 
ad mortem arcessitus est? diutius captiyi apud pi- 
ratas yiyunt. „yisis; inquit; piratis relictus fluctibus 20 
obrutus esi^' quid ais? relictus? uUi metus filii 
memoriam tibi excutiunt? matrem non agnosco'. 
quaedam animalia ipso ore in periculis catulos suos 
transferunt noyasque illis indulgentia manus com- 
menta est: noxios alioqui morsus huic uni officio 25 
mitigant. nidulorumy si infestantur; crebra mutatio 
est. nec quidquam usque eo ferum est, ut non cum 
progenie sua migret: adeo illis, quibus omnium re- 
rum intellectus negatus est, hic tamen adfectus re- 

3 yideret B || venatibus A ] 4 cognovit P || 13 hnnc om, 
B g 14—15 agnosceret argamta bona pat. etc, A, agnosceret 
bona pai, omisso argomenta B || 16 haec B || 18 perit A || 
19arcesA || arcersitns A, arcessitas B || 21 relictns 
amore ^lis etiam feris multu valere ulli etc. A||24 — 25com- 

mendata Aa || 25—28 N A || 25 aliqui A || 28 def A || 29 ne- 
gatuB om. F 

28* 



436 QUINTILIANI 

linquitur. Romani generis auctor^ divisis inter pa- 
trem et filium pietatis officiis, cnm utrnmqne ad 
fagiendum anni deficerent, alterum tulit^ alteram 
traxit. mater, disce fugere. puto non miramini, cur 

6 mater non recipiat, quem tam vilem habet^ ut tam- 
quam cadaver relinquat. 

^Primus, inquit^ heres periii^^ nisi fallor, iu- 
dices^ in hoc controversia est^ utrum fluctibus sub- 
mersus sit puer an a piratis' raptns sit. Si doceo 

10 non perissC; nimirum raptus est; si raptum ostendo, 
doceo etiam yiyere; si yivit: nimirum hic est, quem 
inyenit libertus, evicit adsertor^ iudex remisit, avia 
recepit. 

Yerum^ ut propositum ordinem sequar, nego in 

15 mari perisse. Litus amoenitate notum, numquam 
elato adluitur mari^ sed molliter devexum aequali 
planitie; paulatim superyeniente pelagO; subsfdit. 
longo spatio ingredientem fatigat, ante quam de- 
stituat. porro^ tn trauquillo mari an aestuante 

20 progressa es? credibilius scilicet ad haec oblecta- 
menta laetiores eligimus dies; horridus vero deci- 
dentium undarum fragor et exaestnantis fluctus mi- 
nax facies: et tibi, opportun^ secundum ipsa habi- 
tanti litora, non rapienda^ sed expectandaf obsessio-f- 

25 est. ita habitas^ ut tibi etiam tranquillitates eligere 
fastidiose liceat. sane tamen adversis tempestatibus 
et saevientibus se undis offerre libuerit: ne hoc 
quidem periculosum. yenientis enim fluctus et con- 

1 Boma A II 4 miramini] natum P H 7 nisi] ni B | 11 
dico etiamnam vivere ^r|| 15 de amoeno litore A |, 
16 allnitar A || 17 subsedit AB, corr, Fr\ 19 an] avia 
B II 21 elegimuB AX || 21—22 decidenti vie undarum X, d. 
viae u. F II 22 estuantis B || 23 opportuna AB, corr. Bo \\ 
sedu Aa, seundu Ab, secum B ( ipsi habitandi B || 24 occasio 
IH, oblectatio Gr || 25 tranquilUtalis B ) 27 seyenientibus 
Aa, scaevientibuB (et simUiter postea) F || secundis B 



DECLAMATIONES. CCCLXXXVin. 437 

surgentis [ahte quam] freti facies ante terret, quam 
decipit. utinam quidem eiusmodi tempestatibus 
productus esses; puer! tu potius matrem reliquisses. 
Denique quo tempore submersus? dum adplicant 
piratae, an ante? necdum scis? tam secura es? hoc 6 
matri non credo. cur enim nemo ex paedagogis vi- 
dit? si yidit; cur laboranti auxilium non tulit? 
dum adplicant? necesse est utique tunc fluctus 
yitaverit et ipse quoque piratas fogerit. an vero 
eodem tempore et pirata adplicat et fluctus prae- 10 
datur? rogo yos: qui ante adventum tutus fuit, 
adyentu piratae perit? ^,cur ergo^ inquit, nemo cla- 
mantem audiit?'' primum yicinus undarum saevien- 
tium fragor audientium auribus minorem exclude- 
bat» sonum; deinde in tanto tumultu fugientium 15 
perisse vocem non mirum est. quid ita non audi- 
tus est? ne^ quaeso^ infelici puero yilitatem sui 
imputaveri^^ quod relictus, quod desertus est. cur 
non audisti? longius fugeras. ^^Sed post paucos dies 
corpus expulsum esi^^ Quid mirum, ubi piratae va- 20 
gantur? quid tu porro, inpune sempe<r> maria traici 
putas? non minus possum dicere alienum fuissC; 
quam tuum filium: signa confusa sunt. immo cre- 
dibilius est, naufragi faisse (litus enim amoenum; 
non infestos scopulos habet), utique >post paucos 25 
dies^ cum dicas )^expulsum4:: illum vero longo 
tempore non expulsum, sed advolutum. quomodo 
autem potuit confusa facie agnosci? y^aetas, in- 
quit, conveniebat": hoc inter argumenta mea mini- 



1 ante qua fracti facies AB, corr. Aer || territ B— P 
2 decepit BJ[ 8 patrem AB || relinquisses A || 4 snbm. ani 
dum B II app A || 12 periit edd, || 13 aadit F || 16 praeter- 
isse AB, corr. Bo || 17—18 suum putaverit AB, sui impu- 
taverit Aer, corr, Sch 1 21 saepe AB, corr.Sch || traici A jj 
24 fugisse B || 26 illud B || longe A || 29 argumentum B || ni- 
mirum F 



438 QUINTILIANI 

mum est; statura: hoc in actione loci. quare ergo 
mater sepelivit? nescio. hoc unum dico; non po* 
tuerat agnosci: festinavit in bona. 

SERMO. 

6 Summoyimus peregrinum cadayer: restat^ ut in- 
ducamus filium. 

DECLAMATIO. 

^yPrimuS; .inquit, heres sepultus est^ Hic ergo 
quis est? unde? qua fiducia? ^^Aetas eadem estf^ 

10 Quid? si solet quidem hoc argpimentum apud te 
yalere? sed cur ex aequalibus nemo alius hanc 
spem vindicat? hoc argumentum transeo. ^^Statura 
suffragatur.^' Nec hoc me movet: et tu haec dfcis. 
sed haec valeant; ubi confusus est vultus: ubi li- 

15 neamenta oris^ oculorum^ et coloris proprietas ca- 
pillorumque habitus^ omuia ^denique accedunt^ 
staturae, levia. „At similitudo fecit illi animum.'^ 
Age^ quid si ancilla agnoscit? est quidem humilis 
persona^ et ei fortuna gravitatem detrahit. sed 

20 saepe magnorum fides ex parvis venit. quid? si 
frugi, probata domino? sunt etiam in his morum 
discrimina. Quid? (ad fontem causae per gradus 
venio) libertus paternus agnoscit— frugi servos U- 
bertos facimus: sortimur genus^ non eligimus; nec 

26 ante nos nostri arbitrii sumus. et nescio, an maius 
sit facere genus — : libertus viri tui, mulier, cuius 
iudiciis gloriaris, qui te filio substituit, hunc etiam 
a filio manumisit: quod tibi dedit, nulli abstulit; 

1 hoc inane hic loci Obr | 8 bono B 1 6 resta B— F | 11 
nomo A I 18 nec] ne B | 16 <[deniqae accedont^ Bo i 17 
stataere B Q 18 cognoBcit AB , corr, i(0 [ 19 N A g 20 ex] et 
B II magnis AB, corr. Fi 1 21 probat§ A, probate B || 23 
liberto patronus F || seryuB Ab || 24 IM A || 26 an] a Aa || 
manas F ) 26 viri toi] an B 1 27 snbst A 



DECLAMATIONES. CCCLXXXVIIL 439 

quod huic; etiam filio subduxit. et facilius est viro 
placere, quam domino. ,;Sed pro se mentitus agno- 
scit patronum/^ Servitutem sibi manumissus in- 
ponit. »huiC; inquit^ debeo manus^ operas^ testa- 
mentum^: vindictam magno redimere solent. ,,Col. 5 
ludit; inquit; cum avia/^ Bene agis: dum eyertere 
vis testem^ alterum dedisti. ^^convenit; inquit^ illis/^ 
proba convenisse. speraverunt effectum mendacii— : 
qui potuit esse sermo? »nepos meus periit flucti- 
bus et sepultus est. tu tamen vade, aliquem vena- lo 
lem adduC; ego agnoscam.c perfectum est — : non 
timent deprehendi? non omnia signa confusa 
sunt. si odity testamentum potius dementiae accu- 
set: dicat subiectum, dicat falsum; accusette^ quod 
filium ad mare duxeris; dicat, tua culpa perisse. 15 
quare deinde tam sero, post annos, consiUum initum 
est eiusmodi? res inter initia urunt et livor mora 
solvitur. sed ad hoc proficiscitur: quaratione alienum 
servum evincit? Modo dicebam^ libertum habeO; at 
iam praeiudicium habeo: si testis honestior iuraverit, 20 
conficitur controversia: at ego multos iudices iuratos 
dabo: causa cognita; excussa et absoluta est. nego 
solvenda esse iudicia: hunc esse puerum^ inventi sunt, 
qui iurarent. ^peregre^; inquit. illic^ dicis, ubi non 
gratia^ <[non genuS; non divitiae,^ ubi cttra haec 25 
omnia nuda veritas stabai hoc meum argumentum 
est, [quid] quod non tantum iudicatum, sed etiam 
peregre iudicatum est, ubi non propinqui; ubi vix 
quisquam era4;; qui patrem huius nosset. at her- 
cules; quale domi iudicium est? ibi solus libertus 30 

1 eet otn. B || 2 per AB, corr.Aer || mentitar B || 4 hunc 
Aa II min' A, mnnus B^ corr. edd, || 6 inqnit om. B ) ages 
tum B [ 9 sermon epus Aa, sermon pos Ab || 10 aliquam B 
13 od<^er^it Ro \ 19 — 20 h. etiam p. B || 22 escussa A 
23 solvendo B |j 25 ^non genus, non divitiae^ JRo || contra 
AB, corr. 2?o || 27 *[quid] 



440 QUINTILIANI 

Tidt: hic et ayia defendit. „Dedity inquit^ libertos 
peciuiiam Yenalieiario, nt praeyaricaretnr.^ Sane 
nec aria libertnm timnerit nec Ubertna Tenalida- 
rinm: proba libertnm habnisse pecnniam^ tnliss^ 

6 dedisse; neceoM ert mnltnm venaliciarins poposce- 
ril aeetimayit enim non rem snam, sed spem no- 
stram. age.deinde, non timet libertns, ne ille, qni 
pnemm yendidit, tibi yendat indicinm? ne Teniat^ 
ne scribat? Si cormptnm indicinm non probas, 

10 ricL Agnosdt aria^ qnae maiorem tempomm par- 
tem hnins oblectatione consnmpsit. >filin8 mens, 
inqnit, in bac aetate talis fiiit.c inagna est testis 
notitia: de nepote dicit canaam; nnllnm testamentnm 
captaty etiam snnm pignorat[nr]. ^Sero hoc placnit.^ 

16 hoc f et tnnm f argnmentnm est. filinm snstnlit — 
pndicae argnmentnm est — , hnnc cnriose edncaril^ 
in nnllnm litns dnxit. ^ed| filins illam notarii^ Si 
merito, hnins crimen; si immerito, illins. dic qnare? 
immo noli mortnnm illins criminari filinm. non 

20 qneritnr. ,^Sed sperat pecnniam.^ Primnm eins 
aetatis est, nt debeat contemnere. y^Odit me,^ in- 
qnit. Qnam habet ininriam tnam? nihil qneritnr, 
nisi qnod filinm tnnm in litns dniisti: ^i^eo per- 
ierat: nimimm oscnla sna Tcnaliciario inqninat. 

26 ;;Non debeOy inqnii^ rideri inyita filinm agnoscere: 
mater snm.^' In mnltis nihil matris nltra titnlnm 
est; nec noyercae omnes. 

2 prevarica A| 6 sed rem raam spem n.Ba | 7 nec 
ille B, nt illi F I 8 nbi (A?)B | 9 indicinm Eo | 12 digna 
AB, corr, 22o 1 18 dici B|14pigfiA| pignorat puero. hoc 

placnit Obr ]| 16 hocne tunm arg. est? Bo; fort. * hoc et 
(>» etiam) menm a. est 1 16 on *pndicitiae (F) 1 17 dncit B 
vocarit B 1 18 immerito A | 19 in moniliB | criminali A 
28 ^i^deo Aer | 24 Yenalitiano F, venalitiarins Pi, guod 
fortasse recipiendum est; sed ne tum quidem satis apparet, 
guid Sibi vdint itta nimimm — inqninat 



DECLAMATIONES. CCCLXXXVIII. 441 

SERMO. 

In matrem et illa Cicero dixit: >mater enim a 
me, tametsi in hunc hostili odio et crudelitate est, 
mater^ inquam, appellabitur.« sub hoc tamen titulo 
insidiatam filio didt quaesisse periculay ut filii sui 5 
bona sector possideret. 

DECLAMATIO. 

Nihil quidem ultra haec timendum fuii^ et supra 
fidem laesus est. gratulari tamen tibi inter calami- 
tates tuasy cruenta, possum, quod avia secunda he- lo 
res non fuit multa sunt, quae animum tuum sol- 
Ucitent: ingentis patrimonii hereditas^ et gravior 
possessionis, quam sgei iactura est: et diu cum ea 
fuisti. illa tecum (habeo certum) cogitas; >si re- 
cipiOy ducet uxorem, quam fortasse cariorem habeat, 15 
quam matrem.« ergo sola obstat patrimonii co- 
gitatio. 

A piratis dimissum^ a fortuna — o te, liberte, 
inofficiosuml — reduxisti non ad imagines^ sed ut 
propius amissam dignitatem aspiceret. >etiam, in- 20 
quit, fortunam meam noyeram.^ non est, puer, quod 
cum liberto queraris: omnia tibi reddit, praeter 
matrem. 

2 sqq. cf. Cic. pro A. OluenHo V § 12 Nam Sassia 
mater huiaB Aviti: mater enim a me in omxd oaoBa, tametsi 
in hono hostili odio et orudelitate eat, mater, inqoam, ap- 
pellabitnr | 8 ultra] oontra B || 12 ingena P || 14 fdit AB, 
cwr. 8ch II certnm habeo B || 19 nam oimagineB Aa M8^ 
praeter matrem habet hncusque controversias numero CXLIII 
et deinde Uteria maiuaeulia HIC lAM INCIPIT SENECA 

DECEM RETORlT PELICITER (c/l proUgg.) A 



Index I, reruni, yerboram et loeatiraiuiL 



A. 

a, ab: a fide alqd facere 99, 
9 a bellonun cc^tatione 80- 
caiua 116, 22 initiniii a te 
est 356, 26 mana mittere 
alqm a filio 438, 28 

abdicare, abdicatio d. 256 ; 
d. 257; d. 258; d. 259; d. 
260; d.271; d. 275; d.279; 
d. 281; d. 283; d. 285; d. 
286; d.287; d.290; d.291; 
d. 295; d. 296-, d. 298; d. 
300; d.322; d.330; d.356; 
d. 357; d. 368; d. 371; d. 
373; d. 374; d.375; d.376; 
d. 378; d. 387; 204, 24; 243, 
25 lex abdicationis adver- 
sns ferociam invennm con- 
stitnta 136, 11 cf. falmen 
patri adyersns ferociam ad- 
nlescentiae datam 59, 6 
(abdicantis yerba:) discede 
de domo mea 54, 15 cf. 148,5 
abdicationnm dno genera 
109, 22 illa omnibns fere 
abdicationnm indiciis vnl- 
gata pro liberis 136, 18 cf 
297, 5 abdicent me boni 
mores 177, 17 

abdncere alicni nxorem 144, 
19 a. al. sponsam 153, 6 a. 
alqm carissimis pignoribns 
261, 9 a. indicnm animos 
316, 11 



*abnnere alqd 4, 19 

abolitio (indicii d. 249; d. 
294; d.871; d. 375 *a. le- 
gom 202, 7 cf refltitatio 

absolvere: absolntos pn- 
blica acclamatio proseqni- 
tnr etc. 183, 15 

abstinere animnm ab 312, 
19 

accedere (prope, propins, 
prexime) ad 22, 30; 44, 18; 
248, 3; 344, 11 a. ad fini- 
tionem partis adversae 102, 
19; 103, 5 a. ad Yota mor- 
tis 91, 22 

accessio, opp. iactnra, ali- 
cnins rei 393, 17. 21 

accYdere (casn se.) 171, 8. 
14 mnlta a. possnnt prop- 
terqnae22,14; 106,7 molta 
a. poBs. at 240, 13 plnrima 
a. poss. nt 239, 10 eztra 
accidentibns (accedentibns?) 
cansis 103, 3; 104, 8 

accldere: accisae civitatis 
yires 96, 9 

accipere («= colligere, in- 
tellegere) aliqno modo 12, 
8; 20, 22; 321,9 in alqm 
yim 48, 16 in alqm partem 
235, 10 

acclamatio pnblica abso- 
Intos proseqnitnr 183, 16 

accnsator recitat signatam 
singalomm iadicam senten- 



* signum est correctnrae adhibitae. 



INDEX L 



443 



tiam(?) 398, 5 accnsatores 
oportei esse in civitate 230,17 
actio ^tiamin215,23 — (a. 
forensis:) actionemnonezitn 
indicii constare sed introitu 
21, 17 ac. non contineri non 
finito iudicio 22, 20 actionis 
initinm25,ll8qq. actiosnm- 
missa (et blanda) 55, 15; 

140. 18 actio illa, quae in- 
vidiam facere solet legatum 
non solventibufl,. . ut dicas 
>quod ego memi, quod 
ego iure peto<c 250, ISsqq. 
actionem habere 82, 11; 
348, 8 ac. dare (adyersns 
alqm) 4, 11; 26,9. 14; 82, 
28; 247, 4 ac. da. in rem 
377, 22 actiones proponere 

831. 19 actiones in perso- 
nas dirigere 71, 11 

acuere odia contra alqm 
329, 17 

ad (=B8ecundum:) 7,12; ad 
certam formam viyere 80, 
9 ad yota cedere 307, 2 — 
(srusque ad): ad quemcum- 
que numerum 17, 15; ad 
tantum numerum per sin- 
gulos peryenernnt 46, 29 

adamare 278, 11 

ad[oo]gn08cere 338, 18 

addicere cineres patemos 
pretio cenae 179, 26 — ad- 
dictuB d. 811 

addncere alqm in discri- 
men 170, 3 a. alqd in con- 
troyersiam 217, 10 a. alqd 
in exemplum 293, 12 

adesse alicui (in indicio) 
78,12; 80,16; 153,19; 154, 
12; 280,3; 287, H; 315,6; 
332,6; 407,22; 410,5; 415, 
8; 416, 9; 425, 20 



adfectare genus 204, 4 a. 
tyrannidem 

adfectns opp. iura 107,26 
a. et iuris quaestioneB^^O, 
19 a. magni iura non spe- 
ctant 172, 1 a. non semper 
sequendi opp. consilium 366, 
1 a. neceBsitas 114, 15 ad- 
fectum ducere adyersus alqd 
conBnetndine 179, 28 a. to- 
toB in medium proferre 108, 
3 adfectu suspirare 202, 24 
adfectibuB coninncta quae- 
stio 141, 9 ad. imponere 
177, 24 

adicere alicui rei auctori- 
tatem 332, 22; 336,8. — {de 
pluaquamperfecto 7, 15 ad- 
htbito cf. 352, 18) 

adigere: deuB ille adegit, 
iuBBit 275, 9 

adiudicare nuptias alicui 
206, 2 

admini8tratioreipnb.371, 
9 Bqq. 

admittere alqd calumniae 
79, 20 

admoyere morti 306, 13 
propius a. alqd 146, 26 ; 163, 
1 admota usque ad san- 
guinem manus 369, 12 

adoptio d. 346 

adp, . t;. app. . 

ads. . t;. ass.. 

adulescentiae familiaria 
crimina 419,1 a.error 159,2 
c/1152,23; 389,14(i^conceBsa 

adnlter, adnltera, adnlte- 
rium d. 244; d. 249; d. 273; 
d. 275; d. 277; d. 279; d. 
284; d. 286; d. 291; d. 300; 
d. 304; d. 810; d. 319; d. 
330; d. 335; d. 347; d.355; 
d. 357; d. 363; d. 379 ad- 
nlterii crimen dnos continet 



AAA 

X. JL X. 



INDEX I. 



23, 1 adnltera post filitim 
iavenem 298, 14 cf, 199, 26 
adrersam 8, 4; 118, 21 

adrocatio 96, 2; 142, 5; 
318, 28; 316, 26 

adTOcatus 38, 16; 61, 14. 
19; 62, 6. 10; 228, 4; 282, 
8; 289,26; 291,20; 294,16; 
815; 26; 316, 7. 27; 862,29; 
408, 30; <430, 17 ;> 436, 7 
opera advocati opjp. fides 
testia 292, 6 adyocatormn 
lurtes et calliditas 316, 10 

(Aeneas) v, Romanns 

aequalitas patrimoniomm 
70, 9 

aeqnitas 326, 2; 414, 19 
aequitatem ipsam spectare 
301, 9 a. opp. lex 106, 1; 
142,22; 265,17; 348,2; cf. 
304, 13 sq. Offp. VOA 5, 8; 
26, 19; 43, 11; 102, 6; 142, 
9; 217, 22; 344,20 c/l 346, 
22 ; 352, 7 Ofp^, (inrifl) qnae- 
stiones 87, 2 

aeqnns: ex aeqno viTere 
91, 13 ex ae. nnptias fa- 
cere 28, 1 e. ae. erecta 
cervix 190, 7 cf, par — ad/o. 
216, 24; 233, 1; 249, 25; 
898, 29; 413, 11; 417, 27 

a 6 r i alieno satisfjEicere 321,29 

aestimare litem d. * 383 
'qnanti aestimet' nota verba 
postnlantinm 428, 28 tos 
aestimabitis 6, 29 ; 46, 28 

aestimatio popnli 75, 16 
— a. (crimims) 136^ 2; 428, 
17; 429, 3 a. institiae 80, 7 

f^estimator sai 32, 23 

aestns animi intns ferre 
159, 22 qni a. intns me 
agitantl 108^ 24 ilios oc- 
cnltos atqne menarrabiles a. 



pati 138, 25 animi aesta 
agi 227, 9 

aetas robnstior 205, 10 ae- 
tas ^liaec (iuTenilis ac.) 389,. 
15 a. nltima 203, 25 non 
omnia snbit omnis (nna?) 
a. 202, 26 bona ^proce- 
dentis aetatis 247, 24 ex- 
actae aetatis esse 266, l^ 
aetatis spatinm 37, 13 nl- 
tra aetatem dnrare 53, 23 
a. Tetns 201, 17 a. Tctna 
illa et antiqna 235, 14 cf. 
saecnlnm d: antiqnitas 

agere Timm 136, 9 a. do- 
minnm 323, 20 a. patrem 
417, 25 a. mitem, indnl- 
gentem 866, 4 a. insonmea 
noctes 54, 17 a. indicinm 
24, 25 a. negotinm pnbli- 
cam 65, 15 a. defendentia 
imitationem 59, 2 a. Tcre- 
cnndiam criminis 269, 8 a. 
paenitentiam pacti 822, 26 
a. discrimen alicnins rei 
370, 29 {ef. 354, 26 B) a. 
dilectom 383, 2 a. caram 
253,19; 366,29; 870,2^ (m 
iudicio): a. cam aliqao d. 
249 et passim — a. adTcrsas 
aliqnem 22, 13 cum adr 
verbio 185, 11 a. latins 59, 
15 a. snspicionibns 163, 7 
a. argpimentis 293, 6 a. lege 
30, 9 affere renm alqm (cri- 
minis alicnins) 129, 18; 146, 
21; 166, 11 male tecnm agi- 
tnr218,20;356,9— agegutfi- 
deciea (82, 12; 47, 8 etc.) 

agnoscere fi^um (exposi- 
tnm praesertim) saepissime 
a. decem milia 135, 15 a. 
patris mandatom 182, 5 a. 
necessitatem raptoris 189, 27 

album 21, 23; 414, 1 



INDEX I. 



445 



alere yirtatem 366, 14 
Alexander« d. 328 conoi- 
tatus ao temerarina iuyenis 
271, 6 

alienns qpp, pater 410, 12 
opp, frater 268, 26; 261, 28 
cf. 411, 20 Bq. alieniun (ab 
re 8c.) 228, 4 a. aboniB mo- 
ribus 27, 17 alieno animo 
amare 60, 10 aliena pe- 
cunia uti 120, 16 alieni co- 
loris 178, 26 

alimenta solyere d. 278 

aliquis {subst,) 293,6; 364, 

6; 376,16; 400, 20 (*1 67, 6) 

alligari ad alqd 216,9; 226, 

8 alli^atus in ambitum 93, 

10 - a. m omnem seryitutem 

313, 18 

alter: unum aut alterum 

argumentum 20, 21 
alternis desperare 261, 6 
altuB: altior gratia premit 
332,19 altioracriminal70, 
10 alte exacta manus 14, 22 
a. exqnirere 292, 21 altius 
nocet 46, 11 *al. repetere 
abdicationem 69, 23 al. coe- 

Siase 134, 14 altissime se- 
ent haec odia 196, 16 

amare animo alieno 60, 10 
a. memoria 203, 16 a. li- 
berorum causa 161, 20 a. 
fide, utUitatibuB 307, 14 
a. nemo in altero potest nisi 
quod probat 207, 29 

amatorium d. 386. 

ambitioBUs apud alqm 421, 
4 a. gener66,13 a. pater242, 
20 ambitiosa npverca 286, 
18 am. mulier 393, 4 am- 
bitiose alqd facere 37, 21 

ambitus hoc mali habet 
188, 19 a. novum genus 



148, 18 a. in constituendo 
iure 304, 11 a. causa 173, 
11 neo nos extra rerum 
naturam ambitusponat 149,7 

amicitia quae tam felix, 
quae imitetur fratemita- 
tem? 269, 6 amicitias mo- 
rum Bimilitudoiungit207,27 

amicus d. 246; d. 269; d. 
289; d. 307; d. 308; d.318; 
d. 332 ; d. 346 amici nomen 
269, 1 am. no. (sanotius co- 
gnato) proficiscitur ab ani- 
mo 214, 7; cf. hoc nomen 
non Tulgare 166, 21 prae- 
ferri fratrem amico opor- 
tere 269, 6 amicior 98, 23 

amissio rerumfortuita 267,3 
amor(>pp.furorl67,16 amo- 

rem transferre 360, 6 
amplecti mitiorem partem 

legis 172, 23 a. ex^emum 

patriae solum 196, 26 a. 

titulum alqm 310, 6 
amplexus matrum 36, 29 
ampliare ciyium numerum 
76, 23 a. iudicium 316, 17 

a. declamationem 244, 24 
am p 1 u 8 : ampla f ortuna 69, 9 

amputare cervices filiilau- 
datas Blbf 4 a. vocem 311, 
26 a. vitia 96, 16 

ancilla d.301. ancillarum 
cupiditas 73, 14 

angustiae fkcultatium 307, 
26 a. eorum qui consultan- 
tur (n conferta multitudo) 
340,4 

angUBtuB:in angusto omnis 
est sermo 171, 16 

animadversio 131, 1; *137, 
14 a. contra singula de- 
licta constituta est 16, 26 

anima magna 286, 9 a. fu- 



446 



INDEX I. 



giens 336, 24 animam pro- 
rogare 298, 30 animas fra- 
trmn in commilitio habere 
113, 5 

animal deo prozimnm ei 
in contemplationem onminm 
qnaecnmqne mnndo conti- 
gemnt constitntnm 65, 16 
a. cadncnm circa initia ho- 
mines snmns 204, 9 anima- 
lia mnta (comparata cnm 
hominibns) 65, 10; 131,28; 
178, 12; 208, 2 ef. an. qnae- 
dam catnlos snos ipso ore 
in pericnlis transfemnt435, 
23 teramm qnamndam haec 
natnra, nt 289, 3 

animns: animi imperiis va- 
cant 423, 7 ef, 417, 4 ani- 
mornm humanomm mnta- 
bilis natnra 213, 20 ani- 
momm nnmina 207, 28 a. 
erectior opp, remissns, fati- 
gatus 91, 5 sq. («■ fortis 
a.) a. pecnnia non fit 364, 
2 ammum alicni facere 
438, 17 a. iste ad con- 
temnenda pericnla paratns 
ex meo finxit 52, 26 (» vo- 
Inntas, propositnm) a. sn- 
spectas est 188, 27 a. ac- 
cnsatnr 156,26 a. damna- 
tnr 2, 11 a. punitur 272, 8 
animum metiri 157, 24 an. 
interpretari 14, 4 de animo 
quaerere 19, 9 animum to- 
tum(?) spectare 324, 11 c/1 
337, 5 a. liber est 147, 9 
a. servitutis 176, 8 a. regis 
periclitantis 271, 18 ani- 
mum camificis sumere 197, 
14 a. pacti 324, 10 a.m 
hunc dinerre 146, 29 animo 
gratiam referre 322, 13 
animo bono 9, 1 an. malo 



216, 17 quo an.? 140, 24; 

141,2; 372, 20 
annus: non peccant hi anni 

425, 25 anni infeliois con- 

tumeliae(?) 345, 7 annoa 

impares adferre (in matri- 

moninm) 203, 17 
ante actus 182, 20; 232, 

24; 244, 4; 263, 19; 423,20; 

425,3 
antiqnitas (aBmaiores)181, 

6 a. seyera 263, 13 a. car- 

minum 201, 24 
anus 184, 3; 204, 5; 206, 5; 

336, 9. 23; 337, 27; 393, 3; 

431, 19 a. inyerecunda200, 

2 a. uzor 203, 16. 
aperire artem 203, 28 a. 

pectus 308, 1 
appellare alqm de stupro 

d. 279; d. 364 
appellatio 135,4; 142,17; 

148, 20 
applicare reprehensionem 

alicui rei 257, 16 a. renm 

legi snae 379, 7 
apud animum patris 291, 10; 

300,4 a. animum snum con- 

stituere 77, 13; 138, 7 a. 

animos vestros snspectus 

136, 7 apnd alqm (» in- 

dicio alicuins) 22, 22; 27, 5; 

50, 30 sq.; 51, 12; (90, 9) 

a. me 326, 11 cf. 331, 24 
arca et dispensator 362, 20 
archipirata d. 342 
ardere: ardens in mortem 

impetus 359, 7 
arena 191, 8 Indns atque 

a. 67, 11; 191,4 
argnere testam6ntnmd.264 
argnmentnm: argumentiB 

agere, ar. oolligere, probare 

(rem non miuufestam) v. 

manifestus - argumenti alqd 



INDEX I. 



447 



dacere ex. . 31, 30 in a. cri- 
minis lege agere 30, 9 

arma nequitiae 316, 11 

armare manus in viscera 
sna 260, 15 armari prae- 
miis adTersaB tyrannos 293, 
30 - a. misericordiam sai 
contra gratiam 196, 18. 

armiger 193, 22 

arrogans sni aestimator 
32, 23 

ars (tormentoram) 208, 18 
artem adhibere qaaestioni 
386, 27 artes oratoriae 339, 
2 artes oratoram 236, 1 
ar. adyocatorum 316, 10 ar. 
Bervorum et filioram (cir- 
comscribentiam dominos et 
patres) 299, 12 artes no- 
vercalea 337, 6 artem («» ai- 
mnlationem) aperire 203, 28 
artis simolatio 98, 26 

a r t a 8 : artior cotiiunctio 261, 
18 ar. caritas 262, 3 

arx t;. tjrannus, tjrannis. 

*aB opp. semis 324, 3 

asper pater v. pa. — a. ex- 
actor 4, 3 asperiores in con- 
troversia 102, 9 

a8pergitramoralqm281,19 

aspicere alienam matronam 
aliter qnam fas est 160, 18 

asserere alqm (filiam) d. 
338 a. alqm matrem 203, 
5 a. aJqm (in libertatem) 
433, 22 omnium qui in li- 
bertatem adserant commn- 
nis £EbTor 223, 2 

assiduam naerere lateri 
307, 15 

assignare caedi saom tem- 
pas 17, 5 

a s t r i n g e r e adfectibus 260, 5 

at enim octies decies (13, 24; 
28, 15 etc) 



Athenae, Athenienses d. 
292; d. 323; d. 339 Athe- 
nae ab eloquentiae studiosis 
frequentatae 310, 16 Atiie- 
niensium ciyitas quondam 
late princeps vitio contio- 
nantium eversa 96, 8 sq. 
Athenienflium Yetustissimum 
genus 273, 23 Ath. solum 
venerabile 270, 26 Ath. to- 
tus populus sacerdos 274, 4 

attamen 33, 80 

attendere physicis 148,24 
attendite 341, 8 

attinet nihil 220, 26 quid 
attinebat? 320, 23 

attollere oculos ad inge- 
nuas 32, 9 

auctionem facere 97, 19 

auctorare se d. 302 a. se 
vilitate, gula 191, 24 

auctoritas quaedam ex ar- 
rogantia 96, 13 auctorita- 
tem patemam summittere 
53, 4 a. alicui rei adicere 
332, 22; 336, 9 

audire male 126, 11; 172, 
10; 179,20; 183,13; 410,1 
a. m. in scortis 419, 2 

auf erre ius alqd 25, 28; 26, 
10 a. libertatem 292, 15; 
295, 21 a. mentem 7, 22; 
159, 8 a. vitam 8, 26 a. 
virginitatem 30, 11; 218, 8 
a. sacerdotium 31, 1 a. 
ignorantiam malorum 48, 13 
a. innocentiae opinionem 
198, 12 

aura populi incerta 383, 1 

a a r e s : aurium delectatio 244, 
26 auribus avends accipere 
alqd 329, 29 

auspices(nuptiarum)161,ll 

avarus nomine rei p. 81,26 
non avaris virtutibus 2Q1, 21 



448 



INDEX I. 



avia d. 888 

aTOTam proavommqae tem- 
poribas 8, 88 

B. 

barbarna 841, 2; 347, 4; 
365,22 

beaii fractos 179, 19 

bellator cnrras 201, 26 

bellam: bella odiis non ya- 
cna 406, 7 be. non esse 
tempuB indicioram 869, 25 
belli tamaltas 8, 2 b. ardor 
ille 241, 21 in bellis longe fe- 
licissimum vincere, fortissi- 
mnm mori etc. 841, 8 sqq. 
bella cotidie gemntnr ad- 
TersnB barbaras et bellico- 
Bissimas gentcB 847, 8 

bene cedere 19, 6; 108, 6 
b. habere 420, 18 bene, 
quod. . . 209, 15; 260, 28 b., 
dii, qn.. 818, 17 b., for- 
tnna, qn. . 260, 28 si b.. . 
novi 198, 81 

bibere liberalias 187, 24 (c/. 
216, 7) 

blandimenta 205, 9 b. 
pueritiae 68, 18 

blandiri 143, 28; 203,20; 
240, 20; 259, 7; 375, 25 b. 
sibi 297, 15 

bonitas 56, 20; 58, 22; 262, 
11 bonitate labi 117, 22 

b nu m Bummum 94, 9 bona 
corporis animique et eorum 
qnae^ extra essent 94, 12 
bo. bculorum 173, 8 bo. 
^procedentis aetatis 247,24 
bona (»re8 &miliari8) d. 276 
bona a quae detractia i^e- 
nis deprehensa snnt 118, 25 
sqq. bona mea, id est, quod 
liberum in patrimonio meo 
et quod proprie meumll9, 



20 sq. bonornm dimidiapars 
d. 264 

breTis occasio calumniae 
211, 22 b. condicio 80, 1 
brcTi morte deficere 51, 10 
breTiter agere 899> 9 bre- 
Tius habet statim ign68cere 
373, 12 

Brnti (populi Bomani) libe- 
ratores 93, 24 

bnstis occnpare fomm 123,7 

C. 

cadaTcra hostiam calcare 
9,12 

cadere exceptione 86, 11 
c. mntnis actionibns 387, 28 
— c. (=» incidere) in serTi- 
tutem 178, 13 in calum- 
niam 103, 7 — c. in ani- 
mum alicuius 171, 5; 267, 
8 c. in cogitationem ali- 
cuius 219, 23 qnomodo in 
feminam ceciderint publica 
consilia 114, 13 suspicio 
cadit in alqm 259, 26 no- 
men alqd cadit in alqm 22, 
12 narrationis forma non 
cad. in prooeminm 330, 17 

c. in remm naturam 29, 22, 
260, 26 c. in casum 171, 7 

caducum animal homines 

204, 9 
caedes: caedisreu8d.277;d. 

284; d. 313; d. 314; d.364; d. 

366; d. 379; cae. damnatus 

d. 324 c. inprudens t?.- exi- 
lium quinquennii et ind. III 
caedis inpr. damnari genns 
absolutioniB 18, 23 

caelebs 73, 3 opp» maritus 

12, 9 
caelum: caeli aspectus iu- 

cundus 181, 9 snb caelo 286, 

26; 328, 27 



INDEX I. 



449 



Caesar Gatoni voluit igno- 
scere 423, 27 

«alcare cadayera hostium 
9, 12 c. alicuius patientiam 
262, 30 

«alculum ponere 119, 3 

oalumnia 27, 21; 219, 9; 
292, 13 ; 313, 7 0. Mbb, 128, 
4 c. legifi 294, 17 calum- 
niae ori|ro 129, 28; 204, 7 
ca. occaBio 211, 22 ca. nihil 
admittere 79,20 calumniam 
Buam in hoc contrahit 2, 1 
in ca. cadere 103, 7 

oalumniari circa legem 78, 
27 

oalumniator 280, 5; 261, 
12; 812, 10 

Oamilli 98, 24; 184, 21 

campus (comitiorum locus) 
33, 26 eampo exdudere 
alqm 36, 20 

candidata saoerdotii 84, 18 

o a n e r e hero^s 20 1, 26 signa 
canunt 241, 29 

€ an B fiammeo operire208,19 

capere bona 79, 12. 18 c. 
alqd de bouis 413, 10. 24 
c. cibos 162, 4 captae ur- 
bes 84, 21 cf. oapiiTitas — 
c. aliqoem 424, 11 c. alqm 
scripto callidiore 187, 9 
c. (mente sc) libertatem 
pubucam 427, 19 c, ima- 
ginem alienorum malomm 
369, 2 

capitolium incendere 110, 
16 

captare alqm 278, 13; 281, 
80 c. hereditatem 13, 26; 
261, 6 c. testamentum 434, 
26; 440, 14 c. nuntios 186, 
7 c. *admirationem 148, 19 

eaptio 200, 1 

x^aptiyitatis invidia 202, 

Qaintmani decL, ed. Bitter. 



14 cf. 84, 21; 374,23; 328, 
7 sqq. 

caput yilissimum, venale in 
quamcumque litem 333, 18 
capitum paucorum discri- 
men 370, 29 c. hominis pe- 
tere 62, 17 cf 302, 12 ca- 
pitis iudicia v, iud. 

carnifez 14, 18; 130, 1. 8; 
241, 6; 836, 21; 390, 14; 
410, 11. 28; 411, 6 cami- 
fiois securis217, 28 ca. aui- 
mum Bumere 197, 14 

caro controTersiae, opp, ossa 
•t nervi 102, 14 

castitas 13, 22 c. ciyitati 
ante omnia necessaria 24, 8 

castrorum sereritaB 242, 11 

castus: castae manU8 27d, 4 

c a 8 u s : cadere in casum 171, 
7 casu 196, 29 

catenatus 362, 16 

Gato 386, 20; 420, 19. 20; 
428, 27 

causa: in c. esse 106, 8; 109, 
3; 133, 9; 186, 28; 189, 6; 
226,22; 226, 4; 282, 2(bi8)] 
*296, 11; 366, 8; 368,23. 
i. c. habere alqd 43^ 21 — 
c. mortis d. 270; d. 289; 
d.292 ({e/(nf««rl02,17sqq.; 
167 , 1 sqq. cf 16^, 24 — 
(c. forensis :) ponere causam 
331, 26 in oausam educere 
26, 16 causae latentes et 
natura conditae 278, 24 

cedere bene 19, 6; 108, 6 
c. in contrarium 288, 6 c. 
ad vota 307, 2 c. in reme- 
dium 878, 20 

celebrare laudes 8, 27 

cena: cenae fides 268, 16 

cenBUS 86, 16; 70, 10; 186, 
3; 191, 2; 306, 27; 329, 12 
in censu et tribu esse 223,26 

29 



'450 



INDBXL 



aequo 190, 7 gladinmsiipta 
< r rcervioes ,tenere! 197, 124 ( ee. 
; 1 laitdataa aihpii^arei 8126, 1 4 
•ceteruimi qnadep 40/j2B; :81, 
12;i866y>88j; B^^^^^&v Gj ta- 
-(.meu i:ip9i;«;V17«^ 15) •> ci^ 

ChaeroixL'6a,8a8yr9 ;: ir:. 
;01ceTiO^ E^mfimlils orlitoar^ in 
; -.iroatris poenae .flnatei) e,3C|taiii- 
-r)tit»)96y;l^ i: l/ioefitojiiiB pratio 

^o 01neiitk>[ lAddator 44i; 2 

Cf i m 91 patds «torpitfl tieaido 
;:«orp^,fed6mit 191^ 80 ; ) 

c i n e r e 8 patteraiaTitique 179, 
\ ]2B t ; «. . inpai 31282, 7 / (J. ^ i»- 

'^. &U8t» [128i'j7>ic .i;i U'.n >)\n\ 

198:, 24 :^ jpfto^. : sedeoiee 

,i(6, (2i'7ft,a7'.e*(J^)/) : -.■: :■) 

c i r c u i t u 8 :(Terl»09rum) 80, 2 1 
c i r c u m £e rr e "oculoA 48^ ' 14 
leiroHT^flueiiBpecunia^a^i 
circumfusa et superyadua 
,< itl,:l;9. ; iciroumfasae Tolup- 
.(i^im 82:9, ;lO'.i :■,• ..;.:i: :•: 
;Cij:^cum8:cribere alqm :d. 
.. 848.):299^ 12; 322, 10;. 847, 

28; 849,21; 886, 12. 15; 
: 898,2; 413^ 26; 480,27 >c. 
: Yecti|raliar 844^ 14^ . cireuim- 

flcnbi iura: tempore 188,10 
^. ; miseiicdrdliaiL iudicum 
; 806, 26 0. religiooem in- 

dioii 802^ 16. 

circumBcriptiov circum- 

) aoriptloni^ actio d. 801 ; d. 

. 848 ; 120, 9 ; 428, 19 diecur- 

-^ur ad :■ haxio > legem eom 

rectum ius nequitia exclu- 

BTms ^ts864, 16 «q. cf. iof 

satip^am^Bdbilellcium; , > 

,9itc mx ^ire ot a «fecaufta boo- 

s^mnvk9i9iXlihA9i^^S^ eir- 



'capiaitaitiiium' )tucba .106, S 

circumstante &QliMa 268^ 11 
loLr buiki Yfiniri gratiaS86,'2i 
loix a iiiye rirer ia mandplimi 

860, 16 ' o;- /;•) ! 

c i ta;r.-e iisienatcur^m r 208i, 4 o. 
: ireum. 168, 16 v oaalqm te- 
,^''.fitBm[2894 10,. •;'<■: ;/.r .■;.. 
-eit ^ri o t ipdeua qiiain . «oehiB 
: (jl^atripidanuit) I8il^>7 : r 
(ciitraj Il,'.'26i27;)f88v U.,X6; 
i<(4i$ >8;f?!^150 24;' -68;;Q;::-98, 
t ^7;}il84,^8;>156vL2; 264^1^2; 

276,1) 826/10r42l7^6;. 3*^489, 
,'^26>c iOitrarprobtttionem; esae 

6, 8 c. mortem stare 7., 26 
,C];Ti}ia,0fiafiia'94i,^fil;rd6, U 
ciyis cui integer .atatuB.est 

0][p: i^oiiLili^OBUB 26, ,28 
('.iai8>'ciTiB -2,^8'... •; ■ •; > .• , •> 
'0itsitftB>(««9f|U(rb8): 17i7, l-i — 

(» ciyes) ciTitatk. animxLB 
3iT^lrtii8<|se^8, 27j imimerum 
iOiTitaidarijrEd^re 268, 8 in 

numero ciT. :(e88e) 228, 10; 
(n342,'22'.. ) ■."..;. ,f .; ,j 

. e [l]a r i ta t em. alicui dare 
'^188/9-.. ^- -r . 
'Oi;aiiida::fbrtnna>71, 16 . . 
oiien8l94f)4 olient8add2^17 
roo ^er<e : K»getitiutt loulpa est 

200, 8 {^i 198^.9 Bq. coaota 
.anatEimonia focile mstidiun- 

tur 208, 12 ; . 
oogitationes' iiltimas ad 

iudicem reTOcare 420, 9 
,OOgBati78vi7. 20;; 388^14.17 
cognitor 863, 13; 398, 18 
.cognoBceJrerTitium cogno- 
: BCestium 219^ 16 ef. 88, 10 
/sqq.; 184, 16 i 
.coherefi.170, 16 
Ciolligere alqd coniectmra 

90, 16; 278, 26 c. al. aa^ 
. gumezitis 38, 8; 843, 19 o. 



ff' 



JNDEX I. 



451 



• filii (mortni) corpua 113, 17 
c. ezpositam 411, 26; 418, 5 
c. usum miHtiae 382, 27 
coUocare (sc. nnptiis) 28« 17 
color: coloris aUeni esse 
178,26 colori8proprieta8488, 
15 — (declamatioiiis:) 140, 
20; 890, 1; 396,5 colorem 
alqm qnaerere contra alqd 
312, 15 co. introdacere 390, 
2 qnidqnid contra colorem 
talis animi dizerimns, qno- 
dam modo contra thema 
dioemns 243, 27 sq. 

coloratae dedamationeB 
160, 32 sq.; 209, 82 sqq.; 
379, 32 sqq.; 429, 25 aq. 

coire (per yenerem) 208, 3 
c. Hberorom creandoram 
gratia 11, 16 

coitas *12, 5; c. atqae con- 
gressas 11, 26 

colladere 489, 6. 

comes laboram, sollicitudi- 
nom, cararam (azor sc.) 50, 9 
c. yitioram, paraBitasl69,17 

comitatas 163,15; 190,11 
c. fdgae 98, 20; 

comitia d. 252; d. 370 c. 
nostra rapta sant atque 
translata 35, 21 

commendatio 283, 13 

commilitium 113, 6 

commilito 8, 16; 9, 11; 240, 
20; 406, 4 c. eiasdem or- 
dinis 225, 16 cadens secan- 
dnm latas a 239, 4 

committere {ahsol.) 387, 16 
— c. caasam258,12 c. aoiem 
246, 6 c. (in manaa) aliqaos 
195, 5 committi com patre 
54, 3 — commiflsum d. 341 
in co. Tenire 347, 21 ; 391, 22 

commodare alicai mannm 



175, 10 conunodatum red- 
dere 428, 27 

commori 194, 13 

communis locus opp. pro- 
prius 3, 2, 3 commane, com- 
mania 214, 15; 304, 21 opp, 
propriom 165, 6 ; 232, 21 sqq.; 
237, 20 8qq.; 373, 16 com- 
manis (compluribus contro- 
Tersiis) qaaestio 109, 18; 
243, 7; 283, 15 commania 
initia 85, 21 c (utriasqae 
partis) 281, 1 ; 287, 24 com- 
mane magis bonam yirtas 
erat 374, 27 

comparatio samma 214, 4 
c. legam 121, 2; 123, 13; 
cf, 86, 3 sqq.; 160, 7 sq. ; 193, 
5sqq.; 238, 15sqq.; 275,27 
sqq.; 348, 6 sqq.; 401, 10 
sqq. ; 413, 23 ; c. personaram 
269, 14; 430, 24 cf. 63, 10 
sqq.; 266, 18 sqq.; 276, 21 
sqq.; 361, 6 sq.; 417, 19 sq.; 
418, 2 sqq. c. meritoram 
861, 6 comparationem cri- 
minam facere 262, 16 

compendiaml7,10; 31,25; 
400, 18 c. &mae atqae opi- 
nionis, patiimonii 862, 24 

complecti vidoitatem 199, 
24 c. iJqd yerbis 80, 11 c. 
alqd (tn fimHane) 7, 6 cf. 
comprehendere , * continere 
c. finitionem 103, 22 c. non 
species criminnm sed g^ 
nera reram 301 , 6 sqq. 

complezibus poUuere filii 
aetatem (aequalem?) 199, 26 
ef. 298, 14 

componere: compositum 
patnmonium 255, 26 com- 
positiB aetatibuB coacta ma- 
tdmonia 203,12 — o. animam 
84, 17 compositus aetema 

29* 



452 



INDEXI. 



quiete 182, 1 — c. aliquos 
(ad certamen 8C.) 198, 16 c. 
alqm cum alq 241, 24 
comprehendere alqd fini- 
tione 10, 6, 9. 18 c. a. lege 
106, 8. comprehendit lex 
alqd Bcripto 21, 14 
compntatio 81, 8 c. tem- 
poria 76, 6 

concessae adulescentiae 
voluptates 69, 18; 889, 16 
Cf. 416, 11; 428, 1 sq. 
concinere laudea alicuius 
(defuncti) 296, 8 
concipere d. 277; d. 888 
c. aJqd animo 249, 3 ; c. al. 
mente 869, 6 c. spe victo- 
riam 118, 7 

concitatiore spiritu pu- 
gnare 840, 30 

coBclamatio familiae 8, 2 
condicio (in raUofie mairi' 
mami) 61, 29; 62, 6 c. op- 
timae puellae 216, 21 
conditor iuria 68, 6 cf. qui 
iura condiderunt 197, 9 c. 
eonscriptorque legis 130, 6 
confeBsio habenda non est, 
nisi quae a aano proficisci- 
tur 288, 24 c. quaUscun- 
que contra se pronuntiatio 
238, 27. c. {opp. enuntiatio) 
habet expressam dolore 
multo neceBsitatem 114, 26 
tconfessus (B, confoasus A) 
omnibus sceleribus 880, 14 
confessus (activ.) d. 314 
(pa88.). confessa argumenta 
223, 23 in confesso esse 184, 
1; 216, 26; 224, 4; 313,20 
confundere familiai stirpe 
incerta222,9 cOnfusalinea- 
menta433,17 co.&cies487,28 
confusio 128, 26 c. per- 



mixtamm utrimque leg^o- 

nom 242, 2 
congressus 245, 9 (synan, 

ccitus) 11, 26; 12, 1 
coniectura 128, 15 con. 

Srobare alqd 88, 8 e. col- 
gere alqd 90, 16; 273, 26 
ef. manifestvm ^ coniectu- 
ram occidtius dueere 146,28 
eoniugales dii 868, 3 
coniunctio * 19, 26« 261, 18 
c. saagninis 78, 18 c. quae- 
dam eiusdem ordinis 226, 
19 coniunctiomia reverentia 

260, 6 
coniungere alicui filiani 

* 12, 26 crimen legi et iuri 

coniunctum 284, 9 
coniurata virtus 202, 2 
conscendere ad nefeks 418, 

24 

conscientia bona 221, 16 

c. torquens 286, 18 seque- 
tur ista c. 197, 16 habere 
alqd intra conscientiam suam 
864, 9 c. interyenit alicui 
235, 26 saJya alicuius c. 
281, 26 V. furiae 

conscius, conscia d. 307; 

d. 381; 316,26; 400,26 
conscriptor legis v. con- 

ditor 

conscriptum meum 39, 4 
consensus civitatis univer- 

sae . . . rumor vocatur 38, 9 

<^con^8en8um civit esse fa- 

mam 98, 27 
consequens est c, inf. 377, 

21 

considere v, iudices 
consignare voluntatem te- 

stantis 212, 19 
consignatio 278,21 
consiliam non utique turba 

neque tumultu constare 840,3 



INDEX I. 



453 



consistere intra verbal39, 
2 yis nomiiuB huins non 
appellatione prima consistit 
138, 11 qnaestio in eo con- 
sistit, an.. 210, 22 -^ c. 
mente, gradu 9, 16 — c. 
cxmi aliquo (lege aUqua) 30, 
2; 36, 11; 79, 8; 811,27; 
407, 13 c. cum al. heredi- 
taria contentione 270, 22 
c. iure, aequitate 142, 9 

consortes potest facere ca- 
sus opp. socii 255, 22 sq. 

constare: constat ratio 182, 
22; 244, 4 co. ultio 195, 
7 co. alicui iudicium 213, 
26 co. fides 5, 5 cpnstitit 
fides amicitiae 307, 28 co. 
innocentia 262, 1 co. duo- 
rum yoluntate 202, 22 co. 
ius testamento 213, 7 con- 
stat mihi mens 821, 1 co. 
sibi (Mss tibi) innocentia, 
sed numquam potest con- 
stare sibi (tibi?) fama 320, 
15 co. copia, temperamento 
(veneni), ut stetur citramor- 
tem 7, 25 

constitutio 241, 5; 396,21 

constitutor legis 137, 18 
constitutores iuris 72, 20; 
79,27; 137,11; co. huius 
civitatis 255, 15 

constringere alqm neces- 
sitate 40, 6 

consuetudo vulgi cotidiana 
385, 22 varia gentibus c. 
147, 10 c. actae pariter in- 
fantiae 260, 5 c. iudicio- 
rum 377, 20 

consul non perpetuo citat 
senatorem 203, 1 

consumere pudorem 178,10 

con8ummare(»n^.)22,2.24 
(trms.) 40, 13; 201. 3; 311, 



21; 371, 17; c. condicionem 
322, 23 

contactum alicuius fugere 
182,4 

contemptu patris 51, 17 

*contentio cursas 213, 9 

continere lacrimas {cf, te- 
nere) 90, 24 curam deorum 
intra aidera c. 94, 17 ad- 
ulterii crimen duos continet 
^, 1 continetur alqd aliquo 
iure 339, 9 controversiae 
quae hac lege continentur 
283, 16; 310, 27 contineri 
aliqua re {=> effioi) 183, 23 

contingere alicui propius 
210, 14 voz contigit causae 
814, 17 

continuus: eonidnuis vicina 
satietas 203, 14 continuo 
cadavere convivium foedare 
263, 12 — continuo {in con- 
cZuMone) 70, 21; 302, 19 non 
e. 16, 16; 82,27; 84, 3; 288, 
14; 813,5.11; 420,29; 427, 
5; cf. protinus d? statim 356, 
27 d; utcumque 405, 28. 25. 

c n tr a quam quis existimat 
dicere sententiam 110, 11 

contractus 132, 18 

contradicere alqd 76, 25 
GD a contradicit passim 

contradictio 77, 14. 22. 23; 
381, 25. 28 contradictiones 
ponere 331, 22 

contrahere vultum402, 22 
c populum 40, 17 c. sa- 
tellites 90, 12 c. pMloso- 
phos in unum 94, 5 c. in 
unum et computare 80, 26 
c. calumniam suam in hoc 
2, 2 c. cum aliquo (ratio- 
nem) 323, 17 

controversia (= dubium, 
dubitatio) 436, 8; 439, 21 in 



454 



IKDEX L 



cooiroYmaaiii Tenke 99« 17 
i eo, addocere 217, 10 Loo. 
dedacere 324, 15 eztnk co. 
poB6re If 12 co. dhBittfie 
391,30 co. fMoe ^alieaQ 
308, 8; 312, 27; 404, 2; co. 
&cere l^ 118, 24 eo. 1 xet 
indiealae 216,11 eo.moireie 
(alicm) 223,9; 361^4 po- 
tior contcoTmaa «loam Ha 
113, 24 poenarnm c. 399, 
14 — (rAtflonc. » «vmrgi^) 
e. fcholaatica 279, 13 e. 2, 
29; 19, 27; 29, 11. 18; 88, 
13; 66, 14. 17; 61, 12; 69, 
26; 86,21; 109, 19.21; 111, 
6; 114, 1; 121, 3; 232, 17; 
243, 6. 7. 11; 283, 18; 311,1; 
372, 19; 422, 2j divisio eon- 
troTeniae «. dir. — eontro- 
Tetiiae otea et nerri 102, 
11 eo. Tiiea 180, 25 eo. 
omne diserimen 102,18 eo. 
praeeentis materiae 232, 18. 
22 eo. hnias generiB 873, 
16 co. qnae hi^ lege con- 
tinentar 283, 16; 310, 27 

contnmaeiae detrimentom 
emendare 216, 20 

contumelia illa indidi 9, 
6 cf. 249, 25 contnmeliam 
pnr^re 165, 25 contome- 
iias m quaeBtn habere 178, 16 

oontnmeliosus 82, 11; 
172,8 

conturbare humanitatell7, 
23 

conTentio322, 9. 17; 824,4 

conTersatio 87, 9; 160,24 
c. ciTitatif 175, 26 

oouTertere alqd in alqd 
227, 18 c. alqd in conti»- 
rium 811, 19 c. legem ad 
ingenium 229, 25 

conTicium moribui alicuiuB 



Hcae 68, 3 in e. Teoire 

183,14 
conTietni 157, 7 c. par 

190,1 
co p n 1 ar e matriwioninm 146, 

2 e. aliqnoa *67, 26 eo- 

polati ammi 60, 16 copii- 

mta haec natma 23, 7 
corpuB filii eolligere 113, 

17 eozpora Tirorum eqno- 

mmqne mixta 115, 23 e. 

nnam efficere ez qnattaor 

sententiis 398, 28 
eorrnit saprema rita 203, 25 
CorTini 191, 22 
eotidiana et in firontem in- 

cnirentia 11, 27 

Cotjs, Thracum rex 432, 8 
creare liberoB 11, 17 
credibiliuB (adv.) 436, 20 
credere v. putare — cre- 
ditnm ex dote 392, 25 

credulitati obrepere 162,12 
crescere hereditatem 70, 

21 aliter creri 164, 22 
crimen: crimina opp. male 

dicta 253, 15; 297, 27 c. 

legi et iari coniunctum 284, 

9 crimina ejq>lere 184, 23 
criminoBUB 183, 18 
crudelitaB TiderinonpoteBt 

quae per leges Tenit 129, 21 
cruditas 167, 7; 252, 11; 
• *886, 26 

cruentuB: homo c. 267, 13 
cruenta (mater) 441, 10 
eruentiBB. dominus 36, 20 
erueiftae manus 409, 16 
cruente multa committere 
281, 25 

cruorem ne conspiceie qni- 
dem 187, 20 

crux (supplicio adhibita) d« 
880; 124, 12 



mJXEX L; 



455 



^ttbiCrUlitrius^^Ti t\^^ 

.18;. 290, 17;^ /'-': ; ••■..'•;, 

^^bicti^luiiAki: iii^ilcere^inile. 

cabIculi'^TidorJt8ia, 3S 
<$tLl)iIia (£^a,iftilm> 089^ ii; J^ 
culleus: in culleuuL ipetdte 

<$tlltuli lSi6iili9.r'189«^/6;i408^ 
.^8: (ii diligdiktioi' defbhnk- 

-^e^r in : 878^ il^8i : . qvaSi mihi 
«um Ji? 169^ 20;i 198^ 19; 
:S00^27;^9e,)24^> 428, 17] 

i^umtil um i ixiiajoreBi detera 
'habeniii 114^ 1 

eun c t&;ti oii e^ 'iuter biixofs 
metus 196, 17 1 

«uxiicailosfodere 46^28^ /e. 
agere 118, 20-> ' ^' '> 

o&pii dit«(B nixma vitium hu-^ 
.manae m6ntitr^6l^4 'ti,per 
cuniae 484, 6 . e. Inei^i 226, 
'6; 816, 26 ex .eupiditate 
(lucri 8C,) pleraque acetoa 
naseuntur 262^ 18 cf» 864,* 
2 sqq. cupiditatium fteaoB 
tenere 66, lOr ^ c. materul 
tiominis 206, 8 . . 

cura: curae habere, ut 114, 

. 4 curam agere alieuiuB riei 
-263, 19; 356, 29; 370, 2 

<$uratio 14,20; 168,9; nBO^i. 

curia 880, 7 - 

Curii 98, 21 

curiOBUB^ iurenia 200, 8 e. 
filius 290, 9 

cursus *contentio .218," 9^ 

curyatis ramis fructus 179, 
11 

custodire tacitam otiani 
mentem 84, 18 c. pacem 

-.37, 28 0. amici personam 



166, 13 c. am:/p^a;158,r 
-6' <c. hdnc>modum,mtj lM5, 

12 c. famam pro/bitaMs i21^, 
;10 ,1 ^P ni(^ dotos 152^ 10 
c tit e^ ' id.n^ >zu>ni ^a^ij^etn 
,liWel«re"B36,'.12;/r.: ;,;■,■; J 

Oyhieus^dvi 283.. > '■' 



'•C 



l.'/J 



r.-ijM'; 



r;'.. 



damnarei .' (jteMnatis: . sibi 

^i|)8i295^ 24v damtanda^ cuij 

j^ditftt^ 19^ j 20 -1 . '■> l r> ;, 

danins^tioi-i^ypdllata ar hod; 
^quod ' pUrisquei' Crii^inUms 
-pecluni^ po^na inponebatur 
256, 22 

damnum ' idiiiissio edrum. 
,il^e habueris (opp,' po«ina)' 
-256, 16'sciq.?: cf,. 430, 32 
.damna. tix ulla tiind' paeni- 
teniaa snlnt 257v 19; d; ih- 
,inria dialiumd.885 d. iurxs 
.flklictiitiB 301, 80 d. sepUl- 
tnrae8t7,27 d. famae388, 
9 damiliiiconteiiderer272,18 

dariB actionem v, actio --^ d.' 
in tormenta' 384, 16 d..'se 
-peciculo 421, 9 '— (>•• con- 
cedere:) d. sdqd odio 280, 5 
-d.delibias ^4,24 -^ (««» con- 
-stituere:) d. mOtes ±52, 10 

debere^ iram alioni .224y 26 

debitor d. 273 

de C^d er e : non decedit, sed 
corruit suprema Yita:203, 25 

decem milia d. 265^ d. 278^ 
d. 318; d: 370; d, nril. de- 
naribirum 83v 29 d. annis 
.'exi&um' implere 16, 27 ■- 

decenne bellum (Troianum 
«c.) 201, 28 

ddcldere: decidentium un« 
^tucum ficagor ~436,.22 

decldere breTi cohdicicme 
30, 1- 



456 



INDEXI. 



Decii 93, 22 

^decimare exercitns par- 
tem 871, 4 

declamatio 60,23; 244,24; . 
330, 18; 331, 22; *362, 28; 
d. qnid praestare debeatl02, 
13. 16 cf, diyiflio, contro- 
yerflia, materia — declama- 
tionis modns et color sic 
dncendnB 140, 20 

declamator rectns 102, 10 

decolorare alqm 392, 11 

dedicare templnm, dedi- 
catio d. 323 dedicatio eet 
qnae denm indncit (in tem- 
plnm) 273, 2 

dedignari 186, 12 

dedncere alqm aliqno 328, 
17 d. al. in (ad) pericn- 
Inm 374, 8; 379, 21 d. al. 
in indicinm 191, 10; d. al. 
ad hoc gennt actionnm 220, 
11 d. alqd aliqno 266,16; 
d. in cnlpam 262, 2 d, ad 
interpretationem 233, 26 

d e e s 8 e : deest alqd alicni rei 
19, 22; 106, 16 

defectio animi atqne cor- 
povis 62, 3; 

defensio sera post damna- 
tionem 411, 13 defensio- 
nem nltra ezcnsationis ter- 
minnm proferre 62, 2 

deferre nomenalicuins 22,17 

definitionem seqni 167, 4 

deflectere amorem in me- 
retricem73,18 d.inra228,27 

deformayit cnltns 177, 2 

deformitas yitae yel ncti 
61,16 

delator d. 333 

deleotatio anrinm 244, 26 

delicatnt 177, 1.17; 422,27 
delicati miseri 66, 24 de- 
licate educatns 129, 2 



deliciae 129, 2; 179, 7. le 
(mris); 190, 8; 197, 17 d. 
diyitnm 178, 23; 328, 26; 
363,11 d. peryersae 178, 97 
— («» argntiae) 804, 24 

delictnm 16, 26; 26, 10; 
137, 16 

delinqnere 16, 26 

demens, dementia d. 290; 
d. 296; d. 316; d. 828; d. 
349 ; d. 367; 100, 6 demen- 
tiam non poese cnrari 374, 
1 de. esse ablatnm remm 
onminm intelleetnm 373,21 
d. non est nnins criminie 
402, 6 dementiae signa: 
tractae per pnblicnm yestes, 
non reddita salntantibns no- 
mina etc, 401, 26 sqq. de- 
mens et sceleratns et furio- 
sns 296, 7 t;. fnror et ind. II. 

deminnere se 40, 27 

demittere se in periculnm 
374, 24 d. bona sna in alqm 
humilem 280, 21 d. (dimit- 
tere?) alqm a merito sno 
240, 26 

demonstrare alicui yiam 
10, 2 

Demosthenes, snmmns 
orator, oppressnsyeneno sno 
96, 18 JDemosthenis roga- 
tio d. 339 

demum (femporaU) 298, 11; 
883, 4; 387, 10 (66, 27? 340, 
9?) — (s= tantum) 68, 3; 
70, 6; 80, 18; 83, 6; 100,7; 
103,16; 187,12; 229,4; 289, 
17; 301,21 itademnm(..8i) 
61,7; 72,8; 127,6.26; 261, 
7; 310,23; 322, 22; 323, 11; 

denarii 83, 29 

depellere qnod obiectum 
est 41, 6 d. alqm inre 302, 
31 d. alqm ab alqua lege 



INDEX I. 



457 



377, 18 depulsus hac pugna 
343, 16 

deperire ancillam 190, 9 

deponere bellnm 46, 8 d. 
propositnm bellandi 46, 4 
d. spiritum 359, 9 — d. pe- 
cuniam 3, 18 et passim — 
depositum d. 245; d. 269; 
d. 312; d. 358; d. 361 non 
est in depositis simplez con- 
dicio etc, 5, 13 

deprehendi subita valetu- 
dine 97, 4 

descendere aliquo 234,21; 
279, 16 d. in certamen 246, 
6 d. i. contentionem 361, 
17 d. ad hanc *cont. 229, 
28 d. in iudicium 89, 3; 
219, 19 d. L hano partem 
161, 25 d. ad hanc neces- 
sitatem 50, 21 d. a. hanc 
causam 95, 19 d. a. hoc 

genufi aotionum 220, 9 d. 
uo usque 189, 13 inde lez 

descen^t 13, 5 cupiditas 

in animum descendit 189, 1 
deserere (a&sol.), desertor 

d. 246; d. 256; d. 287; d. 

304; d. 315; d. 346; d.375; 

d. 387 ; 429, 5 
desidia 179, 17. 20 
desperare yitam 128, 26 
destrinxit se lex adversus 

alqm 272, 1 
detrahere alqd (finitioni) 

11, 8 d. alqd (» semoyere 

alqm rationem) 104, 15. 16; 

118, 14; 157, 11; 222, 17 
detrimentum contumaciae 

emendare 216, 20 d. famae 

149, 3 
deus 9, 9; 271, 24; 275, 8; 

284, 14; 429, 22; d. 325 ille 

-mihi proprius deus 285, 11 

cf,210,b deo proximum ani- 



mal (homo) 65, 16 dii 94, 15 ; 
115,25; 123,14.24; d.274; 
168, 22 ; 187, 17 ; 226, 10 ; 236, 
11. 22; 333^ 21; 368, 1 de- 
orum numme 434, 31 dii 
inmortales 8, 11; 82, 1; 113, 
4; 116, 19; 122, 21; 235,20; 
236, 19; 263,4. 8; 268,4; 
d. 323; d. 826; d. 329 dii 
hominesque 181, 4; 264, 3; 
293, 21 ; 418, 23 dii deae- 
que! 9, 8; 179, 2; dii boni! 
182, 10 dii faciant ut 87, 
15; 58, 28 bene, dii, quod. . 
318, 17 sed dii melius 261, 
13 alii curam deorum intra 
sidera continent etc. 94, 17 
sqq. cf, 236, 3 sq. di. inmor- 
tales ut peccantibus graves, 
ita satisfacientibus faciles 
271, 10 dii auotores medi- 
cinae 96, 25 dii coniugales 
368, 2 dii penates 159, 12 

deverti aliquo 311, 3 

deyexum litus 436, 16 

deyotus poenae 276, 28 

di c e r e : dictu speciosa 36, 1 5 
qui dicturi (in schola sc.) 
snnt 44, 10 

diducere animos copulatos 
50, 15 

differentia 17, 16; 217, 8; 
221,23; 251,28; 291,10; 308, 
15; 343, 1; 362, 14; 378,23 

diff err e famem alicuiuB 170, 
22 distulisti hunc animum 
146, 29 

diffidentia 27, 2; 201,3; 
366, 8; 

diffidere causae 154, 9 d« 
de uxore 144, 9 

digerere controversiam per 
summas 69, 27 

dignitatis exequiae 358,29 
di. periculum 297, 11 



458 



INDBXL 



dilatio: dilationig capiditas 

naturalifl iDprobis homini- 

bm 264, 5 
diligentiBBima inrifl civi- 

tas 78, 19 dili^entisg. ho- 

mines (pnblicani) 344, 8 
di m i d i a pan bonomm d. 264 
dimittere non temsedcon- 

troversiam 991, 80 v. de- 

mittere 
dinnmerare sententias 77, 

IS 
dirigere aciiones in perso- 

nas 71, 11 

dirignit mens 152, 31 
ditcedere: discedet appel- 

latio ista (filii^ a beneficiis 

meis 136, 6 discede de do- 

mo mea v, abdicatio 
disceptatio 808, 5; d. pri- 

vata 166, 8 

ditciplina oiyitatit 274, 12 
discordet fratres, discordia 

d. 328 
discrimen temporis 8, 28 

d. controyersiae 102, 18 d. 

agere alieuins rei 870, 29 

(364, 26 B) 
discntere vincola 116, 27 

d. servitntem rei p. 43, 16 

d. luzariam 6, 26 
disertns 325, 22; 147, 21 

(lemma); d. 383 
dispensator d. 358; 362, 

21; 363,6; 483, 13. 19 
di8sidere261,20; *261,12; 

287, 3 
dissimulare alqd 42, 18; 

52, 20; 67, 29; 75, 12; 221, 

8; 275, 4; 383, 11; 350, 10; 

366,3; 379, 12; 380, 16; 395, 

13; 405,18 d. personam 178, 

5 d. doloris profesBionem 

6, 16 dissimules licet 186, 13 
dissolutuB 31, 31 



dissonantes discordesque 
286, 28 

distortum cor|ms 178, 25 

distraliere ahquoe motao 
dolore 886, 28. 28 

diyeTsa pats v. pam — di- 
verta snb8ellia332, 19 ezdi- 
veiso o. ex 

dires v. pauper; pr<uteT£a 
d. 260; d. 294; d. 351; d. 
852; d. 382 orba dives d. 
876 deliciae diyitam (quae- 
rere omnia contra natittam) 
178, 23 diyitum delidae ei 
loxnria 363, 11 

diridere officia pietatis43d, 
1 (» bona d.) 257^ 24; 266, 
20 (70, 22) (» diyisionem 
facere eontroversiae) 232, 
19; 243, 12; 826,5; 340,16 

dirinatio 158, 1 d. nalla 
tam certa, ut. . 31, 12 di- 
yinatione proyidere 189, 8 

diyisio: quae nihil diyisione 
egent nomina 60, 10 — d. 
(controyersiae) 88, 12; 102, 
10; 232, 13; 248, 6; 348,26 
diyisionum condicio 232, 16 
divisio paene hoc proprium 
habet ostendere ossa et ner- 
yos controyersiae 102, 10 — 
d. (bonorum sc) 256, 10; 
261, 15 

diyitiae solent adferre in- 
firmitatem 362, 11 diyitia^ 
mm ille fulgor 356, 20 cf. 
pecunia 

diyortium 28, 9 

do]orerumpitl4,2 d. temp- 
tat alqm 386, 15 dolorem 
recidere 245, 19 d. intra 
cogitationes receptuB abs- 
tulit mentem 159, 6 d. 
mariti 130, 5; 138, 18 do- 
loris professio 6, 16 



INDEX I. 



450 



domina pecnnia non in 

< cunotiB 88, 20 

donare capui alicnius 167, 
4 d. orimen meritiB 222, 
19 donate meritis meis 
filium 241, 16 

dos d.860; 200,15; 866,26; 
368, 4 dupla d. 428, 4. 12 
dotis frequens mentio 190, 7 

ducere (ad supplidum sc.) 
101, 27; 242, 18; (285, 9) 
d. in ius 157, 18 d. alqd 
ez aliqua re 81, 80; 191, 7; 
280, 8; 381, 10. 18; 866, 16 
d. conieoturam 145, 28 d. 
colorem et modum 140, 20 
d. adfectum adTerBus alqd 
179, 23 mazimam partem 
defensioniB in hoc ducit, 

' nt . . 29, 29 d. yerba in plu- 
res intellectuB 246, 20 cf. 

.trahere *- multum impen- 
diorum ducere 847, 6 ducit 
meindignita8rei20d,24 du. 
(alqm) species 38, 18; 291, 
25; 811,8 du. (alqm) ratio 
1298, 2 — - d. (ae* numerare) 
alqd inter beneficia 294, 22 

dumtazat 877, 11 

duo, Bimplicia, Bingula ta- 
men 127, 9 {ef. 84^2Bqq.; 
221, 4 sq. et V, vis) 

dupliciter 15, 19 

durare contra dolorem 208, 
16 d. ad Bangninem 137, 19 
d. in hoc, ut.. 173, 16 — 
(a> manere) 218, 28 Bq. 

duruB pater v. pa. — duruB 

,ac demens 104, 28 

E. 

ebrietaB 234, 8 ebrietatem 
.non faoit illa potio, poBt 
quam concidendum est 805, 9 
ecce 14, 19; 242, 24 



educere alqm (raptam) ad 

magistratum vel magistra- 

tu8 «. rapta. — e. in cau- 

Bam 25, 15 
effugere non pOBsumuB uob 

286, 16 
effundere splendidflB opcB 

68^ 12 e. eztremum Bpiri- 

tum 172, 7 
elementa minuta et mira- 

bilia (mutabilia?) 148, 26 
eligere: eligat ipse 152, 9 

e^gite quem velide e8se211, 

8 elige quod yoles 220, 26 

cf velle (dt 436, 19 sqq.) 
elogium 278, 1; 279^ 8 
eloquentia d. 268 e. non 

pluribuB prodest quam no- 

cet 92, 15 e. quid est si 

iustitia valeat? 95, 22 elo- 

quentiae studium omne circa 

verba 95, 24 
eloqui: eloquendi facultas 

42, 4 cf. loqui 
emancipare hereditatem 

178, 12 
emendare contumaciae de- 

trimentum 216, 20 
em endatio praeteritorum 8, 

24 emendauone dignus ani- 

muB 42, 17 

emereri alqm 251, 23 
emer^ere tumulo 406, 23 
em etiri longam noctem 9, 15 
femittere conscientiam 

817, 26 

emptor familiae 212, 22 
en 66,10.12; * 188, 21; 402, 

21; 410,26; 420,22; 421,2 
enuntiare consilia publica 

d. 272 
enuntiatio {opp. confeBsio) 

Yoluntatem Imbet et ani- 

mum non coactum 114, 25 
epilogus d. 338 Sermo 



460 



INDEX L 



eqnitei ^296,29: eqnitibiu 
ftfttiitoiii patrinioiiiiiiii 190, 
23 ordo hic (eqvester «c.) 
ex la^ideiiiilitiaehociioiiiai 
aecepit 191, 19 iiu sedendi 
(in XIV giadibiu » ios 
equertris ordudB) implet in.- 
gennitae et eensiu 191, 2 

erigere cerricem 190, 7 

♦<e>rogarc 18, 82 

error 216,5 e.inentis 243,14 
e. hnmanae necesdtatiB 17, 
80 e.,proprinmhomini8 873, 
28 errons odinm non sem- 
per peneB cognoscentes 184, 
16 cf, cognoscere 

ernbescere c. vnf. 161, 24; 
168, 4; 188, 18 c. accpron. 
neutr. 94, 18; 112, 28 

ernere ocnlos d. 297 

erumpere qui potuit, emis- 
sus 140, 4 erumpit dolor 
14, 2 er. ingenuitas 189, 22 

esse: esto 48, 7 est, ut. . 
17, 29 est, quare 241, 7; 
309, 24. 26 quid est, cur . . ? 
87, 27; 100, 26; 290, 9 non 
est (aliquid causae sc.) quod 
33, 17; 126, 1; 355,4; 359, 
16; 412, 19; 417, 26; 441, 21 
nihU e. q. 89, 21; 92, 11; 
165, 18. 19; 166, 16; 169, 
14; 210,14; 242,7; 820,11; 
est (» superest alqd) quod 
6, 4; 120, 19. 20 sunt qui 
108, 12; 820, 28; s. pleri- 
que qui 128, 31 v. fdturum 

et . . quoque 6, 1; 47, 24 

etiam ut 130, 23; ^180, 15; 
180, 23 etiam . . quoque 6, 
15; 124, 6 

eventus causae6, 14 e. eo- 
dem reditnms fderat 301, 24 

''yertere ius 79, 10 e. rem 



2>. 96, 14 e. spes adulescen- 

tiae 89, 20 e. testem 439, 6 

OTersio hostiom 164, 15 

ez: Qoctde) e. adTerso 357,25 

e. diTer8o78, 17; 93,26; 96,3 

e. contraiio 339, 8. 12 e. 

aeqno 28, 1; 91, 13; 190, 

7 e. pan 226, 19; 423, 25 

e. animo sno refiBire 92, 12 

e. bona mente fscere sdqd 

49, 20 — (iempordU?) -feoi 

aostero indulgens 394, 13 

— (caiusaU) esse (» nasci^ 

proficisci) ex 326, 25 e. fidn- 

cia libertas 333, 15 e. raptn 

nxor 13, 2; 27, 12 — («= se- 

cundnm) e. lege alqd fi^ 

cere 109, 10; 110, 20; 117, 

12; 149, 14; 256, 9; 401, 23; 

423, 14 e. le. fieii 2, 7 e. 

arbitrio patris nnbere 59, 

18 e. TOlnniate 313, 22 e. 

Toto 318, 22; 420, 23 e. 

more alicains 237, 1 — ex 

parte 324, 8 &ts e. ma^na 

pa. 9, 18 e. pa. dimidia 

heres 324,2 e. toto383,28 

exactor asper 4, 3 

exaestuans flnctus 436, 22 

exaggerare opus 294, 6 

excaecare d. 297; 389, 5 

excandescere 386,18; 387, 

26; 396, 16; 414, 12 
exceptio 85, 22; 322, 10 
exceptione cadere 86, 11 
exciaere sibi spem 309,26 
excisa Tirilitate pretium 
producere alicuius 345, 6 
excludere alqm iudicio 40, 
22 e. alqm (= alicuius ac- 
tionem) 26, 25; 82, 10 e. 
alqm campo (» iure suf- 
fragii priTare) 35, 20 e. 
alqd 76, 6; 227, 2; 377, 16 
excusare se errore 17, 81 



INDEX I. 



461 



6. se alicni, quod. . 271, 19 
e. panpertatem 412, 19 

excusate 253, 24 ezcusa- 
tius 148, 2 

* e X u s a 1 r 6 8 cuiuslibet in- 
pudentiae 294, 5 

excutere legem, quaestio- 
nes, iura, similia, passim e. 
numerum populi 77, 16 

exemplum facere68, 23 e. 
bonum f. 199, 2 e. f. de. . 15, 
4 in e. adducere 293, 12 in 
e. adferre 293, 7 exemplo 
mei ipsius 9, 3 malo exemplo 
383, 16; 431, 5 e. malum 
numquam prodest 45, 10 
nocere in e. 16, 3 exmplo 
filios inpendere 375, 10 e. 
posteritatis 293, 26 homi- 
nes in exemplum soelerum 
constituti 293, 22 exempla 
ultima scelerum 93, 19 cla- 
rissima exempla (studiorum) 
312, 7 

exequiae 200, 21; 433, 19 
exequias dignitatis ducere 
358, 29 

exercere se adversus for- 
tunam 148, 15 e. iudicium 
227, 16 faenus e. 224, 24 

exercitus, pars populi for- 
tissima 328, 4 magna pars 
e. in me cessat 406, 18 cf. 
8, 20; 241, 18 

exerere: exerifc se petu- 
lantia 85, 1 

exhaurire potionem 263, 
28 e. terras ^m cuniculis) 46, 
24 e. pecuniam 225, 8 edu- 
catio exhausit si quid super- 
erat 188, 6 

exigere (=**= explere:) poe- 
naml8, 26 senex et exactae 
aetatis 266, 19 (» defigere :) 
ferrum per yiscera libero- 



rum 48, 4 alte exacta ma- 

nus 14, 22 
exilium d. 254; d. 266; (d. 

334); d. 351 ; d. 365 e. quin- 

quennii d. 244; d. 248; d. 

285; d. 296; d. 305 opp, per- 

petuum 2, 5 v. ind. II. 
eximere (ream) accusationi 

114, 28 e. se (» operam 

suam) alicui 314, 28 
exitu mens numquam aesti- 

manda est 145, 20 exitus 

constitutionis huius 241, 5 

exolvere se vinclis naturae 

418, 21 

exonerare patrimouia 67 ,20 
expedit 167, 14. 15; 196, 

12; 198, 30; 204, 17; 281, 

20; 290, 15; 368, 22 
expeditio 247, 3; e. peri- 

culosa 226, 16 
expendere satis vindictae 

in alqm 114, 18 
experim^ntum latentium 

natalium 199, 22 e. fidei 

res difficillima 57, 9 expe- 

rimeuta vitae 309, 21 ex. 

medicinae 379, 23 experi- 

mentis cognoscere 93, 15 
expiatio templi 82, 2 
expirare 200, 25 
e X p 1 e r e aliquod tempus 15, 

11; 17, 1 e. aliquod ius 
. 12,4; 217,5 e. verba legis 

106, 12 e.(?) in alqm cri- 

mina 184, 23 
explicare vetera philoso- 

phorum monumenta 93, 23 

e. fidem 223, 6 e. fid. le- 

gationis 283, 25 explica, 

explicate 17, 7; 221, 22 cf, 

226, 10 
exponere, expositusd. 306; 

d. 338; d. 358; d. 372; d. 



462 



INDEXL 



376 expontmn colligere 
411, 26; 418, 6 

ezprixnere fidei ezpeiimen- 
tmn 57, 8 

expa^nare: arcem expn- 
gnabit optimiis qnisqae 121, 
29 e. (aJienam) domam 73, 
12; 374,21 e. pndorem cn- 
biculi, spem liberomm 138^ 
23 e. alqm 328, 2 e. ab- 
Bcntem fratrem 152, 19 e. 
animnm alicoins 286, 5 ex- 
pngnari mann 32, 13 

expngnator pudicitiae, pa- 
trimoniomm , caerimonia- 
rtun etc. 294, 9 sqq. 

exquisita ingenia maiomm 
31, 4 

exB. . V, ex.. 

extingnere turbam dividen- 
do398,a e.al(}mferro288,16 

extorqnere indicibns reli- 
gionem 117, 24 

extra praeceptum 156, 24 
e. casnm esse 171, 9 e. or- 
dinem accidit 225, 24 e. 
quaestionem est 301, 26 cf. 
322,28 e. controversiam po- 
nere 1, 12 e. perioulum p* 
76, 26 e. rerum natnram 

I). 149, 6 fe. positae vo^ 
uptates 337, 15 — (adv.): 

exba accidentibuB cansiB 

103, 3; 104, 8 
extrahere hostem .247, 17 

e. iudicium 254, 8. 9 
extraneus 53, 14 
extrarius 280, 19. 20; 281, 

6; 288, 18 
«xtrinsecus circumdari.31, 

17 non e. has fdrias ye- 
. nire 236« 11 
exuere omnes adfectus 167, 

7 e. naturalem indulgen^ 

^am 419, 13 e. hanc par- 



tem persuasioniB 311, 24 e. 
nomen hoc (fratris) 322, 15 

exul, exolare v. ^ilinm et 
ind. II. exnl domus siiae 
68, 6 exulare (a domo sc.) 
405, 1 ad exnlem inra non 
pertinere 2| 4 exnl inde 

. dictus, qaasi ex solo patrio 
expnlsuB 400, 13 

exuIatuB 16, 15 

exnndare satafitate 32, 6 

exuyiae ducom 201, 26 e. 
decennis belH 202, 1 

Fabricii 93, 21 

fabnla (narratio ficta) 381, 
10 &balae opp. experi- 
menta 335, 23 fabnlae (an- 
tiquae de Fnriis) 235, 17 
ex fabulifl repetere sapien- 
tem 95, 7 fieibuhun affecre 
200, 31 — (» sermones ma- 
ligni) 184, 2; 186, 4; 205, 
27; 360, 8 fabulas novev- 
carum efiugere 286, 18 

facere auctoritatem alicui 
99, 2 f. soi potestatem 20, 
28 fecit his bonis hanc 
legem 13, 13 £ controyer- 
siam V. co. — f. inyidiam 
alicai v* in. — f. furtam 

. t^. fti. — f. aliquo vel alicui 
63, 25; 314, 13 f. alqd 
de aliquo 196, 22 £Acere, 
ut (s efficere) 7^, 28 isL- 
cere (» committere:) 159, 
15 facere rem aliquam 76, 
24; 144, 6; 228,5; 363,4; 
371, 21 f. r. alicuius 124, 
29 ; 161, 23 f. cim advcrb. 
35, 11; 62,4; 99,7; 116,4; 
152,21; 216,3; 217,15.16; 
255, 19; 299, 7; 318, 12; 
320, 21; 370, 19; 375, 29; 



INDBX L 



463 



. (f. fortiter sot&pimme v. for- 
tis) — qnid facit ad.preees 

- soMtndo? 146, IS Becxinda 

* adyenmm me fiEUiiant 420,25 
•faeies: faoie adfectam pro- 

dere 14, 11 f* minax flac- 
tas .486, 2d t *freti coii- 
snrgentis 487, 1 t huma- 
liitAtiBl95,27 f* tristisaimi 

* contentionia 196, 18 f. in- 
dicii 270, 11 faciem pacis 
turbalre 152, 14 

f a cin n 8 ihdignam I 419, 7 ; 
434,2 fiEMsiiioraindigna49,7 

faotam opj}. ioB 162, 20 

fabultaa . eloqo^di 42, 4 
— supra facultatiam Tires 
185, 22 la. nngiistiae 807, 25 

. contra fa. rationem 812, 5 
magnitado facnltatam 71, 14 

famas lamam eflse ^eon^ 

. s^nsam ciyitatiB 98, 27 (ef, 
ramor) f. quae de se lo- 
(loitar 33, 12 ad fftmam 
itara et optima 45, 1 f. 
domuB 89^ 19 f, probitatis 
216, 11 f. modfirationis 90, 
9 funaedetrimentaml49,8 

fames aocipiendae pecaniae 
5, 27 famem alicaias dif- 
ferre 170; 21 

familia 8, 2; 268, 11, 868, 
7 ; 868, 4 ffuniliae nozio- 

. ram. 65, 8 familias name- 

- rosiorefi ignorare 88, 21 cf. 
: 188^ 8 familiam emere 100, 
. ' 21 familiae emptor 212, 22 
, — familias incerta stirpe 
. confandere 222, 9 filii fami- 

- liae 287, 8 
familiaris sacris animua 

273, 5 familiarior aliqaa 

caasa 280, 22 
fastidiose eligere 486, 26 
fatum 66,4; 69,6; 97, 12; 



122, 27; 124, 7; * 163, 28; 
196, 21; 254, 11; 307, 2; 

, 885, 24, 25; 420, 10 fato 

. interveniente 20, 24. £ata 
sabtrazerant aapplicio 20, 
25 noYum f. Bortiri 67, 25 
f. domos nostrae 155, 14. 20 

fayor ille popali 144, 17 
{cf. 137, 24) f. omnium qoi 
in libertatem adseraat 228, 2 

fecunditas 286, 18 f. non 
semper properat 28, 18 

femina citiafl aenescit 203, 
16 f. inbecilla res est 332, 
9 feminaram mores 132, 4 

« feminas imitati paeri 329, 
6 cf. 345, 7 

i e r e a 1 a onerare avibas 179,9 

ferre fortanam secundam 
iadieii 229, 17 

festinare it. bomib 438, 3 

fetns feraram pecadomqae 
204, 10 

fides opp. utilitates 307, 18 
fidem publicam appellare, 
quae inter piratas sacra est, 
quae inter armatoa hostes 

. inducias &cit 91, 16 sq.; 
fid, pab. invocare 89. 7 f. 
sacra inter bostes, sacra in- 
ter piratas etc. 356, 2 sqq. 
f. ez pari facilior speratiu: 
226, 18 f sceleratorum in- 

. ter se 207, 10 f. constat 
apadalqm5,5 fidemdarel4, 
9 fi. debere 183, 5 fidem suam 
alicui impendere 56, 29 fi. 
perdere 289,24 fi. explicare 
223,6 fidem legationis ex- 
pUoare 283,26 fi.maritalem 
praeBtare 821 , 20 f. praesta- 
tur aiicuius summae 132, 21 
fidei ezperimentum, resdif- 
ficillima 57, 9 fi. *momen- 
tum 226, 26 f. cenae 263, 



464 



INDEX I. 



16 f. tormentonim 101, 7 
f. nomiDis certa 259, 4 f, 
testis, opp. opera adyocati 
292, 6 fide bona 172, 2 si 
nlla est dicenti f. 296, 10; 
61, 28 Bupra fidem 441, 9 
fidei commisaam d. 826 

fidncia innooentiae 26, 24; 
880, 16; 408, 29 f. firma 
372, 21 

fignrarnm gnlosns 311, 8 

fignratio 431, 23 fig^nratio 
snpplicii 426, 12 

f iliuB: filioB plemmqne snae 
potCBtatiB eBse etc. 49, 22 
Bqq. ef, pater 

fingere: fingamns tricies^ 
fingenotHe»; fingite 104, 20; 
223, 29; 234, 16 

finire poteBtatem8aam218,3 
finitiun iuB 2lV, 13 fini-taxn 
iri 369, 13 — (» finitionem 
ponere) 7, 4; 102, 16; 342, 12 

fmis vitae beatae 94, 13 — 
(« finitio) finem *refellere 
849,7 

finitio 7, 12; 162, 23; 349, 
1. 17. f. vera 103, 22 f. 
nomini snfficit 11, 20 f. in- 
terim falsa, interim pamm 
plena 10, 18 f. qnomodo 
optime constitnatm: 10, 2 
sqq.; 11, 21; 7, 4 sqq. fini- 
tiones ntrimque ponere 243, 
10 finitionem confirmare 
10, 21; 349, 6 fi. Bubver- 
tere 10, 21 fi. *refellere 
349, 6 fin. alqm ferre 267, 1 

*fi8cus 347, 10 

flagella et ignes 196, 9; 
198, 22; 277, 19; 336, 18 

flagrare impetn 360, 5 

flammeo operire canos 203, 
19 

flere: yerendnm ne flentem 



iudices damnent 102, 7 cf. 
363, 27 

fl o r e m aetatiB amittere (x>er- 
dita yirg^tate) 129, 9 

fons causae 438, 22 f. pbi- 
loflopfaiae 93, 27 

forensis contentio 176, 26 
forenses insidiae 187, 8 

forma iudicii 6, 27; 78, 30 
f. testamenti 95, 14 f. vi- 
vendi certa 187, 12 f. ser- 
vitntis 343, 3 f. liberiatis 
349, 25 — captivae f. prae- 
stantior 201, 26 

formare mores 134, 30 f. 
mdem civitatem leg^bus 
79,28 

formosuB v, spedosus. 

formula contentionis 92, 7 
f. ezcidere 377, 12 f. er- 
rare 62, 16 — formulae sol- 
lemnes 250, 14; 428, 28 (64, 
16?) 

forsan 404, 19 

fortis: (vir)f.d.246; d.249; 
d. 258; d. 266; d. 271; d. 
278; d.287; d.293) d. 294; 
d. 295; d. 297; d. 303; d. 
304; d.306; d.310; d. 315; 
d. 367; d. 369; d. 371; d. 
375; d. 377; d. 387; v. ind. 
II. (ilndem fortiier facere) 
— f. adversus in{iEuit<rm(ma- 
ter) 205, 8 f. ^ater, opp. 
miti8l62,10 fortiorem puel- 
lae vocem imperare 108, 1 
fortiter (fortius) dicere 63, 
5; 107, 2; 129, 27; 142, 7 
fo. contendere 42, 24 fo. 
confiteri 129, 18 fo. spon- 
dere 120, 12 fo. ferre 168, 
3; 163, 12 fortius agere 66, 
20 fo. consistere cum ali- 
quo 36, 11 fo. defendere 
228, 6 fo. vindicare 69, 19 



INDEX I. 



465 



fortnna 42, 22; 174,7; 216, 
5 fortnnae potestas 811, 19 
fortnnae ininria 97, 6; 228, 
21; 817, 19; 826,26; 827, 
8; 829, 1 fo. in. labi 68, 
24 f. fatigari solet et in 
fine deficere 112, 28 ad- 
yersus fortunam se exercere 
148, 15 tu, fortona, fJEMsieB 
quod occurrerit 108^ 10 tu, 
f., melius 196, 20 bene, f., 
quod. . 260,28 — (sc, mala) 
818, 80 f. sortis 27, 6 
sortitionis 264, 10 t iudi- 
cii 416, 28 f. iu. secunda 
229, 17 f. iu. dubia 408, 
26 f. testamentomm 281, 
8 — (=» res, condicio) 309, 
7 plur, 226, 6; 864, 21 f. 
ampla 69, 9 f. clauda 71, 
16 fortunaeinbecillita8279, 
26 superior f. 67, 2 

f orum d.829 templum quod- 
dam pacis 128, 6 f. coti- 
dianis iurgiis siarepere vide- 
mus 288, 19 f. opp. scho- 
lae declamantium 279, 16; 
881, 17 sq. 

fragor. signorum 8, 8 f. 
armorum 289, 6 f. unda- 
rum 436, 22; 487, 14 

*fragran8 mero 177, 4 

frangere: fracta tela 116, 
22 mora frangit subitos in- 
petus 247, 18 fracti mili- 
tum animi 249, 6 fracta 
ratio, clauda fortnna 71, 16 
cf. 392, 18 

fraternitas d. 821 ; 286, 26 
f. quaedam tpropositorumf 
animorum 266, 22 £r. quid 
est aliud quam divisus spi- 
ritus et quae ad tuendos nos 
a natura conoessa sunt mul- 

Quintiliani deol., ed. Bltter. 



tiplicata 260, 9 sq. fratemi- 

tatis velut portus ille 261, 22 
fratres d. 268; d. 286; d. 

821; d. 828 
fraudare aliquem gloria 

201, 4 
f r e n u m : frenos cupiditatium 

minus tenere 66, 10 
*fretum 437, 1 
frons ficta (philo80]phorum) 

96, 12 f. paulo molhor (opp. 

fortissimus quisque) 67, 12 

in frontem incurrentia 11, 

28 primafronscausae 199, 16 
fructus percipere (posses- 

sionis) 22, 4 f. beati 179, 

20 f. pleniores reddere 28, 

19 fructu yirtutum inpo- 

tenter uti 240, 19 
frugi 6, 28. 28; 216, 8; 488, 

21.23 
frugalitas 6, 2; 70, 26; 176, 

22; 187, 18; 206, 10; 297, 

9; 310, 1 
frugifera succidi videre 36, 

26 
fuga abesse 843, 6 
fugere: fugiens anima 336, 

24 
fulcire rationem ruentispa- 

trimonii 392, 14 
fulmen d. 274 v, ind. n. 

sepultora — fnlmina velo- 

citer cadunt 217, 27 ille 

qui fnlmen vibravit 122, 24 

fulmen patri datum (abdi- 

catio) 69, 6 
fulminare 120, 26 
fumans sanguine manus 

162,5 
fundamenta cepit causa 

354, 10 fundamentis nullis 

niti 387, 13 
f u n d e r e tantum hostilis san- 

gninis 241, 18 

80 



466 



INDEX I. 



fnndus paterniia avitnsqne 
179,19 I. maritimiiB 433, 16 

funuB Yiyum 200, 24 fune- 
ris pompa 295, 26 

fur, furtnm d. 341; d. 361; 
267, 9 furtum opf, sacri- 
legium 30, 17 1 pmm 195, 
26 1 facere 16, 21; 348, 
5 f. fac. iuri 16, 26 f . aU- 
cui remittere 16, 2 

furere, furor, foriosus d. 
256; d. 290; 198, 1; d. 314 
fhrere in aliqua opp, amore 
stimulari 157, 15 magnus 
impetuB et furor 138, 21 fu- 
ror {opp. fiducia) 194, 1 

furiae 236, 15; 277,16 non 
extrinsecus has fiiriaB ve- 
nire . . conscientiam esse 
quae torqueat, animum esse 
qui urat 236, 11 sqq. 

f u t u r u s : ad cogitationem 
post se futurorum 121, 21 

G. 

gelare sanguinem 378, 14 

geminare merita 9, 9 si 

qua in nobis natura gemi- 

navit 260, 8 orbitas gemi- 

nata 327, 24 

geminae sorores d. 270 

geminatio criminis 220, 4 

generales quae8tiones29,19 

geniale torum73,14; 161,21 

genua: ad *g. iacere28, 28 

a. g. proYolvi 63, 31; 376, 

7 a. g. procumbere 216, 13 

genus: genera rerum opp. 

species criminum 301, 8 — 

(» familia) neg^tum seryo 

204, 4 ; 438, 24 sq. cf. 223, 25 

gladiator d. 302; 248, 23; 

427, 11 gladiatoris nomen 

ex quo ductum 191, 7 pes- 

simum gladiatorum genus 



198, 13 multi se a gladi»- 
torum vulneribuB avertunt, 
quamquam iUud spectacu- 
lum in parte poenarum est 
etc. 137, 21 sqq. sed cf. 65, 
2 sqq. 

gloria: gloriae loco dicere 
alqd 267, 4 
Gracchi 96, 13 
gradus: gradum eundem 
&cere 203, 24 gradu con- 
sistere 9, 16 per g. Tenire 
ad alqd 438, 22 g. here- 
ditatum 24, 12 — "MV gra- 
duB (theatri) 190, 19 gra- 
dibns prohiberi ih. 24 
Graecia340,21.26. 31; 341, 
6 notissimus Graeciae dux 
Ulixes 368, 25 

grasBatoribus et latroni- 
bus paene licentiun damus 
230, 20 

gratia illa prima apud ma- 
ritum futura praerepta est 
129, 10 
gratiosus 39, 27; 44, 7 po- 
tens, g. 43, 24 
gratuita, ut vulgo vocan- 
tur, odia 281, 11 virtutes 
debent esse gratuitfCe 402, 17 
gratulatio 49, 6; 58, 20; 
165, 9; 314, 27; 383, 20; 
434, 9 

gravare corpus 7, 22 gpra- 
vat causa 419, 12 
g r a V i s : gr avior sapientia 

156, 17 
gremium nutricis 204, 13 
gremio tuli vivum funus 200, 
26 

grex: greges iUi ministro- 

rum 188, 8 cf 33, 21 

gula: g^nlae servire 178, 12 

per gulam ventremque trans- 

mittore 64, 18 g. se aucto- 



INDEX I. 



467 



zare 191, 24 gulae yolup- 
tas 368, 27 - 
gnloBus figoraram 811, B 

H. 

habere alqd pro alio 3, 7; 
22, 23 h. alqd Bnspectom 
144, 25 curae habendum, 
nt. . 114, 4 aibi h. 398, 12 
res snas b. h. 72, 30 h. 
quare 280, 27 h. qnod.. 
347, 1; 421, 6 h. cnr 422, 
4 Ci^rtnm habeo 49, 7; 198, 
27; 841, 28; 441, 14 ne- 
cesse h. c. vnf. 26, 3; 136, 
8; 148, 6; 162, 11. 16; 178, 
20; 299,26; 326,5; 834,20 
snperyacnnm habeo qnae- 
rere 19, 8 breviuB habet 
ignoscere 373, 12 partic. 
habens 385, 8; 391, 13 ha- 
benti 434, 22. 23 habentem 
41, 11; 70, 8 iwtrans. («» se 
habere) 420, 18 

habitns reomm 432,17 ha- 
bitn alicnins (esse) 145, 18; 
147, 4. 6; 348, 21; 350, 12. 
27; 395, 2. 19 

haerere 388,24 h. comitem 
i^cni300,4 h. lateri alicuins 
307, 16 haeret ins 156, 27 

heronles 222, 13; 439, 29 

me hercnles 161, 18; 163, 

28 hercule his et vicies; 

me hercule aemeZ et vieies 
hereditaria contentio 270, 

22 
hereditas: partem heredi- 

tatis ^fiscns^ sibi yindicat 

347, 10 cf. ind. 11. 
heroes iUi primi 201, 25 
hic: hoc est 86, 6; 212, 15; 

217, 18; 253, 17 (CMWi *n- 



terrogatione) 117, 5; 196,23 

hoc erat illnd 202, 2 
histrio 427, 11 
hodiernnm indicinm 23, 26 

hodiema contentio 92, 27 
homicida 66, 26; 232, 3; 

806, 2; 400, 22 
homicidinm 87, 18; 259, 

18; 302, 11; 339, 19 

homines:hominnmmi8eriae 
420, 16 ef. 246, 8 sqq. v. 
animal 

honestns: honesta conten- 
tio 111, 18 honestior per- 
sonall8,14 te8tisho.489,20 

honor pretiosissimns pan- 
pemm censns 85, 16 in ho- 
norem alicnins 40, 6; 123, 
22; 205, 19 honorem ha- 
bere alicni 187, 15; 248,9; 
251, 22; 293, 25; 296,6 in 
honore alqm ponere 188, 16 
honor yirfntis 240, 24 ho- 
noris inincnnda necessitas 
233, 13 honorem lateris ce- 
dere 63, 18 

horret animns recordari, re- 
fnginnt cogitationes 109, 1 
cf, Verg. Aen. 2, 12 

hostia 284, 15. 22 

hostis yictor 202, 6 cf cap- 
tiyitas — hostinm terga yi- 
dere 9, 12 h. yidetnr aJie- 
nns 248, 15 

hnmanitas pnblica 89, 80; 
41, 14 h. le^B 43, 9 hn- 
manitatis facies 195, 26 — 
(e» facilitas) h. freqnens 
188, 15 

hnmanns: '^'hnmannm est 
820, 18 hn. genns 61, 8 
hnmana ingenia 97, 1 neoes- 
Bitatis hnmanae error 17, 30 
yitinm humanae mentis 261 ,4 

30* 



468 



INDEX I. 



I. 

icere: ici falmine d. 274 

ictus 85, 6 

igitur {primo loco positum) 
21,18; 34,21; 40,18; 77,12; 
295,5; 307,30; 323,20; 324, 
6; 354, 23; 378, 3; 413, 19 

ignis utrum esset initium 
rerum 148, 24 ignes 116, 3 
ig. et flagella 196, 9; 198, 
22; 277, 19; 336, 18 i. ille 
feralis (rogi) 296, 14 ignis 
qui legitimis facibus accen- 
ditur 161, 13 ignes legitimi 
153, 9 

ignominiosus d. 250; d. 
263; d. 265; d. 275; d. 310 

ignorantia malorum 48, 13 

ignorare quaedam simile 
non passi est 48, 6 

illibatam dignitatem ci- 
vium servare 64, 27 

imago 237, 4 i. rerum haec 
296, 12 imagines rerum 
^dis^imiles 159, 23 ima- 
gine cotidiana ante oculos 
versari 327, 19 i. poenae 
144, 4 i. honesti yana 36, 
16 i. horrida loci 115, 21 
imaginem sui casus videre 
161, 2 imag. capere malo- 
rumalienorum369,2 i.fane- 
ria mei (filia geminae soro- 
ris superstes) 108, 16 — ima- 
gines (maiorum 8c.) 441, 19 

imbecillitas fortunae 279, 
25 

imitari pueri infirmitatem 
139, 25 i. lautitias (divi- 
tum) 188, 7 i. fratemilatem 
259, 6 imitati feminas pueri 
329, 5 

imitatio defendentis 59, 2 
i. ruris 179, 16 



immergere ferrum yisceri- 

bus suis 285, 4 
impedimento publicaehu* 

manitatis yictus est 41, 14 
impendere alicui fidem 

suam 56, 29 
imperator d. 317; d. 348; 

imperatoris praemium d. 285 

i. imperare debet 247, 26 

imperatorem £a>cimus senem 

247, 21 i. optime suppli- 

cium ezigit ab ignavo 247, 29 
impetuB magnus ae furor 

138, 20 i. ad ubera 204, 11 
impezi squalidique 67, 28 
impietas 419, 8; 412, 19 

(s homo inpius) 410, 26 
impius 9, 3; 125, 27; 168, 

19; 169, 24 i. erga paren- 

tes 313, 23 i. adyersus pa- 

trem 407, 26 impium testa- 

mentum 78, 22 impii cine- 

res 182, 7 
implere exilium X annis 

16, 27 i. numerum ciyitatis 

253,8 
imponere adf ectibus 177, 

24 i. alicui aliqua specie 

344, 15 
impotenter uti alq re 240, 

19 
impotentiae yoluptas 194, 

16 
improfessus 345, 17 
imprudens caedes t;. cae. 
impubes d. 279 
impudentia: impudentiae 

locus 85, 6 impudentiam 

alicuios (ad)mirari 17, 27 

107, 11; 430, 11 
impudicitia est quaedam 

etiam nubendi 205, 23 
in (c. acct4s.) v, yenire dt cai- 

dere — in totum 94, 17; 

115, 24; 121, 12; 155, 26; 



INDEXL 



469 



280, 25; 2B1, 9; 810, 26; 
357, 1; 418, 8 in tantam 
268,22 inpraeteritnm amare 
261, 23 m poBterum egens 
299, 29 in tempna deponere 
5, 15 L t. venenmn 7, 21 
in exemplum nocere 16, 3 
i. argumentnm stifficere 284, 
27 in arg. criminis agere 
30, 8 in poenam adnlteni 
125, 1 in nonorem alicnias 
V. ho. — [in] Athenas mit- 
tere 310, 16 — (c. dbl) in 
cansa eBse v. ca. — i. con- 
feseo e. v, co. — i. mini- 
sterio e. t?. mi. — i. prompta 
e. V, pr. — in culpa eflse 244, 
18 i. integro habere 68, 15 
diffidentia in te est, fidncia 
in nobis 27, 2 quantnm est 
(erat) in aliquo 30, 23; 43, 
16; 64,6; 317, 1; 412, 17; 
416, 8 in me cessat mc^a 
pars exercituB 406, 18 in 
aliqua fhrere 167, 14 in 
scortis male audire 419, 1 

inarescere 331, 9 

inb. . V. imb.. 

incertis parentibus esse 
203, 5 

incestum 160,22 opp.-vvl' 
garis libido 152, 19 

incestus: incesta mater 
205, 26 

incYdere (c. acc. sim prae- 
p08.) 318, 24; 320, 17; 375, 
8(?) — (s fortuito acci- 
dere) 19,16; 226, 15; 382, 28 

incidere manus alicui 390, 
9; 394, 8; 409, 5. 8 

inclinare alqd ex lege 127, 
14 i. leges 861, 24 incli- 
nata huc atque illuc spes 
8, 19 inc. in postemm spe 



249, 7 (=> se incl.) incl. ad 

fortunam 45, 24 
inclinatio leges 238, 14 i. 

animi 331, 4 
incohare iudicium 25, 8 i. 

spem liberorum 59, 12 inco- 

hatae nuptiae 142, 6 
inoruenta victoria 116, 16 
incumbere in partem di- 

versam ut commodiorem 

44, 11 
incurrere in frontem 11,28 

f. in oculos 186, 5 i. in 

obyios +236, 23 
indagine quadam malitiam 

cingere 31, 16 
indebita pecunia 100, 1 
indicare conscios d. 307; 

d. 381 
indicium profiteri 39, 28 
indignatio praeteritorum 

6,26 
i n d i g n u s : indigna f adnora 

49, 7 £arcinus indignum! 

419, 6; 434, 2 
*indigU8 149, 5 
indubitate 154, 26 
inducere deum 273, 2 L in 

animum 56, 20 
induere persuasionem 208, 

18 i. aUcui (reo) sordes 

291, 13 

indulgens pater v. pa. 
indnlgentia 112, 3; 168, 

20; 290,5; 375, 13; 387, 21; 

410, 14. 19; 417, 20; 419, 

13; 431, 15; 434, 17 iplena 

144, 12 
inenarrabiles aestus 138, 

24 
iners adyersus patriam 407, 

25 
inevitabilis fraus 187, 11 
infamarealqm282,ll;*287, 

14; 321, 5; 884, 9; 403,28 



470 



INDEX I. 



i. supplicia 196, 26 L con- 
victas 157, 7 *i. rationeB 
386, 28 
infamis in alqm 317, 9 
(lemma) 
infansti cineres 123, 7 
inferi 310, 7; 64, 14 
infinitum potens 390, 2 
infirmare cansam 146, 1 
infirmitas aetatis 326, 11 

i. pneritiae 346, 12 
ingenium: ingenia hnmana 
97, 1 in. Taria snnt 421, 1 
in. iactare 92, 12 exquisita 
in. maiomm 31, 4 ad in. 
nlarinB^ne converti legem 
perniciosnm 229, 25 inge- 
geniis in diversnm trahi 80, 
8 i. exercere 244, 26 
ingennitas 191, 2; 435, 8 
i. emmpit 189, 23 
ingennns opp. seryns 223, 
15 sqq. ingenna 32, 7 ; 186, 

25 i. pndor 178, 10 
inffrati actio d. 333; d. 368 
innaerere <^iD^ animo et 

tota mente 89, 26 

inhumane 53, 18; 326, 12 

inimicitias non oportet 
inmortales esse 51, 6 {pro- 
verb. cf. Liv. 40, 46, 12 
Pseudo-Quintil. d. 9, 14) 

inimici d. 267; d. 271; in- 
imici sunt ez pari 423, 24 

iniqnnm videri non potest 
ad qnod acceditur 347, 13 

initium remm qnid sit 148, 

26 i. actionis unde sit 26, 
11 res inter initia urunt 
439, 17 i. naturae 133, 23 

iniuria quod manifestum est 
non esse iure factum 83, 21 
ininriae actio d. 265 iniu- 
riaram damnatus 16,23; d. 
250; d. 331 ini. reus d. 282 



iniurias pacisci (iniuria 
pasci?) 178, 17 

iniustus: iniustum quod 
iustitiae contrarium 27, 26 
iniustum (supplicium) qnod 
non secundum legem 197, 
1 iniustnm suppHcium d. 
306; d. 380 

inm. . V, imm. . 

innocens convivium 264,17 
innocenter gerere inimici- 
tias 288, 17 

innocentia ipsa per se sa- 
tLs iustas rationes habet 
288, 14 innocentiae opi- 
nionem auferre 198, 12 

innotescere 434, 18 

innoxins 104, 19 

inofficiosus 441, 19 inoff. 
testamentum 78, 23 

inp. . . 17. imp. . . 

inquam *45, 8; 289, 25; 
421, 12. 16. 17; 441, 4 

inquietare aerarium 164,11 

inquinare landem 200, 13 
i. famam alicuins 368, 18 
inquinari infeimia occisi ho- 
minis 66, 2 

inquisitio in praeterita 
*sera (saeva MSS) 229, 7 

inr. . . V. irr. . . 

insania 233, 8 

inscriptum maleficium d. 
252; d. 344; d. 370 hac 
lege (inscr. maleficii) ma- 
iores omnem malitiam ve- 
luti quadam indagine cin- 
xerunt 31, 15 sq. cf. cir- 
cumscriptio 

insepultus v. ind. IL 

insidiatus civi, etiamsi non 
effecerit scelus, poenas sol- 
vet 121, 29 

inspirare propositom ani- 
mis (mentibus?) 270, 17 



INDBX I. 



471 



instigare aniTnnm sauun 
376, 26 

institores vitioram 64, 20 

instrnmentam parricidii 
146, 5. 19 Tirtatis (arma) 
406, 9 in. itineris 391, 8. 
19 i. caasae excatere 336, 16 

integer (» cni int. status 
est) 381, 29 — sola rabie i. 
409, 18 i. pador 82, 3 in- 
tegram manas perferre ad 
alqm 367, 3 integram po- 
poli yoltam serrare 64, 27 

inteffritas (Yirginis) 68, 24 

inteilegere: intellectari 
(verba legis) non timeban- 
tar 201, 18 

intellectas iadicam 219, 
14 inplaresintelleckiBdacta 
et ambigaa verba 246, 20 
longe ab intellecta sangoi- 
nis sai positas 376, 6 vide 
qaantam recedas ab intel- 
lecta iaris 277, 3 i. vir- 
tatam 282, 3 ad intellec- 
tam sermonis pervenire 
poBse 293, 1 i. omniam re- 
ram ablatas 373, 21 i. om. 
rer. negatus 436, 29 . 

intendere viam proximam 
108, 6 

intentare crimen 89, 4 

intercesBOrem qaaerere 
184, 7 

intercipere spemnepotum 
868, 18 interceptum publico 
iudicio 19, 23 

interest (c. gen. >» diffe- 
rentia est alicuiuB rei) i. cau- 
sae 142, 30 quid fortunae 
tuae i.? 336, 13 si nihil i. 
mortiB, nihil i.crimini8379,6 

interiora 264, 16; (102, 16?) 

interire: interit ius 142,30 
cf. perire 



intermisaionem habere 
167, 26 

interpellare 264, 12 i. op- 
tionem 127, 27 

interponere (alqd verbis 
orationis) 166,26 interposita 
ister duo quaestio 146, 12 
i. misericordiam 63, 2 i. vi- 
rus suum concordiao 261, 6 
interposito tempore 140,22 

interpretes legis magni 
191, 4 

Interpretari legem per- 
niciosum 229, 24 cf, 80, 1 
crudeliter i. ius 229, 2 

interpretatio 41, 31; 79, 
22; 126,24; 187,9; 228,24; 
233,26; 246, 26; 248,3 cf. 
Bcriptum^ yerba, yoluntas 
interpretationem legum per- 
niciosissimam esse 80, 1 

interrogari oratorum ar- 
tibus 236, 1 

interyenire 140,2; 228,1; 
318, 27; 387, 8; 436, 2 in- 
teryenerunt bella 87, 23 in- 
teryeniunt noyae tabulae 
323, 9 interyenit lex 220, 
13 in. aliqua ratio 226, 14 
in. aliqua condicio 223, 26 
in. consciehtia 236, 26 in. 
filius huius aetatis 206, 24 
raro yalde interyenient con- 
troyersiae, in quibus. . . 311, 
1 interyeniente fato 20, 24 
in. re p. 22, 27 

interyentus noyorum (di- 
scipuloram) 232, 16 

intestatus d. 308 intestatos 
non uno genere fieri 211, 6 

intra se cogitare 137, 18 i. 
an^stias facultatium cogi- 
tationes tenere 307^ 26 i. 
alqd stare v, st. — i. yerba 
consistere 139, 2 



472 



INDEX L 



introducere colorem 896, 
2 L legem 402, 12 in[tro]- 
ducere noyercam 286, 14 

introituB iiididi opp. ezitas 
21, 18 

introspicere alqd 248, 12 

innrere alicoi ^Tnlnns et 
crimen 64, 1 

inntilis matrimonio 818, 9 
i. Bibi 288. 26 

inyadere bona 214, 21 

^in>yerecnndia 888, 18 

inyerecnnda anns 200, 2 

inyidia captiyitatis 202, 14 
mollia i. 244, 2 inyidiam 
facere alicoi 68,28; 67,26; 
189, 10; 148, 18; 167, 8; 
188, 14; 242, 4; 260, 18; 
826, 9. 18 

inyidiosae pietatis filins 
298, 21 

inyocare deos 187, 17 L 
manes mariti 202, 16 L 
fidem pnblicam 89, 7 

Iphicrates d. 886 

ire per Bin^a 114, 29 nl- 
tom alj^d 1. 80, 19 ire in 
contrarinm 228, 18 L in 
&bnla8 206, 27 itnra ad fa- 
mam 46, 1 itnra in poste- 

. mm gloria 866, 12 i nimc 
et nega 227, 12 ite nnnc 
et ezclndite 86, 20 ite n. 
et dicite 286, 16 ite nnnc 
et absolvite 287, 10 

irrationabiles impetns 
animomm 281, 11 

i r r e p i t aimulatio artis 98, 26 

irrnmpere in animnm 809, 
22 

is: id OBt 22, 16; [47,24] 
119, 20. 29; 141, 12; 149, 
17; 187, 11; 212, 29; 828, 
4; 844, 11; 897, 18; 401, 
12; 420, 12 



J. 

iacere circa aras 84, 24 L 
ad pedes 144, 14 i. in ge- 
niaa toro 161, 21 Lintnrba 
249, 1 otiose iacens patri- 
moninm 862, 26 — (in con- 
vivio) L 171, 17; 268, 16 — 
(de marfuo) aetema qniete 
conditnm L 181, 8 iacet 
nterqne nno fato 196, 21 
iacet acies 116, 14 

iactatio BangniaiB et natn- 
rae 210, 16 

iactnra, opp. acceBsio, ali- 
cnins rei 898, 21 

ianitor 868, 6 

index indices inrati 489, 21 
in. inrant in yerba (senten- 
tiae Buae) 897, 11 in. ex 
animi sni sententia £acere 
profitentor 280, 10 indiees 
consedemnt 21, 16; 26, 11; 
ind. ad certa inra inrati 
cons. 228, 26 cf, 861, 12; 62, 
12 sq. ind. reieere 21, 24 in- 
dicnm nimia seyeritfM male 
andire solet 188, 18 indicis 
libertas 188, 2 

indicare opp, errare 214,13 
res iudicata 184, 10 rem ind. 
retractare 4, 26 rei ind. £a- 
cere controyersiam 216, 10 

iudicium («*» iudicandi fa- 
cnltas) i. constat alicni 218, 
26 i. oonfirmare 63, 16 in- 
dicio laborare 819, 8 — 
(«- sententia) 82, 20; 111, 
20 Becundum meum i. 102, 
12 — (» acBtimatio) 809, 1 ; 
^362, 14; 889, 27; 414, 26 
plur,: 807, 6; 308, 9; 368, 
12; 488, 27 rcBeryari filios 
iudiciiB yestriB 68,14 *ho^ 
norantia yiri iudicia 434, 24 



INDEX I. 



473 



mala in. 414, 14 — (tum fo- 

refiM*) indioia indiciiB re- 

8oindUnonpo8Bimt411, 8 ef. 

86, 13; 390, 18; 439, 23; 

indioia minora 377, 11 i. 

pablicnm 19, 23; 182, 17; 

capitia iudicia certa sont 

et Yim snam habent . . ha- 

bent snam formam, sunm 

indiciam, nnmerom snnm, 

qnaeeitorem annm, sna tem- 

pora, sna nomina 308,16 sqq. 

1. babet snam Bnbscriptio- 

nem, Bnoa indicoB, Bnam Bor- 

titionifl fortnnam 264, 10 

indicia inoohata 26, 8 L 

con^etm: lege 300, 20 in- 

diciomm conBnetndo 377, 21 

indicii forma 6, 27; 78, 30; 

in. propiia snmma 136, 3 

in. Bcaena 297, 10 in. mo- 

rae v, mo. — in. Becnndam 

fortnnam ferre 229, 17 

ingnlnm contnmaciter pa> 

rare 196, 8 ingnlo neoem 

admoyere 197, 26 

inngere Bibi alqm venere 

Bcra 199,26 i. amicitias 207, 

27 i. matrimonia 161, 27 i. 

nnptiaB 146, 1 L adnlterinm 

161,11 L*patrimoninml2, 

6 innota (dmo baec) 127, 7 

Inppiter v. Romani 

inrare v, index <t teBtiB 

ins opp. aeqnitas «. ae. ins 

iniqnnm 846, 22 app, ani- 

mnB 824, 21; 379, 7 opp, 

mens 370, 17 opp, ratio 

260,8; 369, 18; 370, 17Bq. 

opp. merita 362, 8 opp. pn- 

dor 228, 8 inra opp. insti- 

tia 27, 24 opp, adfectnB 

107, 26 adfectnB et inriB 

qnaeBtioneB 180, 19 inris 

et fiacti qnaeatio 162, 20 



inra non Bemper ad ani- 
mnm pertinent 819, 16 in. 
confltitata Bnnt Bemel 361, 
26 in. per nniyerBnm et 
per genera singnla con- 
Bcripta annt 377, 26 cf 301, 
4 8qq. in. mnlta decipinnt 
804, 18 L mnltiplex atqne 
diffoBnm esBet pro incerto 
801, 6 i. gentinm 80, 16 
i. id qnod perpetnnm et in 
omnia tempora Bcribitnr 40, 
8 inra natnrae 267, 14 in. 
Bangninis 326, 14 L oiyis 
2, 3 L domini, mariti 367, 
19 LlibertatiB62,24; 842, 
13; 860, 29 L Bacerdotis 
149, 19 L testamenti 120, 
8 L Bodendi (in XIV gra- 
dibnB) impiet ingennitaB et 
cenBnB 191, 2 L exnlis 381, 
26 inra non pertinere ad 
exnlem 2, 4 iori necoBBaria 
212, 22 nnptiae, matrimo- 
ninm inriB sai 404, 2. 16 
L finire 217, 13 L (matri- 
monii) explere 12, 4 i. 
eyertere 79, 10 inra de- 
flectere 228, 27 i. haeret 
166, 27 id i. dapliciter ef- 
flcitar 16, 19 iari fortam 
facere 16, 26 iaria condi- 
tor V. co. 

inBtitia opp. ins 27, 24 8qq. 
opp, leges Bcriptae 80, 6 
inBtnB: iili inBtiBsimi legiB 
hninBce latoreB 302, 10 
iny at ciboB post opaB 178, 14 

%ata avva(^ff(oyia(Mv 360,21 

L. 

laboB totiaB ciyitatiB 296, 12 
labi aetate 66, 27 1. forta- 



474 



INDEX L 



nae iniaria 68, 24 L im- 
petn 84, 28 L bonitate 117, 
22 L amore 162, 23 

labor est in boc, nt. . 128, 6 

laborare in boc, ut. . 62, 
7; 863, 17 L nt. . 89, 8 L 
indicio 319, 8 L bello 86, 
16; 264, 20; 882, 16 L fato 
122, 27 L pestilentia 269, 
19; 274, 6; 282,20 L lege, 
&cto 890, 16 laborat nm- 
bra Baltem sceleris 206, 27 
monstra haee qnibns liber- 
tas laborat 298, 21 

lacrimae d. 267; d. 816 
(praesertim 246, 2 sqq.) 200, 
24; 242, 26 L celeriter in- 
arescnnt 881, 9 lacrimas 
nberes profnndere 14~, 14 
la. tenere 68, 27 la. con- 
tinere 90, 24 la. siccare 
244,20 

laesae rei p. rens 61, 10; 
d. 826 L r. p. crimina 62, 
18 L r. p. ins 62, 27 L r. 
p. lex 63, 13; 284, 3 

langnor animi 160, 6 

lanista 134, 18; 196, 14 

lapsns flnminnm perennes 
179, 14 

laqnens d. 292; 67, 12; 108, 
28 

lares: lamm snomm exnl68, 
7 inter 1. snos 268, 7 

lasciviens animns 160, 16 

late princeps civitaa 96, 9 
1. patentes agri 246, 28 la- 
tina possidere 38, 21 

lator, latores legnm, legis 
saepientne et paseim 

*latrinae 877, 29 

latro d. 886; 266, 26; 267, 
14; 262, 19; 268, 81; 289, 
2; 66, 26; 866, 22; V, gras- 
sator 



latns: bonorem lateris ce- 
dere 68, 18 ad L alicniiu 
171, 17 secnndnm L 289, 4 

lans legnm f>. lex — landes 
celebrare 8, 27 la. (defdncti) 
condnere 296, 7 

lantitiae divitnm 188, 7 

laxiore domo babitare 100, 
22 

lectnli cnram agere263, 19 

1 e g at i o : legationibns sna 
reqnies est 208, 1 legatio- 
nis fldes 283, 26 legatio- 
nem rennntiare 401, 6 

legatnm d. 318; 808, 10 
1. incertnm 260, 19 

legatns d. 326; d. 866 

legitimi ignes (amoris) 163, 
9 legitimae fiices 161, 13 

leno d. 886; 134, 18; 177, 
28; 299, 16; 367, 10 L pn- 
blicnm damnnm 481, 4 le- 
nonis rem facere 124, 29 

lenocininm 277, 29; 282, 
11; 886, 6; 889, 9 lenoci- 
nia baec constitnta Titoe 
827,9 

lex opp, aeqnitas v, ae. — 
1. contentionis 92, 7 L dam- 
nationis 26, 24 1. adnlterii 
160, 7 L caedis 88, 10 L 
Yoconia 78, «4 (lemma) L 
yiri fortis et patris 198, 28 
1. y. f. interyenit 220, 12 
L patris 391, 1 1. raptarnm 
186, 7 1. sacerdotb 160, 8 
legis vd legnm lator, lato- 
res passim saepisnme L con- 
stitntor 137, 18 1. conditor 
conscriptorqne 180,6 legnm 
anctores illi 80, 10 legis 
positio 142, 10 L potestes 
78, 1 L snasio et dissnasio 
44, 19 legnm comparatio 
V. co. — legis vis ». vis — le- 



INDEX I. 



475 



gnin laas 72, 2 sqq. 74, 20 
sqq.; 255, 13 sqq.; 369, 22 
sqq. cf, 340, 1 sqq. le. vi- 
tuperaiio 70,28qq. lexnulla 
redncit qnem aliqna excln* 
sit 413, 22 lege qnidqnid 
agitnr (factnm est) non solet 
lege yindicari 390, 13; 411, 
6 leges non in alind scrip- 
tas esse, in alind valere 219, 
26 1. nnlla pnnit innocen- 
tes 400, 28 lex mentem 
pnnit 411, 22 1. non ad- 
verBns homines sed adver- 
sns rem scripta est 346, 13 
1. irata 196, 12 legi snae 
renm adplicare 379, 7 (legi) 
reum eximere 62, 11; 408, 
16 legi obligatnm esse 272, 
16 an lege qua cognoscitis 
oblig. sit 62, 13 lege teneri 
V. te. — legem non ad renm 
refert^ sed ad crimen 30,3 
lege velnt indagine mali- 
tiam cingere 31, 15 haec 
ipsa yerbi proprietas con- 
tinet legem 272, 4 lege 
ooiitinetnr controverBia 283, 
16; 810, 27 1. c. indicinm 
300, 20 hanc legem fecit 
bis bonis 13, 13 alqd ex lege 
facere t?. ex — 1. belli 116, 16 

liberalis ex praeda 201, 23 
liberalina bibere 187, 24 

liberior ^nsns meri 216, 7 

liberi: liberos esse rei pn- 
blicae gratia procreatos 375, 
9 liberomm oansa amare 
161, 20 inter liberos haec 
nna diiferentia est apnd 
animnm patris, qnod sem- 
per maiorem locnm habet is, 
cnins miseremnr 291, 9 sqq. 

libertas laborat 293, 21 in 
libertate esse d. 340; d. 842 



libertatem ])nblicam capere 
non est hnnmis pectoris 427, 
19 libertas liberomm v. 
patmm potestas — 1. servo- 
mm 425, 10 c/l 49, 19 

libertinus 224, 2. 5 

libidinosns 164, 22 

libripens 212, 21 

licet opp. oportet 151, 22; 
401, 13 qnotiens licet etiam 
oportet 15, 18 cf, 20, 32 sq. 
msi oporteret nec liceret 137, 
9 si iniqnnm esset non li- 
ceret 168, 21 cf, 136, 24. 29; 
137, 8 nnlla inra eins con- 
dicionis, nt alqd non liceat 
et necesse sit 21, 6 cf 72, 
21; 86, 24 sq.; 233, 17 sq.; 
319, 15 sq. 

liotor: ad qnos nxores per 
lictorem dedncnntnr 152, 2 
cf, 69, 21 

lis: o^, qnaestio 428, 25 
Ofp, controversia 113, 24 
lis qnomodo intellegenda 
428, 22 sqq. pecnniariae li- 
tes 428, 22 pecnniae lis 
166, 9 hic desinit privata 
esse 1. 304, 7 1. as8idna288, 
19 de qua lis (» contro- 
yersia) non est 165, 17 lis 
media relinqnebatnr 213, 21 
1. in contnunnm it 223, 13 
in litem dedncere 332, 16 
li. perpetnam per saecnla 
trahere 94, 9 res in lite 
est 213, 4 litibns idonens 
219, 11 litem aestbnare 
428, 6. 7 

litigatorem esse non renm 
428, 22 

litns devexnm 436, 16 

liyor 406,21 1. morasolyitnr 
439, 17 liyores et tnmores 
385, 14 cf, 252, 11; 425, 18 



476 



OiDEX L 



locare alqm in aliquo loco 
8,12 

locni eft legi 144, 21 — L 
(commnniB) 3, 1 iq.; 276, 6; 
330, 17; 384, 18 locos aH- 
cni (discipnlo) dare 244, 24 
L "^ potens 2, 28 — L comm. 
de iacrimie 245, 2 0qq. de 
diyitnm potentia 33, 170qq. 
de nxomm inconttantia 368, 
17 gqq. de cnpiditate 262, 
16 tqq. de mmore 33, 6 «qq. 

longns: longa ratio 30, 23 
L ^ difficilis coniectnra 33, 
3 longa confessio 237, 2 — 
longae terrae et ignotae re< 
j^ones 256, 7 — longins renit 
interpretatio 187, 9 longe 
abire 256, 8 

logni cnm animo sno, cnm 
adfectn sno, cnm propiia 
animi 0ni natnra 136, 30 
loqnendi ignams 114, 24 cf. 
eloqni — lo. nsnm perdere 
311, 26 

Incidnm atqne manifefttnm 
298,2 

Incrifacere 101, 11 lacri- 
fieri 170, 1 1 

Incrnm 31,26; 81,27; 101, 
12; 120,20; 166,22 ; 262, 14; 
347, 12; 864, 2; d 820 hocln- 
cmm habet magna neqnitia, 
quod . . 74, 6 Incri cnpiditas 
V, cnp. — in L crudelitatis 
aJienae perire 864, 28 lu- 
cram facere 126, 7; 136, 20 

ludere alqm 68, 26; *91, 
24; 200, 1 

ludus (atque arena) 67, 11; 
191, 4. 16; 192, 2 

luere tupplicium 68, 8 L 
alqd capitis periculo 270, 12 

lumina erata 176, 12 



Inpanar 360, 9; 430, 12; 
(dnaedomm) 345, 7 

Insns adnleecentiae conceasi 
66, 8 ef. eoneeaKL 

Inx: hiee danoi 278, 16; 
313, 26 in Incem lednn- 
daire 182, 9 in Ince alqm 
detmere 326, 19 Incemdace 
131, 10; 403, 9 In. negare 
181, 10 hu aceipere 409, 
13 In , haec beneficia remm 
natorae debere 235, 4 In. 
inpntare 52, 24 Incii mn- 
nna obicere 151, 17 Incia 
Tilitate 196, 5 

Inxnriari d. 245; 297, 6 

Inxnriosus d. 245; d. 290; 
d. 316; d. 356; d. 367 



magistri tnrpitodinis 45, 17 

magistratns d. 314; d. 384; 
401, 7 m. plns poteat nnuB 
qni vetat, qnam onmes qui 
inbent 413, 26 ad m. vd 
magiatratnm edncere v.rapta 

magnns magna anima 285, 
8 filius maximi animi 284, 
23 saepe magnoram fidea 
ex "^parviB yenit 438, 20 

maiestas patria 417, 18; 
420, 27 maiestatis crimen 
30, 15 

maiores nostri, constituto- 
res iuris, qui mdem civi- 
tatem legibus ac iure for- 
mamnt 79, 26 sq. ; m. n. o. 
i. qui ciyitates adhuc yelut 
aotiquo illo errore conftisas 
ad certam Tiyendi formam 
rede^emntld7,108qq. pm- 
dentiSBimi m. 226, 3 pr. m. 
et constitutoreB huius ciyi- 
tatiB 266, 14 m. 31, 10; 96, 
28; 121, 19; 191, 23; 207, 



INEDX I. 



477 



U; 210, 18; 407, 16; (371, 
1) sacra maiorum 159, 12 
mai. meorom dignitas 99, 
26 mai.moxiumeDtum 180,8 

maledictum 287, 24; 288, 
20; 337, 10 maledicta opp. 
crimina 258, 16; 297, 27 

maleficium inscriptam v. 
in. 

malignitas multorum su- 
stinenda 89, 16 malignitate 
obliqua obicere 89, 23 

maligni 205, .28; 263, 17 
malignum mendacium 368, 
21 malignae suspiciones 
434^ 28 maligne 321, 7; 
851, 10 

malus: malis suspicionem 
dare 320, 10 mala. tracta- 
tio d. 363; d. 383 

manikre usque ad animum 
197, 16 

manere: manente prioreiu- 
dicio 199, 14 

mango 342, 4; 345, 1. 5 

manifestum opp. quodcon- 
iectura {vel argumentis col- 
ligi oporteat) 33, 1 sqq. ; 90 

16 luoidum atque m. opp 
argumentis agendumest298 
2sqq. cf. 43, 17 sqq.; 223 
23; 268, llsqq.; 273, 258q 
348, 18; 354, 23 sqq.; 862. 

17 m. atque deprefaensum 
378, 17 manifesto 224, 7 
293, 14 

manus: ad manum paratus 
179, 12 a. ma. yeuire et 
mansuescere 65, 11 manus 
vicarias accipere 51, 25 m. 
alte exacta 14, 22 manibus 
parcere 85, 5 ma. Buis per- 
mittere omnia 306, 7 de 
manu quaeritur (» de eo 
qui fecit rem) 239, 13 



maritalis nox 142, 17 ma- 
ritalia officia 144, 12 ma- 
ritalem animum soUicitare 
387,3 ma. fidem uxori prae- 
stare 321, 20 

maritus d. 262 opp, cae- 
lebs et raptor 12, 8 sq. ma- 
ritum non satis est tantum 
osculo putari 138, 13 m. 
an esset qui fieri pater non 
posset 138, 15 mariti dolor 
130, 5; 138, 18 mar. prio- 
ris memoria 368, 13 manes 
mar. invocare 202, 15 

mares feminis sic iunguntnr, 
ut. . 408, 26 

mater d. 272; d. 306; d. 
388 in multis nihil matris 
ultra titulum 440, 26 

materia 374, 20 m. (scho- 
lastica) 326, 5; 331, 14 ma- 
teriae huiu8(praesentis) con- 
troversiae 232, 18. 22 — ul- 
tionis m. 236, 24 

materni nominis cupiditas 
205, 3 ma. genitus 335, 6 

matrimonium non tem- 
pore *fit, sed iure 10, 8 m. 
solvitur morte alterius aut 
repudio 367,5 m.legitimum 
nisi soluto priore esse non 
potest 367, 11 matrimoniis 
contineri civitatem 24, 10 
matrimonia ab ipsa rerum 
natura inventa 403, 25 ma- 
trimonia perpetua si mutua 
Yoluntate inngantur 417, 6 
matr. coacta facile fasti- 
diuntj(ur> 203, 12 *matri- 
monii ius expletum 12, 4 
m. iuris sui 404, 16 m. iun- 
gere 151, 27 m. oopulare 
145, 2 

matrona d. 359 



478 



INDEX I. 



matronalis pador 144, 26 
m. habitus (stola) 848, 21 

medicamentum 7, 9. 15; 
d. 821; 286, 14; 481, 12 v. 
potio 

medicina d. 208 m. fata 
yinci non posBunt 97, 12 
m. opus est omnibus 92, 16 
medicinae dii auctores 96, 
25 medioinam imperare 
fiUis 168, 18 sine m. dolor 
108, 15 

medicuB d.268; d.321 ; 320,4 

mediocritaB: non est no- 
strae mediocritatis 225, 3 
[49, 27] 

medius: mediam litem re- 
linquere 213, 21 tnti iacuere 
media cenae fide 263, 16 

mehercule v. hercules 

m e m r i a prioris mariti *ob- 
ierat (abierat MSS) 868, 14 
memoria amare 208, 17 

mendicantibus plerique 
se excusant illa voce: non 
poBsum 64, 2 

mens aufertur7, 22 m. *de- 
yincta^, 21 m. diriguitl53y 
1 m. mihi constat 821, 1 
mente consistere 9, 15 ae- 
qualiB mentis error 248,13 
— (ss Yoluntas, proposi- 
tum) mens rei p. 19, 24 
m. bona 156, 25 qua mente ? 
192, 19 m. absolvetnr 405, 
27 mentem punit lex 411, 
22 m. circumscribendi 188, 
29 mens nnmquam exitu 
aestimanda 145,20 suamente 
Buoque proposito 295, 20 

mensa: mensae societaB 186, 
5 ius menaae communis 
187, 28 mensam adisti, ad 
quam cum yenire coepimus 
deos invocamus 187, 16 in- 



ter sacra mensae, coronatis 

pariter quos colebamus diis 

inmortalibus 263, 7 
m e n s is : decem mensium me- 

moria 387, 17 
mereri reprehensionem 50, 

4 m. risum 136, 25 
meretrix d. 297; d. 830; d. 

344; d. 856; d. 385; 66, 8; 

73, 18; 136, 19 meretrices 

63, 18; 177, 28; d. 880 
meritum: merita geminare 

9, 9 meritis pater 411, 25 

cjf^. 184, 19 
m e r u m : meri liberior * usus 

216, 7 
metiri alqd (oculis) 46, 15 

m. animum alicuius 157, 24 

iam m. te incipis 262, 29 
meus: iuyenis m. 194, 1 
miles: militem legimus ro- 

bustum, legimus iuyenem 

247, 21 
militare, excubare, yigilare 

208, 9 m. in foro 402, 26 
militaris: homo m., nihil 

minus quam litibus idoneus 

219, 11 pater m. 382, 25 

mdes illi et militares yiri 

201,19 militarefacinu8 287, 

11 disciplina m. 242, 11; 

841, 24 seyeritas m. 242, 2 1 
mille (b> innumerae) artes 

347, 28 
mima 350,28 opp, homo 350, 

26 
mimus '*'387, 5; 850, 22 -- 

m. ille nuptiarum atque 

inane nomen 189, 22 
minae turbati maris 57, 12 

m. nutricum 59, 9 
ministrare d. 801 
ministerium occidendi ho- 

minis 188, 20 in ministerio 

esse 185, 3; 188,2 — (= mi- 



INDEX I. 



479 



nistrantes) 180, 1; 186, 9. 

16; 268| 11; 829, 6 
mirari impndentiam ali- 

coiQS V. im. — miratur ali- 

qois 90, 22; 163, 18 
miscere omnes casus suos 

265, 25 

miseratio amicitiae 209, 10 
misereri BMcuiuB passim m. 

alicni^as^ 115, 15 
missionem dare alicai 198^ 

15 
mitigare patres rogando 

54, 26 m. morsns 435, 26 

mitis pater v. pa. — mites et 
misencordes 306, 16 

mittere: mittitar populns 
in consilium 75, 23 m. ma- 
num aliquo 100, 29 mittere 
se in labrocinia 67, 5 mitti 
ad manus, ad ferrum 230, 
17 mitti in suspiciones 158, 
17 mi. ad causam 351, 6 
yixtus mittit ad summum 
honorem 862, 20 m. quae- 
stionem us^ue in liberos 99, 
5 m. cogitationem in ne- 
potes usque 59, 13 

moderatio 90, 9; *168, 6; 
m. animi 201, 9 

fmoderator 90, 12 

modus omnium quosdam 
(philosophos) delectavit 94, 
14 m. declamationis 140, 
20 modum hunc custodire 
215, 12 mo. alqm tenere 
actionis 311, 29 

mollire quaestionem 289,7 

momentum magnum in sin- 
gulis est 46, 9 miles in quo 
maximum m. videbatur 8, 
20 inter momenta victoriae 
esse 241, 18 cf. 406, 18 mo- 
menta bellorum sentire 278, 



26 mo. temporum singula 
337, 21 

monstra etiam inferis one- 
rosa 182, 9 m. haec qaibuB 
libertas laborat 293, 20 

monumentum maiorum 
180, 7 monumenta huius 
293, 28 m. miserioordiae 
meae adrersarius 410,4 mo- 
numenta yetera philosopho- 
rum ezplicare 93, 23 

mora (iudicii) 166, 15; 253, 
11; 267, 23 inter moras 
(iudicii sc.) 180, 6 int. mor. 
ludicii 19, 16; 145, 6; 199, 
11; 252,10 morae iud. lon- 
gae nimium et pro nocenti- 
Dus compositae 21, 24 

morari circa alqd 319, 25 
[34,9?1 m. circaiural07,25 

mors liberalis 64, 11 m. 
arcessita 204, 15 m. volun- 
taria d. 335; d. 337 mor- 
tem de animis dicere yerum 
807, 19 mortis solatLum yo- 
luntas ultra mortem 210, 5 
mortis (yoluntariae) causa- 
rum duplez genus 326, 25 
mo. causae passim obiectae 
420, 14 — V. causa 

morsus nozios alioqui miti- 
gare 435, 25 

mortalis (adi,): m. anesset 
mundus 148, 26 mortalia 
consilia et humanae manus 
122, 16 — {iuhst.) genet.plur. 
p08t nemo, quis etc. 29, 22; 
64,5; 135,19; 139,16; 204, 
19; 286,2.26; 244,14; 269, 
24; 285, 22; 806, 10; 387, 
5; 858, 14 dat. 286, 12 

mortalitas («moriendi ne- 
cessitas) 254, 13 — (»homi- 
nes) 235, 22 mortalitatis 
communis condicio 108, 20 



480 



ratio t 



«n cond. 226, 21 
I. 245, 8 — 
m o • : moiM boDi cOHtAnt TO- 
Iuntatfl 93, 16 morea xaad 

Eaio M, 13 mmun) ^na- 
todo ftniioiiua inngit 307, 

27 m. ciTitAtii 227, IS mo- 

TMMMtzMciT. 148,22 BniiL 

moribiia pagnaie 149, 8 
moreie litem 80, 27. 28 m. 

contrOTeraiBm 223, 9; 361, 4 
mncionem ingnlo aptaxe 

369, 11 
miilier6B bluiditjifl mogii 

qnam pietiis capiiiiitai4S4,10 
mnlieccala 174, 29; 175, 5 
mandoa perpetniu an mor- 

talia 148, 26 
mnnQsculo uUicitaie alqm 

169, 16 
mntaa; mnta animaliae. an. 

— mnta et inhamania tantam 

QOnatmcta maneribaH 64, 23 

H. 



Daaci: natoa es meia bene- 
ficiia 134, 19 ef. 411, 26 n. 
morea pnto 98, IS naacitai 
alqd ex aliqna le 106, 18; 
129,28;266,6;!6S,I8 nala 
ex me soapicio S8S, 14 ab 
adTemrio natam (nata tox) 
SS4, 13 

nataliam latentiom expeii- 
mentnm 199, 22 
latara taeita obatitit 269, 
26 ad nataram anam re- 
Terti S68, S3 contia natn- 
ram 176,23 natorae initiam 
183, 23 oa. iara 267, 14 
na. pan 8, 12; S60, 26 n. 
•nentia S8S, 21 n. rei 76, 



16. 31; *196, 28; 308,20; 
36C, 25 renmi o. 21>, »2 ; 31, 
19; 66, 15; 96, 24; 131, 9; 
149,6; 177,21: 236,27; 250, 
26; SB8, 22; 882,3; 287,18; 
288,9; 308, 2; 378, 17; 403, 
36 boieficia remm natone 
debere alicoi 235, 4 

natnralia pater «. pa. — 
natnrale est alicni alqd 66, 
8; 264, 4 n. ert c. inf. 426, 
4 natarale eat, nt. . 173, S 
natnraliter timidna 128, 26 

nanfragiam &cere 2S, 6; 
267, 12 

naTalia eTena 62, 22 



212, 2S neceseario 24, 29; 
39,17; 41,4; 7S, 16; 83,11; 
217, 2 

ueoeaBe: danun eat qood 
n. eet 203, 16 qnomodo n. 
est, qnod inBtnm non eratT 
72, Sl cf. licet, oportet — 
u. habere e. ha. 

neceaHita* ronltnm eontra 
iogfitiam Talet 67, 7 ef. 72, 
11 aq. neceBsitatu miaera 
condicio 198, 20 n. hnmana 
17, 80 n. nnptiamm S8, 2 
n. laptoris 189, 27 □. ad- 
fectna 114, 16 n. honoiia 
hnios inincnnda 233, 14 n. 
pecnniae (aolTendae) 817, 4 
n. tantum Saem. hu mori- 
boe fecerit 7S, 4 necessi- 
tate conBtiingeTe alqm 40, 
6 necesaitatem inponere no- 
lenti 241, 3 

neceaaitndo 46, 23; 260, 
13 neoeaaitadine coninno- 
toa 260, 4 



INDEX I. 



481 



n. . . saltem 63, 31; 273, 12 
nec. .qnidem 831, 8; 335, 11 

nequiBsimi homines 187, 
24 ne^niss. mnlier 889, 19 

neqnitia 207, 2; 301, 6; 
342, 23; 364, 16; 377,24 n. 
magna non fere pnniri pro 
meritis potest 74, 6 neqni- 
tiae arma qnaedam 316, 11 

nervi et ossa controyerfliae 
102, 11 

nidnlus 485, 26 

nisi forte 58, 25; 76, 27; 
186, 27; 266, 20 

n iti aeqnitate 105, 27 n. in- 
terpretatione 126,25 recenti 
meritorom gratia n. 24, 4 
n. pnblica anctoritate 314, 
16 n. adyersns hostem toto 
animo 87, 25 

nitor ferri 239, 6 

nix: compara yestris niyibus 
meos fontes 179, 13 

nocens nsqne ad nomen 
294, 7 

nocere altius in futurum 
45, 11 n. in exemplum 16, 
3 n. exemplo 34, 19 

nomen raptae, pnpillomm, 
orbae, yirginis in quo con- 
sistat 142, 14 sqq. n. patris 
quo contineatur 133, 22 n. 
amici 214, 7 "^n. fidei 226, 
26 n. gladiatoris 191, 7 n. 
imperatoris 247, 25 nomina 
clflirissima ciyitiEitis nostrae 
335, 21 n. propinquitatis 
210, 15 nominis matemi 
cupiditas 205, 3 n. inane 
139, 22; 259, 10 usque ad 
nomen tantum nocens 294, 
7 nominis huius yis 138, 
11 no. summa 248^ 16 no. 
fides 259, 8 nomini sufficit 
aliqua finitio 11, 20 n. alqd 

Quintiliani deol., ed. Bitter. 



cadit in alqm 22, 12 nomina 
haec proprietatem suam ha- 
bent 130, 27 [in] nomine 
aliquo teneri 191, 16 in ali- 
qno no. detinere alqm 99, 22 
cetera quae nihil diyisione 
egent nomina 60, 10 no. 
reddere salutantibus 401, 27 
n. alicuius deferre 22, 17 
n. dare sapientiae (?) 95, 
5 — nomine alicuius: sno 
no. 398, 26 no. ciyitatis 
81, 22; 82, 6 no. c. aya- 
rus 81, 26 no. magistratus 
208, 80 filiae no. gratias 
agere 55^ 29 nostro no. lo- 
qui yobiscum 64, 12 prae- 
mii no. 19, 18; 147, 6; 154, 
24; 165, 4; 219, 4; 220, 16; 
237, 15; 240, 5 cuius no. 
(«■ cuius causa) 37, 81 

nominare: lex desertorem 
et yirum fortem nominavit 
240, 9 I. me nominat408, 7 

non: incredibile est, quid 
non ausura fuerit necessi- 
tas 295,2 quidni non? 419, 5 

nosse: novimus 132,3; 328, 
28 (&m); 844, 23 

nota 75, 10; 77, 21; 176, 1 
notae yerberati oris 410, 23 

notabilis 147, 11 

notare 440, 17 notari in- 
fiamia 68, 6 no. ignominia 
74, 14; 220, 15 no. adul- 
terii 219, 3 (bis) 

notitia 53, 2; 186, 20; 227, 
17; 434, 19; 440, 13 

noyerca d. 246; d. 327; d. 
338; d. 350; d. 878; d. 381; 
n. bona 286, 29 noyercae 
(noyercali 8C, animo) non 
sunt omnes 440, 27 noyer- 
carum fabulae 286, 18 in- 
famis in novercam d. 385 

31 



482 



INDEX I. 



noyercalis: novercalia fac- 
ta 286, 3 novercales artes 
337, 6 

noviBsime 282, 16 

noyitius 342, 4; 417, 1. 

no¥Us: noTi (discipnli sc.) 
232, 16 

npx maritalis aofert virginis 
appellationem 142, 17 

noxins: noxios cruci fi^ere 
124^ 12 noziorom familiae 
65, 2 noxium caput 122, 26 
noxiom esse 104, 8 

nubere fcnm aliqno 10, 11 
nnbendi efciam inpudicitia 
quaedam 205, 23 

nubes pulyeris 242, 1 

nubilis filia 385, 8 

nudus: nudum corpus 204, 
17 nudis lateribus 199, 1 
n., egenus 325, 7 nudos ex- 
positosque ferri 94, 22 ~ 
(» inermis) 406, 19 — nuda 
vita 129, 3 nu. virtus 94, 10 
nu. iustitiae aestimatio 80, 6 
nu. Teritas 439, 26 

nuUum esse 21, 20 

numen d. 323; 277, 21 (bis) 
n. mibi maxime familiare 
et praeseniissimum 270, 6 
ef. 276, 9; 285, 11 numina 
122, 22; 146, 27,- 176, 16; 
249, 10 nu. illa quae sem- 
per excubare Tidentur pro 
nostra civitate 270, 26 sq. 
numina animorum 207, 28 

numerare alqd in compen- 
dio 31, 26 n. al. pro duo- 
bus 221, 6 numerari inter 
principes civitatia62, 4; 98, 
9 nu. int. aliena servitia 
178, 2 nu. inter prodigia 
263, 8 — (« solvere) n. J^e- 
cuniam 140, 1; 326, 6; 862, 
26; 384, 21 



numeratio pecuniae 36, 4 

n n m e r u s : numerum ci vitatis 
inplere 263, 8 in numero 
eiv. esse 842, 21 

nupta opp. vivgo v. vi. j opp, 
rapta v. ra. 

nuptiae quid sint 202, 19 
n. iuria sui 404, 2 n. in- 
cohatae 142, 6 n. in domo 
12, 21 nuptiaa facere 11, 

16 nu. iungere 145, 1 per 
nnptias tradere in matri- 
monium 11, 4 

nurus 50, 24 d. 360 

nutrix d. 338 nutricis gre- 
mium 204, 13 nu. sinus 485, 
26 nutrioum minae 69, 9 

0. 

*obieratmemoriaetiamma- 
riti 368, 14 

oblectamentum 436, 20 

oblectatio 440, 11 

obligare caput suum ad 
probationem 371, 22 o. 
tempora futura 40, 5 obli- 
gabitur maiestatis ciim^ 
30, 15 0. legibus alqm 22, 

17 obligari (obligatum esse) 
legi 272, 16 ob. lege 62, 
13 ob. quadruplo 4, 18 ob. 
faenore 51, 26 ob. ad pa- 
tris voluntatem 152, 6 ob. 
voluntati alicuius 366, 1 ob. 
beneficio aliouius 67, 20 ob. 
alicui 36, 2 

obliqua malignitas 89,23 

obliquae actiones 338, 25 
obreptum est credulitati 

tuae 162, 11 
obrogare 40, 26 
b 8 c u r e occulteque scribere 

292, 23 
observationes hae mini- 

mae 53, 17 



INDEX L 



483 



obsistere: non obstitit ta- 
cita natara? 269, 26 

obstipescere 163, 1 o. 
alqd 383, 20 

obstringere rem p. gravi 
Bervitute 201, 16 

obviare: c^natenns obvia- 
tum est legi nequitia 207, 2 

b V i u 8 : obvium patrem 
quaerere 204, 21 in obyios 
incurrere 286, 28 

occidere tyrannum licet 
121, 28 

occupare crimen ulqd 208, 
26 occupatas opp. vacuus 
(matrimonio) 417, 16 do- 
mus matrimonio occnpata 
338, 7 

occurrere: occurrunt cogi- 
tationes 264, 7 occurrit 
portus fraternitatis 261, 22 

odium: odia baec altissime 
sedent cum aliquis his quos 
contempBit irascitur 196, 16 
odia, ut vulgo vocantar, 
gratuita 281, 12 odiis va- 
cua pericula 406, 7 odio 
defendere hominum iniqui- 
tatem 321, 16 odia acuere 
829, 17 

offerre filiam suam 48, 27 

officium? dum in officio 
yires sunt 318, 7 officia 
261, 3; 307, 16 officia ci- 
vilia 94,21; 96,11; 121,6; 
148, 7 of. maritalia 144, 12 
of. pietatis 436, 2 of. lon- 
gae servitatis 34, 16 of. 
Buprema 368, 10 

QlynthiuB d. 292 

omen 249, 12 o. infelix242, 
12 ominibus secundis 1 16,18 

onerare potionem medica- 
mentiB 266, 13 — o. perso- 
nam 379, 12 o. alqm no- 



mine ^ropinquitatis 210, 16 
onerari maiorum dignitate 
99, 26 on. ezpectatione cri- 
minis 297, 2 on. damnis 
luxuriae 419, 16 

onus probationis 884, 12 
onera bonorum 119, 1 on. 
aeris alieni 322, 6 on. edu- 
candorum liberorum 176,26, 
on. rei p. 201,23 on. viri for- 
tis 240, 24 on. pudoris 18,80 

opem ferre hosti d. 823 op. 
talit, qui auzilio iuvit, qui 
armis, qui commeatu 272, 2 

opera quomodo intellegenda 
sint 427, 2 sq. 

operire canos flammeo203, 
19 

Opimi 191, 22 

opinio innocentiae 198, 12 
opinione credere alqd opp, 
sentire 273^ 26 

oportet: quis dicit ^^necesse 
est^: qui dicere potest >opor- 
tet«? 201, 14 cf. 203, 16; 
404, 6 v. licet 

optare, optio v. praemium, 
rapta, vir fortis, sacerdos, 
tyrannicida — optio contra 
legem 86, 26 

optio potest esse etxam sin- 
gulorum 127, 12 optione 
idem ius efQci raptae quod 
nuptiis rite in matrimonium 
traditae 12, 26 

oraculum 271, 9; d. 826 

oratores d. 268 ab orato- 
ribuB civitatium status con- 
versi 96, 7 orator surgit 
ad dicendum 26, 12 orato- 
rum artibuB interrogari 236, 
29 

orba d. 876 orbam nemo 
post nuptias dixerit 142, 16 
orbas privilegium habere 

31* 



484 



INDEX I. 



*indicendi nuptias yacnis 
417, 16' 

ordinare indicia dno 26, 16 
o. ita snpremas tabolas 307, 
21 

ordinatio legnm 130, 4 

ordo 141, 6; 244,4; 264,12 
0. misericordiae 68, 20 o. 
probationifl 98, 5 o. rei 
gestae 430, 16 extra ordi* 
nem 225, 24 lon^s o. yitae 
305, 9 — ordo hic (eqneater 
8C.) 191, 19; 192, 6; 0. iUe 
eanctissimns (8enatoriu8)295, 
26 eiusdem ordinis (mili- 
taris 8C,) esse d. 312 

origo cansae 25, 31 o. ca- 
Inmniae 129, 23; 204, 7 

os, ora: per ora populi tra- 
here alqm 15, 2 

ossa d. 299 ossa patris 179, 

25 ossa et nervi contro- 
versiae, opp, caro ipsa 102, 11 

oscnlari caedentis manus 

178, 19 
osculum 440, 24 osculo 

tantum maritum putari non 

satis 138, 13 
otiosa iacens patrimonii 

pars 362, 26 
otium, quo plurimum stu- 

diis conrertur 312, 7 

P. 

pacisci scelus pecunia 46, 

26 p. iniurias (pasci iniu- 
ria?) 178, 17 

pactum d. 336; d. 343; 73, 
19; 322,26; 337,6 subpacto 
abolitionis 88, 19 solutio 
pacti 323, 2 

paedagogi 437, 6 

paenitentia ad crudelita- 
tem ista 218, 5 paeniten- 



tiam agere 322, 26 p. in 

ipsis yiris locum babet 286,26 

palpitans atque semiani* 
mis 15, 1 

par (8uh8t,) gladiatorum si- 
mile 248, 22 

par {adi.) conyictus 190, 1 
pares sententiae d. 254; d. 
314; 399, 5 par. sent. pe- 
riculo prosunt 43, 4 ex pari 
fides flEicilior 226, 19 ex paxi 
Bunt inimici 423, 25 paria 
reddere 52, 23 pa. mcere 
318, 11 

parare se testamentis 261, 7 

parasitus d. 252; d. 296; 
d. 298; d. 370; d. 379; 63, 
19 p. comes yitiorum, tur- 
pissimi cuiusque facti lau- 
dator 169, 17 p. homo in 
adulationem natus 170, 21 

parcere yerbis in templo 
84, 17 p. manibuB suis, 
animo suo 85, 5 

parcissime 101, 14; 116, 
28; 228,5; 260, 16; 334,8; 
344, 3; 351, 9; 371, 7 

parere: documenta iufeli- 
citer parientium 286, 10 

parens alter opp. mater 
335, 6 

parricida, parricidium d. 
299; d. 314 parricidii reos 
d. 281; d. 328; d. 377 parri- 
cidium aliquando legem non 
habuit 418, 19 

pars naturae 8, 12; 260, 26 
p. rerum nat. 235, 27 — in 
partem alqm accipere 235, 
10 in pa. al. cayere 302, 
7 in utramlibet pa. intueri 
50, 29 qui dnabus partibus 
periit ciyitati 306, 12 — (m 
it4dici%8) p. diyersa terdecies 
(10, 10. 17; 13, 6 ete.) p. 



INDEX I. 



485 



adver&a octiea (10, 19; 102, 

19 etc.); (» hostis 247,18) 
— partes («= munus, offi- 
ciiim) decies; pa. mimi 860, 

20 pa. aequitatis 326, 2; 
414, 19 

partitio 70, 11 

partus 184, 2 cuius p. et 
sanguis in proelio stetit 116, 
10 partum exponere 199, 7 

pascere £Eimilia8 noziorum 
66,3 

pater naturalis 132, 12; 366, 
20; 390, 10; 409, 9; 411,19; 
416, 17 p. verus 390, 19 
cf, veri parentes 416, 14 p. 
meritis 411, 26 cf. 134, 19 
patrem obvium quaerere 204, 

21 patris nomen 133, 22 
patrum potestas quo usque 
pertineat 49, 14 sqq.; 147, 

, 24; 161, 11 sqq.; 313, 16; 
408, 8 sqq.; 417, 4; 422, 16 
sqq.; p. ambitiosus 242, 20 
p. acer 243, 24 p. asper 
63, 2; 66, 7; 68, 10; 291, 7 
p. durus 63, 2; 68, 10; 243, 
26; 374, 14 p. fortis (» se- 
verus) 162, 9 p. fortissimus 
246, 18 p. gravis 160, 12 
p. severus 126, 1; 139, 7; 
162, 11; 160, 12; 368,23; 
374, 16 opp. p. facilis 160, 
12 p. ignoscens 160, 12 p. 
indulgens 169, 1; 169, 16; 
291, 8; 297,3; 366,4; 374, 
7; indulgentior 241, 16 p. 
indulgentiesimus 66, 26 p. 
lenis 162, 26 p. mitis 162, 
9. 26; 291, 8; 366, 4 p. 
mollior 68, 10 
paterna pietas 419, 28 
nad^tiiirjj id est adfecTtus, 
quaestio 180,19 na&ritiimg 
indignari ib. 27 



patientia ^torporis 148,28 
patria totum animum per- 

cussit 241, 30 
patrimonium compositum 

266, 26 
patrocinari alicui 263, 6 
patronus (liberti) d. 318 

(rei) 21, 2; 24, 29; +186, 

24; 228,7; 300,14; 417,11; 

434, 13; 439, 3 d.3d3; d.334 
pauperd.262;d.267;d.269; 

d. 269; d. 271; d. 279; d. 

301; d. 804; d. 306; d. 326; 

d. 332; d. 333; d. 337; d. 

838; d.343; d. 344; d.346; 

d. 363; d. 364; d.370; d.379 
paupertas virtutem alit 

866, 14 paupertatem relin- 

quere alicui 809, 4 
pax: pacis facies 162, 13 

pace maiestatis tuae 420, 27 
peccare: peccassit 3, 6 
pectora scelerata 380, 21 
peculiares ac priyatae cau-* 

sae 246, 2 (cf quidquam tibi 

me viyo tuum est? 416,16 sq.) 
pecunia non in cunctis do- 

mina 88, 20 p. non fieri 

animum .864, 2 pecuniae 

usum intellegere 64, 6 pe. 

accipiendae lames 6,27 pe- 

cunia aliena uti 120, 16 

pecuniam per beneficia di- 

videre 64, 18 pe. per gulam 

yentremque transmittere ib. 

pe. exhaurire 226, 8 pecu- 

niae cupiditas v. cu. 
pecuniarius: pecuniaria lis 

81, 26; 428,22 cf. pecuniae 

lis 166, 9 pecuniarium ver- 

bum 428, 28 
pecus: pecora intra muros 

compulsa 36, 27 pecudum. 

fetus 204, 10 
pelagus 436, 17 



486 



INDEX I. 



penates: dii p. 169, 12 p. 
sine lacrimia faenmt 260, 
29 — (» domus) 827, 18. 20 
penatibns prohibere liberos 
66, 23 

pendere sollicitnm de mu- 
rie 136, 6 p. ex vnlta ali- 
cains 190, 12 pendet alqd 
(ex) aliqna re 92, 8; 112, 1; 
224, 13 ex lege demen- 
tiae pendentes controver- 
siae 243, 8 

pensare alqd (aliqua re) 
116, 17; 260, 19; 318, 6 

pensatio 808, 18 

pensum: pen8a£Eicerel88, 12 

per: tradere alqd p. manns 
371, 1 per se novies decies 
(74, 1; 78, 10 etc.) stat per 
aliqnem 21^ 12; 26,23; 103, 
23 ; 104, 4 ; * 128, 1 cr adelitas 
qnae per leges venit 129, 21 
per omnia (= prorsns) 897, 

• 16; 413, 16 — (de modo et 
ratiane) 11, 1.4; 16,9; 19,2. 
26; 28, 13; 47, 16; 161,27; 
207, 1; 226,8; 232,9; 236, 
11; 287, 8; 371, 24; 411, 1 
(bia) per omnia vitia ex- 
nanrire pecaniam 226, 8 — 
(»n obtestando) per fidem 
206, 9; 218, 29 

percipere fractns 22, 4 

percoissor: percussorem 
sammittere 146, 26 pe. (in 
^Ekta parentis) condncere 66, 
4; 420, 1 percnssoram ei- 
cae 262, 21 

percatere: totam animnm 
percaBsit patria, sola yir- 
tas 241, 30 

perdere beneficiom 14, 21; 

. 67,28; 164,2 p.fidem289, 

* 23 p. artem 373, 11 
perdomare 376, 29 



peregrinatio 8,14; 133,8 
peregrinationem snadere idi- 
cai 167, 6 

peregrinns 208, 4 

tperflexas 287, 8 

pericala odiis vacaa 406, 7 
p. saprema neqnissimoram 
qaoqae babent snam gra- 
tiam 187, 24 cf. 144, 17 

periculose ayaras 846, 9 

perire: perit labor 177, 21 

Se. caasa 26, 30 pe. vin- 
icta 194, 18 pe. yox 487, 
16 pe. interpretatio aliqna 
verbi 127, 17 pe. alqd ex 
lege 127, 16 pe. lex 289, 
9 p. in lacnim cradelitatis 
alienae 364, 23 

permittereseomninmamo- 
ribas 298, 7 

perperam 62, 17 

perpetaus: perpetaam ex« 
iliam 2, 6 perpetaa poena 
18, 22 perpetnam ias 40, 3 
perpetoae posteritatis im- 
mortalitas 37, 14 

Persae 340, 26 

perseqai bona 119, 30 p. 
patrimoninm 120, 6 p. ra- 
tionem alicaias rei 166, 14 

persona araici proponitor 
4, 3 p. infirma 279, 23 ; 280, 
1. 7 p. honestior 118, 14 
personarnm comparatio v, 
co. — persona mea dissima- 
lata et remota 178, 6 per- 
Bonam alqm sibi indnere 
243, 23 personarnm ra- 
tione semota 20, 8 

perstare 319, 22 

pertinere: occisns homo 
ad crimen pertinet 16, 16 
quod ad me (qaidem) per- 
tinet 262, 7; 808, 1 qaod 



INDEX I. 



487 



ad ineTun consiliam pe. 311, 
14 cf, apud 

pervenire posse ad intel- 
lectam sermonis 293, 8 

pervertere legem ad nti- 
litates snaa 80, 12 

pestilens nnbes 296^ 16 

pestilentia d. 823; d. 326; 
d. 329; d. 384 

pestis illa rei p. 294, 28 

petere alqm in exilium 815, 
9 p. al. ad mortem 397, 6 
p^ caput liominis 62, 17 

petitrix 31, 23 

PhilippuB 338,9.16; 340,20 
homo barbarus, crudelis, 
infestus 341, 2 

pbilosophi d. 268 pli. yani 
et otiosi et in ambitum 
ipsum, contra quem maxime 
«fisserere -videntur, alligati 
93, 9 sq. cf, 96, 12 sq. 

pbilosopbia d. 268 pb. 
omnis Socrate velut fonte 
manasse creditur 93, 27 ph. 
non necessaria 93, 12; 94, 
2; 96, 1 pb. sit res summa, 
pertinet ad paucos 92, 14 
philosophiae tractatus om- 
nis alienus moribus nostrae 
civitatis 148, 21 

physici 148, 24 

pietas43,20; 62,2. 11; 112, 
22; 184, 28; 248, 19; 270, 
7; 272,22; 274,12$ 291,21; 
416, 7; tacita p. 181, 17 
avida est gloriae patema p. 
419, 28 non Sceleribus ma- 
nus suas obiecit quaecum- 
que est illa, quae certe cre- 
ditur esse pietas? 259,27 sq. 
invidiosae pietatis filius 298, 
21 pietatis officia dividere 
486,2 

pignora carissima 261, 9 



piratae d. 257; d. 342; d. 
843; d. 373; d. 388; 228, 
19; 256, 26; 262^ 19 

pius 112, 6; 242, 15 opp, sce- 
leratus 249, 4 pia arma ca- 
pere 388, 11 pium furtum 
195, 24 

plausu fovere alqm 65, 8 

plenus: plenum quiUquen- 
nium 17, 4 pleniores fruc- 
tus reddere 28, 19 plenior 
animus meus 307, 30 ple- 
num argumentum 268, 17 
plena libertas 250, 24 pl. 
nnitio 10, 18. 20 pl. defen- 
sio 125,21; 158,1 pl. ratio 
28, 30 pl. animadversio 187, 
•14 pl. vindicta 126, 9 ple- 
nior ultio 125, 29 plenis- 
sima occasio 264, 24 

poena opp. damnum256, 15 
sqq. p. damni genus ib. 20 
p. omnis non tam ad *vin- 
dictam (delictum MSS) per- 
tinet, quam ad exemplum 
124, 14 sq. poenHohlm tem- 
puB V. te. 

poHuere caeli adspectum 
181, 9 p. filii aetatem (ae- 
qualem Bo) 199, 26 cf. 298, 
14 (132, 1) 

pompa: ducatur ingeos fu- 
neris p. 295, 26 

pondus atgenti ingens 33, 
23 ; 245, 29 

ponere rationem 118,81 p. 
calculum 119, 3 p. alqm in 
honore 168, 15 p. oausam 
881, 25 p. alqd inter cri- 
mina 148, 20 p. al. inter 
praeiudicia 253, 29 p. in 
themate alqd 19, 7 p. extra 
alqd 1, 12; 76, 26; 149, 6 
fextra positae voluptates 
837, 16 positus longe ab 



488 



INDEX L 



inteUecta iWTigniiiiB Bni 376, 
6 — (=- fingere:) 16, 22; 
87,11; 118,30; 221,2; 379, 
2. 4 cf. statuamiiB 222, 6 

populari patnmoniuiii 858,8 

popaluB t7. senatns; prait- 
terea 340, 2 p. mittitar in 
oonsiliiUD 76, 28 popnlam 
contrahere 40^ 17 ora po- 
poli 16, 2 popole 192, 3 
ef. Pompeias comment art 
Don. (Keil V, p. 186) 

portio 80,25 inportione litis 
haiaflce 13, 11 qaota ego 
sam p. indignationis? 35, 14 

portnB ille fratemitatiB 261, 
22 

positio legis 142, 10 

p o B 8 e : non poBsam qpp. nolo 
241, 12 no. po. ezcaBatio 
adversaB mendicantea 64, 2 
non poBsam non 46, 13 
{praeterUianis farmulae :) po- 
teram 30, 7; 47, 19; 72, 12 
(329, 22) poteramuB 347, 25 
potoi 405, 15 poBBam 328, 
20 qaantnm potest qaiB e. 
superloHvo 139, 30; 312,28 
qaam, qaantam (fieri) pot- 
est c. euperlai. 10, 4; 269, 
26; 274, 26 

post tempoB 156, 9; 199, 8; 
*16, 21 p. annos 439, 16 

posteritas 37, 15.16 adex- 
emplam poBteritatifl 293, 26 

potenB: homo p. 43,23 in- 
imici potentes 44, 7 poten- 
tiflBimaB amicus 274, 21 — 
(ffi argumentis) p. 39, 10; 
51, 12; 224, 17; 262,16; 288, 
27; 292, 3; 370, 16; 394,1; 
413, 29 *p. locuB 2, 28 in- 
finitum p. 390, 3 potentior 
testiB 235, 28 po. lex 418, 
23 po. voz 384, 20 poten- 



tiBBima quaeBtio 255, 9 il- 
lud potentiflBime dicamuB 
123, 13 ef. yalenB 
potestafl patnmit7.pa. — po- 
tOBtatem legifl aticni dace 
adverBUB se 73, 1 po. sui 
fiicere 20, 28 po. 8. habere 
12, 26 potefltate contentum 
0880 37, 22 

potio illa residua 178, 17 p. 
remedii 258, 4; 265, 4 p. 
veneni %b. p. illa trifltu 
yiflu, iUa gustu aBpera 264, 
27 sq. p. medicamentiB per- 
mixta et onerata 265, 11 
potione aliqua consumi 8, 26 

potior controversia quam 
lis 113, 24 potiuB (« me* 
liuB) est 341, 27 

praecedere tempuB alqd 

77, 12 
praecepfl in amores 28, 22 

p. mors 271, 3 praecipitia 

67, 12; 236, 22 
praecludere portas 47, 9 

p. spem 46, 10 
praedatnr fluctus 437, 10 
praediyinare 250, 4 
praegnauB d. 277 

praeiudicium 13, 31; 200, 
9; 253, 29; 439,20 

praemium v. fortiB, impe- 
rator, rapta, Bacerdoa, tj- 
rannicida — praemiorum 
tempuB V. te. — praemii no- 
mine v. no. — p. olim non 
ayaris yirtutibus dabatur 
201 , 21 p. omne contra alqm 
legem 85, 26 cf. 238, 12 p. 
non quidquid optatam faerit 
poBse dari 408, 13 Bq. 

praeparare Beadyersus ca- 
8U8 286, 19 p. animum iu- 
diciB (iudicum) 117, 15 ; 279,1 



INDEX I. 



489 



p. narratione 146, 11 p. 
caaBam 283^ 9 
praesaginm 113, 6 

praeBcribere, praescripiio 
d. 249; d. 250; d. 266; d. 
846; 31, 8; 892, 16 pr. ci- 
yitati 82, 18 praescriptio 
nnlla incohata mdicia per- 
a^ vetat 26, 7 praescrip- 
tionemproponere21,2 prae- 
Bcriptione|m<^e)» video ex- 
clndi posae iadicio 40, 22 
praescriptnm 92, 7 
praeBen8poena281,7; 870,9 
ire in rem praesentem 406, 16 
praeBentiBsimnm nnmen 270, 

6 praesentisBimae religio- 
nis templum 272, 24 

praesentia nnminis 270, 1 

in praesentia duodecies (2, 

16; 18, 24 etc) 
praestringere alqm ne- 

cessitate 20, 16 p. ocnlos 

88, 28 

praeterire: praeterita6,26; 
8, 24 * sera (saeva MSS) 
inqnisitio in praeterita 229, 

7 in praeteritam 261, 28 
praeteritnm tempus 76, 12 
praeterita vita 251, 26 

praetexta, praetextatas d. 
840 p. yirginis 874, 21 sa- 

• crnm praetextarnm, qao sa- 
cerdotes yelantnr, qno ma- 
gistratas, qao infirmitatem 
pneritiae facimns yenerabi- 
lem 845, 11 sq. 

praeyaricari 811, 9. 11; 

440,2 
praeyaricatio 811, 13 

praeyertere suspicionem 

896, 24 
nffuy pLatmi^ , id est inris, 

qnaestio 180, 19 



preces non snnt nbi non est 

negandi libertas 146, 7 
premere dolorem silentio 

169, 7 p. alqm eilentio 291, 

28 premi gratia 89, 17; 

219, 8; 882, 20 pr. argn- 

mentis 222, 2 
pretinm ex alicaias rei yen^- 

ditione 182, 17 
primitiae miserae 242, 12 
primns: prima frons 199, 16 

primnm (omniam) neglecta 

aUerifis rationis introduc- 

tione 2, 8; 28, 16; 140, 14; 

164, 18; [204, 8]; 869, 4(?) 

207, 8 
principes ciyitatis 62, 4; 

98, 9; 187, 4 
principinm 88, 17 
priyiffnns v. noyerca 
priyileginm 306, 8; 417, 

15; 422, 15 p. aetatis 58, 

16 omne p. contra reliqna 

iara 288, 12 cf. 85, 26 
pro {interiectto): p. inmitisl 

16, 8 p. dii inmortales 8, 11 
proayornm temporaS, 23 
probatiya 180, 18 
procedere: procedente ora- 

tione 267, 6 

proclamarepatrem 189,21 
proclamatio 163, 2 
procnrator 368, 7; 893, 18 
prodigium: femina inter 

prodigia nnmeranda 253, 8 
prodigus 176, 10 prodigis 

(b libidinosis) ocuUs alqm 

intueri 168, 9 
proditionis damnatus d. 

266 pr. reus (d. 287) d. 294; 

d. 308; d. 888; d.871; d. 876 
proditor d. 807; d. 884; d. 

848; d. 866 
producere alqm (» ali- 



490 



INDEX L 



cmas yitam) 97, 13 p. pre- 

timii alicTii^Tis^ 346, 6 
prooemium d. 3d8 Sermo 
proferre totos gemitti8 200, 

18 p« conBcientiam 308, 2 
professio dolorie 6, 16 

(« officia) 92, 9; 93, 5 
proficere {absol.) 310, 19 
proficiscitiir alqd ex ali- 

qna re 327, 3 p. ex bona 

mente 156, 26 p. hoc no- 

men ab animo 214, 8 p. 

alqdabaliqao233,24; 361,25 
profiteri indiciam 39, 23 
profundere aberes lacri- 

mas 14^ 14 profaBa malier 

393, 5 ^profosas tamaltas 

32, 14 
promereri potentiam ali- 

cnias 187, 26 
promptas: in prompta esse 

102, 4; 206, 8 
p r n a 8 in cnpiditates 28, 23 

p. ad vilitatem sni 66, 24 
properat fecanditas 28, 18 
propinqai, amici 144, 15; 

146, 17; 216, 14; 376, 6; 

386, 26 (cognati et amici 

388, 17) 
p r p i r beneficio poena 28, 6 
proximas : proximo iare aten- 

dam est et similitadine qaa- 

dam legis 304, 6; ef. 301, 2; 

877, 10. 20 sqq. — proxime 

(de tempore) 52, 28; 76, 2; 

168, 6; 182, 21; 185, 16; 

300, 15 
proprietas yerbi 272, 3 yis 

et p. anios legis 84, 3 no- 

mina proprietatem saam ba- 

bent 130, 27 
proprias locns opp, oom- 

manis 3,2.3 propriasumma 

iadicii 136, 3 proprie * 281 , 

12; 365, 11; 377,9.20 pr. 



dicere 82, 2 pr. qoid ferre 
92, 21 cf. pecoliaris 

prorogare et produoere 
alqm («* alicoias yitam) 
66, 18 p. animam in po- 
sterom 298, 80 p. impMia 
40, 11 

prospicere yixginem (ra- 
piendam) 73, 24 

prostitatus, prostitata298, 
6; 43Q, 22 

protinus 189, 1; 296, 13; 
368,12; 381,3; 382,6; 388, 
26 non protinas 288, 7 cf. 
continao 

protrahere yitam 298, 16 

proventas domas nostrae 
53, 31 

proyidentia (divinasc.) 94, 
16; 116, 19 p. deornm in- 
mortaliam 268, 4 ab ipsa 
p. datam 65, 8 p. (legum 
latoram) 301, 3 cf. 31, 12; 
377, 23 

provocare calamitates 94, 
23 p. al(^m d. 317 

publicani d. 340; d. 841; 
d. 359 p., homines diligen- 
tissimi 344, 2 

publicum (yectigal) 344, 7; 
346,8 

pub 1 icu s : publica accla- 
matio 183, 15 pu. animad- 
versio 131, 1 p.** actiones 
86, 10 p * custodia 180, 13 
p.*® causae 86, 7. 12 p.™» 
mdicium 19, 28; 182, 17; 
221, 4 p.» consilia d. 272; 
d. 339 pu. sacra 85, 8 pu. 
opera 49, 26; 62, 21 p.«» 
negotium'65, 14 p.* mi- 
nisteria 130, 1 p.^ manus 
122,17 p.» utilitas 74,22; 
314, 10; 341, 23 p.*« perso- 
nae 193, 15 pu. exequiae 



INDEX I. 



491 



296, 24 p.» pericula 316, 6 
p.^legatione824,16 p.*vic- 
toria 9, 18 pn. necessitas 87, 
16; 323,14 p.^ sacrilegium 
274, 8 p.» auctoritas 314, 16 
pn. misericordia 42, 27 pu. 
humanitas 39, 30; 41, 14 
pu. fides 89*, 7; 91, 16 — 
etc. ete, 

pudicitiam futuro filio 
praestare 132, 1 

pudor 176, 19; 268,21; 280, 
18; 286, 17; causaplus iuris 
liabet quam pudoris 228, 9 
p. integer 82, 4 p. Balvus 
200, 17 pudore salvo 118, 
2; 181, 24; 280, 2*3 pudori 
esse 186, 18 p. matronalis 
144, 26 p. partis instantis 
131, 29 p. cubiculi 138, 22 
p. iudicum 88, 14 pudoris 
difficillima ratio in lite pe- 
cuniaria 81, 24 pudoris sui 
onera finire 13, 30 pudori 
consulere 200, 11 pudorem 
suum defendere 101, 3 pu. 
ingenuum consumere 178, 10 

pueri femioas imitati (ci- 
naedi 8C.) 329, 6 cf. 346, 7 

puerperia 132, 6 

pugna dedit et familiis no- 
mina etc. 191, 21 quae ista 
inter se p. est? 63, 12 — 
quanta circa deos p. 94, 16 
— (»n itidieio) 303,6; 343,16 

pugnare cum moribus et 
damnare se 149, 7 p. circa 
legem 102, 8 p. inter se 94, 
8; 398, 18 

pulsare patrem d. 368; d. 
362; d. 372 p. ignominio- 
sum d. 266 pulsatus civis 
iniuriarum aget: si magi- 
stratus erit maiestatis cri- 
men obligabitur, si legatus 



erit bello vindicabitur et 
iure gentium 30, 16 sq. — 
V. ind. II. pulsant frontem 
meam caeduntque infelices 
ipso babitu 63, 29 

pupillus: pupilloram no> 
men legitimo tempore fini- 
tur 142, 16 pupillae vitia- 
tor 149, 27 vid. tutor 

putare: putas {cum inter- 
rogcUione vd oppositione) 26, 
11; 218, 16; 277, 19; 427, 
17; 428, 29 credis? 72, 30 
putatis? 63, 23; 68, 7; 91, 
2; 167, 22; 271, 28; 275, 
6; 319, 20 existimatis — ? 
124, 1 puta vides] putate 
aexies; putemus undeeies 
(credite 106, 6; 284,27 (fiia); 
368, 6 existimemus 82, 16) 

quadragesima (publioanis 
debita) 391, 9 

quadruplum d. 246; 267, 
9; 348, 9 

quaerere: non quaeritur 
322, 28 non de hoc qu. 374, 
16 cf. 301, 26 

quaesitor 303, 20; 304, 26 

q u a e 8 1 i o unde nascatur 266, 
6 ex potentissima quae- 
stione status ducendus 266, 
9 q. iuris et facti 162, 20 
in hoc probativae duae, al- 
tera ^ra^rixi}, altera nQa- 
y^zmri^ id est adfectus et 
iuris quaestiones 180, 18 sq. 
— {per tormenta) 234, 4 
quaestionem praebere de 
animo suo 227, 21 

qualitas 180, 26 

quam c. superl. 7, 6 adieeta 
aliqua forma verbi posse v. 
posse — quammerito217,17 



492 



INDEX I. 



qnandoqae 64, 10; 286, 6; 

290, 28; 816, 21 
qaantnlnm 69,11. 12; 246, 

14; 298, 20. 29; 406, 4 
qaantam est in v, in — qa. 
adtepertinetlS^, 16 qaanti 
aestimet, nota verba posta- 
lantinm 428, 28 
qaare? 79, 14; 88, 10; 220, 
12; 230,4; 239,9; 276,10.24 
qaatenas 312,18 — (cawdle) 
47, 23; 66, 16; 69, 1; 179, 
26; 207, 1; 248, 4; 263, 17 
(bis); 282, 6; 322, 14; 361, 
17; 871, 16 
qaatere tarres 36, 28 
qnattaordecim gradas 
(theatri) 190, 19 q. anni 
(aetatis) 387, 20 
qaid? qaid ergo? qaid? si 
pimim saepiasime q. ? qaod 
160, 9; 403, 10; 404, 16 q. 
antem? 206, 1; 416, 22 q. 
enim? 26,10; 262,29; 399, 
19 q. igitar 402, 23 q. est 
ig.? 42, 26; 43,26; 66, 7; 
188, 28 q. e. ergo? 167, 6; 

291, 16 q. ergo est? 320, 
26; 326, 12 q. amplias? 11, 
26 q. postea? 90, 12; 231, 
16 q. porro? 26, 13 q. 
deinde? 367, 29 q. tam? 
417, 3(?) q. ta— ? 410,21? 
437, 21; *417, 3(?) q. ais? 
32, 4; 266, 12; 436, 21 q. 
agis; 337, 26; 410, 28 q. 
mihi cam — ? 159, 20; 193, 
19; 200, 27; 286, 24; 428, 17 

qaies animi [ppf. faror) 168, 
28 aetema qmete conditns 

181, 2; ae. qa. compositas 

182, 1 
qainqaenniieziliamd.244; 

d. 248; d. 286; d. 296; d. 306 
qainqnennale exiliam 2,8 



(Qnintilianas) lo^iiwr de 

86 et 9ua docendi ratiane 

29, 14; 232, 18 sqq.; 243,20; 

244, 23 sqq.; 264, 27 sqq.; 

826, 6 
qnire: qaeant66, 12 queant 

246, 20 
Qairite8 36,2; 39,14 Qairi- 

tiam fidem invocare 424, 3 
qaominas: accidit q. 22, 21 
qaoqae: et. . . qaoqae 6, 1; 

47, 24 etiam . . . qaoqae 6, 

16; 124, 6 

qaotas: qaota portio 36, 13 
qnotas qaisqae 186,2; 245, 

11; 267^ 16; 818, 7; 347,28 

R. 

rabiem concitare 227, 6 

rapere malas cansas 96, 21 
r. alqm ad sapplicinm stric- 
tis faacibas 266, 17 raptas 
ex aliqno litore 344, 26 r. 
virginem v, rapta — r. sacer- 
dotiam (yirgmem sacerdo- 
tio destiiiatam 8C.) 164, 12 
rapta yirginitas 13, 18 

rapta, raptor d. 247; d. 
261; d. 262; (d. 269) d. 262; 
d. 270; d. 276; d. 280; d. 
286; d. 301; d. 309; d. 343; 
d. 349; d. 368; d. 370; d. 
383 rapta opp. nnpta 142, 14 
cf. 12, 26 raptor si non occi- 
ditar iam maritas est 12, 7 

raptas: ex rapta axor 13, 2; 
27, 12 

ratio opp. -verba legis 81,6 
opp. ias 260, 8 opp, spe- 
cies 38, 20 r. dacit aliqno 
298, 2 r. orationis 340, 16 
rationem habere alicaias rei 
268, 14. 20 — rationem po- 
nerell8,31 r. fracta, clanda 
fortana 71, 16 



INDEX I. 



493 



reatus IBO, 24 

receptacula (latronum) 
289,3 

reoidere in eadem 220, 6 

recldere caput 16, 3 r. 
animi dolorem 246, 19 

recipere nomen nocentis 
136, 13 causa non recipit 
testem, consignationem 278, 
20 recipit natura, ut. . 110, 
6; 201, 16 redpit adver- 
sarii persona 243, 19 

redemptio v. piratae 

r e dig e r e in pecuniam omnia 
98, 12 r. ad certam yivendi 
formam 137, 13 r. alqm ad 
duos serros 98, 8 

redimere iniuriam virtute, 
sangnune, yulneribus 23, 21 

redire: redit causa adalqm 
73, 18 re. inyidia ad ac- 
cusatorem 244, 7 eventus 
eodem re. 301, 24 redempti 
patris munus ad socerum 
re. 49, 10 

redolere unguenta 177, 4 

redundare in lucem 182,9 
redundasse cibos 264, 16 

refectionem praebere 187, 
19 

reflectere alqd in se 46, 18 

reicere iudices 21, 24 r. 
alqm (» alicuius accusato- 
ris actionem) 166, 16 

relegare alqm a periculo 
civitetis 8, 16 

religio 84, 16; 123, 19; d. 
323; 276,3; praesentissimae 
religionistemplum 272,24 r. 
templorum 84, 22 r. summa 
dedicationis 273, 1 — («-» lo- 
cus religione sacratus) 271,1 
r. tacita quaedam solitudinis 
146, 28 — {synan. fides) r. 
(iudicum) 24, 6; 78, 13; 229, 



29; 306, 18; 333,21; 362, 
4 religio ubi agit iudicium 
34, 3 r. iudicii 302, 17 re- 
ligionis vestrae cunctatio 
32, 2 re. meae ratio 276, 4 
relig^onem eztorquere iudi- 
cibuB 117, 24 

religiosiu8iudicare26&, 18 

relinquere (» praeterire) 
alqd 23, 28; 60, 16(?) 

remittere: quid remitti 
potest nifli quod ^debetur 
76, 32 r. praemium 111, 14 
r. sibi casum unum 17, 29 

remissius ac liberalius sblqd 
facere 61, 20 

removere: remotus longe a 
conversatione oivitatis 176, 
27 remota temporum aesti- 
matione 71, 4 re. persona 
178, 6 removeam 97, 9 re- 
move 188, 16 cf, tolle 64, 
16 o^ detrahere 

renasci 67, 26 

renuntiare responsum 284, 
28 

reor 96,26; 273, 7; 407,26 

repetere abdicationem al- 
tius 69, 23 

reponere vitam 266, 3 r. 
victum adversis animum 341, 
14 r. contumeliam 364, 18 

reprehensionem medio- 
crem habere 84, 16 re. ap- 
plicare alicui rei 267, 16 
re. mereri 60, 4 

repudiare, repudium d. 
261; d. 267; d.262; d. 327; 
d. 330; d. 338; d. 368 

res nulla non voce explica- 
tur 96, 26 rem aliquam, 
alicuius facere v. fa. — res 
iudicata v. iu. — res est alicui 
cum aliquo 179, 3; 297, 7; 
340, 31; 346, 8; 362, 26; 



494 



INDEX I. 



408, 9 (c/*. negotium est al. 

c. alq. 393, 28) r. est in 
lite 213, 4 r. e. sine teste 
225, 18 res atat intra alqd 
270, 24 remm, rei natara v, 
na. — *renim initium v. in. — 
r. opp, animus 188, 27 — 
(ta grayisBima pars) r. 880, 
20.21— (=«bona)64,9—reB 
publica: condicio qnae sit 
omninm qni administratio- 
nem rei p. adgredinntnr 371, 
9 sqq. liberi rei p. gratia 
procreati 375, 9 

rescindere optionem 217,19 

reBiduns: 255, 3 reBidna 

potio illa 178, 17 residnnm 

esse 109,14; 119, 2; 341, 27 

resolyere alqm 821, 21 

rCBpectn mei 86, 10 r. sa- 

cromm 270, 7 r. vestri ca- 

pitis 316, 5 cnm snmmo r. 

810, 22 sine r. mei san- 

guinisqne 112, 11 s. r. amici 

156, 14 

responsnm (oraculi sc.) d. 
828; 269,19; d.326; d.329; 

d. 384 

restitutio 167,21; 220,16; 

221, 14 r. in statum pri- 

stinum 76, 2 
retractare rem iudicatam 

4, 25 r. donatam petitio- 

nem 892, 15 

r e u s : habitns reomm 432, 1 7 
^revellere manum 14, 21 
reverentia deornm 123, 24 

r. coniunctioni8noBtrae250,7 

revocare alqm adalqd 27,27 
revolvitur oratio eodem91, 

15 
risum mereri 186, 25 
rogare: rogo: 337, 2; 487, 

11 . . , rogo, . . 18, 80 



rogatio contra leges d. 254 
r. ad singuloB pertinens d. 
254; d. 339 

rogus 8,27; 296, 1. 18; 858, 
25 

Bomanus: Bomani generis 
auctor 436, 1 Ro. gloriose 
spoliarnnt lovem 405, 28 
eivitas populi Bomani 98, 

24 po. Bio. statam ezcn- 
tere 96, 11 po. Bo. vecti- 
galia 344, 15 aerarium po. 
Bo. 346, 24 

Tostra consoendere 296, 5 

rudis: mdem accipere 190, 
22 

rudis civitas 79, 27 r. ani- 
mns 158, 10 mdes illi et 
miHtares viri 201, 19 mdes 
anni (adnlescentiae) 241, 28 

rnens patrimonium 892, 18 

rnina velut inpendens qnae- 
dam omnibus 41, 22 r. pa- 
trimonii 892, 10 r« Bepulcro- 
mm hostem repellere406, 18 

rumord.252; d. 269;d.325; 
d. 347; d. 370; 381, 4 r. 
vocatnr civitatis nniversae 
consensuB 38, 11 cf. fama 

rus patemum, erga labores 
graUBsimnm 176, 21 mris 
deliciae 179, 16 r. imitatio 
179, 16 

ruBticitas 178, 8 

rnsticus d. 298 rusticomm 
fuga in urbem 36, 26 

Butilius 184, 21 

sacer: sacramerita 202, 1 sa- 
crae flammae (fnlminiB) 122, 

25 sa. postes (templi) 270, 
29 sacra est fides inter pi- 
ratas 91, 16; 356, 4 Bacra 
res est ^societas^ 255, 21 



INDEX I. 



495 



sacerdos d. 284; d. 304; 

d. 323; 401, 7 
sacerdotium d. 252; d.S70 
sacramentnm 46, 25; 389, 

27 Bacramento minore arma 

ferre 112, 10 sacramenta 

ducunt non Yulgajna 294, 30 
sacrarium 30, 17 
sacratus: sacratius nihil 

animo yestro 224, 17 
sacrilegium 273,11; 389, 

20 opjp. furtum 30, 17 s. 

publicum 274, 8 
sacrilegus d. 304; d. 324; 

d. 379; 400, 22 
8aorosanctuB400,3; 401,3 
sacrum praeteztarum 345, 

11 sacra multum inpen- 

diorum ducunt 347, 6 sa. 

mensae 263, 7 
saeculum: in omne s. (ain 

totam yitam) 417, 8 sae- 

cula feliciora 374, 26 cf, aetas 
Saguntini non inpie et glo- 

riose fecerunt parricidium 

405, 28 
saltem: non. .saltem (a ne 

..quidem) 74, 28; 139, 10 

neo. . saltem 63, 31; 273, 13 

nondum . . s. 215, 20 
salutantibus nomina red- 

dere 401, 27 
salyo aliquo, salya aliqua 

re 71, 17; 118, 2; 131, 24; 

281^ 26 saJyo pudore 118, 

2; 131, 24; 280, 23 
sanctitas 56, 29 s. certa 

282, 10 
sanguinaria et crudelis 

poena 128, 11 
sanguis bominis nullius yi- 

lis 160, 28 quamquam in- 

punitus s. manabit usque 

ad animum 197, 16 tan- 

tum bostilis sanguinis fudi 



241, 18 sanguine stillans 
gladius 269, 11 s. alicuius 
(« filius) 283, 3; 376, 6 
partuB et s. (matris) 115, 10 
sanguinem ezprobrare alioui 
333, 28 alienus s. 390, 26 
san^uiniB ooniunctio 78, 18 
sa. lura nos coniungunt 325, 
13 sa. yis obstitit 259, 27 

sapientem ipsum ex fabu- 
lis repetunt 95, 6 

sapientiae studiosi 93, 18 
(95, 5?) 

satellites 363, 1 s. con- 
trahere 90, 12 

satietas yioina continuis 
203, 14 

satifl habere 195, 11 satius 
erat c. inf, 14, 5 

satis facere animo suo 55, 
27 s. ad yoluptatem ini- 
mici 198, 19 s. aeri alieno 
321, 29 

satisfactio 13, 10; 17, 17; 
55, 16; 186, 27; 261, 24; 
386, 20 demonetrata s. et 
in boc yalet, ut accipienda 
sit 275, 1 

saturitate exundare 32, 6 

scaena 335, 23; 360, 22. 25. 
27 s. iudicii 297, 10 

sceleratus: pectora scele- 
rata 380, 21 sceleratorum 
inter se fides 207, 10 sce- 
leratis naturale alienam con- 
scientiam ftigere 426, 4 

scelus ez naturamentis ori- 
tur 288, 21 scelera plera- 
que ex cupiditate nascuntur 
etc. 262, 17 sqq. sc. cauta 
et oircumspeota 288, 24 s. 
facere et probare natura si- 
mile 45, 13 scelera propius 
admota plus habent horro- 
ris 146, 26 scelere propius 



496 



INDEX I. 



admoto obstipescere 153, 1 
8. pecuiiia paciBci 46, 26 
nltima sceleram exempla93, 
10 in ezemplnm Bcelenun 
constitntat 293, 22 sceleiis 
(Bcelemm) Bocietas 207, 23; 
267, 15 8C. faciendi con- 
siliom qnid intneatnr 263, 
23 e/*. 288, 24 sqq. sc. qnae- 
dam ratio 266, 23 scele- 
rnm magnomm piacnla vnl- 
gata 249, 11 omnibns sce- 
leribns ^obsessns 380, 14 

scilicet 45, 21; 56, 13; 65, 
20; 106,27; 148,3; 163,10 
175, 14; 205, 17; 222, 2 
242, 21; 293,6. 16; 295,24 
328, 30; 356, 9. 28; 364, 6 
367, 18; 899, 11; 419, 15 
434, 16; 436, 20 

Scipio 420, 18; 335, 20; — 
420, 18 

8 cire: Tis, vnltis sc? v. Telle 

8 c h o 1 a S ooratis 94, 1 sclio- 
lae philosophomm 93, 20 

scholasticns: contro- 
versiae scholasticae 279, 
13 Bcholastica controTer^ia 
complectitnr qnidqnid in 
foro fieri potest 331, 17 sc. 
materia 331, 14 

BcopnloBns locnB (oratio- 
nis) 58, 5 

Bcorta 32, 6; 419, 1 

Bcriptnm (legis) 111, 7; 
248, 4; 307, 8 opp. yolnntas 
21, 14; 231, 11; 304, 22 
opp, cauBae legiB 342, 14 
8. et verba 79^ 21 Bcripto 
callidiore capere alqm 187, 8 

scriptnra legis 127, 8 

Becretnm soelemm 235, 24 
Bccreta citra probationem 
snnt 5, 8 



B e c t a e philosophoram 94, 
6; 148, 23 

Bector 441, 6 

Becnbare a marito 131,24; 
205, 23 

secnndnm qnid<|[aid est ha- 
beat aliqnid pnna necesBe 
eat 23, 6 

secnriB camificis 817, 28 
(429, 9) 

Bod tamen 230, 21 

Bedere: Bedemnt flammae 
(falminiB) 123, 25 sessnra 
snpra domos nostras grayiB 
ac pestilenB nnbOB 296, 17 
sedent altisBime haec odia 
195, 15 8. penituB in cogi- 
tationibnB 263, 26 

Bomel (» semel et in perpe- 
tnnm) 245, 19. 20; 861, 25; 
371, 2; 378, 12 (21, 28? vd 
«■ aliqnando?) — (= nna) 
327, 28 

semianimis 14, 28 

BomiB (patrimonii) 80,^26; 
324,3 

gemota aliqna re 139, 21 
8. al. ratione 20, 8; 118, 13 

Benator: senatoriB sententia 
422, 25 cf. 110, 13 senato- 
rem conBnl non perpetno 
citat 203, 1 

BenatnB d. 337; d. 351 b., 
ordo ille sanctiBsimnB 295, 
26 Benatns et popnlns con- 
stitnendi inriB anctoreB 72, 
26; 304, 9. 16; 346, 23 

senectns: senectatiB ins 
praedpnnm 202, 25 senec- 
tntem non snmmnB adfert 
dies, sed longns ordo vitae 
305,8 

aenBns: senBnm alqm inte- 
riomm foisse 264, 16 

sententia indicis 49, 28; 



INDEX I. 



497 



182, 26 8. senatoris v. se. — 
ex animi sni s. 230, 11 sen- 
tentiae pares v, pa. — senten- 
tiis aeqoia 3d, 8 sententioe 
tristes 42, 1(5 sententiam 
focmare 78, 14 sen. dicere 
contra qnam qais ezistimat 
IIQ, 11 sententias popnli 
dinnmerare 77, 18 

sepnlcrum d. 299 s. yio- 
latum d. 369; d. 878 

sepnltura d. 274; d. 329 v, 
ind. II. 

sepultus somno 116^ 21 

sera venus 199, 26 ^se. 
(saeva MSS) inquisitio in 
praeterita 229, 7 

series magna (delictorum) 
418, 22 

sermo: sermonis intellectns 
293, 1 — (==. eloquendi fa- 
cultas) 79, 29 

serpentes parvulae nonno- 
cent 426, 26 

servare alqd (a observare) 
56, 17; 310, 26; 396, 22; 413, 
25 

seryuli 163, 26; 186, 21; 
214, 19; 227, 17; 368, 10; 
417, 1 

servus d. 203, 4 opp, in- 
genuus 223, 14 s. non ha- 
bet nomen, non est in censu 
et tribu 223, 25 s. aut domi 
natus est aut relietus bere- 
ditate aut emptus 224, 9 
frugi servos libertos facimus 
488, 23 servi quaedam li- 
berius ex bona mente fa- 
ciunt 49, 19 

severitas ca8trorum242,ll 
8. militaris 242, 21 

fleverus pater v, pa. — ae- 
vera antiquitas 268, 18 

sexus 61, 14; 97, 11; 114, 

QuintiUua decl., ad. Biiter. 



12; 116,4; 117,2; 186,17; 
285, 24; 336, 10; 403, 26 
si «» etsi 11, 11 ; 84, 6 si — , 
etiam (» etiamsi) 217,28sqq. 
si quidem 17, 20; 365, 13 

siccare lacrimas patris244, 
20 

sidera 94, 17; 236, 3 

signare verba (sententiam) 
iudicnm 397, 27; 398, 5 vo- 
luntas hominum voce signa- 
tur 14, 7 {ahsol. » s. tabu- 
las) 53, 16; 343, 19; 349, 
19. 21 

signator 212, 20 

significanter 70, 2 signi- 
ficantissime 10, 4 

significatio legis 289, 22 

signum animi 106, 11 s. 
conacientiae 207, 17 signa 
crnditatis et veneoi ambi- 
gua 252, 11 signa (» linea- 
menta oris) 487, 28; 439, 12 
(cf. 433, 17) — si. (bellica 
8C.) canere coeperunt 241, 
29; signorum nragor 8, 8 

similis: similia eimili poena 
contineri iustum 304, 15 cf, 
proximns 

similitudo morum 207, 27 
similitudinem proximam in 
exemplum adducere 293, 12 

simpliciter fateri 56, 12 
s. confiteri 241, 20 e. di- 
cere 58, 27 s. indicare 215, 
20 parum s. rogare 299, 23 
simplicius 201, 17 

simplum 4, 22 

simulatio artis 93, 25 s. 
optionis callidissima 199, 17 
8. adfectus et pietatis 248, 
20 8. bonitatis 262, 11 

singuli: rogatio ad singu- 
los pertinens d. 254; d. 889 

32 



498 



INDEX I. 



dno, simplicia, singula ta- 

men 127, 9 v. dno 
societas 255, 27; <255, 21;> 

825, 15 s. Bcelemm 267, 15 

B. sceleris 207, 23 
aocius: socii d. 320 opp. 

consortes 255, 22 sqq. 
Socrates: ex ipsa Socratis, 

qno yelnt fonte omnis phi- 

losophia manasse creditur, 

schola evasisse tyrannos et 

hostes patriae suae 93, 27sqq. 
BOcruB d. 360 
solari communi mortalita- 

tis condicione 106, 20 
Bolatia doloris 195, 4 
solidus: solida mens 116,2 

80. fratemitas 261, 17 
solitudo d. 281; 84, 19; 

357, 13 
Bollemnia (» Yu]gata)297, 

5 cf. 5, 3; 136, 18 
Bollicitare lacrimis, Bqua- 

lore 163, 11 s. munusculo 

189, 16 
sollicitudinem temperare 

140, 18 
Bolum patriae 195, 25 a. 

desidia durum 179, 17 s. 

* sanctum ac venerabile (At- 

ticae terrae) 270, 26 s. de 

quo contenaerunt quondam 

dii inmortales 273, 23 
solummodo 11, 15 
Bolvere dexteram 153, 1 so- 

lutus laetitia 383, 13 — (de 

debitore:) s. alimenta d. 278 

solvendo non esse 392, 5 
sopor d. 246 
Bordes induere alicui (reo) 

291, 13 
Bordidatus 67, 27 
Bordide alqd facere 64, 12; 

364, 30 
Bortiri inimicitias 303, 2 



Bortitio *25, 13 alia Bor- 
titionis fortuna in noTO iu- 
dicio 254, 10 

specialis quaestio 180, 15 
specialiter 288, 19 

Bpecies ducit alqm 291, 25 ; 
311, 8 (opp. ratio) 38, 18 
specieB criminum, opp, ge- 
nera 301, 4 — (= formae 
pulchritudo) 189, 6 

speciosus d. 279; d. 292; 
205, 12 speciosa d. 289; 
d. 325 cf. formosus d. 854 
formosa d. 363 speciosa in- 
nocentia 419, 12 

spectacula 65, 4; 347, 7 

specula in aliqua positus 
146,2 

specus occulti (cuniculo- 
rnm) 46, 23 

spes: spei iactura grayior 
quam possessionis 441, 18 
spem confirmare 14, 9 s. 
inclinata 8, 19; 249, 7 spe 
concipere yictoriam 118, 7 
spem aestimare, non rem 
440, 6 8. liberomm inco- 
hata 59, 12 b. lib. expu- 
gnata 138, 23 

spiritus ille fnsua per om- 
nes rerum naturae partes 
235, 28 quid est fraterni- 
tas quam diyisus s.? 260, 10 
dum s. arit, dum loqui pot- 
eruntl01,17 spiritum amit- 
tere 115, 13 sp. deponere 
359, 9 sp. Bupremum po- 
nere 388, 3 sp. extremum 
effundere 172, 7 sp. ulti- 
mum sustinere 66, 27 sp. 
<re>ducere 265, 2 sp. ho- 
minis petere 802, 12 cf. 62, 
17 spiritu concitatiore pu- 
gnare 340, 80 

splendidae opes 63, 11 



INDEX I. 



499 



sponfior d. 273; 436, 7 8. 
salntiB publicae 419, 8 

sponsns, sponsa d. 286 

sqnalor 163, 11 

stare (» incolnmem et., 
manere) non posse 71, 17; 
94, 27; 231, 16; 347, 17; 
431, 6 facilins stabit civi- 
tas 121, 14 B. defanctomm 
testamento 210, 4 statur 
Yoce alicnins 289, 21 st. 
citra mortem 7, 26 s. intra 
alqd 89, 9; 270, 24; 808, 10 
calamitas hactenas stctit 
320, 8 stat per alqm v. per- 
8. pro parte alicnins 113, 4 

statna d. 282 

statnere v, ponere 

statnra 438, 1. 12. 17 

statns: in pristinnm statum 
restitntio 76, 1 incolumi 
rerum meamm stata 113, 11 
— 8. (hominis) 101, 9 in- 
tegro statu debitoris 119, 26 
s. populi Bomani 96, 11 s. 
civitatinm conversi 96, 7 
{rhetor. ~ atdaig) s. qno- 
modo inveniatur 264, 27 sqq. 
B. ducendns ez potentissima 
quaestione 266, 9 

sterilisd'327;334,26;336,l 

sterilitas morbique et alia 
qnibns magna scelera ex- 
piari solent 249, 11 

sterilitatis medicamentum 
286, 14; 296, 7 

8 1 i 11 a n B sanguine gladins 
269, 11 

stimnlos propiores admo- 
vere 206, 16 stimulis acrio' 
ribns agitare 277, 22 

stips cotidiana 298, 29 

stirpe incerta familias con- 
fundere 222, 9 

Btola 360, 16. 26 



stringere pudorem alicuiuB 
362, 21 strictis fancibns 
266, 17 

snasore marito 200, 23 

snasoriae 44, 18 sq. 

snb isto (sacerdote) ezpilata 
templa 193, 26 s. eiusmodi 
inimico 423, 20 s. iudicio 
tuo 421, 3 s. tam bono pa- 
tre 49, 23 s. tam asperis 
patribns 66, 6 s. quo patre 
institutus 178, 4 s. hoc 
patre 422, 22 esse s. tntela 

279, 27 rens s. alq culpa 
431, 21 s. condicione (ali- 
qua) 322, 16. 21; 366, 3 s. 
pacto 88, 19; 363, 21; 364, 
6 8. hac lege positae con- 
troversiae 29, 11 s. nnam 
legem venire 378,16 s. titulo 
cansae 190, 21 subhoc (eins- 
modi) titnlo 426, 13; 441, 4 

snbicere ignes 277, 19 s. 
faces 277, 22 cf. snbdere 
faces, 8C. arci 294, 27 s. lo- 
cnm (commnnem sc) 276, 6 
8. soporem 6, 10 s. rapto- 
rem 407, 14 cf. summittere 
— 8. se fortunae 421, 9 subici 
alicui (sB infirmiorem esse) 

280, 8 

subire in locnm alicnins 
247, 24 snbit cogitatio 164, 
1 su. tacita cog. 33, 28 
snbennt cogitationes 108, 
18 ; 299, 6 bu. solatia 329, 7 

snbitae opes 310, 2 

snbinngere qnaestionem 
103, 7 

snbornare testes 219, 14 

Bubscriptio alia, alii iudi- 
ces et alia sortitionis for- 
tnna sequetnr 264, 10 

Bubsellia 304, 9; 419, 3 s. 
diversa 332, 19 

32* 



500 



ISDEL L 



n e e e d er e iB noinen locmnr 
qne alieonu 213, 11 

Bnceeisio (pafariin om o rum ) 
U, 11; 992, 21 

Bnfficere f^ po«e, tole- 
rare) e. imf, 137, 21 

mffngere alqd 41, 22; 244, 
17 

anggerere ISl, 17; 182, 8 

mmere camificis ammnm 
197, 14 

snmma rei p. 247, 13 ef. 
fnmmnB — s. legu 192, 
18 8. cogitali incohatiqne 
268, 24 s. propna indien 
136, 3 8, nomuna minora 
complecti 248, 16 s. aimi- 
nnm meocnm 271, 25 per 
snmnuM digerere 69, 27 in 
inmma 100, 26; 331, 27; 
344, 3; 366, 10; 379, 1 in 
snmmam 247, 27 ad snm- 
mam 410, 12; 432, 18 — 
(pecnniae sc.) s. ^4, 16^ 4, 
19; 323, 23 

snmmittere patecnam aac- 
toritatem 63, 4 snmmissns 
opp. minax atqoe effems 
181,22 snmmLBsa actio 55, 
15; 140, 13; 215, 8 -- s. 
alqm (-■ sabornare) 386, 28; 
427, 25 s. raptorem d. 252 
s. percnssorem 145, 25 cf. 
snbicere 

snmmns: snmma pars (de- 
clamationis) 60, 23; 166, 24; 
291, 5; 305, 29; 348,1; 352, 
28; 872, 19; — 325, 2 opp. 
prima pars 331, 2. 6 sn. 
remm potestas 340, 2 sn. 
res(pablica) 166, 11; 248,1 

snmptaosas misericordiae 
63, 20 

saperat necessaria nobis 
qnaestio 88, 21 



snperdncere filionoTercam 
412, 5; 425, 17 

snperstitio 123, 12 

anperTacuns ei eirenmfa- 
sus 11, 19 8. in exomaado 
labor 95,26 — (si..,) sn- 
pervacnnm erat 349, 11 ; 413, 
17 si. ., sn. fnit scribi le- 
gea 80, & si. . , snperracoa 
emnt snffragia 304, 10 n. 
ecant indieaa, si. . 49, 16 — 
snperracna fiere 244, 19 
snperracno 381, 17 

snpplicinm d.313; d.314; 
8. ininstnm d. 305; d. 380 s. 
nomen est pnblicae animad- 
Tersionis elc. 130, 30 ef. 372, 
6 sqq. 8. ab ignaTO optime 
exigit impezator 247, 28 

snprema homims Tolnntas 
78, 15 8. offida 368, 10 

snrgere ad dicendnm 25, 12 

snscipere onas infirmitatis 
^enae 57, 16 

saspendere se d. 270; d. 
276; d. 289; d. 292 8. spe 
(alqm) 218, 24 

saspicio: saspicionibaa 
agere 163, 7 ex sospicione 
(criminis aJicaias) agere com 
aliqao 150, 1 e. sa. actio 
380, 4; 382, 14 

saspirare adfecta (amoris) 
nnllo 202, 24 

<fvv€C^Q^oyiap^ 360, 21 

T. 

tabella: (in saffiragio Tel 
iadicio 8C.) tabellam ferre 33, 
27; 432, 11 ta. referre 77, 
15 — tabellae (» epi^la) 
266,8 

tabalae noTae d. 336 — 
(= testamentom) d. 308 ; 306, 



INDEX I. 



501 



23; 849, 20. 22 t. supremae 
70, 24; 307, 21 — («testam. 
non pleno iure coDfectum) 
212,22 — (»tabellae)268,6 

tacitus: tacitum fidei com- 
miflsum 279, 4 (278, 17?) 
tacitum scribentis votum 
248, 27 Don obstitit tacita 
natura? 269, 26 tacita pie- 
tate Buggerere 181, 17 ta- 
cite intellegere 295, 13 

talio d. 297; d. 368; d. 372 
talionem referre alicui431,3 

tangere publicum 150, 9 
suspiciones tangunt alqm 
90, 1 multos magis tangit 
sepultura 121, 21 

tantus: tanti esse 32, 21; 
87,24; 112,7; 194,18; 249, 
9 ta. putare 47, 10 tantum 
(==vel) 170, 22- (=« iam) 116, 
29 — neque iam — tantum 
(» ac ne omnino quidem) 
114, 22 — tantum non 
(» paene) 13, 32; 420, 15 
(tantum non statim 142, 7) 
ef. paulo minuB quam 420, 9 

tantummodo 30,24; 40,7; 
77, 2; 98, 17; 139, 22; 142, 
26; 248, 27; 376, 23 [tan- 
tum] . . . modo 343, 26 

taxare alqd capite 302, 80 

temerarius iuyenis 271, 6 
temeraria ratio 84, 27 te. 
libido 216, 17 

temperamentum (veneni) 
7, 25 t. medium (actionie) 
422, 6 

temperare s^ritatem 138, 
8 t. sollicitudinem 140, 18 

tempestivum convivinm 
805, 11 tempestiviora con- 
vivia 66, 12 

templum: templa prius- 
quam dedicatioms accipiant 



summam religionem, opera 
sunttantum 272,27 sq. tem- 
plorum religio 84, 22 te. 
incendia 202, 6 t. quoddam 
pacis forum 123, 5 

tempus poenarum vel prae- 
miorum aut constitutnm aut 
praesens 141, 16 cf. 166, 4 
sq.; 231, 4 sqq. t. praeter- 
itum et perfeotum trans- 
actumque 76, 12 tempora 
futura 40, 5 te. sequentia 
101, 12 avorum proavorum- 
que temporibus 8, 28 in 
tempus 5, 16; 7, 21 post 
tempus 156,9; 199,8 tem- 
pore interposito 140, 22 t. 
abiit 26, 5 t. transiit 25, 
17 t. explere 15, 11 non 
tempore praescribis 25, 30 
temporis discrimen 8, 28 
te. beneficio latere 896, 25 
te. computatione ezcludere 
76, 6 — tempora (=* saecu- 
lum) 65, 20; 259,22; 286, 11 

tenere lacrimas 63, 27 — 
(=» obtinere) alqd 216, 27 
db90l.i d.263; 310,19; 408, 
17 — («■ detinere) vis tenuit 
9,20 teneri lege 1, 13; 83, 
10; 103, 15; 138, 30; 298, 
13; 304, 14 te. iniuriarum 
293, 9 te. veneficii 877, 4 
te. poena 75, 16; 128, 11 
te. lure aliquo 62, 27 te. 
[in] aliquo nomine 191, 16 

tenuitas 307, 16 

terga hostium videre 9, 12 
t. caedere (hostium) 329, 27 

testamentum d. 264; d. 
268; d. 308; d. 332 t. esse 
voluntatem defuncti consi- 
gnatam iure legibusque ci- 
vitatis ete. 212, 18 sqq. t. 
inpium, inofficiosum 78, 22 



502 



INDEX I. 



t. vitiosum 211, 11. 13 t. 
damnare 209, 24; 218, 13 
t. cognati argaunt 78, 7 
testamentis omnem adfec- 
tum fatemur 307, 20 cf. 281, 
28 sqq. test^amentomm for- 
tuna 281, 8 

testari alqm deum 275, 8; 
168, 22; 333,21 testor 411, 
26 — (» testamentum scri- 
bere) 809, 19 

testationes 331, 26 

testimonium reddere non 
ad arbitrium parentum 60, 1 

testis bonestior siiurayerit, 
conficitur controversia 439, 
20 res (lis) sine teste est 
226, 17. 28 

t b e a t r a plena huiusmodi 
artibus (servomm et filio- 
rum) 299, 12 

thema 19,7; 114,3; 141,6; 
216, 9; 243, 28; 278, 14; 
826, 7 

Thracum rez Cotjs 432, 8 

tirocinium 419, 28 

titulus 307, 10; 310, 6 t. 
teslamenti 309, 15 t. matris 
440, 26 titulum suum red- 
dere alicui 294, 14 sub 
eiusmodi titulo 425, 13 sub 
hoc ti. 441, 4 sub titulo 
causae produci (in arena) 
190, 21 tituli adnlescentis 
(fortis) 135, 16 ti. 293, 25 

tormenta d. 269; d. 307; 
d. 324; d. 328; d. 388; d. 
B63; d. 379; d. 381; 227,19 
tormentorum varietas 208, 
14 ars (tormentorum 8C.) 
208, 18 

*torpor 148, 28 

Torquati 191, 22 

torquere 227, 17 ». tor-. 
menta — torquet ftniTnTini 



hoc 91,12 conscientiam esse 
quae torqueat 236, 18 

tortor 338, 28; 336, 25 

torus (genialis) 73, 14; 161, 
21; 337, 11; 368, 20; 417,8 

tractare alqd 114, 5; 243, 
15 t. controversiam 69, 26 
t. quaestionem 111, 6 t. 
themata 114, 3 t. fimtione 
162, 23 t. de causa 183, 23 
rationes male t. 386, 29 — 
tractatae declamationes v, 
coloratae 

tractatio 180, 27 — mala 
t. d. 363; d. 383 

tractatus 243, 11 t. phi- 
losophiae 148, 21 t. huius 
invidiae 122, 14 speciosus 
et apertus t. 238, 21 

trahere corpus per ora po- 
puli 15, 2 t. ad se culpam 
60, 12 trahi lucro in onmia 
364, 2 huc trahit 253, 4 
t. argumentum ex alq re 
290, 20 ingeniis in diver- 
sum trahi 80, 8 ef. ducere 
— (a morari) t. sdqm 252, 

4 t. iudicium 201, 2 t. ma- 
lum 283, 18 

transcendere aliquo (in 
oratione 8C.) 343, 16 

transferre vultus habitus- 
que ad maestitiam 295^ 28 
t. alq in se 365, 1 t. aes 
alienum 824, 5 t. actionem 
31, 2 t. causam 228, 9 t 
ius 366, 20 t. iura 361, 26 
t. ministerium 242, 27 t. 
scelus 264, 2 t. crimen 354, 
19; 356, 26 t. amorem 860, 

5 t. arbitrium 137, 4 
transfuga (transfdgere) d. 

255; d. 817; 248, 7; 871,18 
transilire (reum) 21, 4 



INDEX L 



503 



tranBituB hereditatis 279, 

10 t. YoluptatiBbrevis 337, 14 
transmittere per gulam 

ventremque 64, 19 t. ve- 

nena 265, 4 
transYerBum agere alqm 

335, 25 
tribunal lyranni 37, 25 
tribuni d. 880 
tribuB convocare 40, 17 t. 

emere 34, 1 in censu et 

tribu esse 223, 25 
tricesimus dies d. 313; d. 

349 
triclinium 171, 7 
(Troianum) bellnm 201, 28 
tueri (propoaitam senten- 

tiam) 16, 20 t. ius suum 

82,20 
tumentes laqueo yultus 

108, 23 
tumide et arroganter facere 

62,4 
tumores et livores 385, 14 

cf, 425, 18 

tumultuosa lis 85, 8 
tumultus belli 8, 3 
turba 340, 3; 398, 8. 15; 429, 

23 t. circumstantium 105, 

6 iaceat in t. 249, 1 
turbare pacis&oiem 152,14 
turbidissimae contiones 

96, 12 
turpitudinis poena 83, 16 

t. mag^istri 45, 17 
tutela, tutor d. 346; d. 355 

tutor yitiator 150, 1 
tyrannicida, tyrannici- 

dium d. 253; d. 282; d. 288; 

d. 345; d. 374; d. 382 
tyrannicae crudelitatis ap- 

paratus 196, 10 
tyrannis adfectata (parata) 

d. 254; d. 261; d. 267; d. 

322; d. 351; d. 352 



tyrannuB d. 253; (d. 261) 
d. 269; d. 274; d. 293; d. 
329 t. extra leges est 121, 
27 sqq. 

U. 

ubera 204, 11 

uberes lacrimae 14, 14 

ulcisci se et iniuriam suam 
13, 29 u. se a sc6lei*e ma- 
zimo 47, 5 u. se aliqua le^e 
107, 24 ultum ire virgini- 
tatem 30, 19 

Ulizes 368, 26 

ultimus aliquis militum247, 
14 — in ultimo 393, 2 ; 414, 26 

ultione nihil dulcius 426, 16 
ultionis ratio difficilis 230, 19 

ultra regnum est, ultra ty- 
rannidem 217, 26 u. com- 
mune flagitium est 131, 23 
u. onmia videbatur 220, 6 
u. aetatem durare 53, 23 

umbra patris miseranda cir- 
cumyolat 181, 20 u. scele- 
ris 205, 26 u. quaedam na- 
turae 259, 10 

uniones d. 359 

unitas 256, 1 

unum aut alterum argumen- 
tum 20, 21 

unicus (filius sc.) opp, ge- 
mini 108, 13 

urbis yestigium 370, 31 

urere {synon. torquere) 236, 
14 

u s u s noyus cum aliquo 188,18 

ut {cum indieativo) u. res est 
176, 9; 178, 26; 292, 21 u. 
nunc res e. 133,12 u. nunc e. 
322,7 ut. .ita36,2Bqq.; 233, 
6; 271, 10 cf, quemadmo- 
dum . . sic 380, 17 — (cotwecu- 
tivum) post persuaidere {de 
facto) 174, 4; 186, 22 p. 



504 



INDEX I. 



coUigere 169, 16 cf, 236, 10 
^. efficere 360, 19. 20 p. 
efficitur 173, 26; 823, 27 p. 
fit (» efficitur) 353, 26 p. 
Beqnitar 188, 1; 224, 14; 
288, 15; 313,5; 335,31 se- 
qnnntur et illa, ut iuBtam 
quoque sit 85, 28 p, euf- 
fidt 133, 13 p, superefit 66, 
29; 98,12; 136,16; 146,21; 
221,7;279, 19;813, 12;36«, 
7 p. restat 438, 5 p. reH- 
quum est 72, 7; 134, 11; 
207, 2 p. relictum est 82, 16 
p. pioximnm est 56, 4; 98, 
21 p. fdcilius ac pronius 
erit 340, 12 p. prins est 
77, 9 p. natnrale est 173, 2 
p. rarum est 204, 8 p. satis 
est 42, 8 p, quid in causa 
est 226, 4 — {coneessivwn) 
«tiamut24,29; m,3;180,23 

nterus communis non suc- 
currit fratrem occisnro 260, 
2 quantum crescebat u., 
tantnm accedebant exequiae 
200, 20 

ntilitas obstat 45, 2 utili- 
tatibus amare opp. fide 307, 
14 

nxor opp. vidna aut virgo 
12, 9 cf. 73, 6 nxoris finitio 
proponitnr 10, 10 sqq.; 11, 
24 sqq. (u. ») comes labo- 
mm, sollicitndinum, cura- 
rum 50, 9 (u. ») socia tori, 
yitae consors 417, 8 u. pu- 
dica, obseqnens, fidelis 78, 10 
n. anuB non amatnr nisi me- 
moria 203, 16 uxorum pec- 
tora paene cnm ipsis toris 
refdgescnnt 368, 20 

nzorins niminm maritns 
434, 14 



V. 

vacare omni nota 77, 21 
yacantes (pnellas 9C.) spec- 
tare 73, 16 — impera. va- 
cat (ae otinm eat) 7, 27; 44, 
26; 116, 12; 163, 28; 26'?, 
18; 370, 2; 388,2; 412, 21 
hoc vacabat misero 170, 8 

vacuAre 838, 9 

V acnns (matnmonio sc.) opp. 
occupatufi 417, 16 — peri- 
cnla odiis vacna 406, 7 

validius 108, 18; 390, 21; 
424, 20 

valens in locis 384, 18 pars 
valentior 898, 22 

valetudo (» morbn8)48, 19 ; 
106, 14. 18; 168, 7; 879, 19 
V. gravis 876, 18 v. snbita 
97, 4 valetudinnm Yaria ge- 
nera 97, 6 sqq. 

vapulare 178, 22 

variare 287, 1 v. aetionem 
373, 13 

varieta«i tormentomm 808, 
13 

vectigalia popnli (Romani 
844, 14 V. necesaaria civi- 
tati 847, 2 

velle: quem vnltis ponite 
eventnm 37, 10 date bnic 
quem vnltis adfectnm 206, 6 
eligite qnem velitis esae 211, 
8 elige qnod voles 220, 26 
cf. 291, 7 sqq. finge qna- 
lem te velis esse 419, 25 
iactent nt volent 78, 18 di- 
eat qnam mnka volet 98, 
26 velis nolis 241, 9 vis 
scire. . ? 118, 9; 184, 5. 26; 
202, 19; 209, 18; 302, 26; 
842, 25 (820, 16; 874, 7) 
vnlias scire . . ? 88, 14 vnl- 
tis sc? 121, 22 



INDEX I. 



505 



v«lut 41, 21; 45, 17; 68, 
6; 67, 21; 84, 19; 93, 27; 
182, 6; 165, 2<7; 187, 19; 
*189, 10; [212, 25;] 223, 18; 
261, 22; 811, 25; 814, 26; 
818, 32; 885, 25; 886, 16 
i«lati 28, 19; 81, 15; 64, 
8; 94, 22; 96, 14; 261, 12; 
271,28; 888,22 

Yenalis pretio in litem *888, 
18 

y enaliciarius 483, 22 ; 440, 
2. 8. 6. 24 

yenditio 182, 17; 824, 25 

yeneficium, yeneficus, ye- 
nefica d. 246; d. 807; d. 819; 
d. 821; d. 350; d. 877; d. 
881 (400, 22) 

y enenum v, yeneficium — y. 
quomodo intellegendum sit 
7, 6 sqq. ; 378, 9 (potio mor- 
tis cansa data) yenenorum 
plura genera etc, 878, 11 sq. 
alia aUis venena 878, 18 sqq. 
y. in tempns 7, 21 y. men- 
tium animique 261, 18 y. 
terere d. 877 

yenire ad manum et man- 
suescere 65, 11 y. in socie- 
tatem yitae lO^ 14; 11, 2 y. 
in BOC. sceleria 207^ 22 y. 
in conyieium 188, 14 y. in 
quaestionem 166, 8 y. in 
dubitationem 256, 17 y. in 
dubium 88, 12 y. in pro- 
feesionem 846, 1 y.* in com- 
misBum 347, 21; 891, 22 
longiuB yenit interpretatio 
.187, 9 — («evenire) 880, 21 

yentr em suum damnare 182, 
2 per y. transmittere 64, 18 

yenus sera 199, 26 yene- 
rem omnem refugere 181, 28 

yerbum: yerbis parcere 84, 
17 yerba (legis) 122, 6; 344, 



11; 361, 13; 397, 12; 898, 11; 
899, 7 opp. yis et potestas 
801, 10 opp. quod secuta 
lex est 815, 18 opp. yolun- 
tas 211, 20 sq.; 213, 16; 220, 
7*; 248, 5. 11 opp. yolunta- 
tifi interpretatio 41, 80 opp. 
adfectus necessitas 114, 16 
yerba ambigua et in plures 
intellectufi ducta (opp. scii- 
bentis yoluntas) 246, 19 sq. 
y. Bcriptum 126, 24 yerba 
legis ac scriptnm opp. in- 
terpretatio iuris 79, 20 ye. 
1. et sc. opp. ratio 81, 6 
yerbi proprietas continet le- 
gem 272, 3 yerba testa- 
menti opp. defuncti yolun- 
tas 224, 15 verborum cu- 
stodia 201, 18 verba legis 
explere 106, 12 

yerecundia 18, 2; 41, 7; 
108, 17.25; 215,16; 218,9; 
228, 7; 280, 24; 297, 28; 298, 
9; 299,4; 417,21 verecun- 
diam inter crimina ponere 
148, 19 V. gravis animo 90, 
10 y. tacendi 158, 14 ve- 
recundiam temptare 204, 1 
verecundiam agcre criminis 
269, 9 

yerecunduB 14, 4; 39, 2; 
56, 17; 86, 3; 261, 13 adv. 
67, 28; 188, 17 

yeritas 101, 16; 226, 4. 26; 
278,23; 279,1; 314,2; 866, 
20 y. etiam oppressa magnis 
suis yestigiis eminet 268,6 
nuda y. 439, 26 veritatis 
coactae yis 284, 8 iore et 
yeritate 824, 6 yeritatis in- 
quisitio 886, 18 

yernula 245, 30 

yersare pecuniam 232, 2 
yersari circa alqd 118, 26; 



2M, 12 

Ternm tamen 27, 27; 74, 
20; 9fr, >; S2B, 4; 248,27; 
«66, 17; 276, 4; 2M, 24; 
m,18 

veTni dolOT, Tera indignBtio 
143, 8 Tera lii 181, S Te- 
rae lacrimoe 362, 17 t. pa- 
ter 890, 19 Teriorea amici 
387,7 

reitigiam «altem nrbiBSTO, 
81 T. lalt. trraimidia 881, 
6 Teittigiu nxoria calenB to- 
rnm 337, 12 

Teetiplica d. 368 

Teetire owa controTersiae 
in declamatione 102, 16 

Tetare lerina qnam pnnire 
137, 6 

vetns aetae 201, 17; 236, 14 

Texatio 89, 1; 122, 18 

Tia: viae celebemmae noii- 
orum lapplicio elignDtor 
124, 12 Tiam demoostrare 
(diacipnlis) 10, 2 

Tibrare fiilmen 122, 24 

Ticariaa: vicario corpore 
patria corpot rediniere 191, 
SO Ticariaa maans pro patre 
accipere 61, 24 vicaria 848, 
20; 862, 8. 4 

Ticis: viceB anai 179, e — 
Tices alicninB Biutinere 412, 
14 Tioem heiedis tabere 
120, S in vi. eratoram ln- 
minnm Bnccedere 176, 18 
Tioo alicniiu Be nlcisci 108, 8 

vicina continniB8atieta8203, 
14 



Tidelieet 189, 6; 219, 10; 
ZS6, 14; 249, 24; 271, 10; 
311, 18; 333, 20; 337, 14; 
399, 22; 410, 8 



itf — Tidaa- 
mna aonc 16, 8; 17,22; 63, 
28 >ed Ti 243, 19; 316, 22 
yi. tamen 369, 22 videri- 
mns enim S07, 6 postea n. 
284, 8 po. Tidebimni 110, 
22; 386, 22; 846, 12; 377, 6 
iam. . .TidebimnB 116, 7 vi- 
debo 262, 16 postes Tidebo 
126, 7 Tiderint alii 148,27 
Tid- ista 163, 6 Tides enim 

161, 19; 382, 2; 420, S3 
vidnitftB 199, 26 
Tidaa opp. nzor ant Tirgo 

12,9 
Tilia aibi 421, 9 t. nDllioe 

■angniB ISO, 27 Tilia scorta 

82, 6 TiliHsimiim capnt 333, 

17 
TiHtai 

T. h 

18 

vinoere annoB 68, 23 t. 
cQrm aetatem 117, 2 t. i 
pretio S47, 20 t. compara- 
tione 279, 6 

Tinenla diacntere 118, 27 
T. mmpere 116, 29; 192, 10 
in T. manns ptaebere 341, 
16 vincla natnrae 418, 20 

vindictae et altionis ratio 
difBcilia 280, 19 | 

vir: Timm agere nimia citq 
186, 9 Tiroram qniB aaoil 
sit 96, 10 aq. j 

viigiaitas Tapta 13, IS w 
filiae amiasa 30, 6 Tii^oi 
tatemperdere36, 16; 129, ( 
Ti. auterre 30, 11; 218, j 
vi. nlciaci 30, 19 I 



INDEX I. 



507 



s 



218,' 



virgo opp. uxor aut vidua 
12, 10 filia nec v. nec nupta 
108, 22 yirginis appellatio- 
nem nox maritalis aufert 
142, 17 ut V. pertineat ad 
patrem, tamen nupta per- 
tinet ad maritum 59, 10 

yirilitate excisa pretium 
alicui<^us> produoere 346, 6 

virtus: v. ingenita 864, 14 
V. incorrupta 376, 22 vir- 
tutis honor 240, 24 virtu- 

' tum fructuB 240, 19 viitu- 
tes imperatoris 247, 16 mi- 
nor corporis v. 201, 8 v. 
apud maloB qiioque multum 
auctoritatis habet 37, 21 cf. 
282, 4; 366, 6 virtutem non 
posse conduci 364, 1 vir- 
tutes debent esse gratuit^e 
402, 17 virtutum intellec- 
tum rerum natura *fecit 
282, 3 V. olim magis com- 
mune bonum erat 374, 26 
saepe in scelere aliquid vir- 
tutis est 7, 23 v. vitium 

vis: vim legi adhibere 201, 
13 V. numinum 146,27 v. 
sanguinis 269, 27 v. odoris 
264, 7 vires controversiae 
180, 26 supra facultatum 
vires 186, 22 — v. testa- 
menti 92, 8 v. duomm iu- 
diciorum 220, 11 dno haec 
natura et vi 127, 2 v. no- 
minis (mariti) 138, 11 v. 
istius verbi ad hanc interr 
pretationem deducitor 233, 
26 V. iuris 80, 12 v. legis 
70, 9; 78, 10; 126, 29 v. et 
potestas leg. opp. verba 301, 
11 vim legis extenuare 192, 
18 vim et proprietatem 
imius legis habere 84, 3 
vim legum parum perspi- 



cere 76, 11 v. coactae ve- 
litatis 234, 8 vim eandem 
habere 301, 13 diversam 
*vim hab. 236, 2 praemium 
eam vim habuit, ut . . 220, 
13 in aliam vim accipere 
48, 16 

visceralacerare 207,26 per 
V. liberorum ferrum ezigere 
48, 3 in V. sua manus ar- 
mare 260, 15 visceribus suis 
ferrum inmergere — visce- 
rum partem avellis (eri- 
piendo filio) 336, 5 v. rei 
p. media 46, 18 v. urbis 
116, 22 intra v. hostem ac- 
cipere 46, 27 v. paene mea 
(ss intimae cogitationes) in 
conspectu sunt 308, 2 

vita habet suos terminos 
etc. 318, 6 sq. fortium vi- 
rorum v. non annorum nu- 
mero nec spatio aetatis ter- 
nunatur, sed laude et fama 
et perpetuae posteritatis in- 
mortalitate 37, 12 sqq. v. 
Buprema non decedit, sed 
corruit 203, 25 v. punire 
alqm 317, 22 vitae ac ne- 
cis potestEis 217, 26 

vitalia effusa 237,6 v. exu- 
rere 378, 16 

vitiator 216, 8 v. pupillae 
149, 27 

vitium: nulla tanta vitia 
sunt, quae non meliora mi- 
rentur 282, 4 cf. virtus — 
non sunt eiusdem pectoris 
vitia et virtates 419, 9 

vitta 35, 10 

vivere: hoc iure vivimos 
*229, 9;304, 17 cf. 346,13. 
26 sq. ; 347, 19 

vivum funus 200, 24 

vocare alqmadalqd41, 31; 



508 



INDEX IL 



81, 3; 95, 16; 98, 29; 177, 
18; 179, 7. 16; 228,24; 322, 
16 alio me vocas 346, 22 
T. in indicium alqm 268, 9 
▼. ad iadicem 291, 14 t. 
alqd in crimen 62, 9 

Tociferatio 189, 9 

Yoconia lex 78, 4 (lemma) 

Tolnntaria mors d. 386; d. 
837 

Toluntas hominifl non tan- 
tnm Toce rignata est 14, 7 
T. hominis snprema 78, 16 t. 
defmicti consignata inre le- 
gibnsqne ciTitatis (» testa- 
mentiun) 212, 18 sq. t. def. 
app. Terba testamenti 224, 
16 T. nltra mortem 210, 6 
T. bona 370, 13 t. parri- 
cidii 146, 24 t. (legifi) opp. 
Terba 212, 4; 213, 16; 220, 
7; 246, 19; 248, 12 opp. 
■criptnm 21, 12; 281, 10; 



304,22 inteipretatio Tolon- 

tatds opp. TCrba 41, 81 
Tolnptas inpotentiae 194, 

16 T. gulae 868, 27 
Tolnptnosns 65, 12 
Tolntari cnm adnltero 131, 

25 
TOtnm accipere 313, 1 ez 

Toto 318, 22; 420, 23 ad 

Tota pertinebat c. inf. 235, 

1 ad T. cedere 807, 2 Tota 

mortis 91, 22 
Toz: nnlla res non Toce ex- 

plicabor 95, 25 — v. Tolnntas 
Tnltns caesi laceratiqne ac 

laqneo tnmentes 108, 23 t. 

snos Terberare 48, 15 toI- 

tom contrahere 402, 22 Tn. 

popnli integmm servare 64, 

27 

Tnlgaria inpntare 62, 24 
Tnlgata 136, 18 ef. 5, 3; 

152, 22; 297, 5 



Index n, 

legum et Bomani, Graeci, scholastici iuris constitationixm. 



Abdicatio. abdicare (et re- 
cnsare) liceat d. 286 [161, 3] 
d. 371 [407, 18] d. 373 [412, 

abdicatas de paterais bo- 
nis nihil habeat d. 374 [413, 3] 

abdicatns ne quid de pa- 
temis boois capiat 413, 9. 
20. 24 

Actio. bis de eadem re agere 
ne liceat d. 266 [86, 13] 

V. circamscriptio, conscien- 
tia, damnum, dementia, de- 
positnm, ingratnm, parrici- 



dinm, sepnlcrom , sponsor, ta- 
lio, tractati omala, tyrannia. 

Addictns. addictas donec 
pecaniam solTerit, serviat 
d. 311 [222, 24; 223, 17] 

Adalteriam. adolt^rnm 
cmn adnltera liceat occidere 
d. 244 [^'l, 4>; 1, 16] d. 277 
[129, 22J d. 286 [151, 2^ 
adnlteros liceat occidere a. 
284 [149, 12] 

maritas deprehensi adnl- 
teri bona possideat d. 273 
[117, 8] 



INDEX II. 



509 



(marito) adulterum aut oc- 
cidere aut accepta pecunia 
dimittere liceat d. 279 [136, 
28; 136, 27] 

qui ob adulteiiam pecuniam 
acceperit, ignominiosus sit 
d. 276 [124, 18. 26] 

adulter ezcaecetur d. 867 
[389, 8] 

bis adulterii notatus (da- 
mnatuB) ignominiosus sit d. 
310 [219, 3. 17] 

ne liceat cum adultera ma- 
rito agere nisi prius cum 
adultero egerit d. 249 [19, 
13; 20, 10. 18] 

Gaedes. qui caedis reum ac- 
cusaverit neque damnayerit, 
ipse puniatur d. 313 [227, 
24; 228, 18; 229, 6. 14] 

qui reum caedis damna- 
verit, bona eius possideat 
d. 824 [276, 14; 276, 26] 

imprudentis caedis danma- 
tus quinquennio exolet d. 244 
[<1, 3>] d. 248 [16, 7 ; 16, 
10; 17, 18; 18, 9] 

qui causa mortis fuerit, ca- 
pite puniatur d. 270 [101, 
22; 103, 14] d. 289 [156,6] 

Gapitis accusatio. qui 
capitis reum accusaverit ne- 
que damnaYerit, ipse capite 
puniatur d. 331 [300, 8. 18; 
802, 8] cf, 301, 16 

Gircumscriptio. circum- 
scriptionis sit actio d. 343 
[363, 8] 

Giyis. qui ciyem servaverit, 
honoretur d. 284 [160, 4] 

Gonscientia. conscientiae 
sit actio d. 807 [206, 17] 
V, proditio, veneficium 



D a mnu m. damni iniuria dati 

sit actio d. 386 [430, 3] 
Debitor v, sponsor 
D e m e n ti a. adyersus patrem 

ne qua sit actio, nisi demen- 

tiae d. 846 [366, 17; 866, 10] 
Depositum. depositi sit 

actio d. 269 [97, 17] 
qui depositum perdiderit, 

iuret et sibi habeat d. 361 

[393, 12] 
qui depositum infitiatus 

fHerit, quadruplum soWat 

d. 246 [3, 16; 4, 9] 
Desertor. desertor occidatur 

429, 6. 
V. fortis. 
Dos. prima ratio dotis ha- 

beatur d. 360 [392, 3] 
V. tractatio mala. 

E z i I i n m. ezulem intra fines 
(deprehensum) liceat occi- 
dere d. 248 [16, 8] d. 296 
[169, 3] d. 306 [194, 9 ; 197, 
8. 7. 19] d. 361 [380, 3] 

ezul, qui secretum ad rem 
publicam pertinens indicare 
voluerit, habeat in civita- 
tem redeundi potestatem et 
si indicaverit, maneat in ci- 
vitate d. 264 [38, 2; 41, 26] 

V, caedes, proditio. 

F r t i s. vir fortis optet, quod 
volet d. 268 [62, 16] d. 371 
[407, 18; 408, 7] viro forti 
praemium d. 293 [164, 7] d. 
304 [192, 22] 

viri fortis pater decem mi- 
lia acdpiat d. 278 [132, 9] 

si (duo aut) plures fortiter 
fecerint, de praemio armis 
contendant d. 238 [62, 14] 
d. 271 [111, 9j 



510 



INDEX II. 



vir fortis desertorem sna 
mann occidat d. 216 [237, 13] 
F n r t u m. »in f nrto deprehen- 
sns qnadmplo damnatnB es- 
8em« d. 320 [257, 9] cf. 348, 9 ; 
d. 361 

Gladiator. gladiatorin XIY 
gradibuB ne sedeat d. 302 
[190, 19] 

Hereditas. iDtestatomm 
Bine liberis mortnomm bona 
proximi teneant d. 300 [209, 

211 
^ona^ mariti nzor acci- 

piat d. 247 [9, 24 cf, 13, 1—3] 
ne liceat mnlieri nisi dimi- 
diam partem bonomm sno- 
mm relinqnere (Lex Voco- 
nia) d. 264 [78, 6. 29; 80, 16] 

IgnominioBUs. ignomini- 
OBO ne qna sit actio (ininria- 
mm) d. 260 [24, 22; 25, 2. 
19] d. 265 [81, 20] 

qni tribns rogationibuB con- 
tradixerit nec tennerit, igno- 
miniosns sit d. 268 [74, 10. 
16 ; 76, 10] 

V. adnlterinm, ininriae 
Ingratnm. ingrati sit actio 

d. 383 [310, 14] 
Ininriae. qni pnlsayerit ali- 
qnem, iniuriarnm teneatnr 
d 329 [293, 8] ef. 133, 30; 
150,6 

qni iniuriamm danmatas 
fuerit, ignomiDioBus sit d. 
250 [24, 21] 

qui ter iniuriamm damna- 
tus fuerit, capite puniatur 
d. 331 [300, 9] 

r. templum 
Imperator. imperator in 
bello snmmam habeat po- 



teatatem d. 348 [369, 10. 19. 
24; 370, 12] 

praeminm yictor impera- 
tor accipiat d. 285 [150, 15] 

Legatns. legatns sacrosan- 
ctns eit d. 366 [400,3; 401,3] 

Haleficium. inscripti male- 
ficii sit actio d. 252 [29, 3] 
d. 344 [357, 9] d. 370 [407, 3] 

Mannmissio. qni Tolnntate 
domini in libertate fnerit, 
liber sit d. 340 [342, 8. 16. 
24; 343, 7] d. 342 [348,17; 
349, 9; 360, 2] 

Matrona. matronam ne li- 
ceat attingere d. 359 [391, 11] 

Mors. qni cansas in senatn 
mortis voluntariae non red- 
diderit (adprobaverit) inse- 
pnltns abiciatur d. 337 [325, 
18; 326, 20] 

Parricidi nm. parricidii sit 

actio d. 377 [418, 9] cf 133, 

31 d. 281 [145, 14] 
parricidae insepnlti ab- 

iciantur d. 299 [180, 31 
parricidii poena cnllens 

memoratnr 170, 14 
Patronus. patronum optare 

liceat d. 333 [310, 14] 
V. proditio 
P e n a. quam poenam (quod) 

maior pars iudicum statn- 

erit, reus patiatur d. 365 

[397, 4. 8. 12—15; 398, 12; 

399, 7] 
Proditio. proditionis rei 

causam de vinculis dicant d. 

303 [192, 9] 
proditor torqneatur, donec 

conscios indicet d. 307 [206, 

18; 207, 12] 



INDEX IL 



511 



cnin damnato proditionis 
patronuB exnlet d. 38i [315, 
5. 111 

proditor cum liberis exulet 
d. 366 [400, 3] c/*. 86, 14; 
149,27. 

qui hosti opem tulerit, ca- 
pite puniatur d. 323 [269, 
16] cf, 272, 9; 301, 19. 

qui conBilia publica enun- 
tiaverint, capite puniantur 

d. 272 [113, 16; 114, 7] 
ProYOcatus ab hoste. qui 
proYOcatus ab hoste non pu- 
gnaverit, capite puniatur d. 
217 [246, 3. 16; 248, 6] 
Publicanus. quod quis 
per publicauos inprofessum 
transtulerit, commissum sit 
d.341 [346, 17] d. 369 [391,10] 

praeter instrumenta itine- 
ns onmes res quadragesi- 
mam publicano debeant d. 
369 [891, 8] 

publicauo scrutari liceat d. 
869 [891, 10] 
Pulsatio. qui patrem pulsa- 
yerit, manus perdat (ei in- 
cidantur) d. 368 [390, 6] d. 
862 [394, 8] d. 372 [409, 6; 
411, 6J cf 138, 31 

v. iniuriae. 

Baptus. rapta raptoris aut 
mortem optet aut nuptias 
d. 262 [78, 4] d. 270 [106, 
4] d. 276 [127, 9] d. 280 
[140, 7 ; 142, 2] d. 286 [161, 4] 

rapta raptoris mortem aut 
bonaoptetd.276[126,14. 17] 

raptor decem milia solyat 
d. 262 [29, 41 qui ingenuam 
Btupraverit, det decem milia 
d. 370 [407, 4] cf. 149, 27 ; 
186, 7. 



raptor nisi et suum patrem 
exoraverit et raptae intra 
XXX dies, pereat d. 349 
[373, 3J 
Bepudium. intra quin- 
quennium non parientem re- 
pudiare liceat d. 261 [27, 10] 

iniusti repudii sit actio d. 
261 [27, 11] d. 262 [71, 26] 

Sacerdos. sacerdos triaprae- 

mia accipiat d. 304 [192, 22] 
sacerdos unius supplicio li- 

berandi habeat potestatem 

d. 284 [149, 11] 
Sacrilegium v, templum 
Sepulcrum. sepulcri yiolati 

sit actio d. 299 [180, 4] d. 

869 [406, 11] d. 378 [412, 3] 
S e p u 1 1 u r a. quo quis Ibco ful- 

mine ictus fuerit, eodem se- 

peliatur d.274[120, 24 ; 122,6] 
tyranni corpus extra fines 

abiciatur d. 274 [120, 26] 
cf, mors voluutaria, parri- 

cidium, tyrannicida. 
Societas. sociorum commu- 

nia sint damna et lucra d. 

820 [264, 18; 266, 12. 20] 
Sponsor. adversus sponso- 

rem sit actio, quae adversus 

debitorem d. 273 [117, 9] 
quod debitor non solverit, 

sponsor solvat d. 273 [117, 

Supplicium. damnatornm 
supplicia in diem XXX diffe- 
rantur d. 313 [227, 26] 

supplicia praegnantium in 
diem partas differantur d. 
277 [129, 14] 

magistratuB de confesso 
sumat supplicium d. 314 
[238, 12] 

de iniusto supplicio tribu- 



512 



INDEX ni. 



nos appeliare liceat d. 880 
[424, 23] 
V, sacerdoB. 

Talio. talionis sit actio d. 
368 [390, 6] d. 372 [409, 6] 

qui eoEcaecayerit aliquem 
aat talionem praebeat aut 
excaecati duz sit d. 297 
[172, 13; 174. 10] 
Templnm. sacnlegi bona 
templo consecrentur d. 824 
[276, 16; 276, 27] 

si quis in templo iniuriam 
fecerit, decem milia (dena- 
riorum) det ei, cui iniuriam 
fecerit, decem milia civitati 
d. 266 [81, 18; 82, 6. 9; 84,1] 

»occiaendum esse, quitem- 
pla incanderit« 301, 18 
Testamentum. testamenta 
ultima rata sint d. 308 [209, 
20; 211, 19] 

t^. hereditas 
Tractatio mala. malae 
tractationis sit actio d. 363 
[394, 26] 

quae virum malae tracta- 
tionis damnaverit, duplam 



dotem recipiat; si indotata 
nupserit litem aestimet d. 
388 [428, 3. 26] 

Tyrannicida. tyrannicidae 
praemium d. 282 [147, 3] 
tyrannicida optet quod vo- 
let d. 288 [166, 4] d. 845 
[360, 16] cums opera tjran- 
nus occisus fnerit, praemiam 
petat d. 382 [426, 21 ; 427, 2] 
qui tyrannum occiderit, in 
foro sepeliatur d. 329 [292, 8] 

Tyrannis. adfectatae ty- 
rannidis sit actio d. 267 [88, 
18] ex suspicione tyranmdis 
sit actio d. 361 [380, 4] d. 
362 [382, 14] 
t;. sepultura. 

Uxor. uxor virum in cala- 
mitate ne deserat d. 367 

[389, 3] 

Veneficium. venefica tor- 
queatur, donec eonscios in- 
dicet d. 381 [426, 16] 
>veneficnB exulat« 428, 29 

Vis. de vi septem indicent 
d. 366 [397, 3] 



Index III, 




declamationum et institutioms oratoriae similes locos 


componens. 




p. 2, 28 sqq. cf, inst. 


or. U, 2, 22 sq. 


„ 7, 4 sqq. & 10, 2 sqq. „ „ 
„ 10,18 „ „ 
„ 19, 27 sq. „ „