Skip to main content

Full text of "The minor theological works of John Pearson ..."

See other formats









Oljuat irafftv kv 6/j.o\oyr)6r)vai TU>V vovv i^muv, iralSevffii' TUIV trap ijfuv ayaOeey 
tlvat rb irpiarof ov ra.vrr\v fji6vr\v T^V fvyeveffrepav Ka.1 fifJ.eTfpav, $), irav rb iv 
\6yois KAfJL^/of Kal <f>i\oTifj.ov artfjid^ovffa, fj.6vris l^erat rfjs ffurriptas Kal rod KO.\\OVS 
Ttav voovfj.ivtav a\\a Kal rty ej-taOfv, fyv ol iro\\ol Xpurriavuv SiairrvouffH', us 4irl- 
/cal <r<f>a\fpai' Kal fov ir6pp<a /SaAAotxrai', KO/CWS flSorfs. 

S. Gregor. Nazianzen. Orat. in laudein S. Basilii. 

VOL. I. 










JUH 5 1987 


well-known words of Bentley, pronouncing 
" the very dust of Bishop Pearson's writings to be 
" gold," have been so often repeated, and have received 
so universal an assent from other scholars and theo 
logians, that it seems remarkable so few attempts 
should have been made, during the long interval since 
the death of Pearson, and even of Bentley, to gather 
the dust which lay scattered under the foot of time, 
and to collect the loose fragments of at least the bishop's 
printed writings ; many of which were become so scarce, 
that it was with great difficulty a single copy could be 

The first occasion, on which any public attention 
appears to have been invited to the theological portion 
of these printed tracts, was in an Address to the Reader 
prefixed to the volume entitled, ' Bibliotheca Scrip- 
' torum Ecclesiae Anglicanae : or, A Collection of 
' Tracts relating to the Government and Authority of 
' the Church,' Loud. 1709 : a publication, which the 
learned Dr. Hickes appears to have suggested or au 
thorized. This prefatory address, p. ix, x. besides the 
two tracts, ' No Necessity of Reforming the Doctrine 
* of the Church of England/ \vhich were reprinted in 



the volume, speaks of some sermons in English, and a 
tract with the title of ' Christ's Birth not Mistimed ;' 
as deserving the notice of students in theology, but in 
terms denoting that these were already known to few. 

From the date of this publication to the present 
century nothing more seems to have been done, till a 
few years ago the Rev. Thomas Kidd, the learned 
editor of Dawes's Miscellanea Critica, collected and 
reprinted several of the scarce tracts in Mr. Valpy's 
Classical Journal. Mr. Kidd's labours, and the infor 
mation which he has kindly communicated, have been 
of much assistance to the present Editor in completing 
the collection of some of the rare papers and pamphlets ; 
but the most material portion of these volumes has 
been derived from a source hitherto little known to the 
public at large. 

The library of Brasenose College, Oxford, has for 
some time been possessed of two small volumes of 
manuscript in quarto, professing to be copies of some 
unpublished works of Bp. Pearson. There appears to 
be no record of the gift of these two volumes to the 
library, or of the donor's name; and possibly some 
doubt of the genuineness of works not verified by the 
author's autograph, may have hitherto prevented their 
receiving such a critical examination as their character 
deserves. Hence, though they were not wholly un 
known to a few scholars resident in Oxford, who took 
an interest in any thing that bore the name of Pearson, 
they have scarcely met with any more public notice. 
They contain the Lectures on the Divine Attributes, 
being the first portion of a large scholastic treatise, or 
sum of theology, which will be found in the first volume 
of the present publication ; several short Essays or 
Determinations on theological questions, and several 


Orations delivered by Pearson in different years at 
Cambridge in his office of Lady Margaret's Professor of 
Theology, also comprised in the first volume : six Latin 
Sermons preached before the University, which are 
printed at the beginning of the second volume, and 
one or two shorter papers included in the following 

In the absence of any more certain account of these 
manuscripts, it seems most probable that they remained 
in private hands till towards the close of the last 
century; as a correspondent of the Gentleman's 
Magazine for June, 1789, p. 493. who signs " B." 
and dates his letter from Chester, adds the following 
Postscript : 

" P. S. I have in my possession a very fair copy of 
" some theological works of Bp. Pearson, which have 
" never been published. They are in Latin. My copy 
" informs me that it was transcribed * ex ipsis auto- 
" ' graphis in museo Rev di . Thane, Archd. Cestr.' I am 
" solicitous to know whether those original MSS. of 
" the learned prelate are extant, and where. Thane 
" was the editor of the Chronological Works of Bp. 
" Pearson." 

This description quite corresponds with the character 
of the manuscripts in Brasenose College library. They 
are written in a very clear fair hand, indicating sufficient 
scholarship and great care on the part of the transcriber. 
And there is an inscription on the first page of the first 
of the two volumes, which seems to be referred to by 
the writer in the Gentleman's Magazine ; as follows : 

" Reliquias hasce Pearsonianas ab ipsis autograph is 
" in museo Rev di . Viri Joannis Thane S. T. P. Archi- 
" diaconi Cestriensis nuper defuricti reservatis tran- 
" scripsit J. S. A. D\ 1727." 


A reference in a later hand, below this inscription, 
directs the reader, who desires a further acquaintance 
with J. S., to Dr. Charles Gower's Sketch of the 
Materials for a History of Cheshire, 1771> 4to. p. 58 : 
where may be seen a high testimony to the antiquarian 
labours of the Rev. John Stones, late minor canon of 
Chester cathedral, and rector of Coddington ; whose 
Collections of Cheshire Antiquities, mentioned by 
Dr. Gower, included in one folio and two thick quarto 
volumes, are still preserved in the library of the Dean 
and Chapter of Chester. He died Feb. 23, 1735, 
according to an inscription on his monument, which is 
recorded in Ormerod's Cheshire, ii. 403. leaving a son, 
the Rev. James Stones, also mentioned by Dr. Gower, 
who survived till May 23, 1786 a . It seems probable 
that the transcripts of Pearson remained in this son's 
hands during his life. After his death the writer of 
the letter in the Gentleman's Magazine may have 
inherited them ; but whether that letter led to their 
being inquired for and eventually deposited in the 
library of Brasenose, there appears to be no certain 

The material fact however is this, that the books 
purporting to be transcripts from Pearson's autographs 
are the result of the labours of a judicious and learned 
clergyman, whose industry and accuracy in other de 
partments of literature and antiquities are well attested. 
We have his word that he transcribed them from the 
autographs; and the internal evidence is such as to 
leave no question that they are the genuine works of 
Pearson. They are so carefully written, that in very 
few instances the present Editor has found it necessary 
to make even a verbal correction. 

a Ormerod's Cheshire, p. 263. 


With respect to the autographs, it is certain that 
Archdeacon Thane, who was a nephew of Bp. Pearson, 
and is mentioned in a codicil to his Will, succeeded to 
most of his uncle's books and papers. Some notice 
of him will occur in the Memoir following. His name, 
as observed by the writer in the Gentleman's Magazine, 
appears as editor of the posthumous Chronological 
Works of Bp. Pearson, subscribed to a Dedication 
of the volume to the primate Bancroft ; though the 
care of that edition was undertaken by Henry Dod- 
well, whose own additions and separate dissertations 
occupied the space of nearly half the volume. The 
Annotations on Hesychius, now first edited by the 
Dean of Christ Church, are mentioned shortly after 
the bishop's death, as being under the same custody, 
in a letter of Samuel Hoadly, father of the bishop of 
that name, to the learned Grsevius, dated Aug 28, 
1690. [Hoadly's Works, vol. i. p. Ivi, Ivii.] They have 
now been for some time in the library of Trinity 
College, Cambridge ; to which they were presented 
by Dr. Thomas Gale, dean of York, early in the last 
century. It seems that Thane disposed of them to 
the learned non-juror, Dr. Thomas Smith, the editor of 
Pearson's Notes on Ignatius, whose handwriting is to 
be seen in a short record of the dates of Pearson's 
life in the first page. And this may be sufficient 
to account for their having remained for a time 
beyond the reach of Bentley b ; for the adherence of 
the great critic to William of Nassau was such as 
to present some obstacle to literary communication 
with a Jacobite . It was however previously to any 

b See Bentleii Epist. a Burney, ence edited by Dr. Christopher 
p. 59, 64. Wordsworth, vol. i. p. 101. Lond. 

c See Bentley's Correspond- 1842. 


such disposal, that Thane himself, with the assistance 
of Dodwell, had published that portion of Bp. Pearson's 
theological remains, which was included in the Chro 
nological Works. And it would appear from a license 
of Abp. Sancroft under the hand of his chaplain, 
the Rev. John Batteley, a copy of which is given 
by Mr. Stones d , that there was an intention to publish 
more ; but the year of the revolution, in which the 
Chronological Works appeared, with all the religious 
and political controversy attending it, distracting the 
studies of all sober theology, no doubt had an un 
favourable influence on the sale of that portion, and 
probably discouraged any further effort. We have 
learnt from Mr. Stones's note, that the originals of 
the portion now published remained in the library 
of Archdeacon Thane to the time of his death. He 
died, agreeably to Mr. Stones's note, which speaks 
of him as then lately dead, on June 30, 1727 e : but 
he died intestate f , and with his death we lose all fur 
ther trace of Bp. Pearson's autographs. It is possible 
that they may still be in existence in some unknown 
depository of private papers in the county of Ches 
ter; but the unsuccessful inquiries of such persons 
as the present Bishop of London, while he presided 
at Chester, and the venerable Archdeacon of Cleveland, 
who has never hastily relinquished any literary search 
among old records, do not encourage the hope of 
any such discovery. 

It has been determined to include the posthumous 
works published by Thane and Dodwell in the present 
publication, because there is a close connection of 

11 See vol. ii. p. 68. f Information from the Will 

e Ormerod's Cheshire, i. 247. Office, Chester. 


subject between some portions of the unpublished 
and published remains, mutually illustrating each 
other; because their bulk is not very great after the 
removal of DodwelPs additions; but chiefly, because 
on reference to the old edition, the present Editor 
was more and more impressed with an opinion pro 
nounced by other more competent judges, that it was 
not executed with fit respect to the memory of Pear 
son; that Dodwell had too much encumbered and 
disguised the two dissertations on the early bishops 
of Rome by his notes and rival dissertation ; outstep 
ping the duty of an editor, and aiming rather to make 
Pearson's labours subserve his own theory of the chro 
nology of that period, than to set off his author to 
the best advantage. His own zeal for chronology 
also seems to have induced him to give the whole 
collection an improper title ; for the two treatises are 
historical rather than chronological; not simply eluci 
dating dates, but embracing several important dis 
cussions relating to the times of the apostles, and 
subsequent primitive church history. The reader will 
find a very small portion of Dodwell retained in this 
new edition ; the remainder of his additions, whatever 
their separate value may be, ought to be repeated 
in a collection of DodwelPs works, rather than of 
Pearson's ; and indeed, though the worthy chronologist 
is not to be mentioned without respect by later critics, 
the Editor has found reason in most instances to 
question the grounds of his opinion where he has 
expressed a dissent from the judgment of Pearson. 
The text has also been carefully revised, and several 
errors corrected, particularly in the quotations from 

It seemed that this tribute to the memory of Bp. 

viii PREFACE. 

Pearson would be incomplete without some attempt 
to furnish a Memoir of his Life : as perhaps there 
is scarcely an instance of a man so eminent in his 
generation, living moreover in such eventful times, 
of whose personal history so little has been publicly 
recorded. The materials, which have been discovered 
by the present Editor in the course of his inquiries, 
have not been such as to supply any thing like a 
continuous narrative, or to remove all historic doubts 
on particular points ; but many private notices have 
been collected, and several short memoirs have offered 
themselves, composed by different Cambridge scholars, 
which shew that more might have been made known 
at an earlier period, if there had been one to under 
take the task. The most important of these memoirs 
are that of Anthony Allen, esq. preserved in Eton 
College library, of which a copy has been kindly 
furnished to the Editor by the present Provost of 
Eton, that of Dr. Sherman at Jesus Coll. Cambridge, 
for which, and many other friendly acts of assistance, 
he is indebted to the late Master of Trinity, and that 
in Cole's MSS. in the British Museum. 

On the whole it is hoped that the present publica 
tion, though very imperfectly edited, by one otherwise 
incompetent to the task, and residing too far away 
from any extensive libraries, will yet tend in some de 
gree to the discharge of a debt long due to the cha 
racter of Pearson, and add a few valuable pieces 
to the stores of English theology from the hand of 
one of the most learned teachers, that has appeared 
at any period within the limits of the English church. 
Though there is much diversity in the subjects, they are 
the works of one and the same firm and consistent 
mind, exhibiting the same principles in different degrees 


of energy, and called forth on very different occasions ; 
but perhaps for that very reason bringing the reader to 
a nearer acquaintance with the great and good man 
whose name they bear, and with the impressions of 
divine truth, as they were made on one, who to the 
widest range of sacred and profane learning added a 
judgment unwearied in its exercise, clear in its de 
cisions, and trained by patience and strict self-disci 
pline to know the weight of spiritual things. 




surname of Pearson appears to have had its origin 
in the north of England, the native soil of patronymics 
of this form. The names of Robert and John Peyrson occur 
in the Liber Vitce of the cathedral church of Durham, among 
the benefactors of the fifteenth century : and probably the 
same name may be found in northern records still more 

Robert Person, Pierson, or Pearson, (for the name is thus 
variously spelt in Cambridge registers,) the father of the 
bishop, was a native of the county of Westmoreland ; where 
his forefathers are known to have resided in the township 
of Whinfell, in the chapelry of Grayrigg, and parish of 
Kendal, a wild and secluded mountainous district, five or 
six miles distant from the town a . He went up to Cam 
bridge, and was admitted at Queen's College, Jan. 29, 1587; 
in 1592 he became a fellow of that society, and subsequently 
filled the office of tutor, having among his pupils the labor 
ious antiquary and traveller John Weever, the compiler of 
the 'Funeral Monuments V He was senior taxor in 1601, 
took his degree of B.D. in 1602, and became D.D. in 1609, 
having previously, in 1607, been presented to the living of 
North Creake in the county of Norfolk, and a little earlier 

a Information communicated by b Queen's Coll. Register. Wood's 

the Rev. Jos. Fawcett, of Natland Athenae, I. 643. Weever's Fun. 

in Kendal. See Nicolson's West- Mon. p. 37. 864. 
moreland I. 116. 


to Great Snoring in the same county. In 1610 he was made 
archdeacon of Suffolk, which dignity he held with his other 
preferments till his death in the year 1639- His patron to 
the archdeaconry was Doctor John Jegon, formerly also a 
fellow of Queen's College, subsequently master of Corpus 
Christi, then dean of Norwich ; who was promoted to the 
see of Norwich in the last year of Elizabeth, and presided 
there till 1617. The see was then filled in succession by 
a number of remarkable men,, who vacated it after a short 
tenure by death or translation: Overal, the compiler of 
the celebrated Con vocation- Book ; Harsnett, the humorous 
exposer of some strange feats of superstition and imposture ; 
Francis White, the author of a learned controversial treatise 
on the Christian sabbath ; Corbet, the poet ; Matthew Wrenn, 
the confessor under the usurpation, of whom we shall have 
occasion to speak in other parts of this Memoir ; and Richard 
Montague, who after suffering in one persecution from the 
Puritans, was rescued from another which was then imminent, 
by his timely death in April, 1641. 

With these two last prelates Dr. Robert Pearson appears 
to have lived on terms of intimacy, and to have seconded 
their efforts for preserving order and conformity in the 
diocese; as may be judged by the only literary record of 
him which is known to be extant, a set of Visitation Articles, 
printed in the year in which he died, with the title, ' Articles 
to be enquired of in the ordinary Visitation of the Right 
Worshipfull Mr. Doctor Pearson, Archdeacon of Suffolke, 
Ann. Dom. 1639 C .' These Articles are, to some extent, a 
transcript of Bp. Wrenn's, published three years earlier d ; 
but they were also subsequent to Bp. Montague's longer 
and more didactic ' Articles of Enquiry and Direction 
for the Diocese of Norwich f.', Montague, on his coming 
to the diocese, had some doubts about enforcing a portion 
of his predecessor's injunctions ; and the question was re 
ferred to Laud, who, after consulting with Wrenn, appears 

c London. Printed by Thomas d London. Rich. Badger, 1636. 
Paine, 1639. 14 pp. 4to. e Cambr. 1638. 4to. 


to have directed them to be fully carried out f . These 
Articles of the archdeacon's therefore seem to have been 
issued in obedience to this decision of Laud, and are a 
proof of the zeal of the father of Bishop Pearson in the 
cause of ecclesiastical order. 

Archdeacon Pearson married a daughters of Dr. Richard 
Vaughan, successively bishop of Bangor, Chester, and London; 
a prelate of great piety and worth h , to whose memory his 
successor and kinsman Dr. Henry Rowlands, erected a mo 
nument in Bangor Cathedral, preserving their joint names. 
Bp. Vaughan was descended from the ancient family of 
that name in Merionethshire 1 , and had a nephew, Edmund 
Vaughan, fellow of Corpus Christi Coll. Oxford k , whose name 
appears as the writer of a life of the learned Dr. Thomas 
Jackson, prefixed to his Works. There is some doubt about 
the name of this daughter of the bishop, who is called Eliza 
beth by Kennett and Collier, and in later biographies ; 
whereas the children of archdeacon Pearson, whose bap 
tismal entries are preserved in the parish register of Great 
Snoring, are all said to be the sons or daughters of Robert 
and Joanna 1 . As it does not appear that the archdeacon was 
twice married, it is most probable that the following table will 
present an accurate list of the issue of this marriage, and that 
Kennett and Collier were misinformed about the lady's 
Christian name: 

1 . JOHN, the subject of the present memoir, born February 
28, A. D. 1612, 13; and baptized March 14, at Great 
Snoring m . 

2. Theophilus, a layman, sometime resident at Downham- 

f Prynne, Canterbury's Doom, p. m The baptismal date is given 

96 100. from Baker's MSS. xi. 209, where 

s Kennett's Chron. p. 547. Col- that diligent antiquary gives as his 

lier's Hist. Diet. authority the " Parish Register of 

h Godwin, in Vit. Praesul. Lond. Snoring." At present there seems 

1 Bp. Humphreys. Add. to Wood's to be a leaf wanting in the register, 

Athenae, ii. 856. as it contains no entry from March, 

k Wood's Athena?, iii. 886. 1610, n, to April, 1614. The date 

1 From the parish register of of his birth is as stated in Allen's 

Snoring, communicated by the pre- MS., and by Dr. T. Smith in the 

sent rector, the Rev. Chr. Stannard. Annotations on Hesychius. 

Market, Norfolk; where his burial is recorded, March 5, 

8. Joanna, baptized Oct. 14, 1615. 

4. Margaret, baptized Jan. 6, 1617, 18. 

5. Anne, baptized Jan. 30, 1623, 4. 

6. Robert, baptized Jan. 29, 1624, 5 ; mentioned in Bp. 
Pearson's Will as living in the year 1677. 

7. Richard, ; educated at Eton; elected 

to King's College in 1646, of which society he continued 
fellow till his death ; appointed a keeper to the royal library 
of Charles II. in 1662; and sometime professor of civil 
law at Gresham College. He took his degree of D. C. L. in 
1669, and died at Cambridge, August 5, 1670. " He was 
" a most excellent scholar," says Wood, who was personally 
acquainted with him, " a most admired Grecian, and a great 
" traveller P." 

8. Rachel, baptized July 23, 1629. 

9. Martin, baptized July 5, 1630 : also educated at Eton, 
and admitted scholar of King's, Aug. 26, 1648. He died 
of the small-pox in the college, March 8, 1650, and was 
buried within the chapel, near the south door, leaving behind 
him the reputation of a youth of good parts and promised. 

Two or more of these ladies Wood mentions a report that 

were married, and had children. Rich. Pearson died a Roman Catho- 

See the bishop's will at the end lie, Ath. iv. 849. Of this report no 

of this memoir. grounds are stated. He appears 

P The name of Richard Pearson not to have been in holy orders, 

is not to be found, any more than There were two Cambridge contem- 

that of John and Theophilus, in the poraries of his name: i. Rich. 

Snoring register, though at this Pearson of St. John's, D. D. pre- 

period the pages appear to be per- bendary of Exeter, and rector of 

feet. The college records call him St. Bridget's or St. Bride's, London, 

a brother of the bishop. He was the editor of Dr. Rich. 

One of his employments on his Holdsworth's ' Praelectiones Theo- 
travels, as incidentally mentioned logicse'. Lond. 1659. fol. and is 
in the Annotations on Hesychius, called by Lloyd ' the reverend, 
was collating MSS. in foreign libra- learned, and good-natured Dr. R. 
ries. Perhaps it was thus that the Pearson.' 2. Rich. Pearson of 
elder brother obtained the various Emman. Coll., rector of St. Mi- 
readings on Origen from Stockholm chael's, Crooked Lane, author of 
and Venice, which M. Huet ac- a Tory sermon on Oates's plot, in 
knowledges to have received from 1684, and other sermons in the 
him, in his ' Comment, de rebus ad same year, 
eum pertinentibus,' p. 355. 1 Allen's MS. King's Coll. 


JOHN PEARSON therefore, the eldest son of Robert and Jo 
anna, was born in the same year which gave to the Church 
of England another of her most distinguished divines, en 
dowed with a very different kind of talent, but of the same 
characteristic principles, the admirable Jeremy Taylor. He 
had completed his tenth year when he left the paternal roof 
in May, 1623, for Eton School; where he continued till 1631. 
He was then admitted on the 10th of June at Queen's 
College, where his father had been educated 1 "; but within 
a year, in April, 1632, he was elected scholar of King's. 
Here he was made fellow in 1634, proceeded B. A. in 1635, 
and M.A. in 1639, in which year he entered into holy orders. 

" There are many stories of him in this college," says 
Cole 5 , who was himself a fellow of King's; " one of which 
" is, that some one of his acquaintance, seeing him still 
" at Eton a long while after he had left it, spoke to him 
" in this manner : ' So, John ! what here still ? To my know- 
" ledge you have been the best scholar in the school these 
" ten years.' Certain it is, that such was his propensity to 
" books and knowledge while a schoolboy, that all the money 
" he could get went for the first, and all the time out of 
" school to the improvement of the last: nay, he hardly 
" allowed himself time for natural rest : for when the pre- 
" positor at ten o'clock at night saw that all the candles, 
" according to rule, were put out in the long chamber or 
" dormitory, he would contrive to light up his within an hour 
" or two after, when all the boys were asleep ; and by this 
" means, I have heard it affirmed that before he left Eton 
" to come here, he had read most of the Greek and Latin 
" Fathers of the Church." 

It is not perhaps very probable that a boy at school 
should have done quite so much as is here affirmed: but 
it is easily to be supposed that the vigorous and deep mind 
of Pearson grew early accustomed to lore beyond the or 
dinary study of schoolboys. And the perfect training of 
his memory in the writings of the Fathers, guiding him, in 

r Queen's Coll. Register. " In " diu studuit." Sherman's MS. 
"Coll. Reginali alumnus aliquan- s Cole's MSS. vol. i. 165. 


xviii MEMOIR OF 

his Exposition of the Creed and other works, not only to 
apposite quotations on every doctrinal point, but perhaps 
to the most apposite which his authors contain, is in itself 
an evidence of the zeal his youth had shewn in acquiring that 
perfect skill. His grateful remembrance of Eton is expressed 
in a passage of the Vindiciae Ignatianse, with something of 
the tone of a man who is conscious that he had not wasted 
the years of boyhood. Sir Henry Savile, whom he mentions 
in the same sentence, was dead before he went to school ; 
but Savile's Chrysostom was perhaps accessible; and there 
was a link in after-years to connect him with Savile's me 
mory, when he became acquainted with the memorable John 
Hales t. 

" Our famous Dr. Pearson," says Allen u , " was a very 
" hard student at college; and finding that the fireside 
" diverted the intention of his thoughts, and dulled his 
" spirits, he avoided coming near it as much as possible, 
" contented to sit close to his books, with a blanket thrown 
" over his shoulders." This is very characteristic : the 
discipline of a cold room to quicken the attention is still 
not unknown to hardy students; though the modern lux 
uries of stoves and warm air have somewhat rebated the 
keen edge of such literary enterprise. 

He was soon noticed among the Cambridge Muses of 
his day ; the verses which follow having been composed at 
the close of the year 1632, in his second academical year : 


Ecce novus nostras venit natalis ad aures, 
Carole magne, tuus ; nee enim quis computet annos 
Transmissos. Nasci, populo commune ; renasci 
Taliter, inque novos semper revirescere soles, 
Non nisi Regis erat, qui plurima cura Deorum est, 
Et quern perpetuis sustentat Jupiter astris. 
Quis tibi tune animus, morbo circumdatus isto 
Audisti Regum cum funera dira duorum ? 
Funera non terree motu, non ilia cometa 

t "D.Savilius.Etonensis Collegii, Ign. p. I. c. ix. sub fin. 
" (cui ego literarum primitias debeo,) u MS. at Eton Coll. 
" et patrise nostrse decus." Vind. 


Praemonstranda satis, rapidi licet aetheris omnes 
Unum confertim igniculi glomerentur in astrum. 
O quam terrarum tune Mars, jam, credo, Deorum, 
Spectandus rutulis cecidit Gustavus in armis ! 
O quam, sideribus quamvis prius ortus iniquis, 
Magnus sidereos fugit Fredericus in orbes ! 
Cum tales animas ad sedes ire beatas 
Vidisti, poteras contemnere, Carole, lucem, 
Et mortem sperare lubens ; ut scilicet illis 
Usus epistathmis, qui lata per atria coeli 
Exquirant, quae mox te sint habitura Deorum 
Concilia ; an superi meliori Ixionis orbe, 
Aut Ariadnaea cingantur vestra corona 
Tempora, seu malis habitare ubi lactea coeli 
Semita nocturnis fulget prsestantior astris. 
Jupiter at nondum statuebat Principe tanto 
Imperium spoliare tuum, sed Candida fatis 
Et meliora tuee tradebat stamina vitae : 
Ut qui jam morbo langueres, clarior inde 
Hunc populum regeres, aeternaque sceptra teneres. 
Haud secus in liquidas dilapsus Tethyos ulnas, 
Obnubit nostrum densa caligine coelum ; 
Protinus Eoum Phoebus.revolutus in ortum, 
Illustrat patulum radiis melioribus orbem. 

Jo. Pearson, Coll. Regal. 


Lugeat amissum reparanda Bohemia Regem, 

Plangat felicem Suecia moesta Ducem : 
Tu vero exsulta salvo, Brittannia, Rege ; 

JEterna ex illo gaudia fonte fluant. 
Dum tamen exsultas, nee quassa Bohemia Regem, 

Nee plangat nimium Suecia mcesta Ducem ; 
Principe namque tuo, felix Brittannia, salvo, 

Rege nee ilia caret, nee caret ista Duce. 


x The Editor is indebted to Dr. November 6, and November 26, 
Routh, the venerable President of in the same year. The strict clas- 
Magdalen College, for pointing out sical propriety of Pearson's verse 
to him these verses in the ' Antholo- contrasts strikingly with the hyper- 
gia Cantabrigiensis in Exanthemata bolical conceits of the time, of which 
Regia,' on king Charles I. 's recovery some examples may be seen in 
from the small-pox, 1632. The the lines of Cleveland and Crashaw 
Deaths of Gustavus Adolphus at and other contemporaries on this 
Lutzen, and of Frederic, king of and other public occasions at Cam- 
Bohemia, bear date respectively on bridge. 



Among the scholars and poets whose names appear in 
the same collection, was one whose own early death a few 
years afterwards called forth a tribute to his memory from 
all the company of his brother poets and compeers. This 
was Edward King, fellow of Chrisfs College, the Lycidas 
of Milton^s monody, drowned in the passage from Chester 
to Ireland, August 10, 1637. His tragical end was deplored 
by all the most distinguished names among the youth of 
Cambridge in more than thirty poems; and it was no 
common fate that was celebrated in English verse by Milton, 
in Greek by the Platonic Henry More, and in Latin by 
Pearson : 

Tuta peregrinis sospesque virescit ab armis, 

Nee timet externam terra Britanna manum ; 
Ambitus eequorei quippe irremeabilis alvei 

Difficiles aditus ambiguosque dedit ; 
Dum brevia et syrtes, medioque latentia ponto 

Terrent ignotas naufraga saxa rates : 
Dii maris hoc, surnmee quibus est haec insula curse, 

Indulgent nostro praesidium imperio. 
Heu tamen his periit, queis nos servamur, in undis, 

Gloria Cantabrici non reparanda chori : 
Mitte male impensas posthac persolvere grates 

Numinibus duris, terra Britanna, maris. 
Non hoc preesidium, non sunt ea munera tanti, 

Nee placet hac nobis conditione salus. 

Jo. Pearson?. 

On the death of his father in 1639, Pearson seems to 
have inherited certain lands, mentioned in his Will, situated 
at Snoring and Downham; and the income derived from 
this source may have preserved him, during the troubled 
period now impending, from those extreme privations suf 
fered by many of the loyal clergy. About the same time 
he was collated by Dr. John Davenant, bishop of Salisbury, 
to the Prebend of Netherhaven in that cathedral ; a prefer 
ment, which no doubt he owed to that prelate"^ regard for 

y From * Justa Edovardo King, notes on Lycidas, erroneously sets 

Naufrago, ab Amicis Mosrentibus, down the name of the author of 

Amoris et Mveias Xapii/. Cantabr. these verses as Joseph Pearson. 
1638.' p. 14. T. Warton, in his 


his father, Davenant having been with him a fellow of Queen's, 
over which college he presided as master before his elevation 
to the see of Salisbury. Within a few months after he had 
obtained this preferment, he resigned his fellowship, but 
continued to reside at King's as a fellow commoner 2 . As 
Lloyd appears to have reckoned his name among the 
ejected fellows of King's, and Walker, though he properly 
questions this, speaks as if he thought that Whichcot protected 
him in the enjoyment of his fellowship a , it may be well to 
set the matter at rest by subjoining the instrument of resig 
nation, written, as Browne Willis says of it, " in his own good 
plain hand," and preserved in the library of King's College : 

" August 2, 1640. 

"Be it knowne to the Provost and Fellows of King's College 
" in Cambrige, and all whome it may concerne, that I, John 
" Pearson, nowe Fellow of the same College, being canonically 
" possest of a Prebend belonging to the Church of Salisbury, 
" doe most willingly resigne my Fellowship, with all the right 
" and interest which I have in the same King's College. In 
" testimony whereof I sett my name, 

" Witnesse 

" Henry Vintener, 
" Charles MasonV 

In the mean time, in the month of June the same year, 
he had been appointed chaplain to Sir John Finch, Baron 
Finch of Fordwich, and lord keeper of the great seal. 
Collier says that he " officiated in the lord keeper's family ;" 
a phrase which would imply that he resided some short time 
with him as domestic chaplain. This perhaps is not im 
probable in an age when the office was something more 
than nominal ; but it is certain that the lord keeper, shortly 

z Biog. Diet, and Cole. at Oxford in Nov., 1642, sur- 

a Lloyd Mem. p. 454. Walker, vived the Restoration, and died 

p. ii. p. 151. prebendary of St. Paul's and rec- 

b Of Charles Mason, afterwards tor of St. Peter's le Poor, London, 

ejected for refusing the Covenant, in 1677. 

some account may be found in Wood c Hist. Diet. 

and Walker. He was created D.D. 


after the date of Pearson's appointment, was attending the 
king on his unfortunate expedition towards Scotland, or 
advising him at the subsequent difficult treaty of E-ipon. 
If his chaplain resided at all with him, it was probably 
after first receiving his appointment, and before his patron's 
departure for the north, as the instrument of resignation 
just recited shews that in the beginning of August Pearson 
was again in Cambridge. After the king^s return, and the 
assembling of the long parliament in November, the impeach 
ment of Strafford was soon followed by that of Finch and 
other of the king's ministers, and before the end of December 
the lord keeper had fled out of England, and was living in 
exile at the Hague. 

There is an erroneous statement in most of the Biographical 
Dictionaries, followed by Allen and Cole, that in this month 
of December, 1640, Pearson was presented by Finch to 
the rectory of Thorington in Suffolk. The living of Thoring- 
ton does not appear to have been at any time in the patronage 
of the crown, or of the family of the lord keeper ; and at the 
date assigned it is very doubtful whether this unfortunate 
minister had it any longer in his power to bestow any kind 
of preferment on his friends. The records in the episcopal 
registry at Norwich prove that the presentation to Thorington 
took place two months earlier, on the 27th of October; and 
the patron was probably Henry Coke, esq., of Thorington, 
one of the sons of the great lawyer Sir Edward Coke, 
as the living was in the patronage of that family during 
the greater part of the seventeenth century d . 

d " 1640. October 27. John Peir- entitled ' No Necessity of Reform- 

" son. ation,' (see vol. ii. p. 198,) which 

" 1646. March 31. John Chunne, speaks of Sir Edw. Coke and his 

" by death of John Peirson, on the sons in terms implying that he was 

" presentation of Henry Coke, es- under some obligation to them, as 

" quire." in reference to a publicly known 

These are the accounts in the fact. And this, combined with the 

Norwich Register, furnished by the testimony of all the biographies, 

kindness of the present registrar, that he was presented to Thoring- 

Mr. Kitson. Hence it might be ton in that year, makes it most 

supposed that the rector of Thoring- probable that there is an error in the 

ton was another person from the record, which speaks of the next 

subject of this memoir. But there incumbent as succeeding on his 

is a passage in Bp. Pearson's tract death. More of this hereafter. 


In the troubled years which now came on, it would seem 
that Pearson found little quiet at Thorington. He retained 
the curate, John Freeman, whom he found engaged there 
by his predecessor, and was probably himself resident for 
some portion of the year at Cambridge. In the year 1643, 
before the meeting of the Westminster Assembly, he preached 
before the University that remarkable sermon, which will be 
found the first of the three English sermons in the second 
volume of the present collection. The sermon is like no 
other composition of Pearson's; yet it is plainly one which 
none but Pearson could have composed. It will be read 
with interest ; for it is the only remaining monument of 
its author, which shews him to have been in some degree 
swayed by the same passions as more ordinary men : but 
in those youthful transports there is still something to 
admire ; for " who can be loyal and neutral in a moment ?" 
and we see a deep and hard-wrought mind speaking in that 
playful irony, which, as Whitaker has well said of Strafford's 
letters, " as it is a quality almost inseparable from firstrate 
" genius, is also usually confined to it e ." 

It is not easy to say how much longer Pearson continued 
to visit or reside at Cambridge ; but the sermon just mention 
ed, if it was preached, and printed, as Watt asserts f , in the 
midst of such troubles as the University was then exposed 
to, must have been his farewell sermon there. His friend 
Bp. Wrenn had been apprehended for his long sojourn in 
the Tower on the first of September, 1642 ; and the vice- 
chancellor Dr. Holdsworth, a worthy man and dutiful chap 
lain to the king, was now for four years committed to the 
same prison". But the devotion of the young divine to the 
royal cause was unabated. We next hear of him with the 
last remnant of Charles's party in the West, acting as chaplain 
in 1645 to the forces under the command of Lord Goring 

e Correspondence of Sir Geo. ' 4to. Reprinted 1711, 8vo.' Watt's 

_Ratcliffe, p. 291. Bibl. Diet. art. Pearson. The Biogr. 

f ' The Excellency of Forms of Britann. also gives the earliest date. 

' Prayer, especially the Lord's Pray- s Querela Cantabr.p. 185. Lloyd's 

' er. A sermon on Luke xi. 2. 1644. Mem. of Holdsworth, p. 457, sqq. 


at Exeter h . After the dispersion of this last hope, he with 
drew to London, " the best hiding-place in the kingdom," 
as Lloyd says, for persons in political danger. Here he 
is said to have been for a time chaplain to Sir Robert Cooke, 
or more probably Coke, the eldest son of Sir Edward Coke ', 
and subsequently to George Lord Berkeley, the father, and 
his son, of the same name and title, who was afterwards 
created first Earl of Berkeley by king Charles II. and was 
connected by marriage with the Coke family. This nobleman's 
name appears as one of the six peers deputed by the house 
of lords to wait on Charles II. at the Hague to invite him 
to his restoration 14 ; and that of his father among those 
who supported the cause of the royal martyr in the west 1 ; 
but it may be presumed that their connection with the Cokes, 
who appear to have been moderate men on the popular side, 
and other families in the same interest, served to keep them 
in some security during the paroxysms of the rebellion. 

It was fortunate for Pearson also, that he had friends 
at such a time among the moderate men, who, though they 
do not occupy so high a niche in the temple of memory for 
the part they played in the great state-game, were charitably 
occupied m private in mitigating the sorrows and losses of the 
unfortunate. Such appears to have been the elder Lord 
Berkeley, by whom, if Allen's account is true, both Pearson and 
many other suffering loyalists were bountifully relieved m . 

There is no charge of inconsistency which has been made 
against this period of Pearson's life: on the contrary, if we are 
right in supposing him, agreeably to the account in the bio 
graphies, to have been once rector of Thorington, his conduct 

h Sherman, Hist. MS. Coll. Je- * Among the benefactors at the 

su Cantabr. p. 407. The author Restoration to Lichfield cathedral, 

was a contemporary of Pearson's, is the name of ' Rob. Coke, Eques 

a fellow of Jesus Coll. and D. D. Aurat. et Baronett.' Willis's Ca- 

1665. He speaks of Pearson as, thedrals, p. 375. This was probably 

when he wrote, lately appointed another of the same family, as the 

master of Trinity by mandate from heir of Sir Edw. Coke died in 1653. 

Charles II., " cui est a sacris, cu- k Clarendon, b. xvi. 

" jus etiam exercitui in partibus l Id. b. v. See Dugdale's Ba- 

" occidentalibus militant! erat a con- ronage, i. 369. 

" cionibus." The fact is noted in m Eton MS. 
the Biographies. 


was marked by the strictest principle. His successor was 
appointed on the last day of March, 1646 ; consequently he 
must have resigned it some time previously. The state of 
the associated counties, as they were called, was such as to 
offer no asylum for a royalist for some years before ; and now 
the ruin of the king's affairs in the west, and the final defeat 
of Lord Astley on the 22nd of March, had rendered it im 
possible for any incumbent to keep his living on any other 
terms than by taking the Covenant. There is little room to 
doubt that his determination not to shew such compliance 
was the motive for this resignation. 

It is true that the fact cannot be entirely cleared from un 
certainty ; as, while the Norwich register speaks of the va 
cancy as occasioned by death, Walker has the name of a 
Pearson among the sequestered clergy of Suffolk n . Perhaps 
he had heard some imperfect report of the surrender of this 
living; but, as no such name is found in Nalson's or Baker's 
list , it does not seem likely that he was ejected. It has 
indeed been found difficult in other cases to ascertain the fact 
or date of ejectment, even of the most distinguished men who 
were then driven from the Church's altars. Archdeacon 
Bonney and Bishop HeberP were unable, with all their dili 
gence, to discover any record of Jeremy Taylor's deprivation 
at Uppingham, or of the name of his intrusive successor. It 
appears from a notice in the newspapers of the period, the 
' Mercurius Aulicus' of May 6, 1644, and ' Mercurius Bri- 
' tannicus' of May 27, that he must have been deprived in 
the earlier part of that month, and that the name of the 
intruder was Isaac Massey. 

The entire destruction of the cathedral chapters was not 
effected by the enemies of the Church, till the bill for that 
purpose was passed by the house of commons in April, 1649. 
But as the different cathedral towns fell into the hands of 
the parliament, the cathedral clergy were most of them plun- 

n P. ii. p. 334. Walker's autho- to that living at all before Oct. 22, 

rity however is not much to be 1661. 

__trusted ; as he elsewhere, p. 238. Baker's MSS. vol. xlii. p. 254. 

sets down W. Evans as ejected from P Life of Taylor, prefixed to his 

Thorington, who was not presented Works, I. xx. 


dered and expelled at an early period of the war, and their 
estates confiscated, in compliance with the object of the com 
mittee of sequestration formed in September, 1642. As 
Salisbury was never a defensible place, it was one of the first 
to suffer; and it is not likely that Pearson could have re 
ceived more than a year's income from his stall, before it was 
effectually lost. 

At this period of his life therefore, beginning from the year 
1646, he seems to have formed the resolution, to which he 
adhered, of living in London, on such means as his small 
patrimony in Norfolk still afforded him, or the patrons whom 
he served as chaplain might have supplied. That he had 
means of his own, appears most probable ; for there is no 
intimation in his writings, or other memorials, that he was 
ever in a state of extreme poverty, or dependence on the 
bounty of others ; and at this time funds were not wanting to 
maintain his two younger brothers who were at school at 
Eton, nor, as far as appears, for other branches of his father's 
family. His resolve was to sit close to the chimney while the 
house was smoking; or, as a distinguished contemporary 
speaks on a different occasion* 1 : " Though I will not willingly 
" give way to what I disapprove, yet when it appears that my 
" opposition can do no good, I resolve not to stand out longer 
" than is fit, nor thereby hazard my own undoing." And 
this seems to have been the occasion of his gaining the name 
and reputation of a moderate divine from some of his own 
time ; not that his principles were ever concealed or rendered 
doubtful by his conduct, but that he was content, when the 
wars were ended and the stake was lost, " to take joyfully 
" the spoiling of his goods," and practise the difficult lesson 
of adversity, 

the plain and passive fortitude 

To suffer and be silent, not to stretch 
His arms against the torrent, live at home, 
With his own thoughts and innocence about him. 
Not tempting the wolves' jaws r . 

<i Sir Geo. Radcliffe's Letters, p. r Wood, in his account of Abr. 
138. Wright, Ath. iv. 276. " Being es- 


He now began to devote himself anew to those studies, 
which, under a good Providence, were calculated to maintain 
the struggle of endangered truth, and to prepare new safe 
guards for the catholic faith in the midst of that perilous 
strife of tongues. 

One of the saddest trials which the suffering clergy had to 
endure, was the falling off of some of the friends of their 
youth, and fellow-students at Oxford and Cambridge, to the 
erring communion of Rome. They had witnessed the ruin of 
their hopes, when their altars were usurped by intruders, and 
the timid and inconstant surrendered their Liturgy, that they 
might continue on hard terms still to exercise the priest's 
office. They had not faith to wait for the time of restoration 
from such a downfall. Of this number was Hugh Paulin 
De Cressy, sometime fellow of Merton Coll. Oxon, a man of 
considerable learning and talents, recommended by Laud to 
the notice of Strafford when lieutenant of Ireland, afterwards 
chaplain to Falkland, for whom he seems to have retained a 
great affection, and highly esteemed by Hyde and Hammond. 
By Falkland's interest he had been made a canon of Wind 
sor, and was appointed dean of Leighlin in Ireland ; but on 
the death of his patron, he withdrew from the troubles of the 
country, and made a public profession at Rome in 1646 of his 
conversion to the creed of Trent. In the following year, his 
famous ' Exomologesis, or Faithful Narration of the Motives 
' of his Conversion,' was published at Paris. It is a book 
not undeserving of the credit which Pearson gives to the 
author of it, as the work of one of the ablest proselytes ever 
gained to that communion ; uniting to much learning and 
argumentative powers a style of natural pathos and fervour ; 
and, what was likely to be persuasive at such a time, written 
with much respect to the name of Hooker, and a lively indig 
nation for the fate of Laud. What he afterwards wrote, 
when he returned to England as chaplain to the consort of 
Charles II, in controversy with Stillingfleet and others, ap- 

" teemed one of the cavalier min- An incidental notice, which shews 
" isters of London, as Dr. J. Hew- what his character at this period 
" ytt, Dr. J. Pearson, &c., were." was. 

xxviii MEMOIR OF 

pears to have been less successful ; and he had by that time 
lost one of his most striking arguments, which may stand for 
a specimen of a work now perhaps too much forgotten : 

" Since the time that it was God's good pleasure to rejoin me to 
" the rock from whence I was hewn, leading me into the unity of 
" His Church, I have conceived that I might attribute this decay 
" and almost vanishing of the English Church to a double intention 
" of Almighty God : The first, To show that when Religion, in 
" substantial doctrines especially, is framed according to interests of 
" State, it does thereby as it were renounce and exempt itself from 
" God's protection ; and by consequence, not deserving His care, is 
" not likely to be long-lived : The second, To shew the curse that 
" lies upon schism in general, it may seem to have been God's plea- 
" sure, that that Church, which had more show of excuse than any 
" other whatsoever, and that better represented a form of the an- 
" cient and most glorious Church than any other sect, should be the 
" first that should be undermined ; to the end that others seeing 
" what has been done to a tree which had some greenness in it, 
" might thereby prophesy what shall become of their rotten and dry 
" ones." Sect. i. c. xvii. 6. 

Pearson's first controversial essay was a notice of this book, 
in a short argumentative Preface which he prefixed to Lord 
Falkland's Discourse on the Infallibility of the Church of 
Rome : in which he takes notice of some singular admissions 
of Cressy's on the subject of this infallibility, made in sect. ii. 
c. 21. of his Exomologesis s . Cressy replied to him in a 
second edition of his book, printed at Paris, 1653, by an 
Appendix of great length, in which he professes to clear " the 
" misconstructions" of J. P. a term often employed by a 
controversialist, when he finds he has allowed his opponent 
too much advantage by his former statements. And it ap 
pears from his own confessions in this Appendix, that his 
book had met with some severe censures on this ground from 
his new friends abroad. The point of infallibility is indeed 
one that is maintained with great latitude, and in many dis- 

8 This Preface was published, ac- Triplet's collection of the same No- 
cording to Wood, with a prior edi- bleman's different Treatises on the 
tion of Falkland's Treatise, before it Romish controversy. 1651. 4to. See 
appeared prefixed to Dr. Thomas Ath. Oxon. ii. 569. 


cordant ways, by the advocates of the Church of Borne ; as is 
admitted by Cressy in his reply, and was afterwards forcibly 
urged by Charles Leslie, and allowed by one who undertook 
to answer him with more learning than logic *. 

In 1649 he published an answer to a minor assailant of 
catholic practice from among the sectaries, in a short tract 
entitled ' Christ's Birth not Mistimed 11 ;' in refutation of an 
attempt which had just been made to throw discredit on the 
calculation by which the Church keeps the day of our Lord's 
Nativity on the 25th of December. The argument of the 
opponent was founded on the courses of the Jewish priests 
with reference to St. Luke, and, as Hammond says of it x , 
" was evidently demonstrated to be a mere deceit" by Pear 
son, from the testimony of Josephus and other Jewish autho 
rities. It is remarkable that this excellent little tract had 
become almost forgotten, while the collector of the miscel 
lanies printed under the title of the ' Phoenix' thought he 
had found something worth retrieving in the pamphlet which 
it refutes. 

As far as regarded any immediate practical result, the 
observation of this great festival was discontinued, in London 
at least, before the ordinance of Parliament, Jan. 3, 1645, 
had established the Directory. And it is plain from many 
notices in Evelyn's Diary Y, that, during the whole period of 
the Usurpation, no body of Christians could without peril 
assemble for divine worship on Christmas -day. At such a 
time it was an act of faith to write in defence even of the 
calendar of the Book of Common Prayer. 

The next memorable circumstance in Pearson's life is the 
engagement which he made with the parishioners of St. Cle- 

* Leslie's Case Stated, Works, iii. " theologus." (Vind. Ign. Ded. 

81. Oxf. ed. 1832. The True and Praef.) This was the language 

Church shewed by Scripture and of mutual respect naturally founded 

Prim. Tradition, i. 242. on the learning and character of 

u See vol. ii. p. 153. both ; but, as Hammond had left 

x Hammond's Works, i. 656. Eton before Pearson went to school, 

Hammond here speaks of Pearson it is doubtful whether they were 

as " a very worthy and ingenious personally acquainted. 
" person." Pearson spoke of Ham- Y See the notices Dec. 25, 1652, 

mond after his death, as "vir opti- 1653, 1654, 1655, 1656, and 1657. 
" mus," and " insignis admodum 


ment's, Eastcheap, to undertake the office of preacher in 
their parish church. It has been made a question whether, 
to hold this appointment, he complied in any way with the 
times. The supposition that he did so seems to have arisen 
from a mistake as to the office itself. He was not rector of 
St. Clement's, or minister, as the style then ran, but preacher 
or lecturer 2 . The lawful rector of St. Clement's during the 
whole period of the usurpation was Benjamin Stone, a chap 
lain of Bishop Juxon's, who was also prebendary of St. Paul's, 
and rector of St. Mary Abchurch ; a man who incurred a 
bitter persecution at the hands of the parliament, was very 
early voted unfit to hold any ecclesiastical benefice, and 
suffered a long imprisonment at Crosby House, and afterwards 
at Plymouth, without being brought to trial. He lived to 
be restored after the return of the royal family a . The in 
truder in his room at St. Mary Abchurch was one John 
Kitchin, whose name appears with that of Reynolds, Matthew 
Poole, Manton, Bates, and about sixty other presbyterian 
ministers of London and the suburbs, subscribed to the ' Sea 
sonable Exhortation' of 1660. But at St. Clement's we find 
no record of any rector occupying his place ; one Walter 
Taylor is called pastor in the parochial vestry-book from 
1642 to 1646, but no appointment has been discovered in the 
episcopal registers : after his departure the churchwardens 
seem to have managed the temporalities, and the entries in 
the vestry-book make it probable that the services of the 
Church were during this time entirely discharged by different 
voluntary lecturers b . 

z Cole, speaking of the accounts ment's, the Rev. W. Johnson, has 

in the biographies, where he is com- most obligingly searched among 

monly styled Minister, says, " Our the old parochial papers, and fur- 

" MSS. (at King's) more properly, nished the writer with the following 

" I suppose, call him Preacher." extract from the vestry acts of this 

The Biogr. Britann. very errone- period; the first of three in which 

ously not only calls him Minister or Pearson's name occurs : 

Rector, but dates his appointment " At a vestry-meeting the 1 8th of 

in 1643. It does not appear to have ' August, 1654 in the vestry house 

begun, such as it was, till more than ' of St. Clement's Eastcheape : 

ten years later. " Whereas it was declared that Mr. 

a Persecutio Undecima, 1648. p. ' Pearson, Mr. Hall, and Mr. Hardy, 

4 et 45. Walker, ii. 52. ' ministers, would preach a lectuer 

b The present rector of St. Cle- ' sermon weekly in the parish church 


Fortune teaches the conquered the art of war. It was 
one of the ordinances of the long parliament, which had now 
the force of law, " That it should be lawful for the par- 
" ishioners of any parish in England or Wales, to set up 
" a lecture, and to maintain an orthodox minister, at their 
" own charge, to preach every Lord's day, where there was 
" no preaching, and to preach one day in every week, where 
" there was no weekly lecture .'' This ordinance, passed in 
September, 1641, was designed only to open the door, which 
Laud and Wrenn had closed in their efforts for conformity ; but 
it was left so widely ajar, that there was room for Rutulian as 
well as Trojan to enter in. By degrees several churches, left 
without their lawful pastors' 1 , were supplied with preachers or 
lecturers who were known to be friends of the exiled family and 
the deprived episcopate. It does not appear that the Triers, 
Presbyterian or Independent, had any jurisdiction beyond the 
admission to benefices ; nor is it easy to see how lectures could 
fall under their province, without rescinding the liberty so im 
petuously demanded and so eagerly established at the com 
mencement of the struggle. Thus Dr. Thomas Warmestry was 
lecturer at St. Margaret's, Westminster, till one of Cromwell's 
parliaments petitioned the protector to remove him e. Thus a 
friend of Pearson's, a man of great learning and eloquence as a 
preacher, Antony Faringdon, was sometime preacher at St. 
Mary Magdalen's, Milk street ; invited, as Wood says, by Sir 
John Robinson, a kinsman of Laud's, (afterwards lieutenant of 
the Tower under Charles II.) " and other of the good parish- 
" ioners f ." That he was only preacher, and not incumbent, 
is evident from his own beautiful and touching sermon on Gal. 
iv. 12, preached on his recall to the lectureship, from which 
a temporary misunderstanding with the parishioners had 
caused his temporary removal. 

' of St. Clement Eastcheape, it was c Nalson, ii. 477. 
' freely consented unto by the per- d In 1648 there were about forty 

' sons then present, and that the churches in London and the sub- 

' churchwardens should find can- urbs, void, without any "constant 

' dies and other necessaries for the " minister." Persecutio Undecima, 

said lectuer uppon account of the p. 50. 

' parish." See the Appendix to e Cole's note in Wood, iii. 715. 
this Memoir. f Ath. Oxon. iii. 458. 

xxxii MEMOIR OF 

The author of the ' Conformist's Plea for the Non-Con- 
' formistss, 1 appears to speak without discrimination of dif 
ferent cases, when he says, he could reckon up many of the 
episcopal clergy who had livings in the city at this period, and 
" preached without any let ;" and gives the names of Pearson 
and Faringdon, together with those of Dr. George Hall, son 
of the pious and eloquent Bp. Joseph Hall, afterwards bishop 
of Chester, Dr. Geo. Wilde, afterwards bishop of Derry, Dr. 
Robert Mossome, who succeeded to the same bishopric, Dr. 
Ball, afterwards master of the Temple, Dr. Matthew Griffith, 
and Nathaniel Hardy. One or two of these only held livings, 
and those at the latter end of the usurpation ; except the 
last, who, having been a presbyterian in principles when the 
wars began, is said to have been converted by conference with 
Hammond. Griffith was so far from preaching without any 
let, that he suffered five imprisonments in Newgate or else 
where 11 ; and Wilde had no church but a hired chamber in 
Fleet street'. The only church, according to Evelyn, where 
the protector at one time connived at the use of the liturgy, 
was the little church of St. Gregory's by St. Paurs k . It was 
a church, at which Jeremy Taylor sometimes preached l ; 
but the ordinary preacher was the loyal scholar and gentleman, 
who fell a victim to the expiring tyranny of Cromwell, Dr. 
John Hewytt. " He was admitted to preach there," says 
Clarendon" 1 , " by the affection of the parish, since he was 
" enough known to lie notoriously under the brand of malig- 
" nity." Hence it would appear that his appointment was 
like those of Pearson and Faringdon. It is evident however 
that he did not long continue to be connived at in his use of 
the liturgy; as the little volume of his sermons, published 
after his execution, contains a long form of public prayer 
before sermon, adapted in spirit and words to many of the 
separate prayers in the Prayer-book, and evidently intended 

Lond. 1682. quoted in Allen's Evelyn's Diary, Aug. 3, 1656. 

MS. k Diary, Apr. 15, 1655. 

11 Wood, Ath. Oxon. iii. 711. l Ib. Apr. 15, 1654. 

Thurloe's State Papers, i. 715. m Book xv. 


as a substitute for them". It is well known that Jeremy 
Taylor made a similar provision for the like extremity. 

The following notices of Pearson during this period occur 
in Evelyn's Diary : 

1652. " Nov. 22. I went to London, where was proposed to me' 
" the promoting that great work, since accomplished by Dr. Walton, 
" bishop of Chester, Biblia Polyglotta, by Mr. Pierson, that most 
" learned divine." 

It was impossible that Pearson should not take a lively 
interest in the success of this great monument of the sacred 
learning of the suffering Church, which Brian Walton com 
pleted about five years afterwards: but it does not appear 
that he had any literary share in the task among the asso 
ciates whom Walton enumerates. 

1655. " April 15. I went to London with my family to celebrate 
" the feast of Easter. Dr. Wilde preached at St. Gregory's, the 
" ruling power conniving at the use of the Liturgy &c. in this 
" church alone . In the afternoon, Mr. Pierson (since bishop of 
" Chester) preached at East Cheap, but was disturbed by an alarm 
" of fire, which about this time was very frequent in the city." 

These alarms of fire may possibly have been raised by the 
republicans and fifth-monarchy-men, who gave Cromwell some 
trouble about this time of Penruddock's rising in the west. 
Unless we should understand Evelyn to mean that the dis 
turbance given to congregations like Pearson's was of frequent 
occurrence, and that such alarms were resorted to for the 
purpose of dispersing them. 

From such external disquietude there was still some relief 
to be found in the seclusion of his study ; and in this year he 
published his ' Prolegomena in Hieroclem,' prefixed to the 

n Nine Sermons preached upon 1653. John Lisle, the president of 
special Occasions in the Parish Cromwell's court of justice, in pass- 
Church of St. Gregorie's by St. ing his sentence, compared Oliver 
Paul's. By the late Rev. John Hewytt, to Moses, and the royalists to Pha- 
D. D. Dedicated to his widow, the raoh and the Egyptians. 
Lady Mary Hewytt, Lond. i2mo. Wilde was an intimate friend of 
1659. The portrait of Hewytt, which Hewytt's, who attended him, with 
is prefixed, gives the impression of a Dr. Warmestry and Bruno Ryves, 
jiable personal presence, and a coun- on the scaffold ; and to whom he 
tenance somewhat like Jeremy Tay- addressed a letter the day before he 
lor's. Evelyn speaks of him as " that suffered. See "A Voice from the 
" holy martyr." Diary, Sept. 28, " Grave." Lond. 1659. p. 6. 


xxxiv MEMOIR OF 

Opuscula of that author edited by Meric Casaubon, the 
learned son of a more learned father, and a fellow-sufferer in 
those times of distress. He had been ejected from a stall at 
Canterbury, bestowed on him by Archbishop Laud, and the 
vicarage of Minster in the Isle of Thanet, and was now living 
obscurely in London, dividing his time between classical and 
theological labours* Pearson speaks of him in this essay as 
one of his most valued friends P. The essay itself is a singular 
proof of the many strange untrodden paths of learning, which 
Pearson himself had explored, and with much curious illus 
trative criticism combines some notice of the last efforts of 
Gentile philosophy against the religion of the Cross. 

It was two years after this that we find him engaged, with 
his friend Peter Gunning, in a conference with two Roman 
Catholics whom he met in London, on the question whether 
the Church of England or that of Rome at the period of the 
Reformation was guilty of schism. The conference was pro 
longed by several adjournments during the months of May, 
June, and July, 1657; and then virtually abandoned : though 
some negotiations for a renewal of it were kept up for some 
time afterwards with Gunning. In the course of the next 
year one of the Roman Catholic disputants published his 
statement of the controversy in a volume, said to have been 
printed in France, under the title, * Schism Unmasked ; or a 
' late Conference between Mr. Peter Gunning and Mr. John 
' Pierson, Ministers, on the one part, and two Disputants of 
1 the Roman Profession on the other : wherein is defined both 
' what Schism is, and to whom it belongs 9.' A volume so 
drawn up, and printed without the consent or knowledge of 
one of the two parties, has no claim to be considered as 
a fair report of the debate. The Romanist, who published it, 
is stated by Baxter r , on the information of Tillotson, to have 
been a person of the name of Tyrwhitt ; with whom he also 

P From the similarity of the terms " tissimus, mihique carissimus." 

used, it seems probable that he also Meric Casaubon wrote, among other 

speaks of Meric Casaubon, who was things, a learned and ingenious es- 

then lately dead, in the Vind. Ign. say, ' On Preaching, as anciently 

p. I. c. x. where he mentions his ' used.' Lond. 1663. 

opinion of the age of a MS : " Vir 1 Paris, 1658. i2mo. pp. 656. 

" earum rerum, dum viveret, callen- r In his Life, P. i. p. 219. 


had a controversy on paper without knowing his opponent, 
and from whom he attempted without success to recover a 
young Presbyterian maiden, the Lady Anne Lindsey, daugh 
ter of the countess of Balcarras, whom Tyrwhitt had per 
suaded to become a convert at the mature age of seventeen, 
and afterwards conveyed her away to a nunnery in France. 

Tyrwhitt's book contains some scattered extracts of the 
papers that were offered in the conference by Gunning and 
Pearson, but arranged in an order of his own ; and he con 
fesses that he does not print all that they offered, and parti 
cularly speaks of a long letter of six folio pages from Gunning, 
with which the treaty appears to have closed, as " too long to 
" be inserted." No notice was taken of the publication by 
either Pearson or Gunning ; and indeed, notwithstanding all 
the advantage taken of arrangement and additions of his own, 
the book does not present a favourable aspect of the contro 
versy as conducted by Tyrwhitt and his ally. It was com 
plained of, as an unfair relation of the dispute, in the follow^ 
ing year by Thomas Smith of Christ's Coll. Cambridge, in a 
book called ' A Gag for the Quakers ;' and again, thirty 
years afterwards, by Dr. William Saywell, master of Jesus 
Coll. in an able pamphlet entitled ' The Reformation of the 
' Church of England justified according to the Canons of the 

* Council of Nice and other General Councils s ,' in answer to 
another pamphlet published by a Romanist at Oxford, which 
was an extract from Tyrwhitt's book, with the title ' The 
' Schism of the Church of England demonstrated in four 

* Arguments formerly proposed to Dr. Peter Gunning and 

* Dr. John Pearson, the late Bishops of Ely and Chester, by 

* two Catholic Disputants in a celebrated Conference on that 

* point.' 

Dr. Saywell's account of the matter, including that of 
Smith, will be found in the Appendix to this Memoir, to 
gether with some extracts from the book itself; in which 
there are some tokens of the hand of Pearson, particularly in 
a vindication of the character of Firmilian, which he has in 
some measure repeated in his Annals of Cyprian. But the 

8 Cambr. 1688. 410. 

xxxvi MEMOIR OF 

account of Tyrwhitt, and the internal evidence of the book, 
shew that the argument on the Anglican side was chiefly 
sustained by Gunning. Indeed we are informed, that it was 
Gunning's practice in these days of religious confusion, to 
invite sectaries of all classes to a public disputation with him. 
" There was no considerable sect," says Wood, " whether 
" Presbyterian, Independent, Anabaptist, Quaker, Brownist, 
" or Socinian, but that he held with them, some time or 
" other, a set public disputation in defence of the Church of 
" England." Often threatened and interrupted in these 
efforts by Cromwell, he steadfastly persevered, and was the 
means of retaining and confirming many, and of gaining 
others to be like-minded. He was successful in one instance, 
in which probably he has had few rivals ; for in the same year 
in which he held this conference with the two Romanists, he 
baptized a Turkish convert to the faith of Christ crucified l . 

In 1658, Pearson printed the sermon entitled ' The Patriar- 
' chal Funeral,' preached in the private chapel of Lord Berkeley, 
on the death of his father. The chastened and subdued tone 
of this mourning discourse presents a striking contrast to the 
sermon at Cambridge fifteen years before. It seems that he 
printed it rather unwillingly, and probably it was intended 
only for circulation among his patron's friends. Very few 
copies are known to exist, and it was not till a few months 
ago that one found its way into the British Museum. But 
those who read it in the present collection will be grateful to 
Lord Berkeley's memory for preserving it from oblivion. 

In the same year he is recorded to have preached another 
funeral sermon over a poor scholar and poet, whom he had 
known in better days, but whom the wars had wrecked in 
mind and fortune. This was John Cleveland, once fellow of 
St. John's, Cambridge, expelled thence, as it is said, by 
Lord Manchester, for verses against the parliament, in 
April, 1644 ; and thenceforward a follower of the king's 

* See " The Baptized Turk : or " ter Gunning at Exeter- House 

" A Narrative of the happy Conver- " Chapel on the 28th of November, 

" sion of Signior Rigep Dandulo, " 1657. Lond. 1658. 8vo." The 

" the only Son of a Silk-merchant account is said by Wood to have 

" in the Island of Tzio ; and of his been written by Dr. Warmestry. 

" Admission to Baptism by Mr. Pe- Ath. Oxon. iii. 715. 


fortunes at Oxford, and in the garrison of Newark, till the 
end of the war. He was imprisoned in the worst time for the 
royalists, after Penruddock's insurrection, at Norwich and 
Yarmouth, for no other reason, as far as appears, but that he 
was " a person of great abilities u ," and of principles adverse 
to the ruling powers. So near did some go at that period to 
the rule avowed and acted upon in the French reign of terror, 
to proscribe the aristocracy of talent as well as of fortune x . 
Cromwell however received a petition from him, in which he 
frankly avowed his principles, and had generosity enough to 
set him at liberty. He died in Gray's Inn, where he had 
found, as Wood says, a Maecenas who relieved his declining 
days, and was buried in the parish church of St. Michael 
Royal, on the first of May 1658 y. Pearson, says one of his 
surviving friends, " preached his funeral sermon, and made 
" his death glorious." 

In 1659 he published the first edition of his ' Exposition of 
* the Creed,' being the substance of a series of sermons or lec 
tures preached at St. Clement's, " the most perfect theological 
work, 1 ' as Alexander Knox well characterises it, " that has ever 
" come from an English pen." To say more of it, than to repeat 
this which is indeed the common sentence of approval it 
has received from the Church ever since it first appeared, 
is altogether unnecessary. It has remained without an 
effort made to amend or supersede it. It has been con 
tinually reprinted as the storehouse and armoury of the 
well-furnished theological student; repeatedly abridged by 
judicious and learned clergymen, to extend its use as a 
manual of Christian education ; and it was at an early 
period translated into Latin by a German scholar, Simon 
J. Arnold 2 , whose version has been once or oftener reprinted 
abroad. Among the abridgments may be mentioned those 
of Basil Kennett, and Dr. Burney; but the best without 

u Chalmers's Biogr. Diet. Ni- y Wood, Fasti Ox. i. 499. Ath.iii. 

chols's Leicestershire. 454. Walker, ii. 149. 

x " II faut que tous ces Messieurs, z Frankfort on the Oder, 410. 

" qui ont de la fortune et des talens, 1691. This is translated from Pear- 

~**-aillent a la guillotine." Letter of son's latest edition, to which he 

a Jacobin in Laharpe's Lycee, xiv. made any additions or alterations, 

445. which is that of 1669. 

xxxviii MEMOIR OF 

comparison is that excellent analysis lately published at 
Calcutta for the use of his Indian pupils by Dr. W. H, Mill, 
and since republished in London a . 

In this same year Pearson wrote a preface to Dr. David 
Stokes's ' Paraphrastical Explication of the Minor Pro-r 
' phets,' an unpretending work of considerable merit, and 
one which may be profitably consulted now by those who 
desire a modest and safe guide to the meaning of those often 
obscure scriptures. Stokes was one of Brian Walton's fellow- 
labourers in the Polyglott ; he had lost a canonry at Windsor 
and a living in Berkshire by the rebellion, but lived to be 
restored to both. 

He wrote also a preface to the Remains of the learned and 
ever-memorable John Hales, for whom he evidently retained 
a strong personal regard. This remarkable man is one of 
those whose life and conversation appear to have made a 
greater impression on his contemporaries, than his writings 
have gained upon posterity. Not but that those writings 
which are preserved, a few sermons, fragments of essays, and 
letters, are sufficient to shew him to have been a man of lively 
fancy and extensive learning; but there is nothing in them 
which can be said to be a fitting memorial to preserve the 
fame of his own living celebrity. Another kind of reputation 
has attended his name from the publication of the heretical 
tract on Schism, and others on the Sin against the Holy Ghost, 
and the Sacrament of the Lord's Supper, and one or two 
more ; which Pearson never admitted into the Remains, nor 
were they added to the Remains, when that volume was twice 
reprinted, but have been published and republished, by per 
sons who were ashamed of them, without bookseller's or 
printer's name, at the beginning of the last century b . It is 
certain that he wrote the tract on Schism, which was first 
printed in 1642 : the others did not appear till after his 
death, and it cannot be proved that he did not write them, as 
Barrow did a paper lately published, a statement of objections 

* Calcutta. Bishop's Coll. Press, tract on Schism was made service-? 

1837, fol. Lond. 1843, 8vo. able by Baxter and his friends at 

b There is an edition of 1721. the Savoy conference. Baxter's Life, 

tamo. There may be others. The ii. 317. 


of dissenters without an answer c , as an exposition of Socinian 
doctrine, which he neither received as true himself, nor 
wished others to receive it. When Pearson says of the 
different writings published twice in Hales's Remains d during 
his own lifetime, that of these the reader " may be confident 
" that they are his," his intention evidently is to throw some 
kind of doubt over those writings which are not admitted. 
And a caution to the same purpose is given by Faringdon in 
his letter to the publisher of the Remains, that there were 
things in circulation under his name which were not his. 

The noble collection of the ' Critici Sacri 1 alone remains to 
be mentioned as forming a portion of Pearson's literary labours 
at this period. The date of the publication is 1660 ; but as 
it was for several years previously in preparation, it naturally 
belongs to the period before the restoration of the royal 
family. It appears by the Preface, which bears very decisive 
marks of the hand of Pearson, that the bookseller, Mr. Corne 
lius Bee, was the chief patron and promoter of the work. 
His name has been honourably mentioned as an encourager 
of works relating to English history and antiquities e ; but the 
great publisher of the theology of the Church at this period 
is well known to have been the loyal Richard Royston. It is 
probable that Royston, and the other booksellers whose names 
are on the title-page, including Morden and Robinson, the 
booksellers of Cambridge and Oxford, had a share in the 
undertaking ; but it deserves to be remembered to the honour 
of Cornelius Bee, that such a monument of sacred literature 
was erected by the laudable zeal and enterprise of one who 
was by profession only a trader in the service of learning. 
The Polyglott was carried on by the help of many liberal 
subscriptions from the loyal nobility and gentry, who, after 
suffering a second decimation under Cromwell, had still some 
thing to spare for learning, and the learned sufferers by whom 

c Sermons &c. edited by J. P. to which there is commonly added 

Lee, 1838. sub fin. See what Fa- with a second title-page, ' Four 

ringdon says of Hales's complaint, ' Sermons preached at Eton,' which 

hat " other men set up tops, and are not in the edition of 1659. 
" expected him to whip them." e Praef. Ant. Hall, ad Triveti 

d The best edition is that of 1673, Annales. Oxon. 1719. 


that task was accomplished. But the Critic! Sacri was a 
bookseller's speculation, requiring a very great outlay, before 
any return could possibly be made ; it is not easy to say how 
many thousands of pounds it would now cost to reprint it. 
It is however to be reasonably hoped, that the event cor 
responded to his wishes ; the change of dynasty coming in, 
just as the nine volumes were ready to be issued, must no 
doubt have had a favourable effect upon the sale ; and there 
would not be many libraries to which the Polyglott had found 
admittance, to which the Commentators did not follow. 

The selection of commentators, and the collection of tracts 
in the two last volumes, were probably directed by Pearson. 
Dr. Antony Scattergood, a fellow of Trinity, afterwards pre 
bendary of Lichfield and Lincoln, tells us that he corrected 
the first seven, and part of the eighth volumes, as they passed 
through the press f . The other two editors were Francis 
Gouldman, rector of South Ockendon in EssexS, and Richard 
Pearson, the survivor of the two younger brothers who had 
followed their elder brother to Eton and to King's. The im 
prisoned Bishop Wrenn, whom Pearson seems to have visited 
sometimes in the Tower, contributed a remarkable work, with 
the title of ' Increpatio Bar-jesu,' an elaborate examination 
of the different texts of Scripture perverted by the Socinians 
in the Cracow Catechism h . The work was composed during 
his imprisonment, and at a time when, as his son tells us in 
the preface, he had access to no books but a Bible, in the 
original texts, and such a lexicon as he had used when a boy 
of twelve years old, at school ; a fact, of which the work itself 
bears internal evidence. It is written in a quaint stout 
hearted style, like all the literary remains of this disciple 
of Bishop Andrewes ; but often with a force of learned argu 
ment, which might be profitably consulted by those who at 
any time have to do with the Socinian controversy. 

f Scattergood was a member of years ; but this includes the period 

the Convocation of 1661, when he of the usurpation, during which 

also revised the press for the amend- he appears to have been sequestered, 

ed Book of Common Prayer. Wake's See Calamy, ii. 312. Kennett, p. 

Synodus Angl. p. 105. 830, 31. 

e He is said to have been rector h Crit. Sacr. ix. 4016. Also pub- 

of South Ockendon nearly sixty-five lished separately, 4to. Lend. 1660. 


Allen's manuscript memoir has a statement relating to this 
portion of Pearson's life, which is plainly erroneous : 

" He was very serviceable in compiling Pole's Synopsis, as 
" Thomas Bennett, D. D. vicar of St. Giles, Cripplegate, assured 
" me ann. 1726." 

Matthew Poole's coadjutors, whether in his Synopsis or 
English Annotations, were persons of very different principles 
from Pearson's; nor is it likely that either the one would 
have sought, or the other have afforded assistance to a work, 
similar in design to that in which he was himself engaged, but 
of a very inferior literary, and more doubtful theological cha 
racter. But there can be very little doubt that Allen, who 
does not mention the Critici Sacri, has confounded that work 
in his memory with the Synopsis ; as his informant Dr. Ben 
nett, a diligent writer, was too well acquainted with Pearson's 
writings to have made such a mistake. 

While our divine was occupying the last years of the 
usurpation in these excellent labours, the widowed state of 
England had been wooed by many suitors, and their successive 
rejection had at length made room for the rightful heir to be 
restored. Dr. Price, the chaplain of General Monk at this 
period, was a friend and brother Etonian of Pearson's ; and 
he relates the history of a little plot he had concocted with 
Pearson soon after the arrival of the General in London. The 
object was, like some others which he had contrived, to induce 
the general to declare himself rather earlier than he deemed 
it expedient : 

" And now the ministers of the Presbyterian persuasion daily 
" frequented St. James's ; they were in a hopeful expectation that 
" all those sects who had supplanted them would with little diffi- 
" culty be put under their feet, that themselves alone should inherit 
" the blessing, (the Church of England at that time being below 
" their fear,) for Monk was the defender of their faith, and had 
" wrested the sword out of the army's, their enemy's, hands. 
" And indeed he was their zealous votary : for one Lord's day 
^he and his lady went and communicated at Mr. Calamy's 
"church; who afterwards so far prevailed with him, that none 
" were to preach before him, but such only as he recommended. 


" I, not knowing that he had so far yielded to Calamy, consented 
" that Mr. Pierson, (the now right reverend and learned bishop 
" of Chester,) should preach for me on a Sunday morning. He 
" came early to my chamber ; but, as we were ready to go to 
" church, we found two ministers sent from Mr. Calamy, come 
" to do the work of the day among us : but their faces and habits 
" were strangely disguised with mud and dirt ; for their coach had 
" overthrown them by the Park-Wall, behind the Pell-Mell. I 
" took what care I could to render them fit to appear, and desired 
" that but one of them would preach that day, and the other should 
" the next, Mr. Pierson being present, whom they knew. This 
" would not satisfy them ; nor could I prevail with the general 
*' to have him to preach, though I got Mr. Morrice to be my 
" advocate, who kindly represented the learning and peaceable 
" temper of Mr. Pierson i." 

A little later in the same year we find Pearson engaged in 
controversy with a remarkable Presbyterian leader, Dr. Cor 
nelius Burges ; whose personal share in the disorders of the 
time may be learnt from his ' No Sacrilege nor Sin to alienate 
' or purchase Cathedral LandsV published about the same 
year. This pamphlet was no doubt busily circulated by those 
who had the same kind of property at stake ; and three edi 
tions are said to have been called for. At the same time, 
wishing to prevent the restoration of the Prayer Book, Burges 
had put forth his ' Reasons shewing the Necessity of Refor- 
* mation of the public Doctrine, Worship, Rites and Cere- 
' monies, Church government, and Discipline ;" purporting to 
be 'by divers Ministers of sundry Counties," but stated by 
Baxter to be penned by him alone 1 . That it was so, seems 
to be placed past a doubt by the postscript to his tract on 
sacrilege, where he took up the defence of these ' Reasons' 
against Pearson. Some extracts will be found from this now 
forgotten libel in the notes on Pearson's answer to it m ; not 

1 The Mystery and Method of Angleterre. 

H.M.'shappyRestauration. ByJohn k Lond. 1660. .ito. pp. 70. third 

Price, D.D. Lond. 1680, p. 121, edit. 

22. This amusing and valuable lit- 1 Wood, in L. of Burges, iii. 686, 

tie record has been very properly Baxter's Life, ii. 265. 

included by M. Guizot in his Me- "> Vol. ii. p. 165, sqq. 
moires relatifs a la Revolution d' 


more, it is hoped, than are sufficient to lay before the reader 
a faithful picture of the controversy as it was managed on 
both sides. Pearson was perhaps requested by some of higher 
station in the Church to write this answer to the t Reasons for 
' Reformation, 1 which had already been noticed as a public 
offence in a royal Declaration. His two tracts, written under 
all the provocations which the character and style of his oppo 
nent could occasion, are a model for Christian controversy. They 
embody the discussion of some interesting questions about the 
degree of authority given to the Homilies, the interpretation 
of the doctrine of certain of the Articles, the royal supremacy, 
the law of subscription, and the history of the Declaration 
prefixed to the Articles by king Charles the First. The 
' Answer to Dr. Surges ' contains a passage not unknown to 
those who have interested themselves in the controversy re 
specting the authorship of the ' Eikon Basilike ;' where, 
speaking of some doubts which Burges had expressed as to 
the king's share in the Declaration, Pearson says : 

" That pious King and blessed Martyr was too often thus used : 
" his Declarations were denied to be his, though asserted, framed, 
" penned by himself; his book denied to be his, though none could 
" pen it but himself ; he was denied to have declared what he did 
" constantly profess, to have written what he wrote, to have spoken 
" what he spake ; and at last sure some will deny him to have 
" suffered what he endured 11 ." 

This seems, after all that has been written, to place the 
question on the ground on which it must be determined. 
Archdeacon Todd has come to one conclusion on the external 
evidence ; Dr. Wordsworth, after a painful examination of all 
the evidence, has decided for the other ; Mr. Hallam summa 
rily disposes of it as no longer any question at all. But 
Pearson never spoke without considering his reasons ; and 
his words remain, " None could pen it but himself." 

Dr. Thomas Bennett, who in his ' Essay on the Thirty-nine 
* Articles' has made much use of these tracts of Pearson, 
observes a trifling mistake in the printed text of ' No Neces- 

u See vol. ii. p. 220, j. 


* sity, 1 which will not be found corrected in the present 
impression. It is that Pearson calls the Declaration of 
Charles, already mentioned, " the Declaration of decimo Ca- 
" roli," whereas it ought to be " quarto Caroli," having been 
first issued in 1628. He supposes that Pearson may have 
used an impression published in the tenth year of Charles, 
and considered that to be the first impression . This is not 
in itself probable, and it appears that Bennett looked no 
further than to the edition of the tract published in Hickes's 
Bibliotheca. That edition however is generally a correct 
reprint of the old quarto, and accurately represents it, wher 
ever this date is mentioned, as it is repeatedly, by the cypher 
" 10 Caroli." On looking to Burges's tract, from whose men 
tion of the Declaration and date of it, Pearson appears to 
have copied his own, the writer finds it there also " 10 Caroli." 
It is most likely that the error is the printer's, and that 
Burges and Pearson, one or both, wrote " 4. Caroli :" but as 
there has been this notice of the mistake, and the copies no 
where vary, it has been judged advisable to leave it under 
this uncertainty. 

There was a scarce tract printed a few years later, a Letter 
to a Person of Quality, who had desired an opinion on the 
validity of other ways of ordination than that by bishops P. 
In the title of a copy of this tract preserved in Christ Church 
library, a note in a contemporary hand ascribes the letter 
to " Dr. Pearson," being evidently written after he had taken 
his degree of D. D. and before he was made a bishop, during 
which interval the tract was published. On this evidence, 
and the clear style of argument strongly resembling Pearson's 
method of writing, and the views expressed agreeing precisely 
with his sentiments as they are recorded in one of his Latin 
essays now first published 9, the tract has been added to the 
two last mentioned, as bearing on one of the questions at 
issue in the Savoy conference r ; although it is uncertain at 

Bennett's Essay &c. p. 366. TTJS Trt'oTtwy, OVTO> KOL vrrep rijs \ ft ~ 

See Collier, ii. 746. porovias f*dx f(T @ at & f ~ l - Chrysostom, 

P " Promiscuous Ordinations are in title-page of Vind. Ign. 
" destructive to the honour and 1 Determ. ii. vol. i. p. 287. 
" safety of the Church of England." r Vol. ii. p. 231. 
Lond. 1668. 4to. "Qffirep yap inrep 


what time the letter was written, and Pearson was no party 
to its publication. 

These controversial matters have perhaps in order of re 
lating a little prevented us from following the exact course of 
time in our account of the honours and preferments, which 
the legitimate patrons of piety and learning were now again 
enabled to bestow on such as Pearson. The wise and mode 
rate Juxon, unchanged in prosperity or adversity, could not 
but desire an early opportunity of rewarding one who had so 
praiseworthily laboured as a volunteer in his diocese, while his 
own superintendence was withdrawn. On the 17th of Au 
gust, 1660, the sequestered rector having now returned to 
St. Clement's, he collated Pearson to the neighbouring rec 
tory of St. Christopher's, which had been for three years 
vacant. On the 27th of the same month he received from 
Bp. Wrenn an appointment to the fifth prebend in Ely Ca 
thedral, which he afterwards exchanged for the first, on the 
death of his friend, the loyal sufferer, Mr. Stephen Hall of 
Jesus College, Cambridge. In the following month, Sept. 
26, 1660, the venerable and religious Brian Duppa conferred 
upon him a still more eminent mark of his esteem and con 
fidence, in selecting him, immediately on his own nomination 
to the see of Winchester, for his archdeacon of Surrey. This 
dignity he held subsequently under Duppa's successor Bp. 
Morley, and even after he was himself promoted to the see of 
Chester ; indeed he does not appear to have vacated it till 
his death. 

We learn from the dedication to the Exposition of the 
Creed, that the parish church of St. Clement's was rebuilt by 
the parishioners, or was in the process of rebuilding, shortly 
before the Restoration. At this time his lectures must have 
ceased, and he seems to have resided on the Surrey side 
of the Thames; as we find him, before his appointment as 
archdeacon, with Dr. Wilde, and Dr. Hacket, afterwards the 
good and zealous bishop of Lichfield, and a number of Surrey 
clergy, presenting a congratulatory address from the rectors, 
vuJars, and curates of that county, on the 10th of August, to 


the king at Whitehall 8 . The strain of fervid religious loyalty, 
which breathes through this address, strongly resembles the 
style and expression of some of his Latin speeches at Cam 
bridge) now first published ; and we may perhaps not im 
probably conclude that the composition was his, from this 
resemblance, and from the use of an uncommon word, which 
occurs also in the Exposition of the Creed. This is in the close 
of the address, which ends with a prayer that, after a long and 
happy reign, it may please the Almighty "to receive the 
" king's immortal soul into his heavenly kingdom, there to 
" wear an immarcessiUe crown of glory." " If the prize 
" which we expect in the race of our imperfect obedience," 
says our learned expositor, " be an immarcessible crown, if the 
" weight of glory which we look for from our Lord be eter- 
" nal ; then cannot His perfect and absolute obedience be 
" crowned with a fading power, or He cease ruling over us, 
" who hath always reigned in us* We shall for ever reign 
" with Him, and He will make us priests and kings ; but so 
" that He continue still for ever High Priest and King of 
" kings*." The word is indeed not peculiar to Pearson ; it 
had been adopted by Hall and Taylor from the Vulgate of 
1 Pet. v. 4; but like the word " amarantine," coined by 
Milton from the Greek of the same text, its use appears to 
have been confined to a few writers. 

This is the earliest document, to which we find his name 
appended with the title of D. D., unless we ought to give an 
earlier date to his first tract against Burges, which was pub 
lished before the end of the same month of August. A 
grace had passed the senate for his admission to this degree 
on the 29th of June u ; and he was probably admitted on the 
usual day of commencement, Tuesday, July 3. The industry 
of Mr. Stones, the scribe of the Brasenose MSS., has pre 
served a copy from his own autograph of his speech to the 
vice-chancellor on this interesting occasion. It is a lively 

8 Kennett's Chron. p. 226. See * Art. ii. p. 153. ed. 1715. 
the address itself in the Appendix u Kennett's Chron. p. 188. 
to this Memoir. 


record of the feelings with which he returned, as from a long 
banishment, to the classic shades, where he had passed some 
happy years before the civil discords drove him away : 

" Domine, 

*' Cum ego, per longam annorum seriem satis obscurus, 
" ex lumine renascentium temporum aliquam saltern scintillulam 
" mihi affulgere posse existimarem, coepi confestim de matre mea 
" Academia cogitate, et ambitione quadam, ut opinor, baud inbonesta, 
" aliquid ornament! ab ilia decerpere concupivi. 

" Vobis vero, viri venerandi, omnique honore et observantia a me 
" semper afficiendi> gratias et ago et habeo maximas, quod me 
" hisce gradibus tarn libenter, tarn humaniter, tarn candide, tarn 
" amice, tarn honorifice, condecorare dignati estis. 

" Neque vero vobis benevolentiseque vestrse tantum hsec debeo, 
" sed et literis, sed et favori, sed et potestati regis serenissimi. Ita 
" in me uno, si non et solo, auctoritas et Regia et academica con- 
" juncta est, quasi virga una in manu Mosis et in manu Aaronis. 
" Quse autem feliciter unita sunt, nemo sejungat ; sed vivat Carolus, 
" et floreat Cantabrigia I" 

His name, followed by that of his friend Gunning, stands 
first in the list of seventy-one doctors in theology, who at this 
period were created by royal mandate x ; the fourth name in 
the same list being that of Barrow. He was about the same 
time appointed one of the king's chaplains in ordinary. And 
before the termination of the year, on the 30th of November, 
he received from Bp. Wrenn the patron, a further prefer 
ment to the mastership of Jesus College, vacant by the ad 
vancement of Dr. Richard Sterne to the see of Carlisle. To 
this office he was instituted on the 5th of December fol- 
lowingy ; and as it was the kind of post for which his learn 
ing and character had eminently qualified him, it is much to 
the honour of the aged confessor that he made choice of such 
a man as Pearson to fill it, one " whose extensive knowledge, 
" personal integrity, and prudence, would be," as the letter 
of institution runs, " a model to the whole society 2 ." 

Though his tenure of this presidency was of short duration, 
hVdid not quit it without shewing himself a benefactor to the 

* Kennett, p. 251. y Sherman's MS. z Kennett, p. 887. 

xlviii MEMOIR OF 

college ; contributing a sum from his own purse to adorn the 
chapel, and, as sole executor to Mr. Stephen Hall, a deprived 
fellow, who had been restored on the king's return, paying a 
bequest into the treasury, and adding a collection of books to 
the library. Of Stephen Hall, as of many other loyal clergy 
men of that period, there are but few memorials extant. 
Walker says he was the first fellow of any college in Cam 
bridge, who suffered deprivation ; that he was also ejected 
from the vicarage of Fordham in Cambridgeshire, and im 
prisoned above three years in the Compter in Southwark. 
When he says that Hall was also deprived of his stall at Ely, 
he is less correct. Hall was rather kept out of it, than 
deprived ; not having been collated to that stall till December 
20, 1652 ; when Bp. Wrenn, according to his constant custom, 
during his imprisonment, of supplying his patronage as it be 
came vacant, gave him this presentation, which of course only 
took effect when the Church and government were restored*. It 
seems doubtful whether it was this Stephen Hall, or George 
Hall, the son of Bp. Joseph Hall, whose name has been 
discovered, in the vestry-book of St. Clemenfs before men 
tioned, as the fellow-labourer with Pearson in the lectureship ; 
but as George Hall is said to have been employed at two 
other city churches b , and the entries seem to mark that the 
three associates were friends, it is perhaps most probable that 
Stephen Hall is the person intended . Pearson, who was 
evidently his most intimate friend, raised a small marble 
with an inscription to his memory in Jesus College chapel d . 

Early in the following spring, Feb. 19, 1661, we find the 
name of Pearson among the Lent-preachers at court, asso 
ciated with Sheldon, Fell, Morley, Hacket, and other eminent 
churchmen of the time e . And three months later we have 

a Walker, ii. 22. Kennett, p. 879. " phanum viri euAa/3eiy, cumque 

b Wood, iii. 812. " ejus exsequiis pie parentaverat, 

c See Appendix. " Stephani quod reliquum urna mar- 

d " Bibliothecam et serarium Coll. " morea, in Collegii Sacello claudi 

" auxit legatis Mag. Stephani Hall, " jussit." Sherman's MS. The 

" hujus Coll. Praesidentis et Eliens. inscription, copied in Kennett, p. 

" Canonici, cui erat executor solita- 524, is given in the Appendix. 

" rius, nee fidus modo, sed gratus : e Kennett, p. 368. 

" ipso enim rogante, extulerunt Ste^ 


the following account given by Evelyn of his presence at the 
annual examination of the excellent old Busby's youthful 

1 66 1. "May 13. I heard and saw such exercises at the election of 
" scholars at Westminster school to be sent to the University, in Latin, 
" Greek, Hebrew, and Arabic, in themes and extemporary verses, as 
*' wonderfully astonished me in such youths, with such readiness 
" and wit ; some of them not above twelve or thirteen years of age. 
" Pity it is that what they attain here so ripely, they either do not 
" retain, or do not improve more considerably when they come to 
" be men, &c. The examinants or posers were, Dr. Duport, Greek 
" professor at Cambridge ; Dr. Fell, dean of Christ Church, Oxon ; 
" Dr. Pierson ; Dr. Allestre ; the dean of Westminster, (Earle ;) 
" and any that would." 

Pearson may perhaps have attended this examination in 
the place and at the request of Feme, who was then master 
of Trinity, and had just been elected prolocutor of the lower 
house of convocation ; but whose age and infirm health, (for 
he only survived to the following March,) may have prevented 
his attendance. In his own subsequent office, as master of 
Trinity, he would probably often take a part in the same 
duty in many following years : but such incidental notices 
shew his readiness to afford to the service of his friends the 
time and pains which otherwise appear all too little for the 
completion of the labours of his retired study. 

The spring and summer of 1661 however gave him other 
more serious occupation in London. He was selected, with 
Earle, Heylin, Racket, Barwick, Gunning, Thomas Pierce, 
Sparrow, and Thorndike, to act as one of the representatives, 
in the Savoy Conference, of such of the bishops as should be 
hindered by age or infirmity, or charge of other duties, from 
constantly attending at the meetings. In this Conference he 
seems to have taken some part from the commencement of 
the proceedings ; but we have no account of his individual 
share in them, except during the written disputation of the 
lajst few days. 

On one of these days, as Baxter relates, Pearson having 
offered to answer the objections of the Presbyterians, it was 



determined that three on each side should take by turns the 
part of opponents and respondents. Upon which Baxter and 
his friends commenced by offering to the episcopal disputants 
the following unpromising syllogism : 

" To enjoin all ministers to deny the communion to all that dare 
" not kneel in the reception of the sacrament on the Lord's day, is 
" sinful : But the Common Prayer Book and Canons enjoin all minis- 
" ters to deny the communion to all that dare not kneel in such 
" reception : Ergo, The Common Prayer Book and Canons do, or 
" contain, that which is sinful." 

To prove the major, Baxter argued that it was contrary to 
the custom of the primitive Church to communicate on Sun 
days in a kneeling posture ; because the twentieth Nicene 
canon and other ancient authorities shew that the established 
usage was not to worship by genuflection on any Lord's day, 
or any day between Easter and Whitsuntide. There is a 
remarkable silence in Baxter's statement on the point which 
he was more concerned to prove ; namely, that there was any 
primitive sanction for the custom of sitting, as prescribed by 
the Directory, at the Lord's table : and an equally remark 
able assumption, that by excluding kneeling at certain times, 
the primitive Church intended to exclude all posture of wor 
ship. Of this it is not possible to suppose that Pearson and 
his brother disputants could be ignorant. Baxter however 
states that the answer in which they rested was, that the 
Nicene canon and other authorities spoke only of prayer, and 
not of the posture at the communion ; an answer, which, 
though it did not satisfy him, was known by his better in 
formed opponents to be sufficient, since it is clear, from 
testimony bearing directly on the question, that the ancient 
custom was to approach the altar, either kneeling, or bowing 
low, which was equally a token of humble reverenced 

And this will perhaps help to explain what Baxter appears 
not to have understood in Pearson's way of dealing with his 
minor. The Presbyterians were desired to prove the minor ; 

* S. Chrysostom. Horn, in Ser- V. 21. rp6ira> Trpo<rKvvri<rfa>s KOI art 
vatoris Diem Natal, sub fin. S. pda-paTos. See Bingham, XV. v. 3. 
Cyril. Hierosolym. Catech. Myst. 


and Pearson would not allow their mode of proof, by which 
they joined the Prayer Book and Canons of 1603 together. 
" Dr. Pierson confessed," says Baxter, " that the Canons did 
" reject them that kneel not ; but the words of the Common 
" Prayer Book do not : they only include kneelers, but exclude 
" not others. 11 It is certain that there is nothing in the rubric 
amounting to a prohibition of administering it to others : it 
may therefore have been Pearson's meaning that before the 
canon had fixed it, the minister would not violate the order 
of the Prayer Book, who should give the sacred elements to 
one who stood and bowed himself, though he did not kneel. 
This mode of argument however was interrupted by Bishop 
Morley, whose business it was, says Baxter, to offend the 
non-conformists; and the Bishop having given his judgment 
for the exclusive sense, there was no opportunity for further 

It is not for a moment to be supposed, that Peai'son would 
have shewn any indulgence to the sitters in the pews, to whom 
Tillotson was anxious to grant every accommodation?. In his 
Articles for the Primary Visitation of his Diocese, this point 
of inquiry was strictly attended to ; that " all who received 
" this sacred mystery, 11 should do it " with that outward 
" gesture of humility and reverence, as became them, meekly 
" kneeling upon their kneesV 1 But it is now in our power 
to refer to a still more decisive testimony from one of his 
Cambridge speeches, delivered not long after the Savoy Con 
ference, and before or near upon the time of the secession of 
Baxter and his eighteen hundred followers ; a time, at which 
evidently he had some fears lest their example should spread 
insubordination in the University'. 

At the Conference it is possible that Baxter may have 
misunderstood him, because he strictly confined himself to the 
logical rules of conducting a disputation, rules somewhat too 
rigid for the erratic genius of his opponent. Accordingly, 
after many attempts to remodel the syllogism, being closely 
pj-essed with the formal and material errors pointed out by 

* Birch's Life of Tillotson, p. 178. h See Appendix to this Memoir. 

* See Orat. ii. vol. i. p. 409, 410. 


Pearson and Gunning, Baxter took his papers home again, 
and was prepared with a new dissertation instead of a syllo 
gism the following morning. Gunning replied to this, and 
Baxter rejoined at the length of seven folio pages, not without 
a further paper from Gunning, who seems to have been un 
willing that the Presbyterian leader should occupy the whole 
time of the meetings. 

In the mean time, the opponents and respondents having 
changed places, that none of the space left for debate might 
be unemployed, the same argument was debated in another 
form. Of this an attested account was afterwards given by 
Gunning and Pearson to Bishop Morley, who published it in 
defence of himself in the following year, when he had silenced 
Baxter k . The account was also published, where it has been 
more generally read, in good Izaak Walton's Life of Sander 
son, with a little postscript of information which he had 
received from Pearson. Baxter himself has left us a more 
diffuse report in his Autobiography, but neither his state 
ment nor comment add any circumstance which is materially 
different. The account of Gunning and Pearson is as follows : 

" This proposition being brought by us, viz. That command which 
" commands an act in itself lawful, and no other act or circumstance 
" unlawful, is not sinful : 

' Mr. Baxter denied it for two reasons, which he gave in with 
" his own hand in writing thus : one is, Because that may be a 
" sin per accidens, which is not so by itself, and may be unlawfully 
" commanded, though that accident be not in the command. The 
" other is, that it may be commanded under an unjust penalty. 

" Again, this proposition being brought by us, That command 
" which commandeth an act in itself lawful, and no other act 
* whereby an unjust penalty is enjoined, nor any circumstance 
*' whence per accidens any sin is consequent, which the commander 
" ought to provide against, is not sinful : 

" Mr. Baxter denied it for this reason, given in with his own 
" hand in writing thus : Because the first act commanded may be 
" per accidens unlawful, and be commanded by an unjust penalty, 
" though no other act or circumstance commanded be such. 

k In his Letter touching Mr. Baxter. Lond. 1662. 4to. 


" Again this proposition being brought by us, That command, 
" which commandeth an act in itself lawful, and no other act whereby 
" any unjust penalty is enjoined, nor any circumstance, whence 
" directly or peraccidens any sin is consequent, which the com- 
" mander ought to provide against, hath in it all things requisite to 
" the lawfulness of a command, and particularly cannot be guilty 
" of commanding an act per accidens unlawful, nor of command- 
" ing an act under an unjust penalty : 

" Mr. Baxter denied it upon the same reasons. 


" Baxter's talent," says Collier, in reference to this passage, 
" lay in retiring to foreign distinctions, and misapplications 
" of the rules of logic. Whether this involving the argument 
" in mist was art, or infirmity, is hard to determine : however, 
" let the most charitable construction pass." It is a good 
judgment on the case: but meantime it is not surprising 
if Bishop Morley, a man of some spirit, but sincere and 
benevolent, charged Baxter with holding principles destructive 
of all authority, human and divine ; nor if Bp. Sanderson, 
whose mildness and patience are well attested, thought the 
genius of logic, to whom in his youth he had paid great 
honour, somewhat ill-used by treatment much more sophist 
ical than subtle. It seems also that Pearson himself, when 
he related to Izaak Walton the incident of which Baxter 
rather bitterly complains, did not feel quite so much respect 
for his opponent in the disputation, as Baxter professes 
towards Pearson : 

" The bishop of Chester," says Walton, " told me, that one 
" of the dissenters, whom I could, but forbear to name," no 
question, Baxter is meant, " appeared to Dr. Sanderson to be 
" so bold, so troublesome, so illogical in the dispute, as forced 
" patient Dr. Sanderson to say with an unusual earnestness, that 
" he had never met with a man of more pertinacious confidence, 
" and less abilities, in all his conversation." 

^On the contrary, it is somewhat remarkable that, of all 
the phalanx of episcopal divines, Pearson is the only one, 
of whom Baxter speaks with entire respect ; and his testi- 


mony would be very honourable to him, were it not for the 
groundless insinuations with which it is accompanied, that 
the equanimity which he commends was a proof of his in 
difference to the cause in which he was engaged : 

" Dr. Pierson and Dr. Gunning," says Baxter, " did all their 
" work, but with great difference in the manner. Dr. Pierson 
" was their true logician and disputant ; without whom, as far 
" as I could discern, we should have had nothing from them but 
" Dr. Gunning's passionate invectives, mixed with some argument- 
" ations. He disputed accurately, soberly, and calmly, being but 
" once in any passion, breeding in us a great respect for him, and 
" a persuasion that if he had been independent, he would have 
" been for peace, and that if all were in his power, it would have 
" gone well. He was the strength and honour of that cause, which 
" we doubted whether he heartily maintained." 

Baxter probably penned this before the appearance of the 
' Vindicise Ignatianse ;"* and perhaps it shews no more than 
a wish to persuade himself that his most learned opponent 
was one who desired more liberty than the Church allowed, 
a wish to grace his own cause as far as possible with such 
a name : but the surmise is contradicted by the whole tenor 
of Pearson's life, by the character of his friends, by all his 
writings, and not least by some of those which are now first 
made public 1 . 

In the Convocation which first met during this Conference, 
en the eighth of May, 1661, there were, as Pearson said of 
it, while it was in prospect, " divers particular concessions to 
" be made for the satisfaction of all sober minds ;" and it 
appears from the imperfect journals which remain of their 
meetings, that he took a prominent part in them. For some 

1 As a hint of this kind is never willing to have continued it after 
lost, James Pierce, in his Vind. the conference had closed, when 
of the Dissenters, p. 227, says, " Dr. Pearson had resolved he would 
" Pearson, as I have been informed, meddle no more in it. (Baxter's 
" used to lay the blame of the ill Life, p. 357.) But the laws of the 
" success of that conference upon conference, on which the issue main- 
" Bishop Gunning." Gunning, of ly depended, were not determined by 
all the rest, was most obliging to either Pearson or Gunning, but pro- 
Baxter; for he gave him as much bably by Sheldon or Clarendon, 
disputation as he desired, and was 


of the duties imposed on him, his excellent Latin style was 
likely to have pointed out his fitness ; as when he was chosen 
to present the prolocutor of the Lower House to the Upper 
House m , and afterwards, with Dr. John Earle, the Latin trans 
lator of the ' Eikon Basilike,' to superintend a version into 
Latin of the amended Book of Common Prayer". But, though 
something has been claimed for different distinguished names 
which are found among the members of this synod, there is 
very little evidence, beyond the public records, to shew what 
part of the amendments and additions was executed by indi 
vidual divines. Dr. D'Oyly, in his Life of Archbishop San- 
croft, has published an important extract made by that 
prelate from the Journal of the Lower House, which is now 
lost ; from which we learn that Pearson was one of eight 
members of that house who were employed in drawing up the 
service for the twenty-ninth of May, and one of six who were 
to prepare the Prayer for the High Court of Parliament ; and 
when they met again in the winter, he was one of three, to 
whom the revision of all the additions and amendments was 
committed, in order to its being received and subscribed to by 
the members of both houses ; which was done on the twentieth 
of December, 1661 P. Thus far we learn from the journals ; 
and the absence of all private memoirs is only a proof of the 
happy unanimity which now governed their proceedings. 

Pearson's name appears again in the journals of the Upper 
House in reference to a subject comparatively of minor im 
portance, but of some concern to the interests of learning, a 
proposal to prepare one general Latin and Greek grammar to 
be used in all the schools of England ; which proposal was 
occasionally under discussion in the sessions of 1663 and 1664. 
Pearson presented such a grammar to the Upper House on the 
fourth of May, 1664, when it was referred to a committee of 
seven bishops ; but from that time no further notice of it 

\ m He did this, as the Journal of n April 26, 1662. Wake, ibid. p. 

the Upper House records, " facunda 1 10. 

" et eloquent! oratione." Wake, Vol. i. p. 112, 113. 

App. p. 07. P Wake, ib. p. 93, 95. 


occurs, and after that date very little synodical business was 

Before we finally leave these public scenes, it is necessary 
briefly to advert to one fact respecting Pearson"^ opinions, 
which the present publication will establish. He certainly 
approved of uniformity; and he approved of enforcing uni 
formity by penalties. He speaks on this point very plainly, 
indeed it was no more than he had maintained in argument 
with Baxter, in one of his academical orations 1 ". He defends 
his view, like a learned student of Church history, by a refer 
ence to the laws and rescripts of Constantine, Theodosius, 
and other Christian emperors. No doubt therefore his opin 
ions on this question were like Hooker's, that " where both 
" swords may be had, what forbiddeth the Church to enjoy 
" the benefit of both s f ' We have most of us learnt to 
speak of the acts of the legislature of those days by which 
the sectaries were restrained, as bad equally in spirit and 
in the mode of their execution. But " away with those," 
says Pearson, " who try to excite odium against our laws, 
" laws, which, if they were executed with like faithful care 
" to the prudence and equity with which they were com- 
" posed, would leave no room either for complaint or fear 1 .' 1 

And, taking the question in a moral point of view, we may 
see some reasons why good and merciful men, watchful for the 
highest interests of the immortal soul, might have approved 
of laws, which reminded erring man of his responsibility for 
his persuasions and the principles he adopts, which bade 

1 See a notice of this fact, with a speaking of Sir Rich. Kennedy, one 

just and eloquent tribute to the of the barons of the Irish exche- 

learning of Pearson, in a Preface to quer : " He hath with no less care 

King Edward VI. 's Latin Grammar, ' than prudence opposed himself 

Lond. 1841, by Dr. Christopher ' against all the enemies of the 

Wordsworth, head master of Har- ' Church in these parts, and hath 

row school ; to whom the writer is ' infinitely discountenanced and 

indebted for some kind and valuable ( punished them ever according to 

communications on the subject of ' law, until his hands were tied by 

these volumes. ' orders procured sometimes from 

r Orat. v. vol. i. p. 427, sqq. ' the council table." Dated, "Port- 

8 Eccl. Pol. viii. iii. 5. ' more. May 25. 1664." Sheldon 

* Vol. i. p. 429. Jer. Taylor, in Papers, in the Bodl. Libr. 

an unpublished letter to Sheldon, 


Christians to question their motives for dividing the Church 
of God, and consider the innocency of the cause for which 
they were willing to bring privations and penalties on them 
selves. If we now acquiesce in the sound maxim of state, that 
what is not practicable is not desirable, we may still do justice 
to those who were slow to believe that the practicability of 
union was past. 

But it is time to return with Pearson to Cambridge. In 
June, 1661, Gunning having been appointed Regius Professor 
of Theology, he succeeded to the Margaret Professorship, 
resigning his stall at Salisbury, and his London living : and 
these two learned friends, as is pleasingly shewn by different 
passages in the orations already alluded to, continued for 
several years with great unanimity to discharge their con 
current duties. This appointment is of more importance in 
Pearson's life, as it was this which led to his composing 
the most considerable portion of those theological works, 
which are now first presented to the reader; a series of 
' Lectures on the Being and Attributes of God,' forming the 
first portion of a scholastic treatise on the chief heads of 
Christian theology. That it is the first portion of a longer 
work is apparent from allusions in it to further portions 
either written or intended to be written, and from the 
title which he prefixed, ' Summa Theologize ex Sententia 
* Doctoris in Ecclesia Anglicana tradita. 1 How far he had 
continued his design beyond this first portion, we have no 
remaining evidence : but it is surely of some value to have 
discovered only by this specimen how Pearson taught theo 
logy to those who were training up for the future service of 
the Church. 

These lectures were composed and delivered, as appears 
from internal evidence, shortly after his first appointment 
to the Margaret Professorship ; the first, in which he states 
his design and opens the plan of the rest, having been read 
immediately after his inaugural oration. The lectures on the 
\Acts of the Apostles, published in the Opera Posthuma by 
Dodwell, and left unfinished by their author, were the last 
series of his professorial lectures. It is plain that they were 


composed shortly before he was called away to his episcopal 
charge, and interrupted from that cause. It is therefore 
highly probable, that there were other lectures composed by 
him in the interval ; and nothing is so likely, as that the plan 
of this sum of theology was continued. The following portion 
might however to some extent have been nearly identical 
with the Exposition of the Creed ; and this may be some 
consolation to us under the loss. 

The ' Theological Determinations, 1 which occupy the next 
place in the present collection u , may be read as short frag 
ments of the same treatise ; as they are all drawn up in the 
same scholastic form, and embrace some important questions 
of doctrine and discipline, on which it will be a satisfaction to 
have Bp. Pearson's decisions so clearly recorded. The first 
contains an admirable argument on the apostolic ordinance of 
episcopacy, the dignity of which, as a perpetual distinct order 
in the Christian ministry, he vindicates alike from the errors 
which have had their rise in the papal and in the presbyterian 
consistory. " For nothing is more certain," says Pearson, " than 
" that all diminution of the rights of episcopacy had its som-ce 
" in the papal usurpation : and the pope of Rome appears to 
" me in no other light, than as an individual who claims to 
" himself all the authority given to bishops throughout the 
" whole world, and from the assumption of that authority 
" to himself, threatens the independence of Christian princes, 
*' states, and churches. Whatever else relating to ceremonies 
*' or opinions you may choose with the multitude to call 
" popish ) it is easy to shew that it prevails as much, where 
" there is no pope, or where all are the pope's enemies V 
He then shews how some of the schoolmen, considering the 
essence of the Christian priesthood to reside in the power of 
consecrating the holy eucharist, first taught the identity of 
orders in bishops and presbyters. 

It is perhaps worthy of remark, now that our ancient 
Anglo-Saxon Church memorials are more studied than they 
had been when Pearson wrote, that we find something like 

u Vol. i. p. 269, gqq. x P. 274. 


this doctrine in the Canons of JElfric and his Pastoral Epi 
stle, a full century and half before the age of the Master of 
the Sentences. " There is no more," says ^Elfric, " betwixt 
" a mass-priest and a bishop, but that a bishop is set to hood 
" priests, and bishop children, and hallow churches, and 
" administer God's laws; (the canons;) for it were too ma- 
" nifold, if every mass-priest did so ; but they have one hood, 
" (order,) though the other be greater y." And again, " Be- 
" loved, understand that both are of one order, the bishop 
" and the mass-priest ; that is, of the seventh church-order, 
" as holy books say :" whence he goes on to tell them of the 
same acts as before which are confined to bishops, for the 
same reason ; and to remind them that it becomes priests to 
be humbly subject to their bishops on account of that " elder- 
" ship" or higher rank which they hold z . He makes the 
episcopate therefore to be an office of dignity with distinct 
duties, but not a separate order of ministry. 

^Elfric's view is not of much importance ; for, whatever 
he thought, his opinion cannot weigh against the author 
ities of the first centuries. But it may perhaps be traced 
to the gradual change which took place in the Latin Church 
in the use of the equivocal term sacerdos, which was soon 
naturalized in the sacerd of the Anglo-Saxons, while they do 
not appear to have learnt to speak of the bishop as heah 
sacerd, or summus sacerdos, as the early Latin Fathers did a . 
The term itself, where it occurs absolutely in Cyprian and 
other early writers, is used, as the corresponding term tepevs 
is by Chrysostom, to denote the bishop. Where that or any 
cognate word is applied to presbyters, it is with a kind of 
reference to the bishop ; they were " cum episcopo sacerdotali 
" honore conjuncti V but their acts of ministry, as well as 
their orders, were as it were effluent from the bishop's sacred 
power ; as if he were properly the ministering priest, and they 
his deputed assistants. And it would seem that, when the 



'' Can. 17. Wilkins, p. 155. which Mr. Thorpe refers in his In- 
orpe, ii. 348. dex, has no bearing on this subject. 

Past. Epist. Thorpe, ii. 378. a Tertull. de Baptism, c. xvii. St. 

Wilkins, p. 167. The earlier Canon Jerome, adv. Lucif. c. 9. 
of king Edgar's time, . 50. to b St. Cyprian, Epist. Ixi. 


word began to be used with less restriction, something was 
done to keep old practice still in mind, by speaking of pres 
byters as priests indeed, but of another order, " sacerdotes 
" secundi ordinis c ." In the time of St. Gregory perhaps the 
distinction was almost forgotten ; for he uses the word 
indifferently of the two orders' 1 , and from him the Anglo- 
Saxons learnt it. In two works doubtfully ascribed to Alcuin, 
probably of the tenth or eleventh century, and other docu 
ments of ^Elfric^s time, we find presbyter and sacerdos had at 
length become synonymous e. 

Bp. Pearson seems to be of opinion that St. Jerome held 
there was originally but one order of priests, before the 
apostles appointed bishops f . It is not impossible that JElfric 
took it from St. Jerome, and that the " holy books" he refers 
to were St. Jerome's well known Commentary on the Epistle 
to Titus. It is however very remarkable that Alcuin, a some 
what better clerk than ^Elfric, who composed a commentary 
on this and other epistles of St. Paul, adding some expla 
nations of his own to the notes of St. Jerome which he 
selected, appears to have understood his author, precisely as 
Pearson interprets him S, to have spoken of what was done in 
apostolic times and by apostolic authority. He concludes with 
a sentence which very well sums up the question according to 
the decision of other good commentators : " Olim omnis pres- 
" byter episcopus recte dicebatur : at nunc omnis episcopus 
" presbyter potest dici, non omnis presbyter episcopus ; quia 
" ad unum omnis solicitude ecclesiarum, quasi ad patrem, dele- 
u gata est, qui quasi filios diligat et gubernet subjectos sibi, 
" non tribunitia potestate, sed pietate paterna ; iidemque, 
" quasi filii, singuli gradus in ecclesiis honorificent episcopos 
" suos h ." Bedels doctrine on this point is clear enough, that 

c See Sidon. Apollinaris, Epist. 491. Rituale Eccl. Dunelm. temp. 

IV. xi. and xxv; and Sirmond's Aldhuni Episc. p. 195. 

notes. Also Facund. Hermian. lib. f Vind. Ign. P. II. c. xiii. p. 185. 

xii. c. 3. So the Greeks sometimes s Vind. Ign. ib. p. 177. 

spoke of presbyters as devrepov 6p6- h Alcuini Opp. I. p. 652. ed. 

vov lepeis. Froben. Ibid. v. 6, 7. " Si quis 

d Pastoral, lib. ii. Epist. IV. v. " est sine crimine unius uxoris vir, 

vii. viii. " &c. Quod ait, unius uxoris vir, 

e Append. Opp. Alcuin. p. 435, " sic intelligere debemus, ut hono- 


the distinction of bishops and presbyters is of divine right ' ; 
which makes it more extraordinary, that his account of the 
regimen at lona should ever have been supposed, by Selden 
and others, to favour the Presbyterian scheme. 

Among the scholastic divines, who are accused by Pearson 
and others as the first who attempted to impair the honour of 
episcopacy, there was still a difference on this question. Soto, 
to whom a reference is made on this subject if the writer 
intended is Peter de Soto, who attended Cranmer in prison, 
and was made by queen Mary a divinity professor at Oxford, 
where, as one of his countrymen says, " he restored the scho- 
" lastic theology of St. Thomas, the solid bulwark against the 
" heretics k ," if this writer, and not Dominic Soto is meant, 
is one who very accurately lays down the doctrine, that " we 
" ought to hold it as a point of faith, that the episcopal order 
u and the order of presbyter were originally made distinct by 
" the institution of Christ himself." And he refers to his 
master Aquinas, very correctly, as holding the same doctrine ! . 
Even Salmeron, though his doctrine about the residence of 
bishops on their sees is base and corrupt enough, as might be 
expected from the part he took at Trent, yet affirms the 
difference of the two orders to be of divine right, and not 
merely human m . 

To the * Orations at the Cambridge Commencements,' 
some references have already been made. They are of in 
terest, as relating to matters and opinions of the time, and 
exhibiting Pearson's mind more in contact, than his other 
writings do, with what was passing round him. 

It remains only to speak of the Latin Sermons, or ' Con- 
' clones ad Clerum,"" which conclude the collections of Mr. 
Stones. They are on a variety of learned subjects, the 
authority of the early Church, the dignity of the Christian 

" rabile connubium habeat, qui in k Fernandez, Hist. Eccl. lib. iii. 

" episcopatu eligendus est ; non va- c. 30. 

>" ga libidine inquinatus altari Dei l De Instit. Sacerd. f. 251, 2. ed. 

v adsistere audeat." This is another Antv. 1566. Vid. Aquin. Secund. 

point in which the doctrine of Al- Secundae. Quaest. clxxxiv. art. 6. ad 

cuin's time was much sounder than primum. torn, xxiii. 293. ed. Ven. 
that of jElfric's. m Comment, in i Tim. iii. Opp. 

1 Comment, in S. Luc. x. i. torn. xv. Disput. xii. p. 512. 


priesthood, the progress of Christianity in apostolic times, the 
hostility of Gentile philosophy to its progress, and the testi 
monies of Jewish and Pagan writers to Christ and His 

The fourth of these Sermons is remarkable, as contro 
verting a remarkable work, the learned Joseph Mede's ' Apo- 
' stasy of the Latter Times, 1 a treatise, which appears to 
have set the current of much modern interpretation of the 
prophecies of the New Testament, and while it has found 
much popular acceptance, to have singularly escaped that 
critical examination, which many of its positions seem greatly 
to require. In particular, Mede^s interpretation of the text, 
on which his own treatise and this sermon is founded, 1 Tim. 
iv. 1, seems to have pleased by its ingenuity those who might 
have seen reason to question its soundness : for there are 
divines who have regarded this construction of the passage 
with favour, while they have disputed the application of it n . 
As the fallacy however lies primarily in the construction, it is 
interesting to find it thus exposed by a divine of equal learn 
ing and deeper judgment, in the age of its first announce 
ment, and from the pulpit of the University where it had its 

There is a more important and grave objection, which 
Pearson shews to be involved ; namely, how the view of 
these prophecies taken by Mede and his imitators can be 
maintained, without making, not only the modern Church of 
Rome, but the whole Church catholic apostate and idolatrous. 

Mede himself indeed appears to have had some suspicion that 
his theory might be open to this objection ; and he has taken 
some pains to avert it by a series of inconclusive arguments 
in his twenty-ninth discourse ; where he holds that there 
are times, when the Church is not visible, and in speaking 
of the seven thousand in Israel who had not bowed to Baal, 

n See the late Dr. Edw. Burton's latter he gives some just reasons 
Bampton Lectures, lect. v. p. 139, against following Mede, Bp. New- 
note y, and z. and note 60. p. 435, ton, and others, in referring such 
437. In the former place Dr. prophecies to Rome. 
Burton seems to accept Mede's ver- Works, p. 137, 8. ed. 1672. 
sion of i Tim. iv. I, 2. while in the 


as the only sincere part of " the Jewish Church" in AhaVs 
time, he seems to forget that the place of the Jewish Church 
was not then in Samaria, but in Judah and Jerusalem. 
2 Chron. xi. 13, 14. xiii. 9 11. There is no name more 
entitled to respect among those who have appeared as ex 
positors of these prophecies than Mede's : his writings bear 
the impression of his character as described by his friends, 
full of candid simplicity, patient inquiry, and modest worth : 
but this is a point, on which the vigorous mind of Bishop 
Horsley formed a judgment remarkably in accordance with 
Pearson's. " In Mode's scheme of interpretation/ 1 he says, 
" every thing depends on the numbers, and nothing is plausi- 
" ble but the supputation. And that plausibility is nothing 
" more than a delusive appearance produced by gratuitous 
" assumptions, by irregular arbitrary applications of the pro- 
" phetic images, not warranted by the usage of the prophetic 
" style, and in many instances dependent upon facts of doubt- 
" ful history, and, above all, upon that unwarrantable, mon- 
" strous supposition, that Christian Rome is Antichrist, and 
" all who have at any time opposed her, however wild and 
" fanatical in their opposition, saints 1 *. 11 

On the whole question the advice of Pearson's friend Hales 
was grave and judicious. He speaks indeed of the book of the 
Revelation only ; but his remarks apply equally to other 
prophetical portions of the New Testament. " That the 
" Church of Rome,' 1 he says, " hath great cause to suspect 
" herself, to fear lest she have a great part in the prophecies 
" of that book, I think the most partial will not deny. Yet 
" unto the expositors of it I will give this advice, that they 
" look well lest that befall them, which Thucydides observes 
" to befall the common sort of men ; who, though they have 
" good means to acquit themselves like men, yet, when they 
" think their best hopes fail them, comfort themselves with 
" dark prophecies. Many plain texts of scripture there are 
" of sufficient strength to overthrow the points maintained 
v by that Church against us. If we leave these, and ground 

P Essay on the Prophetical Pe- published by his son, the Dean of 
riods, by Samuel Horsley, L.L.D., Brichin, in the Brit. Mag. N. xxiv. 
late Lord Bishop of St. Asaph ; p. 738. 


" ourselves upon our private expositions of this book, we 
" shall justly seem to rest upon these prophecies in poverty 
" of better proof's : and though the prophecies in themselves 
" are most certain, yet our expositions of them must ne- 
" cessarily be mixed with much uncertainty, as being at the 
" best but unprobable conjectures of our own q ." 

These sermons appear to have been preached at Cam 
bridge at various times after Pearson's return to the uni 
versity; as Mr. Stones has prefixed to his copy a Latin 
prayer used by Pearson in the university pulpit, in which, 
following the directions of the canon, among other petitions 
he prays for Trinity College, and afterwards for Jesus, 
King's, and Queen's Colleges, of which he had been at 
different times a member. The prayer has also in it the 
name of George Villiers, duke of Buckingham, as chancellor 
of the university ; whence it would appear that some one 
or more of the sermons were preached towards the end of 
his presidency at Trinity, in 1670, or later, not long before 
his promotion to the episcopate. 

Their date therefore recalls our attention to the records of 
his life. In 1662, on the fourteenth of April, he was appoint 
ed successor to Ferae in the mastership of Trinity ; an ap 
pointment, for which he was probably selected by the discern 
ment of Clarendon, who was present in Cambridge when he 
delivered his inaugural oration as Lady Margaret's professor r . 
He held this honourable and important post for nearly eleven 
entire years. 

There is a remarkable letter preserved at Trinity in the 
college muniment room, written by John Paine, M. A., a gra 
duate of that society, who took his degrees after the Revolu 
tion, describing an interesting interview which the writer had 
enjoyed with an old Dr. Creighton, who was elected fellow 
under Wilkins, the year before the Restoration, and appears 
to have been continually resident while Pearson presided 5 . 

i Serm. on Abuses of hard Places He was son of Robert Creighton, 

of Scripture. bishop of Bath and Wells, who held 

r See vol. i. p. 398. the same professorship before Du- 

s Robert Creighton succeeded port. 
Barrow as Greek Professor in 1662. 


Paine describes the old man, who communicated to him all 
his recollections of Trinity, as then merry and well at the age 
of eighty-eight ; so that the letter, which is without date or 
name of the writer, was probably written not earlier than the 
year 1720. It has some reference to the long agitated dis 
putes between Bentley and the Seniors ; but it is not easy to 
decide, nor is it necessary for our purpose, whether the object 
of the writer was to procure evidence for or against Bentley. 
Creighton spoke of Wilkins with much respect; particularly 
relating a story which is confirmed to some extent by Evelyn 1 , 
that he diverted Cromwell from a design he once entertained 
of breaking up the universities. But his warmest encomium 
was reserved for the mention of the name of Pearson, "whom,' 1 
he said, " it was a disparagement to call Doctor, it should 
" rather be, the great Pearson." His abundant civility and 
condescension to the fellows, his abstinent and simple mode of 
living, and concession of what he might have claimed from the 
common stock, were all in turn recorded to his praise ; and 
the relater sometimes stopped in his narration to speak of his 
college residence as the happiest part of his life u . The entries 
in the Conclusion-book of the college, which is a register of 
the business transacted at the meetings of the Master and 
Seniors, are also such as seem to mark the benignant rule of 
Pearson ; as there are several notices of aid granted to poor 
incumbents, abatements to tenants under any casualty of the 
season, and a remission of part of the sentence passed on a 
refractory student, who had derived a moral lesson from a fit 
of sickness. It does not appear that any intestine division or 
disorder arose while he was Master; and there can be no 
doubt, that, while he was happy enough to serve the interests 
of learning without distraction, he was promoting in Cam 
bridge the good social principles, recommended with per 
suasive eloquence by Clarendon in one of his speeches, " in 

\ * Diary, 1656. Feb. 10. mory, or of Paine's report, appears 

u A portion of the letter will be doubtful ; as we have found no other 

found in the Appendix. It will be trace of his having been married. It 

observed that he speaks of Pearson seems more probable that the lady 

as having had a wife. Whether this may have been one of his sisters. 
was an error of the old man's me- 



" restoring the nation to its old good manners, its old good 
" humour, and its old good nature*." 

There is perhaps room to suspect, that he was sometimes 
more obliging than was quite consistent with the grave dig 
nity of his office, if we may judge from some very singular 
papers to which his name appears, together with that of 
several of the fellows, in the scarce collection of ' Letters and 
' Poems addressed to Margaret, Duchess of Newcastle, 1 a 
lady in whose accumulated praises the university muses were 
by no means niggardly. She was indeed a noble person, who 
both by birth and alliance commanded the fullest sympathies 
of the loyal party ; being a sister of the gallant Sir Charles 
Lucas, whose brilliant services to the king's cause were ter 
minated by a bloody death at Colchester, and wedded to 
William Cavendish, created marquis by Charles I, and by 
Charles II. duke of Newcastle, one of the most successful 
commanders under the royal standard, till Rupert's rashness 
ruined his valour at Marston Moor. But she claimed an 
equal share of consideration from the wits and philosophers, 
by her writings and the distinction which it is not difficult for 
a lady of high rank, and, if we may trust Sir Peter Lely, of 
striking personal presence, to confer. Her correspondence 
with Trinity College probably began in Wilkins's time, with 
whom she is said to have formed a philosophical acquaintance 
not long after the publication of his ' Discourse concerning 
' the Possibility of a Passage to the Moon.' "Where am I 
" to find a place to bait," she asked of the English Endymion, 
" if I try the journey to that planet ?" " Madam,"" said the 
philosopher, " of all the people in the world I least expecjted 
" that question from you, who have built so many castles in the 
" air, that you may lie every night in one of your ownY." The 
writer must leave it to other inquirers to decide whether this 
uncourteous reply gives a truer intimation of the character of 
the lady's performances, or those complimentary addresses 
drawn up by the younger wits of Trinity, to one of which 
Barrow, but to all of which Pearson was kind enough to 
append his name, in return for some presents of her books ; 

* Kennett, p. 257. v Noble's Memoirs of the Protectorate, ii. 291. 


where, among other honours, it was proposed to erect her 
statue with the inscription, " To Margaret the First, the 
*' princess of philosophers z ." 

There is however in the Conclusion-book a record of an 
other kind, shewing that this good nature was not such as to 
induce a forgetfulness of more important duty. It stands as 
follows : 

" July 4, 1664. Agreed by the Master and Seniors, that whereas 
" they have received a letter from his Majesty signifying his will and 
" pleasure that they should present Mr. Barton to the rectory of 
" Orwell, there be a petition drawn up to let his Majesty understand 
" that the rectory of Orwell was bestowed according to statute upon 
" Dr. Chamberlaine before the reception of his Majesty's letter. 


"Agreed by the Master and Seniors, that the petition under-- 
" written be sent up to his Majesty with convenient speed : 
" To the King's most excellent Majesty, 

" The humble petition of the Master and Senior Fellows of Tri 
nity college in Cambridge, 
" Sheweth, 

"That the rectory of Orwell, void by the death of Dr. Rowe*, 
" being in tbe gift of the said college, and tbey by the local statutes 
" being required to collate the same upon the senior doctor in di- 
" vinity who is fellow of the college, if he shall desire it, and either 
" hath no ecclesiastical promotion, or shall be ready to lay down 
" such if he have any, upon acceptance of this ; and your petitioners 
" in pursuance of the said statute conferred the same upon Dr. George 
" Chamberlaine* 3 , who by virtue of his seniority had a just title to 
" it, and is a person every way qualified for it, and who in the late 
" troublesome times suffered much, being ejected out of his fellow- 

2 " MARGARETS I M - E . PHILO- which they are contained, and for 

" SOPHORVM PRINCIPI." Letters, much more valuable information, to 

&c. p. 34. This is the one, to which the kindness of the Venerable Arch- 

the name of Barrow as well as Pear- deacon Todd. 

son's is attached; and it is dated a Cheney Rowe, D. D. ejected 

\" E Coll. SS. et Individual Trinita- from Orwell, Feb. 8, 1644, and af- 

" tis, 3 Non. Octobr. 1668." It is terwards lived tobe restored. Walker, 

not worth while to present any fur- ii. 160. Bp. Monk's Mem. of Du- 

ther specimen of these singular do- port in Mus. Grit. ii. 679. 

cuments. The writer is indebted for b D. D. by royal mandate of Feb. 

his knowledge of the rare volume in 13, 1661. Kennett, p. 380. 

6 2 


" ship for his loyalty, and restored thereto by your Majesty's happy 
" return ; since which grant of the college, and before the sealing 
" thereof, one Mr. Francis Barton hath obtained your Majesty's 
" letters to your petitioners, signifying your Majesty's will and plea- 
" sure that they should collate the same upon the said Mr. Barton, 
" who can neither have claim nor pretence to it before Dr. Cham- 
" berlaine, and who by reason of frequent distempers of mind is 
" rendered unfit for it : wherefore your petitioners humbly beg of 
" your Majesty that the grant they have made to the said Dr. Cham- 
" berlaine may be confirmed to him, it being done by the unanimous 
" consent of all concerned, and even the said Mr. Barton, convinced 
" of the justice of the act, joining in the said vote. 

" And they shall pray as in all duty bound," 

The case is curious, from its bearing a slight resemblance 
to the interference afterwards attempted by James II. with 
the elections to preferment made in the other university. But 
in the present instance it would almost seem like a practical 
jest attempted by Charles II., if he was at all aware of the 
infirmity of poor Barton, who is represented in other college 
records as one of those half-crazed persons, whose freaks, 
while they were not dangerous to himself, were in some degree 
amusing to those who witnessed them. The petition probably 
settled the question, as no further notice of the matter 

Cambridge was visited by the sickness, as it was called, or 
what is generally spoken of as the plague, in 1665 and at in 
tervals for two or three years afterwards. The students, on 
the first appearance of danger, were sent down to different 
stations in the country ; but Pearson remained at his post. 
During the chief portion of his presidency at Trinity we find 
him occasionally fulfilling offices of trust and aiding the public 
charges of the University ; as in 1667 he was appointed, with 
Fleetwood, provost of King's, afterwards bishop of Worcester, 
Sparrow the ritualist, master of Queen's, afterwards bishop of 
Exeter and Norwich, and Brady, master of Caius, one of the 
syndics for laying out the legacy of Tobias Rustat to the uni 
versity. This benefactor was yeoman of the robes to Charles 
II., and left a sum of ^1000, which remained in Pearson's 


charge till it was judiciously laid out in the purchase of land, 
December 1 4, 1 667, from which a revenue of %QQ a year is 
now secured to the public library . Towards the rebuilding 
of St. Paul's, after the fire in 1666, Pearson contributed %50, 
being the amount of half his yearly income as master of 
Trinity d . 

A man of Pearson's catholic spirit could not be without 
some aspirations for renewed intercourse with other branches 
of the Church beyond our own shores. Of this a proof is 
given in the charge which Dr. John Covel relates himself to 
have received from him, as well as from Gunning and San- 
croft, to inquire into the doctrine of the Greek Church, while 
lie resided in the east, particularly on the point of transub- 

Not long after the institution of the Royal Society, Pearson 
became one of its members, being admitted a fellow in 1667; 
but he seems to have shared little in its proceedings. The 
jealousy of this foundation, which was fety by some members 
of the two universities, he did not feel f ; and the event has 
proved that there was little ground for such jealousy. 

In the course of the year last mentioned, May 7, 1667, he 
was called upon to pay a public tribute of respect to the 
memory of his friend Bishop Wrenn ; who died in a good old 
age, on the 24th of April, after having refused higher ad 
vancement, and having conferred many public benefactions on 
the Church and university ; and was honoured with a distin 
guished funeral, when his remains were laid in the graceful 
chapel of Pembroke Hall, which his nephew Sir Christopher 
had erected at" his expense from the ground. The oration 
pronounced by Pearson on this occasion was worthy of the 
deceased and of himself; comprising in a brief and eloquent 
eulogy the most remarkable incidents in the prelate's che 
quered life. It seems a subject of regret that no Cambridge 
scholar has been found to give the Church a more ample and 

\ c Baker's MSS. vol. xxv. p. 248, pendix. 

252. For several particulars relating e Pref. to Covel's work on the 

to Pearson's time at Cambridge, the Greek Church, 

writer is much indebted to the arch- f Orat. V. vol. i. p. 426. Pearson 

deacon of Bristol, and to Edmund was elected a member in 1666, and 

Venables, esq. of Pembroke Hall. admitted fellow in the following year. 

d See Paine's letter in the Ap- Birch's Hist. ii. 150. Cole's MS. 


exact memoir, than is to be seen in the ' Parentalia," of this 
remarkable man, who fills nearly the same space in the annals 
of one university, which Laud fills in the other. The present 
writer has prefixed a short notice in English to Pearson's 
Funeral Oration; and perhaps the reader will not be dis 
pleased to read the following Latin letter of Bishop Wrenn's 
to Gerard John Vossius, which, while it does honour to his 
private feelings as a friend, contains a striking passage ex 
pressing his foresight of the impending dangers from the 
enemies of discipline and social order ; 

" Clarissime Vir, 

" Fato cessisse filium tuum apud Indos ex tuis ipsius literis intel- 
" ligo, quin et filiolam quoque suavissimam non ita pridem amisisse 
" te nunciat D. Sictorg, qui illas tradidit. Equidem magno affectus 
" sum moerore ex utriusque jacturse nuncio : Deumque Opt. Max. 
" pronus veneror, resarcire tibi hoc damnum ut velit in liberis super- 
" stitibus, eosque pariter et parentem incolumes in multos annos 
" conservare, omnibusque suis beneficiis porro cumulare. Quod no- 
" bis Ecclesiaeque nostrse Britannicse bene voveas, id quidem pie 
" facis., atque ut te, id est, virum probum cordatumque, decet. Nos 
" aliquot quod attinet, quos ego te in literis designasse intelligo, 
'' dicimus, cum Psalmista, Ex Uno Salutem. Sortes nostrse in ma- 
" nibus Domini, in quo confidimus quod non relinquet virgam pecca- 
" torum super sortem suam ; ut idem alibi. Nostrum interea est 
" T(5 KOVOVI (TToi^eiv quantum possumus, quicquid ringantur ot ara*- 
fl Towns, adeoque <rvv 6e<5 animas nostras liberare, caetera ipsi Deo 
" permittere. Edente te, quod mones, de Gentium Theologia et 
" Christiana Physiologia, ego nulla non die succlamo, Feliciter. 
" Plurimum enim aveo videre. Ab intempestivis autem otiis, ita 
" enim fere sunt affluentium molestise, opto tibi plus otii, quo tibi 
" Musisque magis vaces, atque ex voto. Quod ne aliter sit per me, 
" desino has literas, votisque apud Deum quse tibi velim csetera 
" transigo. j n rem omnem tuam paratissimus, 

" MA : ELIEN : h 

" Ex ^dibus meis Londini in Vico Holburn, 
<' 1638. in Fest. S. Andr. Stylo Angl." 

& Probably Johann Sictor, a Bo- h From a copy taken by Baker 

hemian scholar, who seems to have from Wrenn's autograph, in Har- 

found refuge in England from the leian Libr. 7031. This letter is not 

distresses of the Palatinate. Wood's included in Ger. Joh. Vossii Epistt, 

Athen, Ox. iii. 335. Lond. 1690. 


The latest remarkable entry in the college Conclusion-book 
under the mastership of Pearson, is one of Dec. 21, 1671, by 
which it is agreed by the master and seniors, that Dr. Barrow 
be chosen college preacher. It is probable that a good part 
of those perfect theological discourses, which are said to have 
occupied him from an hour and half to three hours in the 
delivery', were preached in the college chapel, either while 
Pearson was master, or after he had succeeded him there. 
If any should feel surprise that such an office was not earlier 
offered to Barrow's acceptance under Pearson's administra 
tion, it may be remembered that Barrow was for the two first 
years after the Restoration engaged with the professorship of 
Greek, and afterwards for some years longer with the newly 
founded Lucasian professorship of mathematics. It was not 
till this last appointment had been resigned, that he began to 
devote his whole attention to theology. 

It remains to close our notice of this important portion of 
Pearson's life with a short account of his contributions to 
literature and the Church during his stay at Trinity. 

In 1664 there appeared in London a folio edition of Dio 
genes Laertius, with notes of other learned men, and some 
then first published by Giles Menage, at whose request it 
seems that Pearson arranged for its publication in England. 
The work was handsomely got up, but is said to have been 
incorrectly printed ; which gave occasion to Menage's pub 
lishing another edition in Holland a few years afterwards. 
Pearson was of course too much and too well occupied at 
Cambridge to correct the London press k ; but, to do the 
French scholar as much honour as he could, he wrote a short 
preface and dedication of the work to king Charles II. In 
this dedication having called Menage " ingens Ecclesise Galli- 
" canae ornamentum," he gave an occasion to M. Baillet, a 
rival critic, to exhibit his powers of raillery at Menage's ex 
pense. " II y a apparence," said Baillet, " que ce prelat pro- 
\ *' testant a eu egard a son benefice, par ce que c'est Tendroit 
" par ou M. Menage a rapport a TEglise Gallicane.' 1 '' It would 

1 See the amusing account of k See his own words to Menage, 
Barrow's preaching in Dr. Walter vol. ii. p. 606. 
Pope's Life of Bp. Ward. 


seem then that it is a French fashion to speak of laymen, as 
some do with us, as not belonging to the Church. Menage re 
plied so as to shew that he was not out of humour with Pearson, 
whom he calls more than once " un grand eveque d'Angleterre, 
" et le plus savant des Anglois 1 ." 

In 1665 he prefixed a beautiful critical essay to a Cam 
bridge edition of the Septuagint, which is chiefly a defence of 
the old translators against some of the censures of St. Jerome. 
This preface was reprinted by Grabe with his Septuagint ; 
but it is scarcely known so well as it deserves among biblical 

But the great work, which was now the employment of his 
learned leisure, at length appeared in the last year of his 
residence at Cambridge. The 'Vindicise Epistolarum S. 
'Ignatii' was published in 1672, dedicated to the primate 
Sheldon, as by his station qualified to entertain the cause, 
with a just tribute to the memory of Hammond and Ussher, 
who had well maintained the same argument at an earlier 
stage. The Introductory Discourse, divided into six short 
chapters, furnishes an account of the rise, progress, and state 
of the controversy up to the time at which he wrote, the 
different editions both of the interpolated and spurious Epi 
stles, and the doubts and perplexities of critics, before Ussher 
in 1644 discovered the existence of two English copies of the 
shorter Epistles in the old Latin version, and Isaac Vossius 
in 1646 followed up his discovery by publishing the Greek 
text from the Florentine manuscript, which so remarkably 
agreed with it. This event had changed the aspect of the 
dispute. Andrew Rivet, a respected name for learning among 
the Dutch Protestants, and the eminent Jesuit critic, Peta- 
vius, at once recognized the genuine ancient in the Ignatius 
of Vossius and Ussher. Salmasius and David Blondel stood 
on their old ground ; but with this difference, that while 
Salmasius allowed the supposed impostor to have written the 

1 Cole's MS., who refers to the some point, that Pearson's writings 

" Jugemens des Savans," tome ii. " luy ont acquis une merveilleuse 

p. ii. 520, and to " Anti-Baillet," " reputation, malgre les Puritains de 

published by Menage in 1690, vol. i. " son pays et du notre." 
p. 72. Baillet himself remarks, with 


Epistles under the reign of the Antonines, Blondel assigned 
him a date after the death of Clement of Alexandria, about 
the beginning of the third century. These critics were 
answered briefly by Ussher, and more fully by Hammond ; 
and a short pause was made in the controversy, till Daille in 
1666 published his treatise ' De Scriptis, quse sub nominibus 
' Dionysii Areopagitae et Ignatii circumferuntur,' 1 in which he 
undertook to prove, that, though the shorter Epistles and the 
longer were the work of different hands, neither were written 
by Ignatius. 

The great celebrity, which the name of this remarkable 
man had attained both in England and on the continent, his 
diligence in theological research, his shrewdness of remark 
and pointed way of exposing and exaggerating fallacies, his 
success in argument with Baronius and Perron and other 
champions on the Eoman side, and on the other hand his 
freedom from the extreme Genevan doctrines of the preceding 
age, which had brought him into disputes with Des Marets 
and other zealous contra-remonstrants, all combined to 
make his appearance in the controversy an important incident 
to both parties. Besides which, he was now a veteran in the 
service of literature, having entered on his seventy- second 
year when he made his formal assault on the remains of 
Ignatius ; though he had before expressed his doubts in his 
early work on the Use of the Fathers, and in his essay 
' De Jejuniis et Quadragesima,' had declared his sentiments 
to be unaltered by Ussher\s discovery. It was now nearly 
forty years since he had written that first and most famous of 
his treatises, ' De 1'Emploi des Peres,' a treatise, which, 
with all its faults, was too bold and striking not to have had 
a powerful effect on some of the most inquiring spirits of the 
time. Its actual influence in England may have been over- 
rated, but was not inconsiderable" 1 . No doubt it was still 

m Warburton, in his Pref. to Ju- But it probably made a stronger im- 
\lian, mis-states this effect in the pression on Falkland and Chilling- 
case of Jeremy Taylor ; whose worth ; who both died at too early 
words in the Liberty of Prophesying an age for us to judge whether the 
rather express a disapproval of the impression would have been per- 
destructive character of Daille's manent. 
work. (Vol. viii. p. 84. ed. Heber.) 


remembered and admired. When Daille therefore came 
forward in his old age with this elaborate attempt to disprove 
the genuineness of all that bore the name of the apostolic 
martyr, it was a strong proof that he was an earnest dis 
believer in these writings, and a plain challenge to all who 
saw cause to trust their authenticity, to be bold in their 

Daille's view differed materially from that of Blondel and 
Salmasius. He saw the improbability or inutility of supposing 
the impostor to have been of so primitive a date as the middle 
of the second or beginning of the third century. Forgeries 
are usually the work of an age of literary ease and leisure, 
and do not so easily spring up in the midst of persecution. 
And if the writer had been so ancient, under whatever name, 
his evidence would have been of some weight in reference to 
the doctrines and practices of his own period. He therefore 
resolved to assign him a date near the time of Constantine, 
to assert that Eusebius was first taken in by the imposition, 
and that his error was followed by St. Athanasius and all sub 
sequent writers. There was however a serious difficulty in 
the way of this hypothesis, since it had been commonly sup 
posed that St. Polycarp and St. Irenaeus had referred to 
these Epistles, and, besides other testimonies less express, 
there were two treatises of Origen, which quoted two sen 
tences from the Epistles to the Ephesians and Romans se 
verally, as they were yet extant. Hence it became necessary 
to extend the license of scepticism, to suspect the Epistle of 
Polycarp of a partial interpolation, to question whether Ire- 
naeus did not speak of some traditional saying of Ignatius 
rather than of his writings, and to throw doubts on the 
genuineness of those works of Origen, in which the words of 
the Epistles were contained. Such was the venturous theory, 
by which it was attempted to set aside the external evidence 
for these primitive records ; to whose genuineness, as Pearson 
proved by a long array of authorities, there was an unbroken 
line of witnesses in every age, from the contemporaries of 
Ignatius to the fifteenth century. 

As to the internal evidence, it was the plan of Daille to 


heap together objections against the interpolated and spurious 
Epistles with those that concerned the genuine ; calculating 
probably, that a greater impression would be made on the 
reader, who was not always likely to ask whether the critical 
flail was employed upon the chaff or upon the pure grain, and 
that it would give more trouble to an answerer to be obliged 
to use the winnowing fan. His arguments were directed 
chiefly to four distinct points : first, to prove that there were 
allusions to facts or persons of later date than Ignatius : 
secondly, that the doctrine of certain passages, especially in 
the Epistle to the Romans, was unsound and unfit to be 
ascribed to the apostolic martyr; thirdly, that there were 
indications of a subsequent age in the style and phraseology : 
fourthly, that which has probably been at the root of all 
critical suspicions on this subject, that there was much too 
distinct an enumeration of the three holy orders of the 
Ohristian ministry for a writer so immediately following the 
Apostles n . 

Against both these classes of objection the body of Pear 
son's work was now directed. It was divided into two parts 
of nearly equal length, the first embracing the defence of the 
external, the latter of the internal evidence. Not only the 
principal arguments of Daille, as they directly affect Ignatius, 
but many discursive critical inquiries illustrating the main 
question, of the greatest interest to the student of Christian 
antiquity, are discussed in either portion of the Vindiciae ; and 
few have risen from the perusal without a conviction, that 
the learned vindicator, after a most patient sifting of sepa 
rate objections, has left his opponent without one position 
which is any longer defensible. 

Indeed the main difficulty had been in a great degree 

n Dr. Aug. Neander, speaking of " was prejudiced in favour of the 

the Epistle of St. Clement of Rome, " hierarchy." Church Hist. vol. i. 

c. 40, where the names of Chief p. 199. ed. Rose. It is lamentable 

Priest, Priest, and Levite, are ap- to find a man of learning, and gene- 

\ plied to the three orders in the rally of candour, recurring to such 

Christian Church, thinks it enough a shift : but we see that to minds so 

to observe, that " certainly this Let- pre-engaged all mention of episco- 

" ter, as well as those of Ignatius, pacy in an apostolic writer is a proof 

" though in a less degree, has been of interpolation. 
" interpolated by some one who 


removed, when the text of the shorter Epistles was recovered. 
The previous doubts had chiefly arisen from the want of a 
test to distinguish between what had the appearance of inter 
polation and the true antiquity ; for that there were portions 
from the very hand of St. Ignatius, the general assent of 
candid critics had allowed. It was no unusual or unpre 
cedented case, that a later writer should have undertaken to 
accommodate the style of an ancient author to his own time, 
to paraphrase what seemed to him brief and obscure, and 
otherwise to enlarge and adapt the old record to his own 
purposes. But there was this peculiarity about the inter 
polator of Ignatius, that no principle could be traced in his 
alterations, no design was avowed, none appeared to be 
followed ; it was nothing but a sophistical display of his 
powers of amplification, or some poor conceit that he could 
improve upon the matter and form of the original . But 
when a copy was found closely agreeing with the extracts fur 
nished by Eusebius, Theodoret, and other Greek Fathers, 
with whom the interpolator's portions were at plain variance, 
the fact itself was sufficient to decide the question. There 
have indeed been a few persons before and since Pearson 
wrote, who singularly enough have shewn an inclination to 
defend the integrity of the interpolated Epistles ; such as the 
leanied ritualist, Morinus, and our countryman, the wrong- 
headed Whiston ; and it is not much to the credit of Mosheim 
that, after saying what he can to perplex the question, he 
ends by leaning to the same side p . But the common sen 
tence of all good critics since the appearance of the Vindicise, 
is well expressed by a late worthy Oxford scholar, whose 
later performances did not equal his earlier promise : " The 
" encomium which Pearson has given to Eusebius may with 
" the utmost propriety be applied to himself : Ego Eusebium 
" tanta diligentia tantoque judicio in examinandis Chris- 
" tianorum primsevse antiquitatis scriptis, fuisse contendo, ut 
" nemo unquam de ejus fide, aut de scriptis, quse ille pro 
" indubitatis habuerit, postea dubitaverit q ." 

See Pearson's own estimate of I. . 52. 

him, Vind. Ign. P. II. c. iii. p. 27. 1 Kett's Bampton Lectures. Note 

P De Rebus ante Constantinum. on p. 204. 


The veteran assailant of the Ignatian Epistles did not live 
to witness this ruin of his cause. He is said to have died in 
April 1670, about two years before Pearson published his 
Vindication ; so that the work cannot be said, according to 
the usual mode of speaking, to have killed Daille, whatever 
mortal harm it caused to his surviving reputation. It may 
be doubted whether Pearson had heard of his death ; for he 
gives no intimation of it. The two critics were not ill- 
matched ; and each took the part for which his peculiar talent 
best qualified him, the one to prefer a vigorous impeachment, 
the other to defend an honest cause, or party unjustly ac 
cused. There was however a moral dignity in Pearson, which 
we miss in Daille. His object in too many of his writings 
appeared to be too merely destructive ; his method was too 
often to accumulate objections, without considering how far 
they were consistent with each other. His famous treatise 
De L'Emploi des Peres, is also full of that ironical satire, 
which leaves the reader in doubt, and sometimes saves a 
writer the trouble of asking himself, whether what is said is 
urged in jest or in earnest : as when he argues that the 
language of the ancient teachers of the Church was used 
to disguise their real meaning r . The last part of his con 
cluding chapter accordingly comes in like the confession of a 
man who wishes to atone for ill-timed sport with an earnest 
disavowal of having intended any real mischief, for he there 
allows nearly as much importance to the testimony of the 
Fathers, as a sound theologian would claim s . But the judg 
ment of posterity has no doubt correctly estimated his in 
tention, as to be learnt from the body of his work, rather 
than the postscript. Pearson is sometimes obliged to com 
plain of a similar want of seriousness or good faith in his 
assault on Ignatius ; but this never prevents him from sifting 
every assertion of his opponent to the bran, and meeting 
raillery with grave argument. It is a controversy, in which 
we are constantly reminded of the difference between wit and 
wisdom, the great man and the clever. 

Of such a work as the Vindication of Ignatius it is scarcely 

r Part I. c. vi. 8 Part II. c. vi. p. 356, 357. ed. Mettayer. 1681. 

Ixxviii MEMOIR OF 

decorous to select parts to recommend for a separate perusal. 
But there are portions which well deserve notice independ 
ently of the immediate subject of controversy. Besides those 
two admirable chapters, which form a complete store-house of 
evidences for the primitive episcopal regimen, (Part I. c. xi, 
II. c. xiii.) that which asserts the genuineness of the im 
pugned treatises of Origen, and that which investigates the 
age of the Pseudo-Dionysius, are each stored with the most 
instructive criticism. (Part I. c. vii. and x.) In the second 
division of the work, which embraces the internal argument, 
it is impossible not to admire the patient research which has 
furnished four assertions in answer to one objection, on a 
subject indeed of particular obscurity, the age of the heresiarch 
Valentine. (Part II. c. iii. vii.) Any one of these assertions 
is by itself sufficient for the purpose; but all are in turn 
submitted to proof. If there is any one of them to which the 
reader may hesitate to give his assent, it is perhaps the last, 
that Valentine might have been known to Ignatius. It may 
not be easy to prove the negative ; and the order in which the 
name of Valentine occurs in ancient lists of heretics makes it 
appear that his date was very early, and his heresy earlier 
than Marcion's l . But there seems a difficulty in admitting 
the interpretation which is proposed of a partially corrupt 
passage in Clement of Alexandria, as Tertullian, in a place 
which in this single instance Pearson may have overlooked, 
agrees with Clement in speaking of Valentine as a disciple of 
Marcion u . Most convincing are the arguments which follow 
written in a strain of higher mood, where a defence is made of 
the truth and moral propriety of the Epistles. It is only 
necessary to mention the magnanimous refutation of the cold 
cavils taken against the Epistle to the Romans: (c. ix.) a 
subject, on which no considerate reader will deny that it was 
difficult to speak convincingly and well, but which Pearson 
has handled in such a way, as entirely to take away the 
ground, which was attempted afterwards to be occupied by 

' See, besides the passage in the u Tertullian de Carne Christi, c. i. 
Vindicise, Dissert. II. De Succ. Clem. Alex. Strom. VII. c. xvii. . 
Rom. Episc. c. viii. 2, 3. 106, 107. 


Barbeyrac and other unhappy minor critics, who could not 
understand what they called " the outrageous zeal for martyr- 
" dom" displayed by the primitive Church. 

In an Address to the Header written while the work was 
at the press, Pearson notices an absurd interpretation of a 
passage in the Epistle to the Magnesians, which had just 
appeared as a thesis proposed for a disputation at the univer 
sity of Saumur in France by the learned Lud. Capellus ; and 
after thoroughly refuting it, he congratulates the reader on 
the publication of the excellent edition of the apostolic Fa 
thers by Cotelerius, which at the same time was just come to 
his hands. From hence he takes occasion to pay a well- 
deserved compliment to the labours of many eminent scholars 
of the Gallican Church, such as Sirmond, Petavius, De Marca, 
Launoi, Valesius, and Huet, who had done so much to ascer 
tain the true memorials of ecclesiastical antiquity by applying 
just principles of criticism in their task of research : and 
he augurs well for the hopes of less partial views and a more 
equitable conduct of Church controversy, when different sides 
can so far agree in what they should reject, and what they 
should receive. 

Of his own defence of Ignatius he then also augurs hope 
fully, and with a well-founded confidence anticipates the sen 
tence of approval, which it did not fail to receive. For never 
surely was there a literary argument, which more effectually set 
tled the question, and turned the scale with a down weight, than 
this consummate treatise. Whatever attempts have since been 
made by Casimir Oudin, Basnage, and other inconsiderable 
names among foreign Protestants, to revive the dispute, the cri 
tical world has scarcely deemed them worthy of notice ; and for 
this good reason, that they have found no other way of main 
taining a baffled cause, than that of re-asserting the objections 
of Daille, without either the freshness or the ingenuity of the 
first inventor, or else of taking up those, which even he, though 
\well aware of their nature, did not consider serviceable. It 
can scarcely indeed be expected, that there should not remain 
a reluctance to acknowledge the field to be lost, on the part 
of those communities which have not preserved the apostolic 
order; but it is certain that, since the publication of this mas- 


terly essay, the controversy has for the most part shifted its 
ground, and those who are content to remain under a defective 
priesthood and government, have held that the question of 
episcopacy or presbytery is an unessential and ritual question ; 
as Le Clerc did, while yet he professed to believe that Pearson 
had ended all the war about the genuineness of these epistles, 
and gained a decided and perpetual victory" 1 . 

As far as regarded the controversy in England, it certainly 
altered the position of the party, which had from the time of 
the troubles at Frankfort asserted the divine right of the 
Geneva discipline. " The Vindication of St. Ignatius, 11 said 
Thomas Long, " hath struck Mr. Baxter's and others 1 dis- 
" courses against episcopacy to the very heart, so that none 
" need to strike again". 11 The old oracles of non-conformity 
were no longer regarded as inspired ; there was no longer any 
trust reposed in them : the memory of Blondel, and Daille, 
though they were men such as that cause has scarcely nou 
rished since, survives chiefly in the refutation given them by 

The most eminent scholars of the Gallic and other churches 
in communion with Rome have done justice to the character of 
this admirable piece of theological criticism. In his own coun 
try, from the time of Bull, who bestowed a little of his notice 
upon the cavillers who then appeared , it has been ever re 
garded as one of the best public bulwarks of our ecclesiastical 
state, and it will remain to all time, as long as sacred learning 
is needful for us, closely linked with the name of the holy 
martyr, whose relics it defends. 

Early in the year following this publication, Pearson was 
raised to the episcopate. Archbishop Sterne^ commission for 
his consecration, dated the 18th of January, 1672, 3, was di 
rected to Sheldon and five other bishops of the southern pro 
vince, and gave them license to ordain him bishop in any 
church, chapel, or consecrated placeP. In pursuance of this 
commission he was consecrated with Dr. Peter Mews, an Ox 
ford man, who was at the same time appointed bishop of Bath 
and Wells, in the archiepiscopal chapel at Lambeth on Quin- 

m Ars Critica, p. iii. sect. ii. c. 6. Defens. Fid. Nicaen. Hi. 1. 10. 
n Review of Baxter's Life, p. 117. P Reg. Sterne, York, p. 125. 


quagesima Sunday, Feb. 9, the bishops who assisted at the 
two consecrations being Henchman, of London ; Dolben, of 
Rochester; Sparrow, of Exeter; Isaac Barrow, of St. Asaph, 
uncle of the more eminent successor of Pearson at Trinity ; 
Gunning, then bishop of Chichester, afterwards of Ely ; Na- 
thanael Lord Crew, of Oxford ; and John Prichard, who had 
three months before been made bishop of Gloucester. 

It is probable that the fall of Clarendon, and the bad in 
fluence of the Cabal ministry, had combined to delay a prefer 
ment, which was so due to his eminent character. By his 
treatment of Clarendon the king had greatly alienated the 
affections of the bishops and loyal clergy ; and Sheldon, by 
his honest expostulations, had lost all confidence at court. 
To make up for this loss of strength to the new government, 
it was the object of Buckingham to declare himself a patron of 
liberty of conscience, and hold out hopes to the non-conformists, 
which their own distrust of the quarter from which they pro 
ceeded perhaps more tended to defeat, than the minister's 
notorious levity in all his undertakings. The appointments 
during this strange ministry mark the struggle maintained by 
Sheldon and his friends, and the public sympathy of the 
Church, against the dominant corruption. Among many un 
worthy recipients of preferment, the demands of Sheldon 
were still able to secure the promotion of Sparrow, Gun 
ning, and Pearson q. But there was now another subject of 
great public anxiety. The danger to the Church from both 
sides was increased by the Duke of York's having lately de 
clared himself a convert to the Church of Rome. It was in 
1672 that he ceased to communicate with the English Church r ; 
and the public alarm began to exasperate the counsels of the 
nation into those measures, which were not checked but with 
the life-blood of innocent men. 

i See some remarks on the state note on Burnet, vol. i. p. 321. See 

of Church patronage at this juncture Pearson's own letter in the Appen- 

Jby a writer who has well investigat- dix. 

ed the subject in the Brit. Mag. r So says Bp. Russell, Encycl. 

June, 1839, p. 631. His conjecture Metr. c. cxxi. But Evelyn speaks of 

as to the author of Pearson's pro- him as attending the chapel at 

motion is however placed beyond a Whitehall, but not receiving the 

doubt by the venerable Dr. Routh's communion, on Easter-day, 1673. 



As a councillor of state at such a period, Pearson appears to 
have taken no public part. When the bench of bishops united 
to oppose the Exclusion Bill of 1680, we do not find Bishop 
Pearson among the rest 5 . But having no sympathy with 
either court or country party, and moderate in his own wishes, 
it would seem that from the time of his promotion he was not 
much in London. Shortly after his consecration we find him 
once noted in Evelyn's Journal as preaching at Whitehall ; 
but no more than once : 

1673. " March 16. Dr. Pearson, bishop of Chester, preached on 
" Hebrews ix. 14; a most incomparable sermon from one of the 
" most learned divines of our nation." 

Alas ! that the sermon containing Pearson's deep thoughts 
on such a text is not preserved. Was it in that same volume 
of manuscript in octavo, from which Mr. Stones copied the 
last of the six Latin sermons * ? There follows immediately, 

" I dined at my lord Arlington's, with the duke and duchess 
" of Monmouth : she is one of the wisest and craftiest of her sex, 
" and has much wit. Here was also the learned Isaac Vossius." 

It is not expressly said, but it seems probable that Pearson 
was one of this party ; otherwise it does not appear why Isaac 
Vossius should have been there, unless he had been invited to 
meet his fellow-labourer in the cause of St. Ignatius. It is 
well known that he was now naturalized in England, and was 
residing at Windsor, where he held one of the canonries of 
St. George's chapel. One may suppose that Arlington wore 
one of his most "grave looks" in such society. For the other 
two, a more tragical recollection accompanies the mention of 
their names. 

In the same year Pearson preached the Sermon on the fifth 
of November, which is the third and last of his English ser 
mons, of which the writer has been able to discover any copy. 
It contains a good scriptural argument for the appointment of 
such commemorations of public deliverances ; and in the latter 

8 His absence was probably owing Pearson would never have consent- 
to bodily infirmity, as will be seen ed to set aside the next heir of an 
hereafter. Dr. Routh on Burnet, hereditary monarchy, 
vol. ii. p. 253, justly concludes that * See vol. ii. p. 69. 


part a fine clear refutation of the Romish doctrine about the 
secresy of confession, by means of which the Jesuits, and par 
ticularly the writer known by the name of Eudaemon- Joannes, 
tried to exculpate Garnet from the charge under which he 
suffered. The close of this sermon, expressed with the elo 
quence of a man, with whom loyalty is not a passion but a 
principle, sufficiently intimates his sense of the dangers from 
the two factions which were then striving for the mastery. 

Though we have only these three sermons in his native 
tongue, and many others of unquestionable value appear to 
have been lost, it is so far satisfactory, that the reader will now 
have before him specimens of Pearson's pulpit ministrations at 
each of the most distinct periods of his life ; the University 
sermon of his youth ; the tribute to the memory of his loyal 
patron, under the Usurpation ; the Latin sermons, when he 
was master of Trinity ; and this last, when he had been pro 
moted to the episcopate. For the loss of the rest there is some 
compensation in the Exposition of the Creed, and some little 
additional compensation in the Theological Remains now re 
covered from oblivion. 

We find from Evelyn, that Pearson was again in London in 
the following spring, when he sets down his having dined at 
Knightsbridge on the 25th of March, 1674, with " his old 
" friends" the bishops of Salisbury, Chester, and Lincoln. 
The bishop of Salisbury was now Dr. Seth Ward ; the prelate 
who presided over Lincoln was Dr. William Fuller, who was 
translated to that see from Limerick, Sept. 26, 1667, and 
died in April, 1675. Wood gives him a high character, and 
speaks of him as a friend of Archbishop Bramhall, whose life 
he had contemplated writing. 

The last particular notice of Pearson's visits to the metro 
polis is a passage in Baxter's Life, repeated by Calamy, and 
referred to by Birch ; as the matter is one in which Tillotson 
also was concerned 11 . It was one of the schemes of the time 
[ for the comprehension of non-conformists. It would seem that 
Stillingfleet and Tillotson were requested by Bishop Morley 
and Bishop Ward to arrange a meeting with Baxter, Manton, 

u Baxter's Life, iii. 156, 7. Calamy, i. 342, 3. Birch's Tillotson, p. 43, 4. 

f 2 


Bates, and Poole, to treat of an act of reconciliation with them, 
and that some members of Lord Danby's ministry had encou 
raged them to do it. Baxter's reception of the overture was 
unpromising. However, as he spoke with respect of the two 
doctors themselves, the treaty went on, and several meetings 
took place, where a bill was prepared, which, though it was 
not what Baxter could have wished, if he might have had his 
choice, proposed to leave indifferent, and therefore virtually to 
abolish, the three ceremonies; to allow of a set of teachers, 
who should be left to their own exercises at all other times in 
churches, if they complied so far as to use the Liturgy twice 
a year ; and to oblige the bishops to grant licenses to all per 
sons who had previously been ordained by parochial pastors, 
to officiate in any congregation to which they should be law 
fully called. And for securing concord, " no one was to be 
" put to declare his judgment, whether this written license, 
" or that which he had before received, should be taken for 
" his ordination ; but each party should be left to judge as 
" they saw cause*." 

Surely it was no proof of unsound judgment, or want of 
charitable discretion, if Bishop Pearson did not encourage a 
scheme of union, which left uniformity without the door. 
The question of toleration for non-conformists was a distinct 
question : but what shall we say of the contrivers of a license, 
which one party was to give as conveying a fresh ordination, 
the other to receive as bestowing none, to the framers of a 
bill, which, instead of defining its terms, as in all good law is 
necessary, should go to authorize an ambiguity, and assist the 
practice of evasion? We must make some allowance for the 
friends of comprehension, when we hear Baxter say, that even in 
his time the population of London contained near 200,000 more 
than the churches could receive. We can see how much cause 
there was for the wish to strengthen religion by union, if it could 
have been done. But Stillingfleet lived to retract the views of 
his ' Irenicumy;' and we can scarcely think that even now he 
could have gone so far as Baxter intimates, in his kindness to 
the ' Unreasonableness of Separation.' It is scarcely to be cre- 

* Baxter, iii. 159. ? Life by Dr.T. Goodwin, "p. 12, 13. p. 43. 


dited on such authority, that he and Tillotson should have agreed 
with the non-conformists to conceal the nature of these pro 
posals from Bishop Morley who had sent them on their task, 
while the aged man was out of town ; and to desire Bishop 
Ward and Bishop Pearson in the mean time to meet the other 
party, to hear what they had agreed upon, and to keep the 
matter secret. The result is briefly told. It is not perhaps 
very clear whether Pearson was actually consulted ; Tillotson 
does not speak of having seen him ; but it seems probable that 
Ward communicated to him the nature of the overture. As 
soon as it was known " how far we had gone," says Baxter, 
*' there was a full end of all the treaty." Tillotson wrote a short 
note to Baxter, in which he says that Ward promised to keep 
the secresy stipulated for, only acquainting Pearson with the 
proposals; and that he also promised to appoint them a place 
of meeting; but that after some time had elapsed, he had 
heard nothing further from him. The fair inference seems to 
be, that Pearson, not liking the mode of proceeding, which 
had been arranged without his knowledge, placing himself and 
Bishop Ward in a separate position from the rest of the bench, 
and, as is clear from his recorded sentiments, adverse to the 
impugners of the innocent ceremonies which he had defended, 
and the assertors of Presbyterian ordination which he had 
condemned, discouraged any further agitation of a project, 
which it is only just to Ward to say that he does not appear 
to have promoted, after the terms were known 2 . 

It now remains only to follow the great and good man, 
whose life we have thus far imperfectly traced, to the last 
scene of his earthly labours, the extensive and important dio 
cese of Chester. This laborious see, being very inadequately 
endowed by the frugal charity of Henry VIII. was at this 
period ordinarily held with the rectory of Wigan in Lanca- 

z The Life of Tillotson by F. and this writer, whoever he was, 

|H . Lond. 1717- has the name does not appear to have seen the 

'of " the bishop of Chichester" in- autograph, it is probable that he 

stead of " Chester," in the copy of filled up the " Ch." as it stands in 

Tillotson' s note to Baxter there Baxter, by guess. See Birch's opi- 

printed. See Dr. Wordsworth's nion of this Life, in his Tillotson, 

Eccl. Biography, iv. 663. But as p. 2. 
Baxter mentions Pearson by name, 


shire; Sir Orlando Bridgman, the patron of that rectory, 
having conveyed the patronage in trust to Archbishop Shel 
don and others, with instructions to present to it the bishops 
of Chester, or other fit persons, on its becoming vacant a . In 
compliance with his intentions it had now been successively 
held by Pearson's two predecessors, George Hall, and Wil- 
kins ; and so it continued to be held by his two next succes 
sors. The populous town and parish of Wigan are now a 
charge in themselves equal to a primitive bishopric: in Pear 
son's time, the population not exceeding four or five thousand, 
his practice seems to have been to reside there some portion of 
the summer months, and to employ three curates, two being 
preachers, and the third a reader in deacon's orders b . 

Bishop Pearson held his primary visitation of the diocese in 
1674, the year following his consecration. On this occasion he 
printed a set of ' Articles of Enquiry concerning Matters 
' Ecclesiastical,' which will be found in the Appendix to this 
Memoir. They do not much differ from other Articles put 
forth by other prelates about this period, the questions being 
almost all drawn up in the terms of the Acts of Uniformity and 
the Canons. In the next year he issued a set of Injunctions 
to be observed by the dean and prebendaries and other mem 
bers of the cathedral. These were in part a fresh sanction to 
some Injunctions given before the civil war by Bishop Bridg 
man, the father of Sir Orlando Bridgman, a wise and prudent 
prelate. They strictly enjoin regularity and residence on the 
principal cathedral clergy, the appointment of well-selected 
preachers, who can discharge that duty " to the benefit of the 
" hearers, and the honour of the Church; 1 " and, as might be 
expected from Bishop Pearson, are very particular in direc 
tions relating to the efficiency of " the service of God in the 
" choir c ." They also require a particular care of the cathe 
dral school ; and lay down some rules for the prevention and 
detection of simony in disposing of the cathedral preferment. 

a Bishop Gastrell's Notitia MS. ries in the parish, also partially 
p. 162. in the Registry office, Ches- aided by the rector of Wigan. Bi 
ter, shop Gastrell's Notitia. 

b Bishop Cartwright's Journal, c Bishop Pearson's Act-Book, 

p. 16, 17. There were three chapel- Chester, p. 74. See the Appendix. 


Some mention is made of the ruinous state of the buildings, 
particularly the chapter-house, which has lately been in some 
way repaired ; but the mouldering cloisters seem to have 
remained in as forlorn a state to the present moment, as when 
they excited the spleen of James II. on his visit to Bishop 
Cartwright a century and half ago d . It is not to the credit 
of the rich and flourishing county and diocese of Chester, that 
the cathedral and its precincts should be in a state more 
ruinous than the ancient city's walls. 

The bishop again visited his diocese in 1677, when the visi 
tation sermon was preached at Chester by Dr. James Arderne, 
one of the king's chaplains, afterwards dean of Chester 6 ; but it 
appears from the first words of his will, written at the beginning 
of the following year, that he now began to feel symptoms of 
bodily infirmity. The records at Chester, kept at this period 
by Bishop Wilkins's relative, Dr. Walter Pope, contain no 
regular notices of these visitations ; and we are therefore left 
in uncertainty whether he performed the duty again in 1680; 
but in 1683 it appears that the ordinary's office was superseded 
by Archbishop Dolben's holding a visitation of the whole of 
his province. In 1679 the chancellor's Act-Book bears record 
to the patient benevolence, with which he listened during a 
long summer's day at Wigan to the statement of a difficult 
parochial dispute about a stock of cows, which some well- 
meaning benefactor had bequeathed to a village-community in 
Cheshire. After a full hearing of the cause, the vindicator of 
St. Ignatius did not disdain to employ his pen in writing down 
some good business-like rules, for the prevention of future dis 
putes, and the use and improvement of the stock ; and to give 
the arbitration more authority, it was agreed to have it enrolled 
at Chester f . The same book contains a notice of his leniency, 
in moderating the annual payment from a poor incumbent for 
the rebuilding of his parsonage, which is stated to have been 
burnt or destroyed by order of Prince Rupert for the king's 
service in the late warsS. There is however nothing but a few 

d In 1687. Bishop Cartwright's 1677. 19 pp. 

Journal, p. 74. and his Register at ' Act-Book, p. 81, 2. See the 

Chester. App. 

e On 2 Tim. iv. 5. 1. p. Lond. e Christleton, Cheshire, then 

Ixxxviii MEMOIR OF 

imperfect notices to be gleaned from these records, of the epi 
scopal acts of Pearson. 

During his whole episcopate he continued to employ the 
hours that could be spared from public duties in the service of 
sacred learning. The fruit of those labours, by which he 
resisted the encroachments of age, was displayed in his life 
time by the appearance of the ' Annales Cyprianici/ prefixed 
to Bishop Fell's excellent edition of Cyprian, published at 
Oxford in 1682, and reprinted a few years later at Amsterdam ; 
and after his death by the two Dissertations on the Succession 
and Times of the first Bishops of Rome, which formed the 
principal part of the Opera Posthuma edited by Dodwell. 

The Annals of St. Cyprian, like his other works, have con 
tinued to maintain the high respect which on their first ap 
pearance awaited them. There is the same untiring research, 
sifting of historical testimonies, and well-weighed decision of 
disputed points, which we admire in the ' Vindicise Igna- 
* tianae. 1 A Leipsic scholar at the close of the last century, 
who praiseworthily attempted to revive the studies of eccle 
siastical antiquity, while the world was neglecting them, could 
find no better way of offering to the student an historical and 
literary view of the life of Cyprian, than by abridging Bp. 
Pearson's Annals, " which have ever been," he says, " and 
" ever will be esteemed among the learned as of the highest 
" value h ." 

Bishop Pearson's peculiar excellence as a scholar lay in his 
abundant store of information from his extensive reading, and 
the judgment which he had ever ready to bring to bear upon 
it, so as to distinguish always what was apposite by way 
of proof and illustration. In conjectural emendations of an 
author's text he was more sparing of his labour, and not much 
professing an art, in which a few great names have obtained 
a later celebrity, he was perhaps not always successful when he 
had recourse to it ; of which a trifling instance may be found 
in these Annals of Cyprian. He proposes an emendation of a 

stated to be worth not more than h Schonemann. Biblioth. Patr. 

100 a year. The annual payment Lat. vol. i. p. 78. Leipsic, 1792. 

was modified by Pearson to twenty " quorum semper fuit, et erit apud 

nobles. Act-Book, p. 75. " doctos, ingens pretium." 


passage in Eusebius, which is true enough to the sense of his 
author ; but writing in his private library at Chester, with 
only the edition of Valesius before him, he was not aware that 
the difficulty arose from the printer of that edition having 
omitted one clause of a sentence, which is correctly given in 
the earlier edition of Stephens '. 

The two Dissertations on the Succession of the Roman 
Bishops were evidently among the latest occupations of his 
pen ; and probably he was prevented, by the failure of his 
mind and memory in the last stage of his useful and honour 
able life, from supplying those few portions which are left 
unfinished. The latest mark of the time at which he was 
employed upon this work, as far as the present writer has 
discovered, is a reference to the ' Nova Collectio Concilio- 
' rum' of the learned Stephen Baluze, printed at Paris in 

1683, of which Pearson speaks as " very lately" published 
when he was writing. Dissert. II. c. vii. 5. There is nothing 
to shew that this was inserted after the rest; nor any apparent 
flagging of his critical powers in the notice which he takes of 
this publication, or in any other part of the two treatises. We 
find also that in the year following, as late as December 21, 

1684, he was able to exercise his office in ordaining priests and 
deacons: so that it is not to be supposed that he was then 
suffering from any thing more than that infirmity of body, of 
which he speaks in words penned by his own hand in the pre 
amble of his Will six or seven years earlier. When Burnet 
therefore says that " he became a child some years before his 
" death," he evidently speaks from incorrect report. The 
truth probably is, that this last affliction came upon him in its 
first approach a little before June 18, 1685, when he directed 
the codicil to be added to his Will, which is not written as the 
Will itself is, in his own hand, the seizure having, as it seems, 
disabled him from using: it. The tenor of that codicil however 

1 Annal. Cyprian. A. D. 251. . t ween brackets. The sentiment was 

10. Euseb. Hist. vi. 45. Kai r\v so in accordance with the rule of 

ov8tv adogorepa rf)s fvenev TOV Pearson's life, that it is no wonder 

[fl8a)Xo\aTpf]a-ai yivop.fvr)s fj eveitev he was anxious to have it read in an 

TOV ^1 o-xivai pap-rvpia. The Greek amended text, 
text of Valesius omits the words be- 


is such as to shew that it could not have been made by one 
whose mental faculties were then impaired. 

These Dissertations have not diminished the reputation of 
Pearson. They were edited, as it is known, by the learned 
Henry Dodwell, one of the few good men who laboured to 
continue those studies of antiquity, to which Pearson had so 
largely contributed, and for this purpose had sought the aged 
Bishop's acquaintance, and visited him in the journeys which 
he sometimes took between Dublin and Oxford, the old Irish 
road passing through Chester. He executed the task of an 
editor carefully, dividing the work into sections, and prefixing 
arguments to each chapter. If he rather exceeded in his 
additions, and made the volume half his own, we do not know 
how far he was responsible for the risk of the publication ; 
which, coming out in 1688, fell on times in which Dodwell had 
other troubles awaiting him, and which must have been unfa 
vourable to the interests of both editor and publisher. 

Foreign scholars have bestowed frequent notice on these 
Dissertations ; but Pearson's chronology differs so much from 
that of Eusebius, and has so much disturbed the arrangements 
of the great authority at Rome, the Annals of Baronius, that 
some of his positions have been very much disputed. The cen 
sure of the worthy scholar and antiquary Thomas Baker of 
Cambridge, is probably that which has in it the objection most 
commonly taken : 

" Our late incomparable bishop of Chester, as he began to write 
" at the same time with Pagi, so he has done it with like success ; 
" and from some dark hints, and particularly from his observations 
" upon Plotinus's Life by Porphyry, has given much light to a very 
" obscure part of history, in his Cyprianic Annals. Though I cannot 
" altogether have the same opinion of his Posthumous Chronological 
" Works. For behold the power of prejudice even in good men ! 
" The bishop in this work being to settle and adjust the succession 
" of the Roman bishops, it happens that Eutychius's Annals were of 
" good use to this purpose, and very agreeable to the bishop's 
" opinion. Who this Eutychius was, is well known ; one whom the 
" bishop, in his Vindication of Ignatius, had represented as too 
" modern authority to be much credited, living in the tenth cen- 
" tury, and ignorant of the affairs of his own Church, a trifling 


" Arabic historian, without judgment and contradicting himself. 
" And yet this same Eutychius, when he favours the bishop's opin- 
" ion, though he knew little of his own Church, is good authority in 
" the affairs of the Church of Rome, where he had reason to be 
" ignorant ; and the bishop is so possessed with him, that he for- 
" sakes our Greek and Latin authors, to follow his footsteps : al- 
" though his authority be really of no value, and he has had that 
" right done him to be contemned by most of those who have taken 
" notice of him ; except Mr. Selden, who, to gratify his anger 
" against the bishops, gave us a part of this author, and encouraged 
" Dr. Pocock to publish the rest '"." 

The good man, who makes these remarks, was far above the 
poor vanity of his only proscribed enemy, Le Clerc. It was 
no object of his to praise a writer, as Napoleon praised the 
troops whom he could beat, that he might shew himself to be 
" le vainqueur des vainqueurs de la terre n ." But the plan of 
the ingenious work, in which these remarks are made, being to 
furnish a corrective to intellectual conceit, by shewing the 
insufficiency and imperfections of human learning, it was ne 
cessary to illustrate his point by some eminent instances ; and 
none could be more apposite than the instance of one so 
universally valued and reverenced as Bishop Pearson. With 
regard to Eutychius however he has said nothing which Pear 
son has not himself anticipated . The statement that Pearson 
" forsakes our Greek and Latin authors," to follow the foot 
steps of Eutychius, is so simply erroneous, that one wonders 
how it could be made ; as it is scarcely possible to read a single 
chapter of the second Dissertation, without seeing that the 
only reason why his chronology is preferred, is that it is most 
consistent with the historical notes of times given by the Greek 
and Latin Fathers and other contemporary authorities. The 
facts plainly proved are, that Eusebius has undoubtedly made 
some important mistakes in his chronology of the Roman 
bishops; and as tojthe * Liber Pontificum' 1 and other Latin 
/ records, they are too modern and too doubtful to decide the 

m Reflections upon Learning, worth's Collection, vol. i. p. 406. 
chap. xi. Dissert. I. c. xiv. 4. vol. ii. p. 

n See Bentley's masterly Epistle 435. 
to Le Clerc, in Dr. C. Words- 


question. The dates in Eutychius present a remarkable dif 
ference from both. Whence were they derived ? Were they 
purely his own guesses or inventions ? Or does their existence 
prove that there was before his time another account, distinct 
from that of Eusebius, which, as far as dates go, may be the 
most correct ? It is a question, which is scarcely affected by the 
alleged want of ability in Eutychius. If he was a dull person, 
he was yet probably an honest man, and had no reason to 
forge dates for ancient times; and it is not likely that he 
should have forged, not a single date, but a long series. The 
question however must be tried by the other historical evi 
dences ; and there we will leave it, only observing, that, what 
ever doubts may rest upon the times of the Roman succession, 
for which so few historical notices are to be found, the dates of 
other important events in early Church history are here ascer 
tained by some admirable collections of proofs ; particularly, 
that of St. Polycarp's martyrdom ; which seems to be fixed 
beyond further question by the mass of learned arguments 
adduced for it in Dissert. II. c. xv. xx. The same character 
belongs also to the proofs that St. Peter was at Rome, and 
suffered at Rome, in the first Dissertation; a point not judi 
ciously contested by the late excellent Bishop Burgess and 

Dodwell is entitled to our best thanks for the care he took 
in editing this valuable portion of Pearson's Remains ; but it 
is not fortunate for a deceased writer to fall into the hands of 
an editor who has a different theory of his own. And this led 
him to excuse rather than defend the argument of this posthu 
mous work, representing it as an off-shoot of the Vindication 
of Ignatius, and speaking of it as if it had not been written 
with the primary design of illustrating ecclesiastical chrono 
logy P; an assertion, which cannot be deduced from Pearson's 
own words. When the Dissertations are read, without foreign 
additions, they will be found such as to sustain without dimi 
nution the learning and judgment of their now aged author, 
and to be a valuable aid to the critical study of Church 

P Dodwell, Dissert, c. i. i. 


To come to the close of his earthly career, the last private 
record of his life is one which is given by Bishop Kennett on 
the report of our same friend Dodwell^ : 

" He had before his death his understanding very much impaired, 
" his senses in a manner gone. I well remember that Mr. Henry 
" Dodwell, his great friend and fellow-labourer, once told me at his 
" house within my parish of Shottesbrooke, Berks, that, in his way 
" to or from Ireland, he called to wait on the Bishop at his palace 
" in Chester, and got into the library, and asked to see the Bishop. 
" After much importunity, the Bishop was led in by an old woman, 
" his nurse, and, taking no notice of Mr. Dodwell, he looked round 
" upon the books, held out his hands, and cried, ' O sad, whose 
" books are all these !' At which, said Mr. Dodwell, I was so 
" surprised and so ashamed, that I went away without hearing an- 
" other word from him." 

We respect the motive which induced him to retire, feeling 
it painful to witness the ruin of a great mind ; and we are 
obliged to him for the affecting record of the words, speaking 
the aged sufferer's sense of the privation of the solace of his 
hours of rest. The time of this visit, as before hinted, was 
probably after the middle of June, 1685 ; from which date, as 
it would seem, of a second paralytic seizure, he remained under 
some decay of mind as well as body, till July 16, 1686, when 
he was released by death. His last episcopal act of institution 
is dated Sept. 3, 1685 r ; but it was in the following April that 
he appointed his chaplain Allen archdeacon of Chester. " He 
" was buried," as Browne Willis informs us, " within the 
"communion-rails of his own cathedral;" a place probably 
chosen by himself, as it was in a like place that the bones of 
Bishop Wrenn had been laid ; and such probably was the 
burial-place of St. Chrysostom 5 ; " without the least inscrip- 
*' tion or gravestone." 

The hand of a merciful Providence may be discerned in 

1 Brit. Mus. Lansdowne MS. pear to have been given by Dr. 

987. c. 82. I think Sir Egerton Thomas Wainwright, chancellor of 

Brydges has somewhere printed this the diocese of Chester, and the bi- 

extract. shop's vicar general in spirituals. 

r The subsequent institutionSjfrom 8 Socrat. Hist. vii. 45. 
Oct. 24, 1685, to June 28, 1686, ap- 


disposing the time of a good man's death. The throne, which 
he had honoured and laboured to uphold, after the shocks 
which the vicious life of the king and the dangerous rival 
factions had given it, had yet seemed to recover somewhat of 
its stability at the close of the reign of Charles II ; and 
Pearson could hardly have felt how all was shortly afterwards 
put to hazard again by the proceedings of James. He died 
within a week of the death of his friend Bishop Fell, the bio 
grapher and friend of Hammond, and the faithful imitator, in 
his life, of the ancient Church whose doctrine and discipline he 
had illustrated with his pen. 

Bishop Pearson, says Burnet 1 , " was a judicious and grave 
" preacher, more instructive than affective." This is the 
opinion of a young man on an old man ; but it seems to prove 
that Burnet had heard him, and that, as we might judge from 
Evelyn and other sources, he was accustomed all his life to 
preach not very unfrequently. " He was a man of a spotless 
" life, and of an excellent temper. He was not active in his 
" diocese, but too remiss and easy in his episcopal functions ; 
"and was a much better divine than a bishop." He goes on 
to speak of his loss of faculties, which he seems to have known 
only by uncertain report, as has been already noted. What 
remissness and inactivity he lays to Pearson's charge, we can 
not well judge from terms so general; and it seems very ques 
tionable whether, after allowing for the bodily infirmity, which 
began before 1677, and was perhaps of a painful kind u , the 
accusation is just. At least it is very certain that he fulfilled 
the office of a good bishop in choosing for the objects of his 
preferment a pious and learned clergy. Such were his chap 
lains, John Allen, fellow of Trinity, who accompanied him 
from Cambridge, and was made by him archdeacon of Chester 
a sbort time before his death ; Dr. Henry Dove, chaplain in 
ordinary to Charles II, and rector of St. Bride's in London, 
whom he appointed archdeacon of Richmond, Dec. 3, 1678 ; 
Dr. Nicholas Stratford, who afterwards in 1689 was the suc 
cessor of Cartwright in the see of Chester, a see which he filled 

4 Hist, of his Own Time, i. 694,5. Dr. Hamey, who was probably his 
u See his words in his Letter to London physician. Vol. ii. p. 609. 


with great credit, constantly residing and watching over his 
charge, for eighteen years ; and Dr. Richard Wroe, whose 
name appears as one of the witnesses to Bishop Pearson's will, 
made by him a prebendary of Chester, and afterwards for 
many years warden of Manchester College. Among the earli 
est receivers of preferment from him is also to be seen the 
name of Laurence Fogge, B. D., vicar of St. Oswald's, Chester, 
presented to a stall in the cathedral October 7, 1673. He was 
afterwards for many years dean of Chester, where he died at a 
very advanced age in the year 1718 X . All these were deserv 
ing men, of good repute for life and doctrine, and who have 
left memorials of themselves in sermons or other printed 
works*. To his curates at Wigan he appears also to have 
been a ready patron, as we find him presenting a Mr. Peake, 
whom his successor found there, to the living of Bowden a 
short time before he died. 

His nephew, John Thane, who was also collated by him to 
a stall in the cathedral, was a man whose character obtained 
him further marks of approbation after his uncle's death. We 
find him taking a part in the foundation of the Societies for 
Reformation of Manners, of which Bishop Stratford was one of 
the first and most zealous promoters ; and preaching and pub 
lishing sermons with a view to the advancement of Dr. Wood 
ward's designs, which are said to have led to the institution of 
the Society for promoting Christian Knowledge 2 . 

There are some honourable notices of most of these clergy 
men, and others, who were preferred by Pearson, in the lately 
published ' Journal of Bishop Cartwright,' his successor in 
the see. This singular person appears to have been by no 
means satisfied with Pearson's curates at Wigan, or the doc 
trine which they preached a ; but he speaks highly of some 

x See Ormerod's Cheshire, i. 247. ing for their theological and histori- 

y Of Allen, see Wood's Fasti, ii. cal value. 

/I2i; Dove, and Wroe, ib. 310; z Two Sermons against Immoral- 
Stratford, Ath. iv. 670, and Chal- ity and Profaneuess. By John 
mers's Biogr. Diet. Fogge was au- Thane, M. A., one of the Prebenda- 
thor of a Latin divinity treatise, ries of Chester. Lond. 1700. i2mo. 
' Theologise Speculative Schema. Thane was son of a physician at 
' Lond. 1712. 8vo.' and other works Lynne in Norfolk, who married one 
in English. Wroe's Sermons, which of Pearson's sisters, 
are three in number, are worth read- a P. 35, and 71. 


sermons of Allen, Wroe, and other dignitaries. Archdeacon 
Dove could not be persuaded to join in an Address of thanks 
to James II. for his famous Declaration for liberty of con 
science : " The Address was not sent by the Archbishop," he 
said, meaning the primate Bancroft; "and there was no portion 
" of the Declaration for which he could give thanks, without 
" owning himself obliged for the whole b ." Cartwright was 
evidently in something like a strait from this rebuff; but find 
ing more compliance in other quarters, and holding out pro 
mises of preferment to expectants , he succeeded in procuring 
a few addresses from two or three places in his diocese. There 
does not appear to have been one instance of this compliance 
among the friends of Pearson. 

It seems most probable therefore, that Burnet had no suffi 
cient ground for his censure, and that the simple testimony of 
Laurence Echard, a less partial historian of the time, is nearer 
the truth, who says that " he filled the bishopric of Chester 
" with great honour and reputation ;" and that while he was 
corresponding with Bull, Bernard, and other learned scholars 
of a younger generation at a distance, he did not neglect the 
due administration of his episcopal trust, while he admitted 
deserving clergymen to places of confidence, and intrusted the 
offices of dignity and authority in the diocese to those who 
were best qualified to discharge them. 

Most of these clergymen, and his nephews Thane and Dove, 
gave in their adherence to the change of dynasty. Nothing 
can be inferred from this either way as to Pearson's sentiments, 
any more than from DodwelPs determination to refuse the 
oaths : for Pearson did not live or retain his faculties long 
enough to be perplexed by that difficult question. The treat 
ment, which James had inflicted on the northern province, 
sending the boisterous and intemperate Cartwright to succeed 
Pearson, and keeping open the see of York for near three 
years after Dolben's death, had gone far to alienate the affec 
tions of all the clergy in those dioceses. The non-jurors in the 

b P. 50. " the Richmond Address, and pro- 

c " I was at the king's levee, and " cured the king's mandate to make 

" presented Mr. Allen, [a different " him the next fellow of Trinity 

" person from the archdeacon,] with " Hall." p. 61. 


north were chiefly of the bishopric of Durham, where Denis 
Grenville, the archdeacon and son-in-law of Bishop Cosin, had 
some, not undeserved, influence. It is pleasing to find that 
Archbishop Sancroft, to whom Dodwell dedicated the Opera 
Posthuma, read the work in his retirement at Fresingfield d . 

By his Will Bishop Pearson bequeathed his landed pro 
perty, which he appears to have inherited from his father, at 
Snoring and Downham, Norfolk, to his brother Theophilus 
Pearson, who survived him ten years, and died at Downham 
in 1696; requiring him to pay 50/. a year for the maintenance 
of another brother, Robert Pearson, who seems to have been 
weak in mind or body, but of whom no more information has 
been discovered. He mentions some of his sisters generally, as 
living in 1677; and two nieces, both probably married, one the 
wife of Dr. Henry Dove, the other of Charles Wrenn, son or 
grandson of Bishop Wrenn 6 . He makes a kind provision of 
a year's wages to be paid to all his servants who had lived 
seven years in his service, and leaves a legacy of 501. to one 
who had evidently been an old favorite, and who continued 
with him till his death. He appoints as executors, Theophilus 
Pearson, and his nephew, Robert Callys, who was his official 
secretary, and resided at Chester. 

By the codicil, annexed June 18, 1685, he added a legacy 
of 1007. to his nephew John Thane, and 20/. to the poor of 
St. Oswald's, the parish of the Cathedral, Chester, and 207. to 
the poor of his native village, Great Snoring in Norfolk. The 
last, it is gratifying to learn, under the administration of his 
brother, was laid out in the purchase of a small portion of land, 
which still remains to be serviceable to the objects of his 
bounty f . It is evident from a perusal of the Will, that he did 
not die rich in personal property. The landed property, 
whatever it was, has long since passed to other names. It is 
probable, as we may judge from the Will, that he was a con 
tinual benefactor to some of the younger members of his father's 

d See Sancroft's note in Whar- f From information communicated 

ton's Laud, p. 140. by the present rector of Great Sno- 

e See Letter IV in the Appendix, ring, 
and Wood, Fasti Oxon. ii. 228. 



family, and their heirs; but he did not aim to make them rich, 
or to raise a house for his own name. His nephew Thane, 
who was afterwards selected by Queen Anne after the death of 
Bishop Stratford for the archdeaconry of Chester, was not an 
affluent man ; for we find him spoken of as possessed of small 
means some time after Bishop Pearson's deaths. The library 
was consequently sold, after Archdeacon Allen had chosen out 
of it those books, which he appears to have presented to the 
Public Library at Cambridge. The conclusion is, that what 
ever income the good man received from his preferments, after 
satisfying his own frugal habits of life, and occasionally aiding 
those of his own household, was faithfully dispensed in the 
service of religion and learning, and such works of charity as 
the daily occasion brought: and perhaps his executors, who 
appear to have been true men, followed his own humble wish 
in raising no monumental stone. 

Pref. to Hoadly's Works. 

P. S. The engraved portrait of Bishop Pearson prefixed to 
these volumes has been presented to the Work by the Master 
and Fellows of Trinity College, out of their generous regard 
to the memory of one of the most distinguished names in 
their remarkable catalogue of Masters. It is taken from 
the picture in the College Hall, and conveys his likeness as he 
probably appeared while he resided at Cambridge; a likeness 
several years younger than the well-known and well-execu 
ted old engraving from the drawing by Loggan, which was 
taken when the Bishop was in his seventieth year. 






A. Extracts from ' Schism Unmasked.' 

B. Extracts from the Vestry-Book of St. Clement's, East-Cheap. 

C. Loyal Address of the Clergy of Surrey. 

D. Mr. Paine's Letter, preserved in Trinity College Muniment Room. 

E. Five Letters of Pearson. 

F. Episcopal Acts of Bishop Pearson. 

G. Bishop Pearson's Will. 

H. Hugonis Grotii Elogium. A Fragment, by Pearson. 
I. Epitaphs on Dean Balcanquall, Steph. Hall, &c. 
J. List of Pearson's Writings. 

A. Schism Unmasked. 

Account of the Work, by W. Say well, D. D. Master of Jesus Col 
lege, Cambridge, in ' The Reformation of the Church of England 
justified according to the Canons of the Council of Nice and other 
General Councils, and the Tradition of the Catholic Church. Cam 
bridge, Printed by John Hayes, Printer to the University, &c. 1 688.' 

The Conference was managed in writing about thirty years 
ago, and by mutual agreement nothing was to be made public 
without the allowance and consent of both parties. But such 
was the disingenuitv and unworthiness of one of the Romish 
disputants, that contrary to the faith and promise he had 
made, he sets forth a book, and pretends it to be an account of 
the Conference with Bishop G. and Bishop P., when he had 
left out, changed, and misplaced matters as he pleased himself: 
insomuch that his partner was very much ashamed of his dis 
honest and unfaithful dealings, and did utterly condemn him 
for what he had done, and renounced his having been engaged 
in approving or consenting to such a base and disingenuous 
proceeding, and did openly own and acknowledge so much to 
the persons concerned. An account whereof was given to the 
world by Mr. Thomas Smith of Christ's College in Cambridge, 
in a little book called ' A Gagg for the Quakers, with an An- 
' swer to Mr. Dennis Quaker no Papist. Lond., Printed for 
* J. C., and are to be sold near the N. door of S. Paul's 

' Church-yard, 1659.' " That which follows in your book 

" about Mr. Gunning and Mr. P., who disputed against the 
" Romanists, all who know these ministers know to be super- 
" fluous and frivolous. However I think fit to tell you, the 
" Romanist who put forth an edition of that Dispute hath so 
" changed, transposed, added, diminished, and made of it 


" what he list, that I believe it will be as soon owned for your 
" (I mean not J. S., but H. D.'s) Conference, as Mr. P.'s or 
" Mr. G.'s. I must now tell you further, (what you have 
" been oft enough told,) that that Relation cannot expect to be 
" regarded by Mr. P. or any sober person, which is disclaimed 
" and disowned by three of the four who were disputants, viz. 
" by both the Protestants, and half the Papists. But chiefly 
" I must intreat you to consider whether the inserting above 
" two hundred lines at a time as a part of the Conference, 
" which never was part of it, besides all professed additions; 
" secondly, whether the leaving out whole sheets of the Pro- 
" testants, which the Papists thought too hard to answer; 
" and thirdly, the scarce suffering any one argument and 
" answer of both to come together, but casting usually parts of 
" the same paper of Mr. G. many score leaves asunder one 
" from another, be not a scandal that any Christian would de- 
" sire might be covered with silence? And I would gladly 
" know from any ingenuous person whether this might not be 
" answer enough to a book put out at the charge of the 
" Romanists' own purse and conscience ; a Discourse by being 
" mangled, rendered so unintelligible, that scarce any man 
" ever read it over or will. Rev. Mr. William Moor, the 
" deceased library keeper, was persuaded by J. S. to read one 
" leaf, but professed before many witnesses he would not read 
" another if you would give him the whole impression, because 
" it was so unintelligible from the causes above mentioned.' 1 ' 1 
This account was thought sufficient to satisfy the world, that 
the Relation of that Conference ought not to be regarded, and 
that it needed no other answer. 

But perhaps some will demand, Why was not the Con 
ference then printed whole and entire? Now the reason of that 
was, because the Popish adversary did run all the dispute into 
obscure and metaphysical niceties, that few could understand, 
and fewer would take the pains to read it: and so it was 
thought a needless charge to trouble the world with it. Be 
sides, both the bishops did tell their friends, when they dis 
coursed with them about a fuller answer, that they thought it 
altogether unnecessary, because, though the dispute were 


mangled and misrepresented, yet that which they had printed 
was still unanswered by them, and unanswerable by any of 
their party ; and they were persuaded that all men who would 
carefully read the book would be of the same mind. 

[The writer then speaks of "the books of Bishop Feme, 
" Archbishop Bramhall, Dr. Hammond, and Dr. Heylin being 
" then in every body's hands, which had fully vindicated the 
" Church of England from any imputation of schism." 

This Cambridge tract is a skilful and learned vindication 
of the orders and succession of the bishops of the Church of 

Extracts from the Work. 

Schisme Unmaskt : or, A late Conference betwixt Mr. Peter Gun 
ning and Mr. John Pierson, Ministers,, on the one part, and two 
Disputants of the Roman profession on the other : wherein is defined 
both what Schisme is, and to whom it belongs. With a briefe Re 
capitulation ; wherein at one view may be seen the whole drift of 
this Conference ; for such as want either learning to reach, or leisure 
to read the whole Tract. And all is concluded with a Decision of 
the main Question, Whether Protestants, or those of the Roman 
Church be Schismatiques. 

St. Hierom in 3 cap. ad Titum : " Nullum Schisma non sibi ali- 
quam confingit haeresim, ut recte ab Ecclesia recessisse videatur." 

Printed at Paris, Cum Privilegio, 1658. 12mo. pp. 656. 

The first pages of the publication are taken up with a ' Pre- 
' face of the Catholique Disputants, containing the Proceed- 
' ings of both Parties in matter of fact f from which the chief 
particulars are extracted in the foregoing Memoir. 

It would seem that Pearson and Gunning allowed the 
correctness of the contents of the first 29 pp. a which are 

a Note on p. 29. " These pre- " as they stand here, before both 
" cedent pages have been examined " parties, and found agreeing with 


employed, as well as some further on, in discussing the 
definition of schism. The Romans defined schism to be 
" a voluntary separation of one part from the whole true 
" visible Church of Christ." The Anglicans objected to 
this as insufficient, because it omits something which lies 

' O 

within the compass of schism ; viz. the act of an unjust 
excommunication, or " one's voluntary separation of others, 
" over whom he has or pretends to have jurisdiction, by 
" unjust ejecting or casting out, 1 ' as the act of Diotrephes 
mentioned by S. John. He who is guilty of such an act 
is indeed a schismatic, as Firmilian says to P. Stephen : 
** Thou hast cast off thyself; do not deceive thyself; for- 
" asmuch as he is truly schismatical, who hath made himself 
" an apostate for the communion of ecclesiastical unity. For 
" while thou thoughtest to cut off others from thee, thou 
" hast cut off thyself from all." 

1. Defence of Firmilian. 

This passage of Firmilian was rather a difficulty in the 
wav of the Roman disputants. They therefore tried to prove 
from Eusebius vii. 4, that he was excommunicated by Pope 
Stephen for maintaining the necessity of rebaptization, and 
remained for some time under this sentence. The Anglicans 
replied, that the passage in Eusebius proved nothing of the 
kind, (p. 441,) but only that Stephen threatened something 
of refusing to communicate with Cyprian and Firmilian, 
which he does not appear to have put into execution. 

TT]v aiTiav, eimSr) TOVS cupeTtKov?, (j>ri<nv, ava/3aTTTtov(n. Where 
Stephen is said to have threatened the bishops of Cilicia, 
Cappadocia, Galatia, and the adjoining nations, that he would 
not communicate with them neither, for the same cause; for 
that, said he, they rebaptize heretics : the words ov8e 

" another copy, which is signed " Note that this subscription re- 

" with both our hands, as this is : " lates to the authentical written 

" and" so are to have credit with " original. 

" both parties, so far as they agree " Petrus G[unning,] 

" together. " Joannes T[yrwhitt.]" 


implying that he had written the same to the African bishops, 
who in this agreed with the eastern bishops. 

Again, they urge, " What if that last, ov KowvvricrQiv 
" eKei^ots, if he had done what he did threaten, was not ex- 
" communication ? Ov Koiyajz^cro), I will not communicate with 
"you, may be, and oft hath been said, and duly, from equals 
" to equals ; yea, may be said of inferiors to degenerate 
" superiors in some sense, as by bishops to heretical patriarchs, 
" such as Nestorius, Macedonicus, Paulus Samosatenus, Dio- 
" scorus: but excommunication always confessedly is the act 
" of the superior, or pretended superior to inferiors. For it 
" is an act of the proper power of the keys, which always 
" issue from the person that hath jurisdiction, as a superior, 
" or pretends to have. So might Stephen possibly pretend, 
" we grant ; but he did not pretend in these words or in 
" any other of that place in Eusebius. 

" Little have you said to prove that Firmilianus was ex- 
" communicated ; much less that he had deserved it, or why 
" he was not a holy catholic bishop, notwithstanding that 
" his error in an obscure question undefined. You have 
" brought in a very heavy charge against a holy catholic 
" bishop, by your own confession, if you cannot prove any 
" subsequent accusation beside his precise error of rebapti- 
'* zation ; and not any real proof. Only you had great need 
" to have his authority diminished if you could ; and so you 
" have tried, and bring nothing but good- will. And yet 
" again we bid you try, and do challenge you to shew in 
" all antiquity one evil word spoken of him ; abstracting that, 
" which for holy Cyprian's sake, and St. Augustin's judgment 
" of him, you have been forced to substract, his mere error 
" of rebaptization. Now then, your action falling to the 
" ground for want of evidence, and nothing found against 
" Firmilian, we will shew you, what we fear you knew, 
" how much good antiquity believed and spake of him con- 
" stantly, without your exception or limitation of time." p. 
441 -444. 

[The Romans here interpose many pages; but have no 
authority to shew from antiquity in depreciation of Firmilian ; 


only " that the very same accusations were pressed against 
" him by the most eminent cardinals Baronius and Perron."] 

" Concerning Firmilian, first hear we what his enemies 
" yield him. Baronius, ad Ann. 258, num. 47. Doctrina 
" et sanctitudine morum nulli propemodum illorum tem- 
" porum videbatur esse secundus. Eum Grseci colunt ac 
"\enerantur; cnjus natalem diem perindeac aliorum sanc- 
" torum in Menologio consignatum, anniversaria memoria 
" celebrant. See also what Pamelius says of him, p. 242, 
" in his edition of St. Cyprian. 

" See next, and rather, what St. Basil the Great saith of 
" him, lib. de Spiritu Sancto, c. 29: TavTwv KCU 4>t/>|u,iAiai>a> 

" r<5 ^/xerepo) p.apTvpovfri rr]V TTLOTTIV ol Adyoi o$s KareAiuW 

" Kal KcnnraboKal 5e OVTW Aeyofief ey^wptws* We of Cappa- 
*' docia (where St. Basil succeeded him in his archbishopric 
" of Csesarea) do so speak of Firmilian, by a tradition left 
" ever since his time here in this place and country. And 
" then presently he records him among those men who were, 
" saith he, avbpas <TTV\OVS Trjs 'Efc/cArjcrias tv TT^CTTJ yvwcrei KOI 
" Uvfv^aros bicnrpeTrds. 

" What the eastern bishops, his contemporaries as well 
" as countrymen, who best knew him, say of him in Eusebius 
" lib. vii. c. A. alias 23, 24, consider we now. All the bishops 
" of the catholic council of Antioch, gathered together to the 
" condemnation of Paulus Samosatenus, that arch-heretic, 
" (rv/KpoTr]Oficrr]s TrAeurrow ocrwv 'E77tcrKO7ra>i> (rvvobov, they thus 
" write in their synodical epistle to Dionysius bishop of Rome 
" and to Maximus bishop of Alexandria, two patriarchs 
" absent : 'ETreoreAAojuep 8e &fj.a /cat Trape/caAoC^ey K. r. A. 
" PFe sent also by letter and entreated many bishops of 
'''them that live Jar off from. Antioch, to have come to the 
" curing of this deadly doctrine ; by name Dionysius from 
" Alexandria and Firmilian from Cappadocia, TOVS juaca- 
" pCras, blessed men of happy memory ; (as your Bp. 
'* Christopherson renders it;) 6 8e 4>i/3/juAiapos, Ka^ bis a<pi- 
" Kopevos, K. T. A. This is that Firmilian, say they, who 
" had before come twice hither, and condemned the innovated 
" doctrines brought in by him, (Paulus Samosatenus,) as we 


" know and do testify, that were then present, and many 
" others know. And when Paulus promised that he would 
" be another man, Firmilian believing and hoping so, dis- 
" missed the matter, without any reviling or contumely put 
"upon Paulus for it ......... The same Firmilian was now 

" coming- in unto us to Antioch, as who had had experience 
" of his wicked heresy that denies God ; and was come as 
"far as Tarsus; but while we were assembled and called 
" and waited till he came, he died in his journey at Tarsus. 

" Eusebius himself vii. 28, Inter Episcopos Synodi Antio- 
" chence ol /zaAtora SitTrpeTiw, 4 ) ip/ziAia^os' //ez> TTJS KaTnraboK&v 
'ETTIOTCOTTOS r\v, K. T. A. TOVTOIV 8e ol /xaAiara kiti- 
oi6e qcrav. 

" In the Greek Liturgy used unto this day in their public 
" service of God, fiifiKiov TOV 'Ojcro/Spiov /uqwfc, Oct. 28. On 
" that day we remember TOV OO-LOV Tiarpos f)p.)v 4>tpjuiAtavov, 
" our holy father Firmilianus, bishop of Ccesarea, and Mel- 
" chion, &c., which pulled down Paulus Samosatenus. 

" peaceably do rest the sons of peace, 
" Firmilian, and with him Melchion. 

" Thus the Greek Service-book. Now, although you grant 
" Firmilian died a catholic bishop, yet since you are not able 
" to bring any thing to disparage him, from any, but your- 
" selves or your own party, (men of yesterday as it were, 
" angry with him for telling Pope Stephen his fault,) not 
" from any antiquity, that once deny him, as you are bold to 
" do, to have been still a holy catholic bishop, during the 
" while he continued in his error, any more than Cyprian to 
" have continued a holy catholic bishop still, while he con- 
" tinned no less in the same error, antiquity therefore by us 
" produced must be heard, speaking of him all good and 
" honourable things, and no evil at all, or error not common 
" to him with the still holy catholic bishop Cyprian. There- 
" fore, as no catholic dares reject St. Cyprian's authority con- 
" cerning the bishop of Rome's power, or his judgment what 


" was schism, though spoken then ; no more may ye reject 
" FirmilianV." P. 477482. 

2. The Visibility of the Church destroyed by Romish 

" The visibility of the Church of Christ is more destroyed 
" from some of the Romish principles, than from any part or 
" particle of the doctrine of the Church of England. You 
" profess to agree with us, and we with you, that true bap- 
" tism, whereof water is an essential, external, visible part, 
" being externally received, makes visible Christians and a 
" visible Church ; and that the true visible Church is a society 
" of persons, who are believers, and baptized, else not a 
" visible Church. Hitherto we agree. You superadd, that 
" the intention of the priest, or of him that administers bap- 
" tism, is necessary to make it true baptism. Which intention 
" is most certainly invisible, if it were certainly known by us; 
" but it must needs be also uncertain to men who know not 
" the heart, and so you make the visibility of the whole 
" Church to depend essentially on that which is altogether 
" invisible and uncertain ; and that it is no more certain, by 
" any thing visible, that there is a visible Church, than tha"t 
" is certain which can never be seen nor certainly known. 

" Again, that the visible Church is a society of pastors 
' rightly ordained, and their flocks adhering to them, &c. is 
" a truth wherein we both agree. You superadd, that the 
" intention of the prelate is essentially necessary to the validity 
" of the ordination, so far as ever we could learn your doc- 
" trine. If this doctrine you will acknowledge now it press- 
" eth you, then you make all the truth of ordination, and so 

i Compare with this, Annal. Cy- practised by the Church of Rome in 

prian. A. D. CCLVI. . 5 8. "De publishing awkward testimonies of 

" Bellannino," says a candid writer the fathers, on Firmilian's Epistle 

of the Roman communion, " facile inter Cyprian. Epp. LXXV. " For- 

" est conjicere, quam ob causam il- " tassis consultius foret nunquam 

" lum praetermiserit : ideo scil. " editam esse hanc Epistolam, ita 

" quod Stephanum papam acerbius " ut putem consulto illam omisisse 

i perstrinxisset." Gottfr. Lumper. " Manutium, c." Pearson alludes 

Hist. Theol. Crit. xiii. p. 25. Pa- to this, Ann. Cypr. A. D. CCLVII. 

melius has a curious note on the .2. 
subject, shewing the olnovo^ia then 


" pastors, and consequently of the visible Church, to depend 
" upon that which is invisible and uncertain, viz. the intention 
" of the prelates ordainers. 

" Thus have ye left neither certainty of visible baptized 
" people, nor certainty of rightly ordained pastors; and then 
" surely no certainty of the visible Church ; that there may be 
" sure to be dependence upon the very intentions of your pre- 
" lates and priests. Others, who received their ordination 
" from your Church, who know that neither the secret wicked- 
" ness, nor other secret intention or non-intention of the 
" prelates, but only a visible professed intention is sufficient 
" to the validity of ordination, may be more certain of their 
" right ordination, and so of their visible Church, than you, 
" from whom perhaps they received it, can be. 

" If here you reply, ' you may be certain, for that God 
" hath promised there shall ever be a visible Church,' we 
" answer, that He hath nowhere promised that the Romish 
" Church shall ever remain that visible Church, or a true visi- 
" ble part of that true visible Church, but hath expressly 
" warned them, that they should not be high-minded, but fear, 
" lest He spare it not. Goodness toivards her, if she continue 
" in His goodness ; otherwise, that she also shall be cut off. 
" Rom. xi. 20, 21, 22. Whereas on the other side He hath 
" made that promise to them that believe Him, that all who 
" visibly receive the holy sacraments, baptism and eucharist, 
" and have pastors visibly rightly ordained, and visibly pro- 
" fess the right faith, holiness, and communion of the saints, 
" (whatever be their baptizers 1 or ordainers' secret intentions,) 
" may be certain, which you cannot be, that they are a true 
" visible Church of Christ. 

" Now name that doctrine of ours, that thus obscures the 
" Church's visibility." P. 374379. 

B. Extracts from the Vestry-Book of St. Clement's, 

East Cheap. 

Febr. the 26th, 1642, 3. At a general meeting of the 
parishioners of the parish of St. Clements, Est Chepe, 'twas 


agreed upon by the parishoners, that they would indevor to 
procure Mr. Walter Taylor to be settled in the ministry with 
us : and that a petition shall be drawne up in the name of the 
parishoners to be presented to the parlament for obtayning the 
same ; for that Mr. Ben. Stone the present incumbant standeth 
committed by the authority of parlament. 

At the vestrie on the 8 Maij, 1643, It was ordered, that the 
parsonage house should be repayred, the roffe on the north 
side raysed, and the churchwardens with others of the antient 
of the parishioners to have the oversight. That soe Mr. Tay 
lor might be seated in it. 

This 9th April, 1646, being election for parish officers, It 
was ordered by vestrie, that in regard of the good liking of 
the parish to Mr.Talor their pastor, as also that sevrall houses 
weare vacant, that theer should be bought for Mr. Talor the 
works of Cornelius a Lapide upon the Bible, this being the 
request of Mr. Talor. And ffor the reason afforsaid, the said 
vestrie or parish did order that Mr. Talor should have as a 
gratuitie from the parish the sum of eight pounds at such time 
or times as the said sum could be paide from the parish-stoke 
by the churchwarden. 

July 22, 1647. At a generall meeting of this parish &c. It 
is this day ordered and agreed (nemine contradicente) that all 
such tythes as James Goff the present churchwarden shall 
receive, shall bee by him paid and issued forth again unto 
such ministers as shall from time to time be procured to 
preach in this church on the Lords day : and hee, the said 
James Goff shall at all times be kept and saved harmlesse by 
this parish for what hee shall soe pay out, as alsoe for all such 
tythes, as he hath already paid out by order of a former 

[Then follows " A rate of the tithe of Clement Eastcheape, 
" that hath been payd to Dr. Spigh, and to Mr. Ben. Stone, 
" and to Mr. Walter Taylor," with the assessment to each 
householder, amounting in all to 41 /. 12s. 8d. per ann.] 


October the 8th 1648. At a vestry &c. It was ordered 
that, in the vacancy of a parson the rent of the parson's house 
shall be paid, as it is due, towards the payment for preaching 
during the parishes pleasure. 

The 5th of September, 1651. Item, Whereas it was then 
declared that Mr. Thomas Fuller, minister, did resolve accord 
ing to his promise to preach his weekly lecture in the parish 
church of St. Clement's: the persons then present did give 
their free consent, (nemine contradicente) that hee should 
preach, and that the churchwardens should provide candells 
and other necessaries for the said lecture upon the account of 
the parish. And that the friends and auditors of the said 
Mr. Fuller may be accommodated with convenient pew-roome, 
it was then ordered that the present churchwardens should 
cause to be made two decent and necessary pews of the two 
seats in the chancell where the youths of the parish doe now 
sit k . 

At a vestry meeting the 18th of August 1654, Whereas it 
was declared that Mr. Pearson, Mr. Hall, and Mr. Hardy, mi- 
nesters, would preach a lectuer sermon weekly in the parish 
church of St. Clements Eastcheape, it was freely consented 
unto by the persons then present and that the churchwardens 
should provide candells and other necessaries for the said 
lectuer uppon the accompt of the parish. 

At a vestrie meeting the 28th of Sept. 1655, It was ordered 
that Mr. Pirson, Mr. Hall, and Mr. Hardy shall have libertie 
to preach a lecture sermon weekly in the parish church, &c., and 
that the churchwardens shall provide candles and other neces 
saries upon the account of the parish. 

At a vestrie meeting the 5th of Sept. 1656, &c. It was 
ordered that Mr. Pirsone, Mr. Hall, and Mr. Hardinge shall 

k It would seem that this occa- imply that his droll quaint way 
sional lecturer was Thomas Fuller, made him popular. 
" the jester." The record seems to 


have libertie to preach a lecture sermon, &c., and that the 
churchwardens shall provide candles and other necesares upon 
the ace*, of the parish. 

[Here end the notices of Pearson's preaching at St. Cle 
ment's. The present rector, the Rev. W. Johnson, has 
obligingly furnished the writer with other particulars illus 
trating the state of a London parish at this period. " There 
" is no doubt,"" he says, "of Walter Taylor's having been 
" rector de facto for some years during the suspension of Mr. 
" Stone : for he presided at the vestries and signed the minutes 
" as such, from Oct. 1643 to April 1645." 

Mr. Johnson concludes, " If we are to judge from these old 
" records, which I must confess, in the absence of better evi- 
" dence, I think, are not to be despised, it would seem that 
" Bishop Pearson was not only never rector of St, Clement's, 
" but he was never the regularly appointed lecturer. All that I 
" can collect from the minutes of vestry respecting the good 
" man is, that he. with his two friends, volunteered to supply 
" the miserable spiritual destitution of the parish at that time, 
" with edifying doctrine. And one might conclude from the 
" minutes, in which his name is mentioned that he never 
" received any pecuniary remuneration for his services ; but 
" the supposition is put beyond a doubt on reference being 
" had to the accounts of the Parish. Not so as regards Mr. 
" Walter Taylor, the person intruded in the place of Mr. 
" Stone."] 

C. Address of the Clergy of Surrey. 

To the King's most excellent Majesty. The most humble 
and joyful congratulatory Address of divers Rectors, Vicars, and 
other of the Clergy, in the county of Surrey. 

May it please your most excellent Majesty, 
The present mercies we enjoy through the infinite good 
ness and bounty of our God are wonderful in our eyes. No 
power but omnipotency could extricate us out of those woeful 

APPENDIX C. cxiii 

confusions, and lamentable labyrinths of ruin, into which our 
national and personal sins had so deeply and deservedly 
plunged us. For whereas we were not long since despairing 
of ever beholding your majesty's blessed face in peace, and 
our troubled thoughts were, that there was no path for your 
majesty to walk unto your royal throne, but blood, and fire, 
and pillars of smoke ; lo, now, to our very amazement, it hath 
pleased the great King of heaven and earth, (of whom your 
majesty's person is an express image and lively character in 
your kingly power and sovereign authority,) to make way 
thereunto without shedding in the field one drop of precious 
Christian blood. Nay, he hath caused those very swords, 
which were lately unnaturally and violently drawn against the 
life of your most excellent majesty, to be ready and willing 
to be now drawn for you, and hath constrained your most 
implacable enemies to submit to your majesty's mercy. 

And now we hope, that, as the Lord hath sweetly inclined 
your majesty's heart, like your father of ever-blessed memory, 
to pass by every insolency committed against your princely 
sacred person ; so he will give every misled and undutiful 
subject a relenting spirit, to mourn heavily for their wicked 
disloyalties, and to supplicate, as for God's infinite mercy, so 
likewise for your majesty's most gracious pardon ; which as we 
humbly begged by the late act of the commons in parliament, 
so we do by this our address signify our joyful acceptance 
thereof at your majesty's most clement and gracious hands. 
And henceforth we shall strive in our prayers with the most high 
God, to grant to every soul within your majesty's dominions 
true grace to manifest their fear of Him, by their honour and 
obedience towards you. 

And as we heartily desire to shew ourselves your dutiful 
subjects, so we do not doubt of finding your majesty an indul 
gent nursing father, to carry us in your bosom, to cover us 
with your wings of protection, to rule us with your sceptre of 
righteousness, to defend us with your sword of might, to lead 
us by your most holy princely example to all piety and virtue, 
that we may be a happy people under a most blessed and 
glorious king. 

PEARSON, VOL. i. li 


And now the mighty Counsellor from above inspire your 
majesty's royal heart, and make you as wise as a glorious 
angel, that you may discern between good and evil, and 
be able with your great wisdom to heal the sores and cure the 
wounds of these your distracted kingdoms ; that you may with 
an invincible courage, under God, instrumentally finish the 
great and miraculous work that he hath begun for your 
majesty and your people, in restoring your royal person to all 
your hereditary and due rights; your parliaments to their 
known privileges; your subjects to their charters and just 
liberties; the Church and government to their ancient legal 
order, beauty, dignity, and splendour : that all posterities to 
come, as well as this present generation, may rise up and call 
you Charles the blessed king. 

Now the Lord love you, delight in you, give you length of 
days, with an uninterrupted prosperity, protect your sacred 
person from all secret conspiracies, discover and convert your 
enemies, increase and multiply your friends, set your throne in 
the hearts of all your people, bless your government ; and 
when your majesty 's long and most happy reign shall expire, 
grant that there may not be wanting one of the royal line to 
sit on the throne after you, and receive your immortal soul 
into his heavenly kingdom, there to wear an immarcessible 
crown of glory { 

This is and shall be the continual hearty, zealous, fervent, 
loyal prayer of us, 

Your majesty's most faithful, 

most obedient, and most loving subjects. 

Thomas Turner, rector of Fetcham, S. T. D. 

John Hacket, rector of Cheame, S. T. D. 

George Wilde, LL.D. 

John Pearson, D. D. 

Ralph Cooke, rector of Burstow, S. T. D. 

John Harris, S. T. B. 

And many others. 

This address was presented to his majesty in the closet at 
Whitehall, on Friday the 10th of August, 1660, by George 


Wilde, doctor of divinity, accompanied with Sir William Hay- 
ward, knt. gentleman in ordinary of his majesty's privy 
chamber, and these of the clergy, Dr. Pearson, Rich. Randall, 
Thomas Mulcaster, Thomas Packenham, Edward Lorkin, 
and Jo. Worthington. Public Intelligence. 4to. N. 34 

D. Mr. Paine's Letter, preserved in Trinity College 

Muniment Room. 

I took the first opportunity of seeing Dr. Creighton, 
being glad of something that looked like business to introduce 
me. I have had intimations from him that I should be wel 
come at any time; but I knew that he did not much care for 
any kind of company, and therefore have refrained for more 
than twelve months. I found him very cheerful ; and when I 
had given him an occasion, he fell into a long discourse about 
Trinity College as it was in his time. I believe he often has 
thought on it with pleasure; for he was very particular in 
every story he told ; and would sometimes say it was the hap 
piest part of his life. As to the College bowling-green, it was 
much the same in his time as it is now. Every fellow had a 
key to it without any distinction of seniority. The seniors, he 
said, would sometimes come and see a rubbers, but never offered 
to molest the juniors, or claim any privilege above them. 
Being asked, whether it was ever a garden belonging to the 
seniors, he said there were some banks of flowers round it, but 
these were in common ; and that he never heard of its having 
been otherwise before his time, every fellow having a key. 
This, without the least encouragement from me, drew him on 
to an encomium on Dr. Pearson, the master," whom," he said, 
" it was a disparagement to call Dr., but it should rather be 
" the great Pearson ;" "a man 1 ' saith he, " the least apt to 
" encroach upon any thing that belonged to the fellows, but 
" treated them all with abundance of civility and conde- 
" scension." The fellows he has heard ask him whether he 


wanted any thing in his lodge, table linen, or the like ; " No," 
saith the good man, " I think not ; this I have will serve yet ;"" 
and though pressed by his wife to have new, especially as it 
was offered him, he would refuse it while the old was fit for 
use. He was very well contented with what the College 
allowed him ; which he very well remembers to have been 16*. 
per week at the butcher's shop ; but other particulars he did 
not mention : only in general, that the Mastership was then 

reckoned a good 5001. per ann He then gave an 

account of his being made fellow, whicb was when he was 
junior bachelor, and the year before the Restoration. [The 
particulars which follow relate to Dr. Wilkins, the then master, 
and his management of Oliver Cromwell, who once wished to 
seize on the College revenues, but was deterred by Wilkins : 
and other particulars of Hill and Arrowsmith, who preceded 
Wilkins. Also some particulars of Dryden, whom Creighton 
remembered as a clever scholar, well acquainted with the Greek 
and Latin poets, but one who preferred the gaieties of London 
to a college life.] . . . <. . . . The good old gentleman [Dr. 
Creighton] is something deaf, and not very strong, as you may 
guess at the age of 88 : he talks loud, which soon tires him, 

[The letter has no date or name, but it is said in the index 
to be written by a Mr. Paine, probably John Paine, Trin. 
Coll. B. A. 1690. M. A. 1694. Cat. Grad.] 

APPENDIX E. cxvii 

E. Five Letters of Pearson. 


To his Reverend and Much Honoured Friend, Dr. Dilling 
ham, Vice -Chancellor of the University of Cambridge 1 . 


I know nothing but your former civilities, which 
could have persuaded me to hope or expect any such favour as 
you are pleased to express in your letter. If you have not 
the offer of a more worthy person to perform the Commence 
ment duties, I shall be much encouraged to adventure it 
under your conduct. The question which I have now con 
cluded to make a position on, if it may be accepted, is, 

Regimen Monarchicum est S. Scriptural maocime conforme. 

For the rest, I shall take care to send down such a number as 
you mention against the day, and shall desire your favour 
then, as to one of that number, and in all things shall endea 
vour to give you satisfaction, as becometh him who is already 
sensible of your great kindness, and shall ever be your faithful 
friend and servant, 


May 25. [f. 1660.] 

1 Dr. William Dillingham, master the Commencement occurred, at 

of Emmanuel, was deputy vice-chan- which a question so well suited to 

cellor from March 20, 1662, to Dr. the time was proposed. See vol. i. 

Theoph. Dillingham, master of Clare p. 443. This letter was published 

Hall. He was himself previously by Mr. Kidd in Valpy's Class. Journ. 

vice-chancellor in 1660; when pro- N. 34. p. 272. 
bably this letter was written, and 



To the same m . 


The best result which wee can 

make of all things transacted here, is, that we should come to 
such a composition as Oxford has : that onely which wee have 
to move further is, the bringing off of our printer as to his 
present concernes, with flying colours; and it will not be 
denied us. If you please to give any encouragement to us 
who are here to proceede in the treaty, I doubt not but to 
bring downe the Londoners the next weeke to make good the 
articles which shall be agreed upon by both parties. And 
though we may have seemed to suffer in the public hearing, 
yet I am confident wee have the better in the concluding. 

Your faith full servant, 
Sept. 10. 1663. JOHN PEARSON. 


To the Rev. Henry Whiston". 

Having perused your book of The Great Worth, and best 
Kind of Nobility, I desire you would speedily present it to the 

m This letter has been obligingly also a second royal letter further to 

furnished by the Rev. J. Romilly, restrain from printing the Prayer 

registrar of the university of Cam- Book. 

bridge, from the original in the Re- n Prefixed to Henry Whiston's 
gistry Office. At this date Feme ' Treatise of Nobility, wherein no- 
was vice-chancellor ; so that the ' bleness of birth, honourable at- 
letter was addressed to one or the ' chievements, and virtuous acquisi- 
other of the two Dillinghams, as ' tions are duely weighed and va- 
his deputy. The business alluded ' lued.' Lond. 8vo. 1664. The au 
to, as Mr. Romilly informs the thor a fellow of King's College, 
writer, was a royal letter of Charles rector of Balcomb in Sussex, and 
II. to restrain the Cambridge printer one who appears to have suffered as 
from printing the Bible and Testa- a royalist during the usurpation. 
merit except in folio or quarto, and COLE. 


publique view: for as I find it in itself methodical, perspi 
cuous, and ingenious, so for these times I judge it very usefull : 
and therefore delay not the publication, if you value the 
opinion of Your faithfull friend, 



To Archbishop Sheldon . 


I understand by your grace's 

letter that his majesty is pleased most graciously to give mee 
the bishoprick of Chester, and to suffer mee to keepe the arch 
deaconry of Surrey in commendam with it ; and I hope I shall 
never be so wretchedly unthankefull as to forget his majesty's 
favours. In the meane time I must gratefully acknowledge the 
greatnesse of your grace's undeserved kindnesse in enclining 
his majesty to that good opinion of mee, and interesting your 
selfe in the affaires and for the good of him who has never yet 
bin so happy or just, as to be in the least serviceable to you. 

I have appointed my nephew Charles Wren to passe the 
scales at present, being deteined for some dayes by the press 
ing businesse of our College audit ; but after that, shall be 
ready to attend, and howsoever to follow your grace's com 
mands or directions, being most desirous to expresse the sense 
which I have of your favours, as best becometh 

Your grace's 
TRIN. COLL. Dec. 2. 1672. Most dutifull and most 

Obedient servant, 
To the Most Reverend Father in God, Gilbert, 

Lord Archbishop of Canterbury. JOHN PEARSON. 

Sheldon Papers in the Bodleian Library. 



To Mr. Henry Atkinson, ait his house att Rippon-Parke 
Yorkshire P. 



Finding it under my predecessor's hand that hee had dis 
charged Mr. Brockhall of the curateship of Patrick-Brompton, 
Sept. 4, 1672, and receiving a good testimonial! of the un- 
blameable conversation of Mr. John Place, and upon examina 
tion finding him fitt to discharge the duty, I have given him 
that curateship under my episcopall seale. But because I 
understand that Mr. Brockhall hath officiated since the time of 
his discharge, I desire that hee may receive the money usually 
allowed for the cure, according to the time which hee hath 
officiated ; and that Mr. Place may receive the same allowance 
for the future. At your leisure I should bee glad to see you, 
that wee might conferre about the nature of that lease which I 
understand you manage for the benefitt of your relations. In 
the mean time 1 rest 

Your very loving friend, 


F. Episcopal Acts of Bishop Pearson. 

I. Articles of Inquiry concerning matters ecclesiastical within the 
diocese of Chester, in the primary episcopal Visitation of the Right 
Reverend Father in God, John, Lord Bishop of Chester. A. D. 16/4. 
London : Printed by John Williams, Junr. MDCLXXIV. 

The tenour of the oath to be tendered to the churchwardens and 

You shall swear, diligently to inquire, and true presentment 
P Published by Mr. Kidd in Class. Journ. 34. p. 277. 


make, of all defaults and offences against the laws ecclesiastical 
of this realm. In which you are to take direction from these 
articles. And that you will not present any person out of 
malice or ill-will, nor spare any out of fear or favour. So help 
you God. 

Articles of Inquiry within the Diocese 
of Chester. 

TIT. I. 

Concerning churches or chapels, with the ornaments, furniture, 
and possessions belonging to them. 

1. Is the fabric of your church (or chapel), with all things 
appertaining to it, kept in good repair within and without, in 
such order and decency, as becometh the house of God ? 

2. Is there in the church (or chapel) a font of stone standing 
in the usual ancient place, with a cover to it, for the admi 
nistration of baptism ? Is there also a convenient Communion 
table, with a fair carpet of silk, or other decent stuff, in the 
time of divine service, and with a fair linen cloth at the time 
of administering the sacrament ? What cup, chalice, patin, or 
flagons have you, belonging to that service ? 

3. Have you in your church or chapel a convenient seat for 
the minister to read divine service in ? And a pulpit with a 
decent cloth or cushion for the same ? 

4. Have you a large folio Bible of the last translation, with 
two books of Common Prayer well bound, one for the minister, 
the other for the clerk ? Have you the book of Homilies set 
forth by authority, the book of Canons, and the Table of 
degrees prohibited in marriage ? 

5. Have you a register book or parchment for all who are 
christened, married or buried in the parish ? Does your mi 
nister every Lord^s day in the presence of your churchwardens 
set down the names of parties, with the day, month, and year 


of each christening, marriage, or burial ? Is the transcript 
thereof, every year, within one month after the twenty-fifth 
day of March carried into the bishop's registry ? 

6. Have you a paper book in which the names of strangers 
who preach or officiate in the church (or chapel) are set down, 
and another book for the churchwardens' accounts ? 

7. Have you a fair surplice for the minister to wear at the 
public ministration, provided at the charge of the parish ? 

8. Have you a chest with three locks and keys to keep the 
books and ornaments of the church ? Have you a bier with a 
black hearse cloth for the burial of the dead ? 

9. Is the churchyard sufficiently fenced with walls, pales, 
or rails, and decently kept from all annoyance or incroach- 
ments ? Are the trees therein preserved ? 

10. Is the mansion house of your minister, with all houses 
thereto belonging, kept in good repair? Have any of them 
been pulled down or defaced ? Have any incroached upon the 
land thereto belonging, or felled the trees thereon growing? 

11. Have you a perfect terrier of all glebe lands, gardens, 
orchards, and tenements, belonging to your parsonage or 
vicarage ; as also an account of such pensions, rates, tythes 
and portions of tythes, or other yearly profits (either within or 
without the parish) as belong thereunto ? Have any of the 
same been withheld from your minister ? And by whom, as 
you know, or have heard ? 

12. Have any of the ancient glebe lands belonging to your 
parsonage or vicarage been taken away, or exchanged for other 
without the free consent of the incumbent and license from the 
ordinary ? Have any inclosures been made in your parish to 
the detriment of the church, by the decay of tillage, and the 
converting arable land into pasture ? By whom hath the same 
been made ? And how many years since ? And how much is 
your parsonage or vicarage damnified thereby in the yearly 
value thereof; as you know, believe, or have heard ? 

13. Have any new pews or seats been erected in your 
chancel, or in the body of the church (or chapel), without leave 
from the ordinary ? 

APPENDIX F. cxxiii 


Concerning Ministers. 

1. Is your minister, curate, or lecturer episcopally ordained ? 

2. Hath he been licensed to preach by the Bishop or either of 
the Universities ? 

3. Is he defamed or suspected to have obtained his orders or 
benefice by any simoniacal compact ? 

4. Doth your minister diligently read divine service, and 
preach every Lord's day in the church, unless hindered by 
sickness or reasonable absence ? And in such cases doth he 
procure some lawful minister to read prayers, to preach, and 
perform other ministerial duties ? 

5. Doth your minister in the morning and evening service, 
in the administration of the sacraments, and in performing 
other religious offices appointed by the Church of England, use 
the respective forms in the Book of Common Prayer, together 
with all those rites and ceremonies which are enjoined in this 
Church ? And does he make use of the surplice when he reads 
divine service, or administers the sacraments ? 

6. Doth your minister diligently catechise the youth of his 
parish ? Doth he prepare and procure them (as occasion is 
offered) to come and be confirmed by the bishop ? And doth 
he endeavour to reclaim all Popish recusants, and all sectaries 
in your parish, to the true religion and worship of God, as it 
is established by law ? 

7- Is your minister a man of a sober, unblamable and 
exemplary life ? Is he grave, modest, and regular in his 
outward demeanour and apparel, according to the constitutions 
of the Church ? Or is his carriage, conversation, or company 
in any kind whatsoever, disorderly, or scandalous, and unbe 
seeming his calling and charge ? 

8. Is your minister ready to visit the sick, and to baptize 
infants in danger of death, being so desired ? Is any infant or 
more aged person in the parish yet unbaptized by his default ? 
Doth he duly administer the blessed sacrament of the Lord's 
Supper three times every year at the least, whereof Easter to 
be one? Doth he baptize with sureties? 


9. Doth your minister marry any persons at uncanonical 
hours, not between eight and twelve, or in private, or such as 
are under age, not having the consent of their parents and 
guardians ? Doth he marry any either without banns first 
published three Sundays or holy-days in the church, or 
without license so to do; or with the license of any other 
than the Archbishop, Bishop of this diocese, or his Chan 
cellor ? 

10. Doth your minister duly bid and observe holy-days and 
fasting days as is appointed ? and doth he then use the forms 
of prayer prescribed by the Church ? Hath he taken upon 
him to appoint any private fasts or religious exercises without 
lawful authority ? Doth he or any other minister or lay person 
in your parish hold any unlawful conventicles or meetings 
under pretence of any exercise of religion ? 

11. Is your minister constantly resident among you ? Hath 
he a curate conforming to assist him in his absence or presence ? 
Doth he carry himself in all things as an able and discreet 
minister, and conformable to the Church of England ? Doth 
he serve any more cures besides that of your parish on the 
same day ? What is the name of your curate, and what 
yearly stipend doth your minister allow him ? 

12. Is there in your parish any lecturer ; what is his name ? 
Doth he read divine service before his lecture, as by law is 
required ? and is he conformable to the discipline of the 
Church of England ? 


Concerning Parishioners. 

1. Are there any in your parish who are reputed heretics 
or schismatics refusing communion with the Church of Eng 
land ? Any impugners of the religion established, of his 
majesty's supremacy, or of any the laws, rites and ceremonies 
ecclesiastical ? Have any spoken or declared any thing in 
derogation, or to the depraving of God's worship in the Church 
of England, and administration of the sacraments, rites and 
ceremonies prescribed in the Book of Common Prayer as it is 
now established bv law ? 


2. Are there any in your parish, who lie under a common 
fame, or vehement suspicion of adultery, fornication, or incest ? 
Are there any common drunkards, blasphemers of God's holy 
name and word ? 

3. Are there any excommunicate persons, or any who coun 
tenance or keep company with them ? 

4. Do any of your parish profane the Lord's day by neglect 
ing public holy duties, or by doing the works of their ordinary 
calling, or using unlawful recreations, or permitting their 
children or servants so to do? Do they duly observe other 
holy-days, festivals and fasts appointed by authority ? 

5. Do all those who inhabit in your parish duly resort to 
your church (or chapel) and continue there during divine 
service, sermon and other holy duties, with that reverence, 
order and decency as befits devout Christians ? Or have any 
occasioned riot, clamour, or fighting in the church at any 
time? Are there any recusant Papists or sectaries in your 
parish ? Do they or any of them keep any schoolmaster in 
their house, which cometh not to church to hear divine service, 
and receive the holy communion ? 

6. Are there any in your parish who refuse to have their 
infant children baptized by your minister ? Or do they keep 
them unbaptized any longer than the Church allows ? And 
what infants, or more aged persons, are there in your parish 
unbaptized ? 

7. Do all your householders duly send their children, ap 
prentices and servants to be catechised ? And do they take 
care (when occasion is offered) they should be confirmed by 
the Bishop ? 

8. Is there any person in your parish being sixteen years of 
age, who refuseth to receive the blessed sacrament of the 
Lord's Supper at least three times every year, whereof 
Easter to be one ? And do all receive this sacred mystery with 
that outward gesture of humility and reverence as becomes 
them, meekly kneeling upon their knees ? 

9. Are there any in your parish who are known or suspected 
to be unlawfully married, contrary to the laws of God and 
this Church ? Are there any, who, being lawfully married and 


never divorced, do yet live asunder ? Or any who being law 
fully divorced, do live together again ? Or being separated for 
adultery, have afterwards married with any other, during the 
life of their first consort ? 

10. Are there any married women in your parish, who after 
safe delivery from childbirth neglect to make their humble 
and public thanksgiving to God, decently apparelled, accord 
ing to the appointment of the Church ? or refuse to pay the 
offerings according to custom ? 

11. Are there any of your parish who refuse to pay their 
Easter offerings and their duties to your minister ? or to pay 
the rates assessed on them, for the repair and provisions of the 
church ? 

12. Do you know, or have you heard of any patron or 
person in your parish who having the gift of any ecclesiastical 
benefice, hath made gain thereby upon any bargain, either for 
money, pension, lease, reserve of tithes, or glebe, or other 
simoniacal compact whatsoever ? 

13. Do any among you refuse to bury their dead according 
to the rites of the Church of England ? Are there any wills of 
deceased persons unproved, or goods not administered ? Do 
you know of any legacies given to your church, not yet received 
by you, or detained from you, or not applied to the uses 
appointed ? 


Concerning the Officers belonging to the Church. 

1. Are the churchwardens of your parish yearly chosen 
according to law ? And are there sidemen appointed to assist 
them for the due ordering of the church ? 

2. Have the former and last churchwardens given up their 
accounts to those that succeeded them, together with all monies 
and other things belonging to your church (or chapel) ? 

3. Have you a parish clerk aged one and twenty years at 
least, who is of sober life, and good report ? Is he chosen by 
your minister, and approved by the parish ; and is he able 
for reading, writing, and singing as a clerk ? Are his wages 
duly paid him ? 

APPENDIX F. cxxvii 

4. Doth he or your sexton take care of your church, to keep 
it locked and clean, to open the doors, and to ring the bells in 
due time to call the inhabitants to the worship of God ? Also 
to admonish them by tolling a passing bell for any that are 
dying, thereby to meditate of their own death, and to commend 
the other's weak condition to the mercy of God ? 

TIT. V. 

Concerning Almshouses, Schools, and Schoolmasters, Physicians, 
Chirurgions and Midwives. 

1. Is there any hospital, almshouse, or free school founded 
in your parish not of the king's foundation ? Are they so 
governed and ordered in the use and revenue as the founders 
appointed, according to set ordinances and statutes which have 
been made concerning the same ? 

2. Doth any man keep a public or private school in your 
parish ? Is he or they licensed and allowed thereunto by the 
Bishop ? Is he of sober, religious and exemplary conversation ? 
Doth he instruct his scholars in the Catechism and religion of 
the Church of England ? Is there any woman that taketh 
upon her to instruct and educate young maidens ? Doth she 
resort duly, and bring with her to divine service, upon the 
Lord's day, and holy-days, all such young maidens as are com 
mitted to her care ? 

3. Do any in your parish practise physic, chirurgerie, or 
midwifery, without license from the ordinary ? 

The minister of every parish may join in presentments with 
the churchwardens and sidemen, and if they will not present, 
then the ministers themselves (being the persons that have the 
chief care of the suppressing of sin and impiety, in their 
parishes) may present the crimes aforesaid, and such things 
as shall want due reformation. 

The ministers of every parisli are desired to give in the 
names of such of the younger sort, in their several parishes, as 
they judge fit to receive confirmation from the Bishop. 


2. Extract from Bp. Pearson's ' Injunctions to be observed by 
' the Dean and Prebendaries and other Members of the Cathedral 
< Church of Chester, set down in the Chapter-House, the 24th 
' of September, 1675.' 

" And for the better performance of the service of God 
" in the choir, it is further enjoined that the master of the 
" choristers shall be present during the whole time of divine 
" service to observe the defects of the choir in the perform- 
" ance of it ; who shall also be obliged to teach the choristers 
" effectually. And to that purpose the times appointed for 
" their learning song shall be half an hour after the ending 
" of morning service, and an hour after the ending of the 
" evening service ; and he shall be present with them during 
" the whole time aforesaid. And in case he neglect them 
" above three times respectively in any week, he shall be 
" thereof admonished by the dean, sub-dean, or prebendary 
" then resident; and the said admonition registered. And 
" for the second offence, he shall forfeit his stipend for a 
" quarter of a year. And for the third offence, being made 
" known to the chapter, he shall be outed of his place, and 
" another fit person, as soon as may be, chosen in his stead." 
From his Act- Book at Chester, p. 74. 

3. Arbitration of Bp. Pearson in Woodchurch Charity. 

" To all Christian people, to whom these presents shall 

," come, be seen, or may any wise appertaine, and especially 

" to the inhabitants of Woodchurch in the deanery of Worrall, 

" within the county and diocese of Chester, John, by divine 

" permission Lord Bishop of Chester, sendeth greeting : 

" Whereas there have been for several years past great 
" differences among the parishioners of the said parish of 
" Woodchurch, concerning the disposing of the parish cows 
" and stock from thence arising, being the improvement and 
" increase of twenty marks given of a pious intention by one 
" James Goodacre of Barnston in the said parish of Wood- 
" church ; now in order to the quieting and composing of the 
" said differences a full hearing of the said parishioners in all 

APPENDIX F. cxxix 

" matters relating thereto being lately had before us, it was 
" there unanimously agreed and consented unto, that all 
** former orders obtained, concerning the management of the 
" aforesaid charity, should from thenceforth be void and of 
*' none effect, and that the disposition of the said parish cows 
" and stock from thence arising for the benefit of the said 
" parish, shall always for the future be managed according 
" to the particular directions in the following order," &c. 

The directions then follow, which are all business-like 
enough ; such as appointing a good number of trustees, 
marking the cows' 1 horns, exchanging the less profitable for 
younger ones, letting the cows to cottagers at a modified 
annual rent, and having an annual inspection of the herd. 

" In witness whereof we have hereunto caused our seal 
" episcopal to be set, and have subscribed the same. Given 
" at Wigan this seventeenth day of July, in the year of our 
" Lord God, 1679, and in the seventh year of our con- 
" secration."" 

Act-Book, p. 81, 82. 

The records of Pearson^ episcopate at Chester are kept 
in two different books; the Institution-book, under the care 
of Dr. Walter Pope, the Registrar of that period, and uterine 
brother of Bp. Wilkins, in which there appear to be some omis 
sions and signs of neglect ; and the Act- book of the Chancellors 
of the diocese, Dr. John Waiow right, and his son Dr. Thomas 
Wainwright, which is regular in its entries, but refers chiefly to 
the ordinary business of faculty-pews, See., which began to be 
multiplied at that period. A monument is erected to these 
two chancellors in Chester cathedral in which it is recorded 
to their praise by the son of the last, who was a Baron of the 
Exchequer in Ireland, that the first was made chancellor by 
Walton, the last by Pearson. 

What we want is a record of the visitations and ordinations, 
consecrations of churches, and confirmations: without which 
our information is necessarily imperfect, and gathered from 
other incidental notices. 



G. Bishop Pearson's Will. 

In the name of GOD, Amen, the second of January in the 
yeere of our Lord, 1677. I John Pearson, Bishop of Chester, 
being infirme, but in perfect memory, blessed be God ! doe 
make, ordaine, and declare this my last Will and Testament in 
manner and form following. Inprimis, I resigne my soul 
into the hands of my blessed Redeemer Jesus Christ, and my 
body to the earth, to be buried where and how my executors 
shall thinke fitt. Item, I give and bequeath all my lands and 
tenements of what tenure soever lying and being in or about 
the towne of Great Snoring, in the county of Norfolke, to rny 
loving brother Theophilus Pearson and to his heirs for ever. 
Item, 1 give and bequeath all my lands and tenements of what 
tenure soever, lying and being in or about the town of Down- 
ham in the said county of Norfolke, to my said brother Theo 
philus Pearson and to his heirs for ever, willing and requiring 
him, his heires, executors, administrators, and assignes, to allow 
and pay yeerly fifty pounds for the maintenance of my bro 
ther Robert Pearson during his life. Item, I give to each of 
my sisters, which shall be alive after my decease twenty 
pounds, and to my neece Wren, and my neece Dove, to each a 
ring of ten pound price. Item, I give to my servant William 
Jenning over and above all wages due unto him at my death 
fifty pounds, together with all my wearing apparel of what 
kinde soever ; and to every servant who shall have served me 
seven years, one whole yeere's wages, over and above all wages 
due to them ; and to all my other servants one half yeere's 
wages. And lastly, I doe make constitute and appoint my 
said loving brother Theophilus Pearson, and my nephew 
Robert Callys, executors of this my last will and testament 
written with mine own hande. In witnesse whereof I have 
sett my hand and seale this second day of January in the 
yeere of our Lord 1677. 

JOHN CESTRIENCIS. SS. Signed and sealed in the 
presence of the testator and of us RICH. WROE NATH. 

(Thus far in his own hand ; the codicil in another hand.) 

APPENDIX G. H. cxxxi 

June the 18th, 1685. 

The said John, lord Bishop of Chester, did then declare in 
the presence of us whose names are underwritten, that it was 
his will and desire that his nephew John Thane should have an 
hundred pounds, and that this his desire should be annexed as 
a codicil to his will. 

He did also further declare in the presence of the said wit 
nesses, that it was his will and desire that twenty pounds 
should be given to the poor of the parish of St. Oswald's in the 
citty of Chester, and twenty pounds to the poor of the parish 
of Great Snoring in Norfolk. Witnesses JOHN ALLEN. 

Proved before Sir Thomas Exton, knight, LL.D. Surrogate 
&c. Sept. 25, 1686, on the oaths of Theophilus Pearson, 
the brother, and Robert Callys, the nephew of the de 

H. Hugonis Grotii Elogium, et de libris ab eo editis 
Episcopi Cestriensis Judicium* 

(From Mr. Stones's Transcript.) 

Si quis Hugonis Grotii maximum in literis nomen hoc 
sreculo fuisse nesciat, eum totius rei literariae penitus ignarum, 
si quis non id jure ac merito obtinuisse fateatur, ilium tanto 
nominis splendori iniquum nimis, seu potius invidum, nemo 
paulo aequior diffitebitur. 

Quod si in re Theologica, quae nobis reliquit plurima, aut 
sint, aut quamplurimis videantur esse paradoxa, ne mirentur 
etiam tantum virum, tanta prsesertim libertate usum, in ea 
scientia explicanda errare potuisse, a cujus professione erat 
alienus. Cseterum luculenti illi, quos de Jure Belli ac Pacis 
scripsit, auxit, ornavit, Commentarii, cum in iis rebus versentur 
in quibus tola viri doctissimi vita consumpta est, ut, non cum 
assidua tantum lectione meditationeque quotidiana, sed cum 
perpetua etiam experientia crevisse videantur, non possunt non 
esse perfecti, et numeris omnibus absoluti. In hivS, multiplicis 
et indefessae lectionis vestigia apparent ; in his, subacti et acris 
judicii monumenta supersunt ; in his subtilis ingenii et per- 
quam elegantis specimina traduntur ; verissimus denique summi 
auctoris genius relucet. Quis igitur tanti parentis tarn similem 


fcetiun, quamprimum in lucem editus est, tollere, amplecti, 
exosculari non gestiebat? C uj us bibliotheca hujus viri doctis- 
simi meliori hac imagine non ditata est? Dolendum igitur sane 
si error aliquis tarn consummate operi irrepserit ; eoque magis, 
quod non quemadmodum in pulcherrimis fabulis, macula aut 
naevi minimi eo magis perspicui, quo corpora pulchriora sunt ; 
sed enim contranus totius operis splendor adeo legentium prae- 
stringit oculos, ut maculam aliquam videre non possint. 

Sed viderunt astrologorum filii etiam in sole maculas, et, 
aut me mea vehementer fallit opinio, aut in hoc opere eum 
errorem deprehendi, quo graviores paucos, quisquis veritatem 
colit, certe vix ullum periculosiorem esse, quisquis pietatis 
amans est, confitebitur. Eum autem breviter sic designo. 

Cum lib. iii. expendat, Quid quantumque in Bello liceat, et 
cap. 1. Quid jure naturae liceret, doceat; de jure gentium 
sequentibus capitibus tractaturus : secundo quidem ac tertio, 
praemissis iis quae ad futuram disputationem recte instituendam 
necessaria videbantur, cap. demum quarto, " In bello solenni, 
"jure gentium licere hosti cuicunque vitam eripere" specialiter 
ostendit. Quinto autem, eodem jure, " res hostium rapi atque 
" corrumpi licite posse." Quod cum paucis verbis docuisset, 
unoque aut altero testimonio confirmasset, paragrapho sequent! 
addit, " Jus gentium merum sacra non excipere," i. e. ea qua? 
Deo, ac Diis dicata sunt. Hoc autem et ratione, et testimoniis 
ex omni antiquitate petitis cumulatissime nititur comprobare. 
Quibus verbis hoc mihi dicere videtur, earn fuisse gentium 
omnium opinionem, sapientissimorumque hominum ab omni 
aetate sententiam, res sacras Deo quomodocunque consecratas, 
non minus licite, pro arbitrio victoris rapi, atque corrumpi 
posse, jure victories^ quam res alias quaslibet hostis victi, vel 
privatas, vel publicas. Et hanc illius mentem fuisse planis- 
sime evincunt, ea quibus hujus effati rationem exprimit. 
" Causa hujus rei," inquit, " est, quod qua? sacra dicuntur, 
" revera non eripiuntur humanis usibus, sed publica sunt. " 
Et iterum paulo post " Quare populus ipse mutata 

Hucusque ex laceris schedis Episcopi Cestriensis Joan. Allen 
A. M. archidiaconus Cestriens. Episcopo prasdicto a sacris 
domest. transcripsit. Ita testatur MS. J nis Allen. 

APPENDIX I. cxxxiii 

I. Epitaph on a Monument to the Memory of Walter 

JBalcanquall, Dean of Durham, fyc., in the Parish 

Church of Chirk, Denbighshire*. 

Hie situs est 
Vir eximius Gualterus Balanquallus, SS. Theologiae Professor, 

Qui Scotia oriundus, ob singularem eruditionera 

Aulae Pembrochianse in Academia Cantabrigiensi Socius factus est, 

Et inter Theologos Britannos synodo Dordracensi interfuit. 

Mox Regise Majestati a sacris, 

Xenodocbii Sabaudiensis Londini Prsepositus, 

Et Decanus primo Roffensis dein Dunelmensis, 

Omnia hsec officia sive dignitates magnis virtutibus ornavit, 

Turn vero in Scoticanse Rebellionis 
Arcanis motibus observandis et detegendis solertissime versatus, 

Et in Rebellione Anglicana Regi maxime fidus, 
Obsidione Eboraci liberatus, in has oras se contulit : 

Ubi perhumaniter exceptus, 
Sed ab hostibus cupidissime qusesitus et exturbatus, 

Hiemali tempestate mire sseviente, 

Ad tutelam castelli in proximo confugit ; 

Et morbo ex infesti itineris tsedio correptus, 

Ipso Die Nativitatis Christi, ad Dominum migravit, 

Anno JErse Christianse MDCXLV. 

Hsec in memoriam deftmcti 

Scripsit Johannes Cestriensis, 

Rogatu nobilissimi Thomae Myddeltonii Baronetti 

Qui ex pio animi proposito 
Sua cura atque sumptu hoc monumentum posuit. 

k See Athen. Oxon. iii. 108. 


Epitaph on Mr. Stephen Hall. 

In Memoriam Stephani Hall, S. Theologise Baccalaurei, Eliensis 
Ecclesise Canonici, et hujus Collegii Socii, Aug. xvm. A.D. MDCLXI. 
denati, marmor hoc poni curavit Johannes Pearson, tune temporis 
hujus Collegii Magister. 

In the Chapel of Jesus College, Cambridge. 

In Exsequias SerenissimG Regime, Henrietta Marice, Matris 
Augustissimi Caroli Secundi. 

Non placet atrati celebrent ut funera Reges ; 

Illos ostra decent, et sua concha magis. 
Henrettse proprias digne Carolina Marise 

Prsestare exsequias purpura sola potest ; 
Cui Pater, effosso scelerata pectore dextra, 

Purpureo nigram sanguine tinxit humum ; 
Flumine cui simili notus pietate Maritus 

Fudit pro patria relligione animam. 

Jo. Pearson, Magist. Coll. Trin. 

In Obitum CelsisswicB Ducissce. 

Innumeram sobolem dum parturit Anna Jacobo, 

Regalem properans prole beare domum, 
Heu, plures rami tanta de stirpe tenelli 

Hoc tantura in vita, quod moriantur, habent. 
Sentit fcecundam coelo se mater, et illuc 

Ad patriam properat, qua magis ipsa parens. 

Jo. Pearson, Mag. Coll. SS. Trin. 

APPENDIX J. cxxxv 

J. List of Bp. Pearson's Writings. 

1 . A Sermon preached before the University of Cambridge at St. 
Mary's on St. Luke xi. 2. f. A. D. 1643. J/91- // / 

2. Christ's Birth not Mistimed. Lond. 1649. C/^^ " '& 

3. Preface to Lord Falkland's Treatises. Lond. J 651. Perhaps also 
earlier. B/tTt-JJ 

4. Prolegomena in Hieroclem. Lond. 1655. fj. / 3 *) $** & 2* 

5. Papers in Schism Unmasked. Published at Paris, 1658. 

6. The Patriarchal Funeral. A Sermon on the death of George, 
Lord Berkeley. Lond. 1658. fj/ "2- - '35 

7. Preface to Stokes's Explication of the Minor Prophets. Lond. 

1659. tL/m-fc* 

8. Preface to Hales's Remains. Lond. 1659. 'tt/SLfS- 8$ 

edition with additions, 1 669. 

10. No Necessity of Reformation of the Public Doctrine of the 
Church of England. Lond. 1660. $//$- 

11. Answer to Dr. Burges. Lond. 1660. 

12. Prsefatio ad Criticos Sacros. Lond. 1660. fi/lM ( - 

13. Dedicatio et Prsefatio ad Diog. Laertium Menagii. Lond. 1 664 .'' 

14. Prsefatio Parsenetica ad Vet. Testamentum. Cantabr. 1665. 

15. Oratio ad Exsequias Matthsei Wrenn, Episc. Eliensis. 1667- 
Lansd. MSS. JI/TWf ** 

16. Letter against Promiscuous Ordinations. Lond. 1668. t*/* 1 *!** * * 
17- Lectiones de Deo et Attributis. Ab A. D. 1661. MSS. Coll. J//- 

^En. Nas. 

18. Oratioijas ? in Comitiis (Jantabrigiens. A. D. 1661. 1671. 
MSS. ibid. SIV"' 

19. Conciones ad Clerum, eodem decennio habitse. MSS. ibid. 

20. Determinationes Theologicee Sex. MSS. ibid. 3/^1 ~ 

printed, Antv. 1698. 

22. A Sermon preached at Westminster Abbey, Nov. 5, 1673. 
Lond. 1673. U//3-/S2. 

23. Annales Cyprianici. Oxon. 1682. 

24. Annales Paulini. Editi inter Opp. Posth. a Dodwello. 1688. 

25. Lectiones in Acta Apostolorum. Ibid. '^/S ^8 


26. Dissertationes de Serie et Success! one Primorum Romse Epi- 
scoporum. Ibid. *TJ/l<il~ D2. 

27. Various Letters, EpistoLe Latinse, Fragments, &c. collected 
iu these volumes. 

28. Notes on Hesychius. MSS. Trin. Coll. Cambr. 

29. Notes on St. Ignatius, published in ed. Smith. Oxon. 1/09. 

30. Notes on St. Justin, published by Thirlby, in his ed. Lond. 
1722. See vol. ii. p. 502, of this collection. MS. in Public Libr. 

31. Notes on ^Eschylus. MS. Bibl. Bodl. Rawl. 193. 


Among other lost English Sermons, one preached at the funeral of 
the poet Cleveland, and one which Evelyn mentions, on Heb. ix. 14. 

Lectiones Theologicse quamplures. Adversaria Sacra. (Vid. Dod- 
well, Dissert, de Episc. Rom. p. 221.) Vita S. Justini. (Vid. vol. ii. 
p. 500.) 

Epistola ad Vir. Rev. Geo. Bull. Presbyter. Angl. (Vid. Nelson^ 
in Vit. Bulli, p. 88, 9.) 

Liber Grammaticalis. (See Wake on Convocations, App. p. 1 23, 


A Brief Account of some expressions of St. Athanasius's Creed, 
for the satisfaction of those who think themselves thereby obliged to 
believe all things contained therein to be absolutely necessary to sal 
vation. Oxon. 4to. 1663. (Only nine pp. and no author's name: 
but a copy in the Publ. Lib. Cambr. G. II. 45, has the words, "by 
" Dr. Jo : Pierson," written on the titlepage. Cole properly doubts 
the correctness of this inscription - T and a single perusal will satisfy 
any critical reader that it is not Pearson's.) 

Sermons on Various Points of Faith and Morals, supposed to be 
the genuine productions of the Right Reverend John Pearson, late 
Lord Bishop of Chester. 8vo. Buckingham, 1803. (The editor ha& 
not seen this publication ; but has received the following judgment 
upon it by the venerable Dr. Routh. " The sermons published under 
" his name a few years since are spurious ; as, besides other internal 
" marks, books written long after the supposed author's decease are 
" quoted in them.") 




Pearson! Precatio. 

Lectio I. Lectionum Ratio et Methodus, quare scholastica . . i 

- II. De Existentia Dei ........................ i o 

- III. De Existentia Dei ........................ 22 

- IV. De Essentia Dei .......................... 33 

- V. De Simplicitate Dei ........................ 43 

- VI. De Perfectione Dei, et Infinitate Ejus ........ 54 

- VII. De Bonitate Dei ........................ 65 

- VIII. De Immensitate, ecu Omniprsesentia et Ubiquitate 
Dei ............................................ 76 

- IX. De Immutabilitate Dei .................... 87 

- X. De JEternitate Dei ........................ 96 

- XI. De Unitate Dei .......................... 109 

- XII. De Invisibilitate Dei ...................... 1 1 8 

- XIII. De Incomprehensibilitate, et InefEabilitate Dei. 128 

- XIV. De Vita Dei ......................... 137 

- XV. De Scientia Dei ........................ 149 

- XVI. De Scientia Dei ........................ 160 

- XVII. De Scientia Dei ........ ............ 172 

- XVIII. De Scientia Dei ...................... 185 

- XIX. De Scientia Dei Conditionata .......... . . ; . 196 

- XX. De Voluntate Dei ........................ 206 

- XXI. De Voluntate Dei ...................... 218 

- XXII. De Providentia Dei .................... 232 

- XXIII. De Prsedestinatione ............... ... 243 

- XXIV. De Praedestinatione .................... 255 

cxxxviii CONTENTS OF VOL. I. 


I. Ordo Episcopalis est Apostolicus 271 

II. Ordinandi Potestas solis competit Episcopis 287 

III. 'Ordinatio Anglicana complet totam essentiam externae 
Vocationis ad Ministerium 291 

IV. Divinitas Christ! probatur ab Ipsius Cultu 300 

V. Christus, qua Mediator, est adorandus 305 

VI. Baptismus non est Ritus indifferens 310 


Lectio I. De Statu Ecclesiae ab origine. De Miraculo Pentecostes, 
et Concione S. Petri. Quomodo ad fidem Christianam con- 
versi, in Ecclesiam recepti, et in ea versati sint. Ecclesiae 
Hierosolymitanae praerogativa 317 

Lectio II. Horse orationis apud Judseos, et in Ecclesia. Bonorum 
communium distributio. De morte Ananiae et Sapphirse. De 
umbra S. Petri 329 

Lectio III. Gamaliel, an Christianus ? De Theoda. De Actis 
Pilati. Hellenistae. Diaconatus institutio 340 

Lectio IV. S. Jacobus, frater Domini, non alius ab Apostolo filio 
Alphaei. Idem Ecclesise Hierosolymitanae episcopus, et singular! 
quadam auctoritate inter Apostolos praeditus. Libertini Judsei. 
Martyrium S. Stephani. Sauli persecutio. Tiberii de Christo 
relatio ad Senatum 348 

Lectio V. Samaritani a S. Philippo convertuntur. Simon Magus. 
Missio SS. Petri et Joannis ad Samaritanos. Haeresis Simoniana. 
De Eunucho Candaces. Sauli conversio 359 



Oratio I. Inauguralis. Laudatio Dominae Margaretse. Sacrae 

Theologiae Professio quam ardua 399 

II. Ecclesiae status. Pericula ex recenti reipublicae motu. 

Adhortatio ad Unitatem 406 

III. Haereses vixdum sopitae. Periculum Indifferentia. 

Academicorum est Veritatem defendere 412 

IV. Nova opinionum portenta. Defensio Articuli xvm. 

Eccl. Anglicanae. Nulla salus nisi ex Fide 418 


Oratio V. Comitia propter pestem interrupta. Illicitorum con- 
ventuum periculum. Leges imperiales de conventiculis. Que- 
ritur de studiis Theologiae neglectis 424 

VI. Ecclesise Romanae doctrina et disciplina corrupta. 

Ecclesiarum reformatarum prsepropera mutatio. Felix prse 
ceteris Anglicanse Ecclesise Reformatio . . 43 2 

VII. Academiarum institutio, Christiana. Academiarum 

Anglicanarum splendor. Academise Cantabrigiensis status. 43 8 

Disputatio de Regimine Monarchico 443 





OUUM paucis abhinc annis Clarissimi Pearsoni Opera 
^ Theologica Minora, diu qusesita, et quserentibus vix uno 
aut altero exemplari sparsim obvia, colligere et prelo denuo 
subjicere destinaveram, equidera quantum materiae quanto 
labore comparandum esset parum providebam. En vero, 
bibliothecarum secreta rimanti, et nihil non agenti, ut omni 
bus numeris absolutum volumen prodiret, obtulere mihi se 
non ramenta modo aurea, Bentleii laudibus celebrata, sed et 
ipsum, ut ita dicam, aurum, Operum scil. Posthumorum, 
quae, iniquo republicse nostrse statu, distractis civium animis, 
edidit Cl. Henricus Dodwellus, non minoris pretii Reliquiae. 
Pearsoni ipsius autographa, quibus usus erat Dodwellus, 
exstabant aliquamdiu in museo Joannis Thani, S. T. P. Pear 
soni ex sorore nepotis, Anglicani Presbyteri, in Canonicatus 
locum a Pearsono in Ecclesia Cathedrali Cestriensi provecti, 
Reotoris deinde Ecclesise de Northenden, et quern denique 
sede vacante post mortem pii Episcopi Nicolai Stratford, 
Anna Regina, benignissima Ecclesiae nostrse fautrix, Archidia- 
conatu auxit Cestriensi. Inde quo fato evanuerint schedae 
tanti pretii, frustra adhuc sciscitor: earundem vero partem, 
quam non attigerat Dodwellus, transcripsit diligentissime, non 
diu ante Thani mortem, Joannes Stonesius, A. M. presbyter 
et ille Anglicanus, Cestriensis Ecclesise Canonicus Minoris Or- 
dinis, et Ecclesiae de Coddington in Palatinatu Cestriensi rector. 

cxliv Lectori Benevolo. 

Cujus apographi, quum post varies casus in tutelam Collegii 
JEnei Nasi apud Oxonienses commendatum esset, praefecti et 
sociorum humanitate copia mihi concessa est, ut ad hanc 
editionem adornandam adhiberem. Unde effectum est, ut in 
alterum volumen opus creverit, lectori vero, si quid recte 
auguror, morse pretiura factum, quicunque Pearsoni scholae 
sacrae interesse, Pearsonum in Theologia docentem audire 

Acoedunt Opera Posthuma dudum edita a Dodwello, re- 
sectis boni viri additamentis, quibus suas plerumque, potius 
quam Pearsoni rationes comprobare studuerat. Accedunt, 
quicquid ubique exstare deprehendimus, quod summi theologi 
atque critici manum referebat, quicquid vel patrio vel Latino 
sermone, civis idem in patriam optime animatus, et Ecclesise 
nostrae, perduellium fraude laborantis, fidus et integer minis 
ter, restitutse venerandus doctor et antistes, chartis fugitivis, 
ipse sibi tantum et famae suae nihil consulens, amicorum opere 
vel reipublicse disorimine flagitante, exaraverat. 

Hujusmodi scripta accuranti, quae auctoris optimi manum 
ultimam partim non acceperant, partim fortasse aetatis invidia 
perdiderant, subsidia exquirere visum est, locorum a viro doc- 
tissimo, prsesertim ex Christianae antiquitatis thesauris et 
Patrum priscorum monumentis citatorum, diligenti collatione, 
illustratione modica, siquando aliquid brevius vel obscurius 
dictum dubitationem induceret, et modesta defensione, sicubi 
criticorum recentiorum censura, Pearsono adversa, nullis satis 
firmis rationibus inniti videretur. Quam quidem operis partem 
Pearsoni meritis haudquaquam respondere, quum nee mihi 
pro voluntate exculta sit, libens inprimis agnosco: sed in 
causa est, praeter ea quae in me cadunt, ingenii tarditatem, et 
librorum in longinqui ruris habitaculo penuriam, fratris natu 
junioris adversa valetudo ; quern linguarum Orientalium stu- 
diis versatum, Oxonii jampridem, deinde Londini commo- 
rantem, in societatem laboris mei advocaveram. Ilium sibi, 
dum vires restabant, minime parcentem, postquam morbus 
invalescens a Musis nolentem se abjungere coegit, mitis aer 
Italiae jam detinet, mox, avv 0e<5, ut spero, rediturum. Inte 
rim, quod potui, dedi. Pearsoni notulas in margine adscriptas 

Lectori Benevolo. cxlv 

prout ex Stonesio didicisse videor, litera majuscula P. dis- 
tinctas habes; Stonesii paucas. litera S. Ceteras ipse, ubi 
res postulare visa est, adjeci. 

Eestat ut Typographei Oxoniensis Curatoribus grates per- 
solvam, qui animis in Pearsoni laudem propensis operis 
hujusce onus et impensam in se susceperint. Grates idem 
debeo vel maximas Collegii Sanctissimae Trinitatis apud Can- 
tabrigienses Magistro et Sociis, atque inprimis viro reverendo 
Christophoro Wordsworth, S. T. P. Collegii non ita pridem 
Magistro, qui non modo archiva sua, Pearsoni notitiam ex- 
quirenti, libentissime patefecerint, sed et iconem sere incisam, 
ex pictura in publico refectorio servata, contulerint. Vigeat, 
floreat, opto, Collegium, cui Pearsonus olim prsefuit, cui viri 
etiamnum invigilant memores Pearsoni ; floreant studia Aca- 
demiarum, atque sacrarum literarum amor : et mihi, Lector 
benevole, fausta precare, quod Veritati semper periclitanti, 
nunquam tamen defensoribus egenti, tutamen ex Pearsoni no 
mine parare, et Theologise Keiju??Aioi> proprium ex oblivione 
exemtum, faventibus literarum Academicarum patronis, in- 
staurare contigerit. Vale. 

E. C. 





Omnipotens et seterne Deus, Qui Te toto imples 
omnia, quern nee capiunt tamen universa : a Te sumus, 
qui es fons omnium ; ad Te venimus, qui es finis om 
nium. Agnoscimus omne datum optimum, et omne 
donum perfectum desursum esse. Descendat itaque 
benedictio tua super servos tuos, bonis literis operam 
navantes; adspira inceptis, adjuva conatus, promove 
studia, purga mentes ad cognitionem sui, Tuique, anhe- 
lantes; adsis propitius dirigasque exercitia nostra lite- 
raria, sub patrocinio tuo suscepta, et honori tuo dedicata. 
O Pater Luminum, da nobis intellectum, ut cognosca- 
mus veritatem. O Pater Spirituum, da nobis animos, 
ut defendamus cognitam. O Princeps Pacis, largire 
nobis sapientiam, ut studeamus unitati, ut, exstirpata 
hseresi, et profligate schismate, uno animo labioque Te 
colamus, Tibique debitam observantiam praestemus, ad 
Nominis tui gloriam, Ecclesise profectum, Pietatis in- 
crementum, et animarum nostrarum salutem, per 
Jesum Christum, Filium tuum, Dominum nostrum. 




CUM cathedram in scholis theologicis occupaverim, 
in proclivi est colligere, et quod theologiam pro- 
fitear, et quod scholasticam. De hac ipsa itaque re, 
deque tota lectionum nostrarum ratione, pro hac tem- 
poris mantissa disserere institui, vobisque, auditores 
optimi, palam facere, quid a Professore vestro in poste- 
rum expectandum sit. 

Enimvero theologiam cum dico, intelligo scientiam 
de Deo, rebusque divinis: cumque earn per se, et a 
reliquis scientiis separatam nomino, revelationem a 
Deo factam, veritatesque per earn nobis patefactas, 
subjecto ejus include ; porro, quoniam novissime ple- 
nissimeque a Christo patefacta est voluntas Dei, in 
telligo adhuc expressius doctrinam religionis Chris- 
tianae. Cum scholasticam addo, illud volo ; modum 
nempe tradendi, tractandique res divinas, ita nobis a 
Deo per Filium revelatas, qui fiat per accuratam doc- 
trinse Christianas, ductu rectae rationis, ex principiis 

a Omisi periodum, quam in " ipsius muneris pergendum est :" 

fronte primae hujusce lectionis quibus verbis Pearsonus videtur 

transcripserat Stonesius ; scil. hanc lectionem Orationi suss 

" Hsec ad declarationem fundati- Inaugural! statim subjecisse. Vid. 

" onis lectura nostrae lecta suffi- Orationem ipsam, quse infra est, 

" ciant ; nunc ad explicationem in hac editione primam. 


2 Lectionum Ratio et Methodus. LECT. I. 

theologicis, traditionem, probationem, atque defen- 

Cum enim ea quae sunt a Deo revelata contineant 
doctrinam, et intervallo temporis, et differentia con- 
ditionis, et natura sua variam, atque multiformem ; 
quippe multifariam multisque modis Deus loquens patri- 
bus in prophetis, novissime locutus est nobis in Filio, ut 
inquit Apostolus; cumque in Epistolis S.Pauli, queedam 
sint difficilia intettectu, docente S. Petro, quce indocti et 
instabiles depravant, sicut et cceteras Scripturas, ad suam 
ipsorum perditionem ; cum, inquam, haec sint adeo 
varia atque difficilia, sensit tandem ecclesia Dei, the- 
ologiam hanc scholasticam, ex utroque capite, aut 
necessarian! sibi esse, aut certe utilissimam fore. 

Nam, 1. Ex multiformi varietate divinaram reve- 
lationum, facile perspexit quanto usui foret, si veritates 
revelatae, ad fidem prsecipue spectantes, ordine quodam 
doctrinae, et accurata methodo traderentur. 2. Ex 
difficultate rerum revelatarum, maximoque depravandi, 
atque adeo in aeternum pereundi periculo ab ilia diffi 
cultate nato, probe intellexit, quanto cum Christianae 
religionis emolumento fieret, si difficultates enoda- 
rentur, explicaretur ac confirmaretur veritas, detege- 
rentur refellerenturque errores et fallaciae, ac denique 
omnium haereticorum contradicentium pervicacia, et 
ratiouis lumine et auctoritatis pondere obrueretur. 

Hoc vero est quod in scholis agitur. Hoc theologiae 
scholasticae munus, hie labor, hoc opus est : " doc- 
" trinam Christianam, quae secundum fidem est, dilucide 
" succincteque explicare, convenienti ordine et accu- 
" rata methodo tradere, ex principiis theologicis, per 
" rectam rationem, artibus et scientiis naturalibus bene 
" institutam, eruere, probare, confirmare, defendere." 

Mihi itaque in hac professoria cathedra sedenti, et 

Theologies scholastics Scopus. 3 

in hisce scholis theologicis prselegenti, omnino statu- 
tum est, religionis Christianae doctrinam ad modum 
scholasticorum tradere. 

Scio equidem baud paucos esse in ecclesiis re- 
formatis, qui scholam damnant : sed aut sine ulla 
prorsus ratione id faciunt, aut cum ita faciant, hoc 
tantum volunt, veteres scholasticos, et multarum 
rerum ignorantia laborare, et quamplurimis erroribus 
scatere. Quod ego et libentissime concedo ; sed et 
simul eandem theologiam eo ardentius exercendam, 
eoque diligentius expoliendam contendo, quo tandem 
et ab illis erroribus libera, et ab ilia ignorantiae labe 
pura prodeat. 

Non ego is sum, qui vos a lumine ad tenebras, a 
puritate renascentium literarum ad barbariem revo- 
cem : sed cupio potius, cum maximo sacrarum lite 
rarum lumine, in ipsa scholse penetralia perrumpere, 
atque illic quicquid est tenebrarum fugare. 

Ne quis autem existimet haec a me imprudenter aut 
superbe dicta, ostendam vobis, et breviter et luculenter, 
quibus modis et maxime scholastica, nee minus pura 
atque reformata futura sit, ilia quam profitemur 

Disputant scholastici, et conclusiones suas deducunt, 
ex quibusdam locis et principiis theologicis, scil. ex 
Sacra Scriptura, ab auctoritate conciliorum, a consensu 
Patrum, a decretis pontificum, a scitis philosophorum : 
et satis quidem sunt acuti in illationibus conclusionum, 
satis in deductionibus assertionum perspicaces. Sed 
in ipsis locis ex quibus reliqua deducunt saepissime 
peccant, et in ipsis principiis unde disputant semper 
aliquid est reformandum. 

1. Primus illis locus est Sacra Scriptura ; sed saepe 
laudant libros apocryphos pro canonicis, et sub pari 

B 2 

4 Scholasticorum Loci theologici. LECT. i. 

auctoritate utrosque producunt ad confirmandam fidem : 
cum aperte testatus sit S. Hieronymus, ecclesiam ve- 
terem eos libros numquam usurpasse ad confirman- 
da fidei dogmata b . Praeterea, pro Sacra Scriptura 
canonica accipiunt semper versionem veterem Lati- 
nam, cui, quamvis propter antiquitatem, suus honos sit 
habendus, originales tamen linguae ad eruendum litera- 
lem sensum consulendae sunt, qui maximi usus est in 
scholasticis disputationibus. 

2. Secundus illis locus est auctoritas conciliorum : 
et magna quidem illis debetur reverentia, quae vetera, 
quae veri nominis concilia fuere : scil. quae legitime 
convocata, quae suffragiis libera. At producunt saepe 
scholastici concilia nova, imo generalia vocant ea, 
quibus, ex magna parte, Christiani orbis nullus inter- 
fuit; quae ab uno homine convocata, unius libidini in 
ferendis suffragiis sunt subjecta, unius tyrannide sup- 

3. Tertius illis locus est consensus Patrum, mag- 
norum quidem nominum, et quibus nos semper assur- 
gimus. Sed inter venerandae antiquitatis monumenta, 
ssepius nobis obtrudunt spurios Patrum filios, atque 
hypobolymaeos foetus. Praeterea, Graecorum antisti- 
tum scripta non nisi Latine legere potuerunt ; et quam- 
plurima eorum opera, nobis jam tandem familiaria, ne 
oculis quidem conspexerant. 

4. Quod vero decreta pontificum, pro loco, aut 
principio theologico proponunt, ex quo dogma fidei 
probari possit, plane eos ratio fugit. Si veterem ali- 
quem Romanum episcopum nominant, accipimus eum, 
sed ut ex Patribus unum : si modernum aliquem ponti- 
ficem crepent, plane rejicimus, ut factionis coryphseum. 

b Prsefat. ad Libros Salomonis. 

Scholasticorum Loci reformati. 5 

His jam in antecessum consideratis, in proclivi est 
cognoscere, quomodo theologia simul scholastica sit, 
et a vulgarium scholasticorum foedis erroribus pura 
atque defsecata. Agnoscimus loca theologica, unde 
argumenta ad dogmata fidei confirmanda sumi possint. 

1. Primo itaque loco ponimus Sacrse Scripturae 
libros, scil. canonicos, eosque suis linguis quibus 
scripti, quibus nati sunt, ubi opus est, loquentes. 

2. Secundo loco, recipimus concilia, praesertim gene- 
ralia, sed ilia quae ecclesiae veteris sententiam referunt ; 
non ilia quae in media barbaric, flagrante schismate, ad 
unius hominis voluntatem congregata sunt conciliabula. 

3. Tertio loco, consensui Patrum plurimum tribui- 
mus, si vere Patres sunt, hoc est, veteres scriptores in 
ecclesia Dei agniti atque probati, sed rejectis omnibus 
auctoribus ementitis, et bonorum auctorum operibus 

4. Quartum autem locum nullo modo agnoscimus, 
nisi quatenus ad tertium redigatur; nee ulla mihi major 
auctoritas pontificis, in rebus fidei, quam alterius 
Patris ; cum reliquis consentientis aliqua, dissentientis 

Sic itaque doctrinam Christianam, ex Sacrse Scrip- 
turse fontibus, per vetustissimorum generalissimorumque 
conciliorum sententias, perque antiquissimorum Patrum 
dictata consentientia, ratione disciplinis omnibus infor- 
mata subserviente, more modoque plane scholastico 
tradendam, exponendam, probandam, defendendamque 

Ad methodum autem quod attinet, etiam de ilia 
consilium nostrum breviter exponendum sensimus. 
Necesse est enim, ut aut veterem aliquam, et scho- 
lasticis tritam sequamur, aut novam, neque adhuc in 
scholis auditam expiscemur. De nova quo minus 

6 Methodus Vetcrum servata. LECT. i. 

cogitemus duo suadent, quorum primum nos spectat, 
secundum pontificios. 

Quod ad nos attinet, veterem aliquam et usitatam 
methodum longe utiliorem fore facile perspicio ; quod 
inde et nostra, et aliena simul legere,- atque comparare 
possimus, indeque colligere, quantum principia nostra 
cum aliorum principiis consentiant, quantumque in 
deductionibus consequent] isque prsepolleant. 

Quod pontificios spectat, quorum maxime res agitur 
in theologia scholastica, apprime utile videtur, ut 
habeant et illi nostrae doctrinae corpus, pari cum suo 
gradu pertendens; ut tandem aliquando discant, et 
probe intelligant, quid ecclesia nostra teneat, quid 
aversetur. Rerum enim nostrarum Romano-Catholici 
mihi videntur plane ignari : et quoniam non habemus 
scholas scholis oppositas, corpusque theologise cor- 
pori respondens, ideo controversiarum indices satis 
callide excogitarunt, quibus Lutheranorum, Calvinista- 
rum, Sacramentariorum, Socinianormn, dicta scriptaque 
percurrentes, omnia nobis, tanquam nostra objiciunt, 
et pro nostris haberi volunt, ac turn demum scilicet nos 
egregie oppugnant, atque hac tandem arte id efficiunt, 
ut credant multi in ecclesia Romana, nihil aliud nos 
profiteri in tota religione Christiana, nisi illud tantum, 
quod apud suos oppugnatum legunt. 

Non itaque novam methodum theologiae scholastics 
cudere, sed veterem aliquam potius sequi, e re nostra 
esse judicavimus. 

Duae autem nobis potissimum occurrunt in scholis 
hactenus celebres, quarum una Sententiarum est, altera 
Summae. Nam ab incunabulis pene theologiae scho 
lasticae, apud occidentales Christianos, haec duo no- 
mina -praecipue innotuere, primo, ut opinor, simul ; mox 
separatim. HUGO enim DE S. VICTORE, primus inter 

Notitia de vett. Scholasticis. 7 

Latinos nuperos, hujusce argument! corpus composuit, 
et " Sententiarum Summam" nominavit, circa anhum 
MCXX, sub Callixto scil. Secundo. 

Post eum, intra viginti annorum spatium, ROBERTUS 
PULLEYNUS, Angliae nostrse ingens decus, et summum 
academiae Oxoniensis ornamentum, corpus theologies 
octo libris nuperrime editis, composuit 6 ; primusque, ut 
opinor, "Sententias" simpliciter nominavit d . 

Tandem, viginti etiam post Pulleynum annis, PETRUS 
LOMBARDUS, episcopus Parisiensis, Sententiarum qua- 
tuor libros conscripsit, circa annum MCLX ; qui in 
scholis statim obtinuere, unde et ipse MAGISTER SEN 
TENTIARUM dictus est, et in methodo scholastica per 
quadringentos pene annos dominatus est. Scripsit etiam 
Petrus Pictaviensis, Lombardi discipulus, sententia- 
rum libros quinque ; sed magistri lumine adeo sunt 
obscurati, ut nisi ante hos sex annos diem baud vide- 

c Robertus Pulleynus, sive 
Pullus, cum e strepitu armorum 
civilium sub rege Stephano in 
Galliam concessisset, a S. Ber 
nardo commendatus, " sanam 
" doctrinam" docuit Parisiis. De- 
inde in patriam redux, scho- 
lam tenuit in academia Oxoni- 
ensi. Tandem propter merita in 
cardinalium ccetum ab Inno- 
centio 11. est adscriptus. Vid. 
S. Bernardi Epist. ccv. ccclxii. 
Cave, Hist. Liter. Brucker. Hist. 
Phil. Prodierunt ejus libri editi 
ab Hug. Methout. Paris. 1655. 
Vid. Pearsoni Determ. iii. infra. 

d Q ? An Gulielmus abbas 
S. Theodorici scripserit Senten 
tiarum fidei librum unicum. An 
post eum Baudinus, ut vult G. 
Genebrardus. P. 

Gulielmus, abbas S. Theodo- 
rici, S. Bernardi erat amicissi- 

mus ; cujus vitam, vivo adhuc 
Bernardo, inchoaverat, ne perfi- 
ceret, ipse morte prseventus, circa 
A.D. 1150. Vid. Mabillon. Not. 
in S. Bernardi Epist. Ixxxv. 
Opuscula qusedam ejus exstant 
in Append, ad Bernard, torn. v. 
p. 246 275. Alia in Biblio- 
theca Cistertiensi Bertrandi Tis- 
sier. torn. iv. p. i 174. Nihil 
tamen sub hoc titulo ; nee quic- 
quam scholasticum ab eo prove- 
nisse crediderim. " Baudini The- 
" ologi Doctissimi ac Pervetust. 
" Sententiarum Libri Quatuor" 
prodierunt Lovanii, A.D. 1557. 
De auctore, quern Baudinum 
vocat, Genebrardus in Chronico, 
lib. iv. p. 613: " Nescitur uter, 
" ipsene an Petrus Longobardus, 
" fuerit cuculus, alienum sibi sup- 
" ponens partum." 

JS Notitia de vett. Scholasticis. LECT. i. 

rint. Atque hi quidem diversi fuerunt Sententiarum 

Postea ALEXANDER ALENSIS, etiam Anglus, scripsit 
corpus theologiae amplum sane, et multifariis quae- 
stionibus distinctum ; illudque primus, ut opinor, 
** Summam Theologiae" nuncupavit. 

Hujus Alensis discipulus, BONAVENTURA, scripsit in 
Sententias Lombardi, et cum qui ante eum aliquid 
ediderant in scholis, opera separatim sua, tanquam 
auctores evulgabant, ille factus est commentator 6 . 
Atque ita in posterum, Sententias Lombardi sunt scho- 
lasticorum commentariis illustrati. 

Alter Alensis discipulus, THOMAS AQUINAS, scripsit 
etiam in Magistrum Sententiarum, pro more temporis ; 
sed et animo nescio quibus modis praesagiente, corpus 
doctrinae Christianas sua plane methodo exaravit, et 
"Summam Theologise," cum praeceptore suo f , nuncu- 

e Q ? An ante Bonaventuram nuisse. Parmensis, ait Thomas 

Joannes de Rupella scripserit in de Eccleston, qui scripsit circa 

Sentent. Lombardi. P. A.D. 1256, " Summas legerat 

Joannes de Rupella (Jean de " cursorie Parisiis/' antequam in 

Rochelle,) successit Alensi, lector ministrum ordinis generalem e- 

factus theologiae in schola Mi- lectus est : i. e. Summas Philo- 

norum Parisiensi, A.D. 1238, et sophise vel Scientiarum, quales 

" scrip tis publice editis clarus, extant inter Opp. MSS. cele- 

"secundus in ordine doctor Parisi- berrimi Rob. Grosseteste, qui 

" ensis evasit." ItaGonzagaBou- Rupellensi synchronus primus 

Iseus in Histor. Univ. Paris, torn, legebat in schola Minorum Ox- 

iii. p. 202. Jac. Echard. in Vit. oniensi. Ecclestoni Hist. MS. de 

S. Thorn. Aquinatis. Scripta ejus Adventu Minorum in Angliam. 

qusedam recenset Gas. Oudinus, c. 12. in Biblioth. Eccl. Cathe- 

Scriptor. Eccl. torn. iii. p. 160, dralis Ebor. 

nulla tamen mentione facta de f Lis est inter Minorca et Do- 

commentario. Rupellensi sue- minicanos, utrum Thomas Alen- 

cessit, opinor, Bonaventura ; ut sem audire potuerit in cathedra 

refert Waddingus, annalista Mi- sua Parisiensi, an non nisi mortuo 

norum. Nam quos intervenisse Alensi Parisios accesserit. Ma- 

putat Echard., duos alios et Jo- gistrum certe alium habuit 

annem de Parma, credo eos le- Thomas in philosophia, forsitan 

gisse in artibus vel philosophia, t in theologia, scil. Albertum 

non cathedram in theologia te- Magnum. 

Methodus Aquinatis prceferenda. 9 

pavit. Reliqui tamen hanc peculiarem illius methodum 
sequuti non sunt, neque eis primo tantae auctoritatis 
videbatur, ut ejusdem methodum quisquam sequeretur : 
Sed veteri Magistri Sententiarum methodo inhaerentes, 
contra Summam Thomse libere disputarant Johannes 
Scotus, Occamus, et Durandus. 

Hanc autem Thomse Summam, Thomas alius, nempe 
de vico Cajetanus, post trecentos annos, commentariis 
illustravit, persuasitque academiis totius eeclesise 
Romanae ut earn in scholas reciperent. 

Duae jam tandem scholasticorum method!, una 
eorum qui adhuc Lombard! Sententias sequuntur, et 
quidem hi pauciores, altera eorum qui Aquinatis Sum 
mam Theologise, aut commentariis illustrant, aut ordine 
saltern quaestionum imitantur, et plures multo sunt et 
illustriores : dum enim ill! in collegiorum plerumque 
angulis delitescunt, hi in academiis ubique personant. 

Neque mirum est, priorem illam methodum sen- 
tentiariorum huic cessisse ; est enim haec posterior ilia 
et accuratior et luculentior. Verbo dicam, metho 
dum illam quaa in Summa Aquinatis continetur, ut 
celebriorem, ut meliorem sequimur. Non tamen ut 
quaestiones omnes percurram, quod ipsi, quod sciam, 
scholastic! ecclesiae Romans refugiunt ; non omnes 
quaastiones ordine examinando, non articulos omnes 
excutiendo, sed omittendo superflua, pertractando 



T)RIORI semi-lectione profess! sumus nos scho- 
-L lasticam theologiam colere, prsediximusque nos 
corpus doctrinae Christianas more plane scholastico, 
sed secundum principia reformata tradituros. Adje- 
cimus insuper, sequuturos nos method urn Summae Tho. 
Aquinatis, et ut optimam et ut celeberrimam ; sed ita 
ut semper omittamus superflua, pertractemus neces- 

Pergimus, prsetermittimusque primam Summae quae- 
stionem, utpote tautum prooemialem, atque in iis rebus 
occupatam quae ad dialecticam, aut philosophiam po- 
tissimum spectant. Sit itaque nobis prima, quae Aqui- 
nati est secunda qusestio. 

Quoniam enim Deus est primum et principale ob- 
jectum theologiae, (omnia enim sub ratione Dei, in 
hac scientia pertractantur, vel quod sint Ipse Deus, vel 
quod habeant ordinem ad Deum, ut ad suum principium 
et finem,) ideo Deus considerandus secundum hunc 
triplicem respectum. 1. Ut in se est, 2. ut princi 
pium rerum et 3. ut finis omnium et specialiter 

De Deo autem, ut in se est, duo considerantur. 
Natura sive essentia, et revelationes seu Personae. 

De Existentia Dei. 11 

Prius autem omnino agendum de essentia Dei cujus 
cognitio et facilior et universalior, ideoque prior. De 
Deo, secundum essentiam suam considerate, duo quae- 
runtur ; primum, an sit ; deinde, quid sit. Haec est 
vetustissima methodus, docente Philone Judaeo^: 
Auo ev Tats Trepl Qeov y7TJ/<re<Tt, TO. ai/corarft) Tavra eira- 
Tropei fj Sidvoia TOV (f>i\o<ro(f)ovvTOs avoOws, ev /xei/, et ecrrt 
TO 0efov, eveKa TU>V eTriTrjSeva-dvTcov aOeoTyra, Kaicilav T^J> 
HeyicTTrjv' erepov Se TO, ri ear) Kara rrjv ova-lav' i. 6. " In 
" quaestionibus de Deo duo bsec solicite quaerit animus 
" sincere philosophantis; alterum, an sit Deus, propter 
" eos qui atheismum profitentur, impietatum maximam; 
" alterum, quid sit Deus secundum essentiam." 

Primo igitur quseritur de existentia Dei, et qusestio 
in haec verba proponitur, " An per se notum sit Deum 
" esse ?" 

Priusquam statum bujus quaestionis plene perspicere, 
partesque ejus omnes excutere possimus, necessario 
prasmittenda est distinctio in hac re vulgo usitata : scil. 
Per se notum aliquid dici posse dupliciter, vel simpli- 
citer et secundum se, vel relate et quoad nos h . Ita 
enim duae distinctae qusestiones ex una oriuntur, et ex 
duabus qusestionibus oriuntur opiniones quatuor. 

l a . " Deum esse, est per se notum secundum se." Ita 
Thomas. 2 a . " Deum esse, non est per se notum se- 
" cundum se." Ita Scotus. 3 a . " Deum esse, non est per 
" se notum quoad nos." ItaThomas et Scotus. 4 a . "Deum 
" esse, est per se notum quoad nos." Ita Anselmus*. 
Inter bas quatuor opiniones, cum duae sint contradic- 
tiones manifesto, necesse est ut ex iis duae sint verse et 
totidem falsse k . 

g DeMonarchia, lib. i. Oper. i Anselmi Proslogiura, c. iii. et 

p. 815. ed. Paris. Responsio ad Gaunilonem. 

h Verissimum est illud Aristot. k Confer Pearson! Exposi- 

Phys. 1. i. ov ravra fjfuv rt yva>- tionem Symboli Apostolici, art. j. 

K.OI air\>s. P. p. 18, 19. ed. 1715. 

12 De Existentia Dei. LECT. u. 

Restat itaque ut assertiones duas eligam, proponam, 


Probatur : quia in hac propositione, Deus est, 
prsedicatum est idem cum subjecto. Deus enim est 
suum esse. Quicunque itaque novit quid sit Deus, 
necessario cognoscit quod sit Deus, quia ex ipsa Deitate 
necesse est ut Deus sit, et ut sit id quod est. De qua- 
cunque creatura loquimur, quamvis cognoscarnus quid 
sit, non tamen semper scire possumus, an sit, quia 
potest non esse. Cum igitur ilia propositio sit per se 
nota, quoad se, cujus extrema immediate connectuntur, 
ita ut non sit ex parte rei necessaria assumptio alterius 
medii, ratione cujus connectantur, ut apparet, quia 
existentia immediate convenit Deo, neque differt ab 
Ejus essentia, ne ratione quidem, sive cogitatione nostra; 
si modo de Deo recte cogitemus; necessario sequitur 
propositionem hanc, Deus est, esse per se notam, si 
secundum se ac simpliciter consideretur, seclusa omni 
imperfectione intellectus nostri. 

Fundamentum hujus assertionis est, quod Deus sit 
ens simpliciter necessarium, cui actualis existentia 
absoluta necessitate competit. 


Probatur 1. quia quid sit Deus naturaliter primo 
nescimus ; non igitur possumus primo cognoscere quod 
sit, ex eo quod cognoscamus quid sit, si Deum esse, es- 
set per se nobis notum, turn cognosceremus existentiam 
Dei, ex ipsa Deitate, seu essentia Dei immediate : si 
autem cognosceremus existentiam Dei, ex ipsa Deitate, 
turn prius cognosceremus ipsam Deitatem, et cogno- 
scendo earn duceremur ad cognitionem absolutse ne- 
cessitatis existendi, ex ejus essentia profluentis. Quo- 

Deum esse, non per se notum, quoad nos. 13 

niam itaque Deitas primo et per se nota nobis non est, 
ideo existentia per se nota nobis esse non potest. 

Dicam clarius : propositio per se nota, quoad nos, est, 
cui non per aliam propositionem, sed per ipsam solum, 
intellectus humanus naturaliter assensum praebet. Ut 
autem hoc fiat, necesse est recte apprehend! et percipi 
naturam praedicati et subjecti, et ut inde determinetur 
ad ea connectenda sive disjungenda, sine ullo alio medio, 
ratiocinatione, aut discursu. Sed Dei natura, cum sit a 
sensu omni nostro remotissima, non ita primo appre- 
henditur et percipitur a nobis ; nisi manu quasi ducamur 
ab aliis rebus, quae cum sint ab Eo effecta, ad Ipsum 
nos, a quo profecta sunt, revocant. 

Probatur 2. Deus in se est ens absolutum, sine 
ulla relatione ad creaturas : fuit enim ab aeterno sine 
ulla creatura, et potuit, si voluisset, in aeternum sine 
creatura esse. At Deus non potest aliter a nobis na 
turaliter cognosci, nisi relate ad creaturas, scil. aut sub 
ratione dominii, aut sub ratione causae, aut aliqua alia 
relatione. Ergo non potest per se primo a nobis co 
gnosci, sine interventu creaturarum, per ordinem ad 
quas cognoscitur. 

Probatur 3. quod est per se notum, omnibus notum 
est, neque potest a quopiam vere et ex animo negari. 
At, Deum esse, non est omnibus ita statim notum, ut a 
nemine negari possit, idque ex animo. 

Constat enim aliquos non tantum posse, sed et actu 
negare, aut plane ignorare. Primo enim S. Scriptura 
id docet, Ps. Hi. i, Dixit insipiens in corde suo, Non 
est Deus. Ubi stultus non est is, quern sensus com- 
munis aut naturales animse facultates destituere, sed 
qui vera sapientia prseditus non est. Ubi, dixisse in 
corde, non potest aliquid aliud significare, quam clare 
et ex animo nesrasse. Unde Theodoretus observat 

14 De Existentia Dei. LECT. n. 

quod ireTTeiKaa-i <r(pas avrovs nrjfieva TO?? rrj? JCT/crew? otafyv 
efacrravai 1 . 2. Testantur veteres philosophi quam- 
plurimos etiam inter ipsos fuisse, qui non tantum 
omnem providentiam, sed et omne numen tollerent. 
3. Testati sunt nuper Lusitani totas gentes in Bras- 
silia, nullum numen aut colere aut agnoscere. 4. In 
ipsa ecclesia multi omnibus sseculis sunt inventi, qui 
non tantum vita, sed et data opera Deum negaverunt. 
De quibus sic S. Augustinus ad ilia Psalmi, quae lau- 
davimus : " Difficile est ut incurramus in hominem qui 
" dicat in corde suo, Non est Deus, tamen sic pauci sunt, 
" ut inter multos timendo hoc dicere, in corde suo 
" dicant, quia ore dicere non audent. Non ergo multum 
" est quod jubemur tolerare ; vix invenitur. Rarum 
" hominum genus est qui dicant in corde suo, Non est 
" Deus." 

'Contra hanc assertionem secundarn auctoritate pug- 
nant Anselmus, Albertus, Abulensis, alii. Prima, 

1 In Psalm, lii. gelii fungens ibi commoratus est, 

m Hoc exemplo Brassilien- " quod ad religionem attinet, 

sium utitur Socinus, quo neget " fuisse sensu omnino destitutos, 

Deum esse hominibus naturaliter " et gentibus etiam barbaris inhu- 

cognoscibilem. Respondet Til- " maniores; vix enim inveniendum 

lotsonus, serm. cxii. negando " alibi populum, qui non numen 

talem gentem aut civitatem us- " aliquod fateretur et coleret ; hos 

quam extitisse. Id vero est no- " vero nihil adorare visos, visibile 

dum dissecare, non solvere. " vel invisibile." Animam tamen 

Praeter Lusitanos, quos nominat morti superesse eosdem credidisse 

Pearsonus, Hispani idem tradi- testatur. (Relacion Historial, &c. 

dere. De secta quadam inter Madrid. 1726. p. 39.) Unde 

Indos Araucanos, quibus ipse melius statuit Pearsonus, " si qui 

diu interfuit, testatur Alonsus " Deum nullum agnoscunt, eorum 

A'Ercilla, " numerum esse tarn exiguum, ut 

XT ,. y . T^. . " respectu totius humani generis 

"No tienen Ley, m Dios, ni que , . 

k0 /,' "consideran non mereantur. 
ay pecauos . 

Expos. Symboh, art. i. p. 21. 

et Indos Chiquitos in mediterra- Quid ad Socinum respondendum, 

nea regione Brassiliae, ait Joan, paullo infra patebit. 
P. Fernandez, qui prseconio Evan- 

Deum esse, non per se notum. 15 

eaque maxima, est S. Scripturae. Urgent enim illud 
S. Paul! Rom. i. 19, ubi Apostolus, de ethnicis agens 
solo lumine natural! praeditis, ait, Quod notum est Dei y 
manifestum est in illis. Unde sequitur, quod homini 
cuicunque in statu naturali, Deum esse, manifestum 
sit. At quod manifestum est in nobis, id notum est, 
non tantum secundum se, sed etiam quoad nos. Secunda 
auctoritas, licet minor, nullo modo tamen contemnenda ; 
est enim Patrum et philosophorum, ut volunt, consen 
sus et conspiratio, quae in re hujusmodi de vi naturae, 
non potest non plurimum valere. 

Mihi tamen facillima videtur ad utramque auctori- 
tatem responsio. Ad primam quod attinet, S. Paulus 
ipse respondeat, sua ipsius ratione statim addita : Quod 
notum est Dei manifestum est in illis ; ethnicis scil. et 
naturali lumine tantum illustratis. Sed qusero, unde 
manifestum est in illis? Respondet Apostolus ipse 
verbis immediate sequentibus; Deus enim illis mani 
festavit. Quaero rursum, quomodo Deus manifestavit 
ethnicis quod est notum sui? Respondet Apostolus 
iterum verbis immediate sequentibus : Invisibilia enim 
ipsius a creatura mundi, per ea qua facta sunt intellects 
conspiciuntur. Patet itaque ex hoc loco Apostoli, illud 
quod de Deo manifestum est, in nobis Deum mani- 
festasse ; illud autem quod manifestavit, per ea quae 
facta sunt manifestasse : atque adeo firmissime colli- 
gitur ex hoc ipso loco, Deum esse, sen, quod notum 
est Dei, non esse per se notum, quoad nos, sed per ea 
quae sunt facta esse nobis manifestatum. 

Ad alteram auctoritatem Patrum et philosophorum 
similis omnino est responsio, scil. Quoties notitiam Dei 
omnibus esse naturalem praedicant, non asserunt earn 
fieri sine medio, sed tantum supponunt medium per 
quod fit esse naturale. Rectisshne S. Greg. Naz. 


Deus per Traditionem notus. 


Orat. xxxiv. 'O CK 0eou Xoyo? -a/ 7rd(7i 

7rpa)TO9 eV VO/JLOS, KO.I Train (rvv*]/u./u.ei>os e?ri Oeoj/ ri/u.ds 

avriyayev CK r<av opcofj-ei/wv 11 . Secunda itaque assertio 
sine dubio vera est, scil. hanc propositionem, Deus est, 
non esse nobis in statu naturali consideratis, per se, ex 
ipsis terminis, sine ullo alio medio, sine ulla alia prae- 
positione, per se notam. 

Est itaque ulterius quaerendum, si Deum esse non 
sit nobis per se notum, per quid tandem notum sit, aut 
quod medium proponi possit, quod nos naturaliter ducat 
ad cognitionem istius propositionis, Deus est. 

NOTUM EST PER FiDEM HUMANAM ; scil. per traditionem. 
Accipite explicationem hujus assertionis verbis Vas- 
quesii : '* Primus modus, per quern Deus naturaliter 
" nobis notus est, est per humanam fidem ; quam pa- 
" rentum doctrina a pueritia didicimus, quae ita animo 
" haeret, ut videatur nobis per se notum, Deum esse ; 
" quod a pueritia ex communi hominum sententia, 
" notitia ilia corroborata nobiscum incrementa suscepe- 
" rit, cum revera non sit nobis per se notum, sed ex 
" aliorum auctoritate creditum." 

Ut autem nos a parentibus nostris accepimus hanc 
doctrinam, ita parentes nostri a majoribus suis accepere, 
atque ita omnino dicendum est de omnibus hominum 
setatibus usque ad Noachum hujus, et Adainum alterius 
muridi principem. 

Animadvertendum enim est, ab ipso initio, cum 

n Ita S. Augustinus, tract, cvi. 
in Johannis Evangel, c. xvii. 
. 3. " Haec est vis verse Divi- 
" nitatis, ut creaturse rational! jam 
" ratione utenti non omnino ac 
" penitus possit abscondi. Ex- 
" ceptis enim paucis, in quibus 

' natura nimium depravata est, 
' universum genus humanum 
' Deum mundi hujus fatetur Auc- 
' torem. In hoc ergo quod fecit 
' hunc mundum coelo terraque 
' conspicuum, notus omnibus 
' gentibus Deus." 

Deus notus per Fidem dirinam. 17 

homo creatus fuit, Deum se illi patefecisse ; qui primus 
homo cum DCCCCXXX annis vixerit, posteros suos, 
hoc est, omnes mortales turn viventes, Divinitatis sensu 
penitus imbuere et potuit et voluit. Post eum etiam 
Noachus, cui Deus se peculiariter revelavit, familiae 
suae, hoc est, toti humano generi, eandem veritatem 

Hoc autem adeo verum est, ut verisimile videatur, 
etiam homines omnes qui revelationem aliam non ha- 
bent, primam Dei notitiam ab hac ipsa tradition e 

Nam quod video ab aliquibus objici, infinites Divi 
nitatis testes reperiri, qui non sciunt talem a Deo 
factam unquam fuisse patefactionem ; id plane nihili 
est. Potuit enim pervenire ad eos traditio Divinitatis 
patefactae, ad quos nunquam pervenit traditio pate- 


FIDEM DIVINAM. Probatur 1. Quia fides divina sup- 
ponit Deum esse, et fundatur in necessitate existentiae 
divinae, nititur enim Ejus testimonio, docetque Eum et 
ab aeterno fuisse, et in seternum esse. 

2. lllud ipsum quod est regula fidei, docet nos 
primo credere Deum esse. Heb. xi. 6. 


Quaeritur ulterius, an praeter fidem bumanam, quae 
nititur testimonio hominum, per traditionem a primo 
homine deducto ; et prseter fidem divinam quse nititur 
testimonio Dei per revelationem facto, sit aliquis alius 
modus per quern demonstrari possit, Deum esse. Et sit 



18 Demonstratio a posteriori. LECT. n. 

i. e. seclusa omni fide humana, per traditionem 
a parentibus nobis a pueritia indita, et universal! homi- 
num, cum quibus vivimus, consensu ; seclusa omni fide 
divina ex ulla Dei revelatione nobis facta ; potest intel- 
lectus humanus per discursum, evidenter cognoscere et 
probare Deum esse. Ut autem veritas hujus assertionis 
pateat, necessario prsemittenda est distinctio ; duplicem 
nempe esse demonstrandi methodum, a priori unam, a 
posteriori alteram. 


Hsec propositio et facillime probatur, et negatur a 
nemine. Nam existentia Dei non potest a priori pro- 
bari, quia nihil ea prius est ; rebus enim omnibus prae- 
supponitur existentia Dei. Non potest probari per 
causam, quia existentiae divinse causa nulla est, et quia 
Deus ipse causa prima est. Solum itaque quaeritur, 
an, licet probari non possit per demonstrationem a 
priori Deum esse, possit tamen aliquo alio modo de- 
monstrari ? Negavit hoc Petrus de Alliaco inter scho- 
lasticos, qui in ipsa fronte libri sui dicitur, " fama 
"super aethera notusP." Negavit nuper F. Socinus in 

Joann. Lockium docuerit, " om- 

P Petrus de Alliaco, (Pierre " nem nostram naturalem cogni- 

d'Ailli,) episcopus Cameracensis, " tionem pendere ex sensitiva." 

in cardinalium coetum ascriptus Lib. i. qusest. iii. art. i. Melius 

a Joanne XXIII. A.D. 1411. De distinxit Aquinas, Expos, in Boe- 

illo plura in Actis Concil. Con- thii Lib. de Trin. lect. II. qusest. 

stantiensis. Libellus ejus de ii. art. 4, " quidditatem substan- 

Reformatione Ecclesise, et alia " tiarum separatarum non posse 

Opuscula qusedam exstant in " cognosci per ea quae sensu 

Fascicule Rer. Expetend. p. 406 " percipimus ;" tamen " perve- 

416. Append, p. 508 540. " nire nos posse per sensibilia 

Scripsit Commentaries Breves in "ad cognoscendum, hujusmodi 

Libros iv. Sententiarum ; ubi ar- " substantias esse, et aliquas ea- 

guit, " non esse nobis naturaliter " rum conditiones." Neque aliter 

" cognoscibile, Deum esse." Mi- Boethius ipse, De Consol. Phil, 

rum, quod tribus saeculis ante lib. v. metr. iv. 

Socini Interpretatio. .19 

Praelectionibus suis Theologicis ! : non tamen persuasit 
suis omnibus sequacibus, hie enim ipse Jo. Crellius 
magistrum suum deseruit, et Deum esse, ut ipse ait, ex 
universa rerum natura demonstravit. 


EST DEUM ESSE. Id est, per ipsos effectus, qui ab ipso 
Deo manant, potest intelligi, Eum, a quo isti effectus 
emanarunt, esse Deum. Mundus hie in quo vivimus 
ita a Deo est profectus, itaque gubernatus, ut facile 
nobis et Auctorem suum et Dominum referat. Ex hac 
itaque universi natura contendo, talem demonstrationem 
existentiae Dei fieri posse, ut ob hanc ipsam notitiam 
teneantur omnes Deum agnoscere, cultumque divinum 
Ei tribuere, tanquam prinise omnium rerum et Causae 
et Gubernatori. 

Probatur hujus assertionis veritas ex 8. Scriptura, 
1. Rom. i. 19, ubi Apostolus loquitur de ethnicis: 
To yvwcrTov TOV 0eou (pavepov ecrnv ev airrof?, Quod 
notum est Dei manifestum est in illis, TO yvuxrrov, scil. 
quod cognoscibile de Deo est, quod facile colligitur de 
existeritia divina, id erat in gentibus manifestum. Non 
ex revelatione divina ; hanc ne Socinus quidem tri- 
buet : non ex traditione humana a primo homine ; quo- 
modo enim hoc diceretur manifestum ? At Socinus 
nullum aliud medium agnoscit cognoscendi Deum, nisi 
vel per traditionern, vel per revelationem. Sed pergit 
Apostolus et interpretationem nostram apprime appro- 
bat : 'O yap Geo? avrois ecpavepcoa-e^ Deus enim ittis 
manifestavit. Deus, non homo, illis, non primo homini, 
manifestavit. Non loquitur itaque de cognitione Dei 
per traditionem ab Adamo, neque Deus manifestavit 

q De hac negatione Socini Biblioth Fratr. Polon. torn. i. 
pkira habet Pearsonus in not. ad p. 538, 9. 
Expos. Symb. p. 19. Exstat in 

c 2 

20 Refutatur Socinus. LECT. 11. 

gentibus seipsum per revelationem ; tertius itaque 
modus necessario concedendus, quern etiam Apostolus 
gtatim exprimit. Ta yap aopara avrov O.TTO /crtareco? 
/cocr/jtou, rois Troirj/ULacri voov/meva KaOopdrai, r\ TE ai'Sio? 
avrov Svvaimis ical OetOT*/?* ei? TO eivai avrovs avaTroXoyri- 
TOU?. Invisibilia enim ejus a creatura (sive a creatione] 
mundi, per ea quce facta sunt intellecta conspiciuntur, 
et fBterna ejus virtus et divinitas, ita ut sint inea'cusa- 

Respondet hie Socinus : Verba cnro /cT/a-ew? KOO-^OV 
non conjungenda esse cum verbo KaOopdrai, sed cum 
vocabulo invisibilia, et reprehendit interpretes, qui a 
creatione convertunt in ex creatione, et tandem mira 
hac subtilitate prorsus nihil agit, nisi quod a mente 
Apostoli toto crelo erret. Argumentum enim nostrum 
non desumitur ab illis tantum verbis, a-Tro 

/cocr/uou, Sed et a reliquis, TO?? Trot^/nairi voov/meva, i. e. 
ejoyoi?. Sap. xiii. 1. niiZ?yD non miracula, sed opera 

Dei, ut apudEccles. vii. 13. 'ISe TO. Troi^ara, neque ab illis 
tantum, sed a personis etiam, de quibus Apostolus lo 
quitur, nempe de ethnicis et ab evangelica praedica- 
tione remotissimis. Sed audiamus interpretationem 
Socini. " Ait hoc in loco Apostolus ceternam dimni- 
" tatem Dei, i. e. id quod Deus perpetuo facere vult ; 
" divinitas enim hoc sensu alibi quoque apud ipsum 
" enuntiatur, ut Col. ii. 9, aternamque potentiam, i. e. 
" promissiones, quse nunquam intercident ; quo sensu 
" paulo superius dixerat, Evangelium esse potentiam 
" Dei ; hsec, inquam, quae nunquam postquam mundus 
w creatus fuerat, ab hominibus visa fuerant, i. e. non 
" fiierant iis cognita, per opera, i. e. per mirabiles ip- 
" sius Dei et divinortim hominum, prsesertim vero 
" Christi et apostolorum ejus operationes, conspecta 
" fuisse." 

Refutatur Socinus. 21 

Deus bone ! quam hsec omnia contorta, quam vio- 
lenta, quam a mente Apostoli aliena ! Primo, divinitas, 
sen Oeiorrj?, est volimtas Dei. Quare ? Quia Col. ii. 9, 
OeoTJ?? ita sumitur. At quomodo hoc sequitur, Ita illic 
sumitur, ergo et hie ? Deinde, quis concedit ita sumi 
in Epist. ad Colossenses? Certe, irXypw/ma Oeortjros in 
Christo aliquid aliud est. 

2. POTENTIA est promissiones. Quare ? Quia 
alibi Evangelium dicitur potentia Dei. Quae haec jam 
consequentia ? Deinde, quis concedet, cum Evangelium 
nominatur potentia Dei, nihil aliud intelligi quam 
promissiones ? 

3. Hoiy/mara sunt miracula ; at unde hoc constat ? 
Ne umbram S. Scripturae, ut solet, affert, qua hanc 
interpretationem confirmet. 

Breviter dico, locum Apostoli fede detorsit, improbe 

Patet itaque ex hoc Scripturae loco aliisque ; patet 
ex consensu omnium Patrum, quorum loca depromere 
nimis esset longum, et sunt ad manum ubique pene 

Restat tantum ut demonstrationes ipsas producam, 
quibus evidenter probari contendo existentiam Dei, 
easque ab omnium objectionibus, cavillationibusque 
defendam ; quod lectioue proxima me facturum 



DISSERIMUS adhuc de Existentia Dei, qui est 
principale objectum Theologies; deque Ejus no- 
titia seu quateims ea nobis innotescit. Qua in re 

1. Deum esse, per se notum esse simpliciter, et 
secundum se. 

2. Deum esse, per se notum non esse quoad nos. 

3. Deum esse, nobis notum esse per fidem huma- 
nam, quse innititur humanse traditioni a primo hominum 
parente ad nos derivatse. 

4. Deum esse, notum esse per fidem divinam, quae 
innititur auctoritati Dei, suiipsius testimonium prae- 

5. Deum esse, prseter fidem, et humanam et divi 
nam, esse per rectam rationem demonstrabile. 

6. Demonstrationem existentiae Dei non posse fieri 
a priori. 

7. A posteriori demon strari posse Deum esse. 

Atque his septem assertionibus quasi totidem gradi- 
bus, priori praelectione ad notitiam existentise Dei 
ascendimus. Restat ergo ut quod fieri posse contendi- 
mus, id ipsum tandem faciamus ; i. e. ut producamus 
demonstrationes ipsas, quibus Dei existentia compro- 

Demonstratur Dei Existentia. 23 

batur, easque ab omnium objectionibus sartas tectas 

Quod quo dilucidius atque distinctius fiat, observ- 
andum est, 

1. Sub uno nomine Dei, plures ejusdem naturae 
notiones comprehend!, quarum si ulla per aliquod me 
dium recte probetur, existentia Dei eo ipso medio 
demonstratur ; et ratio manifesta est, quia hae ipsae 
notiones, licet diversae, nulli alii naturae, nisi plane 
divinae, ne singulariter quidem sumptae, possunt com- 
petere. Quales sunt, esse Dominum universi, esse 
Judicem omnium, esse Creatorem mundi, esse omnium 
causarum primam, esse Ens a se, a nullo alio de- 
pendens, et a quo dependent omnia. 

Observandum 2. Demonstrations probationesque 
duplicis esse generis; aut tales, ut evidentiam conti- 
neant plane metaphysicam, ex principiis evidenter 
cognitis, et conclusionibus evidenter collectis ; aut 
tales, ut si non habeant absolutam evidentiam, natae 
tamen sint tantam certitudinem ingenerare ut omnem 
probabilitatem oppositi tollant, et voluntatem suffici- 
enter moveant et inclinent, ad imperandum intellectui 

Observ. 3. Quaestionem hanc hoc loco theologici 
esse tractandam ; i. e. quatenus religionem spectat cul- 
tumque divinum : quamvis itaque media, quibus uti 
oporteat, sint ex ipsa ratione petita, adeoque ad pro- 
bandam existentiam naturae divinae, naturali tantum 
lumine valeant ; tamen et ilia etiam argumenta nobis 
nullo modo praetermittenda sunt, quae evincunt talem 
naturam necessario existere, quae ob ipsius excellen- 
tiam atque praerogativam omnino digna sit quae pro 
summo numine agnoscatur, ametur, honoretur, colatur ; 
adeo ut is qui tali natura praeditus sit, habeat jus 

24 Notiones de Deo. LECT. in. 

potestatemque postulandi cultum se dignum, sibique 
debitum ; et quicunque talem cultum ipsi negaverit, 
sit eo ipso inexcusabilis. Si enim prsecipuus finis theo- 
logiae sit, ut rite colamus Deum, sufficit ad objectum 
ipsum theologiae statuendum, si Deus ita proponatur 
ut coli debeat. 

His observationibus prselibatis, ad ipsas demon- 
strationes procedimus, quae secundum varias de Deo 
notiones, variae sunt : praemissis iis quae moralem certi- 
tudinem creant, et ad inferendum cultum divinum 
sufficiunt ; subsequentibus illis, quae maximam evi- 
dentiam secum ferunt. 

1. PRIMA itaque NOTIO DEI proponatur haec : ESSE 
scil. DOMINUM AC RECTOREM UNIVERSI : haec enim ipsa 
satis est ad ostendendum, esse Illi cultum debitum, 
hominesque Illi religionis vinculo esse obstrictos ; neque 
quisquam alius naturaliter Dominus ac Rector universi 
esse potest quam Deus. Esse autem aliquem Domi- 
num ac Rectorem universi, ex rationis nudae principiis 
demon stro. 

Principium est ex ipsa natura haustum, omnia 
naturalia alicujus finis gratia agere. Vox est Aristo- 
telis, f] (pvtris TWV eveKo, TOV aiTiwv. " Nam ipsa est ex 
" iis causis quae agunt propter aliquid." At in rebus 
omnibus est natura ; omnes itaque propter finem agunt. 
Hoc jam supposito, sic procedo. Quaecunque propter 
finem agunt, aliquo consilio ad finem diriguntur, vel 
suo, vel alieno : necesse enim est vel ipsa finem, ad 
quern collineant, nosse atque appetere, et sese ad eum 
consequendum componere ; vel aliquid aliud quod ea 

Jam vero naturalia, suo consilio ad finem, cujus 
gratia agunt, baud diriguntur. Alia enim eorum nul- 
lius sunt consilii capacia, utpote nullo intellectu pra?- 

Deus Hector et Creator Omnium. 25 

dita ; alia autem licet consilii sint capacia, tamen quae 
naturae solius instinctu faciunt, consilio suo non faciunt. 
Cum igitur res naturales, quoties ipsius naturae in 
stinctu agunt, ad finem aliquo consilio dirigantur, suo 
autem dirigi non possint, restat ut dirigantur alieno. 
Necesse itaque est ut aliquis sit, cujus consilio diri 
gantur, is autem alius non potest esse, quam Qui totam 
rerum naturam habeat in sua potestate, adeoque sit 
Dominus et Rector universi. 

REM, CREATOREM OMNIUM. Nam, ut inquit Apostolus, 

Heb. iii. 4. 6 ra Travra KaTacricevdcras, Geo's. Haec enim 

ipsa satis est rursum ad ostendendum esse Ei cultum 
debitum, quia eo ipso ostenditur esse Dominus et Gu- 
bernator. Quippe naturae ipsius jure, quivis opifex 
dominus est operis sui, qua tale est. Jam vero esse 
aliquem Opificem sen Creatorem universi, ex nuclae 
rationis principiis, sic demonstrari posse contendo. 

1. Ex priori demonstratione hoc elicio. Qua? enim 
finis gratia agunt, ea finis gratia existunt, quidquid 
autem finis gratia existit, id ejus causa? vi existit, quae 
finem cognoscit et ad illud dirigit. Nam quaecunque 
ita finis gratia existunt, eorum causa finis est. At 
finis ea taritum ratione est alicujus causa, quatenus 
movet eflficientem causam ad rem producendam. Est 
itaque efficiens causa omnium rerum naturalium, ea- 
demque quae res omnes naturales gubernat. Est itaque 
Creator omnium, qui est Dominus universi ; hoc est, 

2. Probatur ulterius. Si mundus aliquando non 
fuerit, ab aliquo opifice omnino factus est. Nihil enim 
seipsum facere potest. At mundus aliquando non fuit, 
ut alibi demonstravimus, et posthac demonstraturi 

26 Notio de Deo Judice. LECT. in. 

sumus. Ergo datur Opifex et Creator mundi, hoc est, 

3. TERTIUM ARGUMENTUM pro universi Domino, cui 
cultus divinus debetur, est CONSENSUS HOMINUM NATIO- 
NUMQUE, aut prorsus, aut pene omnium, etiam barba- 
rarum. Hie enim consensus omnino evincit verum 
esse, quod tanta cum conspiratione traditur, scil. Deum 
esse. Necesse est enim referre hunc consensum ad 
causam aliquam toti hominum generi communem. At 
nulla alia excogitari potest causa omnibus hominibus 
communis, nisi hse tres : scil. aut naturae instinctus, aut 
universalis traditio, aut rationis evidentia; at quaecun- 
que ex his tribus causis assignetur, necessario sequitur 
esse Deum. Si evidentia rationis, turn sunt aliqua 
argumenta quae id evidenter probant ; si naturae in 
stinctus, ergo verum est ; natura enim toti humano 
generi errorem non potest inferre, et praeterea, naturae 
instiuctum non aliunde quam a Deo procedere paulo 
ante probavimus ; agnoscit itaque auctorem suum. Si 
denique universalis traditio agnoscatur causa consensus 
nationum, omnino omnes homines ad unum tandem 
reducuntur, a quo traditio dimanavit, tan quam a primo 
nomine; et cum agnoscimus hominem primum, neces 
sario agnoscimus Creatorem, quia primus homo seipsum 
creare non potuit. 

4. QUARTUM ARGUMENTUM petitur ab alia notione 
Dei, scil. quod sit non tan turn Rector, sed et JUDEX 
omnium. Impossibile enim est aliquem esse omnium 
judicem, qui non sit omnium dominus, omnium Deus. 
Necesse enim est, ut jus supremum in omnes habeat, 
ut omnes omnium actiones actu cognoscat, ut omnes 

Argumcntum Cartesii. 27 

punire et remunerare pro suo arbitrio possit, qua? omnia 
efficere nemo nisi Deus potest. Talem vero esse Ju- 
dicem omnium hac ratione comprobatur. Est in mente 
humana conscientia, ejusque vim agnoscunt omnes : ex 
hac autem insita atque innata conscientise vi necessario 
sequitur esse aliquem judicem omnium, numen scil. 
aliquod quod quae homines omnes agunt videat, et 
cuique pro factis digna rependat prsemia. Sed obji- 
ciunt aliqui, aut objici potest, naturam ipsam hanc 
conscientise vim hominibus indidisse, et tanquam moni- 
torem ne quid mali agant, aut tanquam judicem et 
tortorem cum male egerint, ne postea male agant ; 
Non igitur sequitur alium ullum esse judicem prseter 
conscientiam ipsam, quse unicuique homini judex est. 

Respondeo, conscientiae vim non consistere in re- 
morsu solo, aut proasenti complacentia, sed etiam in 
spe atque metu : mali enim facti conscia [mens] metu 
torquetur mali futuri, boni facti conscia spe fovetur 
boni futuri ; at malum boiiumque futurum non possunt 
esse nisi a judice, quern expectat poenas et prsemia 
dispensaturum. Adeo verum est quod de ethnicis 
dicit Apostolus, Rom. ii. 15. a-v/u./uiaprvpovcrt]? 
T>/9 <rwef<^7creft>9, KOI /mera^v a\\rj\(0v TU>V \oyi(rfji.a>v 
yopovvTcov, r] KOI cnroXoyov/mevutv., ev %/u.epa ore Kpivei 6 

Oeo? ra KpvTrra TWV avQpu>Tru>v. Cum igitur haec spes, 
et metus ille, pariter a natura sint, necesse est, ut sint 
secundum rationem rectam : natura enim nee spem 
vanam, nee falsos metus toti humano generi inferre 

Inter ilia argumenta, quse suam evidentiam polli- 

Primum sibi locum postulat illud Cartesii, nuperi 
quidem philosophi, et in rebus mathematicis perspi- 
cacissimi ; cjui novam, ut videtur, demonstrationem 

28 Demonstratio Cartesiana expenditur. LECT. in. 

attulit ad probandum Deum esse, ideamque nobis ex- 
pressit, maxime veram, maxime claram atque dis- 
tinctam, ut quidem ipse profitetur. Est autem argu- 
mentum hujusmodi. Habet mens Immana in se ideam 
Dei, substantiae scil. infinitae, independentis, summe 
intelligentis, summe potentis, et a qua omne quod est 
creatum ; necesse itaque est talem essentiam existere. 

Ratio consequentiae est, quia fieri non potuit idea 
Dei in mente humana, nisi esset Deus ; quia nulla 
potest esse causa idese Dei, nisi Deus : tanta enim est 
objectiva in idea Dei r , ut non possit procedere a mente 
humana, in qua eadem realitas nee est formaliter nee 
eminenter. Cumque eadem realitas in solo Deo sit 
formaliter, necesse omnino est ut existat Deus, qui 
solus potest esse causa hujus realitatis objectivae. Quo- 
niam itaque homo, qui est animal cogitans, cogitat esse 
Deum, ergo Deus est, et Deus ab ipsa creatione 
hominis illi cogitationem indidit. Hoc est, ut opinor, 
summa demonstrationis Cartesianae. Quae quanta 
quanta est, mihi videtur a natura demonstrationis toto 
crelo aberrare. Nihil unquam me legisse memini, 
quod minus satisfaceret. De ea quid sentiam, ostendam 

1. Non placet, quod hanc ideam Dei mentibus 
omnium hominum indidisse Deum ipsum asserat, adeo- 
que ideam ipsam esse innatam. Probavimus enim 
antea, Deum esse, per se no turn non esse, quoad nos, 
assertione secunda. Mihique persuasissimum est 
multa millia hominum, etiam Christianorum, talem 
ideam Dei, qualem ipse describit, nunquam habuisse. 
Saltern probare oportuit hominem aliquem, qui nun- 

r " Idea Dei non est nobis in hac vita." Ita in notula marginali 
ipse Pearsonus. S. 

Demonstratio Cartesiana expenditur. 29 

quam audivit ab aliquo Deum esse, et tantum novit 
clare seipsum esse, habere icleam Dei. 

2. Inter illos ipsos homines qui talem ideam Dei 
conceperunt animis, ridiculum mihi videtur, ab ilia 
idea concludere existentiam. Certissimum enim est 
etiam illos tarn veram, tarn claram atque distinctam 
ideam Dei habere, qui Deum negant, quam qui faten- 
tur et colunt. 

3. Idea Dei nihil aliud includit quam conceptum 
mentis simplicem, et apprehensivum tantum, qui est 
actus primus: at Deum esse, cadit sub judicio intel- 
lectus, qui est actus secundus. A conceptu autem 
apprehensive tantum, ad conceptum judicativum nulla 
est omnino consequentia. 

4. Fundamentum ipsum demonstrationis est in se- 
ipso incertissimum. Disputat enim ab entitate objec- 
tiva, ad entitatem formalem ; applicatque notissimum 
axioma iis ad quae nullo modo pertinet ; scil. Tantum 
esse debere in causa quantum est in effectu. Quod 
verum quidem est, si de effectu loquamur cum reali- 
tate sua formali ; nihil enim potest esse formale in 
effectu, quod non fuit vel formaliter vel eminenter in 
causa : sed quid hoc ad entitatem objectivam, quse in 
idea repraesentante formaliter non est, sed in objecto 
reprsesentato ? Duo hsec sunt Cartesii axiomata, quar- 
tum scil. et quintum. " Quidquid est realitatis sive 
" perfectionis in aliqua re, est formaliter vel eminenter 
" in prima et adaequata ejus causa." Hoc quartum. 
Unde etiam sequitur, " realitatem objectivam idearum 
" nostrarum requirere causam in qua eadem ipsa reali- 
" tas, non tantum objective, sed formaliter vel eminenter 
" contineatur." Hoc quintum. Vult igitur quintum 
axioma sequi ex quarto, quod nullo modo sequitur. 
Quartum enim omnino intelligendum est de perfec- 

30 Demonstratio Cartesiana. LECT. in. 

tione formal!; quintum agit de perfectione objectiva: 
loquitur enim quartum de perfectione in aliqua re, at 
loquitur quintum de perfectione objectiva, cujus per- 
fectionis realitas non est in ipsa re, sed in objecto. 
Atque hoc est novi philosophi Trpwrov -vj/ei^o?. 

5. Quicquid vere probatur a Cartesio nihil aliud est 
quam id quod ante nos probavimus, scil. Deum esse, 
esse per se notum simpliciter, et secundum se. Hoc 
enim est ejus argumentum. " Idem est dicere aliquid 
" in rei ipsius natura sive conceptu contineri, ac dicere 
" id ipsum de ea re esse verum : At quum existentia 
" necessaria in Dei conceptu continetur : Ergo verum 
" est de Deo dicere, necessarian! existentiam in Eo esse, 
" sive Ipsum existere." At hoc nihili est ; ostendimus 
enim antea hoc non tantum verum esse, sed et per se 
notum, secundum se, idque ex hoc ipso fundamento, 
quod de essentia Dei sit necessario existere. At hoc 
nullo modo probat esse notum quoad nos ; multo minus 
quod notum sit per ideam quam in animo formamus. 
Conclude itaque Cartesianam demonstrationem non 
esse efficacem ad evidenter probandum Deum esse. 

Restat igitur ut medium aliquid afferam quod evi 
denter demonstret Deum esse, idque ratione modoque 
plane metaphysico. Quod ut fiat apertius, accipio 
illam notionem Dei, quam habemus sub ratione causae 
primse; causa enim omnium causarum prima, necesse 
est ut sit Deus ; et si talis causa sit, necesse est ut 
Deus sit. Sic itaque demonstro esse aliquam causam 
primam, idque medio ex nuda ratione petito. Docet 
enim nos Aristoteles, Metaph. 1. ii. c. 2. 1. Quod 
non possint esse infinitse rerum causae. 'AXXa ij.ev on 

y eiTTtv apx 7 ? rt?, KOI owe cnreipa TO. curia T>V OVTCOV, 

SrjXov. 2. Quod si non sit prima causa, nulla omnino 
causa est. EnrejO /u.t)8ev ea-Ti TO TrpwTOv, oXo>? mriov ovSev 

Argumentum ex Causa prima. 31 

Ex his principiis sic conclude : Stint in rerum 
natura effectus et causae ; nullus autem effectus potest 
esse a seipso, sed necesse est ut sit ab alio, ut a sui 
causa : ilia autemcausa, a qua effectus procedit, vel 
fuit ab aliqua causa, vel non ; si a nulla, turn ipsa est 
prima ; si ab alia, turn de ilia par restat quaestio, usque 
dum perveniatur ad causam primam, quag non sit ab 
alia ; nam si ad primam non perveniatur, in eaque 
sistatur, erit processus actualis in infmitum, qui est 
plane impossibilis. Impossibilis enim est, unum et 
eundem effectum dependere ab infinitis causis subor- 

Objicitur, causas esse causis subordinatas duplici- 
ter, vel- per se, vel per accidens : causas subordinatas 
per se eas esse, quarum nulla sine alia agere potest ; 
causas subordinatas per accidens eas esse, quae non 
ita per se requiruntur ad effectum, ut necesse sit eas 
omnes existere quando producitur effectus : ut pater 
generat filium, avo proavoque mortuis. Si igitur non 
esset progressus infinitus in causis per se subordinatis, 
potest tamen admitti progressus in causis per accidens 
subordinatis, ita ut nunquam perveniatur ad causam 
primam. Sed respondeo, 1. diversitatem subordina- 
tionis non tollere implicationem infiniti progressus; 
quia progressus actualis in infinitum repugnat totaliter 
naturae causalitatis, non modo subordinationis. Repug 
nat, ut actu aliquid dependeat ab actualibus causis 
numero infinitis ; collectio enim entium quae ornnia 
sunt effectus ex se, refluit in nihilum, quia nullam 
habet basin in se consistentem cui innitatur. 

Si enim systema sive collectio omnium causarum, in 
infinito progressu quomodocurique subordinatarum, 
esset etiam collectio causatorum, esset simul et non 
esset ; quod implicat coritradictionem : esset, quia sup- 

32 Argumentum, Quod est Deus Ens a Se. LECT. HI. 

ponitur ; non esset, quia quaecunque sunt causata, sunt 
ab aliqua causa a se distincta ; ea autem erit necessario 
extra ipsam collectionem, sive systema, atque ita non 
erit collectio omnium causarum. 

2. Alia notione Dei posita, scil. quod sit ens a se, 
et a nullo alio dependens, oritur et alia non minus 
evidens demonstratio existentiae Dei. Si aliquid sit, 
turn est ens a se ; vel, aliter, Aut est ens a se, aut nihil 
est. Sed nihil, non est ; sive, aliquid est ; ergo est 
ens a se. Minor nullo modo negari potest, nam certe, 
quicunque negaverit, aliquid est. Consequentia vel 
disjunctio ita probatur ,.'.'.. 



CUM agamus de natura Dei, duo quaeri diximus, 
1. An sit. 2. Quid sit. Priori qusestioni jam 
satisfecimus ostendendo Deum esse : ab ilia itaque ad 
alteram pergendum est, ostendendumque quid sit. A 
demonstrata existentia, progredi oportet ad declaran- 
dam naturam, essentiamque diyinam, quse ita a se, et 
necessario existit. 

Licet enim natura vox sit, quae creaturis potius 
accommodari videatur, est tamen satis proprie dicta 
natura Dei, per quam ipse est natura Deus. Nam 
Gal. iv. 8. 'AAAa roVe jmev OVK eiSores Geoj/, eSovXevo-are 
Toi9 M <f)va-ei ovan Oeois. Si autem qui vere Deus non 
est, dicitur Apostolo, M <pva-ei, non natura Deus, turn 
qui vere Deus est, est natura Deus. 

Pari modo, est essentia Dei, per quam Deus est is 
qui est; atque ita dicitur 6 o>'i/, non tantum distincte 
ad o i?j/, et 6 epyonevos, quasi diceret, qui nunc est ; sed 
absolute, non tarn ratione durationis quam existentiae 

Atque ita essentia et natura Dei idem omnino 
significant : <vo-<p, ova-la. Hesycli. Ut est in cap. 


34 De Essentia Dei. LECT. iv. 

" Firmiter a ," de Summa Trinitate. " Unus Deus, una 
" essentia, una natura." 

De hac autem essentia, cum quaerimus in quaestione, 
Quid sit Deus, non hoc ideo facimus, ut seque cognos- 
camus quidditatem Dei, ac cognoscimus aliarum rerum 
quidditates ; id enim fieri nullo modo potest. Ratio 
est, quia effectus rei creatae adsequare possunt essen- 
tiam rei, atque ideo cognitio ex illis effectibus com- 
parata, potest ipsi rei essentiae adasquari : at effectus 
Dei non possunt adaequare naturam Dei. Cognitio 
itaque Dei, ex effectibus Ipsius comparata, ndn potest 
esse quidditati divinae adaequata. Eatenus igitur de 
quidditate Dei disseremus, quatenus de ea conceptus 
formare possumus, licet imperfecte, tamen vere. 

De hac igitur natura, per quam verus Deus est, 
natura Deus; de hac essentia, per quam idem Deus 
est 6 wf, hoc tempore agendum est : deque ea tractan- 
dum, turn quatentis refertur ad existentiam Dei, quam 
demonstravimus, quae est uotio maxime propria essen- 
tiae b ; turn quatenus refertur ad attributa divina, quae 

a " Firmiter credimus" initi- " indifferentiam non discernatur 

um est capitis i . Decret. Cone. " essentia." Proclus Constanti- 

Lateran. IV. In cap. 2. ejusdem nopolitanus, S. Chrysostomi dis- 

Concilii legimus, " Pater et Fi- cipulus, Horn. xv. 'O Tlarrip, <?dr* 

" lius et Spiritus Sanctus una 6 Ytos, Aoyos KCU 9foV dXXa KO.I TO 

" sunt essentia, una substantia, Htxvua TO "Ayiov, <5>eoy KOI api6fj.b<: 

" unaque natura." Quae verba TTJS \>TrovTd<jta)s TTJV (f>vo-iv OVK j?/z- 

fortasse respexit Pearsonus. Vo- f3\w(v, ov8e rj Tpias rfv ovaiav 

ces vero, natura, et essentia, e/i f P l ' crnro - Vide Cudworth. ubi 

<rvva>vvp.G)s, de Deo ssepius apud agit de S. Athanasio, Intell. Syst. 

veteres usurpantur. S. Hilarius c. iv. . xxxvi. Vol. iii. p. 152. 

de Synodis: " In natura Dei Deus sqq. 

" unus est, ita tamen ut et Filius b S. Hilarius de Trinit. lib. i . 

" Deus sit, quia in eo natura non in Exod. iii. 14. " Admiratus sum 

" differens ; et, cum Deus ex Deo "plane tarn absolutatn de Deo 

" sit, non potest non uterque " significationem, quse naturae 

" Deus esse, quorum per generis " divinae incomprehensibilem 

Esse Dei, est de Essentia Dei. 35 

in ipsa quasi radicantur ; quae est notio magis propria 

Si consideremus essentiam Dei cum respectu ad ejus 
existentiam, quam ostendimus demonstrando, Deum 
esse, tune dico, 1. ESSE DEI EST DE ESSENTIA DEI. 
Id vero probatur dupliciter. 

1. Negative, quia Deus habet existentiam suam ab 
alio non receptam. Reliqua entia quaBcunque sunt ab 
aliquo alio, quasi a causa, atque ita habent essentiam 
suam prius in causa, quam extra causam ; existunt ita- 
que per et propter causam, adeoque habent existentiam 
suam ab alio causatam. Deus autem, cum sit causa 
prima, nunquam habet essentiam suam in aliqua causa, 
ideoque nunquam recipit existentiam suam quasi ab 
aliquo causatam. Recte S. Hieron. in cap. iii. Epist. 
ad Eph. " Quomodo nomen substantiae commune sibi 
" proprium vindicat Deus ? Ilia, ut diximus, causa, quia 
" csetera ut sint, Dei sumsere beneficio ; Deus vero qui 
" semper est, nee habet aliunde principium et ipse sui 
" origo est, suseque causa substantiaB, non potest intel- 
" ligi aliunde habere quod subsistit c ." At qui non 
habet aliunde quod subsistat, et tamen subsistit, necesse 
est ut per se, et a se subsistat. 

2". Idem probatur affirmative. Cum enim omne 
negativum fundatur in aliquo positivo, et verum sit, 
Deum non habere existentiam acceptam ab alio, verum 
etiam erit, habere Deum existentiam suam a seipso : 

" cognitionem aptissimo ad in- " quod incorruptas beatitudinis 

" telligentiam humanam sermone " potestate perpetuum est, non 

" loqueretur. Non enim aliud " potuit aut poterit aliquando 

" proprium magis Deo quam esse " non esse." 

" intelligitur ; quia id ipsum, quod c Tom. vii. p. 600, i. ed. Val- 

" est, neque desinentis esj; ali- lars. 

" quando, neque cospti ; et id 

D 2 

36 Attributa divina. LECT. iv. 

quod idem est ac si diceres, essentiam Dei talem 
esse, ut necessario esse actuale existentise in seipsa 
habeat, sive Deum esse ens simpliciter necessarium, 
adeo ut existere, divinae essentiae, qua tali, intrinsece 
et necessario conveniat. Adeo verum est quod dixit 

Philo JudaeilS d , o 0eo? /JLOVOS ev TW eivai e(f)ecrTt]Ke, 

" Deus solus in suo esse subsistit." Necesse est igi- 
tur ut existentia sit de essentia Dei, quia essentia 
talis tamque essentialiter perfecta est, ut eo ipso quo 
talis est necessario existat. Cujuscunque alterius entis 
essentiam consideramus, talis apparet nobis, ut existere 
possit, si causetur ; et possit non existere, si non cau- 
setur, aut jam causata annihiletur ; et ratio est, quia 
existentiam suam habet ab aliqua causa a qua de- 

At essentia Dei non potest non existere, quia non 
habet existentiam ab alio causatam, cum sit causa 
prima, neque conservatur in esse ab alia causa, quia 
est ens independens. Sequitur igitur existentiam di- 
vinam esse de essentia Dei. 

Atque hsec dicta sunto de natura atque essentia 
Dei, quatenus consideratur cum respectu ad existen 
tiam ; de eadem jam agendum est, quatenus refertur 
ad attributa divina, ex ipsa quasi profluentia, et ex- 
plicito suo conceptu quasi extra essentiam posita. 

Ut autem sciamus quomodo se habeat essentia 
divina ad haec attributa, 1. considerandum est, quae 
et qualia sint ilia, quae attributa divina nominamus. 

d Lib. Quod Deterius Potiori " commutabilis substantia vel es- 

Insidiari Soleat. p. 184. ed. Paris. " sentia, qui Deus est; cui pro- 

Twi/ yap aperatv 17 p,ev Qeov irpbs " fecto ipsum Esse, unde essen- 

a\r]6fidv eWt, Kara TO flvai <rwt- " tia nominata est, maxime ac 

or&HTtt' enel KCU 6 Qeos novos tv TO> " verissime competit." S. Au- 

tlvai ffyfOTr)Ktv. " Sola est in- gustin. de Trinit. v. 3. 

Attributorum Distinctio. 37 

Sciendum itaque est, 1. non posse nos in hac vita, 
vi intellectus nostri, ipsam Dei essentiam intime ple- 
neque perspicere, perfectionesque ejus percipere prout 
in se est ; posse tamen multa, quae ad essentiam ejus 
pertinere certo scimus, apprehendere ; et quse de eo 
ita apprehendimus et concipimus, ut ad essentiam ejus 
necessario pertinentia, posse vere et proprie prsedicare, 
atque ita variis conceptibus et nominibus essentiam 
ejus explicare : haec autem quatenus de Deo, jam quo- 
dammodo in sua entitate et essentia concepto, prsedi- 
cantur, ab aliis aliter, a scholasticis fere attributa 

Sciendum, 2. qusedam a nobis de Deo praedicari 
proprie, qusedam metaphorice. Ilia proprie de Deo 
prsedicantur, quae significant aliquam perfectionem, nee 
imperfecti on em aliquam in sua formali ratione invol- 
vunt, ut bonitas, sapientia, justitia; Deus itaque et 
bonus et sapiens et Justus proprie dicitur. Ilia im- 
proprie de Deo praedicantur, quae imperfectionem ali 
quam in suis conceptibus involvunt, ut poenitentia, 
dolor, &c. De Deo itaque dicitur, quod resipiscat et 
quod doleat, sed non nisi improprie, et metaphorice. 
Haec autem quae ita improprie praedicantur de Deo, 
non significant aliquas proprietates divinas distinctas 
ab.illis quae per propria nomina significantur ; ideoque 
ea tantum prsedicata, quae Deo proprie tribuuntur, per- 
fectionemque ab omni imperfectione abstrahentem in 
dicant, attributa rite appellantur. 

Sciendum, 3. eorum quas de Deo proprie praedi*. 
cantur, quaedam esse attributa negativa, quaedam affir- 
mativa, sive positiva. Negativa autem attributa non 
includunt omnes negationes quae de Deo dici possent, 
sic enim tot essent attributa quot sunt creaturae, non 
tantum existentes, sed et possibiles : omnium enim 

38 Attributa positiva et neyatica. LECT. iv 

earum negationes de Deo vere praedicantur ; ut, v. gr. 
Deus non est homo, non est angelus, &c. sed illae tan- 
turn negationes attributa dicuntur, quae aliquam im- 
perfectionem ita a Deo formaliter removent, ut eo ipso 
specialem aliquam Dei perfectionem consequenter de- 
notent. Ita Deus dicitur simplex et unus, increatus, 
incorporeus, infinitus, immensus, immutabilis, incom- 
prehensibilis, invisibilis, ineffabilis : et ilia attributa 
sufficiunt, quia per se sufficienter removent e a Deo 
omues imperfectiones creaturarum. 

Attributa positiva ilia sunt, quae perfectionem ali 
quam positivam formaliter indicant, eamque quasi pro- 
prietatem quandam divinae naturae attribuunt, qualia 
sunt sapientia, bonitas, omnipotentia, reliqua. 

De bis duobus attributorum generibus observandum 
est, attributa negativa esse affirmativis aliquo inodo 
perfectiora. Ratio est, quia in propositione negativa 
de Deo, non solum negatio est vera, sed et praedicatum 
quod negatur est nobis adaequate et distincte cogni- 
tum : ut cum dicimus, Deus non est corpus. Sed in 
propositione affirmativa, licet affirmatio vera sit, tamen 
praedicaturn, prout esse in Deo affirmatur, non distincte 
et adaequate cognoscitur, sed confuse, quia eo ipso con- 
cipimus aliquid in Deo multo excellentius, quam sit 
illud quod per idem praedicatum significare solemus in 
creaturis, et cujus nos habemus distinctum conceptum. 

Sciendum, 4. attributa affirmativa esse vel abso- 
luta vel respectiva. Quoniam enim Deus est sub- 
stantia absoluta, et ut talis concipitur, ideo absoluta 
praedicata ei attribuuntur : et rursum, quoniam non 
concipitur prout in se est, sed etiam cum respectu ad 
creaturas, ideo praedicata relativa ei attribuuntur, quae 
aliquo modo dicunt relationem ad creaturas. 

e removentur S. 

Attributorum Distinctio. 39 

Prioris generis sunt intellectus et voluntas : posteri- 
oris, creatio et dominium. 

His praelibatis, jam considerandus est respectus es- 
sentiae divinae ad attributa Dei, quaerendumque 1. 
utrum ipsa essentia sit ab attributis distincta? Ubi 
observandum, 1. non hie quaeri de iis praedicatis quge 
improprie, et metaphorice Deo attribuuntur, quia im- 
perfectionem involvunt, quae ab essentia divina peni- 
tus est removenda: de illis itaque tantum quaestio in- 
stituitur, quae proprie de Deo praedicantur. Observan 
dum 2. cum ebrum quae de Deo proprie praedicantur, 
alia negativa sint, alia affirmativa, non hie quaeri de 
negativis; certum enim est, ea, ante omnern mentis 
considerationem, ab essentia Dei differre, cum sit ali- 
quid reale, negationes vero nihil. Observandum, 3. 
cum inter attributa affirmativa, aliqua sint absoluta, 
aliqua respectiva, et quae respectiva sunt, consistent in 
relatione ad aliquod extrinsecum, patet etiam, quaestio- 
nem de attributis respectivis haud institui. Reliqua 
itaque sunt tantum attributa absoluta, quae sunt per- 
fectiones intrinsecae, et necessariae, ac formaliter in 
ipsa divina essentia existentes. 


DEI REALITER DISTINCTA. Probatur, 1. Nam si es 
sentia esset realiter distincta ab attributis, distingue- 
retur realiter a perfectionibus suis ; attributa enim 
divina sunt perfectiones Dei : at si essentia realiter 
distingueretur a perfectionibus divinis, turn essentia 
Dei non esset realiter perfecta, et Deus ipse, cujus est 
essentia, non esset essentialiter perfectus. Probatur 
2. Si essentia divina distingueretur realiter aj) at* 
tributis, Deus non esset unus, sed multa; non sim 
plex, sed compositus. At nulla compositio aut mul- 
tiplicitas potest consistere cum perfectione divina, ut 

40 Attributa non distincta ab Essentia Dei. LECT. iv. 

postea probabimus, et mine apparet ; quia omnis per- 
fectio in identitatem collecta, perfectior est earundem 
perfectionum multiplicitate. 

LITER AB ESSENTIA DEI. Probatur ; quia omnis dis- 
tinctio quse est in re, sive sit realis, sive modalis, 
repugnat omnino simplicitati divinae. Quia si attri- 
buta et essentia distinguerentur ullo modo intrinsece, 
distinguerentur realiter. Nam quse differunt forma- 
liter, per distinctionem prsecedentem intellectum om- 
nimodo, ut adversarii loquuntur, habent in re diversas 
formalitates ante omnem operationem intellectus, at 
diversse formalitates in re, aut sunt diverse res ; et 
tune est distinetio realis ; aut sunt nihil, et tune est 
distinctio nulla. . 



quia Deus vi sui esse necessarii ex se ipso est ens 
essentialiter summe perfectum, ut ostendemus postea: 
at quod est essentialiter summe perfectum, habet in 
sua essentia omnes perfectiones. At hse ipsae perfec- 
tiones sunt attributa divina. Ergo attributa divina 
sunt de essentia Dei. 




Atque ita tandem pervenimus ad plenissimam expli- 
cationem essentiae divinae, quatenus a nobis cognosci 
potest. Probavimus enim, Deum necessario esse, atque 
adeo existentiam esse de essentia divina, sive Deum 
non esse ab alio, sed a se. Ostendimus Deum per hanc 
ipsam actualem necessitatem existendi, distingui ab 

Dei Essentia est Radix Attributormn. 41 

omnibus aliis entibus : at per quod Deltas ab omni 
alio immediate distinguitur, per illud in ratione Dei- 
tatis constituitur Deus itaque est ens a se, sive per 
essentiam ; ac talis essentia, secundum conceptum 
explicitum, distinguitur ab attributis, quae habent se 
per modum proprietatum a tali essentia profluentium : 
adeo ut eadem ipsa essentia, secundum conceptum 
implicitum, includat in se omnia attributa. 

Id autem ut pateat, scil. quod actualis et necessaria 
Dei essentia sit prima radix omnium attributorum, 
ostendemus breviter quomodo, ex tali essentia actual i 
supposita, omnes perfectiones, proprietates, seu attri 
buta divina necessario sequantur. 


JETERNUM. Probatur ; quia caret initio et fine, nam 
nunquam potest non esse. 

2. ENS A SE EST INFINITUM. Probatur ; quia non 
potest esse limitatum : quicquid enim limitatur, habet 
causam limitationis suae. At causam aliquam limita- 
tionis essentia habere non potest, quia non habet 
causam sui ; est itaque infinitum, et quod idem est 
summe perfectum. 

3. ENS A SE EST SIMPLICISSIMUM. Probatur ; quia 
summe perfectum et illimitatum. Quia si partibus 
constaret, essent vel finitae vel infinitae ; non finitae 
quia a se ; non infmitse, quia vel essent diversae, vel 
ejusdem rationis ; non ejusdem, quia essent superfluae ; 
non diversae, quia sic per diversitatem naturae essent 

4. ENS A SE EST IMMUTABILE. Probatur ; quia 
nihil neque perdere neque accipere potest. Nihil ac- 
cipere, quia infinitum, nihil deperdere, quia simplicis- 


Dei Essentia est Radix Attributorum. LECT. iv. 

DEO ATTRIBUI POSSUNT. Probatur ; quia est 
ens infinite perfectum, ut probavimus. At ens in 
finite perfectum est sapientissimum, est liberrimum, 
potentissimum, sanctissimum, justissimum. 

6. ENS A SE EST UNUM. Probatur, 1. quia est 
simplicissimum, ideo est unum in se. 2. quia poten 
tissimum, ideo nullum habet ens a se extra se. 

Sed haec breviter hie percurro, quia cum postea 
unumquodque attributum considero, ab liac ipsa radice 
plenius et expressius deducam. 



DIXIMUS de essentia Dei, et de attributes in 
genere, deque respectu quern essentia habet ad 
attributa: restat ut dicamus de attributis in specie, 
et quidem eo ordine quo ab Aquinate traduntur, qui 
primo quaerit de Simplicitate Dei, per quam removetur 
ab eo compositio, idque tota Qusestione Tertia. 

Agemus autem de hoc attribute, 1. in genere, 
2. in specie. Simplicitas in genere nihil aliud est 
quam remotio, sive negatio compositionis : cum itaque 
simplicitatem attributum Dei esse asserimus, nihil 
aliud volumus, quam Deum esse omnis compositionis 
expertem. Ubi observandum, 1. simplicitatem esse 
attributum negativum. Hoc autem apparet : quia 
quod fonnaliter removet positivum, est formaliter ne 
gativum ; simplicitas autem formaliter removet posi 
tivum, ut apparet. Ipsa enini ratio simplicitatis con- 
sistit in remotione compositionis : at compositio est 
aliquid positivum ; est enim unio coalescentium in 

Observandum, 2. omnimodam simplicitatem notare 
perfectionem aliquam. Licet enim negatio sit non- 
ens, et non-entis nulla sit perfectio ; negatio tamen 
compositionis omnimodse denotat perfectionem duplici 
respectu : 1. respectu compositionis negatse, quatenus 

44 De Simplicitate Dei. LECT. v. 

nimirum removet imperfectionem ; compositio enim 
est imperfectio ; sicut autem remotio mail est bona, 
ita remotio imperfectionis est perfectio : 2. respectu 
fundament! negationis, quod est repugnantia in es- 
sentia divina, quatenus est omnimodo illimitata a . 

His observationibus praemissis, dico, DEUM ESSE ENS 


Probatur, 1. auctoritate. " Deus naturae simplicis 
" est, non conjunctae atque compositae." S. Ambrosius 

de Fide, 1. i. C. 7- ' AxX*? eo-rti/ rj Oeta (frvans KOI a-vvOe- 
<ro? a7racrj/9 a.7rr]\\ay[j.vt]. Cyril. Alex. 1. v. in Joann. 
et alibi **. Ilacra a-TrXoTJ?? KOI avTO TO ei/, Kal a-vvBe<rts 

ovSa/uiov. Zacharias Mityl. c 

2. Probatur ratione, ac 1. ab ipsa natura Dei 
posita, a qua proprietates omnes profluunt. Essentia 
enim quse est a se ipsa, non potest esse composita, 
quia non est limitata : at necesse est ut sit aliqua 
limitatio, ubi est compositio ; compositio enim fieri 
non potest sine partibus quse componuntur ; at pars 
qua pars est limitata. Quoniam igitur essentia Dei 
non potest esse limitata, quia est a seipsa, ideo neque 
potest esse composita. Idem argumentum urgetur 
ulterius. Si essentia divina constaret partibus, vel 
partes illae essent naturae et perfectionis finitse, vel in- 
finitae. Non finitae, quia sunt a se, atque ideo nullo 
modo limitatae; et praeterea partes finitae perfectionis 
non possunt complere totum quod sit perfectionis in- 
finitae. Non infinitse naturae aut perfectionis; nam si 
tales forent, essent vel ejusdem rationis, vel diversae: 

a repugnantia in esse essen- zianzen. Orat. xl. p. 640. c. xlv. 

tia divina, quatenus esse omni- p. 718. c. 
modo illimitata. S. c Disputatio contra Philosoph. 

b Tom. iv. p. 549. c. Idem ib. Biblioth. Patr. Paris. 1624. torn. i. 

p. 74- c. 8i7r\oT)s yap and<Tr)s TO p. 341. a. Biblioth. Gallandi 

6fiov diro<f)oira. Conf. Greg. Na- torn. xi. p. 273. d. 

Dei Simplicitas probatur. 45 

non ejusdem, sic enim tola perfectio unius partis con- 
tineretur in altera parte, et sic sequeretur utramvis 
esse superfluam ; non diverse, quia sic sequeretur 
utramque esse finitam et limitatam, cum supponatur 
utraque esse infinitam. Atque hoc est primum argu- 
mentum ab essentia divina sumptum, quatenus est a 

Probatur 2. ratione. Id Deo tribuendum est, 
quod absolute est melius et perfectius. Sed melius et 
perfectius est habere essentiam absolute simplicem, 
quam habere essentiam quocunque modo compositam. 
Cum enim, secluso hoc simplicitatis, aut compositionis 
conceptu, in confesso sit, essentiam divinam continere 
in se omnes gradus perfectionis possibiles; ut postea 
demonstrabitur ; sine dubio major et melior est per 
fectio in unitatem collecta, quam in multa dispersa. 

3. Omne compositum est partibus componentibus 
natura posterius. Nihil Deo, vel in Deo natura est 
posterius. Ergo. 

4. Omne compositum ab aliquo componitur : nihil 
enim se ipsum componit ; quod enim componit est, 
quod componitur non est, scil. compositum. At nihil 
est quod componat Deum, quoniam ipse Deus est, 
quicquid est, ante omnia et causa omnium. 

Probavimus in genere Deum esse ens absolute sim 
plex. Ut autem idem probemus etiam in specie, per- 
currendi sunt omnes modi compositionis, ostendendum- 
que eorum nullum in Deum posse cadere. Ubi 1, 
distinguendum est de compositione reali, et compo- 
sitione rationis. 2. Distinguendum de compositione 
activa et passiva. 

1. Inter realis compositionis species prim a occurrit 
ilia, quae est ex materia et forma. Ita res naturales 
omnes nos componimus ; ex materia quadam omnibus 
communi, quae habet rationem potentiae, et ex forma 

46 Deus nutto modo compositus. LECT. v. 

cuique speciei propria, quae habet rationem actus, ex 
qua potentia per actum informata resultat compositum. 

ET FORMA JCOMPOSITAM. Probatur, 1. quod est purus 
actus, non est compositum ex materia et forma : ma- 
teria enim omnis denotat potentiam ad recipiendam 
aliquam perfectionem. At purus actus qua talis ex- 
cludit omnem potentialitatem. Non potest itaque 
cum materia consistere. Jam vero Deum esse actum 
purum, probavimus. Ergo. 

2. Quicquid habet materia bonum, est per partici- 
pationem ; nempe per hoc, quod materia ejus recipit 
formam beneficio alicujus causae efficientis. At Deus 
non est bonus, aut perfectus, per parti cipationem, sed 
per essentiam. Ergo. 

2. Secundo, inter realis compositions species oc- 
currit ilia quse est ex natura et supposito. Nam in 
rebus creatis 2. haec distinguuntur, suppositum et 
natura. Qusecunque itaque creatura subsistit, neces- 
sario est ex utroque. Cum itaque Deus subsistat d , et 
habeat naturam, quseritur etiam de Eo, an sit ex utro 
que compositus. 

ET SUPPOSITO. Probatur. Compositio supponit dis- 
tinctionem. Distinctio autem suppositi a natura non 
convenit naturae Dei. Suppositum enim et natura 
distinguuntur, ut includens et inclusum ; suppositum 
enim includit naturam, et aliquid addit, adeo ut na 
tura de potentia absoluta possit sine sua subsistentia 
conservari 6 . At hoc repugnat naturae divinae, cui 
nihil addi potest; quae, ut est per se, ita subsistit a 
se. Illud enim esse, quod essentialiter est sua natura, 
est etiam essentialiter esse subsistens; quia est per- 

d subsistit S. e Cf. Aquinatis Summae, part. iii. quaest. ii. 

art. ii. 3. 

Deus incorporeus. 47 

fectissimum ; et perfectius est esse subsistens quam 
non subsistens, ut patet. 2. Si natura et supposi- 
tum distinguerentur et conjungerentur in Deo, turn 
natura divina, sive Deitas, non esset Deus. Turn ipsa 
divina essentia esset aliquid inferius Deo. 

3. Tertio, occurrit nobis compositio ex essentia et 
existentia. Videmus enim in creaturis haec distingui ; 
cum non sit de essentia creaturae ut existat ; potest 
enim non existere ; imo, existere omnino non potest, 
nisi ab aliquo existentiam habeat. 

ET EXISTENTIA. Ubi nulla est distinctio, ibi nulla 
compositio. Sed existentia ab essentia Dei nullo 
modo distinguitur. Quia ipsa essentia divina, qua 
talis, est necessario existens : est enim, et existit a se, 
est itaque ipsa sibi sua existentia. Ut ante ostendimus. 

4. Quarto, inter has species occurrit compositio ex 
partibus integrantibus. 

tione paulo latius est disserendum. Fuerunt enim 
quamplurimi, etiam inter Christianos, et sunt etiam- 
num opinor, nonnulli, qui nihil esse praeter corpora, et 
Deum ipsum proinde corporeum putarunt f . 

f Errorem innuit Pearsonus, xxxiii. 1 1 . xxxiv. i. et aliis ejus- 

quo certe periclitantur ecclesiae modi. Longe alia de his Scrip- 

Romanse moderni doctores, qui- turis S. Augustini et veterum 

bus licitum habetur Deum Pa- sententia. Et meminerint velim, 

trem specie corporea depingere. ex quali philosophorum schola 

Unde quidam ex illis, " We can- prodierit, qui docuit " ita esse in- 

not reflect upon God without " formatum anticipatumque men- 

involuntarily supposing some " tibus nostris, ut homini, cum 

likeness of Him, which is ap- " de Deo cogitet, forma occurrat 

propriate to our limited con- " humana." Vid. Cic. de Nat. 

ceptions;" allegatis S. Scrip- Deor. i. 27. 

(urae locis, Gen. ii. 2. iii. 8. Exod. 

48 Deus incorporeus. LECT. v. 

Horum autem duse classes sunt : 1 R . Eorum qui 
magis crasse errant, putantque Deum, non tan turn 
corpus esse, sed tale omnino corpus habere, quale nos 
homines habemus: ob idque Anthropomorphitae dicti 
sunt. His autem originem, aut occasionem dedit Au- 
dius quidam , ipsi Ario contemporaneus, qui imaginem 
Dei, ad quam factus est homo, in corpore sitam esse 
defendit. Et postea, tempore Theodosii, monachi in 
jEgypto plane docuerunt, et Deum esse corporeum, et 
forma humani corporis praeditum Duplici autem ar- 
gumento freti id fecerunt; 1. quod homo factus sit 
ad imaginem Dei ; 2. quod Scriptura dicat Deum 
oculos, aures, manus, et pedes habere, sicut homines. 

Verum hsec haereticorum fundamenta nullo negotio 
convelluntur. Loquitur quidem S. Scriptura de Deo, 
ac si membra corporea haberet, sicut homines ; sed 
loquitur figurate, seu avOpcoTroTraOw, dicta factaque Dei 
hominibus reprsesentans, ac si Deus ipse homo esset : 
Non quod Deus talis sit, sed quod homines, sub ea 
similitudine, Deum melius intelligant. Neque eriim 
homines actiones operationesque Spiritus, sive imma- 
nentes, sive transeuntes, aliter quam per modum ilium 

g Imo ante Audium, et Judaei, ranum sequutus, suspicatur Deum 

et nostrorum nonnulli, ait Ori- corporeum esse asseruisse. Alios 

genes, Horn, in Gen. initio. P. praeter Sadducaeos vix crediderim. 

Verba Origenis de Judseis re- Certe Philo Judaeus nihil corpo- 

perire nequeo. Habet quaedam de reum in Dei naturam cadere sus- 

Melitone Sardensi, Eclog. in Ge- tinuit ; tale enim aliquid de Dei- 

nesin ; locum paullo infra affert tate concipere, esset, ut loquitur, 

Pearsonus. Disputat idem contra virtpaxtavios KOI /leTOKocr/xioy acre- 

Anthropomorphitas, Comment, in /3fta. De Confus. Ling. p. 339. 

Evang. Joann. torn. xiii. 21. et C. D. ed. Paris. Cf. eundem de 

Horn, in Gen. i. 13. sed nulla Sacrif. Abel, et Caini. p. 146. D. 

Judaeorum vel aliorum aperta De Audio, sive Audaeo, vide The- 

mentio. Cogitare potuit Pear- odoret. Hist. Eccl. iv. 9. Epi- 

sonus de Sadducaeis, quos Peta- phan. Haer. Ixx. 
vius, in Epiphan. Haer. xiv. Ly- 

Deus incorporeus. 49 

q.uo anima liumana in corpore, et per membra corporea 
operatur, intelligiint. Atque hoc ita esse, de industria, 
a Spiritu Sancto in S. Scriptura factum, id unum argu- 
mentum esse potest ; quod ilia tantum membra humani 
corporis Deo tribuat, quse homines omnes credunt esse 
vel actionum hominis nobilissimarum principia, vel ad 
actiones homine dignas edendas instrumenta, vel ad 
perfectae cujusdam ac reverendae setatis indicia h : Ilia 
vero quae manifesta prae se ferunt imperfectionis signa, 
Deo nunquam in S. Scriptura tribuuntur. Ista igitur 
Deo tribuuntur, nori quod talia revera Deo competant, 
sed ut exprimantur facultates, vel actiones Dei, similes 
illarum quse membris istis aut insunt, aut exercentur, 
quae a nobis pro perfectionibus habentur. 

2. Ad alterum fundamentum hujus hsereseos, ex 
similitudine Dei, respondeo : Earn non sitam esse in 
humani corporis figura ; idque patere, 1. quod accu- 
santur ethnici, Rom. i. 23. on %\\aav rrjv So^av TOV 
cupQapTOV eov ev o/xotco/xaTi eiitovos (pOapTOv avOputTrov.- 
2. Deus expresse asserit formam, seu figuram sui 
nunquam esse visam, et ob earn ipsam rationem figu 
ram ullam sui fieri vetat, prohibens diserte figuram 

h Allusio ad textum, quern all- " annuntiantes et ipsi, sive judi- 

orsum torquent Romani, Dan. vii. " cii puritatem." Eusebius, De 

9. Antiquitatis sententiam sequi- Eo quod Deus Pater Incorporalis, 

tur Pearsonus. " Ostendit pro- lib. v. Qui statim subjicit, "Ego 

' pheta, per ea quse cognita sunt " autem et contingere istiusmodi 

* nobis verba, efficientiam Dei ad " habitum pertimesco !" 

' judicium. Quia enim per mul- Conferri potest Eusebius, ubi 

' tos dies expediebatur istud, ve- S. Scrip turse locum eundem trac- 

' tustum dierum nominat Judi- tat, in Opere nunc primum ex 

' cem. Et quia mundum judici- Graeco Codice edito, Eclog. Pro- 

1 um et purissimum, et inflexi- phet. iii. 44. p. 149. ed. Oxon. 

' bile; albi capilli mundi Judi- 1842. Vide etiam Theodoreti et 

' cis, et Candida Ejus vestimenta Hieronymi Comment, ad loc. 

' et immaculata dicuntur ; ideo Danielis. 

* et eapilli albi, sive vetustatem 


50 Deus incorporeus. LECT. v. 

hominis masculi aut foeminae, Deut. iv. 15 i. Quse 
quam in se rationem habeant, aut veritatem, baud 
video, si homo ratione figurae suae factus esset ad ima- 
ginem Dei. 

3. Ex ipso textu apparet, factum fuisse hominem 
ad similitudinem Dei, non figurae sed dominii, quod, 
cum crearetur, tanquam Deus, in creaturas reliquas 
exercere potuit: ad cujus dominii exercitium, non 
corpus, sed intellectus, et ratio maxime valebant. 

Altera classis est eorum, qui nullam nobis Dei figu- 
ram exhibent, Eum tamen corpus esse contendunt, 
quia quicquid aliquam veram entitatem habet, corpus 
esse putant. Ita Melito, vetustus sane et nobilis inter 
Christian os scriptor, teste Origene, et ex eoTheodoreto k , 
SCripsit -rrepl rov eixrcbfjLaTOv eivai TOV Oeoi/. Post Meli- 
tonem, Tertullianus, " Quis negabit Deum corpus esse, 
" etsi Deus Spiritus est? Spiritus enim corpus sui ge- 
" neris in sua effigie." Lib. contra Praxeam, . 7. et 
rursus, pro fundamento suae sententiae, " Omne quod 
" est, corpus est sui generis : nihil enim incorporale, 
" nisi quod non est." Lib. de Carne Christi, $. 11 '. 
Ita Phoebadius Aginnensis m : " Dei Sermo Spiritu Dei 

i 'A.vv6fTov TO delov KOI do-xn- l De hisce " deliramentis" Ter- 

lia.Ti.aTov. Theodoret. Serm. 2. P. tulliani plura habet S. Augusti- 

Dialog. ii. De Sanct. Trin. Opp. nus, De Genesi ad Literam, lib. 

torn. v. p. 960. ed. Schulze. 'Eirl x. 25. 

Qtov \eyetv vvvdfaiv KCU oynov, m Lib. contra Arianos, c. xx. 

OTOTTOV' Qtbs 8e, davvdfTos Bibl. Patr. Gallandi, torn. v. p. 

KOI cnrXovs KOI aa-xwaruTTos. Ubi, 255. d. Vid. Bentleii Respons. 

ut solet, S. Chrysostomum re- ad Collins., " Remarks on Free- 

prsesentat, qui in Horn. iv. De " thinking," i. 10. et virum doc- 

Incomprehens. Dei Natura,'O yap turn, qui in hac quaestione melius 

Qebs airXovs, KOI aavvdeTos, ical versatus est, quam cum Arianas 

CL<TX<HMTIO-TOS. partes tueretur, Joann. Jackson, 

k Qusest. in Genesin, I. . 20. " Remarks on a Book intitled, 

Origen. torn. ii. p. 25. ed. De- " Christianity as old as the Crea- 

larue. " tion." P. ii. sect. 1 1. p. 18, sqq. 

Deus incorporeus. 51 

" instructus est, et, ut evidentius dicam, Sermonis cor- 
" pus est Christus. Corpus enim Spiritus, sed corpus sui 
" generis. Nam et invisibilis et incomprehensibilis 
" Spiritus. Num quid tamen inane et vacua res Deus? 
" Deus est, Spiritus est." 

Respondeo, Deum ita Spiritum esse, ut corpus nullo 
modo sit ; ita simplicem, ut ex partibus quantitativis 
nullo modo componatur. Ili/ey/xa 6 6eo?, inquit Christus 
Joann. iv. 24. Deus est absolute Spiritus : Spiritus 
carnem et ossa non habet, inquit Idem. Lucae xxiv. 
39- Hoc autem idem est ac si dixisset, corporeus non 
est. Quid quod ibidem Deum exinde spiritualem cul- 
tum postulare dicat ? quia ille divina3 excellentissimae 
naturae convenientissimus est, idque non aliam ob ra- 
tionem, nisi quia talis natura est spiritualis. 

Probatur idem ratione. Quicquid est aliquo modo 
corporeum, continet in se aliquid quod non est per- 
fectum. At nihil potest esse in Deo quod non sit 
perfectissimum. Ergo. Minor clara est. Major proba- 
tur. Quod continet in se partes quantitativas, ex qui- 
bus omnis corporeitas constat, continet in se aliquid 
quod non est perfectum: omnis enim pars, qua talis, 
est aliquid imperfectum, quia minus quiddam est, atque 
imperfectius, quam ipsum totum. 

Atque haec de compositione reali, vel ex natura rei. 
Sequitur loqui de compositione rationis. 

1. Occurrit nobis compositio ex genere et dif 
ferentia. In rebus enim creatis gradus genericus, qui 
in aliqua re reperitur, cum differential! gradu illius rei 

Excusatscil.TertullianumetPhce- o-w/xa, ftovXovrai 8e, KOI acra>/xa- 

badium, quasi Deo ejusmodi cor- TOV. Id tamen si voluissent, melius 

pus tribuerent, quod quosdam tri- esset verbo tarn indefinite absti- 

buisse testatur etiam Nazianzenus, nuisse. 
Orat. xxxiv. ai)\6v n KOI Trt^nrov 

E 2 

52 Deus non compositus mode Rationis. LECT. v. 

potest inveniri, secundum rationem suam, separatus ab 
illo gradu differential!, et conjunctus cum alio gradu 
differential! in re alia. Quseritur itaque de Deo. 

DIFFERENTIA. S. Cyrill. Alex, negat, TO yei/o? oVo/ixa- 
eti/ <?7Tf 0e< n . Et de differentia rursus, 'Opw/uev on 
Tray, oirep av Se^oiTO 8ia(popav, crvvOerov eorat KOI ov% 
aTrXovv K. T. X. 

2. Occurrit nobis compositio ex subjecto et acci- 

ET ACCIDENTE. Probatur, 1. quia subjectum habet se 
ad accidens tanquam potentia ad actum. 

2. Quod est ipsum esse per essentiam, non potest 
esse aliquid quod non sit per essentiam. S. Leo: 
" Deus nullius participationis est indigus. De quo 
" quicquid digne utcunque sentitur, non qualitas est 
" sed essentia P." 

Divina attributa ita differunt ratione, ut se invicem 
includant essentialiter. 

" Deus ipso, quo est, vivit, et eo, quo vivit, intelligit, 
" et eo, quo intelligit, potest." S. Augustin.i 

n De Sancta Trin. Dialog, ii. " corruptibilis, immutabilis, vi- 

tom. v. p. i. p. 426. /iaXterra " vus, sapiens, potens, speciosus, 

Xoyt<r/ioi5 TOV KadrjKovrof up.oipr r " Justus, bonus, beatus, spiritus, 

a-fiev av, Kai p.d\a fiKorms, TO, ye- " horum omnium novissimum 

vos f0t\eiv 6vofuieiv tirl 6e<, 7rep " quod posui quasi tantummodo 

CO-TI KOT avrov, 77 yovv irpo avrov, " videtur significare substantiam, 

T&V 8vTa>v oi>8tv. Idem, Dialog, i. " caetera vero hujus substantiae 

ibid. p. 391. d. ytvovs pev KOI 8ia- " qualitates : sed non ita est in 

(f>o/jas fldoTToiov iravTf\S>s TO Qtiov " ilia inefFabili simplicique na- 

avcpicurTai. " tura. Quicquid enim secun- 

In Thesaur. c. xxx. ibid. p. " dum qualitates illic dici vide- 

262. c. " tur, secundum substantiam vel 

P Epist. ad Turribium, contra " essentiam est intelligendum." 

Priscillianistas, c. v. S. Augustin. Similiter S. Basilius, Epist. viii. 

de Trin. lib. xv. 8. " Si dica- 3. JTOIOTTJTOS 8e TO Qeiov (\tv6tpov. 

" mus, aeternus, immortalis, in- M Haec verba mihi apud Au- 

Deus non compositus modo Rationis. 


Activa compositio non convenit Deo : non potest 
esse principium formale, vel materiale. Probatur ; 
quod componit minus est perfectum quam compo^ 
situm r . 

Difficultates de humana natura Christ! alio spectant. 

gustinum non succurrunt. Num 

memoriter respexit Pearsonus ad 

Augustini lib. vi. De Trinitate, 

c. x. ; ubi de Deo Filio, " Ejus 

imago est, ubi est prima et 

summa vita, cui non est aliud 

vivere et aliud esse, sed idem 

est esse et vivere : et primus 

ac summus intellectus, cui non 

est aliud vivere et aliud intel- 

ligere, sed id quod est intelli- 

gere, hoc vivere, hoc esse est, 

unum omnia." Confer etiam 

lib. xv. De Trinitate, c. v. 7. 
vi. 9. et alia loca citata infra in 
Lect. xiv. Ipsa enim haec verba, 
quae citat Pearsonus, sunt Alcuini 
nostratis, in Respons. ad Qusest. 
Fredegisi. . xvi. Oper. torn. i. 
p. 741. ed. Froben. 1777. 

r Quod componit, scil. ut prin 
cipium materiale vel formale ; 
quemadmodum ex prsecedentibus 
intelligendum est. Vid. Thomse 
Summam, Quaest. iv. Art. i. 



DTXIMUS priori lectione, de primo Dei attribute 
speciali, quod nobis apud Aquinatem occurrit, de 
simplicitate Dei scil. quam tractat ille tota quaestione 
tertia. Sequitur ut agamus de Dei perfectione, quae 
apud ipsum proxime tractatur. Sed ad proponendam 
methodum haud paulo clariorem, observandum, agere 
Aquinatem de perfectione Dei, quaestione quarta ; de 
mfinitate, quaestione septima ; quae duo attributa in 
unum potius compingenda esse videantur : ipsa enim 
infinitude intelligenda est de mfinitate perfectionis in 
essendo. Agemus itaque de utroque simul, et hac 
quidem methodo, ut ostendamus. 

1. Deum esse perfectum. 

2. Perfectionem Dei esse infinitam. 

3. Infinitatem esse attributum Deo proprium. 

I. Ac 1. quidem certum est, Deum esse aliquo 
modo perfectum. Ita enim Christus ipse de Deo 
Patre nostro loquitur, Matt. v. 48. "Ea-ea-Oe ovv v/mets 
TeXeioi, w<nrep 6 TIaTtjp V/JLWV 6 ev rots ovpavois reXeio? etmv. 
Quid autem sit Dei perfectio, ex illo loco colligi nullo 
modo potest, cum ea ibi proponatur, ad quam homines 
anhelare oporteat ; ea autem esse videtur, vel sanctitas, 

Deus absolute per fectus. 55 

seu integritas, ut D^pfi tamim, re'Xao? dicitur; vel 
patientia, quam in Deo proponit imitation! nostrae 
Christus, non excellentiam naturae. 

Ut igitur sciamus in quo consistat perfectio Dei, 
aliunde intelligendum est, quid sit esse perfectum. 
Unde vero melius quam ex Aristotele, qui tres modos 
perfectionis describit, Metaph. 1. iv. c. 16. ra />tei/ yovv 
KaO* avra Xeyo/aeva re'Xeta Tocravra^w? XeyeTCu* ra ytxef, TO> 
Kara TO ev /mrjOev eXXetVeti/ ni^ ^X lv ^ 7re //^^^ l/ * v e/cacrrft) 
jevei, M& eivai n e&>. scil. " cui nihil deest, quod a 
" nullo superatur, et cui nihil sui extra est, id in se 
*' perfectum est." Haec autem omnia Deo apprime 
competunt. Deus itaque est perfectus. 

Rursus distinguendum est de perfectione ; ut sciamus 
ulterius, qualis perfectio Deo competat. Est itaque 
perfectio vel absoluta, vel respectiva. Perfectio ab- 
soluta est praedicatum aliquod, seu ratio, quae in se 
considerata, sine respectu ad certam aliquam naturam, 
per se est bona et amabilis, ut existentia, vita, potentia, 
sapientia &c. Perfectio respectiva est prsedicatum, seu 
ratio aliqua, quae ad certae naturae, qua talis est, com- 
plementum aut ornamentum pertinet. 

illud cui nihil omnino deest, est absolute perfectum. 
At Deo nihil omnino deest. Ergo. Probatur ; cui nihil, 
neque privative neque negative deest, illi nihil omnino 
deest : nullo enim alio modo quicquam deesse potest : 
at Deo nihil deest privative, i. e. nihil ei deesse potest, 
quod naturae divinae debitum est, ad suam integritatem 
atque complementum ; quia sicut Deus ex se est, ita 
ex se habet totam perfectionem sibi debitam : de qua 
nihil potest deperdere ; non ab alio, quia habet inde- 
pendenter ab alio; non a se, quia habet a se, non 
efficienter, sed formaliter. 

56 Deus est a Seipso perfectus. LECT. vi. 

Rursus, nihil Ei deest negative, quia omnis perfectio 
Ei debita est, et necessario inest. Omnis enim 
perfectio possibilis est vel increata, vel creata. Omnis 
increata perfectio et Deo debita est, et ei necessario 
inest, quia solus Deus est ens increatum. Omnis 
creata perfectio est a Deo ; nihil enim est prseter 
ipsum, nisi ab ipso : at quod est a Deo necessario, est 
in Deo. Perfectio enim effectus necessario supponitur 
in causa. 

Dico 2. DEUS EST ajrroreX^?, A SE IPSO PERFECTUS. 

Ita inter Platonicos Alcinous; inter Christianos ille 
qui Dionysius Areopagita falso nominatur. reXeiov peir 
ovv ecrriv, ov IULOVOV co? airroreXe? KOI /caO' eavro v<p y eavrov 
/uoi/oez^w? atpopify/jLevov a . " Perfectum est quod per se ab- 
" solutum, per se, scil. a se, non ab alio, determinatum." 
Quicquid in ullo genere perfectum est, id ab alio 
perfectionem habet, ab eo scil. a quo habet essentiam. 
Deus autem cum a nullo essentiam derivet, a nullo 
perfectionem suam haurit : ut igitur est a se, ita et 
perfectus est a se, ut est avrow>v, ita et avToreXfc. 
Deus itaque non recipit perfectionem ab alio, sive ut a 
causa efficiente, sive ut a causa formali, sicut fit in 
creaturis, sed habet perfectionem a sola simplicissima 
essentia sua. 

Dico 3. DEUS EST vTrepreX^. Ita idem, quisquis est, 
Dionysius b , ov /ULOVOV auroreXe?, ut ex eo modo diximus, 
aXXa Kcii a>? uTrejOreXey, Kara TO TTOIVTOOV inrepe-^ov. h. e. 
" omni perfectione conceptibili superior et excellentior." 
Nihil enim a mente humana tarn eximium et excellens 
potest cogitari, quin Deus sit infinitius excellentior 

a De Divin. Nominibus, c. Pearsonum Lect. in Act. Apost. 

xiii. torn. i. p. 873. ed. Corderii. ii. c. xiv. Vindic. Ignat. part. .1. 

Utitur eadem voce S. Athanasius c. ii. et, ubi Dallaei sententiam 

de Deo Filio, in Expos. Fidei. radicitus excutit, ib. c. x. 

b De hujus scriptoris sevo, vide 

Dei Perfectio. 57 

et major : unde vTrepo-^iKu>^ dicitur, inrepdyaSos, et 

Dico 4. DEUS EST TravTeXfo: ita rursus Alcinous. 
Deus non tantum est omnium entium perfectissimum, 
sed etiam omnium perfectionibus completum. Si 
enim aliqua esset perfectio in re alia quse in Deo non 
esset, turn Deus careret aliqua perfectione ; essetque 
non absolute, sed sua tantum perfectione, certoque 
genere perfectus. At cum rerum omnium perfectiones 
sint perfectiones essendi, necesse est ut ei insint, qui 
habet perfectionem totius esse ; quia et Tpse est per se, 
et quicquid Ipse non est per Ipsum est. 

Cum autem dicimus, omnes perfectiones in Deo esse, 
observandum est, non uno modo eas in Deo contineri. 
Ut enim perfectiones sunt diversorum generum, ita 
diversis modis in Deo esse a nobis cogitari debent. 
Aliquae autem perfectiones adeo simpliciter tales sunt, 
ut nullam secum inveliant imperfectionem, neque in 
subjecto suo quod afficiunt ullam perfectionem exclu- 
dant. Quales sunt, sapientem esse, potentem esse, et 
similes; quae cum nulla aequali vel majori perfectione 
pugnant, et ipsse per se sumptse nullam important im 
perfectionem in ratione sua formali. Aliae autem 
perfectiones sunt, quae, licet in suo quidem genere, 
sint perfectiones quaedam entis, tamen iis semper 
annexa est aliqua imperfectio, vel repugnantia cum 

c Gregor. Nazianzen. Orat. dyadov, d\\' ert tireKeiva TTJS oixrias 

xn. KaAAi0roi> fj.fv Twi/ OVTWV *cat Trpeer/Seia /cat 8vvdfifi virtpf \OVTOS. 

v^r)\6raTov Qf6s' tl JJ.TI rq> tj)i\ov, Vid. Pearsoni de Nazianzeno cen 

tal wcp TTJV ovaiav ayttv avrov, rj suram in Vind. Ignat. part. i. c. x. 

S\ov tv avr$ Tidtvai TO eivai, Trap' Cudworth. Intell. Syst. c. ii. sect. 

o^I >cai rols aXXou. Ubi fortasse 23. Auctor de Definitionibus, 

Dionysium respexit, nisi potius in Append. S. Athanas. Opp. 

uterque Platonem de Republ. vi. 6*0? ta-nv ovcria dvairios, KOI irdoys 

qui de Deo, utpote bonorum ovvias curia virepovanos. 
summo : OVK ovcrlas OVTOS rov 

58 Omnes Perfectiones in Deo. LECT. vi. 

perfectione aliqua aequali. Ut corpus esse, sensitivum 
esse, visibile esse et similes. Alise denique per- 
fectiones, licet nullam in se imperfectionem involvunt, 
tamen cum subjecto, cui inhaerent, imperfectionem 
connotant ; ut potentia hominis, scientia angeli, et 
similes perfectiones maximae cujuslibet creaturae. 

SUNT IN DEO FORMALITER. Probatur ex assertione 
priori, nam si Deus sit TravreX^y, habeatque in se omnes 
perfectiones entis, omni modo quo habere potest, 
necesse est ut habeat perfectiones simplices formaliter. 
Nam per eum habeudi modum nulla sequitur imper- 
fectio; quia perfectio simpliciter simplex nullam 
includit imperfectionem; neque removetur aliqua 
perfectio, quia perfectio simpliciter simplex, qua talis, 
nullam excludit perfectionem. At is modus habendi 
Deo dignus est, per quern nulla sequitur imperfectio, 
nulla removetur perfectio. 

2. Si singulse perfectioues simpliciter simplices, in 
sua ratione formali, nullius alterius perfectionis sim 
pliciter simplicis rationem formalem excludunt, tune 
omnes tales perfectiones sunt in sua formali ratione 
competibiles. Si autem omnes sint in sua formali 
ratione competibiles, turn in Deo necessario in eadem 
ratione continentur, quia Ipse omnes perfectiones 
possibiles omni modo possibili complectitur. 


Ubi observandum, quod, licet perfectiones, quse in se 
consideratse absolute sint et simplices, esse possint in 
creaturis, tamen cum in creaturis sunt, actu simplices 
esse non possunt, quia eo ipso limitatae sunt, adeoque 
imperfectiouem involvunt. Perfectio enim absoluta, 
pura ab omni mixtura im perfectionis nulla est, aut esse 

Omnes Perfectiones in Deo. 59 

potest, in creaturis : v. gr. Sapientia est in se 
perfectio pura, nullam imperfectionem involvens; si 
autem ad creaturam contrahatur, imperfectionem statim 
contrahit; sapientia enim hominis aut angeli est im- 
perfecta. Hac observatione praemissa, probatur assertio, 
Nulla perfectio imperfectionem involvens potest esse in 
Deo formaliter, sic enim Deus esset imperfectus ; omnis 
perfectio ad creaturam contracta imperfectionem in- 
volvit : Ergo. Cum autem non sit in Deo formaliter, 
quia involvit imperfectionem, et tamen in Deo aliquo 
modo sit, quia est perfectio, necesse est ut sit in Deo 
perfectissimo quo potest modo, hoc est, eminenter, i. e. 
ut Deus babeat in se perfectionem eminentioris ex- 
cellentiorisque naturae, quse cum sit ejusdem rationis, 
contineat illam perfectionem in creatura, sine ulla 
imperfectione quae ipsam in creatura sequitur. 

Non sunt in Deo formaliter, quia sunt formaliter im- 
perfectae. Non sunt in Eo eminenter, quia nihil 
ejusdem rationis, quod sit Eo excellentius eminentius- 
que, potest esse simpliciter perfectum : neque ergo 
possunt esse formaliter, neque eminenter, in Deo. 
Quoniam autem quicquid est quo vis modo perfectum, 
aliquo saltern modo Deo insit, ideo dicimus tales per- 
fectiones esse in Deo virtualiter : i. e. virtutem seu 
potentiam in Deo esse, qua possit earn perfectionem 
facere, et se solo efficere, quicquid ipsa facta possit 

SIMPLICISSIMA PERFECTIO. Probatur ; quia omnes per- 
fectiones quae sunt in Deo, non sunt a se ipsis invicem 
realiter distinctae, neque sunt ab ipsa essentia divina 

60 Dei Infinites. LECT. vi. 

distinct-SB, lit ante ostendimus de attributes d : ergo sunt 
omnino res una atque eadem. Quoniam itaque essentia 
divina est maxime una, et perfectiones omnes Dei sint 
de essentia divina, quia quicquid est in Deo, Deus est ; 
ideo omnes perfectiones in Deo sunt una simplicissima 

II. Jam vero ex hac simplicissima perfectione Dei 
demonstrata, facile est ad infinitatem demonstrandam 
procedere. Cujus enim natura includit in se perfec 
tiones omnes, easque omnes complectitur unica summa 
simplicissimaque perfectione, Ejus essentia non potest 
non esse infinita. Quamvis enim aliud sit esse per- 
fectum, aliud esse infinitum, ut vult Aristoteles, Phys. 


Xa/x/3aj/ou<rfi/ aet TL \afieiv ecrrii/ e&>" ov $e /mySev e^co, TOUT' 

e<rr< reXeiov KOI o\ov. Illud tamen est intelligendum, 
de materia quani tractat philosoplms, scil. de corporibus, 
rebusque creatis; in quibus idem est in suo genere 
perfectum, ac totum, omnibus scil. partibus absolutum, 
et in quibus " tantum" ratione infiniti proprie admittit 
philosophus, cujus vox est : TO fhet/tpov ev T TTOO-W et 

ovcriav Se elvai a-jreipov OVK ei'Se^erai : et rursus 6 TOV 
cnretpov \oyos ru> Troorw Trpoa-^prJTai e . Atque hillC 
tantum sequitur, Aristotelem non considerasse infini 
tatem aliam, quam quantitativam, ac prseterea, 
quamvis Deus non sit quantitative infinitus, (cum 
ostenderimus Eum esse nullo modo corporeum,) infini 
tatem tamen Ejus optime describi per earn quse nobis ex 
quantitate nata est. 

Ut igitur finita est quantitas, quge habet terminum 

d Lect. v. sub fin. e Phys. i. 2, 7. 

Dei Itifinitas. 61 

suse extensionis, ita finita est essentia, quse habet 
terminum suse perfectionis in essendo, ita ut non habeat 
ulteriorem gradum aut perfectionem entitatis. Et ut 
infinita quantitas est, quae nullum terminum suse 
extensionis habet, ita infinita est essentia, quse nullum 
habet limitem suse entitatis, aut gradum quo sit con- 
tenta et contracta. 

INFINITUM. Probatur ; Ens a se est simpliciter in- 
finitum : Deus est ens a e : Ergo. Minorem ante 
ostendimus : major probatur ; quod nullum habet li 
mitem suae essentise est infinitum, per definitionem 
infiniti. At quod est a se, non habet limitem suae 
essentiae. Nihil enim potest habere limitem, nisi quod 
est limitatum ; limitatum autem nihil potest esse, nisi 
habeat causam suae limitationis. Deus non potest 
habere causam limitationis essendi, quia non habet 
causam essentiae f . 

Obj. Essentiae rerum, secundum esse possibile, sunt 
a se. Sed essentiae rerum, secundum esse possibile, 
non sunt illimitatae. Ergo, non est verum, omne ens a 
se esse illimitatum. 

Resp. Negando essentias rerum, secundum esse 
possibile, esse a se. Possibilitas enim ipsa dependet a 
Deo, adeo ut, supposito Deum non esse, nihil esset 
possibile. Quicquid enim est possibile, est in potentia 
aliqua : supposito autem Deum non esse, nulla esset 
omnino potentia. 

2. Omni ente finito potest esse majus et perfectius. 

f Ita Theologus nostras, Dr. 
Thomas Jackson, Opp. torn. ii. 
p. 6. " God can have no such 
" limits or bounds, as He hath 
" set to Nature and things natu- 
" ral. He neither is any part 

of this visible frame which we 
see, nor can He be inclosed 
within the utmost sphere. 
Whatsoever hath no cause of 
being, can have no limits or 
bounds of being." 

62 Dei Infinitas. LECT. vi . 

Sed Deo nullum potest esse ens majus aut perfecting. 

3. Tota perfectio entis possibilis est in Deo. Sed 
perfectio entis possibilis est infinita. Ergo, perfectio 
quae est in Deo est infinita. Major vera est, quia ipsa 
possibilitas, ut ostendimus, est a Deo. Minor apparet. 
Quia quantavis entis possibilis perfectione data, potest 
semper sine repugnantia cogitari major, cujus nullum 
aliud fundamentum potest esse, quam perfectio Dei, 
semper potentis quolibet facto aliquid majus facere ; 
itaque qualibet perfectione, aut potentia data, semper 
erit aliquid extra in Deo capere. Quae est propria et 
formalis ratio infiniti. 

Probatur, quia omne attributum divinum est de ipsa 
essentia Dei ; si igitur essentia sit iufinita, necesse est 
ut attributa etiam sint infinita. Non igitur tantum 
verum est, Deum esse ens infinitum, sed et esse 
infinite justum, infinite sapientem, bonum, potentem. 
Atque hoc est quod Graeci vocant, atreipoTrXda-iov, sive 
multiplicem infinitatem. 

Probatur, si Deus ideo sit infinitus, quia est a se, seu 
quia est increatus, ut ostendimus, turn quod non est 
increatum, non est infinitum. At nihil, praeter Deum, 
est increatum : Ergo nihil, prseter Deum, est infinitum. 



Solus Deus est possibiliter et necessario infi 

Dubitarunt aliqui scholastici, an argumentum satis ; 

Aut " extensio," quod correctionis loco superscriptum est. 

Vbrstius refutatur. 63 

idoneum excogitari posset, quod sufficienter demon- 
straret Deum esse infinitum. At Conradus Vorstius, 
infelix iste Steinfurtensis Professor 11 , omnino negavit 
hujus assertionis veritatem : dumque tan turn contra 
immensitatem et omniprsesentiam Dei disputare velle 
videtur, ipsam infinitatem essentia? divinae to! lit. 

Verba ejus sunt, Notis ad Disputat. Tert. de Deo. 
" Nee Deus actu simpliciter est infinitus, neque es- 
" sendo, neque operando : tametsi respectu nostri, sic 
" dicitur utrumque." Et rursus : " Equidem Deus 
'* purus actus, sed hoc non vetat quin simul sit in 
" sese finitus i ." Hae sunt assertiones Vorstianse : 
argumenta haec. 

1. " Nihil aliud in rerum natura est infinitum, non 
" materia, non numerus, non magnitude ; ergo nee 
" Deus." Antecedens a nobis admissum est. Con- 
sequentiam sic probat. " Nam actu infinitum esse, et 
" in specie hoc vel illud esse, contradictoria sunt. 
" Quia omne quod actu est, hoc aliquod in seipso 
" finitum et ad certum aliquod genus entis quasi con- 
" tractum est." At nos hoc ipsum omnino negamus. 
Esse enim hoc, non probat esse finitum, quia potest 
esse hoc infinitum, sine ulla implicatione contradicti- 
onis. Neque redditur aliquid statim in seipso infinitum, 
quia refertur ad aliquod genus entis. Ens enim recte 
dividitur, in finitum et infinitum ; non minus ergo 
contrahitur ad genus entis quod est infinitum, quam 
quod est finitum. 

h " Infelicem" vocat Vorstium, demia, jussit publice comburi. 

fortasse recolens quse passus erat Vid. Andr. Reuchlin. Epist. ad 

a primoribus ecclesise Anglicanse. Is. Casaubon. inter Eruditorura 

Ejus enim librum De Deo et At- Virorum Epistolas, ed. Amster- 

tributis Ejus, Rex Jacobus, pre- dam. 1660^.423. Collier, Eccl. 

cibus motus Archiepiscopi Can- Hist. b. viii. vol. ii. p. 73> 4- 

tuar. Georgii Abbot, turn in J Steinfurt. 1610. p. 234, 5. 

Metropoli, turn in utraque Aca- sqq. 

64 Vorstii Argumenta refutantur. LECT. vi. 

2 m Argumentum. " Potentia Dei non est infinita ; ergo 
" nee essentia ejus infinita. Consequentia patet. Major 
" probatur ; quia non extenditur ad impossibilia." Huic 
argumento respondebo, cum egero de omnipotentia 
Dei k . 

gm Argumentum. " Substantia Dei videtur jam ab 
'* angelis, et videbitur olim a nobis, facie ad faciem ; 
" ergo non est prorsus et simpliciter infinita." 

Huic argumento respondendum erit, cum agemus 
de visione Dei k . 

4 m Argumentum. " S. Scripturae magnum, excelsum, 
" elevatum vocant. Nunquam absolute infinitum 
" appellant. Ergo." 

Respondeo, 1. Argumentatio negativa e Scripturis non 
est valida. 2. Scriptura Deum ita appellat magnum, 
ut significet esse infinitum. Ps. cxlv. 3. Magnus Domi- 
nus et laudabilis nimis, et magnitudinis ejus non est 
finis. Magnitudinis ejus non est finis. Ergo non 
tantum magnus dicitur in S. Scriptura, sed et infinite 
magnus ; /ue'yaXftxrwj/? avrov OVK earn Trepa$. Ergo est 

Hae lectiones desiderantur. 



DTXIMUS priori lectione de secundo Dei attribute, 
scil. de perfectione, de qua tractat Aquinas qusest. 
quarta, et adjuuximus ei, methodi melioris gratia, attri- 
butum infinitatis, de quo tractat Thomas quaest. septima. 
Restat ut ad tertium attributum redeamus, scil. boni- 
tatem, de qua agit Aquinas totis quinta et sexta 
quaestionibus ; et quinta quidem de bonitate in genere, 
sexta de bonitate Dei. Cum autem prior pars tractatus, 
de bonitate in genere, sit plane metaphysica, earn nobis 
non placet attingere, nisi quatenus bonitatis rationem 
necesse est explicare, quam theologice Deo attribuendam 
esse demonstrabimus. 

Certissima autem nobis tria sunt ex ipsa S. Scriptura. 
1. Deum esse bonum. Psal. cvii. 1. Confttemini 
Domino H"il3 ' I 5> on a-yaOo?, LXX. a quod bonus. 
2. Esse insigniter et excellenter bonum. Psal. Ixxiii. 1 . 
Quam bonus Israel Deus ! 'Qs ayaOos 6 0eo? 'la-payX 
1*113 "?TN Profecto bonus, eximie bonus est Deus. Et 
Psal. xxxi. 19- Tp'iB I" 1 ) HE Quam multum, vel quam 

* Legitur ibi xpr)<*s. Vid. loca infra allata a Pearsono sub finem 
bujusce lectionis. 


66 De Bonitate Dei. LECT. vn. 

magnum est bonum tuum ; seu, ut habet Vulg. ver- 
sio, Quam magna multitudo dulcedinis tuce., Domine. 
3. Neminem praster Deum bonum esse, sicut Deus 
bonus est. Hoc enim ab ipso Christo dictum est Matt. 

-I w TTM -\ ' ' /' ' t> H ' yO < T < 

XIX. 17- A* /*e Aeyet? ayauov ; ouoe*? cfyaao?, a /*? ?, o 

Atque haec tria sane satis evincunt bonitatem Dei 
esse veri nominis attributum ; illi scil. et proprie et 
excellenter convenire, et illi soli. Verum licet S. 
Scriptura nos doceat Deum ita bonum esse, non tamen 
ipsa docet quid sit esse bonum, vel in quo bonitas, aut 
ilia, aut ulla consistit. Aliunde ergo quaerendum quid 
sit bonitas, et turn demum statuendum quomodo Deo 

Notissima autem est definitio Aristotelis, ayaOov 
e<TTiv o3 Travra tyierai, si modo dicenda sit Aristotelis, 
et non potius antiquissimorum philosophorum, qui, ut 
ipse ait, KO\U>S cnreffivavTo 1 *. Est itaque haec definitio 
boni ab antiquioribus philosophis profecta, ab Aristotele 

Ubi notandum cum Eustratio, esse hanc non defi- 
nitionem sed descriptionem boni, quia fit ex eo quod 

est posterius. "Ort Se ov% opos TO eiptj/mevov ecrTtv, aXX' 
VTToypcKpt), StjXov etc TOV \)j(J)6rjvai CK T>V vcrTepwv. Et est 
quidem appetibile posterius eo quod habet rationem 
boni, sed omnino ab ea ratione profluens. Atque ideo 
non potest ipsa bonitatis natura melius exprimi, quam 
per immediatam causam istius appetibilitatis. Dicimus 
itaque bonitatem consistere in appetibilitate radicali, 
hoc est, in intrinseca rei convenientia, a qua ipsius 
appetibilitas proxime profluit. 

Haec autem convenientia duplex est, absoluta una, 
respectiva altera. Absoluta est convenientia rei ad 

b Ethic, i. init. 

Deus bonus Bonitate absoluta. 67 

seipsam, quse in eo c consistit, quod comparatione sui, 
bene se habeat, et prsedicata ejus recte illi adaptentur, 
unde profluat aptitudo ut appetatur; i. e. ut voluntas 
in re complaceat, tanquam in causa, quae habeat quse 
habere debet ad sui constitutionem. Ut inquit S. 
Augustinus de.Lib. Arbit. 1. iii. c. 15. " Quicquid est 
" sicut esse debet, bonum est." Et haec quidem 
absoluta convenientia non differt omnino ab ilia inte- 
gritate et perfectione rei in suo esse, quam alii potius 
bonitatis rationem esse volunt. Respectiva, est con 
venientia rei comparatione alterius, cui congrua et 
opportuna est. 

ABSOLUTA. Probatur, 

1. Quia haec ipsa bonitas consistit in integritate et 
perfectione rei quae habeat omnia suse naturae con 
venientia atque congrua. At talis integritas atque 
perfectio necessario Deo insunt ; ut ex ipso attribute 
perfectionis patuit; ita ut nihil ei deesse possit ex iis 
omnibus quae, vel ad essentiam, vel ad operationes et 
emanationes pertinent. 

2. Deum enim ipsum illud esse cogitamus, quo nihil 
melius est aut esse potest. At illud quo nihil melius, 
certe bonum est. Recte doctissimus Boetius d , " Deum 
" rerum omnium principem, bonum esse, communis 
" humanorum conceptio probat animorum. Nam cum 
" Deo nihil melius excogitari queat, id quo melius 
" nihil est, bonum esse quis dubitet ?" Ut dixerat ante 
S. Augustinus. " Neque quisquam inveniri potest, qui 
" hoc Deum credat esse, quo melius aliquid est." De 
Doct. Christ, c. 7. 

Dico 2. DEUM ESSE v-jrepdyaOov, hoc est, eminentiori 
et excellentiori modo bonum. Licet enim res creatae 

c in se S. d De Consol. Phil. lib. iii. pros. x. 

F 2 

68 Deus bonus eminenter, LECT. vn. 

sint vere et absolute bonae ; dixit enim Deus ipse, res 
creatas esse bonas, imo valde bonas, ut ostendemus 
postea ; et S. Apostolus asserit ; Hdv /cr/ovxa Geou /caAov, 
Omnis creatura Dei bona est, 1 Tim. iv. 4 ; ita enim 
voce KaXov usi sunt LXX in 1 cap. Geneseos ; et 
omnis creatura proprie et formaliter bona est, qua est 
ens ; quia bonum est transcendens passio entis ; et, ut 
inquit S. Augustinus Lib. de Natura Boni, c. i. " Omnis 
" natura, in quantum natura est, bona est ;" et rursus, 
in Ps. ciii. " Omnes creaturae habent quoddam bonum 
" suum integritatis suae et perfectionis naturae suae ;" 
licet, inquam, creaturae sint absolute, proprie, et 
formaliter bonae, tamen Deus magis eminenter, eximie 
et excellenter bonus est. 1. Quia bonitas Dei essen- 
tialiter habet, ut sit actualis et realis ; et hoc habet 
Deus ex vi suae essentiae, et non aliunde : sed creaturae 
non habent bonitatem tarn perfecto modo, sed necesse 
est ut earn recipiant, sicut et essentiam. 2. Quia 
bonitas creaturae perficitur per accidentia, at bonitas 
divina adaequate convenit substantiae divinae. 3. Bonitas 
creaturae perficitur per adeptionem finis sibi ipsi extrin- 
seci ; at Deus non habet finem externum, per quern 
perficitur, ut mox patebit ; est itaque eximie et excel 
lenter bonus. Ut optime Trismegistus : Et Svvaa-ai 
vorjerai TOV 0eoi/, voricrei? TO KO\OV Kal ayaQov, TO virepXa/u.- 
irpov, TO vTrepXa/uLTTO/mevov VTTO TOV 0eou e . 

scil. eo modo quo bonus est : est enim avTodyaOov, et 
ipsum bonum, et a seipso bonum. Reliqua autem 
omnia quae bona sunt, ab ipso bonitatem suam habent, 
ideoque si cum ipso comparentur, bona non sunt. Ita 
S. Ambrosius : " Proprium Dei est, ut bonus sit f ." 

e P, 3 1 - edit. Paris. I554' Ka " 1 * Kf ' it>0 T aya6bv dpifj-rirov. 
eKf'iva yap TO KO\\OS davyKptrov, f In Ps. cxviii. Serm. ix. 15. 

Bonitas Dei absoluta et respectiva. 69 

Ita Trismegistus ille, quisquis est : To ayaOov ev 

<TTIV, et /nr] ev yuoi/w T<a 0e<. To\/J.t]Teov yap eiTreiv OTI fj 
ovfria rov Oeou, efye ova-iav c^et, TO KO\OV ecrrf TO Se KU\OV 
Ka} ayaOov ovfiev e&Ti KaTa\a(3ea-6at TU>V ev T&> KOCT/HU)^ I 
et ratio est, quia aliud est ipsum bonum, aliud quod per 
ipsum bonum, seu quod aliquid boni. To ayadov Se ov 
TI ayaOov, a\X' ctTrXw? aya6ov. Deus est TO ayaOov, 
creatura Tt aya66v : Deus itaque, et per autonomasiam, 
bonus et solus bonus, sell, ut ipsum bonum. To aV^wy 
ayadov /ULOVOV Geoy, itav rovro KOI avQpooiros ovofj.d^tjrat. 
S. Greg. Naz. Orat. xxxvi. " Bonum hoc et bonum 
" illud :" inquit S. Augustinus. " Tolle hoc et illud, et 
" vide ipsum bonum, si potes; ita Deum videbis, non 
" alio boiio bonum, sed bonum omuis boni." De Trin. 
1. viii. c. 3. 

Hsec quae hactenus diximus, respiciunt bonitatem 
absolutam essentise divinse : dicendum porro de bonitate 

Ac 1. quidem observandum est, aliquid esse re 
spective bonum, seu conveniens alicui dupliciter, vel 
intrinsece vel extrinsece. Intrinsece convenientes sunt, 
omni toti integrali partes integrales, toti substantiali 
partes substantiates. Quaeritur itaque, 1. an Deus per 
aliquam respectivam bonitatem sit alicui rei intrinsece 
bonus ? 

ULLI REI INTRINSECE BONUS. Probatur. Nulla bonitas 
est Deo tribuenda, quse in sui ratione imperfectionem 
includit, quia Deus nullo modo est imperfectus; aut 
quse specialiter divinae simplicitati contradicit, Deus 
enim est omni modo simplex. At concurrere intrinsece 
ad complementum alterius, vel sub ratione partis 

8 To ayaBov, at ' AovcXijTrie , ev ov- fj.a\\ov 8f, TO dyadbv avros ianv 6 
8tvi to~Tiv, (I p.T) tv fJLOVff Tto Qf(p Qtos dfi. p. 29. 

70 Deus, bonum ratione Finis. LECT. vn. 

substantialis, et imperfectionem includit, quia pars, 
qua pars, est aliquid imperfectum ; et simplicitati 
divinse specialiter contradicit, ut ostensum est, de 
simplicitate Dei, assertione ultima. 

Jam vero bonitas respectiva, extrinsece alteri con- 
veniens, duplici ratione considerari potest, vel per 
modum efficientis, vel per modum finis. 

Proxime itaque agendum est de bonitate respectiva, 
per modum finis, quia ea maxime cum absoluta boni 
tate est conjuncta, maximeque propriam in se appeti- 
bilitatis rationem habet. Jam vero Deus, sub ratione 
finis, duplici ter considerari potest, vel ad se, vel ad 



Certum enim est 1. Deum non ordinari ad alium, 
tanquam ad finem ultimum et bonum suum ; turn quod 
tails ordinatio imperfectionem includit, turn quod Ipse 
est ultimus rerum omnium finis. Certum est 2. Deum 
in seipso habere quicquid attingi potest per adeptionem 
finis ultimi, et fruitionem summi boni : Ipse enim est, 
in se, summe beatus. Ex his autem duobus sequitur, 
Deum ipsum esse sibi ipsi summum bonum, quatenus 
in seipso omnem sufficientiam atque beatitudinem 
habet, eaque necessario perfruitur per suam essentiam, 
intelligendo scil. et amando h . 

Probatur. Quia sicut Deus est, TO A, ita est etiam TO 

!l Philo, Lib. de Cherubim, p. Dioscorum Epist. cxviii. 13. 

122. ed. Paris. AVTOS aKpa KOI " Finis ibi dicitur, quia jam quo 

reXos KOI opos evoai/jiovias 6 Qeos, " excurrat, et quo referatur, non 

fKTf'x^cav ov&tvbs erepov irpos " invenitur. Ibi requies appe- 

/SeAruoo-u/, TO 8e I'Sioi/ fj.fTa8e8<oK<os " tendi, ibi fruendi securitas, ibi 

anatri rols ev ptpti TT/S TOV KO\OV " tranquillissimum gaudium op- 

'EavTov. S. Augustin. ad " timse voluntatis." 

Deus, bonum ratione Finis. 71 

*; sicut prima Causa, ita et ultimus Finis omnium, 
fecit enim omnia ob seipsum, seu propter gloriam 
suam. Omnis autem finis habet aliquam rationem 
boni, propter quam appetitur, et finis ultimus ratione 
suinmi boni. Deus itaque bonus est aliis sub ratione 

omnium finis, ideoque omnibus bonus, ut priori as- 
sertione ostendimus, non tamen pari modo, sed aliis 
aliter. Ita ille, quisquis est, Dionysius, describit 
Deum, tanquam bonum : Et? o irdvra eVt<rT|Oe(eTat, KaO- 
cnrep etV OIKCIOV e/cao-rw Trepas* KCU ov effrierai Travra, TO, 
/mev voepa /cat Aoyt/ca, 'yyeotm/cft)?, ra e aicrdijTa, atV$j/TtKft>? k . 
Res quidem nullo intellectu praeditae non possunt 
Deum, sub ratione Boni, cognoscere, et cognoscendo 
amare, atque frui; in Illius similitudinem tamen ten- 
dunt, prout possunt, et ab Ipso, ad Ipsum ordinantur ; 
et ideo suo modo Ilium, ut suum Finem et Bonum, 
appetunt 1 . At creatura intellectualis habet vim cog- 
noscentem, et appetitum universalem; ac proinde, ut 
intellectus est cognoscitivus omnis veri, ita et voluntas 
est prosecutiva omnis boni ; ideoque sine boni summa 
plenitudine expleri non potest. Omnia autem creata 
bona finita sunt et manca ; solum itaque bonum in- 
creatum est Finis ultimus creaturae rationalis, modo 
singulari ; cujus solius adeptione satiatur, et in quo solo 

Atque haec dicta sunto de bonitate Dei respective, 

1 Apocalyps. xxii. 13. " desiderat aliquod bonum, quod 

k De Divin. Nom. c. iv. 4. " est similitude qusedam divinse 

torn. i. p. 556. ed. Corderii. " bonitatis." Aquinas in Libr. 

1 " Modo communi tendit in secund. Sententiarum, dist. i. 

*' Ipsum omnis creatura, in quan- qusest. ii. art. 2. 

" turn scilicet omnis creatura 

72 Deus, bonum ratione Causes. LECT. vn. 

sub ratione finis. Sequitur ut de eadem loquamur sub 
ratione causse efficientis ; quatenus scil. Deus efficit id 
quod rebus aliis bonum est. Id autem dupliciter 
considerari potest, turn actu, turn affectu. Conveni- 
entia autem, per modum efficientis, consideratur vel 
in genere naturali, vel in genere morali. 


OMNIS BONITATIS CREATE! "wav yap -^pptjyovv ayaOov, 

inquit ille, quern habemus, Trismegistus. Hujus autem 
veritas ex duobus pendet ; primum est, quod Deus 
omnia fecerit bona ; secundum est, quod factis omnia 
largiatur bona. Deus quatenus Ens primum, et Causa 
prima, fecit omnia, quatenus quae Causa prima eadem 
et optima, omnia quae fecit bona fecit. 

Vidit Deus, inquit Moses, cuncta quce fecerat, 
IN'P 1*110 nan*! et erant valde bona. Non tantum 
bona sed et valde bona, nee valde tantum, sed et cum 
admiratione, et ecce fyc. ra Res enim, cum primo 
crearentur, dupliciter considerari possint", vel per se ac 
proprie vel communiter et conjuncte : si considerentur 
per se, erant bonae bonitate substantial], in suis integris 
naturis, atque speciebus ; erant etiam bonse bonitate 
accidentali, et ratione status, qui erat perfectus; et 
ratione proprietatum, quae erant congruae naturis; et 
ratione operationum, quae ad suum finem collineabant. 
Si considerentur in communi et conjuncte, alia rursum 
bonitas emergit ratione universi ; eaque adeo insignis 
et eximia, ut propria cujusque rei bonitas, si cum ilia 
comparetur, exigua et nullius propemodum momenti 
existimari possit; sive varietatem, sive ordinem, sive 
plenitudinem, sive gubernationem spectes. 

2. Quae Deus bona fecit, iis et largitur bona, ea 

m LXX, Kai t'Soif Ka\a \iai> n possent S. 

Deus, bonum Bonitate morali. 7# 

sell, quae sunt eorum naturis accommoda, grata, con- 
grua, benefica. Hacra $60-19 ayaQtj KOI Trav S(apt]/u.a 
TeXetov avwOev ecrrt, KaTafialvov O.TTO TOV TLarpos Ttav 
<pu>Tu>v. Jac. i. 17. Adeo quicquid in creatura bonum 
est, et donum et a Deo datum est. Ita Ps. Ixxxv. 12. 

Secundo, si consideremus bonitatem in genere 

Probatur, quia omnis actio Dei est necessario bona 
bonitate morali ; hoc conveniens rectae rationi ; adeo- 
que Deus in operatione sua rectus. Neque enim 
potest elicere actum in se malum, neque potest esse 
causa et auctor alii, ut eliciat actum moraliter malum. 
Et hanc quidem rectitudinem habet Deus ita conna- 
turalem et intrinsecam, ut sit Ipse regula omnis 
bonitatis, nee possit aliquid prseter rectam rationem 
operari. Fidelis enim Dominus in omnibus verbis suis, 
et sanctus in omnibus operibus suis ; Justus Dominus in 
omnibus mis suis, et sanctus in omnibus operibus suis. 
[2 Thess. iii. 3. Dan. ix. 14. Ps. cxlv. 17.] 

Atque haec dicta sunto de Deo, quatenus bonus est 
per modum efficients actu. Sequitur ut de Eo 
agamus, quatenus bonus est affectu. 

Quamvis enim non sunt proprie dicti affectus in 
Deo, quales sunt in homine, quia tales imperfectionem 
involvunt, est tamen aliquid in Deo quod similitudinem, 
et analogiam quandam cum affectibus habet, scil. ut 
quemadmodum affectus stimulant et irritant homines 
ad volendum et agendum, ita sit in Deo aliquid quod 
Eum moveat, et, suo more, impellat ad actus vo- 
luntatis elicitos. 



74 Bonitatis divince effectus, Creatia. LECT. vu. 

COMMUNICANDUM. Est enim bonitas divina fons quidem 
uberrimus, longe lateque se diffundens, ac voluntatem 
Dei quasi ad diffundendum et communicandum se 
sollicitans. Et hie quidem affectus duplici, quern dixi- 
mus, actui respondet, et ad utrumque Deum mo vet ; 
1. ut omnia faciat, 2. ut factis benefaciat. 

Ad primum quod attinet, cum certum sit Deum non 
necessitate aliqua, vel extrinseca vel intrinseca, coactum, 
res creasse, et post infinita temporum spatia liberrime 
produxisse, nullam aliam causam hactenus excogitare 
potuerunt sapientissimi viri procreationis rerum, quam 
bonitatem. Aeyco/xei/ <^e OL %v alriav KOI TO TTO.V rdSe 6 
vveoTt]<TV ayaOos %v. Plato in Timaeo. Ama 
T>V iravTtav Troiy&ecos ovSe/ula a\\t] Trp6<re<TTiv euXoyos, 
>79 KGLT ovtrlav ayaOoTrjTo?. Hierocles ita philo- 


ayaOoTtiTos 'ISiov, TO Trpos Koivoovtav eavTtjs TO, ovra. 

Dionys. de Ccel. Hierarch. c. iv. v 
Prima itaque rerum omnium creatio debetur boni- 
tati divinae, tanquam affectui Dei primo, et ut effectus 
ejus primus. Primum enim ejus objectum ad extra est 
nihilum. Primus ergo ejus effectus est, ens. Entis 
autem productio ex nihilo est creatio ^. Primus igitur 
actus bonitatis divinae est creatio : et quoniam ens 
productum a producente semper dependet, secundus 
bonitatis actus est conservatio. 

Comment, in Pythag. Carm. KCU avrbs 6 

p. 21. ed. Paris. 1583. Vid. <) " Ita," ait Pearsonus, " op- 

Pearsoni not. ad Expos. Symb. ' time videtur exprimi ab An- 

P- 56. ' selmo Archiep. Cantuar. in 

P Philo de Legis Allegor. lib. ' Monolog. c. viii. Dicitur ali- 

" P- 75- ro ' s &TOV<TI, TIS dpxr) ' quid esse factum de nihilo, cuni 

yevecreas, opdorara av TIS dnoKpi- ' intelligimus esse quidem fac- 

VUITO, on ayaQorns KOI \^P ls T v ' turn, sed non esse aliquid unde 

Qfov, fjv txapicraro TW /ier' avrov ' sit factum." Not. in Expos. 

yivtc 8copta yap, Kal tifpyfaia, nai Symb. p. 52. 
xdjus Q(ov, ra navra ova ev KO(TfjL(a, 

Divina Benignitas. 7-5 

Secunda pars hujus bonitatis divinse, quatenus in 
Deo, est per modum affectus, quod Deum intrinsece 
moveat atque impellat, ut creaturis jam factis, et in 
esse conservatis benefaciat, easque omni bonorum genere 
cumulet 1 ". Atque hgec quidem bonitas, benignitas 
quaedam est, et xprja-TOTw seu TO xprja-Tov TOV Oeov in 
S. Scriptura nominatur. Ita S. Apostolus loquitur 

Rom. ii. 4. *H TOV TT\OVTOV T/7? xprja-TorriTOS avTov, KOI Ttj<s 
ayo>>/9, KO.I T?9 /u.aicpo9vfji.ias xctTCKppoveis, ayvocov OTI TO xp*]- 
(TTOV TOV Qeov ei*9 /merdvoidv (re ayei ; Inde Heb. 2110 saepe 

X/7<7T09 vertitur, cum de Deo usurpatur. Ut Ps. xxxiii. 
(iv.) 8. YeveracrOe ical Were OTI ^O^O-TO? 6 KJjOto?. Ixxxv. (vi.) 
4. 2u KJjOte Xl *? " 7 "^* Ka t nriewcjfj KU] TroXueXeop. cxix. 68. 
Xpj/trroy el <rv Ku^ofe, Ka\ ev Tfj %pr](TTOTt]Ti <rov SiSa^ov /txe. 
Et denique cxliv. (v.) 9. X^O-TO? Kvpios TOIS arv/uLTracri, 
KO.} 01 oiKTip/m.ol avTov 7rl 7ravTa TO. epya avTov. T^9 yap 
Oe/a? <ro(pia$, KOI apery?, Kal (Wa/ueo>9 epyov ecrr/i/ ov /JLOVOV 
TO ayaOoTTOieiv' (pv(rt$ 7/o, to? etiretv, avTtj TOV 0eou, cos 
TOV TTupo? TO 6ep/u.aiveiv, KOI TOV (pa)TOs TO (po)Ti^eiv. s 

Atque hsec de bonitate Dei. 

Jamque veniam a vobis, auditores, postulo, absentiae 
mea3 plane necessariae : et mandate enim reveren- 
dissimi arcliiepiscopi Cantuariensis, et auctoritate 
regia accitus, synodo Londinensi interesse cogor *. 
Quamprimum autem, per publica ecclesise negotia, venia 
mi hi fuerit indulta, spondeo me quamprimum ad haec 
pertractanda rediturum. 

r Cf. insignem locum Ter- dem ex parte transcripsit S. 

tulliani de bonitate Dei, Adv. Chrysostomus, Expos, in Ps. xlvii. 

Marcion. ii. c. iv. v. n. 

s In orig. MS. auctor non l See an account of Bishop 

citatur, ex quo hsec. S. Verba Pearson's labours in the Lower 

sunt S. dementis Alex. Strom. House of Convocation, from 1661 

lib. i. p. 369. ed. Potter. Ea- to 1664, in the Editor's Preface. 



DIXIMUS de infimtate Dei, quam tractat Thomas, 
quaest. septima. Accedimus jam ad quaest. octavam 
quam ille instituit, de existentia Dei in rebus ; et minus 
quidem ista proprie, cum attributum divinum hac ipsa 
quaestione tractetur, quod, per existentiam Dei in rebus, 
baud satis exprimitur ; diciturque vulgo theologis aliis 
immensitas, aliis ubiquitas, aliis omnipraesentia. 

Nos igitur totam de hoc attribute doctrinam, ad hos 
tres terminos reducendam putavimus. Quod igitur ad 
omnipraesentiam spectat, supponimus Deum rebus aliis 
non uno modo esse praesentem. 



potentiam Dei sese extendere ad res omnes, nihilque in 
rerum natura esse posse, ad quod virtus divina non 
possit pertingere, nihil esse ad quod actu non pertingat ; 
virtute enim sua et actione omnia efficit, continet et 
gubernat. Verum haec praesentia non proprie spectat 
ad hoc attributum; hujus itaque assertionis veritas 
apparebit, ubi de potentia Dei acturi sumus a . 


" Lectiones hee desiderantur. S. 

Dei Omnipr&sentia. 77 

TIAM QUANDAM INTUITIVAM. Hanc scholastic! vulgo 
appellant existentiam Dei in rebus per praesentiam ; nee 
male : ipsa enim vox, prsesentia, intuitionem quandam 
cognitionemque saepius denotat ; ut 2 Regum v. 26. 
Elizeus ad Giezi, Nonne cor meum in prcesenti erat, 
quando r ever sus est homo? Quod Chaldaeus, 11^13 rTHl 
V N^njnN " In spiritu prophetico indicatum est mlhi ;" 
et Syrus, " Cor meum indicavit mihi." Ita juriscon- 
sulti ; coram Titio aliquid facere jussus, non videtur, 
praesente eo, fecisse, nisi is intelligat. Deus igitur 
praesens recte dicitur ei, quod intuetur et cognoscit ; et 
ideo omniprsesens, quia novit omnia, TTO.VT tyopa KOI 
TTO.VT eTraKovei. Omnia enim nuda et aperta sunt oculis 
ejus. Heb. iv. 13. Atque hujus assertionis veritas 
patebit, cum de scientia Dei tractaturi sumus. 



omnino nulla sit, cui ipsa essentia divina non adsit b . 
Et haec est quam Patres appellant divinitatis praesentiam. 
S. Augustin. Epist. Ivii. (clxxxvii. c. v. 16.) " Unde 
" fatendum est ubique esse Deum per divinitatis prae- 
" sentiam, sed non ubique per inhabitationis gratiam." 
Vigilius, 1. i. contra Eutychem : " Plena sunt quippe 
" omnia Filio ; nee est aliquis locus divinitatis ejus 
" praesentia vacuus c ." Quod idem omnino est cum eo 
quod Judaei dicunt, D^ptt'TOl nD"O$n scil. praesentia, 
sive inhabitatio ipsius Dei, seu divinitatis, essentiae, et 
majestatis divinae, in omni loco ; et praesentia proprie 
spectat ad hoc attributum, quod tractamus. 

b Ita Newtonus, in Princip. " substantia subsistere non pot- 

Schol. generale sub fin. " Deus " est." 

" omniprsesens est, non per vir- c Lib. i. . 6. Biblioth. Max. 

" tutem solam, sed etiam per Lugd. torn. viii. p. 7 2 3- 
" substantiam. Nam virtus sine 

78 Dei Immensitas. LECT. vm. 



PRJESENTIA. Quia prsesentia ipsa est aliquid relativum 
et extrinsecum ; attributum autem hoc Dei est aliquid 
intrinsecum et absolutum. Praasentia dicit aliquem 
respectura ad aliud, ad illud scil. cui praesens est. At 
attributa omnia divina sunt seterna ; Deoque hoc ipsum 
conveniebat, cum nihil esset praeter Deum, iiihil cui 
prsesens esset. Quippe cum sit perfectio Deo intrinseca, 
semper illi inest independenter ab omni existentia 
creaturae. Ante creationem mundi Deus proprie fuit 
immensus, non tamen fuit proprie et formaliter prsesens. 
Prsesentia enim essentialem dicit respectum ad aliud, 
quia ipsa est quaedam unio, et quasi positiva indistantia, 
cluorum. Licet itaque omnipraesentia vere Deo com- 
petat, quia nulla res est cui Deus intime prsesens non 
sit, ipsa d tamen attributum immensitatis non satis 
exprimit, quia Deus immensus erat, quando nulli praesens 
erat, et jam nunc per immensitatem est, ubi nulli rei 
praesens est, ut ostendemus posthac. 

Atque haec dicta sunto de hoc attribute, sub notione 
primi termini scil. omnipraesentiae ; secundus autem 
quern theologi in hac re tribuunt Deo, est immensitas. 

Dico 1. DEUS EST IMMENSUS. Ita Symbolum quod 
Athanasianum dicitur. " Immensus Pater, immensus 
' Filius, immensus Spiritus Sanctus." Quod sine dubio 
etiam voluit S. Basilius, cum diceret, aireipos /u.ev 6 DaT^, 
aTreipos Se 6 Y/o?, in initium S. Joannis 6 . Ita Patres. 
" Deus invisibilis, incomprehensibilis, immensus est," 

d Ollinipraesentia. S. fj.evos' d\\' ajreipoy /itV 6 Ylarrjp, 

e Horn. xvi. 4. torn. ii. p. 137. aneipos 8e 6 Yioy irav onep av 

ed. Benedict. Ourt 6 Ilar^p eV vor)(rr)s, KOI OTTOVTTfp av Tropevdfjs TW 

TOTTO), ovTf ft Ttos tv TTtptoxfl Tivi not TTvevfiari (Tov, Tov <dfoi> evprjcrfis 


Dei Immensitas. 79 

inquit S. Hilarius, 1. ii. de Trinitat. f " Trinitas autem 
" unus Deus, sicut est seternus, et nulla ei coaeterna 
" sunt tempora ; sic est immensus, quern nulla potest 
" concluderecreatura."Fulgentius Lib. contra Sermonem 
Fastidiosi, c. 6. 

" Utque evi spatia ac numeros prsecedit et exit, 
" Sic nullo, immensus, cohibetur fine locorum." 

Prosper, in Sententiisg. 

Immensus itaque omnino Deus est, i. e. finiri, termi- 
nari, mensurari nullo modo potest; qui enim a-n-eipos 
est, necesse est ut sit a/xeTjO^Toy. 

IMMENSITATEM. Ratio est, quia immensitas nihil aliud 
formaliter indicat quam negationem mensurationis. 
At illud quod intelligitur per immensitatem, non est 
aliquid negativum, sed positivum aliquid fundans 
negationem, sive causam prsebens quare mensurari 
non potest. 



est, quia prsesentia, seu ubicatio creata, non est 
formaliter negativum quid, est enim aliquid formaliter 
distinctum a re locata, et loco ; quod autem ab utroque 
distinctum est, negatio esse non potest. At ubicatio 
divina respondet ubicationi creatae, ab omnibus imper- 
fectionibus suis defaecatse, ut ostendemus postea. Ergo 
non potest in aliquo negative consistere. 

Atque haec dicta sunto de hoc attribute, quatenus 
immensitatis nomine insignitur. Tertius autem ter- 

f Sub fin. libri. " Ergo quia " Et Spiritus nee circumscribitur, 

Deus invisibilis, incomprehen- " nee tenetur ; quia per naturae 

sibilis, immensus est, ait Domi- " suae virtutem ubique est, neque 

nus venisse tempus, ut non in " usquam abest, in omnibus omnis 

monte vel temploDeus sit ado- " exuberans." 
randus ; quia Deus Spiritus est. S De Provident. Dei, v. 82, 83. 

80 Dei Ubiquitas. LECT. vin. 

minus quern in hac re Deo tribuunt theologi est 
ubiquitas. Et haec quidem hoc attributum propius 
attingit, quia neque respectivum quid, neque negativum 
proprie continet ; et si non tarn formaliter quam funda- 
mentaliter accipiatur, rem ipsam omnino satis diserte 
exprimit. Illud enim per quod Deus est ubique, est 
ipsi divinae essentiae intrinsecum, et proprii nominis 
attributum ; est autem hoc infinita quaedam essentiae 
magnitude, quae est quasi infinita ubicatio. 

Quo autem haec planiora et explicatiora sint, obser- 
vandum est, in rebus creatis ubicationem esse duplicem, 
unam absolutam, alteram respectivam. Absoluta ilia est 
quae rei ipsius essentise intrinseca est, ipsamque defigit 
immobilem in seipsa, diciturque a nonnullis, locus 
intrinsecus rei, et retineri potest in vacuo aeque ac in 
pleno. Respectiva ilia est quae connotat, et involvit 
res alias coexistentes, et rem constituit in loco extrin- 
seco. Sit. ex. gr. columna marmorea alicubi sita, atque 
defixa ; habet hacc suam ubicationem quasi immobilem, 
quia ipsa sibi quasi semper praesens est, idemque spatium 
occupat : aer autem, cui praesens nunc est, statim vento 
difflatur, aliique aeris parti praesens fit sine ulla mu- 
tatione sui; et idem de rebus aliis, aut remotius aut 
propinquius positis, accedentibusve, dicendum est. 

His praelibatis, dicimus, IMMENSITATEM DIVINAM 


SED ABSOLUTE : si enim imperfectiones omnes ab hac 
ubicatione demas, eamque cum summa perfectione, 
h. e. infinita consideres, omnino ubicatio divina fiet. 
Imperfectiones autem ubicationis creatae sunt tres h ; 
prima est positio partis extra partem ; secunda est 
limitatio ad certum locum ; tertia est distantia, saltern 
fundamentalis, respectu rerum aliarum ; quarta quod 

h Legendum videtur " quatuor." 

Dei Immensitas. 81 

mutabilis modo huic, modo illi rei respondeat. Si 
igitur hae omnes imperfectiones removeantur, erit 
ubicatio penitus perfecta. 

Prima imperfectio removetur a Deo, quia essentia 
divina est simplicissima, Deusque ipse est ens absolute 
simplex, seu omnis compositionis expers, ut ostendimus 
Lectione quinta. Secunda et tertia imperfectio remo 
vetur 1 a Deo, quia essentia divina est infinita, omnes- 
que ejus perfectiones etiam infinitae, ut ostendimus 
Lectione sexta. Ubicatio itaque Ejus non potest limi- 
tari, sed adsequat omnem ubicationem possibilem, ideo- 
que non tantum fundat indistantiam, sive praesentiam 
respectu cujuslibet rei, vel existentis, vel possibilis, sed 
omnem quoque distantiam a quacunque re sibi impossi- 
bilem reddit. Quarta removetur a Deo per ipsam 
immutabilitatem, quae est ei intrinsecum attributum. 

Et haec immensitas ita explicata, videtur in S. Scrip- 
tura dici magnitude, a S. Patribus, diffusio. De priori 
legimus Ps. cxlv. 3. Magnus Dominus, et magnitudinis 
Ejus non est finis, i. e. magnitude ejus est infinita. De 
posteriori S. Cyprianus : " Deus est totus ubique dif- 
" fusus k ." Saepe S. Augustinus, ut Epist. Ivii. 1 " Est 
" ergo Deus per cuncta diffusus/' Et rursus : " Sub- 
" stantialiter Deus ubique diffusus," Ut igitur aeter- 
nitas colligit in se omnem perfectionem extensionis 
successive, ita immensitas colligit omnem perfectionem 
extensionis permanentis : et sicut extensio rei quan- 
titativa est fundamentum praesentiae cum aliis rebus, 
quibus coexistat et coextendatur ; ita immensitas Dei 
est fundamentum ubiquitatis et omnipraesentiae. Hoc 
itaque attributum quod tractamus, et immensitas 
dicitur, est perfectio quae, cum Deo ipsi sit intrinseca, 

i ItaMS. pro"removentur."S. J Epist. clxxxvii. apud Benedict. 
k De Idolorum Vanitate. c. iv. 14. 


82 Dei Omniprtesentia. LECT. vm. 

turn ftmdamentum est et radix omnipraesentiae divinse, 
ita ut Deus sit substantialiter et intime praesens omni 
creaturae, posito quod sit. Ita verum est illud Plotini : 

'Ei/ Trda-tj (pvaret avOpanrov, 6fj.ov Qeov i/o/x/^ieti/, KOI Trav- 
ra-^ov TOV avrov a/xa o\ov etvai. " Omni humanae insitum 
est natures, simul Deum cogitare, et eundem ubique 
totum esse m ." 

Ut autem immediatus quasi effectus, sive conse- 
quentia bujus radicalis et fundamentalis immensitatis 
clarius patefiat, considerabimus eum sub duplici respectu, 
turn rerum existentium, turn non existentium. 


S. Scriptura. Notissimum est coelum et terram pro 
toto universe ab Hebraeis accipi, et certum est Deum 
in utroque habitare. Haec enim dicit Dominus, Coelum 
sedes mea, terra autem scabellum pedum meorum : Isai. 
Ixvi. 1. Qui fecit coelum et terram, quae fecit inhabitat ; 
nee hoc tantum, sed inhabitando implet. Numquid non 
coelum et terram Ego impleo ? dicit Dominus. Jer. xxiii. 
24. Adeo verum est, quod vel Seneca apud philo- 
sophos et vidit et professus est. " Quocunque te 
" flexeris ibi ilium videbis occurrentem tibi. Nihil ab 
" illo vacat : opus suum ipse implet n ." Neque id 
mirum, cum philosophorum primus Tbales dixerit, 
Travra TrXqpt] Qea>v etvai. Judaei veteres ita acceperunt. 

Llavra ireTrXrjpwKev 6 Geo?, KOI Sia TrdvTtw Sie\rj\v6et, ical 
Kevov ovSev ovSe epwov cnroXeXotTrev eavrov. Ita Philo 1. ii. 
Allegor. Qui et alibi describit Deum, TreTrX^wKoVa TO 
ov rS)v ovrwv ovSe TO ^pa-^yrarov pt]/u.ovP. Hoc est 

m Ennead. VI. v. 4. P. 61. ed. Paris. 

" De Beneficiis, iv. 8. P De Agricultura, p. 183. ibid. 

Dei Oinniprccscntia asserifur. 83 

quod tarn emphatice, vel potius poetice, expressit 
divinus Psaltes. Ps. cxxxix. 7- Quo ibo a Spiritu tuo, 
et quo a fade tua fugiam f Si ascendero in ccelum, tu 
illic es ; si descendero in infernum, ades. Si sumpsero 
pennas meas diluculo, et habitavero in extremis maris : 
etiam illic manus tua deducet ?ne, tenebit me dewtra tua. 

2. Probatur ratione. 1. Quicquid est, alicubi est ; 
nam quod nusquam est, non est. Deus ergo est ali 
cubi. Cum autem sit alicubi, vel terminatur eo spatio 
quo est, vel non : si non terminatur, turn est ubique : 
si terminetur, turn attributum praesentiae divinae erit 
limitatum : At attributum limitatum non potest con- 
venire essentiae infinitae et illimitatse ; quia finiti ad 
infinitum nulla est proportio. 2. Si Deus in aliqua 
parte universi esset essentialiter, in alia autem non 
esset ; turn vel ab ilia parte ad aliam transire posset, 
vel non : Si dicamus non posse, facimus impotentem ; 
si dicamus posse, faciemus mutabilem. At Deus et 
omnipotens est, et immutabilis. 

Hoc igitur est omnino asserendum. 1. Contra eos 
qui diserte negant, quales sunt Socinus, Smalcius, 
Crellius. 2. Contra eos qui perverse dubitant, et 
tantum non negant, ut Vorstius, et inter Remonstrantes 
nonnulli. 3. Adversus eos, qui non quidem improbant, 
sed veritatem ipsam pro nihilo habent ; ut Jo. Calvinus, 
qui ad locum Jeremiae a nobis productum, sic scribit: 
Annon impleo ccelum et terramf dicit Dominus. " Hoc 
" non debet subtiliter exponi de immensa essentia. 
" Verum quidem est extendi essentiam Dei per coelum 

Idem, De Confusione Ling. p. final (rvyyfytvvrjKf, TO B 

339. 'YTTO rov 0eoO 7r7rX7jpcoTat TO iv ov8tvl T&V yeyovdrow 

irdvra, 7Tpif\ovTos, ov Trepie^o/xei'Oii, irtpii\f<rda.i, Travra\ov e, ort ras 

< iravraxov Te Kal oi>8afj.ov <rvp,ftf- dvvdfifis avrov 8ia yffs /cat voaros 

dvai fj.6v(p' ovba/j.ov ^tv, OTI dtpov re icai ovpavov reivas, fifpos 

Kal x<apav Kal roirov avrbs rots <r<a- ovStv fpr^iov ano\f\oart rov KO(r/ioC. 

G 2 

84 Dei Omniprcesentia. LECT. vm. 

" et terram, ut est infinita ; sed Scriptura non vult nos 
" pascere frivolis et infructuosis cogitationibus" 

Dicimus itaque omnipraesentiam essentiae divinae 
esse veram, contra Socinianos; dicimus insuper esse 
certam veritatem, contra Vorstium et Remonstrantium 
nonnullos ; dicimus denique non esse doctrinam frivo- 
lam et infructuosam, sed utilem et necessariam, contra 
Calvinum et sequaces. 



Supponimus hie, mundum hunc visibilem esse finitae 
quantitatis, Deumque, quemadmodum hunc fecit, ita 
et alios, extra hunc, mundos facere potuisse, et etiam- 
num posse : facile igitur animo cogitare possumus 
infinita spatia, quibus mundi illi a Deo fieri, locarique 

Id vero probatur 1. testimoniis S. Scripturae. Ita 
enim Salomon 1 Reg. viii. 27. Si ccelum, et cceli 
ccelorum te capere non possunt, quanta magis domus JICEC 
quam tzdificavi? Ita Sophar Naamathites apud Jobum 
xi. 8, 9- Excelsior ccelo est, et quid fades f pro- 
fundior inferno, et unde cognosces f longior terra 
mensura ejus, et latior mari. Idem innuit et Isaias, 
xl. 12. Quis mensus est pugillo aquas, et codos palmo 
ponderavit f " Ne arbitremur coelo quoque et terra Dei 
" magnitudinem metiendam ; in alio loco de eo legi- 
" mus : Qui tenet ccelum palmo, et terram pugillo. 
" Per quae ostenditur Deus et forinsecus et intrinsecus, 
" et infusus et circumfusus, dum et solio ambiente 
" non concluditur, et pugillo concludit et palmo." S. 
Hieron. in Isai. Ixvi. 1. 

Patres consentiunt. Consentius Epistola ad S. Au- 
gustinum^: " Deus intra omnia, trans omnia est, ultima 

1 Inter Epistolas Augustini, epist. cxix. sect. 4. ed. Benedict. 

Dei Oiiiniprcesentia. 85 

" includit, media implet, summa trauscendit, ultra 
" universa, et per universa diffunditur." Augustinus 
ipse : " Quid est omnipotens Deus ? quid, nisi insesti- 
" mabilis, ineffabilis, incomprehensibilis, ultra omnia, 
" extra omnia, praeter omnia." 

Probatur etiam ratione. 1. Ipsa enim immensitas, 
posito universum esse finitum, necessario postulat ut 
dicamus Deum esse extra mundum : nam praesentia 
ejus non potest esse sine mensura atque termino, si 
cum mundo ipso, qui finitus finiatur atque terminetur. 
Ov yap e<m TO afj-erpriTOv 7rl TU> fifn.Tpt]/Ji.ev(i). S. Athanas. 
De ^Etern. Subst, Filii. r 

2. Sicut se habet aeternitas ad tempus, ita immen 
sitas ad spatium ; sed ilia excedit omne tempus, Ergo 
haec omne spatium. 

Verum plurimi, ex scholasticis prsesertim, negant 
Deum in spatiis imaginariis extra coelum existere, quia 
ipsa spatia imaginaria sunt merse negationes entis, atque 
non-entia. Non-entis autem nulla est consideratio ; 
non potest itaque Deus existere, aut praesens esse ei 
quod non est. 

Dicendum itaque est : Licet Deus non possit prae 
sens esse ei quod non est, quia ipsa prseseritia connotat 
aliquid cui praesens sit, non tamen sequitur Deum ipsum 
non esse extra coelos, quia nihil aliud prseter Deum 
extra coelos est. Nam quemadmodum cum coeli non 
essent, Deus fuit ubi nunc est, ita ubi coeli non sunt, 
Deus idem est. " Ante omnia Deus erat solus ipse 
" sibi, et mundus, et locus, et omnia :" inquit Tertull. 
contra Praxeam, c. 5. Ita extra omnia Deus est, solus 
ipse sibi, et muudus, et locus. 8 

r Oper. torn. i. p. 659. C. ed. parte expressum sit, recensent 

Colon. 1686. Inter Dubia S. Benedictini. 

Athanasii, quippe quod ex S. s Cf. Dr. T. Jackson. Opp. 

Basilii homilia xxiv aliqua ex lib. vi. c. v. 6. 

86 Dei Ubiquitas. LECT. vm. 

Conciliantur itaque scholasticorum opiniones unica 
ilia distinctione quam praemisimus : sell. Ubicationem 
divinam considerari vel ut absolutam, qualis in se est, 
et Deo est intrinseca; vel ut respectivam, qualis esse 
potest per respectum ad creaturas. 

Deo essentialis est et infinita. 



talis prsesentia connotat existentiam loci, seu spatii, cui 
prsesens sit. Ubi igitur mundus est, ibi Deus est prae- 
sens ubicatione absoluta, quia Ipse necessario est ubique; 
et ubicatione respectiva quia ibi mundus est, in quo et 
cum quo simul est. Ubi vero mundus non est, ibi 
Deus est ubicatione absoluta, per quam nusquam non 
est ; sed non est ibi prsesentia respectiva, quia nihil est, 
in quo et cum quo simul sit. Dicam breviter. Deus 
est ultra et extra co3los, non relative, aut transitive, 
in aliquo alio, sed absolute, et intransitive in Seipso. 




DIXIMUS de immensitate Dei, quam tractat 
Thomas qusestione octava; sequitur immutabilitas, 
quam tractat quaestione nona. Ut autem de hoc 
attribute agamus, et solidius, et perspicacius ; ostende- 
mus, 1. Deum esse sine omni dubio immutabilem. 
Ostendemus, 2. In quo ilia immutabilitas consistit, 
quae Deo sine dubio competit. Declarabimus, 3. Quot 
modis et ob quas causas haec immutabilitas Deo tri- 
buenda sit. 4. Immutabilitatem esse veri nominis 
attributum, soli scil. Deo tribuendum. 

Dico 1. DEUM ESSE IMMUTABILEM. Probatur 1. Ex 
S. Scriptura, quae immutabilitatem Deo diserte tribuit 
Malach. iii. 6. W3tg tib Phrn ^DN 'E 7 w Kvpw owe >?A- 
Xo/oyiaf, Ego Dominus, et non mutor. Hoc est, ex- 
ponente S. Cyrillo, ov yap ol$a rpoTrrjv % aXXo/axriv, aX\' 
eyu> /AW ei/u.1 <)ia.TravTO$ KOI a/ueracrraTft)? TOvO' OTrep et/u.1 a 
Ita a S. Jacobo c. i. v. 17. describitur Deus, qui est 
Pater luminum, Trap 1 u> OVK evi TrapaXXayrj, % 

a In loc. Oper. torn. iii. p. 856. d. To ap,(Ta(f)opov, KCU arpcnrov, 
e. ed. Auberti. Idem, Comment. KOI TO axravTas fx ftv P v f 
in Joann. lib. v. torn. iv. p. 531. appoo-d TW KUT d\r)0(iav OVTI 0eoi. 

88 Dei Immutabilitas . LECT. ix. 

cnrocTKiacrfjia. Apud quern non est transmutatio, nee 
mcissitudinis obumbratio. Quern locum respiciens 
Hesych. TJOOTT^? a7ro<r/c/a<r/Aa, aXXoteoo-eeo? /cat <pavracria$ 
o/xo/w/xa. Et plenius Suid. TpoTrtjs aTroova'acr/Aa, airt 
TOV, aXXotcoo-eeoy /cat /eraj8oX^9 ?X" O? > Ka ' oyuo/w/xa cf)avTa(rta$. 
Et ut recte (Ecumenius : TO ^e, rpoirfjs aTrocrK/aayxa, ai/Tt 
rov, oi)<5e ytxe^of? inrovolas TWO? inrofioXy. Et de priori voce 
Hesych ..... b 

Probatur 2. Ex auctoritate Concilii Nicaeni, quo 
damnantur Ariani, quod Filium Dei mutabilem dice- 

rent. Tov? (f)d<TKOVTaS r] KTICTTOV, t] TpeTTTOV, r] a\\OlO)TOl> 

TOV Y/ov TOV 0eov, Tourouy ai/aOeyixaT/^ef ^ Ka9o\iKtj /cat 
aTrocTToXt/c^f row Oeou 'E/c/cX7o-/a. Si autem haereticos 
Ecclesia pronuntiat eos, qui Filium Dei rpeTrrov /cat 
aXXotftrroi/ faciunt, eo ipso Deum arpeirrov et ai/aXXo/<o- 
TOV prsedicat, h. e. immutabilem : rpoTrrj enim est 
aXXotwo-t?, interprete Hesychio. Id quod probatur etiam 
auctoritate Synodi Alexandrinae in Epist. ad Nes- 
torium, quse rem eandem his verbis exprimit, "Arpe-n-ro? 
yap ecrrt /cat avaXXo/ftrro? TraireXa)? /mevcov 6 airro? aet, /caret 
ra? ypa(j)d$. 

Probatur 3. Unanimi consensu omnium sapientum. 
Inter Judseos Philo TO Oeiov dicit esse aTpeirrov /cat 

Ita Rabbini, prascipue auctor Sepher Iccarim et 
Cozri c . 

b Hiatus in MSto. S. Hesy- 
chius explicat v. TrapoXXay^, 
eVaXXay^, aXXot'oMrts. 

c Cozri, part. v. sect. 10. 
" Voluntas Dei est seterna, con- 
" veniens cum Ejus scientia ; 
" nee in ea quicquam innovatur, 
'* vel mutatur apud ipsum." Et 

(si haberet sui principium,) 
necesse foret ut haberet inno- 
vatorem ; et hoc procederet ad 
infinitum, neque intelligeretur, 
donee perveniretur ad inno- 
vatorem seternum sen primum : 
qui ille ipse est, quern nos 

sect. 4. " Deus est aeternus, non d De Nominum Mutat. p. 
" transiens. Nam si esset novus, 1048. 

In, quo consistit Dei Immutabilitas. 89 

Inter philosophos Plato. e 

Aristoteles de Coelo 1. i. c. 9- TO Oeiov a/uerdftXriTov 
avajKalov eivcu irav TO Trpcorov, /ecu aKporarov. 


Probatur 4. Ratione. 1. Ens absolute et totaliter 
independens est immutabile: quicquid enim mutatur 
habet aliquam causam mutationis suse ; quod autem 
habet causam, ab ea causa, quatenus causa est, aliquo 
modo dependet. Deus autem est ens absolute et 
totaliter independens. Ergo est immutabilis. 

2. Deus est ens simplicissimum, ut ante probavimus ; 
at quod est simplicissimum, non potest esse mutabile ; 
Nihil enim habet in se, quod non ipsum sit ; nihil adven- 
titium, aut peregrinum potest admittere ; at quod tale 
est mutari nullo modo potest. 

3. Deus est perfectionis absolute infinites, ut os- 
tendimus ; at quod absolute infinitum est, nihil potest 
admittere quo crescat, (supponit enim, prius haud fuisse 
infinitum,) nihil amittere quo diminuatur, (supponit 
enim postea haud fore infinitum :) at quod neque 
quicquam admittere, neque amittere quicquam potest, 
mutari certe non potest. 

Atque ita ostendimus quod primo loco proposuimus, 
Deum scil. esse immutabilem. Quo autem hujus 
attributi veritatem atque naturam penitius introspicia- 
mus, in quo ilia immutabilitas proprie consistit, secundo 
loco considerabimus. 

Quoniam autem immutabilitas formaliter opponitur 
mutationi, et Deum omnis mutationis expertem esse 
asserimus, supponenda ipsa ratio mutationis, ostenden- 

e De Republ. lib. ii. 'fJSvvarov Qtbs air\ovv KOI d\r}0fs fv re tpytf 
Ge^> edfXftv avrov dXXoiovj'. Et Kal eV \6ya, ical ovrt avros p.(6i- 
rursus, sub fin. : Ko/it8^ Spa 6 orarat ovrt aXXovr fgairara. 

90 Mutationis Modi distinguuntur. LECT. ix. 

dumque et quid et quotuplex sit. Cumque mutationis 
consideratio sit prorsus philosophica, incipiemus a 
philosophorum principe, qui rem ipsam ab ovo repetit 
et ex fundamentis emit. Mutatio enim Graecis, 
/merafioXri dicitur; unde Aristoteles, Phys. 1. v. c. 1. 

'Eire/ $e Tracra /uera/3oX>/ ecrnv e/c TIVO$ e?9 TI' StjXot Se Kai 
Touvo/u.a' ,uer' aXXo yap rt, KOI TO /u.ev irporepov St]\oi, TO 
$ vcrTepov' fJLera(3a\\oi dv TO /u.era/3a\\ov Terpa^w^. 
" Quoniam omnis mutatio est ex aliquo in aliquid. 
" Quod vel ipsa vox declarat (/xera/3oX^ enim aliquid 
" Her aXXo denotat) plura quam quatuor mutationum 
" genera excogitari non possunt :" ? yap e v-n-oKei/mevov 

ei$ inroKei/mevov, ^ f i/TTOKeijULevov et? pr) viroKeljuievov, q OVK 
e vTTOKeifJLevov ei$ /my vTroKi/u.evov. At 6X his quatuor 

modis tres tantum verse mutationes esse possunt ; nam 
a nihilo ad nihilum non est mutatio, quia inter nihilum 
et nihilum non est distinctio. Et licet illae tres 
mutationes diversae sint, adeoque nunc privativis, nunc 
contrariis aut disparatis terminis exprimantur, redu- 
cendse tamen sunt ad terminos contradictories, prius- 
quam formalem mutationem importent; ut scil. id 
quod mutatur, idem nou esse appareat quod ante fuit. 
Est itaque proprie mutatio, transitus quidam a contra- 
dictorio in contradictorium, ita ut rei quse mutatur, 
virtute ipsius mutationis, contradictorii termini tri- 
buantur. Illud itaque est mutabile quod a contra- 
dictorio ad contradictorium transire potest : ut v. gr. 
quod transire potest a non esse ad esse, est generabile ; 
quod transire potest ab esse ad non esse, est corruptibile. 
E contrario, illud immutabile erit, quod ita in uno 
termino contradictionis consistit, ut ad alterum con- 
tradictionis terminum transire non possit : v. gr. quod 
non potest transire a non esse ad esse non est generabile, 

Dei Immutabilitas, quot Modis. 91 

h. e. mutabile per generationem ; quod non potest 
transire ab esse ad non esse, non est corruptibile, i. e. 
non est mutabile per corruptionem. Cum autem idem 
nihil potest acquirere, quod non habuit prius, neque 
quicquam potest amittere, quod jam habet, illud neutro 
modo est mutabile, sive est omni modo immutabile. 

Hoc omnino notandum fuit, ut cognosceremus ipsum 
fundamentum immutabilitatis divinae, quod quidem in 
ipsa necessitate essendi collocatur. Cum enim Deus, 
qui, quicquid est, a seipso est, sit ens omnimodo et 
absolute necessarium, nihilque in sua ipsius natura 
habeat, quod non aeque necessario sit, et cui non aeque 
repugnet non esse; hinc sequitur, nihil in Deo esse, 
quod non necessario sit ; at quod necessario est, illud 
impossibile est non esse ; impossibile est itaque Deum 
non esse, quicquid est : altera itaque pars contra- 
dictionis est impossibilis ; at ubi altera pars contra- 
dictionis est impossibilis, ibi mutatio esse non potest ; 
quia mutatio est formaliter transitus ab una parte 
contradictionis ad alteram partem. 

Atque ita breviter ostendimus in quo consistat 
ilia immutabilitas, quae Deo sine dubio competit, quod 
secundo diximus faciendum. 

Tertio jam loco ostendemus, quot modis in specie, 
et ob quas causas speciales atque distinctas, immu 
tabilitas Deo tribuenda sit. 

Ubi observandum, Deum posse diversis conceptibus 
a nobis apprehendi, ideoque diversis rationibus immu- 
tabilitatem Ejus nobis innotescere. 1. Sub ratione 
Entis. 2. Sub ratione Substantise. 3. Sub ratione 
Naturae intelligentis et volentis. 4. Sub ratione primae 
Causae. Sub quibus omnibus variis conceptibus dis- 
tincta est consideratio immutabilitatis. 

Quod attinet ad conceptum Dei, sub ratione Entis : 

92 In Deum non cadit Mutatio. LECT. ix. 

A NON ESSE AD ESSE. Prior pars hujus assertionis est 
evidenter certa, quia Deus est primum Ens et prima 
Causa. At quod primum Ens est, non potest proce- 
dere a non esse, non potest enim a se produci ; nihil 
enim potest se efficere atque producere ; sed neque 
potest ab alio produci, illud enim a quo produceretur 
esset primum Ens et prima Causa. Atque ita Deus 
esset primum Ens et prima Causa, ut supponitur, et 
non esset primum Ens, nee prima Causa ; quia a priori 
Ente tanquam Causa produceretur; quod est impossibile. 


AD NON ESSE. Probatur, 1. ex S. Scriptura. Haec 
enim mutatio est <p0opa proprie dicta, ut recte Aristo- 
teles : >/ e vTroKei/u.evov ety ov% v7roKei/u.evov, (f)6opa aVXwy 
T//9 ova-las ? TO M eivai. At Deus omnino 
ut Apostolus Rom. i. 23. et 1 Tim. i. 17. 
Rursum corruptio viventis mors; at Deus, et vivens 

est, et AtoVo? e'x&n/ aOavacrtav, 1 Tim. vi. 16. Ita Ps. cii. 

26, 27. Cceli peribunt, Tu autem permanes ; et omnes 
sicut vestimentum veterascent, et sicut opertorium mutabis 
eos, et mutabuntur ; Tu autem idem ipse es, et anni tui 
non deficient. Hsec immutabilitas aliud nihil est quam 
incorruptibilitas. Ubi obiter observandum, Episcopium, 
Remonstrantium corypbaeum, nescio quo consilio, nul- 
lam aliam immutabilitatem Deo tribuere, quam hanc 
a<f)Qapcriav. Si autem reliqua tarn negavit, quam 
omisit, pessime hoc attributum nobis exposuit f . 

Quod attinet ad conceptum Dei, sub ratione sub- 

f Episcopius, lib. iv. sect. ii. ponit, tamen heec duo attributa 

c. 9. Steph. Curcellaeus, alias inter se differre statuit. Instit. 

Episcopii fautor, cum indigna lib. ii. c. iii. 4. 
quaedam de seternitate Dei pro- 

Nutta Mutatio in Deo. 93 



Ratio utriusque hujus assertionis nititur simplicitate 
essentise divinge, quam asseruimus ante adeo simplicem 
esse, ut non admittat compositionem ex substantia 
et accidente. 

Quod attinet ad conceptual Dei, sub ratione naturae 
intelligentis, vel cognoscentis. Et quidem natura ra- 
tionalis mutari potest, secundum cognitionem, ita ut 
quod ante nescivit jam cognoscat, quod ante cognovit 
post nesciat, quod aliquando verum putat, aliquando 
falsum judicet ; quae est mutatio intellectus creati. 

tionis patet, quia scientia Dei est infmitae perfectionis, 
et aeternse durationis, sicut Deus ipse est. Secunda 
etiam patet, ex infinitate ejusdem scientiae. Et hoc 
omnino observandum est contra Socinianos, qui Deum 
quotidie prudentiorem colunt ; putant enim Deum 
contingentia scire turn demum, quando scilicet con- 
tingunt. Et de assertione plenius tractandum cum 
de scientia Dei disseremus. 

Quod autem attinet ad conceptum Dei volentis ; 
(omne enim intelligens et volens est ;) natura ratio- 
nalis facile mutari potest ratione voluntatis, cujus pro- 
positum atque decretum est indies variabile, adeo ut 
non tantum possit decernere quod antea non decrevit, 
sed possit etiam, quod semel statuit atque decrevit, 
postea rescindereS et reprobare. 



g rescendere. Ita MS. orig. conservatio, fides et religio, ne 

pro rescindere. S. Hanc notulam manifestum quidem errorem ca- 

reliquimus, ut probetur viri boni, lami in autographis ausi corri- 

cui debetur Pearsoni reliquiarum gere. 

94 . Dens non mutatur ratione Creatoris. LECT. ix. 

PRIUS VELLET. Multcp, cognitiones in cm*de viri, vo- 
luntas autem Domini permanebit. Est consilium vo- 
luntatis Dei ; nulla ratio potest esse mutandi consilii, 
quia omnia ab aeterno prsenovit. Non est Deus quasi 
homo ut mutetur. Num. xxiii. 19. sive, ut pceniteat 
eum. Observandum 1 ' contra Socinianos, qui asserunt 
Deum quaedam nunc decernere, quae ante non decrevit, 
imo quorum contraria ante decreverat. Et contra 
Vorstium, qui tradit voluntatem divinam esse prin- 
cipium mutabilitatisi. 

De immutabilitate voluntatis Dei postea disseremus. 



in hac re est bujusmodi. Esse Creatorem, et non esse 
Creatorem, sunt termini contradictor! i ; ergo transitus 
ab uno ex his terminis ad alterum est mutatio : at 
Deus ipse transiit ab nno ad alterum; ante enim 
mundum factum, non fuit Creator, post factum, vel 
cum fieret mundns, Creator Deus fuit. Aut igitur 
dicendum est, mundum non fuisse factum, aut Deum 
cum fieret esse mutatum. Origenes itaque, ne coge- 
retur dicere Deum mutabilem, dixit mundum esse Deo 
coaeternum. Ita enim ille apud Methodium in Col- 
lectaneis Photii : Et yap yv 6 ^ooi/o? ore OVK qv TO, 
Trot^ara, eTre/, TU>V Troir)p.a.TU)v OVK OVTWV, ov$e TTO^TJ?? 
ecrrtVj opa olov acrefies aKO\ov6ei' aXXa Kal a\\oiov(rOai, 
/cat fji.Ta(3aX\iv TOV arpeTrrov KO.I avoX\oiiarov <rv/ui,(3y<reTai 
Oeov' el yap v<TTepov TreTrotyice TO TTOLV, SrjXovoTi a?ro TOV 
ju.t) iroielv, ei"? TO Troieiv /xeTe/3aAe . 

Dicendum autem est, ex actionibus Dei circa crea- 
turas, relationes quasdam de novo oriri, et denomina- 
tiones Deo ex illis relationibus attribui, non tamen 

h Ita MS. orig. Respectu prse- k Photii Biblioth. cod. ccxxxv. 

missorum addas, " Hsec obser- p. 931, sqq. Inter S. Methodii 

" vanda." S. Hoc nescio quid velit. Opp. in Biblioth. Gallandi, torn. 

' " mutabilitas," S. iii. p. 799. 

Deux solus immutabilis. 95 

ullam inde in Deo mutationem inferri, sed in creaturis 
tantum. Nam vel relationes illse, quales sunt, Crea- 
torem, Conservatorem, Regem, Dominum esse, secun- 
dum opinionem quorundam scholasticorum, dicunt ali- 
quid reale fundamento superadditum, et turn non sunt 
in Deo ; vel nihil dicunt reale, quod accedat funda 
mento, praeter denominationem extrinsecam ab iis 
desumptam, sed tantum nudam coexistent! am funda- 
menti, rationis fundandi, et termini ; et turn, licet 
Deo tribuantur, nulla tamen in natura divina mutatio 
fit ; tota enim haec coexistentia accedit et decedit Deo 
per solam variationem creaturae. 

Hie omnino refutarida est ilia notio immutabilitatis 
divinae, quam toties inculcat Cartesius. Part. ii. . 42. 

Dico 6. SOLUS DEUS IMMUTABILIS. Adeo ut haec 
immutabilitas sit attributum soli Deo proprium, nul- 
lique creaturse competere possit. Et patet : creatura 
enim, qua creatura, est mutabilis, quia ipsa creatio est 
mutatio, est enim transitus a non esse ad esse ! . 

Patet 2. Quia omnis creatura potest non esse, post- 
quam sit : Deus enim, pro sua infinita potentia, potest 
quamlibet creaturam annihilare. Ideoque Deus dicitur 
solus habere immortalitatem m . 

1 Didymus Alex, de Spirit, tise ultimse partem excidisse, et 

Sanct. c. xii. " Convertibili crea- scripsisse Pearsonum, "Ideoque 

" bile subsequens est." " Deus dicitur solus habere im- 

m Ex Stonesii Apographo pau- " mortalitatem, quia solus est im- 

ca videntur deesse in fine hujusce " mutabilis." Ita S. Gregorius 

lectionis ; quse an unquam addita Moral, lib. xxv. 4. " Cur ab 

fuerint a Pearsono, nescio. Potuit " apostolo solus Deus immorta- 

qusedam dixisse de mutabilitate " litatem habere perhibetur, nisi 

creaturse quoad potentiam in ipsa "quia solus Deus vere non mori- 

existentem, Aquinatem sequutus, " tur, qui solus nunquam muta- 

quem in hac parte respexit. Vid. " tur ?" Cf. Novatian. de. Trin. 

ejus Summae, part, i . qusest. ix. c. 4. 
art. 2. Equidem suspicor senten- 



DIXIMUS priori Lectione de immutabilitate Di- 
vina, quam tractat Thomas qusestione nona ; pro- 
dimusque tandem dicturi de aeternitate Dei, quam 
tractat quaestione decima. Ut autem de hoc attri 
bute agamus et solidius et luculentius : 

Ostendemus 1. Deum esse proprie et simpliciter 

Declarabimus 2. In quo ilia aeternitas consistit, quae 
Deo proprie et simpliciter competit. 

Demonstrabimus 3. Hanc aeternitatem soli Deo 
competere, atque adeo esse attributum proprie dictum. 

^ITERNUS: proprie, inquam, et simpliciter, quia multa 
dicuntur aeterna, quae aut proprie aeterna non sunt, 
aut ex parte tantum. Ut Gen. xlix. 26. UT\y nijQ3 
colles eeterni, qui ante sex millia annorum non fuerunt, 
et post aliquot annos futuri rion sunt. Ita ille loquitur 
apud Plautum parasitus. " Spero me ab hoc nuntio 
" aeternum adepturum cibum." Ubi colles aeterni sunt 
qui durant quamdiu mundus extitit, et extiturus est ; 
cibus aeternus qui toti vitae sufficiat. 

Dei j&ternitas. . 97 

Dico Deum simpliciter, hoc est ex omni parte, aeter- 
num, quia aeternitas satis proprie dicta, vel completa 
est, vel incompleta. Est enim duratio infinita, vel 
a parte ante, vel a parte post, vel ab utraque. Ita vita 
fiitura dicitur seterna, et ignis inferni dicitur aeternus ; 
et proprie quidem satis, quia neuter finiendus est; sed 
ilia vera aeternitas, non est tamen perfecta atque com 
pleta, quia licet fine careat, adeoque sit aliquo modo 
infinita 8 , initium tamen habet, atque ideo non est 
prorsus et simpliciter infinita a . Dico itaque Deum 
et proprie et simpliciter infinitum b . Probatur 1. ex 
S. Scriptura ; idque multis modis. 1. Quod Deus 
diserte appelletur ac denominetur aeternus. Eo ipso 
nomine Deum colebat Abrahamus, Gen. xxi. 33. 
& rfllT Dttfcl Ott? fcOp'n, <* eTre/caXeVaro e/cei TO 
ujO/ou, Geo? cu&wo?, et invocavit ibi nomen Domini, 
Dei tzterni. Is. xl. 28. nftj? frTyil PTiJT D^itf Vi^N 

2ONn 0eo? ataviof o 0eo? 6 /faraovfevaira? TO. aicpa. TJ?? 7^?, 

Deus sempiternus Dominus, qui creavit terminos terrce. 
Ita loquitur S. Paulus, Rom. xvi. 26. K.O.T e-n-iTayriv TOV 
aiwviov 0eov, secundum prceceptum ceterni Dei. Deus 
itaque et a Mose, et ab Isaia, et a S. Paulo diserte 
ceternus nuncupatur: hoc primum. Secundo Deitas, 
sive natura divina, per quam Deus est, dicitur seterna. 
Rom. i. 20. $ re ai'Sios avrov SvvafJiis KOI OetoTqs, sem- 

piterna quoque Ejus virtus et Divinitas. 3. ./Eter- 
nitas ipsa, quse Deo competit, aperte describitur, et 
omnibus quasi partibus nobis reprsesentatur, nunc 
tribus, nunc duabus, nunc una tantum. Ita Apoc. i. 4. 

^aoi? vfjiiv KOI elprjvt] OTTO TOV o &>v, KO.I o yv, icai o ep^ofAevo?, 

gratia vobis et pax ab eo qui est, et qui erat, et qui 

' Ita MS. Orig. pro aterna, eeternum; agitur enim hie de 
uti videtur. S. aeternitate. S. 

b Ita MS. Orig. forsan pro 


98 JEternitas Dei in S. Scripturis. LECT. x. 

venturus est. Ubi oinnes temporum sive durationum 
differentiae simul exhibentur, idque ad earn naturam 
describendam, cui soli illae omnes competant ; ut ita 
scil. Deus jam sit, ut etiam semper fuerit, semperque 
futurus sit. De essentia enim Ejus est, ut sit ; atque 
ideo, o <av, de essentia etiam ejusdem, ut semper fuerit, 
atque ideo, 6 $v, de essentia ejus, ut futurus sit, atque 
ideo, 6 ep-xo/mevos. Quod autem tribus quasi partibus 
hoc loco describitur, idem alibi duabus fit, ubi, cum a 
parte ante, turn a parte post exprimitur aeternitas 
divina : ut sub aevi nomine rectissime Censorinus ; 
" jEvum est immensum, sine origine, sine fine, quod 
" eodem modo semper fuit, et semper futurum est." 
Ps. XC. 2. ^M nn DfjfoTTO t3^V a roS aiuvo* 
e&>9 TOV aiSwo? <rv e?, a seculo, et usque in sceculum tu es 
Deus. Ad quae Veteris Interpretis verba ita S. Augus- 
tinus : " Quod convenientius diceretur, ab ceterno in 
" ceternum. Non enim a saeculo Deus, qui est ante 
" saeculum, ut usque in steculum, cujus est finis, cum 
" sit Ille sine fine; sed ex ambiguo verbo Greece fit 
" plerumque in Scripturis, ut vel saeculum pro seterno, 
" vel aetenium pro saeculo ponat Latinus interpres." 
oStytt igitur, ab teterno, D7ty IV usgue in ceternum. 
Ergo et a parte ante, et a parte post, aeternus Deus est. 
Eaedem veluti aeternitatis partes aliter in S. Scriptura 
exprimuntur ; ut cum respectu prioris, primus ; respectu 
posterioris, novissimus, Deus dicitur. Is. xli. 4. "ON 

ron ^M D-'^nM-nw ptt>M-i rrtrr; ^ Geo? ^STO? K a\ 

etV TO. e7repxo/u.eva ey<a et/xt, Ego DominUS, primus et 

novissimus Ego sum. 

Verum negavit Socinus hoac ad aeternitatem Dei 
pertinere ; negavit Crellius ; nee illud tantum, sed et 
rationem addidit,ut Socinianis reliquis subtilior videatur, 
scil. " Non ideo,'* inquit, " primus dicitur et ultimus 

Refutantur Sodnus Crettiusque. 99 

" Deus, quia ut ante omnes extiterit, ita etiam post 
" omnes sit extiturus, quandoquidem Deus, turn angelos 
" bonos, turn homines pios, in omne oevorum perenni- 
" tatem secum vult vivere, adeoque respectu ipsorum 
" ultimus dici nequeat." 

Ridiculum sane argumentum. Cum enim dicimus 
prophetam per primum intelligere aeternum a parte 
ante, et per novissimum, aeternum a parte post, non 
adeo deliramus, ut per novissimum, intelligamus eum 
qui post omnes sit extiturus ; ipse enim Propheta aliter 
se explicat, scil. D^innN~.nN et? TO. 7repxoimeva, cum 
novissimis Ego sum. Creatura nulla ab seterno fuit, 
aliquae in aeternum futurae sunt, aliquae non sunt : Deus 
qui est ab seterno, cum dicitur primus intelligitur fuisse 
ante omnes creaturas ; idem qui est in aeternum, cum 
dicitur novissimus, et cum novissimis, intelligitur post 
creaturas 1 nullo modo aeternas, cum creaturis a parte 
post seternis, extiturus. Frigida est itaque observatio 
Socini, notantis Deum, cum apud Isaiam vocat se 
primum et ultimum, non simpliciter et absolute locutum 
fuisse, sed secundum quid. Inepta observatio Orel Hi, 
asserentis Deum vocari primum atque ultimum, quia 
certa quaedam opera, de quibus ibi sermo est, et primus 
inchoarit, et ultimo sit perfecturus. Absolute sane 
loquitur Deus, et aeternitatem suam sibi propriam 
vindicat, et quasi pro fundamento ponit, cum adeo 
emphatice de se pronunciat. Is. xliv. 6. 

eyw Trpuros, K a eya> 

7r\r]v ejuiou OVK ecrrt 0eo?, Ego primus et ego novis- 
simus, et absque me non est Deus. 'A^*/ yap T>V 6\5>v 
0eo?, avap^os <Jov ai/ro?, KOI Trap' avTOv Travra Tra 
TTjOO? yevecriv. avros /xev ovv yeyovev UTT' ovSevos, a\\ 
tav re Kal ecro/mevos' TOVTO yap ovo/ua avr<S, inquit ad hunc 
locum S. Cyrillus. Rem eandem ab eodem propheta 

H 2 

100 Castigatur CaMnus. J.ECT. x. 

pariter expressam legimus. Is. xlviii. 12. Audi me 
Jacob, et Israel, quern ego voco flttJ*n "W N*n s pN 
jVtnN "ON F|N eyd> et/zt TrpS>TOS, KOI eyw eifjLi et? TOI> 
atowa, Ego ipse, ego primus, et ego novissimus. Ubi 

primus, Chaldseo Paraphrastae exponitur VO!!J2?O"! 

' 'L ' 
qui est ab initio; et novissimus, p3N "y "H Wu?V ^P7^ 

scecula s&culorum mea sunt. Quse ejusdem interpretatio 
est ad vers. 6. cap. xliv. ad quern locum ita S. Cyrillus : 
"Ori roivvv avrds ea-rtv 6 cbv, KOt ecrri Trpo Travrtav, /cat 
aicaTaX>;/cTOi/ e^et TO eivai Geop cSj/ Kara. (^IXTIV, SiaSeiKvvtri 
Xeywv' 'E-yw etfil TTJOWTO?, /cat eyw elfu et? TOJ/ auava. 
Et rursus I Ou/cow aet, /cat TTJOO Traia-wv, /cat et? cnrepavrovs 
aicovds ecrriv 6 TUIV oXow 0eo?. 

Tribus igitur his locis, Isaias aeternitatem Dei sine 
dubio depinxit, dum Bum primum, i. e. a parte ante, et 
novissimum, i. e. a parte post, aeternum appellat. Quod 
omnino observandum fuit adversus Socinum, et quern 
sequi se Socinus profitetur, Joannem Calvinum, qui ad 
capitis xliv. v. 6. haec annotat : " Ego primus et ego 
" novissimus. His verbis non prsedicat seternitatem 
" Dei, sed eum sibi perpetuo similem ostendit." Am* 
vero Non praedicat ? O temerarium interpretem ! certe, 
fatente Calvino, aaternitatem prsedicat ; ita enim ipse 
ad versum 12 m . cap. xlviii. " Quorsum seternitatem 
" suam praedicet Dominus, antea dictum est, nempe ut 
" ipsum sibi perpetuo constare intelligamus." Et ad 
versum 4. cap. xli. " Quod se primum nominat, et cum 
" novissimis se esse dicit, hoc pertinet non ad seterni- 
" tatem essentiae modo, sed ad imperium quod in terra 
" exercet." Ita Isaias, commentatore Calvino, et prae- 
dicat et non praedicat aeternitatem Dei. O interpretem 
desultorium ! Haec pluribus exagitanda fuere, quod 
hanc descriptionem aeternitatis e manibus nostris excuti 
aut extorqueri nullo modo pati possumus ; recta enim 

^Eternitas Dei in Apocalypsi. 101 

nos ducit ad aliam descriptionem, quse cum hac con- 
juncta maximi est in theologia momenti. Nam, obser- 
vante S. Hieronymo, " Ego sum Dominus, primus et 
" novissimus ego sum ; Ipse est qui et in Apocalypsi 
" Joannis loquitur, Ego sum A et &, principium etfinis c " 
Legimus enim Apoc. i. 8. 'Ey&> e<Vt TO A KOI TO Q, 

a PX*1 KC " T ^?> Xffyw 6 Ku|0tof, 6 toy, KOI 6 i}v, KOI 6 fp\o- 

neves, 6 TravTOKpdrwp, Ego sum A et 0, principium et 
finis, dicit Dominus Deus, qui est,' et qui erat, et qui 
venturus est omnipotens. Et hinc apparet eandem 
aeternitatem describi per duas has quasi partes, principii 
et finis, primi et ultimi, quse exprimitur per triplicem 
temporum differentiam, praeteriti praesentis, et futuri. 
Adeo ut non minus seternus sit habendus, qui dicitur 
primus et ultimus, quam qui dicitur fuisse, esse, et 
futurus esse : necesse enim est ut jam sit, qui semper 
fuit, semperque est d futurus. Nemo itaque nisi qui 
proprie, et absolute seternus est, ea verba usurpare 
potuit quae habentur, Apocal. xxii. 13. 'E^w dpi TO A 
KCU TO 13, ap^t] KCU TeXo?, o TTjOWTO? KOI 6 ea"^aTO9) Ego 
sum A et Q, principium et finis, primus et novissimus. 
Cum autem ea Christo tribuantur, inde contra So- 
cinianos obiter colligimus, Christum esse proprie et 
prorsus aeternum. 

Atque haec dicta sunto de seternitate Dei, quatenus 
describitur in S. Scriptura, duabus quasi partibus simul 
sumptis, turn scil. a parte ante, turn a parte post : 
solito quidem prolixius, ut occurreremus Socino, qui in 
theologia, uti Davus in comosdia, perturbat omnia. 

Ulterius autem observandum seternitatem ex una 
tantum 6 parte in Scriptura describi, cum ex omni in- 

c S. Hieronym. in Isai. lib. xii. e " ex una tantum," sc. 
torn. iv. p. 496, 497. Vallars. " parte ;" sed ita MS. S. 
d sit, S. 

102 Dei ^Eternitas probatur omnium Consensu. LECT. x. 

telliffatur; ut Michse v. 2. Dty "W3 

O T 

e^oSoi avrou O.TT apxfjs, e ^fJLepoov auoi/o?, egressus 6JUS ab 

initio, a diebus ceternitatis. Ita Prov. viii. 22. de Sapi- 
entia,i.e. Filio Dei, V^SD Dl teTT JTEfrn ^ rhrn 
^P tC^ID ''JnpD; D^^P J Wn Kup/o? 5crre 

^ < n^ t ". ^ > ?/-> -\ f / 

>]v oowv avTOV Trpo rov aicovo? eue/uLeXiwcre /xe, ev 
irpo TOV Tnv ytjv Troitja-ai, Dominus possedit me in 
initio viarum suarum, antequam quicquam facer et in 
principle ; ab fsterno ordinata sum, et ex antiquis ante 
quam terra fieret. Atque hsec erant omnino observanda, 
quae plurimum valent ad demonstrandam seternitatem 
Filii, qui a S. Joanne, et in principio fuisse, et apud 
Deum fuisse in principio dicitur. 

Ex altera parte, seternitas Dei in S. Scriptura de- 
scribitur, cum dicitur, Ccelum quidem et terram perituram, 
Deum autem eundem permansurum, et annos ejus non 
defecturos ; Ps. cii. 27. Quod et Christo attribuitur 
Heb. i. 11 : cum dicitur ipse permansurus in ceternum ; 
Ps. xcii. 9- regnaturus in ceternum et ultra ; Ex. xv. 18. 
vivens denique in scecula steculorum ; Apoc. iv. 10. 

Jam satis superque probation dedimus, ex S. Scrip 
tura, Deum proprie et simpliciter esse aeternum. 

Probatur 2. consensu omnium. " Deum igitur 
" aeternum esse, cunctorum ratione degentium commune 
" judicium est," inquit Boetius f . " Quis enim alius 
" Dei census, quam aeternitas?" inquit Tertull. adv. 
Hermog. c. 4. 

Probatur 3. ratione. 1. Quicquid est ens neces- 
sarium, est aeternum ; quod enim necessario est semper 
est, quia nunquam potest non esse : ex eo enim, quod 
aliquando posset non esse, necessarium omnino non 

f De Consul. Phil. lib. v. pros. vi. 

In quo consistit Dei JEternitas. 103 

esset. Deus autem est ens necessarium, ut ante osten- 
dimus, ex eo ipso quod sit ens a se. 

2. Simplicissimum necesse est ut sit aeternum ; non 
tantum quia non possit corrumpi, ideoque Deus dicitur 
atpOapros ; sed etiam quia nescit compositionem essentise 
et existentise, adeoque de essentia Dei sit existere. 
Cum enim idem sit in Deo, esse, et posse esse, et 
necesse sit ut Deus semper possit esse, necesse erit ut 
Deus semper actu existat. 

3. Infinitum est seternum. Ipsa enim infinitude ex- 
cludit omnem terminum ; et cum existentia Dei sit de 
Ejus essentia, non magis habere potest terminum exis 
tentise, quam essentise. Termini autem existentise sunt, 
principium et finis : Deus itaque cum sit infinitus, nee 
habet existendi principium, neque finem. 

4. Immutabile necesse est ut sit seternum. Quod 
enim non mutatur a non esse, ad esse, non habuit 
initium ; quod non mutatur ab esse, ad non esse, non 
habet finem : quod nullo modo mutatur, neque mutatur 
a non esse, ad esse ; neque ab esse, ad non esse. Ergo 
quod est immutabile, nee habet essendi initium, neque 
finem. Ergo est seternum. 

Atque ita tandem ostendimus, quod primo loco 
proposuimus, Deum scil. esse proprie et absolute 

II. Ut autem hujus attributi veritatem atque na- 
turam penitius introspiciamus, in quo ilia seternitas 
consistit proprie, qualisque ejus natura sit, secundo 
loco considerabimus. Et certe aeternitatem cum di- 
cimus, infinitatem quandam durationis, veluti positam 
extra terminos, intelligimus ; adeo ut duratio, quse non 
habet terminum, quatenus terminum non habet, eatenus 
sit aeterna. Duo autem termini durationis esse pos- 
sunt, alter incipiendi, seu a parte ante, alter desinendi, 

104 JEternitas proprie indivisibilis. LECT. x. 

seu a parte post : et quicquid utrumque terminum 
durationis admittit, nullo modo, nisi improprie lo- 
quendo, est aeternum ; quod autem alterutro termi- 
norum caret, aliquo modo aeternum dicitur; quod 
utroque, proprie et absolute est aeternum. Cum igitur 
Deum aeternum esse dicimus, volumus durationem Ejus 
nee a parte ante terrninari, ita ut aliquando non fuerit, 
neque a parte post, ut aliquando futurus non sit. Nee 
tamen seternitatem divinam in ipsa negatione horum 
terminorum formaliter constituimus, ac si esset attri- 
butum pure et formaliter negativum, sed in positiva 
duratione, cujus perfectio et infinitude, sicut funda- 
mentum negationis, excludunt omnem terminum, 
terminique possibilitatem. Neque quisquam, opinor, 
hactenus repugnat. Sed quomodo haec duratio Deo 
inest, quaeque natura talis durationis Dei esse possit, 
quoniam difficulter intelligitur, non adeo facile sta- 

Notandum itaque est turn philosophos, turn SS. 
Patres tradidisse seternitatem non esse successivam, sed 
prorsus indivisibilem, totamque simul, ita ut nullas in 
se proprie dictas partes habeat, differentiamve ullam 
praeteriti, praesentis, aut futuri. Ita Plato, Plato- 
nicique ; ita Judaeus Philo ; et post eos, SS. Patres. 

Plato in Timaeo: Tavra /*ei/ TrdvTa /mepos xpovov, TO 
fiev rjv KOI e<TTCti, a fit; (pepovTes \av6dv O/JLCV eTrl Tt]V aiSiov 

ova-iav OVK opOw K. r. \. Plut. de EL apud Delphos : 

'A\\' ea-Tiv 6 Beos, xpri (fidvai, Kat CCTTI KUT ovSeva xpovov, 
aXXa /cara TOV aiwva TOV OKivtfrov, TOV a^povov, KCU avey- 
K\ITOV, KOI ov Trporepov ovSev ea-Ttv, ov* vcrrepov, ovSe 
veurrepov. aXX ety wv evi TW vvv TO aei Tre-TrX^nto/ce, /cat 
IJ.QVOV <TTI TO Kara TOVTOV WTO)? ov, ov yeyovos, ou^' ecro- 

pevov, ov a 

'O yovv alcov TOV %povov TO /u.eX\ov KOI TO ei/etTTO?, 

Boetii Definitio. 105 

avTap Srj Kai TO Trapui^tjKos aicapieoos (rvvia-Ttjari '. Clem. 
Alex. Strom, lib. i. 298. A.* 6eo? $v yuev ae), Kai eo-Ti, 

I' fJLO\\OV , <TTIV O.l' TO yap %V KOI CCTTat, TOU 

^povov TiJ.rjiJ.aTa KOI Ttj<s pevvTtjs (^i/crew?* 6 $e cof 

ae/, inquit S. Greg. Naz. Orat. xxxviii. " Fuisse et 
" futurum esse, non est aeternum," inquit S. Augustin. 
Confess. 1. ix. c. 10. " Non aliud anni Dei, et aliud 
" ipse Deus, sed anni Dei aeternitas Dei est, aeternitas 
" ipsa Dei substantia est, quae nihil habet mutabile. 
" Ibi nihil est prseteritum, quasi jam non sit ; nihil est 
" futurum, quasi nondum sit ; sed non est ibi, nisi est. 
*' Non est ibi fuit et erit ; quia et quod fuit, jam non 
" est, et quod erit, nondum est ; sed quicquid ibi est, 
" nou est, nisi est." In Ps. ci. h " Non habet tempus 
" aeternitas ; omne enim ternpus ipsa est. Quod facit, 
" pati non potest. Caret aetate, quod non licet nasci. 
" Deus si est vetus, non erit ; si est novus, non fuit. 
" Novitas initium testificatur; vetustas finem com- 
" minatur. Deus autem tarn alienus ab initio et fine 
" est, quam a tempore, arbitro et metatore initii et 
" finis." Tertull. adv. Marcionem, lib. i c. 8. [o 70^ 

aiwv TOV xpovov TO /j.e\\ov Kai. TO eve<TTOs, avTap St] Kal 
TO TrapcpxyKOS aicapiews (rvvi<rTt]<ri. Clem. Alex. Strom. 

lib. i. 298. A 1 .] 

INDIVISIBILIS, ET TOTA siMUL. Ita scil. ut sit semper 
praesens, excludatque reliquas temporis differentias, 
praeteriti et futuri ; secundum definitionem a Boetio 
quidem traditam, sed ex Patribus exceptam, et a 
scholasticis acceptam. " ^Eternitas est interminabilis 
" vitae tota simul et perfecta possessio k ." Quam quidem 

g P. 349. ed. Pott. insertus. 

h Serm. ii. c. 10. k Haec ilia est Boetii definitio, 

' Sic S. Locus idem bis textui quam, nescio qua causa, male 

106 JEternitas soli Deo tribuenda. LECT. x. 

detinitionem ipse et explicat optime et defendit. 
" Nam quicquid vivit in tempore, inquit, id praesens, a 
" prseteritis, in futura procedit ; nihilque est in tem- 
" pore constitutum, quod totum vitse suae spatium 
" pariter possit amplecti. Sed crastinum quidem non- 
" dum apprehendit, hesternum vero jam perdidit. In 
" hodierna quoque vita non amplius vivitis, quam in 
" illo mobili transitorioque momento. Quod igitur 
" temporis patitur conditionem, licet illud, sicut de 
" mundo censuit Aristoteles, nee coeperit unquam esse, 
" nee desinat, vitaque ejus cum temporis infinitate 
" tendatur, nondum tamen tale est, ut seternum esse 
" jure credatur V Unico autem argumento veritas 
hujus assertionis demonstratur : Essentia, seu sub- 
stantia Dei, est indivisibilis. '* ^ternitas Dei est ipsa 
" substantia Dei," inquit S. Augustinus, in Ps. ci. 9. 
TRIBUENDA EST m . Idque dupliciter intelligendum. 1. 
Quod nihil Deo fuerit coseternum. 2. Quod nihil esse 

acceperunt Remonstrantes. Post prop. v. p. 46. ed. 1711. 

Vorstium, Curcellaeus, levissimis ! Boet. De Consol. Philosoph. 

sane argumentis, refellere sa- lib. v. prosa vi. 

tagit, Instit. lib. II. iii. 2 ; cautius m S. Scrip. Qui solus habet 

agit Limborch. Theolog. Chris- immortalitatem. P. " Only God 

tianse lib. II. v. 2-10 ; nee tamen " hath true immortality or eter- 

pro rei dignitate, et in Curcellaei " nity, that is to say, continuance 

sententiam proclivior. His duci- " wherein there groweth no 

bus fisus Tillotsonus, et in rebus " difference by addition of here- 

Theologicis nimis crassa Minerva " after unto now; whereas the 

agens, aspera qusedam verba " noblest and perfectest of all 

immiscuit in scholasticos, quos " things besides have continually 

non contempsit Pearsonus : " I " through continuance the time 

" shall not trouble you with the " of former continuance length- 

" inconsistent and unintelligible " ened, so that they could not 

" notions of the schoolmen, that " heretofore be said to have 

"it is duratio tola simul, &c." " continued so long as now, 

Sermon civ. vol. viii. p. 448, 9. " neither now so long as here- 

ed. 1758. Cf. Sam. Clarke, "after." Hooker, Eccl. Pol. v. 

Demonstration of the Attributes, Ixix. 

Material JEternitas omnino perneyanda. 


potuerit. Primum omnino statuendum contra haere- 
ticos, turn veteres, turn novos : veteres, ut Manichaeum, 
aliosque, qui Platonem sequuti, fundum ilium haereti- 
corum omnium, materiam nobis Deo ipsi o-vvai'Siov 
excogitarunt ; novos autem, qui eandem Platonicam 
philosophiam admirationi ostentuique habentes, eandem 
etiam perversae opinionis cramben exhibent. Hanc 
autem materiae aeternitatem pernegamus. 1. Quia 
detrahit excellentiae naturae divinae ; cujus praerogativa 
est a se esse, et quasi extra causas, sine causa existere n , 
neque entitatem aliquam, quae vel paritatis umbram 
habeat admittere. At statuere essentiam aliam, ex 
necessitate naturae, ut ipsi volunt, existentem, et 
naturae divinae plane coaevam, tollit illam essential 
divinae excellentiam atque dignitatem. 2. Eadem 
materiae aeternitas repugnat absolutissimo juri ac do- 
minio Dei quod liabet in entia omnia, a semet ipso 
distincta ; quatenus ab Eo, et secundum essentiam 
existentiamque, immediate et totaliter dependent: adeo- 
que Ejus sunt quicquid sunt. 

At si materia rerum omnium ex necessitate naturae 
fuerit Deo coseterna, a Deo non fuit, neque sub Ejus 
dominio esse ullo alio titulo potest, quam quod in 
possessionem Ejus tanquam primi occupatoris, ipsa vacua 

3. Ista materiae aeternitas, omnipotentiae divinae 
planissime contradicit. Supponit enim Deum, ad extra 

n " Porro autem divinum et 
' seternum nihil nisi unum esse 
' et indifferens, [animus] pro 
' certo habebat. Quia id quod 
' sibi, ad id quod est, auctor 
' esset, nihil necesse est extra se 
' quod sui esset praestantius re- 
' linquere [al. reliquisse]. At- 
' que ita omnipotentiam seter- 

" nitatemque non nisi penes unum 
esse ; quia neque in omni- 
' potentia validius infirmiusque, 
' neque in seternitate posterius 
' anteriusve congrueret. In Deo 
' autem nihil nisi sternum po- 
' tensque esse venerandum." S. 
Hilar. lib. i. de Trin. P. 

108 Materice jEternitas perneganda. LECT. x. 

operari non posse, nisi tali materia praeexistente, ad 
actionem scil. et operationem Dei suscipiendum apta 
nata. Prseterea, supponit entitatem, quam Deus ipse 
tollere, seu annihilare non potest : nam certe materia 
tarn potest non fuisse, quam non esse. Si igitur ulla 
necessitas sit, per quam materia ab seterno fuerit, certe 
non minor necessitas erit, ut eadem materia in aeternuin 
sit futura: Itaque ex duplici capite minuetur potentia 
divina, turn quod aliquid praeter Deum sit, sine quo 
Deus nihil possit operari, turn quod aliquid extra Deum 
sit, cujus existentiam Deus destruere non possit. Nam, 
ut recte Tertullianus, " Si materia eadem seternitate 
" censetur, neque initium babens neque finem, eadem 
" ratione non poterit pati dispartitionem et demuta- 
" tionem, quia nee Deus. In aeteraitatis consortio 
" posita, participet cum Illo, necesse est, et vires, et 
" leges, et conditiones seternitatis ." 

Adv. Hermogenem, c. xxxix. 



DOCTRINAM Christianam, ex Sacrae Scripturae fon- 
tibus per vetustissimorum generalissimorum con- 
ciliorum sententias, perque antiquissimorum patrum 
dictata consentientia, ratione disciplinis omnibus in- 
formata subserviente, more modoque plane scholastico, 
tradendam, exponendam, probandam, defendendamque 
suscepimus. Methodum illam, quae in Summa Aqui- 
natis continetur, ut celebriorem, et meliorem sequi 
profitenmr. In hoc itaque institute pergimus. 

Diximus de aeternitate Dei, quam tractat Thomas 
quaestione decima : dicendum de unitate, quam tractat 
quaestione undecima. Unum autem cum dico, intel- 
ligo indivisum. Ut recte Aristoteles. KaOdXov yap 

otra /j.r] e-^ei Siaipecriv, fj /my ^X l> Tai ^ T ?? ^ v Xe'yera/. Me- 

taph. iv. 6, 19- Et rursus : Travra ev, TU> a&alperov eivai. 
lib. ix. cap. 1, 5. Unum igitur indivisum, et qua in 
divisum unum. Ita ut unitas vel sit ipsa negatio 
divisionis, vel talis negationis fundamentum : neque 
enim de re tantilli discriminis litigandum. Jam vero 
divisio, quam negat unitas, duplex est ; vel totius 
in partes componentes, sive in ea quae sunt in ipso 
quod dividitur ; vel totius in partes potestativas, sive 
in ea quae sunt sub ipso quod dividitur. 

110 De Unitate Dei. LECT. xi. 

Huic duplici division! duplex opponitur negatio, 
adeoque duplex unitas ; quarum prima excludit omnem 
divisionem in partes componentes, vel quia res hoc 
modo una nullas omnino suae essentiae partes habeat, 
vel quia partes quas habet, non sunt divisse, sed essen- 
tialiter unitse, quarum altera unitas simplicitatis dici 
potest, altera unionis. Utraque autem vulgo scholas- 
ticis formalis dicitur et essentialis. Secunda autem 
unitas excludit omnem divisionem in partes potesta- 
tivas, sive subjectivas, ita scil. ut res quae hoc modo 
una est, prsedicari non possit de pluribus cum sui mul- 
tiplicatione, quse proprie dicitur unitas singularitatis. 

Hac distinctione praemissa, assertiones nostras de 
unitate Dei pariter distinguimus. 



Assertio haec est sine dubio vera, quia haec ipsa 
unitas est transcendentale attributum, adeoque unum 
ita acceptum cum ente convertibile est. 

ET ESSENTIALI. Cum enim unumquodque ens sit, hoc 
unitatis genere, aliquo modo unum, entia autem sunt 
vel composita, vel simplicia ; certum est unitatem 
magis competere entibus simplicibus, quam compositis, 
quia unitas in compositis excludit tan turn actualem 
divisionem, in simplicibus etiam possibilem. Deinde 
inter entia simplicia, quo simplicitas major, eo unitas 
praestantior. Deus autem inter omnia entia sim 
plicia est maxime simplex, ut ante ostendimus; est 
ergo hac unitate formali et essential! maxime unus, 
ut nunc asserimus. Nempe verum est, quod a Pla- 
tone dictum, TO irpwTOv e/, 6 Kvpiwrepov ev a . 

a Ita Plotinus de Platonis Par- Syst. c. ii. .31. Plotin. Ennead. 
menide. Vid. Cudworth. Intell. v. r. 8. 

Dei Unitas in S. Scripturis. Ill 

sell, ut solus Deus sit, et in se intrinsece habens unam 
naturam divinam, et extrinsece negans aliam naturam 
suae similem. Non sunt itaque plures Dii, sed unus, 
et unicus Deus, cujus essentia expers est multiplica- 
tionis, et cui alia essentia nulla sequalis aut par esse 

Probatur 1. ex Sacra Scriptura et diserte et ex- 
presse. Scriptura autem 1 simpliciter tradit, Deum 

unum esse. Gal. iii. 20. 6 Se /ueo-tV)?? ei/o? OVK ecmv, 6 3e 
0eo? et? <TTIV. Eph. iv. 6. Et? 0eo? Kal HaTtjp TTOLVTCOV. 
1 Tim. ii. 5. Et? yap 0eo?, et? KOI /*e<rtT>;? Qeov KOI 

Et peculiariter de Deo Judseorum loquens : 

rrjpp wrbx rrtrn htintofl ir^tp Deut. vi. 4. 2. 

Unum et eundem Deum esse omnium. Rom. iii. 30. 

^'TJJ? */2k^ ' ^^^ ^ '/ . '"C 1 ' f ' 

rj iovoaicDv o t/eo? ftovov, ov%i oe /ecu euvwv ; x^Trenrep et? o 

060?, if. T. \. 

3. Nullum alium esse Deum prseter ilium unum, 
expressius tradit, Marc. xii. 29- Cum Christus addux- 
isset verba primi mandati, Audi Israel, Dominus Deus 
tuus, Deus unus est; subdit Scriba, Bene, magister, in 

veritate ditfisti, on et? 6 0eo?, Kal OVK ecrnv aAXo? TrXrjv 

avrov. 1 Cor. viii. 4. Scimus, quid nihil est idolum in 

mundo, /cat 6Vt o^et? 0eo? erejoo? et /nrj et?. 4. Jehovam 

ipsum esse vemm Deum, eumque solum, neque alium 
praeter eum. Deut. iv. 35. -fty p^ D^nS^n M^n H 1 )^ 
ejusdem plane sententise 1 Reg. viii. 60. 
rrtrr acil. illSp quod intelligitur 
ut Vetus Interpres, et non est ultra absgue illo. 

5. Deusque ipse saepe sibi hanc unicam Deitatem 
attribuit, ab ea omnes alios excludens. Deut. xxiii. 39- 

Isai - xliv - 6 - 


112 De Dei Unitate Consensus. LECT. xi. 

xlv. 5. : OT^N pM *rhto T\$ \W rhir ^M et rursum 

21. : 'ny'pap B^N Titf pro rnrn ^M et xlvi. 9. 

^03 DDN1 b D^rfofc TO r1 SM rriN. Ita omnibus 

T v v ; : I : -; 

omnino rnodis a sua natura alios omnes excludit. Non 
est amplius, non est alius, non praeter Eum, non cum Eo, 
non absque Eo, non similis Ei. 

Probatur 2. auctoritate. Ita symbolum Nicaenum: 
" Credo in unum Deum." Ita symbolum Atlianasii : 
" Non sunt tres Dei, sed unus Deus." Ita vexatis- 
simus ille inter Patres locus Hermaa Pastoris, quern 
objiciebant omnes Ariani, agnoscebant omnes Catholici : 
" Primo omnium crede quod unus est Deus, qui omnia 
" constituit c ." 

Ita Patres omnes, qui luculentis voluminibus 
multitudinem Deorum gentilium refutarunt. 

In eandem veritatem consentiunt tota Judseorum 

Etiam gentiles ipsi, inter omnia idolorum numina 
unum supremum Deum agnoscebant. Pythagoras in 
secretioribus suis disciplinis, /xoj/a^a Deum esse dixit d . 
Uncle Macrobius : " Monas iuitium finisque omnium, 
" neque ipsa principii aut finis sciens, ad summum 
" refertur Deum." Nota sunt, quas a Platone, et 
Aristotele de uno supremo Numine memorantur. No- 
turn ex Cicerone, Autistlienem, in eo libro qui 
Physicus inscribebatur, " populares deos multos, 
" naturalem unum esse dixisse 6 ." Audiamus quid 
Seneca senserit. " Quoties voles, tibi licet, aliter hunc 

b Verbo DDI superscriptum a " citata." Pearsonus, Vind. Ig- 

Pearsono. " sine causa, nihil, nat. part. i. c. iv. ubi plura de 

" nemo." Herma. 

v Hermae Pastor, lib. ii. man- d Vid. Cudworth. Intell. Syst. 

dat. i. " verba toties turn a ii. . 20. 

" catholicis, turn ab haereticis e De Nat. Deor. i. c. xiii. 

Dei Unitas probatur Ratione. 113 

" auctorem rerum nostrarum compellare, tot appella- 
" tiones ejus esse possunt, quot munera. Hunc et 
" Liberum Patrem, et Herculem et Mercurium nostri 
" putant. Sic hunc naturam voca, fatum, fortunam : 
" omnia ejusdem nomina sunt, varie utentis sua 
" potestate f ." 

Audiamus Maximum Gentilem, Epistola ad S. Au- 
gustinum. " Equidem unum esse Deum summum 
" atque magnificum, quis tarn demens, tarn mente 
" captus, neget esse certissimum ? Hujus nos virtutes 
" per mundanum opus diffusas multis vocabulis 
" invocamus, quoniam nomen Ejus cuncti propriuin 
" ignoremus ." 

Probatur 3. ratione. 1. Ex eo quod Deus sit Ens 
a se. 

Natura singularis, qua talis, non est multiplicabilis. 
Natura divina, quatenus est natura divma, est sin 
gularis. Ergo. 

Major evidens est; quia ration! singularitatis im 
mediate repugnat ratio multiplicationis. Minor pro- 
batur : de cujus conceptu formali est singularitas, ejus 
natura est singularis. De Dei, sive entis a e, conceptu 
formali est singularitas. Ergo. 

Major est evidens. Minor probatur. 

De cnjus conceptu formali est existentia a parte rei 
exercita, de ejus conceptu formali est singularitas, &c. 

Probatur 2. ab infinitate Dei. 

Ens infinitum non est multiplicabile : Dens est ens 
infinitum ; ut ostendimus ante. Ergo. 

Major probatur. Quicquid est id omne quod est, vel 
esse potest, non est multiplicabile. Ens infinitum est 
id omne quod est, vel esse potest. Ergo. 

f Sen. de Benef. iv. 7. et 8. S Inter Epistolas S. Augustini, 

Ep. xvi. i. alias xliii. 


114 Dei Unitas probatur Ratione. LECT. xi. 

Major patet. Quia, ubi multiplicatio est, ibi unum 
non est aliud ; ubi autem unum non est aliud, neutrum 
est omne quod est. Minor probatur: quia si ens 
infinitum non esset omne quod est, vel esse potest, 
haberet limites essendi. At infinitum in essendo est, 
quod essendi limites non habet. Ens infinitum igitur 
est quodiibet finitum ; scil. incontracte, vel eminenter, 
at non potest esse aliud infinitum ; non formaliter, quia 
turn illud infinitum non esset aliud ; non eminenter, 
quia turn illud aliud non esset infinitum ; infinitum 
enim non potest esse in alio eminenter. 

Probatur 3. a necessitate essendi. 

Ens a seipso necessarium non est multiplicabile. 
Deus est ens a seipso necessarium; ut ante ostendimus. 

Major probatur : quia si ens a seipso necessarium 
esset multiplicabile, actu rnultiplicaretur in individua 
numero infinita. At non possunt esse actu individua, 
numero infinita. Ergo. 

Minor evidens est. Major probatur : quia omnis 
natura communis est indeterminata ad certum numerum 
individuorum, neque in diflferentiis individualibus ullibi 
sistitur, sed ulterior datur progressus sine ullo fine 
possibilis. At in natura Dei nulla possibilitas est, sed 
actualitas tantum ; adeoque omnis Deus qui esse 
potest, est ; quia existentia est de essentia Dei, qua 
Deus est. Ergo si natura divina sit multiplicabilis in 
individuis, erit multiplicabilis in individuis infinitis ; 
et si sit multiplicabilis, actu multiplicatur in individuis 
infinitis ; quod est impossibile. 

Probatur 4. a ratione primae causae, et ultimi 

Hoc argumento Deus Ipse usus est, Is. xliv. 6. Ego 
primus, ego ultimus, non est prater me, non est Deus. 

Deus unus Unitate singular*. 115 

Qui est prima causa, et ultimus finis, est solus 
Deus : unus Deus est prima causa, et ultimus finis. 

Minor patet : quia est de ratione Deitatis, ut sit in 
efficientibus primus, et in finibus ultimus. Major 
probatur: quia si ille qui est prima causa et ultimus 
finis non est solus Deus, turn vel datur Deus, qui non 
est prima causa contra naturam Deitatis, et vim ra- 
tionis ; non possumus enim aliter probare esse Deum, 
quam probando dari primam causam ; vel plures essent 
primge causae, quod est absurd um ; eo ipso enim quod 
plures ponuntur, nulla erit. Per primam enim intel- 
ligimus, non tantum quia nulla prior, sed quae omnibus 
prior; non tantum quae a nullo dependet, sed a qua 
omnia dependent. 

5. Probatur a dominio in res omnes, quatenus est 
Rector universi. Deus enim qui creavit universa, eo 
ipso Dominus est universi, illud imperio suo pleno et 
absolute regit. At nee plures deos universum fecisse, 
vel factum gubernare putandum est h : non tantum quia 
OVK ayaQn voXvicoipaviij, Dei autem gubernatio optima 
est ; sed quia quisquis Deus est, necessario est liberrimae 
voluntatis, concipi non potest, quomodo tot liberae 
voluntates simul semper concurrerent ad unum et 
eundem actum producendum : et cum voluntas unius 
Dei sufficiat ad producendam quamlibet creaturam, 
concipi non potest, quin aliquid ab uno fiat sine reli- 
quis, atque ita reliqui dii non erunt causse rerum 
omnium ; hoc est, dii non erunt. 

Atque ita tandem cumulate ostendimus, quod 3. 
loco asseruimus; nempe, Deum esse unum, unitate 
singular! . 


h " esse" S. 
I 2 

116 Dei Unitas maxime singularis. LECT. xi. 

Id autem maxime unum est unitate singular!, quod non 
tantum unum est, sed et unicum ; nee unicum tantum 
actu, et aliquando, sed semper et necessario unicum. 
Petrus quidem unus homo est, sed non unicus ; magis 
itaque Deus unus est, qui et unicus, quam Petrus, qui 
unus quidem sed unicus non est. Adamus, cum 
primum crearetur, et homo unus fuit et unicus, actu 
quidem unicus, non autem potestate; plures enim ut 
fieri potuerunt, ita et facti sunt homines. Sol et unus 
est, et fortasse unicus ; sed licet nunquam futuri sint, 
possunt tamen fieri plures soles. Magis itaque Deus 
unus est unitate singulari, quam aut Adamus fuit, aut 
sol nunc est, quia non tantum ipse unicus est, sed im- 
possibile etiam, ut alius prseter ilium unum Deus sit. 
Ut recte, licet haud plene, Ruffinus : " Deus non 
" numero, sed universitate unus est : hoc est, non ut 
" unus homo dicitur, quia plures esse possunt, sed ut 
" dicitur unus sol, quia plures esse nequeunt i ." Haud 
plene, inquam : nam licet naturae vi plures esse soles 
nequeant, plures tamen cogitari, et ab omnipotente 
Deo creari possunt : at plures dii esse non possunt, 
multo minus fieri, quia quod unquam Deus non fuit, 
Deus esse nunquam potest. 

Dicendum est itaque singularitatem aliter convenire 
Deo, aliter creaturae. Divinae enim naturae repugnat 
multiplicatio in plura singularia ; creatae autem naturae 
non repugnat, ut patet : hoc autem aliunde provenire 
non potest, nisi quia singularitas est de formali conceptu 
naturae divinae, non creatae. 

DIVINO MAXIME NECESSARiA. Vera enim religio sine 
hac una veritate mil la. Unitate enim Dei, tanquam 

Expos, in Symb. Apost. in edit. Cypriani a Fell, ad calc. 
Verba paullo aliter lecta exstant p. 18. 

Dei Unitas necessario credenda. 117 

fundamento quodam, omnia ilia prsecepta atque dictata 
nituntur, quibus universus cultus divinus soli Deo vin- 
dicatur. Talia sunt in quibus Deum solum timendum, 
et adorandum, Ei soli serviendum confidendumque> 
per Ejus denique solius nomen jurandum esse asseritur. 
Eodem fundamento nititur maximum illud legis man- 
datum, de integra et perfecta dilectione Dei, Deut. vi. 
4. Audi, Israel, Dominus Deus noster, Dominus unus 
est. Diliges Dominum Deum ex toto corde tuo, et ex 
tota anima tua, et ex iota fortitudine tua. Ita Vetus 
Interpres, " Diliges," sine ulla connexione ; at Hebrseum, 
rnilSfi, KOI aya-rrria-e^, vau, pro Ergo, accepto, ut ssepe 
fit in sacris literis, ac si Moses diceret, Deus unus est, 
ideoque toto corde diligendus. Nam si unus tantum 
Deus est, in Eum unum totus cordis nostri affectus est 
convertendus, Ei tota anirni et voluntatis propensione 
studendum, totis viribus, turn animse turn corporis, 
praeceptis Ejus est obtemperandum. Quod si plures 
essent dii, ejusdem potentiae atque bonitatis, plures 
etiam forent, pro sua excellentia, amandi atque colendi ; 
et cum singuli essent majestate dignitateque pares, in 
singulis amor noster terminaretur. Qui autem plures 
eo modo diligit, is cultum et obsequium ita dividit, ut 
eorum unum toto cordis affectu amare et colere non 
possit k . Nemo potest duobus dominis servire, inquit 
Christus, Matt. vi. 24. Ipsa itaque religio duos deos 
non patitur ; adeo certa persuasio, de singulari Numinis 
unitate, est cultui divino necessaria. 

Hinc patet quam periculosa sit opinio quorundam 
scholasticorum, qui, Occnamum sequentes, decent, 
unitatem Dei non posse demonstrari. 

Audacter dictum est a Tertulliano : " Deus si non 
unus est, non est." Adv. Marcion. i. $. 3. 
k " poterit." S. 



DIXIMUS de unitate Dei, quam tractat Thomas 
qusestione undecima : dicendum de invisibilitate, 
quam sub alio nomine tractat qusestione duodecima. 
Licet enim ibi Deum proponat, quatenus a nobis cog- 
noscatur, disputetque de visione beatifica, et post eum 
scholastic! omnes late hanc materiam hoc loco tractent ; 
nos tamen ad earn theologise partem, disputationem de 
visione clara Dei amandandam censemus, quae de vita 
aeterna instituitur ; et de invisibilitate hie agemus, qua 
tenus quod dam Dei attributum ab Apostolo usurpatur. 

Dico igitur 1. DEUS EST INVISIBILIS. Hsec assertio 
ex sacris literis est certissima. Diserte enim Deum 
appellant invisibilem. Col. i. 15. de Christo dicitur, 

oy ea-Tiv eiKU>v TOV Qeov aopaTOv. 1 Tim. i. 17. T Se 
(3a<ri\ei Twv aiaivwv cxbOapTw, aopaTui, /uoj/o), <r6<p(p 0eo> 

ri/jir) Kal $6a. Heb. xi. 27. 

Certum est itaque certitudine fidei, Deum esse in 
visibilem. Sed quid sit ilia invisibilitas, et quatenus 
Deo competat, nondum patet. Sciendum itaque 1. 
visibilitatem esse, aptitudinem ad terminandam visio- 
nem ; invisibilitatem autem esse negationem talis 
aptitudinis. Cum itaque dicimus Deum esse invisibilem, 
negamus essentise divinaa aptitudinem ad terminandam 

Dei Invisibilitas. 119 

visionem. Visio autem cum sit actus, praesupponit 
potentiam per quam fit : potentia autem per quam fit 
visio, dicitur potentia visiva. 

Observandum 2. invisibilitatem Dei considerari 
posse secundum varietatem potentiae visivae, et diversi- 
tatem status ejusdem potentiae. 

Duplex autem est potentia visiva, alia spiritualis, 
corporalis alia ; et utriusque status duplex, naturalis 
alius, alius supernaturalis. Cum autem omnis potentia 
sit vel corporalis vel spiritualis; omnisque status potentise 
sit vel naturalis, vel supernaturalis, non possunt esse 
plures controversial hujus partes quam quatuor ; atque 
ideo totidem assertionibus rem totam explicabo. 

POTENTIAM NATURALEM. Probatur 1. ex S. Scriptura. 
Ita enim respondet Deus Mosi, Exod. xxxiii. 20. 

^B rnNi7 h^r\ tih Faciemmeam videre non potmis. 

" T : ' . . L 

Et generalem negationem superaddit, "^^"V. ? *"? 

''IT) 07^*7 Non enim videbit me homo et vivet, i. e. 
Nemo homo dum vivit me videre potest ; oculi quibus 
utuntur vivi, ad me non pertingunt. Non enim hie 
illorum verborum sensus esse potest, Nemo qui me 
viderit, in vita diu superstes esse potest ; aut, Omnis 
homo qui me viderit, statim morietur. Sic enim tacite 
indicaretur, Deum in hac vita videri posse, contra illud 
Apostoli, 1 Tim. vi. 16. Quern nuttus hominum vidit, 
sed nee videre potest : et contra ipsa verba praecedentia, 
Faciem meam videre non poteris. 

Rursus, S. Apostolus invisibilia Dei distiriguit a 
mundo visibili, eaque invisibilia tradit esse ceternam Dei 
potentiam et divinitatem, Rom. i. 20. TO. yap adpara 

aVTOV 0.7TO KTtVeft>9 KOCT/HOV TOl$ TTOtq/JLCHTl l'OOVfJ.Va KdOopaTCll, 

fire ai'&o? avTov Swa/mis KUI Beiortjs. Divinitas igitur, 

120 S. Scriptures loca de Deo inmsibili. LECT. xn. 

seu natura divina, non est eo modo quo mundus, 

Probatur 2. auctoritate. 

Origenes, lib. vii. contra Celsum : TO jivwa-Kov eoj>, 
OVK d^)0aX/xo9 ecrri o-w/xaro?, aXXa i>ou? e . " Videre Deum 
" sicuti est in natura sua oculus hominis non potest." 
[S. Hieron.] apud Augustin. Epist. cxlvii. (al. cxi.) 7. 
" Deus nequaquam sermonibus explicatur, nee oculo 
" contemplabilis est." Idem in Isai. c. Ixiv. 4. Cyril. 
Hierosol.: ^/apico? /uei/ ocfrOaX/jioisOecopfja-aiTov Qeov aSuvarov' 
TO yap a.<Tu>/JiaTOv (rapicos o/unacriv VTroTriirreiv ov Svvarai. 
Lect. IX. init. 

Probatur 3. ratione. 

1. Quicquid est prorsus incorporeum, est invisibile 
oculo corporeo. Deus est prorsus incorporeus, ut ante 
ostendimus. Ergo. 

Immateriale, non est objectum proportionatum 
potentise materiali. [Deus est imtnaterialis.] Ergo. 

2. Quicquid est visibile oculo corporeo, vel est 
lucidum, vel coloratura. Deus neque lucidus est neque 
coloratus. Ergo. 

Licet autera ex sacris literis certum, et ex ipsa ratione 
evidens sit, Deum non esse oculo corporeo, in hac vita 
visibilem : sunt tamen nonnulla S. Scripturse loca quae 
contrarium innuere saltern videutur. 

1. Gen. xxxii. 30. Jacobua: Vidi Deum facie ad 
facie?n, et salvafacta est anima mea. 

2. Ex. xxiv. 9. Et ascenderunt Moses et Aaron, 
viderunt Deum Israel; et v. 11. Videruntque Deum, et 
comederunt ac biberunt. 

3. Jud. xiii. 22. Manue : Morte moriemur, quia 
vidimus Dominum. 

e P- 353- penult, ed. Spencer. 

S. Scripturce loca de Deo inmsibili. 121 

4. 1 Reg. xxii. 19. Michseas : Vidi Dominum se- 
dentem super solium suum. 

Respondeo 1. Quamvis hi omnes aliquo sensu Deum 
vidisse dicantur, certum tamen est, neminem ex illis 
Deum vidisse : quia postquam hsec omnia, et facta, et 
scripta sunt, expresse scriptum legimus, Deum nemo 
vidit unquam, Joann. i. 18. et rursus de Deo S. Paulus 
1 Tim. vi. 16. Lucem inhabitat inaccessibilem> quern 
nullus hominum vidit, sed nee videre potest. 

Respondeo 2. ad illud Jacobi, vidisse patriarcham 
non Deum ipsum, in propria forma, sed angelum in 
corpore assumpto. Probatur ex Osea xii. 3 ; qui 
explicat locum Geneseos xxxii. Ita enim loquitur de 
Jacobo ; DTI 7N~rtN !~nto 'iTINl In fortitudine sua 
princeps fuit cum Deo. Plane ut apud Gen. nry^to *5 
D'TTT'N Di> Quia princeps fuisti cum Deo. Turn vero 
exegetice progreditur, v. 4. %^ ^^7^ '*$ 
princeps fuit in angelum et prceualuit. LXX, 
7TjOO9 0eoj/, KOI eviar-^yare /nera ayyeXov /cat e^vvacrQrj. Unde 
Vetus Interpres, In fortitudine sua directus est cum 
angelo, et invaluit ad angelum et confortatus est. 

Ad illud Ex. xxiv. 9, respondeo, certum est 
Mosen et Aaronem, et seuiores, non vidisse essentiam 
divinam, sive Deum ipsum ; quia post illam visionem, 
Ex. xxxiii. 18, Moses obnixe petit, ut videat Dei 
gloriam, i. e. formam sive similitudinem, et respondet 
Deus, Non poteris videre faciem meam, i. e. meipsum, 
ut constat ex verbis sequentibus, Non enim videbit me 
homo et vivet. At quomodo haec vera esse possint, 
si Moses cum Aarone Deum ipsum viderit, et adhuc 
vivat ? Viderunt itaque non Deum ipsum, sed angelum 
Dei, divina quadam majestate gloriosum. Angelus 

122 Deus invisibilis Oculo corporeo. LECT. xn. 

enim Dei apparuit ei in rubo, Act. vii. 35. Et lex data 
est per manum angelorum. 

Ad illud Jud. xiii. certum pariter est, fuisse an- 
gelum Dei quern vidit Manue, idque ex ipso loco 
patet : dicitur enim, Angelus Domini pariter in flam- 
ma ascendit. Statimque intellexit Manue angelum 
Domini esse, et dixit ad uxorem suam, Morte moriemur, 
quia vidimus Dominum. 

Ad ultimum, respondeo, factum fuisse non per 
corporalem visionem sed propheticam. Eodem enim 
modo vidit Michaeas Dominum in solio sedentem, quo 
viderat Israelem dispersum super montes ; sed Israelem 
non viderat ita dispersum, visione oculari. Ergo. 

STATU SUPERNATURALI. Agnoscimus in futura vita 
corpora nostra fore multo perfectiora quam nunc sunt ; 
agnoscimus corpus quo resurgimus dici ab Apostolo 
corpus spirituale : dubitari igitur potest, utrum oculus 
humanus, non obstante naturali impotentia in hac vita, 
per potentiam obedientialem in illo supernaturali statu 
elevari possit ad videndum Deum, sicut est. Et de hac 
ipsa re, ex antiquis nonnulli dubitarunt ; et inter eos 
etiam S. Augustinus b . 

Certum tamen est, Deum esse invisibilem oculo 
corporeo, quovis modo c elevato, eo modo quo oculus 
corporeus, quantum experimur, objecta sua videt, i. e. 

b Vide ejus Epist. ad Paulinam. " plationis acumine aeterna Dei 

Epist. cxlvii. c. xiii. ad fin. S. " claritas videri, &c." Aliter 

Gregor. Magn. Moral, in Job. tamen statuisse videtur Augus- 

xviii. c. xxviii. " Sin vero a tinus, lib. iii. De Trin. c. xi. 21. 

" quibusdam potest in hac adhuc 22. et sqq. 

" corruptibili carne viventibus, c qu o~odo" Ita MS. Orig. pro 

" sed tamen insestimabili virtute quovis modo " S. 
" crescentibus, quodam contem- 

Deus invislbilis Oculo corporeo. 123 

visione illi simili, quam oculis corporeis videndo ex- 

Verisimilius est, non tamen adeo certum, non posse 
esse visionem spiritualem unitam oculo corporeo, quse 
non elicietur ab oculo, et tamen dicatur oculi visio. 
Verisimilius est itaque, Deum esse omnino invisi- 
bilem &c. 

Sed de hac re agendum latius erit, cum tractabimus 
de visione beatifica d . Interim, probatur ex S. Scrip- 
tura. 1. Quia Deum nobis spiritum reprsesentat. 2. 
Quia lucem inaccessibilem inhabitare docet. 3. Quia 
ideo nos visuros Deum, sicut est, tradit Apostolus, quia 
similes Ei erimus ; at similes Deo, oculo corporeo, etiam 
elevato, non erimus. Ergo. 

" Deus ipse Lux est, sed Lux mentium purgatarum, 
" non istorum corporis oculorum. Erit ergo tune mens 
" idonea, quae illam lucem videat, quod nunc nondum 
" est. Hoc autem oculus videre corporis neque nunc 
" potest, neque tune poterit." S. Augustinus, Epist. 
vi. [al. xcii. 2. 3.] Est argumentum S. Augustini, 
dum hunc locum discutit : ibidem. " In tantum ergo 
" videbimus, in quantum Ei similes erimus ; quia et 
" nunc in tantum non videmus, in quantum dissimiles 
" sumus. Inde igitur videbimus, unde similes erimus. 
" Quis autem dementi ssim us dixerit corpore nos vel 
" esse, vel futures esse similes Deo ?" 

Probatur 2. ratione. 1. Si potentia visiva oculi 

d Ista desiderantur : quam vel- fnti8av TO 0eod8es TOVTO *a Gfiov, 

lem, superessent ! Pearsono con- Xt-yw Se rbv ^/ie'repoi/ vovv re eu 

sentire videtur S. Greg. Nazian- \6yov, TW olKf'up vpofffu^g, *al 17 

zen. Orat. xxxiv. eov, o TI TTOT' iK<av dvf\6y irpbs TO dpxfTvnov TO 

e'ori TTJV (pvcrtv Kal TTJV oixriav, ovTf 8e vvv dvai ftpa\!d TIS anopporj iruv 

TIS evpev dv6po>ira>v iroTf, OVTC p.f)i> TO fls fipds (pddvov, KOL olov p.(yd\ov 

8e, ws e/iios \6yos, (pvTos p-nepov dnavya(Tp.u. 

Deus invisibilis Oculo Mentis naturali. LECT. xn. 

corporei non possit supernaturaliter videre Deum, turn 
Deus est invisibilis oculo corporali in statu super- 
naturali : Sed potentia visiva oculi corporei non potest 
supernaturaliter videre Deum : Ergo. 

Minor probatur : Aut non potest supernaturaliter 
videre Deum, aut potest supernaturaliter percipere 
objectum quod est extra latitudinem objecti connatu- 
ralis. Nulla potentia potest supernaturaliter percipere 
objectum, quod est extra latitudinem objecti connatu- 
ralis e . Ergo. 

2. Actus vitalis, sua natura intellectuals, non 
competit oculo corporeo in statu supernaturali. Visio 
Dei, sicut est, est actus vitalis, suapte natura intel- 
lectualis f . Ergo. 

Atque ita diximus de potentia visiva corporali, 
sub utroque statu. Restat autem alia visio, et alius 
oculus est, scil. intellectualis. Ut a philosopho, vov? 
o/oa, Kcii vovs aKovei. 


e Eusebius, (sive Pamphilus 
ille sit, sive, ut Caveo placet, 
Emisenus,) De Deo Incorporali, 
lib. iv. " Visibile ad invisibile 
" contraria est natura." Et rur- 
sus, " Noli connumerare quse 
non connumerantur. Invisibilis 
et visibilis quomodo connume 
rantur ? Qui in loco, et qui 
sine loco, quam habent com- 
munionem naturae ?" S. Au- 
gustin. Civ. Dei, lib. xxii. c. 29. 
3. "Si tantum poterunt in 
' corpore spiritali eo modo 
' utique etiam ipsi oculi spirita- 
4 les, quantum possunt isti 
' quales nunc habemus ; procul 
' dubio per eos Deus videri non 
1 poterit. Longe itaque alterius 
' erunt potentiae, si per eos vide- 

" bitur incorporea ilia Natura, 
" quse non continetur loco, sed 
" ubique tota est." 

f Respexit fortasse Scriptorem 
Veterem, quern citat in lect. xiv. ; 
cujus locus de hac re, stylo valde 
obscuro scriptus, ut de auctore 
queritur Hieronymus, possit a 
Pearsono aliquid lucis haurire. 
" Actus est vivere, et in actu 
" momentis omnibus cursus, et 
" ideo dictum, Deum nemo vidit 
" unqiiam. Quis enim videat 
" vivere, quod Deus est, sine 
'* vita quse lineamentis agendis 
" in quadam specie coit et exis- 
" tit, ut sit forma viventis ?" 
Marius Victorinus adv. Arium,. 
lib. iv. c. 8. 

Negatur intuitiva Cognitio Dei. 125 

IN STATU NATURALI. Ubi observandum, duplicem esse 
cognitionem intellect! vam ; abstractivam, et intuitivam. 
Abstractivam cognitionem appello, quae vel prsescindit 
ab existentia rei ; ut cum cogitet quis de ente pos- 
sibili ; vel non tendit in existentiam immediate, sed 
per medium aliquid. Ut ab effectu colligitur causa, 
ut a testimonio creditur actio, aut existentia s personse. 
Intuitivam cognitionem voco earn, quae est cognitio 
rei existentis, ut existentis, quasi per modum visionis ; 
ut, quemadmodum objectum visus apparet oculo, ita 
objectum intellectus, certam sui scientiam, sine alio 
medio aut motive, immediate gignat in cognoscente. 

Jam vero in confesso est, Deum esse intellectui 
creato, in statu naturali, cognoscibilem per abstractivam 
cognitionem : sed quaestio est de intuitiva cognitione, 
an Deus in natura sua, intellectui creato per claram 
visionem cognoscibilis. 

Probatur assertio quarta primo ex S. Scriptura : 1. 
extendendo visionem ad intellectum, non tan turn ad 
oculum, ut cum dicitur Joann. i. 18. Deum nemo vidit 
unquam ; Filius, qui est in sinu Patris, ille enarravit. 
Ilia autem enarratio, non ad visionem sed ad cogni 
tionem facit. 

2, Ex iis locis S. Scripturse, quse ostendunt beati- 
tudinem creaturae intellectualis esse donum gratuitum, 
et supernaturale ; ut, Donum Dei vita tzterna : nam 
iisdem significatur, per vires naturae, earn obtineri non 

3. Ex illis quae ostendunt Fidem, Spem et Chari- 
tatem, quae sunt media necessaria ad vitarn seternam, 
esse dona supernaturalia. 

g existentiae. S. 

126 Dei Essentia invisibilis. LECT. xn. 

Probatur 2. ratione. Quod est supernaturale, non 
competit intellectui, in statu natural!. Sed visio Dei 
clara est actus supernaturalis. Ergo. Major evidens 
est, ex ipsa distinctione entis naturalis, et superna 
turalis. Minor certa est, ex natura visionis Dei, et 
beatitudinis humanae ; de qua alias est agendum. 



NATURALI. Licet enim Deus videri se non posse ssepe 
pronuntiet, idem tamen videndum se ssepius promittit. 
Ut, Matt. v. 8. Beati mundi corde, quoniam ipsi Deum 
videbunt. Et in eandem sententiam, licet negative 
dictum, Heb. xii. 14. Pacem sequimini cum omnibus 
et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum. Licet 
igitur verum sit, quod nemo Deum vidit, verum tamen 
etiam est, quod aliqui Deum videbunt : et si cut 
respectu prioris, verum est Deum esse invisibilem, ita 
respectu posterioris verum etiam est Deum esse visi- 
bilem. Unde S. Augustinus, Ep. cxii. ad Paulinam. 
" Si quseris utrum Deus possit videri ; respondeo, 
" Potest. Si quaeris, unde sciam ; respondeo, Quod in 
" veracissima Scriptura legitur, Beati mundi corde, 
" quoniam ipsi Deum videbunt." 

Hoc autem erit adhuc evidentius, si consideremus 
quomodo Deus se videndum promittit. Modus autem 
illedupliciter exprimitur. l.Phrasi ex Interprete Vetere 
nota: Videmus nunc per speculum in cenigmate ; tune 
autem facie ad faciem. 2. Adhuc expressius 1 Joann. 
iii. 2. Charissimi, nunc filii Dei sumus ; et nondum 
apparuit quid erimus. Scimus, cum apparuerit, similes 
Ei erimus, quoniam videbimus Eum, sicuti est. " Si 
" mentibus piorum esset invisibilis, non diceretur, 

Dei Visio in Statu supernatural . 127 

" videbimus Eum sicuti est." S. Augustinus, Ep. vi. 
[xcii. 3.] h 

h Liceat coronidis loco appo- 
nere huic lectioni aurese ex 
Epistola ilia aurea ssepius citata 
sententiam : " Te ipsum intrin- 
" secus prsepara, incorporalem 
" locum mansionis Ejus, ad au- 
" diendura silentium narrationis 
" ejus, et videndam invisibilem 
" formam Ejus. Beati enim 
" mundo corde ; quoniam ipsi 

" Deum videbunt. Non cum eis, 
" sicut corpus, ex aliquo loci 
" intervallo apparuerit ; sed cum 
" venerit ad eos, et mansionem 
" fecerit apud eos ; quoniam sic 
" implebuntur in omnem pleni- 
" tudinem Dei, non cum fuerint 
" et ipsi plenus Deus, sed cum 
" fuerint perfecte pleni Deo." 
Epist. cxlvii. c. xxiii. 53. 



DIXIMUS de invisibilitate Dei, quam sub alio 
nomine tractat Thomas, qusestione duodecima : 
dicendum de nominibus Dei, quse tractat qusestione 
tredecima ; vel potius, quod eodem pertinet, sed magis 
cohseret cum attributis divinis, de incomprehensibilitate, 
et ineffabilitate Dei. 

Hoc autem verum esse patet ex Symbolo Atlianasiano. 
" Pater est incomprehensibilis, Filius incomprehen- 
" sibilis." 

Ut autem veritas hujus assertionis intelligatur, qu8e-> 
rendum 1. in quo vera ratio incomprehensibilitatis 
proprie consistat. Hoc autem 1. quseremus in origine 
vocabuli, quam nemo melius tradere quam Cicero 
potest. Ille autem Academ, Qusest. 1. i. c. 11. " Visis 
" non omnibus adjungebat (Zeno scil.) fidem, sed iis 
" solum, quse propriam quandam haberent declarationem 
" earum rerum quse viderentur. Id autem visum, cum 
** ipsum per se cerneretur, comprehensibile. Feretis 
" hsec ? Nos vero, iuquam ; quonam enim modo, Kara- 
" \rj7TTov diceres? Sed cum acceptum jam et approbatum 
" esset, comprehensionem appellabat, similem iis rebus 

Quid sit Comprehensio. 129 

" quse maim prenderentur." Idem, Academ. Qusest. 1. iv. 
c. 6. " Nee definiri aiebant necesse esse, quid esset 
" cognitio aut perceptio, aut si verbum e verbo volumus, 
" comprehensio, quam KaraX^iv illi vocant." Et paulo 
post : " Cum enim ita negaret quicquam esse quod com- 
" prehendi posset, id enim volumus esse KaraXtjTrrov a <" 
Et rursus, c. 10 : " Ad rerum igitur scientiam vitseque 
" constantiam, aptissima cum sit mens hominis, amplec- 
" titur maxime cognitionem, et istam KardX^tv, quam,ut 
" dixi, verbum e verbo exprimentes, comprehensionem 
" dicemus." Ex quibus locis apparet, Ciceronem, qui 
philosophiam Grsecam in Latinum sermonem transtulit, 
comprehensibile comprehensionemque hoc sensu pri- 
mum usurpasse, iisque vocabulis Stoicorum, KardX^iv 
et *aTaX>/7rTOf b , reddidisse. Est itaque secundum Cice 
ronem KaToXafjiftdvw, comprehendo, KardXtj^i?, compre 
hensio, KdTaXtjTTTov, comprehensibile. 

Observandum 2. hanc ipsam KaraXq^ew vocem in 
hoc sensu primo a Zenone Stoico fuisse usurpatum, 
idque ob illam rationem quam nos Cicero docet : " At 
" scire negatis quenquam rem ullam nisi sapientem. Et 
" hoc quidem Zeno gestu conficiebat : nam cum extensis 
" digitis adversam manum ostenderat ; visum, inquiebat, 
" hujusmodi est; Grsece ^avraa-ia. Deinde cum paullum 
" digitos constrinxerat ; assensus hujusmodi, Grsece 
' trvYKardOea-i?. Turn, cum plane compresserat, pug- 
" numque fecerat ; comprehensionem illam esse dicebat, 
" qua ex similitudine, etiam nomen ei rei, quod ante 
" non fuerat, KardXtj^iv imposuit." Acad. Quaest. iv. 47. 

Observandum 3. quid Zeno Stoicique per icard- 
Xtj^fiv proprie intellexerunt, cum jam earn vocem ad 
suam philosophiam applicuissent. Hoc enim in hac re 
necessario statuendum est, ad intelligendum SS. Patrum 

a a/caTaAijTTTOi/. S. ^ aKard\r]TTTOV. S. 


130 SS. Patrum Sententia>. LECT. xiil. 

sententiam de incomprehensibilitate Dei. Non autem, 
ut D. Petavius autumat, quod SS. Patres locuti sint ad 
modum Stoicorum, sed ut ostendamus potius aliquid 
omnino aliud in theologia significare comprehensionem, 
quam in Stoica philosophia significabat. Sententia 
autem Stoicorum in hunc modum traditur a Sexto 
Empirico. Tpla yap eival (fracriv exeivoi TO, o-vfyyovvra 
aXXi/Xotp, 7T terry fjuiv, KOI S6av, KOI Tyv ev neQopiu* TOVTCOV 
Terayfievtjv KaTaXtj^iv. <av Tri<TTt}iu.r]v fAe 
KOI (3e{3aiav, KOI afterdOerov VTTO \6yov 
$e Trjv acr&evtj KOI "^sevSij a-vyKaTaOeartv' Ka.TaXri'ynv oe Tt]V 
TOVTWV, ^rt? earl /caraX^TrTtK^S (pavrao-tas 

Docuerunt itaque tres quodammodo cognitionis 
species, scientiam, comprehensionem, et opinionem ; 
perfectissimam scientiam, imperfectissimam opinionem ; 
comprehensionem imperfectiorem scientia, opinione 

At vero comprehensiva cognitio, apud theologos* non 
est opinioni proxima, non est scientia inferior debiliorve ; 
licet igitur antiqui Patres /caraXiyv^ti/ a corporea appre- 
hensione ad intellectualem, cum Stoicis, transtulerint, 
non tamen in Stoica vocabuli acceptione acquieverunt. 

Primum enim, clarissimam, firmissimam, evidentis- 
simamque scientiam ad comprehensionem retulerunt, 
visionem scil. seu intuitivam ; et prseter illam claritatem, 
firmitudinem, evidentiamque aliquid amplius require- 
bant. S. Augustinus, Epist. cxii. (cxlvii.) c. 9. "Aliud est 
" videre, aliud totum videndo comprehendere. Quando- 
" quidem id videtur, quod praesens utcunque sentitur ; 
" totum autem comprehenditur videndo, quod ita 
" videtur, ut nihil ejus lateat videntem aut cujus fines 
" circumspici possunt." Et Lib. xii. de Civ. Dei, c. 18. 
" Illud scientia comprehenditur, quod scientis cognitione 

Quid sit theologica Comprehensio. '131 

" finitur." S, Ambrosius, Tract, in Symbolum c : " In- 
" comprehensibilia sunt judicia Dei ; quia quamvis 
" proficiat quis in scientia, et sapientise arcana rimetur J 
" tamen creata natura increati substantial^ ut talis est, 
" nunquam potest ad plenum comprehendere." 

Requiritur itaque perfecta et totalis penetratio objecti 
ad actum comprehensivum intellectus, adeo ut nihil sit 
in objecto, quod ullo mo do lateat intelligentem, et ipsa 
cognitio sit adaequate commensurata cognoscibili. 

Ut autem haec rectius intelligantur, paucis rem totam 

Ut cognitio sit proprie comprehensiva, iiecesse est ; 
1. Ut sit evidens et distincta, nee abstractiva tantum, 
sed intuitiva, ex parte actus : 

2. Ex parte objecti, ut quicquid formaliter con- 
tinetur in re comprehensa cognoscatur a comprehen- 
dente : 

3. Ut objectum cognoscatur, non tantum secundum 
ea quae illi formaliter conveniunt, sed etiam secundum 
ea omnia, quae illi eminenter, vel virtualiter competunt : 

4. Ad proprie dictam comprehensionem non sufficit 
quod objectum intelligatur in tota sua latitudine, 
secundum omnia quae illi formaliter et eminenter com 
petunt, sed necesse etiam est,ut conlprehendens intelligat 
haec omnia actu perfectissimo, et cognoscibilitati totius 
objecti commensurato. Cognoscibilitas enim rei sequitur 
perfectionem ejus, ita ut quantum res aliqua perfectiorie 
pollet, tantundem habeat cognoscibilitatis, sitque fun- 
damentum cognitionis illustrioris semper et illustrioris, 
quousque cognoscibilitas ejus adaequatur. Atque ita 
requiritur adaequatio duplex extensiva, ut totum forma 
liter et distincte attingatur percipiaturque, quod in 

c In Append. Opp. torn. viii. p. 16. ed. Venet. 
K 2 

132 S. ScripturcB Loca. IECT. xni. 

objecto latet; scil. quando non tantum totuffi hoc 
attingitursed cumomni perfectione quam cognoscibilitas 
objecti exigit. 

Assertio nostra, in hunc modum explicata atque 


Probatur 1. ex S. Scriptura. Job. xi. 7- Forsitan 
vestigia Dei comprehendes, et usque ad perfectum Omni- 
potentem reperies. rVTOr)""^ DN ^^P^ L"^ ^JP.DL* 
N!Spft ^"Tti? Literalis expositio, " Num investiga- 
" tione Deum invenies ? num usque ad perfectionem 
*' Saddai invenies ? Altis coelorum quid operabis ? pro- 
" fundum prge inferno quid cognosces ? Longa prae 
" terra mensura ejus, et latitude prae mari." Quibus 
omnibus sine dubio indicatur, Deum propter essential 
infinitatem comprehendi non posse. 

Unde ad hunc locum S. Gregorius : " In retributionis 
" culmine reperiri Omnipotens per contemplatioiiis 
" speciem potest, sed tamen ad perfectum non pot-est ; 
" quia si hunc in claritate sua quandoque conspicimus, 
" non tamen ejus essentiam plene contuemur." 

2. Rom. xi. 33. 'Q<s ave^epevvrjTa TO, KpifMrra avrov KOI 
avej-i-xyiatrroi at 6ol avrov. Quam incomprehensibilia 
sunt judicia ejus, et investigabiles vice ejus. Incompre-' 
hensibilia vertit vetus interpres dv^epe^ra, quod maju 
et augustius aliquid esse [vidit] S. Chrysostomns: OVK 
LTfv a/caraX^TTTa, aXX' ave^epewijra' el e epewtjOijvai 
aovvarov, TroXXw yuaXXoi/ KaTa\t](pOt]vai avva.TU>Tepov. 
Deinde persequitur ai o^ol avrov aye^ryptcurroi, KCU avrog 
KaTaXtjTTTos, eiTre fioi ; Sic igitur, praeeunte S. Chrysos- 
tomo, argumentor : Si judicia incomprehensibilia, et 
visa Dei investigabiles, turn Deus ipse est incompre- 
hensibilis ; Sed judicia &c. Ergo. 

Veterum Testimonia. 133 

3. Quern nemo novit nisi Films, et Spiritus Sanctus, 
ille est incomprehensibilis intellectui create. Sed 
Deum (Patrem v. g.) nemo novit nisi Filius et Spiritus 
Sanctus. Ergo. Major clara est. Minor probatur per 

1. Matt. xi. 27. Nemo novit Filium nisi Pater, 
neque Patrem quis novit nisi Filius. 

2. 1 Cor. ii. 11. Qua Dei sunt nemo cognovit, nisi 
Spiritus Dei. 

Probatur, 2. auctoritate. S. Irenseus, lib. iv. c. 36. 
" Secundum magnitudinem non est cognoscere Deum : 
" impossibile enim est mensurari Patrem." 

S. Cyprian, de Idolorum Vanitate. " Ideo sic Deum 
" digne sestimamus, dum inaestimabilem dicimus :" et 
rursus : " Deus nee videri potest nee comprehendi." 

S. CyriL Hierosol. Catech. vi. Qebv ov 
TrunroTe. TI ovv, epet T*9, ou yeypaTTTai, OTI 01 ayyeXoi 
ovpavwv /3\7rov(riv Sta TTCLVTOS TO Trpoarunrov TOV lilarpos 
TOV ev ovpavots '> a\\a {3\eTrov<riv ol ayyeXoi, ov KaOuts etrriv 
o Geoy, a\\a KaOoirov KOI avrol -^(apovcriv. avros yap <TTIV 
*Irj(rov$ 6 \ey<av t ov% on TOV Harepa ewpaKe r/f, el /ty 6 wv 
K TOV 0eou, OUTO9 u>paKe TOV lilaTepa. ($\irov(Tiv ovv 01 
ayyeXot Kaff o %(t)pov<rt, KOI ap-^ayye\oi Ka9* o SvvaTat' 
Opovot oe KOI KvpiOTtjTe?, fj-eityvd)? fj.ev Trapa royy 
eXctTTOv e Ttjs a^tay' fj.6vov e (3\Tretv SWCLTCU, CDS 
Ttp Y/w TO TIveu/j.a TO ayiov. p. 48. 

S. Augustinus, Serm. xxxviii. De Verbis Domini, 
c. 3. d " De Deo loquimur ; quid mirum si non com- 
" prehendis ? Si enim comprehendis, non est Deus." 
Et paulo post : " Attingere aliquantum mente Deum, 
" magna beatitudo est ; comprehendere autem omnino 
" impossibile." 

d Serm. cxvii. 5. ed. Bened. 

134 Dei Infantas non comprehensibills. LECT. xm. 

Clarissima ilia sententia S. Chrysostomi Horn, iii, 

roivvv avrov TOV aveK(f)pa(rrov, TOV 
-TTTOI/, TOV cnrepivoijTOV 0eov, TOV doparov, TOV ai 
TOV viKtavTO, yAcoTTJ;? av6p<a7rivt]$ o"vva/u.iv 9 TOV inreppaivovTci 
Stavotas OvtjTqs KaTaXtj^iv, TOV ave^i-^viao-TOV ay-yeXot?, TOV 
ave^epevvrjTOV ap^ayyeXois, TOV dOeaTOV TO?? crepcKpi/u., TOV 
aKaTav6r}TOv TOi9 )(epovj3}fji. f TOV dopaTOv ajO^a??, KOI ej~ov- 
criais, KOI Svvd/u.ecrt, ical aTrAco? Trcpo-^ rrj /cTtVet, VTTO e Y/ou 
KOI tlvev/uaTOS ayiov /movov yvwpi^o/JLevov. 

Probatur, 3. ratione. Cognoscibilitas infinita non est 
comprehensibilis creaturae, 

Visio creata omnium quae sunt in Deo est impos- 

sibilis: Comprehensio creaturae est visio creata: [Ergo.] 

Visio creata omnium possibilium, est impossibilis : 

Visio creata omnium quse sunt in Deo, est visio creata: 


Si ulla creatura comprehenderet Deum, turn videret 
Deum, sicut Deus videt seipsum : Sed milla creatura 
&c. Ergo. 

S. Augustin. lib. iv. de Genesi ad Literam, c. vi. 13. 
tf Si sanctis angelis jam essemus aequales, non utique 
" nobis ita esset nota divina substantia sicut ipsa sibi/' 
" Non tamen ita videbimus, sicut videt Ipse seipsum : 
* longe enim dispari liter videt Creator se, quam crea- 
" tura videt Creatorem. Nam quantum ad immensi- 
" tatem Dei, quidam nobis modus figitur contempla- 
" tionis, quia eo ipso pondere circumscribimur, quo 
w creaturse sumus t " S. Gregorius, Mor. lib. xviii. 
c, 28. 

Haec enim ipsa fuit haeresis Anomoeorum, uti refert 
Theodoretus, Haeret. Fabul. lib. iv. 3. de Eunomio, 
'EToA/u;<re yap CITTCIV wy ovSev TWV Oeicov yyvoqcrev, 

Dei Ineffdbilitas. 185 

KOI avrt]v aKptfiu)$ eTnVraTat TOU 0eou r^v overlay, KOLI Ttjv 
avrrfv e^ Trep} TOV Geoy yvuxriv, %v aurop eyei Trep\ eavrov 
6 0eoy. Ita de Eunomio; de sequacibus similia: etV 
Tavrtjv VTT* avrov rrjv pavlav K^aK-^evdevre^ t 01 rrjs eiceivov 
Xto^p ^erecr^/coTep To\ju.axriv avTiicpvs \eyeiv, ourwy e:^e- 
i/a: TOV 0eov, co? aurop eavrov. 

II. Diximus de incompreh6nsibilitate Dei; dicendum 
de ineffabilitate. Ostendimus tantam esse perfecti- 
onem divinse naturae, et cognoscibilitatis ejus, ut non 
possit conceptu finite adequate reprsesentari ; ideoque 
est incomprehensibilis intellectui create. Ostenden- 
dum quod propter eandem perfectionem, non possit 
signo aliquo adaequate repraesentari, ideoque est in- 
effabilis. Ut recte Novatianus, lib. de Trinit. c. 4. 
" Nomen Dei edici non potest, quoniam non potest nee 
" concipi. Id enim nomine continetur, quicquid etiara 
" ex naturae suse condition e comprehenditur e ." 

Dico igitur 2. DEUS EST INEFFABILIS. Ineffabilem 
autem cum Deum dico, non ita intelligendum est, ac 
si Deum nominare, aut non liceret, aut non esset 
possibile. Ut enim Deus, ob negatam nobis cognitionem 
sui claram, dicitur invisibilis, et ob negatam cogni 
tionem adsequatam dicitur incomprehensibilis ; sic, non 
ob nullam, sed ob imperfectam elocutionem dicitur 
ineffabilis. Cum enim voces immediate significent 
rerum conceptus, necesse est ut eos in significando 
sequantur. Bectissime enim Aristoteles de Interp. 

C. 1. e<TTl fJLV OVV TO. V Ttj 

e Justinus Martyr. Cohort, ad TO>V, iro\\>v ical 8ia<p6pu>v 

Graec. C. 2o. Ov8ev yap ovofia 0e<5 Se ovre 6 Tidds OVOJJM irpovirrjp- 

tnl Qfov Kvpio\oyd<r6ai bvvarov' TO. \tv, ovre avrot tavrov ovopA^fiv 

yap ovopara fls 8)j\<acrii/ Kal biayvm- w/;^r; 8(1v, tls Kal ftavos vrrapxav. de 

aiv T>V v7TOK(i(Mfva>v Kflrai irpayfui- loco S. Scripturse, Exod. iii. 14. 

136 Dei Nomina. LECT. XTII. 

SIGNIFICANT, Patet ; quia ilia nomina exprimunt eos 
conceptus, quos ipsi de Deo habemus : aliqualem autem 
notitiam certe habemus, licet non perfectam; ilia 
igitur nomina quibus notitia nostra exprimitur, aliquo 
modo, licet non perfecte, Deum reprsesentant. 

DICUNTUR. Patet. Ilia enim Deo proprie competunt, 
quae aliquo modo eum exprimunt, et illi soli competunt. 
At aliqua nomina ita Deum exprimunt, ut illi soli 
competant. Qualia sunt omnia attributa negativa, 
quae abstrahunt ab omnibus imperfectionibus creaturae, 

sunt conceptuum. Non autem dantur in hoc statu 
conceptus quidditativi de Deo. 


hoc statu imposita, obscuros conceptus, ita in meliori 
statu imposita nomina possunt clariores conceptus re- 
praesentare ; ubi igitur notitia clara in conceptu, ibi in 
signo|erifc1clara repraesentatio. 



quia in nullo statu potest creatura formare conceptum 
[Dei] comprehensivum. At repraesentatio noimnis se- 
quitur naturam conceptus, 



DIXIMUS de incomprehensibilitate et ineffabilitate 
Dei, quas sub alio nomine tractat Thomas, quae- 
stione decima tertia a ; dicendum de vita Dei quam 
tractat Thomas, quaestione decima octava. 

Hie enim methodi luculentioris gratia, ordinem 
paulo immutandum censuimus, tractatumque de vita, 
iis quae ad vitam pertinent, ejusque quasi partes sunt, 
prgemittendum merito duximus. Hactenus enim de 
generalissimis Dei quasi proprietatibus diximus, quae 
ratione entis in Eo consequuntur, et ad communes Ejus 
affectiones pertinent : at quse sequuntur, de intellectu, 
voluntate, et potentia Dei, competunt Ei, non simpliciter, 
sub ratione entis, sed sub ratione viventis, cui propria 
sunt. Nam, ut observat Proclus, Institut. Theolog. 

v i m *** >~v~o\y< \ -, 

cap. 101. TO iJ.ev ov Trpo TJ;? &?9, Y\ de (^wr) irpo TOV vou 

. / \ 4( ? *S \ *? ** 

et rursus, Trpwria-Tov TO ov, eira ^w?, eira. vov$. 

Dico 1. DEUM ESSE VIVENTEM. Probatur 1. ex S. 
Scriptura, idque et diserte et copiose. Testimonia 
autem, cum varia sint, ad quinque potissimum capita 

1. Quia dicitur, seu appellatur, vivens. Deut. v. 26. 

a " tertia" S. 

138 Deus vivens. S. Scripturee Loca. LECT. xiv. 

Quid est omnis caro, ut audiat vocem Dei viventis f Heb. 
D^n DVl^N 2 Reg. xix. 4. de Rabsace, quern misit 
rex Assyriorum, dominus suus, ut eaprobraret Deum 
viventem. Heb. TT DTTTN Ps. xli. (xlii.) 2. Sitivit anima 
mea ad Deum fortem vivum. Heb. YT 7N7 Ixxxiv. 2. 

/ . 

Cor meum et caro mea exultaverunt in Deum, vivum. 
Jer. xxiii. 36. Et pervertistis verba Dei viventis. Hos. 
i. 10. Et erit in loco ubi dicetur eis, Filii Dei viventis. 
Heb. Yf *?M "Ol viol Oeou fSvroff. Rom. ix. 26. Matt. 

_ ^ 

xvi. 16. Tu es Christus, Filius Dei mm. 2 Cor. iii. 3. 
Scripta non atramento, sed Spiritu Dei mm. Heb. iii. 12. 
Videte fratres, ne forte sit in aliquo vestrum cor malum 
incredulitatis discedendi a Deo vivo. 2 Cor. vi. 16. Vos 
estis templumDei mm. 1 Tim. iii. 15. Ut scias quomodo 
oporteat in domo Dei conversari, qu& est ecclesia Dei 
mm. Heb. xii. 22. Accessistis ad Sion, montem et 
civitatem Dei viventis. Apocal. vii. 2. Et vidi alterum 
angelum ascendentem ab ortu solis, habentem signum Dei 

Saepissime igitur in S. Scriptura Deus vivens dicitur 
in Novo Testamento 9eo? wj/, in Vetere, 

2. Ut certiores reddamur Deum vivere, Ipse in Sac. 
pagina, per vitam suam aliquoties jurat. Deut. xxxii. 
40. Levabo ad ccelum manum meam, et dicam, Vivo in 
(sternum. QTly? T3DM ^H Isai. xlix. 18. Vivo Ego, 
dicit Dominus. ^N ^n Jer. xlvi. 18. Vivo Ego, inquit 
Rex, Dominus exercituum, nomen ejus. Ezek. saepe 
utitur; ter eodem capite xiv. 

3. Inspirat Deus ipse prophetis et fidelibus eandem 
formam jurandi per vitam Dei. Non enim de Joabo 
tantum legimus, 2 Sam.ii.27. Et ait Joab, Vivit Dominus, 

Deus vivens probatur Auctoritate. 189 

n>N TJ. Et Gedeon, Jud. viii. 19- Vimt Dominus, 
n si servassetis eos, non vos occiderem ; sed David 
etiam ita ssepius jurat, 2. Samuelis b . Et Elisseus etiam 
ssepius c . Imo Angelus juravit per viventem in (Bternum, 
Dan. xii. 7. tzSty TO 

4. Non tantum interne inspirat, sed etiam publice 

proponit earn ipsam formam populo suo. Jer. iv. 2. Et 

jurabis, Vimt Dominus, rtjrp ^n in veritate, et injudicio, 

et in justitia. Et xii. 16. Et erit, si eruditi didicerint 

vias populi, utjurent in nomine meo, Vimt Dominus. 

5. Deus in S. Literis dicitur vivens, ut ostendatur 
esse verus Deus, et a reliquis qui dicuntur, ea ipsa vita 
oppositus atque distinctus. Jer. x. 10. Opus artificum 
universa licec. Dominus autem Deus verus est, ipse Deus 
vivens, D^n DTi 7W et red? sempiternus. Act. xiv. 15. 
Annunciantes vobis ab his vanis converti ad Deum mvum. 
1 Thess. i. 9. Quomodo conversi estis ad Deum a simu- 
lacris, servire Deo vivo et vero. 

Probatur 2. auctoritate. Aristoteles, Metaph. xi. 7. 

(pa/Jiev <5e TOV Oeov eivai <5)ov a'i'Siov, apicrTOv' tocrre ^cor] KOI 
aiwv arvvexys KOI al$io$ i/Trdp^et ru> Qe<a' TOVTO yap 6 0eoy. 
Pro Academicis loquatur Cicero, in Somnio Scipionis. 
" Deum te igitur scito esse, siquidem Deus est qui 
" viget, qui sentit, qui meminit, qui providet, qui tarn 
" regit, et moderatur, et movet id corpus cui prsepositus 
" est, quam hunc mundum ille princeps Deus d ." 

b Cap. xii. 5- xiv. II. Km firfKtiva rovTciv TOV vovv dv- 

c 2 Reg. iii. 14. V. 1 6. v^axras, eWoijtroy T^V Bfiav <j)variv' 

^ Quoniam Pearsono mos est eT Harrip, ^ iravrw apx*l, ^ alria 

philosophos non sine Patribus TOV eivai TOIS oSo-iv, rj pia T&V 

fidejussoribus adducere, suspicor feoi/raw, odtv irporfkBfv f) n^yf/ TIJS 

hie Patrum testimonia qusedam fwi)r, f) troty'ia, fj Svca/ztv, f} (IKO>V ^ 

intercidisse. Nescio an quis dirapdXXaKTos TOV doparov Qtov. 

melius quam S. Basilius, Horn. Plura vero ad assertionem proxi- 

de Fide. ^ia8pafj,av TO o-vniravTa, mam videas. 

140 Deus vivens essentialiter. LECT. xiv. 

Probatur 3. ratione. 

1. Qui habet omnes perfectiones entis, est vivens. 
Deus habet omnes perfectiones entis, ut ostendimus. 
Ergo. Major probatur. Est enim vita, perfectio quaedam, 
ab omni imperfectione separabilis. 

2. Causa prima est necessario vivens. Deus est 
causa prima. Ergo. [Major probatur.] Causa omnis 
vitae est vivens. Causa prima est causa omnis vitse. 
Ergo : ut patet ; omnia enim viventia a Deo sunt. 
Major evidens est. Nihil enim potest esse in effectu, 
quod non fuit in causa. Cum igitur vita sit in causis 
secundis e , necesse est ut reperiatur in causa prima. Id 
autem necesse est ut sit, vel eminenter, vel formaliter. 
Non eminenter tantum, quia gradus viventis est per- 
fectior gradu non viventis ; quod autem est perfectius, 
non potest eminenter contineri in eo quod est imper- 
fectius. Deus igitur, secundum suam formalem et 
essentialem rationem, non potest contineri intra limites 
perfectionis substantiarum non viventium. Cum igitur 
gradum viventium non contineat eminenter tantum, 
continebit formaliter, atque ita Deum esse formaliter 
viventem ostenditur ratione. 

3. Posito Deum esse, necessario ponendum est Eum 
vivere ; incredibilius enim est aliquid inanime, tanquam 
lignum aut lapidem, esse Deum, quam nullum esse 


Ubi observandum 1. Vitam dupliciter sumi, vel in 
actu primo, vel in actu secundo, vel pro operatione 
elicita a principio intrinseco activo, vel pro principio 
intrinseco talis operationis : prior est vita actualis, 

e " duabus" S. Error ortus, ut Pearson! autographis ; quern ite- 
videtur, ex nota numeri Arabica in rum correxiraus in Lect. xxi. 

S. Patrum Testimonia. 141 

posterior substantialis. At in Deo utraque vita una 
est, et substantialis, et actualis; nee in eo reperitur 
actus primus et secundus, sed unus tantum, qui est 
actus purus. Vita igitur Dei non est actus aliquis 
essentiae superadditus ; nee effectus a spiritu aliquo 
essentiae conjunct resultans, ut vita hominis; non 
aliquid quod a causa priori efficient! dependet, qualis est 
vita angelorum : multo minus a causa materiali etiam, 
qualis est vita plantarum et animantium; sed eadem 
omnino cum essentia divina, adeo ut omnia quse essentiae 
diximus competere, vitae competant. 

Probatur 1. ex S. Scriptura. Quia Deus ipsa dicitur 
vita, et habere vitam in semetipso : ut Joan. v. 26. 
Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio 
habere vitam in semetipso. Atque ideo Apostolus, 
Rom. xiv. 11. Scriptum est enim, Vivo ego, dicit Domi- 
nus, quoniam mihi flectetur omne genu. Ubi autem illud 
scriptum est, nisi Is. xlv. 23. In memetipso juravi, quia 
mihi curvabitur omne genu. Heb. VlSOttJj) ^1 KUT 
epavTov o^vvca' " per seipsum," inquit Propheta ; " vivo 
" ego," inquit Apostolus, ipsa Prophetae verba repetens. 
Jurat itaque Deus per vitam suam, quando jurat per 
seipsum, quia ipse sibi sua vita est. 

Probatur 2. auctoritate. Pro ethnicis loquatur 
Aristoteles, Met. xi. 7. E* ovv ourwy eu l^et, ? 
Trore, 6 0eo? ael, Oav/uaarTOv' ei Se ^uaXXoi/, ert 
Tepov. ep^et ^e code. KOI t^corj Se ye inrap^ei' y yap vov evepyeia 
^co^, Keivos $e t] evepyeia' evepyeia Se r\ K.O.& avrr/v 
^ apicrrri, Kal afSios. Et de Coelo, 1. ii. C. 3. "E 

"PV 5\(V <* If j~\ r\ n\ 1 f 

ea-Tiv, (av epyov e&Tiv, eve/ca TOW epyov. Ueoi/ oe evepyeia, 

> /\ t " *> \ <S \ 1.fc 

auavacria. TOVTO oe COTTI (^cot) awios. 

SS. Patres. Marius Victorinus. Lib. iv. adv. Arium. 
" Deus, inquit, spiritus est, hoc est Dei, quod est esse ; 
" ergo substantia Dei spiritus est; eadem substantia 

142 Dei Vita in semetipso. LECT. xtv. 

" hoc est quod vivens : non ut aliud sit substantia, 
" aliud vivens, sed ipsum vivens ut sit ipsa substantia 6 ." 
S. Hilarius, Lib. viii. " Dehinc, dixerat, ut Patrem 
" vitam in se habere, ita Eum Filio vitam in se habendam 
" dedisse ; in quo significaverat naturae ejusdem, per 
" sacramentum f nativitatis, unitatem. Per id enim 
" quod habet Pater, ipsum illud significat habendo ; 
" quia non humano modo ex compositis Deus est, ut 
" in eo aliud sit quod ab eo habetur, et aliud sit ipse 
" qui habeat, sed totum quod est, vita est : natura scil. 
" perfecta, et absoluta, et infinita, et non ex disparibus 
*' constituta, sed vivens ipsa per totum." 

S. Augustinus, Tract, xix. 11. in Job. " Quid est, 
" Habet vitam Pater in semetipso f Non alibi habet 
" vitam, sed in semetipso : vivere quippe suum in illo 
" est, et non aliunde. Non alienum est ; non quasi 
" mutuatur vitam, nee quasi particeps fit ejus vitas, 
" quse non est quod ipse : sed habet vitam in semet- 
" ipso, ut ipsa vita sibi sit ipse." L. xi. de Civ. Dei, 
c. 10. " In quo ergo ad seipsum dicitur, non ad 
" alterum, hoc est quod habet : sicut ad seipsum dicitur 
" vivens, habendo trtique vitam, et eadem vita Ipse est." 
De Trin. 1. xv. c. 5. " Quae vita dicitur in Deo, ipsa 
" est essentia Ejus, atque natura. Non igitur Deus vivit 
" nisi vita quod Ipse sibi est.". . . . Confess. 1. i. c. 6. 
" Tu facis nos, Domine, cui esse, et vivere, non aliud, 
" atque aliud est ; quia summe esse, atque summe 
" vivere, id ipsum es." 

Haec Grsecis Patribus avrofyt], et ei/uTroo-raro? >7 
dicitur ; qui etiam Filium, seu Verbum, ai>ro^a)^/ 
esse volunt , ov ^a^y /*erou<r/ai/, ut loquitur Greg. 

e Lib. iv. c. 4. in Biblioth. S Auctor, quern Dionysium 

Gallandi, viii. p. 188. Areop. vocant, de Deo Patre. 

f Sacramentum, h. e. myste- De Filio, S. Basilius, in Ps. xlviii. 

rium. S. c. 4. Theodoret. Reprehens. 

Vita Dei perfectissima. 143 

Nyssenus h ; hsec et ov<ria>St]$ o>^ dicitur Plato- 

Probatur 3. ratione. 1. Quia uniuscuj usque vi- 
ventis vivere est esse, ut ipse Aristoteles de Anima, et 
Marius Victorinus l . Deus est vivens, ut probavimus ; 
Ergo, Ejus vivere est Ejus esse. 

Major vera est de viventibus corporeis, quia anima 
constant veluti propria forma, quse tribuit illis esse, et 
eo ipso tribuit vivere. Vivere enim non est aliud, 
quam esse tale, proveniens a tali forma. Atque ideo 
magis vera est de Deo, qui non per aliquam formam, 
sed per seipsum est, suum esse, ut ostendimus. 

2. Aut Deus est essentialiter vivens, et sua vita, aut 
vivit per participationem : [at] non vivit per partici- 
pationem ; ut patet : Ergo. 

3. Cum vita sit in Deo, si Deus non esset sua vita, 
turn aliquid esset in Deo, quod non est Deus. Sed 
quicquid est in Deo, Deus est, ut patet ex attribute 
simplicitatis. Ergo. 


Ubi observandum est 1. vitam Dei in S. Scriptura 
tripliciter sumi, 1. pro ea vitse seu vivendi ratione, 
quae a Deo praescribitur ; ut Eph. iv. 18. Alienati a 
vita Dei, rrj$ TOV 0eou ^w^9, o ecm, r79 Kara 0eo/. 

2. Pro vita spirituali, quam Deus in nobis operatur. 
Ut 2 Cor. iv. 10. Semper mortificationem Jesu in cor- 
pore nostro circumferentes, ut et vita Jesu manifestetur 
in corporibus nostris. Semper enim nos qui vivimus, in 

Cap. Cyrill. iv. De Spiritu c. 5. " Si participatione alterius 

Sancto Nazianzen. Orat. xxxvii. " sanctimonise sanctus est, con- 

(fxaria-TiKovj a>Tm6v p,a\\ov 8e au- " numeretur cseteris creaturis." 
ro(j)S>s KOI fcojj. Vid. Pearsoni Aristot. de Anima, ii. 4. TO 

not. in Expos. Symb. p. 39. {fry rols fwo-t TO elvai to-riv. Mar. 

h Contra Eunom. i. Ita Di- Victorinus adv. Arium, iv. c. 13. 

dymus Alex, de Spiritu Sanct. " Namque esse, vivere est." 

144 Vitce varii Gradus. LECT. xiv. 

mortem tradimur propter Jesum, ut et vita Jesu mani- 
festetur in came nostra mortali. 

3. Pro ea vita, quam Deus ipse vivit, et ratione 
cujus et Vivens et Vita dicitur. 

Vitam igitur Dei, hoc tertio modo sumptam, dicimus 
esse perfectissimam, idque dupliciter, secundum, 1. 
gradum, 2. statum. 

Observandum [enim] 2. varies esse vitae gradus, 
quorum alius alio est perfectior. Nam ut recte Ari- 
stoteles de Anima, lib. ii. c. 2. TrXeova^w? Se rov tyv 

\ / * ff t t r f y~ -\ i 

AeyofJievov, KO.V ev TI TOVTCOV vjrap-^ri /ULOVOV, tyv Aeyo/xei/ 
airro. o?oi/, vov<f, alcrOtja-is, Ktvtjcris, KOI crrcxcri? f] Kara. TOTTOV. 
Et hos quidem gradus determinari ait, OpeTrriKU), al- 

<rOt]TlKlp, 8iai>Ot]TlKU). 

Cum autem tres gradus sint viventium, constat 
gradum viventium quae sensu prsedita sunt, vegetativo 
esse perfectiorem, turn quod ilium in se continet, turn 
quod perfection modo insuper operatur. Constat rur- 
sum gradum viventium quae intelligentia praedita sunt, 
iis quae solo sensu pollent esse perfectiorem, propter 
eandem rationem. Cum igitur vitam Deo tribuimus, 
non earn intelligimus quse est communis plantis et 
animalibus, quaeque est imperfecta, sed earn quae est 
intellectualis, adeoque secundum gradum perfectissima. 
Vivens enim dividi potest in cognoscitivum et vege- 
tativum tantum, quod est maxime imperfectum. Nam, 
ut scite Dionysius, TO. (^vra /car' ecr^arov aTrjJ^/ia T^? 
a>y cloven TO ^v k . Unde negabant Stoici plantas 
omnino vivere, teste Clem. Alex. Strom, lib. viii. Kara 
oe rovy Srwi/cou? oi/re e/A^vyov OVTC K<pov <TTI TO 
(frvrov . 

Vivens cognoscitivum rursus dividitur in intellec- 
tuale, et sensitivum. Vivens intellect uale late sump- 
k De Div. Nora. c. vi. l C. iv. p. 920. 

Vita Dei perfectissima. 145 

turn, dividitur in rationale et intellectivum stricte 
sumptum, atque in hoc ultimo, et perfectissimo gradu 
constituitur Deus. Atque ita asserimus, vitam Dei 
secundum gradum esse perfectissimam. 

Neque secundum gradum tantum, sed et statum: 
scil. 1. Quod in vita divina sit summa repugnantia 
cum opposite vitae, scil. morte. Solus enim vivens est, 
qui immortalitatem habet. Nam, ut Marius Victori- 
nus \ " Quod a se spirat, a se vivit. Quod a se vivit, 
" ex seterno et in aeternum vivit. Nunquam enim se 
" deserit ; quod sibi causa est, ut hoc ipsum sit quod 
" existit." Quod a Cicerone sumpsisse videatur m , qui 
de Somnio Scipionis ita loquitur : " Solum igitur quod 
" sese movet, quia nunquam deseritur a se, nunquam 
'* ne moveri quidem desinit ; quinetiam caeteris quae 
" moventur, hie fons, hoc principium est movendi." 

2. Quia Dei vita est fons perennis, scatebra, et 
principium vitae. Nam Act. xvii. 25. Ipse dat omnibus 
vitam et inspirationem, et omnia : et v. 28. In Ipso enim 
vivimus et movemur et sumus. Dionysius de Div. 
Nominibus, c. vi. init. Nui/ <5e v/nvrjreov y/miv T*JV 
alwviov, ej* /? fj avToFfot], KOI Tracra ft>>7 Kal v(p' %$ els 
TO. OTTUHTOVV ^o)^9 /xcTe'^oi/ra TO Qjv otVe/o)? e/cacTTw Sia- 

a-Treipercu. Marius Victorinus lib. iv. adv. Arium, c. 3. 
" Illud primum ac principale, simul et vita, causa est 
" vitse, et fons et origo viventium." Et rursus, c. 6. 
" Deus igitur est vivere, quod summum, primum, 
" fontaneum, principaliter principale." 

3. Quia Deus est essentialiter vita, et purissimus 
vitae actus, qui simul est primus et ultimus actus. 

1 Lib. iv. adv. Arium, c. 6. " multa legerat et dijudicaverat." 

m Is enim " doctissimus se- Confess, lib. viii. c. ii. 3. Ubi 

" nex," ut de eo testatur S. plura habet de Victprini conver- 

Augustinus, " philosophorum sione ad Christum. 


146 Quid sit Perfectio Vitce Dei. LECT. xiv. 

Atque ita, ut in gradibus vitae superat omnem vitam 
quse sit in gradu inferior!, ita per hunc modum superat 
omnem vitam quse sit in eodem gradu. 

Asserimus itaque, vitam Dei, etiam secundum modum 
et statum, esse perfectissimam. 

VOLUNTATEM, ATQUE POTENTiAM ; adeo ut cum dicimus 
Deum vivere, simul dicamus Eum intelligere, velle, 
operari. Et quidem de scientia et voluntate Dei 
plerique consentiunt ; potentiam autem Dei a vita 
removent. Nos tamen vitam Dei ad ejus potentiam 
etiam extendendam esse omnino contendimus, idque ex 
S. Scriptura manifeste deducimus. Ita enim Josua 
loquitur iii. 10. In hoc scietis, quod Dominus Deus 
vivens in media vestri est, et disperdet in conspectu vestro 
Chananceum et Hethceum : experimentum habebitis 
vitae, cum exhibuerit tarn insigne specimen potentiae, 
Heb. x. 31. Horrendum est incidere in manus Dei 
viventis. 1 Sam. xvii. 26. Quis est iste PTiilistceus in- 
circumcisus, qui ausus est maledicere exercitui Dei 
viventis? Imo cum voluntas Dei pertineat ad vitam, 
necesse est etiam potentiam, qua operatur, ad eandem 
pertinere. Omnia enim quacunque voluit Dominus, 
fecit; ut Psalmista ait. Et Apocal. iv. 11. Tu creasti 
omnia, et propter voluntatem tuam erant, et creata sunt. 
Adeo ut potentia Dei, physice effectiva, nihil aliud sit 
quam efficax volitio. Cum autem efficax volitio aliquo 
modo distinguatur a simplici complacentia, et ratio 
voluntatis, qua voluntas est, in simplici complacentia 
satis conservetur, superaddere necesse est rationem 
potentiae, ut exprimamus totam rationem vitae. 

Vita igitur Dei non tantum scientia est, seu per- 
ceptio rerum, nee tantum complacentia in se, suique 
amor, sed etiam vigor quidam et efficacia interna, qua 

Vita Dei ad Cultumreferiur. 147 

essentia divina seipsam ad operandum extra se pro- 
movere apta est. " Inanimum est enim omne quod 
" pulsu agitatur externo ; quod autem est animal, id 
" motu cietur interfere et suo ; nam haec est propria 
" natura animi atque vis." Cic. Tusc. Qu. lib. i. 23. 
Eademque verba habentur in Somnio Scipionis. Et ut 
Marius Victorinus, lib. iv. adv. Arium, c. 2. " Namque 
" vitas esse suum est moveri, ipsum autem moveri, hoc 
" est vivere." IlcfXa/ /u.ev yap VTTO TOV TTXarcofo? airacra 
KLvrj(ri^ vTrap^ovtra SeSetKTai, KOI yap fj ^rv^ 
OTI auTo^iwo?" KOI 6 vov$ Sta TOVTO Kivetrai, SIOTI 
T*JV api(rrr}V ^tjv yap eiceiva (fra/uiev o<ra evSoOev a^)' eavrwv 
Kiveirai, inquit Simplicius, ex communi Platonicorum 
Peripateticorumque sententia, ad lib. viii. Phys. Vide 
Plat. x. Legum n . 

. Et haec quidem sunt tria positiva attributa, quae 
Deo tribuuntur, neque plura quam haec tria tribuere 
possumus in summo vitae intellectualis gradu con- 
stituto ; quia in naturali intellectual! creata , (per 
cujus analogiam res divinse explicantur, sublatis im- 
perfectionibus, et addita excellentia summa, et perfec- 
tione,) praeter has non invenitur aliqua alia facultas, 
quae in suo conceptu formali dicat perfectionem sine 

SUPPONITUR. Nam Deus omnino Deus non esset, si 
vita destitueretur, nee magis foret colendus qnam 
idola, atque simulacra. Vita igitur Deo tribuenda, 
ut essentia divina cultu digna credatur, et ne frustra 
coleretur. Vivo ego, dicit Deus, quia mihi curvabitur 

n A0. 'Apxfjv apa Kivrjtrfwv ira- t f)i> avro npofffpovfitv, orav avro 

crS>v, .... leal ev Kivovptvois ovcrav avro Kivfi AQ. Nat. KA. Zqv' irStt 

TTJV auTTjV Kivovtrav, <prjiroiMV dvay- yap ov ; 

flvai irpe&ftvTaTTjv Kal Kpari- scil. vita. S. 

KA. Moiv apa. /if epwTas, 

L 2 

148 Vita Dei ad Cultum refertur. LECT. xiv. 

omne genu. Ideo genu curvatur Deo, quia vivit. Sine 
spe religio nulla; at notante Apostolo, 1 Tim. iv. 10. 
Speramus in Deum vivum, qui est salvator omnium 
hominum. Et vi. 17. divitibus hujus seculi praecipit, 
non sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo. 
Nullus religionis usus, nisi ut emendetur conscientia: 
At sanguis Christi emendabit conscientiam nostrum ab 
operibus mortuis> ad serviendum Deo viventi. Heb. 
ix. 14. 

In hac Lectione asseritur et probatur : 

1. Deum esse viventem. 

2. Deum esse essentialiter viventem. 

3. Vitam Dei esse perfectissimam. 

4. Ad vitam Dei pertinere intellectum, volun- 

tatem, atque potentiam. 

5. Vitam divinam necessario cultui divino prae- 




DIXIMUS de vita Dei, quam tractat ^Thomas quae- 
stione xviii. Proximum est ut dicamus de illis 
proprietatibus, quae Deo convenire videntur, quatenus 
vivens est. Ostendimus autem eas esse prsecipue tres, 
intellectum, voluntatem, atque potentiam. 

Agendum est itaque imprsesentiarum de scientia 
Dei, quam tractat Thomas qusestione xiv. Non de 
passiva, qua Deus cognoscitur, quse est de Deo; sed 
de activa, qua Ipse res scibiles scire dicitur, et est in 

DEO CONVENIT. Probatur, turn ex ratione, turn ex fide. 
Primo, ex ratione. 

1. Omnis perfectio simpliciter simplex est Deo 
tribuenda. Intellectualis cognitio est perfectio sim 
pliciter simplex; imo perfectionum quas cognoscimus 
maxima : <We? yap eivai TWV fyaivoiJievwv Oeiorarov, inquit 
Aristot. Met. xi. c. 9. Scientia itaque est tribuenda 
Deo in perfectissimo entium gradu constitute. 

2. Qui causa est omnis intellectualis cognitionis, 

150 Dei Scientia ex S. Scripturis. LECT. xv. 

necessario intellectual! cognitione prseditus est. Qui 
plantavit aurem, non audietf qui finxit oculum non 
considerat? ut inquit Psalmista, Ps. xciv. 9- Num dicat 
opus factori suo, Non fecisti me, etfigmentum dicat fictori 
suo, Non intelligis f Is. xxix. 16. 

At Deus est Causa omnis intellectuals cognitionis. 
Ergo scientia tribuenda est Deo, tanquam primse rerum 
omnium Causae. 

Philosophi solo lumine naturae illustrati idem per- 
petuo docuere. 

2. Probatur ex fide. 

1. Generaliter ex natura fidei. Ipsum enim formale 
objectum fidei nititur auctoritate Dei revelantis. Auc- 
toritas autem revelationis nititur scientia testificantis, 
ut Joann. iii. 11. Quod scimus Zoguimur, et quod vidimus 
testamur. Scientia itaque Deo tribuenda, tanquam 
veritati primae et auctori fidei. 

2. Ex S. Scriptura tanquam regula fidei ; quae 
tradit, 1. Deum esse scientia praeditum. Ita 1 Sam. 
ii. 3. Anna loquitur, HIPP nlSTT 7N Deus scientiarum 
Dominus est. Ita Job. xii. 13. Apud Ipsum est sapientia 
etfortitudo; Ipse habet consilium et intelligentiam. 

2. Deo ipsi oculos tribuit, quibus intellectus per- 
spicaciam omnia penetrantem depingit. Prov. xv. 3. 
In omni loci oculi Domini contemplantur bonos et malos. 
Ubi recte Aben Ezra: ^tOrn 1^5tp DH W") intel 
lectus et sapientia. Ben Gersom, scientia et providentia 

inratprn iny-pp o^p-itt? nni-in-^ ^ accipiunt 


3. Deum scrutatorem cordis cogitationumque ag- 
noscit. Ut 1 Reg. viii. 39. Tu nosti solus cor omnium 
fliorum hominum. Prov. xxiv. 12. Qni inspector est 

Dei Scientia universalissima. 151 

cordis, Ipse intelligit; et servatorem animce tuce nihil 

4. Deum aliis intellectum largiri et sapientiam 
conferre docet. Ut Jobi xxxviii. 36. Quis posuit in 
visceribus Jiominum sapientiam f vel quis dedit gallo 
intettigentiam f Exod. xxxvi. 1. Fecit ergo Bezeleel et 
Ooliab, et omnis vir sapiens, quibus dedit Dominus 
sapientiam et intellectum. 

5. Redarguit impios tanquam blasphemes, qui 
scientiam Dei negant. Ut Psal. Ixxiii. 9. 11. de iis 
qui posuerunt in ccelos os suum, et dixerunt, Quomodo 
scit Dem, et si est scientia in excelso f et Ps. xciv. 7 
Et dixerunt, Non videbat Dominus, nee intelliget Dem 

Probatum est itaque, et ex ratione, et ex fide, scien 
tiam Deo esse tribuendam. 


1. Perfectissima est, quia eodem modo, quo cogno- 
scere Deum scimus, etiam perfectissimum Eum habere 
modum sciendi cognoscimus : v. gr. ideo tribuimus Deo 
scientiam, quia omnis perfectio illi tribuenda est : sed 
si ilia scientia, quam tribuimus, non esset perfectissima, 
cum aliqua perfectione, simul tribueretur aliqua im- 
perfectio. Ita cum Deo intellectum tribuimus, quoniam 
causa est omnis intellectualis cognitionis, pariter fate- 
mur Eum esse causam omnis perfectionis in intelli- 
gendo ; atque ideo in seipso habere omnem intellec- 
tualem perfectionem, idque formaliter. Scientia ergo 
Dei perfectissima. 

2. Universalissima est. Ejus enim amplitudinem 
abunde nobis expressere S. Literae; ut Ps. cxlvii. 5. 
Sapienti(B ejus non est numerus. Et Ps. cxxxix. 5. Tu 
cognovisti omnia, novissima et antiqua. Hinc exclamat 

152 Sciential Divines Perfectio. LECT. xv. 

Apostolus, Rom. xi. 33. *& {3d6os, altitudo dimtiarum 
sapientifB et scientice Dei ! 

Imo ipsa ratio hoc idem dictat, TO Travra CTT/- 
/uaXt<rra eyovTi TTJV icaOoXov 7riarTt]in.r)v avay- 

Aristot. Metaph. 1. i. c. 2. 
Et haec ipsa universalitas scientiae divinse, ex ipsius 
perfectione necessario sequitur. Si enim scientia, qua 
talis, est perfectio; Cui omnis perfectio tribuitur, Ei 
omnis scientia tribuenda est ; cui enim aliqua scientia 
deest, ei aliqua perfectio non deesse non potest. Est 
igitur scientia Dei ut perfectissima, ita et univer- 

Quae igitur de scientia Dei dicenda sunt, ad duo 
fere capita reducuntur: vel enim ipsam divinse scientiae 
naturam spectant, ac perfectionem ; vel ejusdem ob- 
jectum, atque latitudinem. 

Ad intelligendam divinae scientiaa naturam, obser- 
vandum, Ilia tantum nomina rerum creatarum Deo 
esse tribuenda, in quorum signification, exclusis 
omnibus imperfectionibus creaturae, post talem ex- 
clusionem, manet aliqua perfectio ei nomini propria. 
Quae quidem observatio in hac ipsa re imprimis est 
necessaria, praeeunte nobis S. Augustino : " Cum demp- 
" sero de humana scientia mutabilitatem, et transitus 
" quosdam a cogitatione in cogitationem ; ... cum 
" cuncta detraxero, et reliquero solam vivacitatem certa3 
" et inconcussse veritatis, una atque aeterna contempla- 
" tione cuncta collustrantis ; imo non reliquero, (non 
" enim habet hoc humana scientia,) sed pro viribus 
" cogitavero, insinuatur mihi utcunque scientia Dei : 
" quod tamen nomen, eo quod sciendo aliquid non 
" latet hominem, potuit esse rei utrique commune." 
Ita S. Augustinus, lib. ii. ad Simplicianum, c. 2. Sit 
igitur nobis hsec regula fixa, in distinguenda scientia 

In Deo Virtutes intellectuales. 1-53 

divina, ab intellectu quolibet create, ut, quicquid 
intellectui create assignatum aliquam in se imper- 
fectionem involvit, a divina scientia removeatur, utpote 
creatures, qua tali, competens, et Deo indignum : 
quicquid autem, remotis omnibus imperfectionibus, 
adhuc relinquitur, tanquam intellectui creato, non qua- 
tenus creatus et imperfectus, sed quatenus intellectus 
est, competens ; id omne Deo tribuatur, cui nihil 
perfectionis intellectualis deesse potest, aut negari 

Cum igitur ad intellectum humanum pertineant, 
opinio, fides, et scientia, 

DIVING TRIBUENDAM. Ratio est ; quia utraque imper- 
fectionem in sua natura continet, neque aliquam 
specialem perfectionem habet, quae non in scientia 
continetur. Opinio enim numero virtutum intellec- 
tualium eximitur inroXij^ei yap KOI Sofy evSe^erai ia- 
^evSea-Oat. Arist. Ethic, vi. 3. baud digne igitur divinae 
cognitioni tribuitur, quse humanae virtus putanda non 
est. Et quidem cum sit opinio ex conjectura nata, 
cum dubitatione formidineque conjuncta, et falsitati 
obnoxia, nullo modo est divinse certitudini tribuenda. 

Fides etiam, qua talis, est essentialiter obscura; 
repugnat autem perspicacitati divini intellectus ob- 
scuritas. Neque igitur fides, neque opinio Deo tribu 
enda est, sed sola scientia. 


Videmus certe Spiritum Sanctum cognitionem di- 
vinam variis nominibus indigitare; ut Jobixii. IS.Apud 
Ipsum est mpientia etfortitudo : Ipse habet consilium et 
intelligentiam. Quaerere itaque possumus, qusenam 
attributa intellectualia creato intellectual!, increato 

154 Dei Scientia. LECT. xv. 

etiam recte tribuantur. Quinque autem intellectuals 
virtutes cum Aristotele enumero; Eth. lib. vi. c. 3, 

v E<TTfc> (5e, ots aXyOevei fj ^v^y TW Kara(f)avai rj 
Trevre rov api6ju.6v' TOUTO. & (rri re^yrj, eTTiCTTjJ/uj? 
a-ofyia, vovs. Cum igitur in actibus uniuscujusque harum 
virtutum aliquid perfectionis coutineatur, quod sit ipsi 
proprium : seclusis omnibus imperfectionibus, necesse 
est ut actus tales Deo tribuantur. 

Ex his quinque, tres sunt speculative, duse practical. 
Speculative sunt vov$, a-otyia, eTrtcm//^, intellectus, sa- 
pientia, scientia. Et quidem de priori, quse vovs est, 
nemo dubitat, ab omnibus enim Deo attribuitur. 

Sapientia etiam, de qua philosophus Metaph. 1. i. 1. 

Trjv ovofJ.a^o/Ji.evt]i> (ro(f)iav, Trepl TO. irputTa avria KOI TO? 

apxas inro\a/ui(3dvov(ri Travreg, cum sit de primis rerum 
omnium causis atque seternis, propriissime conveniet 
primae omnium causae atque seternse. " Dicitur homo 
" sapiens," inquit S. Augustinus a , " non tamen sicut 
" Deus, de quo dictum est, soli sapienti Deo." scil. ad 
Rom. ult. Quod et ethnicis, naturali ratione cognitum 
est. Ita Socrates apud Platonem in Phaedro : TO /xei/ 
(ro(f)ov, ft> QaiSpe, icaXeiv eju-otye /ueya eii/at Soicei, KCU Oeo? 

Scientia etiam non improprie de Deo dicitur. Licet 
enim scientia liumana sit evidens, et certa cognitio 
coriclusionum de rebus inferioribus, per inferiores 
causas ; tamen sublata tali dependentia cognitionis con- 
clusionum ex causis, manet adhuc quasi scientiae 
propria, evidens, et certa cognitio, et causarum, et 

a Simile est, quod habet S. " secundum accidentem vel acce- 

Augustinus, Contr. Maximin. " dentem participationem sapi- 

Arian. II. xiii. 2. " Deus prop- " entise, sicut sapiens est rationalis 

" terea solus sapiens recte dicitur, " quaecunque creatura." Unde 

" quia solus secundum substan- vero locus in textu, mihi incom- 

" tiam suam sapiens est ; non pertum. 

Non datur in Deo Potentia physica. 155 

conclusionum, quae Deo tribuenda est, quamvis compa- 
ratione divinae scientise non sint conclusiones, quoniam 
Ipse non infert illas ex principiis. Tres itaque specu- 
lativae virtutes sunt Deo tribuendae. 

De practicis pariter sentiendum. Ars enim quae est 
recta ratio factibilium, imprimis Deo convenit, rerum 
omnium, summa cum ratione, Creatori. Ut S. Augustin. 
1. ii. de Civit. Dei, c. 21. " Nee auctor est excellentior 
" Deo, nee ars efficacior Dei verbo." 

Denique fypovrjcris, seu prudentia, quae est recta ratio 
agibilium. Prov. viii. 1. Nunquid non sapientia clamitat, 
et prudentia dat vocem suam f 

Ut autem sunt quinque virtutes intellectuales, ita 
quinque fere sunt quae vulgo requiruntur in hominibus 
ut intelligant ; scil. intelligendi potentia, species reprae- 
sentans objectum, habitus inclinans ad assensum, ipse 
actus intelligendi, et objectum intelligibile. De his 
omnibus recte quaeritur, utrum ad divinam scientiam 
requiraiitur, quemadmodum ad intelligentiam creaturae 
requiri creduntur ? Ac de potentia quidem observandum, 
earn dupliciter sumi posse, vel pro potentia physica, vel 
logica. Potentia physica dicit principium elicitivum 
vel receptivum alicujus actus : logica, nihil aliud nisi 
essendi possibilitatem. 



Probatur ; quia potentia talis, ex ratione propria, est 
causa efficiens, vel materialis, intellectionis. At intel- 
lectio divina non habet causam efficientem, vel mate- 
rialem ; est enim a se, sicut ipse Deus, cum quo est 
omnino idem. Ut S, Augustin. 1. xv. de Trin. c. 13. 
" In illius naturae simplicitate mirabili, non est aliud 
" sapere, quam esse; sed quod est sapere, hoc est et 
" osse." Et, ut idem, lib. vii. de Trin. c. 1. " Quod illi 

156 Datur in Deo Potentia logica. LECT. xv. 

" est causa ut sit, est etiam causa ut sapiens sit." Ut 
igitur nulla est causa in Deo existendi, ita neque intel- 
ligendi. Si enim aliqua facultas realiter produceret 
intellectionem divinam, esset ipsa intellectio realiter a 
facultate distincta, ac proinde Deus esset compositus ex 
actu et potentia; quod est contra simplicitatem et 
perfectionem divinam. Praeterea, in ipsa ratione po- 
tentise intellective physicae includitur, ut sit medium 
et instrumentum essentise ad habendam intellectionem : 
at tale instrumentum supponet imperfectionem essentiae 
quae immediate per seipsam intelligere nequeat. Non 
est imperfectio potentiae physicae intellectui divino 

POTENTIA LOGICA. Probatur ; quia talis potentia nihil 
aliucl est, nisi essendi possibilitas, neque ex se requirit 
privationem actus. At nulla est intellectio divina, quin 
sit possibilis : neque possumus asserere, Deum quicquam 
facere, quod non potest facere. Est ergo in Deo 
potentia logica, cujus ratione satis proprie dicitur Deum 
posse scire quod scit. 



quia species intelligibilis comparatur ad intellectum, 
sicut actus ad potentiam, et tanquam principium intel- 
lectionis, et semen objecti. Sed intellectus divinus non 
est potentia, ut ostendimus, neque indiget principio 
aliquo intellectiouis ab essentia distincto, neque indiget 
aliquo semine objecti vo, cum ipse seipso sit formaliter 
determinatus ad cognoscendum omne verum ; et quod- 
libet objectum in ordine ad eundem b , est satis com- 
pletum eo ipso quo verum. 

b scil. intellectum divinum. S. 

Non est in Deo proprie Memoria. 157 

Non est itaque species intelligibilis intellectui divino 



quia, vel habitus intellectuales in creatura non sunt 
speciebus intelligibilibus distincti, ut aliqui ex scholas- 
ticis opinantur ; et turn tales habitus non sunt in Deo, 
quia species intelligibiles in Eo non sunt, ut probavimus. 
Vel si habitus in intellectu creato a speciebus distin- 
guantur, non tamen Deo sunt tribuendi ; quia habitus 
est medium inter potentiam et actum, facilitans po- 
tentiam ad eliciendum actum ; at in Deo non est 
talis potentia quae facilitetur, neque actus ejus naturae 
est ut eliciatur. Est itaque divina scientia adeo 
actualis rei cognitio, ut nullus earn habitus in Deo 
praecedat aut sequatur. 



quia ipsa memoria nihil aliud est nisi reservatio speci- 
erum impressarum, ut Aristot. de Mem. c. i. At in 
Deo non sunt tales species, multo minus earum in aliud 
quasi tempus reservatio, ut ostendimus. Deinde, 
memoria, qua talis, non est praesentium sed praeteritorum, 
quatenus sunt praeterita, ut Cicero de Inventione, 1. ii. 
" Memoria est per quam animus repetit ilia quse 
" fuerunt." Et Aristoteles L. de Memoria, c. i. 'H <5e 

/ / *S< \ tt ' B\* 

fj.vr]imt] TOV yevofjievov TO oe Trapov ore irapeo-Tiv, ovdeis av 
(pair] /u.vt]/u.oveveiv. Et, T/i/o? /mev ovv TUIV T^? ^v^tjs ecrTiv tj 
fjLvyiuLt), <pavepov' OTI ovtrep KOI *i (pavTa<ria' KOI ecrn /ULvrj/J-o- 
vevra /ca0' aura /uei/ cov e(7T< (^avrcicr/a* KO.TO. arv/uiftefitiKos Se, 
ocra ft*] avev <pai>Tacria<;. Et C. ii. TO Se /nvrjimovevetv KCL& 
airro ov% VTrap^et Trp\v %povi(r6rji>ai' /JLvrj/movevei yap vvv b 
elfiev q eiraOe TrpOTepov, ov-% o vvv eirade vvv /j.vr]jut.ovevi. At 

Deo nihil est praeteritum, sed omnia divinae scientiae suut 

158 Reminiscentia Dei in S. Scripturis. LECT. xv. 

praesentia. Ut recte S. Gregorius, lib. xxxii. Moral, 
c. 6. " Quomodo Dens practeritorum reminiscitur, cum 
" ipsa quae in semetipsis praetereunt, Ejus nutui semper 
" praesentia assistunt ?" Porro, reminiscentia omnis est 
quaedam inquisitio, ratiocinatio, atque discursus. Ut 
Aristoteles, eodem capite, sect. 26. To avam/mv^a-Kea-Oai 

e&Tiv olov cnAAo'ytoyxo? Tt?' OTI yap irporepov doev rj 
iJKOvcrev, % TI TOIOVTOV eiraOe (rvXXoyi^erai 6 ava/utyui/j/ovco- 

/ueyo9, /rat earnv olov fyrr]<ris Tt?. At in intellectu divino 
nullus est discursus; nulla est reminiscentia, quae non 
fit sine discursu. 

Objicitur: S. Scriptura Deo memoriam et remini- 
sceritiam tribuit, idque quamplurimis locis, disertis- 

Respondeo: Ut S. Scriptura reminiscentiam Deo 
tribuit, ita et oblivionem. At certum est, oblivionem 
Deo proprie non competere: impossibile enim est ut 
Deus nunc non sciat, quod aliquando scivit. Non igitur 
aliter S. Scriptura memoriam Deo tribuit, quam meta- 
phorice, neque proprie, sed, ut cum S. Gregorio loquar, 
" nostrse mutabilitatis consuetudine recordatus vocatur." 
Ut enim oblivisci dicitur eorum, quorum rationem 
habere non vult, et quae quasi extra curam suam quo- 
dammodo ponit, ita meminisse eorum dicitur quorum 
rationem habet, quaeque curat, aut propter quae aliquid 
facit. Memoria itaque seu reminiscentia, proprie dicta, 
est ab intellectu divino removenda. 

Atque base dicta sunto de divinse scientiae natura, et 
perfectione, quatenus ad primum et substantialem con- 
ceptum pertinent : quod scil. non sit qualitas, aut 
accidens aliquod superadveniens substantiae divinae, sed 
ipsa Dei substantia, eaque simplicissima. 

Restat ut ejusdem perfectionem consideremus, quoad 
proprietates quasdam, quae talem intellectus naturam, 

Scientia Dei certa. 159 

ab omnibus imperfectionibus creati intellectus, in suo 
substantiali conceptu separatam, necessario conse- 

BILIS, STERNA. Probatur ; quia infinitude, immuta- 
bilitas, et aeternitas sunt attributa divina. Omnia autem 
attributa divina conveniunt essentiae Dei. Ipsa autem 
scientia Dei, est ipsa esseritia divina. Ergo ei com- 
petunt infinitude, immutabilitas, et aeternitas. 


jSaXXet. Arist. Metaph. 1. xi. c. 9. 



Scriptura. Ps. cxxxix. 12. Quia tenebrte non obscura- 
buntur a te, et nox sicut dies illuminabitur, sicut tenebrce 
ejus, ita et lumen ejus. Daniel ii. 22. Ipse revelat pro- 
funda et abscondita, et novit in tenebris constituta, et lux 
cum eo est. Quod clarius adhuc ab Apostolo dicitur : 
1 Joann. i. 5. Deus lux est, et tenebrce in eo non sunt 
ullfE. Et ulterius, ab alio Apostolo explicatur : Heb. 
iv. 1 3. Omnia nuda et aperta sunt oculis ejus. 

2. Probatur ratione. Quia evidentia et certitudo 
sunt perfectiones scientise, simpliciter simplices. Sed 
omnes perfectiones simpliciter simplices sunt Deo 
tribuendae, ut probavimus. Ergo. 

Atque haec dicta sunto de scientiae divinas natura et 
perfectione, quatenus in Deo spectatur. Postea de ejus 
objecto, et latitudine dicendum ; quatenus aut Deus 
ipse, aut res alias quaecunque extra Deum, a Deo ipso 



QIL/E de scientia Dei dicenda nobis putavimus, ea 
ad duo fere capita reducenda duximus, quorum 
primum, ad ipsam scientiae divinae naturam atque 
perfectionem pertinet, alterum ad objectum ejus atque 
latitudinem spectat. De priori capite diximus; de 
posteriori hoc tempore dicendum. 

Neque enim incognito objecto, scientia cognosci 
potest. Ipsa enim est, ru>v Trp6$ rt, estque fj e7rto-r;/>/, 
TWOS eina-rnM^ teste Aristotele, Categ. c. 7. s. 2. Quam 
late autem id objectum pateat, considerandum est im 
primis ; id enim Sacrse Literae nobis de scientia divina 
maxime inculcant, idque tenere ad religionem, et 
pietatem maxime spectat. 

Ex iis quae hactenus diximus de latitudine divinae 
scientise, patet earn se extendere ad omnia quae sunt 
ullo modo cognoscibilia ; aliter neque esset infinita, 
neque summe perfecta. 

Inter sphaeram autem cognoscibilium contineri ne- 
cesse est, turn Deum ipsum, turn alia praeter Deum: 
dispiciendum igitur quomodo se habeat scientia divina 

Scientia Dei circa Seipsum. 161 

circa Deum ipsum, quomodo circa res alias a Deo 
distinctas. Est itaque 1. agendum de scientise increatse 
objecto increato. 

Dico 1. DEUS INTELLIGIT SEiPSUM. Probatur 1. ex 

1. S. Scriptura id expresse tradit. 1 Cor. ii. 11. 
Quis enim hominum scit quce sunt hominis, nisi spiritus 
hominis, qui in ipso est f Ita quce sunt Dei, nemo novit 
nisi Spiritus Dei. Spiritus itaque Dei riovit quae sunt 
Dei ; et Spiritus Dei Deus est. MavOdvo^ev Se evrevOev, 

OTI ov% erepa? ovarlas TO Ili/eu/xa Trapa TOV IlarejOa, oamrep 
ov$e TO TOV av6pu)7rov eTepas Trap* avrov a . 

2. Idem S. Literae praesupponunt. Ipsa enim S. 
Scriptura nihil aliud est, quam revelatio naturae atque 
voluntatis divinse : naturae, ut tradat nobis objectum 
cultu et adoratione nostra dignum ; voluntatis, ut 
ostendat modum quo se coli velit. Sed haec revelatio 
a Deo ipso facta dicitur. Deum ipsnm igitur, et 
naturam et voluntatem suam cognoscere in S. Scriptura 
ubique supponitur. 

Probatur 2. ratione. 1. Perfectissimi objecti cognitio, 
non potest deesse intellectui perfectissimo. Deus enim 
objectum perfectissimum, et Dei intellectus perfec- 
tissimus. Ergo cognitio Dei non potest deesse intel 
lectui divino. 

2. Beatitudo divina non potest esse sine scientia 
Dei. Consistit enim in amore sui, et in gaudio de 
summo bono. At neque arnare seipsum, neque de se 
gaudere potest, nisi seipsum cognoscat. Deus autem, 
qua talis, est summe beatus ; cognoscit ergo seipsum. 
Et seipsum quidem quin penitus norit Deus, quis 
dubitet ? Certe si seipsum ignoraret, nee sapientis 
nomen mereretur, (cum de coelo descendisse dicatur, 

a Ex Theophylacti Comment, in loc. 


162 Deus Objectum primum Scientice Divina. LECT. xvi. 

yvwOi o-eavrov,) nee rerum creandsrum consilium inire 
unquam potuisset; necesse enim est, ut virtutem po- 
tentiamque suam, quibus res omnes ex nihilo, et 
commode, et apte disponere, et summo cum imperio 
gubernare posset, probe cognitas et perspectas ante 

Cum itaque certissimum sit, Deuin intelligere seip- 
sum, proxime discutiendus est modus, sive respectus, 
quern intellectus divinus habet ad ipsum Deum. Rursus, 
cum Deus alia etiam intelligere videatur, prseter seip- 
sum, et non possit non esse aliquod discrimen, inter 
earn rationem objectivam quse est in Deo, et earn quae 
est in creaturis respectu scientiae divinae ; 

Observandum 1. duplex esse objectum intellectus, 
primarium scil. et secundarium. Objectum primarium 
est, seu in se visum, quod immediate et primo terminat 
visionem, ut ipsum, per se, primo videatur, et non per 
aliquod objectum anterius visum. Objectum secun 
darium est, seu visum in alio, quod percipitur per 
eandem notitiam, qua prius aliquod objectum est 
perceptum, atque ita resultative et consecutive cog- 
noscitur. Ut principia cognoscuntur per se, conclu- 
siones per principia. 

Distinguendum 2. inter objectum formale, et ma- 

teriale. Materiale objectum est quod tantum terminat 

intellectum, sive ab eodem aliquo modo attingitur, 

percipiturque. Formale autem, quod cognitioni, qua 

percipitur, tribuit perfectionem et ultimam differentiam, 

qua constituitur, et distinguitur a cseteris cognitionibus. 

His itaque distinctionibus in antecessum propositis, 



1. Primarium est objectum, quia Deus, per se, 
primo videt, et intelligit seipsum. Quia ut est, per 

Scientia Dei est comprehensive/,. 163 

se primo Ens, ita per se primo est intelligibilis. Ita 
igitur cognoscit seipsum, ut non deducatur in cognitio- 
nem sui, ex aliquo alio objecto, ullo modo priuscognito; 
sed e contrario, ex cognitione sui, deducitur ad cog- 
nitionem aliarum rerum cognoscibilium extra se. Illud 
igitur est primarium objectum intellectus divini, quod 
ipsum primo movet, et virtute cujus intelligit, quicquid 
intelligit. Sed divina essentia est quae primo movet 
intellectum, et virtute cujus intelligit, quicquid intel 
ligit. Ergo Deus ipse est objectum primarium suae 

2. Est formale objectum. Illud enim est formale 
objectum cujuslibet cognitionis, quod ei tribuit per- 
fectionem, et ultimam differentiam, qua constituitur, et 
distinguitur a caeteris cognitionibus, ut praam isimus. 
At divinse ' scientise, nihil aliud quam Deus potest 
perfectionem tribuere, aut differentiam ejus specificam et 
constitutivam praebere. Est enim scientia divina ejus- 
dem perfectionis cum Deo, neque igitur earn perfec 
tionem habere potest aliunde, quam a Deo. Deus itaque 
est objectum formale suae scientiae. 

Ut autem vera latitudo divinae scientiae pateat, non 
sufficit ostendere Deum esse ejus objectum, (est enim 
Deus etiarn objectum scientise creatae,) sed ulterius 
etiam ostendendum est, Deum, sub tota Deitatis la- 
titudine, intellectui divino patere, itaque videri, ut 
nihil ejus lateat videntem, et cognosci, quantum cog- 
noscibilis est. 

COMPREHENSIVA DEI. Diximus, Lectione xiii. de in- 
comprehensibilitate, et ineffabilitate Dei ; ubi haec erat 
assertio a nobis copiose explicata, atque probata. 

b Orig. MS. consule. S. Videtur Pearsonus altera manu scrip- 
sisse " adsequata." 

M 2 

164 Dei Scientia est comprehensiva. LECT. xvi. 

Deus, secundum essentiam suam, est incomprehen- 
sibilis intellectui create. Quod igitur turn negavimus 
intellectui create, hoc mine asserimus intellectui in- 
creato ; scil. Deum perfecte intelligere seipsum totum, 
turn secundum naturam et essentiam suam, turn se 
cundum omnes perfectiones quse in ipsa sunt, quaeque 
vel formaliter, vel eminenter conveniunt. 

Probatur ex fide. 1 Cor. ii. 10. Spiritus enim omnia 
scrutatur, etiam profunda Dei. Nam illud epewa, 
" scrutatur," non ipsum actum scrutandi significat, sed 
effectum, " Scrutatur" itaque idem est ac si diceret, 
profunda Dei exactissime, et penitissirne perspecta 
habet, scrutantium instar, qui angulos et rimas omnes 
explorant, ne quid vel minimum ipsos lateat, aut 
effugiat. S. Chrysostom: Ou yap ayvoias, aXX' aicpifiovs 
'yi/ftWw? evravOa TO epevvav evSeiKTiicov. S. TheodoretuS 
ad locum : To epevva, OVK eirl ayvoias TeOeiKev, aXX' CTTI 
yvcbarews dicpi{3ov$. Theophylact : To yap epewa, OVK 
dyvolas evfieiKTiicov, a'XX' dttpifiovs KaraXy^ews. 

Probatur ratione. Quia scientia perfectissima, in 
ratione scientiae, adaequat id quod in ratione scibilis 
perfectissimum est. Si enim non adaequaret, aliqua 
esset perfectio in scibili, quam non attingeret scientia, 
et si non attingeret, esset imperfecta, quse supponitur 
perfectissima. Divina autem scientia est perfectissima 
in ratione scientiae ; adaequat itaque naturam divinam, 
in ratione scibilis perfectissimam. Si autem adaequat 6 , 
comprehendit, ut patet ex iis quse de comprehensione 
diximus, Lectione xiii. Haec autem adaequatio clarius 
apparebit, si ostendamus, ipsum intellectum Dei non 
esse aliquid distinctum a Deo, ut objecto suo. Si 
enim intellectus divinus idem omnino sit cum es- 
sentia divina, habebit necessario Deus eandem lati- 

c adaequet. S. 

Intellectus Dei idem cum Essentia. 1 65 

tudinem et perfectionem intelligendo, quam habet in 


Probatur. Si enim divina scientia esset res aliqua 
a suo objecto primario et formali, i. e. ab essentia divina, 
distincta ; sequeretur, Deum, aut esse Deum sine 
scientia, aut non esse simplicem, sed compositum ex 
rebus distinctis, essentia, scil. scientia, et cseteris attri- 
butis. At cogitare Deum sine scientia, est imperfec- 
tissimum Ei essendi modum tribuere ; et compositum 
ex rebus distinctis asserere, contradicit simplicitati 
divinae, quam ex omni parte probavimus, Lectione v. 
Ergo scientia divina non est res aliqua, ab essentia 

Scientia itaque, quam habet Deus de seipso, nullo 
prorsus modo difFert ab Tpso, seu ab objecto suo pri 
mario. Neque difficile erit hoc animo nostro recte 
concipere, si cogitemus, prioritatem objecti, aut dis- 
tinctionem ab actu, non esse absolute necessariam, sed 
ex suppositione tantum, prioritatem quidem, ex prae- 
supposita causalitate, inter actum et objectum ; dis- 
tinctionem autem ex praesupposita specificatione, aut 
determinatiorie reali actus ad objectum. Cum igitur 
nulla sit vera causalitas in actu intellectus divini, non 
est objecto suo posterior, cumque non recipiat aliquam 
specificationem, aut determinationem realem ab objecto, 
non est necesse ut ab eo distinguatur d . 



u Ita philosophus ille 6eo8i8an- " suscipiens majus et minus. Et 

TOS, Didymus Alexandrinus in " impossible est eadem pervenire 

i Kpist. Johan. c. iii. " Trinitatis " in eis quse substantialiter, et in 

" scientia substantialis est : crea- " eis quee per affectum sunt." 
" turarum vero, afFectus quidam. 

166 Dei Scientia improprie reflexa. LECT. xvi. 

Difficultas hie oritur ex duabus prioribus conclu- 
sionibus. Tertia enim assertio docet scientiam divinam 
esse comprehensivam ; at Deus non potest comprehen- 
dere seipsum, nisi sciat se scire. Et quidem quod Deus 
sciat se scire, negari nullo modo potest : turn quod hie 
perfectissimus est sciendi modus, turn quod Deum scire 
est aliquid verum ; omne autem verum a Deo cogno- 
scitur. Quarta autem assertio docet, scientiam divinam 
non distingui a suo objecto primario ; cum itaque in- 
tellectus divinus sit actus unus, simplicissimus, et idem 
cum essentia divina, non videtur esse divisibilis in 
scientiam directam, et reflexam. Quapropter assertio 
nostra ita est concepta, ut utrique difficultati occurrat. 
Primo enim, propter identitatem scientiee et objecti, 
dico scientiam Dei non esse proprie reflexam, seu ex 
parte rei conceptse, quia nihil proprie reflectitur super 
seipsum, sed inter reflexum et reflectens aliqua distinctio 
intercedat necesse est. Intuitio enim ilia adeo est 
intima, et perfecta, ut omnem mentis dilatationem, 
agitationem, ac reciprocationem excludat. At ex parte 
rei conceptae, nulla est distinctio in intellectione divina. 
Ergo, intellectio divina non est proprie reflexa. 2. 
Licet scientia Dei baud sit ab essentia distincta, tamen 
quoniam Deus scit se scire, quod creaturse faciunt cum 
cognoscunt, per scientiam reflexam, ideo ejus intellectio 
per extrinsecam denominationem, et per similitudinem 
quandam, i. e. improprie, dicitur reflexa. 

Atque ita tandem perfectionem, latitudinemque 
divinse scientise ostendimus, ex parte objecti primarii, 
scil. quod attingat Deum ipsum, eumque totum, turn 
quoad essentiam, potentiamque, et omnia attributa per- 
fectissime comprehendat, totumque se scire perfectis- 
sime sciat. 

Ostendimus igitur quomodo se habeat scientia divina 

Dei Scientia circa Opera sua. 167 

circa ipsum Deum : ostendendum porro, quomodo se ha- 
beat circa res alias a Deo distinctas. Atque ita agendum 
est de scientiae increatae objecto create. 


a se attingit, quia omnis veritas est objectum scientiae 
divinae, utpote infinitae. Sed rerum extra Deum est 
aliqua veritas. Ergo. 

Praeterea, omnis artifex iritelligit opus suum. Sed 
res extra Deum sunt opera Dei et effectus. Ergo 
Deus, qui est summus Artifex, hoc est, agens per intel- 
lectum et voluntatem, opus suum intelligit. 2. At 
tingit ea tanquam objectum materiale et secundarium. 
i. e. non in seipsis primo, sed in ipsa Dei natura. Ut 
enim sunt, ita objiciuntur intellectui divino ; non sunt 
autem primo in seipsis, sen extra Deum sunt, sed in 
Deo ; prius in Deo, quam extra Deum. Primo igitur 
per intellectum divinum attingitur essentia Dei, in qua 
primo sunt entia a Deo distincta, et per essentiam 
tanquam medium prius cognitum, ea quae sunt extra 
Deum cognoscuntur. 

Observanda autem est differentia rerum extra Deum 
positarum, aut saltern a Deo distinctarum ; ut exactius 
cognoscamus, quam habeant rationem objectivam, 
respectu scientiae divinae. Haec autem differentia est, 
vel respectu status, vel temporis, vel realitatis. Re 
spectu status, res praeter Deum considerari possunt, vel 
ut possibiles, vel ut existentes. 



Probatur 1. Cognoscit omnia possibilia. Quia Deus 
cognoscit omne cognoscibile. Creaturae autem possibiles 
sunt objectum cognoscibile. Licet enim nullam enti- 
tatem habeant, quae simpliciter seu actu aliquid sit, 

168 Scientia Possibilium in Deo. LECT. xvi. 

vere tamen sunt entitates in potentia, quibus praedicata 
essentialia et afFectiones debentur, quoties extiterint. 
Atqtie ideo scientiam quaquaversum se exserentem 
latere non possunt. 2. Per modum objectisecundarii. 
Quaecunque sunt possibilia, ideo suut possibilia, quia 
sunt objecta potentiae divinae. Sed necesse est, ut Deus 
perfecte cognoscat totam latitudinem suae potential. 
Ergo cognoscit possibilia in potentia sua, tanquam in 
medio prius cognito, cognoscit itaque ut objectum 

Probatur 2. Deus cognoscit se perfectissime, sicuti 
est ; est autem fons omnis possibilitatis creaturarum, 
Causa prima, exemplaris, effectiva, et finalis omnium : 
cognoscit itaque se ut talem ; at ita se plene cognoscere 
non potest, nisi cognoscat omnia exemplata, factibilia, 
et dirigibilia ad finem. Talia autem sunt possibilia. 
Cognoscit itaque ea omnia in se, ut in fonte, et objecto 
primario ; ilia itaque cognoscit ut objectum secun 

Ut tandem intelligatur quomodo Deus sit objectum 
primarium, quomodo creaturae possibiles, objectum 
secundarium scientiae divinaa ; statuendum est, omnes 
creaturas possibiles cognosci a Deo in divina essentia, 
quatenus virtutem habet illas efficiendi. Nam virtus 
haec est, ordo quidam transcendens, seu habitudo ad 
creaturas tendens; qui quidem nullo modo percipi 
potest, sine aliqua cognitione ipsarum creaturarum 
possibilium, quae sunt terminus illius ; et quo intimius 
penetratur haec virtus causae, eo perfectius distinctiusque 
percipiuntur effectus ab ipsa producibiles. Necesse est 
igitur intel lee turn divinum, quo perfectissime cognoscitur 
divina natura atque potentia, habere perfectissimam 
cognitionem omnium effectuum, per potentiam Dei 

Scientia Dei quam late extensa. 169 

Atque hsec quidem satis ad explicandam hanc rem, 
ex parte scientige ; ex parte autem object! ulterius 
sciendum, creaturas pure possibiles nullum prorsus 
habere esse, extra cognitionem divinam. Sed licet 
actu non sint, esse tamen possunt, et ilia ipsa entitas, 
quam non habent, sed habere possunt, et, si actu 
ponantur, habebunt, terminat scientiam divinam ; quae 
nullam perfectionem aut determinationem haurit ab 
objecto, atque ideo existentiam 6 ejus, sive per se, sive 
per speciem vicariam non requirit ; sed cum sit ipsa per 
se infinites virtutis ac perfectionis, semper est in actu 
secundo respectu omnium objectorum intelligibilium, 
eo modo quo intelligibilia sunt. 

Ex natura itaque possibilium patet ea esse intelli 
gibilia. Ex perfectione intellectus divini patet ea 
intelligi. Ex infinita denique Dei potentia, et non- 
existentia possibilium, patet ea non esse nisi objectum 
secundarium scientiee divinse. Quod diximus 7. 



Scil. Deus cognoscit omnia alia a se actu existentia, 
non tantum in cornmuni, et secundum rationes genericas, 
sed etiam in particulari, secundum peculiares differentias, 
tarn numericas quam specificas, non tantum entia 
perfectiora, et obedientise voluntariae capacia, sed etiam 

Probatur 1. ex fide. Gen. i. 31. Vidit Deus cuncta 
qua feccrat. Ea autem quse facta sunt, fuere individua, 
nullaque res tarn vilis est, quae non sit a Deo creata. 
Nullum est itaque individuum, quamvis infimum, quod 
fuerit indignum intuitu diviriae sciential. Job. xxviii. 24. 

e existentia S. 

170 Deus cognoscit omnia Existentia. LECT.^XVI. 

Ipse fines mundi intuetur, et omnia quce sub ccelo sunt 
respicit. Heb. iv. 13. Non est ulla creatura invisibUis 
coram eo. 

Probatur 2. ratioue. 1. Omnis perfectio creaturae 
est in Deo, secundum eminentiorem modum. Sed 
cognoscere entia extra Deum, actu existentia, est 
perfectio creaturse. Ergo earundem rerum cognitio, 
secundum eminentiorem modum, praeexistit in Deo. 
2. Qui cognoscit omnia possibilia, cognoscit omnia actu 
existentia. Nihil enim actu existit, nisi prius possibile 
fuit, et ut tale cognoscebatur a Deo. Actu enim 
existens, non differt a possibili, nisi sola existentia. 
Ilia autem ipsa existentia est a Deo. Cum igitur Deus 
cognoscat ens, ut possibile, priusquam existat, quando 
debiliorem habet objecti rationem ; necesse est ut 
cognoscat, quando existit ; praesertim cum cognoscat 
possibile, in sua ipsius potentia, per quam potentiam 
postea existat. 

Atque ita consideravimus in objecto secundario, res 
a Deo distinctas, secundum differentiam status, quatenus 
sunt vel possibiles, vel existentes. Atque hsec de 
scientia Dei, et objecto. Breviter attingenda est harum 
scientiarum qualitas ; qusenam scilicet differentia, inter 
scientiam divinam, qua cognoscit seipsum, res possibiles, 
et existentes. 

Est itaque primo scientia divina, vel necessaria vel 
libera. Quse divisio sumitur, ex parte objecti, et per 
extrinsecam denominationem tribuitur scientiae Dei. 
Nam intra sphaeram objectivam ejusdem, qusedam 
prorsus necessaria sunt ; ut Deus ipse, et, supposito 
Deo, creaturae possibiles ; alia contingentia, et alicujus, 
saltern ipsius Dei, libertati subjecta. Scientia igitur 
divina, quatenus est scientia Dei, et rerum -possi- 

Scientia Dei vel necessaria eel libera. 171 

bilium, ex necessitate object! dicitur necessaria. Qua- 
tenus est scientia rerum contingentium, et causse 
alicui liberae subjectarum, ex libertate causse] dicitur 

Ita considerata differentia objecti secundarii, respectu 
status ; proxime consideranda erit, sub differentia 
temporis, quatenus est vel prsesens, vel prseteritum, vel 



OCIENTIAM Dei considerandam proposuimus, 1. 

O quoad ejus naturam et perfectionem : 2. quoad 
objectum atque latitudinem. Ac de natura quidem et 
perfectione scientiae divinae, in se spectatse, diximus 
Lectione xv. Quod ad latitudinem autem ejus spectat, 
distinximus objectum in primarium, seu formale, et 
secundarium, seu materiale. De objecto primario, seu 
formali, qui est ipse Deus, diximus Lectione proxime 
praeterita. In objecto secundario, seu materiali, con- 
sideravimus triplicem rerum a Deo aliarum differentiam ; 
primam, respectu status ; secundam, respectu temporis ; 
tertiam, respectu realitatis. Differentiam status os- 
tendimus inter res possibiles, et actu existentes ; et 
quatenus utraque objiciuntur intellectui divino, eadem 
Lectione docuimus. 

Restat ut differentiam rerum extra Deum positarum, 
respectu temporis, proxime consideremus ; et quomodo 
intellectui divino objiciantur, doceamus. Cum autem 
veritas sit objectum scientia?, nee simpliciter veritas, aut 
falsitas sit nisi in judicio, nee judicium nisi in pro- 
positione a , nee propositio sine verbo, 

a Jn orig. MS. " praepositione." S. 

Dei Scientia quoad Tempus. 173 

Observandum primo, cum Ammonio, Grseco inter- 
prete Aristotelis, ad Libr. -n-epl 'Ep^i/e/a? : 'ETrel yap 

TO KaTrjyopov/j.evov ev Taf? TrpOTGKrea-i, py/ma etvai avayitaiov, 
TO oe p^/xa "xpovov Trpocnrrj/uLaivei, TOV Se xpdvov Tpf^j 
oiaipov/mev, e?? re TO 7rape\t]\v9o$, KOI TO ei/ecrro?, KOI TO 
/u.eX\ov, avdyKtj TMV TrpOTaareoov Kci(TTf}v, /ca0' eva TWV Tpicov 
Xa/mfidvea-Oai ^povwv. " Cum veritas omnis judicii aliqua 
" propositione contineatur, nee ulla propositio sit sine 
" verbo, neque verbum sine tempore, tres autem tem- 
" poris differentiae sint, praeteritum, praesens, et futurum, 
" de qualibet differentia potest esse vel vera vel falsa 
" propositio, eaque veritas falsitasve objici potest 
" intellectui, ab eoque cognosci." 



Probatur 1. ex S. Scriptura. Quse docet nos Deum 
loqui per prophetas suos, prophetas autem et praeterita, 
et praesentia, et futura enarrare. Ut Moses Deo in- 
spiratus scripsit suorum temporum gesta, historiam 
Ecclesise a diluvio ad sua tempora, imo, a creatione 
mundi ad diluvium; et ea quae populo Dei erant 
eventura, quaeque ad Messiam pertinent, praedixit; a 
Deo igitur et futurorum, et praesentium, et prasteritorum 
scientiam accepit. Omnia itaque haec Deo cognita 

Probatur idem ex ratione. Omnes enim Ethnici, 
vates suos eandem scientiam a Deo etiam hausisse 
crediderunt ; quemadmodum apud Homerum Calchas 

"Or 17817 ra T' tovra, rd T' (ffffofjieva, irpo r' eovra. 

Ad quern locum observat vetus scholiastes : "Eo-Ti yap 

TeXeiov fj.dvT(t)9, TO eTTia-Taa-Qai TOV$ Tpeis ^povovs aKpi(3a>$. 
Et post eum EustathiuS : "OTi apery /ua^Teto? evOKi/j.ov, 

1 74 Deus cognoscit futura. LECT. xvu. 

eiSeitai ra Kara rtjv xpoviKrfv rpiimepeiav. Triplicem igitur 
differentiam temporis, sive, T^J/ xpoviicqv rpi^epeiav, 
comprehendit Deus. 

Et quidem quod prsesentia Deus cognoscat, nemo 
dubitat, eaque quae ante diximus, de scientia [Ejus] 
rerum particular! um, etiam infimarum, satis demon- 

Deum autem, qui cognoscit praesentia, necesse etiam 
prseterita [cognoscere,] palam est. Quia quae nunc 
prseterita sunt, fuere aliquando Ipsi, utpote aeterno, 
praesentia, atque ideo cognita : semel autem cognita 
Deo, fore aliquando incognita nefas est putare. 

Praeterea, Deus praeterita nobis in SS. Literis reve- 
lavit; idque cum summa certitudine. Habemus enim 
firmiorem propheticum sermonem, ut inquit S. Petrus, 
Ep. ii. c. i. 19. Denique ipsa fides supremi et no- 
vissimi judicii hanc scientiam maxime confirmat ; in 
quo et nos omnes operum nostrorum rationem sumus 
reddituri, et Deus ipse unicuique, pro praeteritis ipsius 
factis, sive bonis sive malis, aut praemium aut poenam 
redditurus est. 

Haec praeteritorum cognitio describitur in S. Scrip- 
tura sub similitudine memoriae, librorum, &c. Non 
quod sit in Deo memoria proprie dicta, ut ostendimus ; 
sed quod praeterita cognoscat, quae nos non nisi per 
memoriam recolimus. Et tribuuntur Deo libri, non ad 
memoriae subsidium, sed ad commendandam scientiae 

Ut autem praeterita et praesentia cognoscit Deus, ita 
et futura. Ut S. Augustinus, de Civ. Dei, lib. v. c. 9- 
" Nam et confiteri esse Deum, et negare praescium 
" futurorum, apertissima insania est." Et S. Ful- 
gentius de Fide ad Petrum, c. 33. " Firmissime tene 

Futurum necessario, vel contingenter. 1 75 

" et nullatenus dubites, Deo incommutabili non solum 
" prseterita, et prsesentia, sed etiam futura omnia in- 
" commutabiliter esse notissima." Item Ethnic! : '0? 

/j.ev KCU "EXXj/i/e?, KCU fiapfiapoi, TOV? 0eou9 fjyovvTOii Travra 
eiSevai, TO. re oVra, KOI ra /xeXXoi>Ta, euot)\ov. Xenophon, 
in Convivio, [c. iv. 47-] 887- D. Et Terentius in 
Adelphis : 

" Istuc est sapere, non quod ante pedes modo est 
" Videre, sed etiara ilia quae futura sunt 
" Prospicere." 

Tota autem difficultas in hoc consistit, utrum Deus 
cognoscere possit contingenter futura, et quomodo : 
licet enim objectum liberum divinse scientise, non fu 
tura tantum, sed praesentia etiam et praeterita compre- 
hendat, atque in his etiam libertas scientise divinse 
suam habet difficultatem ; quia tamen haec difficultas 
clarius elucet in futuris quam in prseteritis, aut prae- 
sentibus, in illis potissimum consideranda est. Est 
autem f'uturum duplex, vel necessario, vel contingenter 
futurum, et ut utar verbis Aristotelis, vel TO ea-o/mevov, 
vel TO /xe'XXoj/. Nam, ut observat Ammonius ex 
Aristotele, de Generatione et Corruptione, a'XXo ea-ri TO 

/weXXov Trapa TO ecro/uevov. KOI TO /mev e<r6fji.evov TO 
K(3r)<r6/ui.evov <rr]fji,aivei, ft>9 OTO.V eiTrco/uiev, euTai 
6epo$, rj e/cXet\^i9* TO ^e /xeXXov, TO eic(3rjvai KCU 
ovvd/JievoV) olov /AeXXw ftafii^etv, /weXXw TrXeeii/ ". 

Et quidem eo diligentius haec a nobis difficultas 
enodanda est, quo pertinacius veritas negatur. Faustus 
enim Socinus, in Praelectionibus Theologicis, quatuor 
integris capitibus, scil. 8, 9, 10, 11 ; ac post eum 
Jo. Crellius, libro de Deo et Ejus Attributis, Volkelii 
libris de vera Religione praefixo, c. 24, omnem certam 

b Cf. Hooker, in Appendice nuper edita ad Eccl. Pol. lib. v. 
vol.ii.p. 708. "Some things are by natural constitution necessary,&c." 

176 Sociniana Commenta refelluntur. LECT. xvii. 

scientiam futurorum contingentium diserte Deo dene- 
gant, abjudicantque. 



Probatur 1. Si ipsa praenotio futurorum sit sufficiens 
demonstratio Dei, turn Deus cognoscit futura contin- 
gentia. Nam praenotio futurorum non contingentium 
competit creaturse. Sed ipsa praenotio futurorum est 
sufficiens demonstratio Dei, etiam Deo ipso judice. Is. 

xli. 23. onw DYT^N ^ njrtn TinN 1 ? rrprnNn vfan 

Annuntiate quce ventura sunt in futurum, et sciemus 
quia dii estis vos. Ergo Deus certo cognoscit futura 

Ad hoc argumentum ex Isaia petitum perfunctorie 
respondet Socinus, ne dicam ridicule. " Fatemur," 
inquit, " Deum cuncta quae futura sunt praenoscere, sed 
" negamus omnia quae eveniunt, antequam evenirent, 
" futura sive eventura fuisse. Multa enim eveniunt, 
" quae non evenire plane poterant, et sic eventura fuisse 
" prorsus affirmari nequit." Primo enim, falsa haec 
sunt ; contingenter enim futura sunt aliquo modo 
futura, ut infra ostendemus. 2. Ad rem ipsam nihil 
faciunt. Nam scire ea tantum futura, quae aliter 
evenire non possunt, non potest esse demonstratio Dei. 
Cum igitur videret Jo. Crellius responsum hoc Socini 
nimis esse dilutum, addidit : " Deum etiam ilia prae- 
" videre, quae natura sua sunt contingentia, et si decre- 
" turn ipsius absit, certo futura non sunt ;" atque 
concludit, " de hoc rerum futurarum genere imprimis 
" loqui Scripturam, cum earum cognitionem, et pras- 
" dictionem Deo uni tribuit, falsis a'utem diis adimit." 
Paulo itaque subtilius hie versatur Crellius, quam 
Socinus suus, pauloque liberalius cum Deo suo agit. 
Non tantum enim necessario, ex natura sua futura, 

Refutatur Crellius. 177 

scientiae divinae subjicit, quae ne diabolo quidem dene- 
gare potest ; sed etiam ea quae natura sua contingentia 
sunt, sed, respectu decreti alicujus divini, sunt neces- 
sario eventura: reliqua autem Deo et diabolo asserit 
aeque ignota, saltern quoad scientiae certitudinem. At 
neque sic argumento nostro ullo modo satisfecit. 
Concedit enim non loqui prophetam de necessario ex 
natura sua futuris, sed de natura sua contingentibus : 
hactenus recte. At cum addat, " de contingentibus iis 
" tantum, qiiae sunt sub absolute Dei decreto," senten- 
tiam prophetae prorsus enervat, et argumentum Dei 
plane inefficax reddit. Provocat enim hoc loco Deus 
ad populum suum, ut distinguat inter Deum verum, et 
deos falsos, idque per solam praenotionem, praedictio- 
nemve futurorum. Non necessario futurorum ex na 
tura sua ; et Deo enim vero, et creaturae praenosci, et 
praedici possunt; sed natura sua contingentium, " ut 
" sub decreto Dei," inquit Crellius. At vero de his 
nullo modo judicare populus potest, nisi cognoscat 
quaenam sua natura contingentia sint sub decreto 
divino. At si populus hoc cognoscat, potest et dia- 
bolus atque ita praenoscere atque praedicere. Neque 
provocare potest Deum ad populum judicaturum ex iis, 
quae cognoscere non potest. Quae autem futura con 
tingentia sub decreto fuerint, quae non fuerint, judicare 
nullo modo potuit. 

Reliquum igitur est, ut Deus loquatur de universis 
quocunque modo contingentibus, quae nulli creaturae 
possunt certo cognosci, ideoque neque infallibiliter 
praedici. Deo autem omnia certissime cognoscuntur, et 
infallibiliter praedicuntur. 

Verum itaque et efficax argumentum nostrum est, 
quicquid dixerint Socinus Crelliusque : scil. Si ipsa 


178 Argumenta ex S. Scripturis. LECT. xvn. 

prsenotio futurorum sit demonstratio veri Dei, turn 
Deus certo cognoscit futura contingentia. Sed : Ergo. 

Probatur 2. Si dentur prsedictiones certae et in- 
fallibiles de mere contingentibus certo et infallibiliter 
futuris; turn datur in Deo certa cognitio futurorum 
contingentium. Certitude enim scientise divinse est 
unicum fundamentum infallibilitatis praedictionum : et 
si Deus praediceret, per prophetas, id quod certo non 
cognoscit, nulla causa esset quare firmum fidei assen- 
sum prsedictionibus adhiberemus : mentitur enim, non 
tantum qui asserit id esse verum, quod scit esse falsum, 
sed ille etiam qui asserit id esse verum, quod verum 
esse nescit, licet verum sit. At dantur praedictiones 
certse et infalli biles de futuris mere contingentibus. 

Ut huic objection! occurrant Sociniani, praedictiones 
divinas ita interpretantur, ut aut non sint de pure 
contingentibus, aut, si sint, de talibus futuris dicant 
Deum non praedicere ea certo futura, sed verisimiliter 
tantum. Duo itaque in probanda minori propositions 
spectabimus ; primum, prsedictiones, quas asserimus, 
esse de objectis pure contingentibus ; secundum, ut 
sint prsedictiones non conjecturales, sed certse et in- 
fallibiles; ac propria fidei divinae objecta, cui non 
potest subesse falsum. 

Legimus Gen. xv. 13. locutus est Deus ad Abra- 
hamum : Scito prcenoscens, quod peregrinum futurum 
sit semen tuum in terra non sua, et subjicient eos ser- 
vituti, et affligent quadringentis annis. Veruntamen 
gentem cui servituri sunt Ego judicabo. At hsec est 
prsedictio de pure contingentibus certo futuris. 1. Est 
de certo futuris. Dicitur enim promissio Abrahamo 
facta, Act. vii. 5, 6. Omnis autem promissio Dei est 

Socini Commentum. 179 

Amen. Dicitur fcedus quod pepigit Deus cum Abra- 
hamo, Exod. ii. 24. Et fuit quidem hoc solenniter 
confirmatum, et exactissime impletum. Non erat 
igitur monitio tan turn, aut conjecturalis praedictio, 
humano raodo facta, sed certa et infallibilis, certam et 
infallibilern prsescientiam, ut causam, requirens. 2. 
Eadem est de pure contingentibus. Est enim de 
actibus a voluntate humana dependentibus, a voluntate 
eorum qui nondum nati erant; hi autem sunt natura 
sua contingentes, iidem etiam sunt liberi a decreto 
aliquo divino determinante voluntates hominum ad eos 
actus necessario producendos, quia sunt actus raali, 
a Deo prohibit!, et, ut mali, iram Dei in ipsos 
provocaturi, et ut tales actus scil. quos ipse severe 
punire vellet, a Deo praedicuntur. Cum itaque sint, 
et natura sua contingentes, et a decreto determinante 
liberi, sunt pure contingentes. Erat itaque haec 
praedictio a Deo facta, de pure contingentibus certo 

Ad hunc locum nihil Crellius ; ratus, opinor, suffi- 
cere ea quae dicta sunt a Socino. Socinus autem non 
negat hanc certam praedictionem fuisse, et ex prae- 
scientia infallibili : negat vero esse de pure contingent!, 
sed potius ex decreto Dei. " Respondeo," inquit, 
" posse Deum, et solere, peccatis peccata punire. 
" Potuit igitur Deus auctor esse servitutis et affliction! s 
" populi sui, ut ea ratione ^Egyptios ob idololatriam 
" graviter puniret ; atque ita Deus afflictionem istam 
" praedicere potuit, non ex prsenotione omnium quae 
" fiunt, sed ex decreto suo." Sed hoc responsum tollo ; 
1. negando Deum peccata peccatis proprie punire; 
peccatum enim, qua tale, est voluntarium, et prena, 
ut pcena, est involuntaria ; nullum igitur peccatum 

N 2 

180 Refutatio Socini. LECT. XVH. 

proprie poena est ; nulla poena proprie peccatum, utpote 
justa c . 

2. Ilia improprie dicta poena, ut afflictio irijusta et 
ingrata populi Dei, fuit proprie peccatum, atque ita 
voluntaria et libera actio ; aliter juste punibilis non 
fuisset ; at si libera, ergo et contingens ; si non con- 
tingens, ergo nee libera; si non libera, ergo nee 

3. Si daremus afflictionem populi Dei, non tarn ut 
peccatum jEgyptiorum, quam ut poenam peccati fuisse, 
decreto Dei determinatam, atque in illo decreto 
prsevisam ; certe non potuit ut poena peccatorum deter- 
minari per decretum divinum, et in illo decreto prse- 
videri, nisi prseviderentur ilia peccata, quorum esset 
poena. Necesse est igitur, ut peccata ilia liberrima 
^Egyptiorum illorum, qui afflicturi erant Israelitas, et 
propter quse, ipso illo afflictionis peccato, ex decreto 
divino punirentur, fuerint Deo certissime cognita, cum 
hsec Abrahamo prsedixit. At ilia peccata nondum 
erant commissa, et ipsi homines post trecentos annos 
nati sunt, qui ita erant libere primo peccaturi. Ipsa 
itaque peccata, poenam illam improprie dictam prse- 
euntia et commerentia, erant actus liberrime proferendi, 
atque ideo pure contingentes, respectu ullius determi- 
nationis extrinsece necessitantis ; et iidem non erant 
nisi post trecentos annos futuri. Praedictio igitur Dei 
Abrahamo facta fuit ex prsescientia certissima futurorum 
pure contingentium. 

i % S. Augustin. De Prsedest. " faciant quae non conveniunt ; 

Sanct. x. 19. " Etsi sunt quse- " non ibi peccatum Dei est, sed 

" dam, quse ita peccata sunt, ut " judicium." Idem argumentum 

" poenae sint etiam peccatorum, fusius tractat S. Gregorius Magn. 

" unde dictum est, Tradidit eos Moral, in Job. xxv. . 9. Homil. 

" Deus in reprobam mentem, ut in Ezech. lib. I. . xi. 

Deus pradidt contingentia. 181 

Praevidit, opinor, Socinus, responsionem hanc suam 
non esse satis per se firmam, ex decreto puniendi 
certum populum, scil. Mgjptios, petitam. Addit igitur 
plenioris responsionis loco, facetum sane commentum : 
" Decrevisse quidem ab initio Deum, ut populus suus 
" ab una aliqua gente affligeretur ; sed ut ea gens 
" jEgyptii ipsi forent, non ante decrevisse quam in 
" ^Egyptum populus translatus est." Sed et hoc re- 
sponsum tollo, 1. quia summam imperfection em, ac 
mutabilitatem Deo attribuit, et decreta divina quotidie 
nova, ex temporum particulis, oriri assent, et prae- 
dictiones Dei absolutas ex decretis prorsus indeter- 
minatis dependentes docet : quae omnia attributis Dei 
a nobis ante demonstratis plane contradicunt. 

2. Si daretur Deum non ante decrevisse, ut gens 
quae affligerent Israelitas ^Egyptii essent, quam in 
^Egyptum populus Dei translatus est; nihil tamen 
omnino hoc Socinum juvat, quia populus Israeliticus 
translatus est in ^Egyptum, pluribus quam ducentis 
annis ante afflictionem illam quae fuit a Deo prsedicta, 
atque ideo pluribus quam centum annis antequam quis- 
quam ex illis .^Egyptiis, qui ita peccaturi et puniendi 
praedicuntur, natus est : admisso itaque hoc commento, 
tota difficultas qua urgetur Socinus manet integra. 

3. Sive praedictio ilia primo facta spectet ad ^Egyp- 
tum, sive ad populum aliquem individuum vagum, nata 
est certe ex praescientia, quod gens ilia, qualiscunque 
esset, affligendo populum, aut alio peccato quod provo- 
caret Deum ut afflictione peccaminosa punirentur, pec- 
catura esset," et ultionein divinam provocatura : quae 
peccata adhuc manent praevisa ut pure contingentia, 
certo futura. Refutatis itaque adversarii responsis, 
concludo: praedictionem divinam Gen. xv. 13. scriptam, 

182 Dei Prasscientia. LECT. xvn. 

esse certain et infallibilem de futuris mere contin- 

Similiter certse sunt praedictiones a Deo factse de 
incredulitate et impietate populi, temporibus Messiae, 
deque rejectione ejus propter earn futura. Ut Is. liii. 1. 
Quis credidit auditui nostrof et brachium Domini cui 
revelatum estf Ubi praeteritum, credidit, pro future, 
credet, positum est, propter certitudinem futuritionis. 
Prophetiam enim hanc disertam fuisse ostendit Joan, 
xii. 37' Cum autem tanta signa fecisset coram eis, non 
credebant in eum, ut sermo Isaice prophetce impleretur, 
quern dixit : Domine quis credidit auditui nostro f Ecce 
praedicta est infidelitas. Impietas etiam praedicitur erga 
Messiam, quod Eum sint conteinpturi, vulueraturi, et 
morte affecturi. At opera infidelitatis et impietatis 
hominum, post tot centurias annorum, procreandorum, 
sunt futura pure contingentia. Dantur itaque certae prae 
dictiones de contingenter futuris. 

Eadem est ratio praedictionum de adventu falsorum 
doctorum, prophetarum, et Antichrist! : de impietate et 
infidelitate hominum in adventu Christi ; ad quae omnia 
peculiariter nihil est a Socino responsum. 

Sit igitur secundum nostrum argumentum integrum 
et illibatum : si dentur praedictiones certae et infallibiles 
de mere contingentibus, certo et infallibiliter futuris, 
datur in Deo certa cognitio futurorum contingentium : 
Sed dantur &c. : Ergo. Ut recte dixerit Tertullianus : 
" De praescientia vero quid dicam? quae tantos habet 
" testes, quantos fecit prophetas d ." 

Probatur 2. ratione. 

1. Si Deus certo cognoscat contingenter praesentia, 
cognoscit contingenter futura. At Deus certo cognoscit 
d Adv. Marcion. ii. . 5. 

Divinee Scientite Perfectio. 183 

contingenter praesentia. Omnes enim res praesentes, 
quocunque modo existant, Deo cognitas esse, et ante 
probavimus, et nemo negat, quando enim praesentes 
sunt, necessario sunt. Consequentia patet. Quia 
quaecunque Deus jam cognoscit, ea ante cognovit; 
neque potest ullum momentum temporis assignari, in 
quo Deus non cognovit, quod jam cognoscit. Etenim 
scientia Dei, non minus aeterna quam essentia. Omnia 
autem contingenter prsesentia aliquando non fuerunt : 
ergo cognita erant, quando non fiierunt ; quando autem 
non fuerunt, erant tantum contingenter futura. Con 
tingenter itaque futura sunt Deo cognita ; idque vel 
inde certum est, quia omnis cognitio divina est aeterna. 

2. Si tota ratio quare nos non intelligimus contin 
genter futura, sit imperfectio scientiae nostrse, turn 
Deus cognoscit futura contingentia : Deus enim habet 
omnes scientise perfectiones, seclusis omnibus imperfec- 
tionibus. Sed tota ratio quare nos non intelligimus 
contingenter futura, est imperfectio scientiae nostrae : 
sell, quia non possumus nobis comparare certas species 
eorum, quoniam nee ab ipsis possumus habere, cum non 
sint, nee a causis, quoniam determinate non sunt. 
Deus autem non indiget speciebus, ut ostendimus, sed 
ejus scientia est, ex se ipsa, actu determinata immediate 
ad omne cognoscibile. Cognoscit itaque Deus futura 
contingentia, idque ex eo certum est, quod ipsius 
scientia sit infinite perfecta. 

Atque hsec dicta sunto ad confirmationem scientiae 
nostrae 6 , de certissima cognitione, [quae in Deo est,] 
futurorum contingentium. Veruntamen, quoniam 
adversarii existimant rationem quare, aut nos, aut Deus 
non cognoscit contingentia, non esse ex aliqua imper- 

e Hsec si sana sunt, Pearsonus care earn quam de Dei prsescientia 
videtur " scientiam nostram" vo- habemus. 

184 Objectio ex Aristotele proponitur. LECT. xvn. 

fectione intellectus, aut modi intelligent, sed ex ipsa 
rerum natura f : ut enim, cum dicitur Deum omnia 
posse, ea intelliguntur omnia, quae sub potentiam 
ullam cadunt, sen quae natura sua sunt possibilia : ita 
etiam cum dicitur Deum omnia scire, intelligenda sunt 
omnia scibilia, seu omnia quae sub scientiam ullam 
cadunt : quae autem nullo modo sunt, ea, ex ipsius rei 
natura, nullo modo sciri possunt: ea autem quae nondum 
extiterunt, nee certo futura sunt, nullo modo sunt: 
atque ita futura contingentia nullam habent determi- 
natam futuritionem, ut propositiones de futuris contin- 
gentibus nori habent determinatam veritatem, secundum 
ipsum Aristotelem, atque ideo non possunt determinate 

Necesse erit igitur hanc quaestionem, de determinata 
veritate propositionum de futuris contingentibus, paulo 
diligentius discutere, et rationes Aristotelis, quibus 
tantum fidunt adversarii, examinare. 

f Vide quse Vorstio objicit rex Ashwell, De Socino et Socinia- 
JacobusinsuaProtestationeAnti- nismo, . 62. p. 112, 113. 
Vorstia. Opp. p. 3,59, 360. Geo. 



OSTENDIMUS priori Lectione adversus Socinum 
dari certissimas praedictiones, atque ideo scientiam 
in Deo infallibilem, de futuris pure contingentibus. 
Idque satis nos probasse putamus, quod ad scientiae 
divinae perfectionem attinet. Cum autera Socinus 
perfectionem intellectus divini nullo modo negare prae 
se ferat, sed tantum futuris contingentibus intelligi- 
bilitatem auferre ; (neque enim Deum ipsum id intel- 
ligere censendum est, quod intelligi nullo modo potest ;) 
necesse omnino est ut hanc qusestionem, de intelligi- 
bilitate futurorum contingentium, paulo diligentius 
discutiamus. Hsec autem controversia, cum ad principia 
dialecticae, de veritate propositionum, praecipue spectet, 
maximam nobis difficultatem parit, quod Aristotelem, 
in hac arte facile principem, adversantem nobis habere 

Ac primo quidem concedimus, non posse nos deter- 
minatam scientiam Deo tribuere earum rerum, seu 
propositionum, quae nullam habent determinatam veri- 
tatem ; veritatem enim esse objectum scientiae agno- 
scimus; sed dicimus etiam, earum propositionum 

186 Quid sit proprie contingens. LECT. xvm. 

determinatam esse veritatem, quarum Deus habet 
certain et determinatam scientiam. 

2. Cum Deo futurorum contingentium certam 
scientiam tribuendam esse contendimus, simul propo- 
sitionum, de his futuris contingentibus, determinatam 
esse veritatem asserimus ; imo vel inde probamus. 

Sit igitur hoc primum argumentum : Qusecunque 
determinate coguoscuntur, sunt determinate vera : 
Futura contingeutia determinate cognoscuntur : Ergo. 

Sed quoniam Sociniani sola rationis vi niti videntur, 
et minoris certissimam veritatem tot modis eludere 
conantur, ex ipsa futurorum ac contingentium natura, 
eandem conclusionem inferam, et probabo. 

1. Primo itaque suppono, contingens, qua tale, posse 
esse, vel non esse, respectu cujuslibet instantis antequam 
sit, atque hanc esse ipsam naturam contingently. 

Suppono 2. Contingens non posse non esse, cum 
est ; sive, necessario esse, quando est : in hoc ipso enim 
contingens a necessario non differt. 

Suppono 3. Multum distare haec duo : necesse est 
aliquid esse, quando est, et necesse est aliquid esse 
simpliciter. Ipse enim qui adversatur, Aristoteles, haec 
tanquam indubitata tradit : To filv ovv elvai, inquit, TO 
ov, OTO.V jf, KOI TO fJLt] ov prf ctvai, OTav p-rj >/, avdyKtj' ov 
fj-evrot ovre TO ov airav avdyicij elvaC OVTC TO /JLIJ ov a.vayKrj 
ft*] eivai' ov yap TavTov CVTI TO ov airav etvai e avdyKtj? 
ore eo-Tt, /cat TO ctTrXwp eivai e dvdyKtj?' O/ULOICOS <$e KOI eirl 
TOV M OVTO?. Ita ille, vere et subtiliter, uti solets. 

Suppono 4. Futurum, qua tale, nullam aliam exis- 
tentiam denotare quam earn quam habiturum est, 
quando erit ; sive omnem aliam existentiam negare 
atque respuere, in ullo instaiiti cogitabilem, ante instans 
quo erit. Si enim cogites futurum habere ullam 
S De Interpret, ix. 14. 

Argumentum de contingenter future. 187 

existentiam, ante illud instans quo erit; cogitas, sive 
concipis illud esse antequam sit, atque ita facis non 
futurum, sive praesens, quando praesens non est : praesens 
enim erit illi instanti quo futurum est, sed praesens non 
est, aut erit, ulli instanti durationis, antequam erit, seu 
futurum est. 

Suppono 5. Determinate esse, vel non esse, non 
significare aliquam antecedaneam h essendi determi- 
nationem, sed tantum determinare TO esse, a non esse, 
et non esse, ab esse ; ut id dicatur determinate esse, 
quod revera est, nee potest dici non esse : et id dicatur 
determinate non esse, quod revera non est, nee vere 
potest dici esse. 

Suppono 6. Propositionem esse determinate veram, 
quae dicit illud esse, quod revera est, aut non esse, quod 
revera non est : scil. quae asserit aliquid ita esse, ut 
verum non sit illud non esse ; vel negat aliquid esse, ut 
verum non sit illud esse. Neque aliud quicquam 
determinatio significat r quoad veritatem. Ad propo- 
sitionem autem quod attinet, cum duae contradictoriae 
de eadem re affirmantur, et negantur, certum est aut 
hanc esse veram, aut illam; sed si nihil amplius 
asseratur, adhuc sunt indeterminate verae, aut falsae; 
cum enim dicimus, aut hanc, aut illam, neque determi- 
namus hanc nee illam ; ubi autem haec dicitur esse 
vera, ilia autem falsa, tune determinatur quaenam sit 
vera, quaenam falsa, et ita sunt determinate verae, aut 
falsae ; si haec vera, ilia falsa esse dicatur, aut ita esse 

His praesuppositis, ad probationes ipsas accedo : 

ARGUMENTUM 1. Aut propositiones contradictoriae de 
future contingenti sunt neque verae neque falsae omnino, 
aut sunt tantum indeterminate verae vel falsae, aut sunt 
h antecedanese. S. 

188 De future contingenti. LECT. xvm. 

determinate verae aut falsae : At non sunt neque verae 
neque falsae omnino, nee sunt tantum indeterminate 
verae aut falsae. Ergo sunt determinate verae aut falsae : 
i. e. altera earum est determinate vera, altera determi 
nate falsa. Major evidens est, ex sufficient! enumeratione 
partium. Minoris pars prior et nobis conceditur, et per 
se evidens est. 

1. Conceditur ab Aristotele : aV< yap ov% vTrdp^ei 7rl ro?9 TOIOVTOIS. Et rui'SUS, aXXa jmqv ovtf to? ovSe- 
Tepov ye a\r]0es, evSe^erai \eyeiv, oiov OTI ovre eorai, OUTC 

OVK ea-rai' 1 . " Putaverunt autem quidam," inquit Boe- 
thius k , " quorum Stoici quoque sunt, Aristotelem 
" dicere, in future contingentes nee veras esse, nee 
" falsas ; sed falsum est. Non enim Aristoteles hoc 
" dicit quod utrseque nee verae, nee falsae sunt, sed quod 
'* una quidem ipsarum quaelibet, aut vera aut falsa est." 
2. Conclusione hac non indigemus ; est enim per se 
evidens. Sint enim, v. g. hae duae propositiones contra- 
dictoriae de future contingenti : Alexander eras pran- 
surus est : Alexander eras pransurus non est 1 . Si neutra 
ex his propositionibus vera sit, turn Alexander neque 
eras pransurus est, neque eras pransurus non est: si 
neutra ex iisdem falsa sit, turn Alexander et eras 
pransurus est, et eras pransurus non est : sed fieri 
omnino non potest, ut aut Alexander neque eras pran 
surus sit, neque eras pransurus non sit ; aut et eras 
pransurus sit, et eras pransurus non sit. Nemo enim 
potest et prandere simul, et non prandere ; neque quis- 
quam potest neque prandere, neque non prandere. 
Ergo neque neutra ex his propositionibus vera est, 

i De Interpret. IX. 3. et 6. sonus exstant in p. 364. ed. Gla- 

k Plura habet Boethius de hac reani. 

qusestione in Comment, in Ari- 1 Ex Boethii Comment, in 

stot. Libr. de Interpret. Edit. ii. Aristot. Libr. de Interpret. Edit, 

lib. iii. Verba quse citat Pear- i. p. 241. ed. Glareani. 

Defuturo contingenti. 189 

neque neutra falsa est. Non possunt itaque propo- 
sitiones de future contingenti esse, neque omnino verse, 
neque omnino falsse. 

Secunda pars minoris est : Propositiones contradic- 
torise de future contingenti, non sunt indeterminate 
tantum verse vel falsae. Probatur. Quia indeterminata 
veritas, aut falsitas, nee veritas nee falsitas est : at in 
his propositionibus est aliqua veritas, et falsitas, ut 
ostendimus : ergo harum propositionum veritas aut - 
falsitas tantum indeterminata non est. Quod autem 
nulla veritas, aut falsitas sit revera talis, et tamen 
indeterminata, probatur. Recte Aristoteles, o/xotW ol 
\6joi aXrjQels, uxnrep KOI TO. irpdyiJ.aTa m . " Eo modo 
" propositiones de rebus verse sunt, quo res ipsse surit ;" 
sed res singulares quse sunt non habent indeterminatam 
existentiam. Ergo neque propositiones indeterminatam 
veritatem. A parte enim rei, non dantur individua 
vaga ; sed quicquid est a parte rei, est singulare aliquid 
determinatum, et ab aliis distinctum. Ut cum dico, 
hie est vel Petrus, vel Paulus, ille, de quo loquor, non 
est indeterminate, sed determinate vel Petrus, vel 
Paulus : et si Petrus sit, ita Petrus est, ut Paulus non 
sit ; si Paulus, ita Paulus est, ut Petrus non sit. Ilia 
autem indeterminatio, seu confusio, per conjunctionem, 
aut, expressa, non est in ipsa re, sed in confusione, seu 
indeterminatione intellectus, Petrum a Paulo minime 
distinguentis. Ita in contradictoriis propositionibus, 
nulla est indeterminate vera, aut indeterminate falsa ; 
licet dicamus, aut hsec, aut ilia vera est : sed ilia inde 
terminatio tantum est in intellectu, non potente judicare, 
qusenam vera, qusenam falsa. Veritas autem non est 
nisi in una determinate, falsitas non est nisi in altera 

m Ex Boethii Comment, in Aristot. Libr. de Interpret. Edit.i. p. 15. 
ed. Glareani. 

190 Socini Quisqwlia dissipantur. LECT. xvm. 

determinate ; sed nos non possumus definire, in qua 
veritas, et in qua falsitas sit. Et quemadmodum omnia 
quae sunt, determinate sunt, ita omnia quse futura sunt, 
determinate futura sunt. Esse enim quod futurum est, 
est esse determinatum. Quod enim est futurum, est 
esse actuale futurum, at nullum esse actuale potest esse 
indeterminatum . 

Hoc ulterius adhuc sic ostenditur. Quando res quse- 
cunque quocunque modo fit, habet definite et determi 
nate esse. At quicquid nunc est, aut quocunque modo, 
toto tempore praecedenti futurum erat : ergo illud esse, 
determinate sumptum, erat toto tempore praecedenti 
futurum. Per eandem enim existentiam qua res modo 
est prsesens, fuit futura toto tempore prsecedenti. Ut 
enim, ab existentia effectus in hoc tempore, vocatur 
praeteritus toto tempore subsequent!, ita, ab eadem 
existentia, vocatur futurus toto tempore praecedenti. 

Recte quidem Boethius, etiam dum Aristoteli adsti- 
pulatur. " Contingentia sunt quaecunque vel ad esse, 
" vel non ad esse aequaliter sese babent, et sicut ipsa 
" indefinitum babent, et esse, et non esse, ita quoque et 
" de his afHrmationes, et negationes indefinitam habent 
" veritatem, vel falsitatem ; cum una semper vera sit, 
" altera falsa : sed quae vera, et quae falsa, nondum in 
" contingentibus notum est." 

Recte, inquam, his verbis totam indeterminationem, 
non in re ipsa, sed in nostra ignorantia rerum futurarum, 
sive eventuum collocat. Quamvis alibi quidem dicat 
hoc fieri per suam naturam, non ad nostram ignorantiam 
atque notitiam. 

Inepta igitur omnino sunt ista a Socino, in Praelec- 
tionibus scripta. " Fatemur quidem nos, omnia a Deo 
" sciri quae futura sunt, sed interim negamus ea quae 
" fiunt, si contingentia sint, futura fuisse, antequam 

Argumcnta de futuro contingenti. 191 

" fierent." Vidit hsec stare per se non posse, vidit quod 
statim objici posset ; itaque addit : " Sed dicet aliquis, 
" igitur si ista futura fuisse negas, sequitur ea fuisse 
" non futura : quomodo igitur fieri potuerunt, si erant 
" non futura?" Luculenta sane objectio, et satis directe 
opposita sententiae Socinianae. Quid igitur respondet ? 
In haec omnino verba : " Sciendum est futura contin- 
" gentia, antequam fiunt, nee futura esse, nee esse non 
u futura." Quam hsec prorsus absurda, et ab omni 
veritatis specie aliena. Primo enim vocat ipsa futura, 
et negat esse futura, subdit non esse futura antequam 
fiant, ac si essent futura, postquam fiant : negat denique 
esse futura, et simul neget esse non futura : h. e. asserit 
contradictoria esse simul vera. Progreditur, " Et affir- 
" mare quidem possumus, antequam fiant, ea vel futura 
" esse, vel non futura." Quomodo autem potest affir- 
mare quod negat, aut negare quod affirmat n ? Validum 
est itaque quod proposuimus argumentum, scil. propo- 
sitiones contradictorias de future contingenti, esse 
determinate veras, aut falsas. 

ARGUMENTUM ii. Omnis veritas propositionis de fu- 
turo fundatur in veritate propositionis de praesenti : At 
veritas propositionis de re praesenti, licet contingenti, 
est determinata : Ergo propositionis veritas de re futura 
contingenti est determinata. 

Vis Imjus argumenti breviter in hoc consistit ; Quod 
cum dicimus aliquid esse futurum, non intelligimus 
aliquam essentiam quae sit, antequam res, quae esse 
futura dicitur, revera erit : sed tantum existentiam rei 
in instanti secuturo, connotando carentiam existentiae 

n Pearsono consentit vir inter " faciunt, idem est ac si neges 

philosophos non ultimus, Leib- " providentiam, qua res singulas 

nitius : " Dei negare prsescien- " regit gubernatque." Cinquieme 

" tiam," ait, " de rebus futuris Ecrit a Clarke, . 5. 
" contingentibus, quod Sociniani 

192 Aristotelis Argumentum. LECT. xvm. 

in instant! prsesenti. Ilia autem existentia in instanti 
secuturo, quando existit, est in instanti praesenti, et 
ipsa prsesens est, atque ideo turn determinata : at 
respectu instantis praecedentis, nullam aliam relationem 
habet, nisi quam habet ex instanti praesenti quo turn 
est, et quo ante futura erat. 

ARGUMENTUM iii. Si propositiones universales de fu- 
turo contingenti sint determinate verae, vel falsse, turn 
propositiones singulares de futuro contingenti sunt 
determinate verae, aut falsae : Sed propositiones uni 
versales &c. Ergo. 

Minor a nemine hactenus negata est, et ab Aristotele 
asserta. Consequentia majoris manifesta est. Quia 
particulares propositiones non possunt esse determinate 
verae, nisi singulares propositiones sint determinate 
verae. Particulares enim propositiones fundantur in 
singularibus, et earum veritas non aliunde resultat, 
quam ex veritate plurium singularium. 

Argumentum, quo fretus est Aristoteles, unicum ; 
illudque, si solidum esset, aliis omnino opus non esset. 
Ostendit enim assertionem nostram implicare contra- 
dictionem: scil. Si in materia contingenti esset deter 
minata veritas, esset contingens, quia supponitur; et 
esset non contingens, quia est quid determinatum ; 
determinatum enim et contingens sunt opposita. 

yap Tracra /rara^acrt? rj cnrotpdiTis aXrjOq? 5y ^evStjs, KOI 
cnrav avayKt) virdpyeiv rj /my virap^etv. Et rurSUS, wcrre 
avayKrj rj rrjv /caret <^>a<rif, rj rrjv a7r6<pa<riv aXrjOrj eivai rj 
yevorj. ovfiev apa OUTC HCTTIV, OVTC yiverai, OVTC airo Tu^^y, 
OV& 1 vTrorep eru^ei/, o^e etrrat ^ OVK eo-ra/. Et rurSUS, 
ei etTTi \evKOv vvv, aX^Oe? yv eiTreiv TrpOTepov, on ecrrai 
\evKOv' ftxrre aeJ aXtjOes yv elirelv OTIOVV ru>v yivo/mevow on 

if + if T7'5''\/3''? > ' - " " + # 

eirriv t] ecTTai. Eii oe aA^ae? rjv enretv on <TTIV, r\ ecrrai, 
OVK olov TC TOVTO fj.r] elvai^ ovSe /Jit] evea-dai' o Se ft*] oiov re 

Futuri ex proviso potest esse Contingentia. 193 

jo.}] 'yeveVOcu, aSvvarov /u^f yeve&Oai. o Se aSvvaTOV w 
yevea-Oai, avayKn yevecrOat' aTravra ovv ra e<rdp<eva avayKaiov 
yeve&Oai' ovSev apa oirorep' eri^ey, ovSe OTTO TI^?? eVrat, 
ei yap OTTO TV^S OVK e dvdyKtjs. Ita miris modis se 
torquet Aristoteles in hoc argumento conficiendo ; nihil 
tamen omnibus modis torquendo aliud efficere potuit, 
quam, si propositiones sint determinate verae de futuris 
contingentibus, turn contingentia sunt determinate 
futura; si autem sint determinate futura, non sunt 
contingentia, sed necessaria. 

Respondeo, determinata veritas propositions de fu- 
turo contingent! non tollit contingentiam, nee infert 
necessitatem. Non enim ipsa est determinatio agentis, 
vel actionis, sed tantum orta ab effectu ad quern agens 
se libere determinavit. Contingens quidem, qua tale, 
potest esse, vel non esse, respectu cujuslibet instantis, 
antequam sit ; ut primo loco supposuimus ; at deter 
minata veritas futuri contingentis nullum respicit 
instans antequam sit ; in nullo enim instanti supponitur 
esse, antequam erit. At contingens ipsum non potest 
non esse, cum est ; sive necessario est, quando est ; ut 
secundo loco supposuimus. Et haec determinatio nihil 
aliud requirit, nisi ut futurum tune esse dicatur, quando 
est, supponit itaque rem turn esse, quando est. 
Suppositio autem quae sumitur ex ipsa existentia 
rei, non tollit ejus indifferentiam ; alias nihil existeret 
contingenter. Ea eniin ipsa quae cum summa con 
tingentia existunt, non possunt non existere, ex sup- 
positione quod existant. Ut enim, fatente Aristotele, 
omne quod est, dum est, necesse est esse : non tamen 
omne quod est, necesse est esse : ita omne quod erit, 
quando erit, necessario erit; non tamen omne quod 
erit, necessario erit. 


194 lamblichi Sententia. LECT. xviu. 

Atque ita tandem satis probaviraus, propositionem 
de future contingent! aliam esse determinate veram, 
aliam determinate falsam, causamque tantum in intel- 
lectu nostro esse, quod tanquam indeterminatse veri- 
tatis considerentur. Ut autem ad primam qusestionem 
revertamur, cum propositionum de materia contingent! 
sit determinata veritas, et omnis veritas sit objectum 
intellectus, et intellectus divinus sit infinitse perspicaciae, 
necesse est ut Deus definite intelligat omnia futura 

Est autem hoc adeo verum atque certum, ut ipsi 
Grseci philosophi Platonici, atque Peripatetic!, licet 
doctrinam Aristotelis de indeterminatione veritatis 
futurorum conditionalium sequerentur, semper tamen 
admitterent Deum omnia futura, etiam contingentia, 
uno et immutabili actu intelligere. 

Observatur ex lamblicho apud Ammonium, Sidtyopa 
elvai TO, /merpa TWV yvaxrewv, " varias scil. esse mensuras 
" sive gradus cognitionis." Cum enim cognitio sit 
actus cognoscentis circa cognitum, aliquando actus 
cognoscentis perfectior est natura cogniti, aliquando 
imperfectior, aliquando sequalis. Ut cum res parti- 
culares, per rationes aeternae et universalis veritatis 
cognoscimus, ipsa cognitio re cognita superior est ; cum 
anima seipsam contemplatur, a-va-Tot-^os, sive aequalis; 
cum res prorsus divinas, inferior. Quibus positis, 
dicendum est, inquit ille, TOV Qeov JIVWCTKCIV ftev iravra 
TO. yeyovoTO., KOI TO. ovra, KOI TO. ecro/meva, rj /ueXXovra, TW 
0ew TrpocrrjKOvra TpOTrov, TOVTO Se CCTTI ywta KOI WjOiOT-tei/J/, 

KCU a/uera/SaVft) yvaxrei' i. e. " Deum scire omnia prae- 
" terita, praesentia, et futura sive certo sive con- 
" tingenter, modo suss naturae congruent!, una scil. 
" definita et immutabili cognitione." TIVCOO-KCIV 

Distinguitur Futurum contingens. 195 

TO. evSe^ofJieva KpfiTTOva)? T^9 avrwv eiceivtw ipvcrews' Sidirep 
TavTa fJLev, dopicTTOv eyovTO. Tqv (pvcriv, 8vva<r6ai TC KCU 
eicflaiveiv /ecu fj.rj eicfiatveiv, eiceivov e are KpeiTTOVGOs 
(pv<re<as avTu>v Tqv yvuxriv avTwv TrpOi\t]<poTa, (a 
ical ravra eievai. Ita largitur futurorum contingentiam 
naturam esse indefinitam, cognitionem autem ipsorum 
in Deo esse definitam. 

Quid igitur faciemus Socino, qui in re maxime 
theologica, philosophico tantum permotus argumento, 
id Deo negavit, quod philosophi ipsi nunquam negave- 
runt ? Mi; roX/xarw TI$ TO TOU f yv<a<TTOv irpOTepov KOI 
vcrrepov etV Ttjv rov Qeov yvuxriv dvafyepeiv' inquit Sim- 
plicius. Negant illi, propositiones de future contin 
gent! esse determinate veras; non negant esse deter 
minate Deo cognitas. Ut in philosophia peccent, in 
theologia peccare nolunt. Negat Socinus has pro 
positiones esse determinate veras; negat et Deo esse 
determinate cognitas. Nos in philosophia ab Aristo- 
tele dissentire non veremur, asserentes, propositiones 
de future contingent! esse determinate veras ; in 
theologia, et a philosophis et a theologis omnibus 
dissentire omnino veremur, asserentes, propositiones de 
futuro contingent! esse Deo determinate cognitas. 

Cum autem futurum contingens duplex est, vel 
absolutum, vel conditionatum : ostendimus hactenus 
Deum certo cognoscere futura contingentia absoluta, 
ostensuri postea eundem Deum, pro infinita sua per- 
spicacia, non minus certo intelligere futura contingentia 

o 2 



AD ostendendam object! scientise divinaa latitudinem, 
docuimus Deura non tantum praesentia, et prae- 
terita, sed etiam futura cognoscere, idque certo. Cum 
autem difficultas in cognoscendis contingenter futuris 
maxime spectetur, ostendimus etiam ea esse Deo 
certissime cognita. Contingenter autem futurum cum 
duplex sit, vel absolutum, vel conditionatum : qua? 
hactenus diximus, ad contingens absolutum spectant ; 
quae ad contingens conditionatum pertinent, imprae- 
sentiarum tradimus. 

Observandum 1. Futurum conditionatum esse, quod 
certa conditione posita est futurum, sive sit absolute 
futurum, sive non, i. e. sive ilia conditio posita fuerit 
aliquando, sive nunquam : si modo, ut tempore suo 
existat, ab aliqua conditione pendeat, futurum certe 
conditionatum est, i. e. non aliter futurum, nisi sub 
conditione ; ut, Si fur captus fuerit, suspendetur. 

Observandum 2. Futurum conditionatum necessarium 
esse, quod certa conditione posita necessario sequitur, 
et infertur : h. e. ita est futurum, ut ea conditione 

Futura conditionata necessaria. 197 

posita, non possit esse non futurum. Ut, Si Petrus 
cucurrerit, movebitur. Si Sol eras ortus fiierit, dies 

Observandum 3. Futurum conditionatum liberum 
esse, quod certa conditione posita est futurum, ita 
tamen ut, ea conditione non posita, non sit futurum, et 
ea conditione posita, posset esse non futurum. Ut, Si 
veniam quis petierit, dabo. 


TINGENTIA NECESSARIA. Probatur, eo ipso quod sint 
necessaria; quia, ob eandem rationem, continent in se 
necessariam et infallibilem veritatem. Cum enim, 
penetrata natura conditionis, et necessarise consecuti- 
onis, etiam ab hominibus cognoscantur, et in omni 
argumentatione pro veris admittantur, necesse est ut a 
Deo cognoscantur ; aliter enim sequeretur, esse aliquid 
intellectui finito cognitum, et incognitum infinito. Sive 
igitur conditio qua aliquid infertur, sit causa ipsius, 
ipsum necessario efficiens, aut inferens; sive sit aliqua 
alia causa extra conditionem, propter quam id quod 
infertur, conditioni necessario annectitur, veritas con- 
ditionalis erit necessaria et infallibilis. Joann. xii. 32. 
Et Ego, si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad 
meipsum : talis enim consecutio est infallibilis, ex in 
finito valore et pretio sacrificii Christi, seu sanguinis 
Dei. Talis erat veritas illius propositionis ab Elisaeo 
prolatse, atque perspectae, cum regem Joas ita allocutus 
est 2 Reg. xiii. 19- Si percussisses quinquies, aut series, 
aut septies, percussisses Syriam usque ad consumptionem. 
Licet enim nulla videatur esse connexio inter rem 
enunciatam, et conditionem, aut dependentia unius ab 
altera; quid enim terra jaculo percussa, ad Syriam 
bello profligandam ? erat tamen revera connexio, et 

198 Futura conditionata libera. LECT. xix. 

dependentia eventus a conditione, sell, percussione, ex 
verbo et promissione Dei prophetae patefacta. Cum 
enim promisit Deus se ita facturum, si ilia conditio 
impleretur, cumque impossibile sit Deum non stare 
promissis, propositio ilia quae condition} etiam disparatae 
conjungit eventum, ex promissione divina pendentem, 
continet omnino necessarian! consecutionem, atque adeo 

Ita 2 Reg. ii. 9- Diatit Elisceus ad Eliam. Obsecro te 
ut fiat in me duplex spiritus tuus. Qui respondit, 
prophetico spiritu scil. i. e. ex certa scientia, quam ei 
Deus indiderat, Rem difficilem postulas. Attamen si 
videris me, quando tollar a te, erit tibi quod petisti ; si 
autem non videris, non erit. Licet enim visio Elise non 
sit, ex sua natura, sufficiens et necessaria causa consequi 
duplicem Elisaei spiritum, tamen supposita voluntate 
divina dandi duplicem spiritum, si praecederet visio, 
erat propositio conditionalis, et prophetae perspecta, et 
ideo Deo ipsi prius cognita. 


Probatur 1. auctoritate divina. Quae Deus ut 
credenda revelavit, ea certissime cognoscit : Futura 
conditionata libera Deus ut credenda revelavit : Ergo. 

De majori dubitandum non est ; nititur enim fun- 
damento fidei, cui subesse falsum non potest. Minor 
probatur ex verbis ipsius Christi Matt. xi. 21. VCB tibi 
Chorazain, v<e tibi Bethsaida ; quia si in Tyro et Sidone 
factte essent virtutes, quce factte sunt in vobis, olim in 
cilicio et cinere p&nitentiam egissent. Quibus verbis 
continetur, 1. conditio posita, si fierent miracula: 2. 
futurum liberum, seu contingens, scil. prenitentia Ty- 
riorum : 3. revelatio veritatis credenda; ; est enim 

Locus S. Scriptures de Tyro et Sidone. 199 

exprobratio infidelitatis Galilaeorum, et eorundem pro- 
vocatio, seu invitatio ad poenitentiam, et poense infide- 
litati debitae aggravatio. 

Ad hunc locum pro hac scientia Dei conditionata 
addactum, varie respondetur ; sed responsiones omnes 
necesse est ut ad duo capita referantur. Vel enim 
negant scientiam Dei de futura Tyriorum poenitentia 
fuisse absolute certain : vel negant ipsam eorum poeni 
tentiam fuisse conditionate liberam, atque adeo sub ilia 
conditione contingentem. 

Qui negant hunc textum inferre scientiam Dei ab 
solute certam, id faciunt, vel quod credant verba 
Christi nullo modo spectare scientiam Dei de poeni 
tentia Tyriorum, sed Galilaeorum tantum duritiem ; 
vel quod scientiam Dei quidem spectent, sed vel cer 
tam, et tune de prsesenti tantum conditione seu in- 
clinatione Tyriorum, non de futura ipsorum poenitentia, 
vel in hac re haud infallibilem, sive de eventu con- 

1. Ad primam opinionem omnino dicendum, non 
esse hsec dicta a Christo tantum ad exaggerandam 
duritiem Galilseorum, ac si nihil referret utrum vera 
essent necne, quse Christus ipse adducit, ut exaggeret. 
Imo vero, nisi haec aliquam in se veritatem contineant, 
quomodo digna sint quae a verbo Dei dicantur, haud 
intelligo. Neque quisquam veterum Patrum ita Chris 
tum intellexit. Recte Tertullianus, de Pudicitia, c. 10. 
" Ipse Dominus Sidoniis et Tyriis praesumpsit poeni- 
" tentiam, si virtutum documenta vidissent." Repre- 
hendit enim Christus Galilaeos per disertam compa- 
rationem Gentilium, quibus earn virtutem tribuit, cujus 
defectum in Galilseis reprehendit ; Sed in Galilaeis 
reprehendit expresse defectum fidei et poenitentise 
actualis sub miraculis; Ergo prsedicit Tyriorum et 

200 De Tyriis in S. Scriptura. LECT. xix. 

Sidoniorum fidem et pcenitentiam actualem sub iisdem: 
quod eo magis adhuc patet, quia diversam eorum 
conditionem tradit ideo futuram in die judicii. 

2. Ad secundum respondendi modum autem quod 
attinet, scil. quod Christus non de futura poenitentia 
Tyrioram, sub conditione miraculorum, sed de praesenti 
tantum inclinatione et prseparatione animi locutus sit; 
id vero nee verbis Christi convenit, qui de actuali 
poenitentia loquitur, nee per seipsum verum est ; scil. 
esse in animis Gentilium veram et actualem disposi- 
tionem ad credendum et poenitendum. 

3. Ad tertium respondendi modum quod spectat, 
scil. scientiam Dei de actuali poenitentia Tyriorum, sub 
conditione miraculorum, fuisse tantummodo conjec- 
turalem ; id vero nullo modo tolerandum est : repugnat 
enim essentiali perfectioni scientiae divines, ut sit de 
aliqua re conjecturalis tantum, cum ipsa conjectura, 
qua talis, imperfectionem involvat, scilicet ignorantiam. 

Nullo itaque modo, argumento nostro satisfaciunt, 
qui negant verba Christi repraesentare scientiam Dei, 
de futura Tyriorum poenitentia, certam atque infal- 

Qui autem poenitentiam Tyriorum a Deo condi- 
tionaliter preevisam concedunt, sed non faciunt con- 
ditionaliter liberam, sive contingentem, includunt in 
ipsa conditione miraculorum, decretum etiam Dei, de 
danda efficaci gratia Tyriis, ut convertantur : quo 
decreto posito, et conditioni incluso, non erit poenitentia 
eorum contingens, sed necessaria. Ac si diceret Christus 
in hunc modum, Si a 

Respondeo, aut hoc decretum Dei de poenitentia 

a Supplendum : " Si in Tyro " etiam gratia efficax, quze ad 
" et Sidone factae essent hse vir- " pcenitentiam eos convertisset," 
" tutes, et si data esset Tyriis &c. 

Scientia Dei infallibUis. 201 

Tyriorum fait absoluturn, aut conditionatum. Non ab- 
solutum ; qusecunque enim sunt sub absolute decreto 
Dei, ilia actu eveniant necesse est. At tails poenitentia 
a Tyriis non est acta ; igitur nee fuit a Deo absolute 
decreta. Nee est decretum conditionatum, quasi Deus 
decreverit Tyriis et Sidoniis dare auxilium efficax, si 
apud eos miracula fecisset. Quia talia decreta, qua 
talia, repugnant perfection! divinse, et specialiter tale 
decretum in conditione positum repugnat exprobrationi 
hie a Christo prolatsc. Sic enim sonarent Christi verba. 
" Ego decrevi, per gratiam efficacem, dare poenitentiam 
" Tyriis, si apud eos miracula facerem. Si igitur in 
" Tyro et Sidone hsec miracula facta fuissent, illi egis- 
" sent poenitentiam. Sceleratiores igitur obstinatiores- 
" que multo sunt Galilsei, quam Tyrii, qui, cum iis 
" gratiam efficacem negavi, poenitentiam baud agunt." 
Haec, inquam, ita posita convellunt ipsum funda- 
mentum exprobrationis, qua adversus Judaeos Christus 

Remanet igitur argumentum nostrum inconcussum : 
scil. Deum, sive Christum, certissime cognovisse poeni- 
tentiam Tyriorum et Sidoniorum, sub conditione eorum 
mediorum, quae Judaeis praestita sunt, certo futuram : 
eamque poenitentiam fuisse in sua natura, posita tali 
conditione, liberam seu contingentem : et scientiam 
ipsam Dei, de ilia futura poenitentia, fuisse certam, et 
infallibilem, et ad revincendos Judaeos aptissimam. 

Probatur 2. auctoritate divina, scil. ex sacro oraculo, 
seu responso solenni a Deo Davidi dato b . 1 Sam. xxiii. 
10. Et ait David, Domine Deus Israel, audivit f amain 
sermis tuus, quod disponat Saul venire in Ceilam, ut 

b Eodem exemplo utitur Hooker, in App. ad Eccl, Pol. lib. v. 
vol. ii. p. 712. 

202 Locus de Davide et Ceilitis. LECT. xix. 

evertat urbem propter me. Si tradent me viri Ceilce in 
manus ejus, et si descendit Saul, sicut audivit servus 
turn f Domine Deus Israel, indica servo tuo. Et ait 
Dominus, Descendet. Dixitque David, Si tradent me 
viri Ceilas, et viros qui sunt mecum in manus Saulif 
Et dixit Dominus, Tradent. His verbis videmus 
Davidem consulere Deum, idque duplici quaestione : 
1. an si maneret in civitate Ceilse, venturus esset 
Saul ? 2. an, si ipse maneret, et Saul veniret, Ceilitae 
ipsum sint in manus Saulis tradituri ? Ad utramque 
quaestionem respondet Deus, et Saul veniet, et hi 
tradent te. Ut S. Hieronymus, in Quaest. Hebraicis c , 
diserte interpretatur. " Et ait Dominus, Descendet; 
" ac si diceret, si hie steteris, descendet. Et quod ait, 
" Si tradent me viri Ceilce f et Dominus ait, Tradent. 
" Iste est sensus ; si descenderit Saul, et hie te in- 
" venerit, tradent." 

Quo response Davidi dato, aufugit ; atque ita neque 
venit Ceilam Saul, nee tradiderunt Davidem Ceilitae, 
licet dixerit Deus venturum Saulem, et Ceilitas tradi- 
turos Davidem. Quia veritas responsi divini sita est 
in conditione, quae in quaestione supponebatur ; si 
David manserit Ceilse, Saul adveniet. Si Saul ad- 
venerit, et David manserit, Ceilitse eum tradent. At 
has sunt propositiones conditionales, et contingentes, et 
Deus omnino profitetur esse eas sibi certo et infallibiliter 
cognitas, et Scriptura testatur fuisse eas Davidi per 
modum oraculi revelatas. 

Huic argumento satis claro atque perspicuo respon 
dent, Non respondisse Deum de eventu futuro, sed 

c In appendice torn. iii. p. 820, nymus, Rabano Mauro synchro- 

821. Vallarsii. Auctor harum nus. Vid. Admonition. Opuscule 

quaestionum, ut visum est Mar- praefixam. 
tianseo, fuit Hebreeus quidam ano- 

S. Patrum Testimonia. 203 

tantum de preesenti inclinatione et intentione Saulis 
et Ceilitarum. At hoc ipsum textui clare repugnat. 
Non enim Deus respondet Saul in animo habet ut 
descendat,sed,Descendet; nequeait,Ceilitae detraditione 
cogitant, sed, Tradent. 

2. Idem probatur auctoritate S. Patrum. 

Ad intelligendam S. Patrum de hac re sententiam, 
observandum 1. hanc fuisse Semipelagiauorum de 
infantibus opinionem ; sell. " tales perdi, talesque ser- 
" vari, quales futures illos in annis majoribus, si ad 
" activam servarentur aetatem, scientia divina prae- 
" viderit ;" ut tradit Prosper* 1 . 

Contra lios Semipelagianos Patres docuerunt, " non 
" judicari mortuos de his peccatis, quae praescivit eos 
" Deus perpetraturos fuisse si viverent ;" ut loquitur 
S. Augustin. de Dono Perseverantiae 1. ii. c. 9- [aliter 
libri unici c. ix. . 22.] 

Ita autem argumentor. Si judicarentur homines 
secundum peccata vel merita, quae Deus sub conditione 
videret, turn Tyrii et Sidonii non essent condemnati in 
die judicii : Sed Tyrii et Sidonii condemnabuntur in die 
judicii : Ergo. Hoc fuisse S. Augustini argumentum 
patet ex his verbis ibidem prolatis. " Nee damnarentur 
" Tyrus et Sidon, quamvis remissius quam illae civitates, 
" in quibus non credentibus a Domino Christo mirabilia 
" signa sunt facta ; quoniam si apud illas facta essent, 
" in cinere et cilicio poenitentiam egissent, sicut se 
" habent eloquia veritatis, in quibus verbis suis Dominus 
" Jesus altius nobis mysterium praedestinationis osten- 
" dit." Et paulo post, " Facile est quippe, ut infideli- 
" tatem accusemus Judaeorum de libera voluntate 
" venientem, qui, factis apud se tarn magnis virtutibus, 
" credere noluerunt. Quod et Dominus increpans 
'' Epist. ad S. Augustin. 

SententioB Patrum. LECT. xix. 

" arguit et dicit, Vce tibi Chorazaim et Bethsaida, quia 
" si in Tyro et Sidone factce fuissent virtutes quce factce 
" sunt in vobis, olim in cinere et cilicio pcenitentiam 
" eyissent. Sed numquid possumus dicere, etiam Tyrios 
" et Sidonios, talibus apud se virtutibus factis, credere 
" noluisse, aut credituros non fuisse, si fierent? cum 
" eis ipse Deus attestatur, quod acturi essent magnae 
" humilitatis poenitentiam, si in eis facta essent divi- 
" narum ilia signa virtutum. Et tamen in die judicii 
" punientur,quamvis minori supplicio quam illsecivitates, 
" quse, apud se virtutibus factis, credere noluerunt. 
" Secutus enim Dominus ait, Veruntamen dico vobis, 
" Tyro et Sidoni remissius erit in die judicii quam vobis. 
" Severius ergo punientur isti, illi remissius ; sed tamen 
" punientur. Porro, si etiam secundum facta, quae 
" facturi essent si viverent, mortui judicantur ; profecto 
" quia fideles futuri erant isti, si eis cum tantis miraculis 
" fuisset Evangelium prsedicatum, non sunt utique 
" puniendi ; punientur autem. Falsum est igitur et 
" secundum ea mortuos judicari, quse facturi essent si 
" ad eos viventes Evangelium perveniret." 

S. Prosper. Responsionum L. iii. Dubio 8. " De 
" Tyriis vero et Sidoniis quid aliud possumus dicere, 
" quam non esse eis datum ut crederent, quos etiam 
" credituros fuisse ipsa Veritas dicit, si talia, qualia 
" apud non credentes facta sunt, virtutum signa 
" vidissent." 

Est et alius vetus theologus S. Augustino contem- 
poraneus, qui aliter quam Augustinus Pelagianis respon- 
debat, eandem tamen veritatem de hac scientia Dei in 
diversa responsione supposuit. " Quidam disputator 
" catholicus non ignobilis hunc evangelii locum sic 
" exposuit, ut diceret praescisse Dominum Tyrios et 
" Sidonios a fide fuisse postea recessuros, cum factis apud 

Probatio ex Ratione. 205 

" se miraculis credidissent, et misericordia potius non 
" Eum illic ista fecisse, quoniam graviori poenae obnoxii 
*' fierent, si fidem quam tenuerant reliquissent, quam si 
" earn nullo tempore tenuissent." S. Augustin. de Dono 
Perseverantiae, cap. x. S. Augustin. de Correptione et 
Gratia, c. viii. 19. " Respondeant, si possint, cur Deus 
" illos, cum pie et fideliter viverent, non tune de vitae 
" hujus periculis raperet, ne malitia mutaret intellectum 
" eorum, et ne fictio deciperet animas eorum. Utrum 
" hoc in potestate non habuit ? an eorum mala futura 
" nescivit? nempe nihil horum nisi per\ 7 ersissime et 
" insanissime dicitur." . 

3. Idem probatur ratione. 

1. Quicquid est scibile, est Deo cognitum : Futura 
conditionata libera sunt scibilia: Ergo. Nam necesse 
est in Deo agnoscere omnem scientiam possibilem : at 
scientiafuturorumliberorum,sub conditione, est possibilis. 

2. Quicquid naturaliter homines cognoscere desi- 
derant, id Deus cognoscit : Sed futura conditionata 
libera naturaliter homines cognoscere desiderant : Ergo. 
Non est enim credibile id esse per se impossibile, et 
involvere contradictionem, quod commune judicium et 
appetitus generis humani aperte indicat, non tantum 
esse possibile, sed summopere expetendum. 

3. Si non detur scientia futurorum liberorum condi- 
tionatorum, sequeretur Deo innumeras quaestiones pro- 
poni posse, ad quarum nullam posset certam respon- 
sionem reddere. 

4. Quicquid naturaliter omnes homines scire Deum 
putant, id Deus cognoscit : Sed homines naturaliter 
putant Deum cognoscere futura conditionaliter libera : 
Ergo. Omnes enim quos rogabit aliquis, quid fuissent 
facturi, si hoc aut illud iis accidisset, illico confidenter 
respondere solent, Non id quidem se scire, sed Deum. 



OSTENDIMUS Lectione xiv. ad vitam Dei per- 
tinere intellectum, voluntatem, atque potentiam. 
Doctrinam de intellectu, sive scientia Dei quinque 
posterioribus lectionibus absolvimus ; quare ordinis ratio 
postulat, ut de voluntate Dei, quam tractat Thomas 
quaestione xix. disseramus. 

Dico igitur 1. DATUR IN DEO VOLUNTAS. Quse 
assertio ut recte intelligatur, observandum 1. triplici 
potissimum ratione voluiitatis nomen accipi solere. 
1. Pro ipsa facultate qua aliquid velle atque appetere, 
vel nolle ac repudiare possumus, quae est quasi Swapis 
OeXtjTtKt], vel ftovXijTiKij. 2. Pro actu talis facultatis, 
qui est TO velle, aut TO nolle, et OeXrjo-is seu fiovXrjcris, 
quasi volitionem diceres. 3. Pro re volita, seu pro eo 
quod quis vult, aut volendo constituit ; quodque vel 
simpliciter objectum vel etiam effectum est actus 
volendi : estque TO OeXrjTov, vel TO (3ov\t]r6v. 

Et quidem de objecto voluntatis, baud imprsesen- 
tiarum quaeritur, quia illud est plerumque aliquid 
volenti externum. Neque de distinctione inter po- 

Dei Voluntas in S. Scripturis. 207 

tentiam et actum volendi adhuc agitur, sed ab ilia 
abstrahendo dicimus, voluntatem aut per modum po- 
tentise, aut per modum actus Deo necessario inesse. 

Probatur 1. testimonio divino. 

Ac 1. In S. Scriptura ssepissime nobis voluntas 
Dei proponitur, quatenus objectum, sen effectum vo- 
luntatis Ejus est, nempe id quod vult, sive quod Ei 
placet. To 6e\t]fjLa enim in Vet. Test, ssepius nobis 
interpretatur vel yen vel \^"} quae utraque vox eu<W/av, 
" beneplacitum, bonam Dei voluntatem," significat. 
Inde TToietv TO OeXwa TOV 6eo, proprie est, " id agere 
" quod Deo placet ;" et id ipsum quod a nobis exigit 
Deus, voluntas Dei dicitur. 1 Thess. iv. 3. TOVTO 
ecrTi 6e\t][j.a TOV 0eou, 6 aymoyxoy vju.>v. Hcec est 
voluntas Dei, sanctificatio vestra, i. e. Hoc est quod 
Deus vult, quod a vobis exigit, quod Ei maxime placet. 
Quoties autem S. Scriptura voluntatem Dei tanquam 
objectum, aut effectum, atque ideo tanquam aliquid 
Deo ipsi externum tradit, licet non exprimat ipsam 
voluntatem quam asserimus, earn tamen aut supponit 
aut infert ; omne enim volitum est a voleute volitum, et 
omne velle est a voluntate. 

2. S. Scriptura non tan turn voluntatem Dei pro 
objecto usurpat, sed etiam pro ipso actu, vel facultate 
volendi, pro eo scil. quod in ipso Deo est. Ut 1 Pet. 
iii. 17. el 6e\ei TO OeXr^a TOV Qeov, Si voluntas Dei 
velit. Et Apocal. iv. 11. ort <rv e/crto-a? ra Trai/ra, KOI 
ota TO 0eA7/*a crov elcrl, KOI eKTia-Orjcrav. Eph. i. 5. /tara 
Ttjv evSoKiav TOV OeXtjuaTos avTov, secundum propositum, 
vel beneplacitum voluntatis suce. Et Rom. ix. 19- T< 
yap /3ov\^/ui.aTi avTov T/? avOea-TrjKe ; voluntati enim ejus 
quis resistit f 

3. S. Scriptura diserte tradit Deum velle, et quae- 
cunque vult facere, hoc est, per modum agentis 

208 Dei Voluntas probatur Ratione. LECT. xx. 

voluntarii agere. Ut Psal. cxv. 8. Deus noster in ccelo 
iliLty frO l,tZ?N;O, omnia qu&cunque voluit fecit. Quod 
et repetitur Ps. cxxxv. 6. Quod Spiritui Sancto par- 
ticulariter tribuit S. Paulus, 1 Cor. xii. 6, 12. Qui 
omnia operatur Ka6u>9 ftovXerai, prout vult. 

Satis itaque probatur ex S. Scriptura Deo inesse 

Secundo, idem probatur auctoritate Sexti Generalis 
Concilii. Cujus fides canone primo ita exprimitur/H 

Svo (pvcriKas OeXjJcret?, %TOI OeXyftaTa, /ecu Svo <f>v<riKas 
evepyeia? eirl Ttjs evcrdpKOv oiKOvo/uia? TOV evos KfjO/ou rnj.S)v 
'Itjarov XjOto-Toy, TOV dXrjOivov 0eou, odleiv ^/xa? 6eo(f)i\(t)S 

Probatur 3. ratione. Deus enim est vita praeditus, 
eaque intellectual}, uti demonstravimus. At cui inest 
intellectus, necesse est ut insit etiam voluntas. Licet 
enim Pythagoras et Plato ita rudi Minerva tractaverint 
facultates animse, ut omnem appetitum intellectual! 
parti denegarint, duplicemque tantum appetitum, ira- 
scibilem et concupiscibilem statuerint, utrumque TW 
aXo'^ft), seu irrationabili parti tribuentes ; Aristoteles 
tamen satis accurate distinxit, appetitum in rationalem, 
et irrationalem dividens. "ATOTTOV, inquit, TO opeKrtKov 
SiatTTrav' ev re TU> XoyitTTiKM yap rj (3ov\ij(ris yiverat, KOI ev 
TW dXoyw f] eTriOvjULia KU} 6 Ou/uoV et Se Tpia fj "v^v^, ev 
e/cao-rw eWat opefys, lib. iii. de Anima, c. 9- Et lib. ii. 

C. 3. opefys /u.ev yap CTriOvfJLia, KOI OV/JLOS, Kal (3ov\rjari$. 

Et Magnorum Moral ium lib. i. c. 12. ope^ew Se ea-riv 
*<$*] rpia, 7rt6vju.ia, Ov/mos, /SoJXj/o-f?. Est itaque appetitus 
XoyiKos, rationalis, seu intellectualis, qui nunc proprie 
voluntas dicitur, sive ftovXr/a-ts ev TU> \oyia-TiKw. Neque 
tantum inest, sed omnino necessario inest, et ad vitam 

a Vid. Acta Concil. Trullani apud Labbaeum, torn. vi. p. 1138, 9. 

Distinguitur Dei Voluntas. 209 

intellectualem cum intellectu necessario concurrit. Ut 
enim formam naturalem consequitur appetitus quidam 
naturalis, ita et formam cognoscitivam appetitus ipsi 
proportionatus, sensitivae sensitivus, intellectuali intel- 
lectualis : ea enim est natura boni, ut illud omnia 
appetant, et quo magis apprehenditur, eo appetatur 
magis: est itaque in omni substantia intellectuali, in- 
clinatio ad bonum ab intellectu apprehensum, et in 
perfectissima comprehensione boni, maxima inclinatio, 
perfectissima voluntas, " Quibus inest ratio, inest 
" etiam volendi nolendique libertas." Honorius Au- 

gUStodunensis b . ^a/jiev TOIVVV evOews TW \oyiK<5 (rvveio-ep- 
X<rOat TO avre^oixriov. Nemesius, C, 21 c . 

2. Summa beatitude Deo est tribuenda, etiam 
consentiente Epicuro. At beatitude illi attribui non 
potest, nisi dum se intelligit, bonitatem suam ipse amet, 
seque et ejus effluxu oblectet, et in sese conquiescat ; 
quae sine voluntate, seu interna ad bonum inclinatione, 
fieri non possunt. 

3. Deus ipse est Summum Bonum : at summo 
bono respondere debet summus amor, quern cum nulla 
creatura per infinita saecula prsestitit, neque in aeternum 
prsestare potest, restat ut Deus amore et complacentia 
infinita, bonitatis suae infinitatem adaequek 

4. Causa prima voluntatis creatae, habet in se vo- 
luntatem increatam, Deus autem est causa voluntatis 
creatse, qui operatur in nobis, et velle, etperficere. 

Diximus de existentia voluntatis divinae, dicendum 
de natura. Cum igitur in voluntate creata distin- 
guuntur vulgo potentia, et actio, 

b In Biblioth. Max. Lugdu- non longe a fin. 
nensis torn. xx. p. 1131. " Duo- <' Legend, c. 41. init. Nemesii 

" decimo saeculo vixit," ut monet de Nat. Hominis, p. 155. ed. 

Pearsonus, ubi citat inter testes Plantin. Antv. 1^65. p. 293. ed. 

Ignatianos. Vind. part. i. c. ii. Oxon. 1671. 


210 Voluntas Dei quid sit LECT. xx. 


Probatur eodem modo, quo ante probavimus, Lect. 
xv, non dari in Deo potentiam physicam, in ordine ad 
actum intellectionis divinse. 



Probatur. Quia talis actionis ratio requirit princi- 
pium ab ipsa distinctum : At nihil est in Deo vere et 
proprie distinctum : Ergo. 



Probatur ex infmita simplicitate Dei, quam demon- 
stravimus. Nihil enim in Deo esse potest, quod Deus 
non sit. " Essentialiter ergo vult, et voluntate sub- 
" sistit ;" inquit Junilius Africanus episcopus d . 

S. Augustinus, Confess, lib. xii. c. 15. " Num dicetis 
" falsa esse quse mihi veritas voce forti in aurem in- 
" teriorem dicit, de vera aeternitate Creatoris, quod 
" nequaquam ejus substantia per tempora varietur, nee 
" ejus voluntas extra ejus substantiam sit ?" Recte S. 

Cyrillus, DialogO V. OVKOVV eTreiSrjTrep aTT\ovv TO Oecov, KCU 
a/j-eivov rj Kara <rvvde(nv elvai, ov% erepa trap 1 avTO eitj av tj 
(3ov\r]cri? avrov*. Atque haec est sine dubio tutissima 
sententia, et in Ecclesia Dei latissime, adversus So- 
cinum, Crellium, Vorstium, reliquosque Remonstrantes f , 

d De Partibus Divinee Legis, " vel diversitas invenitur." Gal- 
lib, i. c. xix. ubi paullo ante : landi Biblioth. xii. p. 83, 

Deus simplex est; nee est in e Tom. v. p. i. p. 555. a. 

eo aliud essentia quam volun- Conferri potest Plotinus philo- 

tas. Unde et omnia nomina sophus, ITepi rov BeKr^aros TOV 

operationis ejus, licet inter se 'Evos. Enn. vi. lib. viii. c. 14. 

definitionibus different, apud f Vorstii sentent a est, " Dei 

ipsum tamen nulla differentia " volitionem esse duplicem; turn 

Deus Objectum Voluntatis Divince. 211 

Hisce breviter de natura voluntatis divinse praelibatis, 
objectum ejus proxime spectandum. 


Probatur 1, ex eo quod ostendimus, Deum esse 
objectum intellectus divini. Objectum enim voluntatis 
est bonum cognitum. Cum igitur Deus sit sibi ipsi 
perfectissime cognitus,necesse est ut sit a se ipse amatus. 
Nihil enim notius est, quam unumquemque seipsum 
aliquo modo cognoscere, et amare ; ita ut in ordine ad 
bona vel mala, hoc est suse naturae convenientia vel 
disconvenientia, quse vel appetit vel aversatur, se non 
confundat cum alio ; sed ab omni individuo a se distincto 
discernat, idque eo, quo certius distinctiusque seipsum 

Probatur 2. Finis volitionis divinse, est objectum 
voluntatis Dei. Finis enim mo vet voluntatem sub 
ratione boni. Sed finis volitionis divinse est Deus, ut 

" necessariam, qua Deus seipsum TTWS ov KaraytXaaTov TO biffttovp- 

" vult ; turn liberam, qua vult yiKov ovcriav elvai \eyfiv, t) TO npo- 

" alia extra se :" necessariam VOTJTIKOV ird\iv ovo-iav, fj TO npo- 

illam statuit esse Deo essen- yvwo-TiKov u>vnvTu>s ; <cai, a 

tialem ; hanc autem liberam, irao-av tvtpyeiav ovaiav 

minime essentialem. Argumenta, Eandem qusestionem inter diffi- 

quibus hanc sententiam tuetur, cilia theologiae recenset S. 

exponit in Epist. ad Clem. Tim- Chrysostom, Horn. v. in Epist. 

pier. Prsestantium ac Erudit. ad Coloss. "E^ei fvtpyeiav eKfivrj q 

VV. Epist. p. 2l6. Idem agit ovaria' Kal TI fffTiv tvepyeia tn 

Curcellaeus, Rel. Christ. Instit. AVTOV ; TO BtKtiv <rri TO 

lib. ii. C. ix. 4. fvfpytiv ; irdvTat 8e dvdpaiirovs 6e- 

Tenendum est, Pearsonum hie A dyaOovs elvai KM. cra>6rivcu' TT&S 

loqui, nulla hactenus distinctione ov yivtTai ; aXX' eTfpov TO $&M, 

prsemissa, de voluntate per mo- AXo 8e TO tvepyelv ; . . , TTWS ovv 

dum potentiae, et per modum Xe'yet fj ypcxpq, (Ps. cxv. 3.) Trdira 

actus : alioqui forsitan in hanc oo-a rjBtXrpTfv, eiroirpre ; Statuit 

assertionem cadere posset, quod vero noster, ut videbimus, vo- 

ait S. Basilius, Adv. Eunom. lib. luntatem Dei per modum po- 

i. 8. et yap irdvra 6p.oia>s ovviav tentise non esse ab ipsius actu 

TO. fTrtXeyo/tiei/a T$ Gf, realiter distinctam. V. infr.p.223. 

p 2 

Dei Ratio objectiva Ipsius Perfectio. LECT. xx. 

patet. Nam idem est finis volitionis, qui est finis 
operationis a voluntate procedentis. At finis opera- 
tionum Dei, est Deus ipse. Prov. xvi. 4. Universa 
propter semetipsum operatus est Deus. 

3. Inter voluntatem et objectum ejus primarium 
requiritur proportio et commensuratio qusedam : At 
intra solum Deum reperitur talis proportio et commen 
suratio : Ergo. 


Probatur. Quia hsec perfectio, bonitas, et excellentia, 
qua talis, est amabilis ; et quicquid amatur, ideo amatur 
quia bonum ; id itaque quod est in ratione boni maxime 
excellens, maxime est amabile. Deus itaque, ut infinite 
bonus, est primarium et form ale objectum suae volitionis ; 
propter quod amantur omnia quae sunt in Deo formaliter, 
et quse in Deo sunt eininenter. Cum enim omnia 
extra Deum ideo bona sunt quia de Dei bonitate parti 
cipant, necesse est ut a Deo amentur propter earn 
bonitatem a qua bonee sunt. Imo, cum tota bonitas, 
seu amabilitas creaturae, ideo vera et solida sit, quod sit 
imitatio, participatio, et adumbratio perfectionis, boni- 
tatisque divinae, ad eamque ut finem ultimum ordinata, 
et illius comparatione quasi [non bona&,] unde Deus 
solus bonus dicitur ; non potest esse per se amabilis, 
[scil. creaturas] nisi ut habet et habere cognoscitur 
hujusmodi participationem ordinationemque, soil, prop 
ter perfectionem Exemplaris, quod imitatur, Originis, a 
qua proficiscitur, et Finis, ad quern refertur. " Bonum 
" simplex, ipsum bonum, quo cuncta sunt bona, ipsum 

g N. B. Vocabula, " non mihi visus est. S. Melius cur- 

" bona," et " creatura," non sunt reret sententia, omisso etiam 

in original! MS. Addidi, quia " quasi:" "et illius comparatione, 

sensus, sine his, non satis clarus " unde Deus solus bonus dicitur." 

Amor Dei in res extra Deum. 


" bonum, ex quo cuncta sunt bona, ipsa est delectatio 
" Domini." S. Augustin. Enarr. ii. in Ps. xxvii. (xxvi.) 
c. 8. 



Ubi observa, Necessarium, non opponi voluntario, 
et spontaneo, sed superaddi ; ita ut licet a voluntate 
procedat, ab ipsa tamen necessario- profluat, sine ulla 
coactione movente se in amorem sui. 

Probatur. Quia summum bonum clare visum rapit 
necessario voluntatem, ita ut non possit non amare. 
Quicquid enim est simpliciter naturale, est simpliciter 
necessarium. At amor Dei erga seipsum est simpliciter 
naturalis, ex ipsa Dei natura fluens. 

Summe autem necessarius est, turn quoad specifi- 
cationem, quia non potest se odio habere, turn quoad 
exercitium, quia actu semper se amat, ita ut non possit 
se non amare b . 


Probatur. Quia quse sunt extra Deum, sunt a Deo, 
et ab Ipsius bonitate proficiscuntur, et sunt in Ipso 
eminenter : imo non aliter sunt, quam quia Deus voluit 
esse. Deus enim ipse est omnipotens, et ita dicitur, 
non quod omnia facit quae fieri possunt, sed quse fieri 
vult: non potest autem velle nisi quod bonum est, 

h Idem aliter expressit S. Ber- 
nardus. De Diligendo Deo, c. 12. 
' Lex Domini immaculata caritas, 
' sive quod Ipse ex ea vivat, sive 

* quod earn nullus nisi Ejus dono 

* possideat. Nee absurdum vi- 
' deatur quod dixi etiam Deum 
' vivere ex lege, cum non alia 

quam caritate dixerim. Quid 
vero in summa et beata ilia 
Trinitate sum mam et ineffabilem 
illam conservat unitatem, nisi 
caritas ? Lex est ergo, et lex 
Domini caritas, quae Trinitatem 
in unitate quodammodo cohibet, 
et conservat in vinculo pacis." 

Amor Dei in res extra Deum. LECT. xx. 

neque potest actus Dei, Deo clisplicere. Post creationem 
igitur mundi legimus, Viditque Deus cuncta qu&feccrat, 
et erant valde bona. 

Cum igitur res extra Deum habeant aliqualem boni- 
tatem, possunt objici divinse voluntati, ejusque actum 
prosecutivum terminare : sed quia earum bonitas tota 
ad Dei bonitatem refertur, non potest esse nisi objectum 
secundarium, subjectum volito principali seu primario. 

NECESSARIO AMAT. Amore scil. simplicis complacentiae. 

Probatur. Deus seipsum amat, prout se cognoscit; 
quia Deus quantus quantus est, ex integro bonus est, 
et bonum, qua cognitum, est amabile, et Deus seque 
perfectus est in ordine ad amorem, ac in ordine ad 
cognitionem. At Deus ita se cognoscit comprehensive, 
ut simul comprehensive cognoscat omne verum possibile, 
secundum cognoscibilitatem suam, ut ostendimus. Ergo, 
ita se necessario comprehensive amat, ut simul compre 
hensive necessario amet omne bonum possibile, juxta 
amabilitatem suam. Talis enim est bonitas boni possi- 
bilis, qualis est veritas veri possibilis. Utque ostendimus 
mundum factum placuisse Deo, ita credendum est, 
placuisse antequam fieret. Nam ipsa compJacentia 
rerum producendarum divinse voluntati ratio fuit, eas 
in tempore producendi. Ut S. Augustinus de Civ. Dei, 
1. xi. c. 21. " Dum ergo videt, quia bonum est, quod 
" nisi vidisset, antequam fieret, non utiquam fieret, 
" docet bonum esse, non discit. Et Plato quidem plus 
" ausus est dicere : elatum esse scil. Deum gaudio, 
*' mundi universitate perfecta. Ubi et ipse non usque 
" adeo desipiebat, ut putaret Deum sui operis novitate 
" factum beatiorem ; sed sic ostendere voluit, artifici 
w suo placuisse jam factum, quod placuerat in arte 
w faciendum." 

Deus summe liber. 215 

Est itaque ita in Deo amor simplicis complacentise 
erga res possibiles, qua tales ; et amor ille est simpliciter 
necessarius, quia bonitas possibilitatis creaturarum est 
omnino necessaria. 



Licet enim circa summum bonum, quod semper 
summe bonum est, Deus nullo libertatis actu uti possit ; 
tamen circa ea bona quae summa non sunt, qualia 
omnia sunt quae sunt extra Deum, et essentiam suam 
bonitatemque a Deo ipso sortiuntur, voluntas divina est 
prorsus libera, turn libertate specificationis vel contra- 
rietatis, ut possit velle hoc, vel illud ; turn libertate 
exercitii, sive eontradictionis, ut possit hoc vel velle, 
vel nolle. 

Probatur 1 . Quia libertas, qua talis, hoc est, quatenus 
praescindit a mutabilitate existentiam actus excludente, 
est perfectio simpliciter simplex,nulli scil. imperfection! 1 
mixta. At omnis talis perfectio est in Deo, ut ante 
ostendimus. Ergo. 

2. Absolutum dominium infert libertatem : est 
enim potestas disponendi perfecte de re aliqua pro 
arbitratu, ita ut qui ea gaudet, possit rem conservare, 
vastare, consumere, donare, prout ipsi placuerit, sine 
cujusquam injuria. At Deus est supremus et absolutus 
Dominus rerum omnium extra se. Ergo summe liber 
est, non quidem in ordine ad se, neque enim sui 
Dominus est, sed in ordine ad res extra se vel effi- 
ciendas, vel conservandas, vel mutandas, vel destruendas. 

3. Res extra Deum non possunt a Deo esse volitae 
sub ratione finis, sed tantum sub ratione medii ad suam 
infinitam bonitatem, tanquam finem. Necessitas igitur 

' Superscripsit S. " nulla imperfectione." Utrumvis probe Latinum. 

216 Liberam Dei Voluntatem Religio docet. LECT. xx. 

Tolendi eas nequit aliunde provenire, nisi ex necessaria 
eonnexione hujus volitionis, cum volitione finis. At 
nulla potest esse necessaria connexio inter volitionem 
earum, et Yolitionem finis. Finis enim qui subsistit, 
et perfecte possidetur sine aliquo medio, potest, ut 
obtineri, ita amari, quamvis non ametur efficaciter illud 
medium. At divina bonitas, ut ultimus et adaequatus 
finis, et objectum vohintatis Dei formalissimum, et 
subsistit, et perfecte ab ipso possidetur, sine quacunque 
re extra Deum. Ergo potest perfecte amari a Deo, 
quamris non ametur ulla creatura efficaciter. Qua- 
propter efficax amor creaturs& non sequitur necessario 
ex amore divinse bonitatis ; ideoque cum neeessarius 
non est, et tamen est, necessario liber est. 

4. Si Deus ex necessitate naturae suse omnia ageret, 
ita ut res omnes extra se, et vellet et produceret 
necessario, sequeretur nulla alia fore possibilia, nisi qua? 
actu facta sunt, aut quae necessario sunt futura. At 
sine dubio multa sunt Deo possibilia, quae neque ab 
ipso facta sunt, neque unquam fient. Non igitur 
necessario, sed libere quae facta sunt fecit; qui omnia 
quaecunque voluit fecit, quaecunque noluit non fecit, 
dividens singulis prout vult, i. e. pro libero voluntatis 
arbitrio, non pro necessitatis obsequio, ut loquitur 
S. Ambrosius k . 

5. Deo inesse voluntatem, eamque esse, quoad res 
omnes extra se, liberam, probat ipsa natura religionis, 
quae, sine praesupposita voluntate libera, consistere nulla 
modo potest. Nisi enim Deo inesset voluntas, nihil 
praeciperet, aut prohiberet ; vult enim aliquid fieri, qui 
praecipit; non fieri, qui prohibet. Non impiis sup- 
plicium ab eo metuendum esset, non piis sperandum 

k " Ubi necessitas, ibi obsequium necessitatis." S. Ambros. Epist. 
ad Simplicianunu 

Liberam Dei Voluntatem Religio docet. 217 

praemium. Neque enim sine voluntate, vel pietatem 
amare, vel impietatem odisse posset. Nisi ilia voluntas 
esset libera, omnes ei preces frustra adhiberentur, 
quippe qui, ut velit, aut nolit, adduci imllo pacto 
posset: omnes gratiarum actiones essent frustraneae, 
quippe ei oblatse, qui ea, quae in nos immeritos contulit, 
non conferre non potuerit. 

Quomodo autem haec libertas voluntatis divinae cum 
ipsius immutabilitate, aeternitateque possit consistere, 
posthac diligentius disquirendum. 



/^VSTENDIMUS priori Lectione, voluntatem divi- 
^-J nam esse actum purum, ab essentia Dei baud 
distinction, ac proinde seternum et immutabilem : 
ostendimus simul eandem, licet quoad Deum creatu- 
rasque possibiles necessariam, erga creaturas tamen 
quatenus existentes, seu extituras, liberam. 

Et quidem si liberum nihil aliud esset quam vo- 
luntarium et spontaneum, et inclinationem tantum 
internam, violentise et coactionis expertem denotaret, 
ut nonnulli volunt ; nulla hie esset difficultas. Actus 
enim voluntatis divinse seternus et immutabilis, facile 
intelligitur esse voluntarius et spontaneus. Deusque 
sine dubio liber est ab omni violentia et coactione. 

Sed hsec libertatis notio ad rem prsesentem ininime 
spectat : ita enim amor Dei erga seipsum, et creaturas 
possibiles, qua tales, est voluntarius et spontaneus, et 
eo sensu liber, hoc est, non coactus ; idem tamen, eo 
modo liber, quamvis non sit coactus, tamen est neces- 
sarius; at voluntas Dei, et actus ejus quilibet erga 
creaturas, aut existentes aut extituras, non tantum est 

Dei Deer da ceterna possunt esse liber a. 219 

non coactus, sed est etiam non necessarius ; non tantum 
consistit in spontaneitate opposita violentiae, sed etiam 
in indifferentia opposita necessitati. 

Certe non est eadem necessitas, qua Deus amat 
seipsum, et qua facit formicam. Qtiaeritur igitur, 
qurenam sit haec non-necessitas, quae impraesentiarum 
dicitur libertas. 

Hie igitur oritur gravis difficultas, quornodo actus 
voluntatis divinse possit esse seternus et immutabilis, et 
tarn en ita liber, ut non sit necessarius : quod enim non 
est necessarium, potest non esse, quod autem aeternum 
est, nunquam non fuit, et quod immutabile est, nunquam 
non erit. 

Atque haec quidem difficultas tanta quamplurimis 
visa est, ut nullo modo solvi posse videatur : quorum 
aliqui aeternitatem cum immutabilitate, et libertatem 
etiam actibus voluntatis assignarunt, quamvis ipsi 
difficultatem solvere non possent : alii, ut aeternitatem 
cum immutabilitate tutius agnoscerent, libertatem 
proprie denegarunt: alii denique, ut libertatem as- 
sererent, immutabilitatem, aut saltern aeternitatem 



Ratio hujus assertionis est, quia certum esse videtur 
decretum divinum, cum sit intra Deum, esse Deo 
coaeternum, ob absolutam et infinitam Dei simpli- 
citatem : certum etiam est, ob eandem rationem esse 
immutabile, quia Deus nullo modo intrinsece [muta- 
bitis, a ] apud quern ne mutationis quidem est adum- 

a Vox " mutabilis" non est in MS. originali. Ipseaddidi, ut sensus 
esset integer. S. 

220 Dei Decretn Gterna, et tamen libera. LECT. xxi. 

bratio : certum denique est, esse liberum, cum sit de 
rebus extra Deum, quarum nulla certissime est Deo 
necessaria ; neque ulla ratio superior simplicitate 
excogitari potest, quae cogat nos asserere aliquid im- 
manens Deo non esse aeternum ; aut superior immu- 
tabilitate, quae cogat nos asserere aliquid Deo intrin- 
secum esse mutabile; aut superior infinita Dei per- 
fectione, quae cogat nos asserere, aliquid Deo extrinse- 
cum esse ei necessarium. Nulla itaque ex his decreti 
divini affectionibus potest, per se considerata, ulla cum 
ratione negari. Si autem nulla, per se sumpta, et in 
se considerata negari potest, neque ex comparatione 
unius ad alteram negari debet. Talis enim negatio 
aliter fundari non potest, quam in comparatione vo- 
luntatis divinse cum voluntate humana, et in observando 
modo, quo voluntas nostra determinat se ad libere 
volendum, atque ita denegando illud voluntati divinae, 
quod putamus denegandum humanae. At insufficiens 
est plane hoc fundamentum, et modus hie procedendi 
periculi plenus, quia imperfectiones voluntatis creates 
non sunt voluntati Dei infinite perfectae tribuendae. 
Neque sunt attributa Dei neganda quae cognoscimus, 
propter modum agendi, quern ignoramus. Neque 
igitur aeternitas, neque immutabilitas, neque libertas 
decreti divini, quarum unaquaeque satis nobis, vel ex 
natura Dei, vel ex S. Scriptura, innotescunt, est ne 
ganda, quia simul sumptae nobis modum agendi in 
divinis baud explorate perspicientibus, clare et evidenter 
conciliari baud posse videantur. 

Ac 1. quidem, inter seternitatem, et immutabi- 
litatem nulla videtur esse talis discrepantia, ut posita 
una negetur altera. Nemo enim, opinor, concedit 
decretum Dei esse seternum, et idem negat esse im- 
mutabile ; nemo concedit esse immutabile, idemque 

Crellii Sophismata diluuntur. 221 

negat esse aeternum ; adeo haec duo etiam humanae 
ration! satis con venire inter se statim videntur. At 
libertas decreti neque cum seternitate, neque cum im- 
mutabilitate, aliquibus satis cohaerere, imo utrique ex 
diametro repugnare videtur. 


Faciunt hoc quidem primum, ut opinor, Sociniani, et 
inter eos praecipue Crellius; post Socinianos idem fa- 
ciunt etRemonstrantes, praecipue Vorstius et Episcopius; 
utrique sane sine ratione. 

Ut incipiamus a Crellio. Haec sunt ejus verba, 
Libro de Deo et Attributis, c. 18. " Quod a libera Dei 
" voluntate pendet, nee potuit ab omni aeternitate ex- 
*' istere. Quae enim causam efficientem habent, non 
" necessario, sed libere agentem, possuntque natura sua 
" tarn existere, quam non existere, ilia ab omni aeter- 
" nitate existere non potuerunt ; tempore enim ante- 
" gressam oportuit liberam illam a qua profecta sunt 
" causam. Nam quae causae, simul ac existunt, agunt, 
" necessario agunt id quod agunt non libere, nee ab 
" actione sua cessare possunt. Atqui ornnia Dei de- 
" creta, factaque externa, causam habent libere agen- 
" tern, ipsam nimirum Dei voluntatem. Nihil enim 
" extra se necessario Deus agit, ac proinde nee faci- 
" endum decernit, sed libere." 

At hoc argumentum Crellii, quod est et Vorstii, 
nihil omnino probat. Nam 1. major propositio, " Quaa 
" causam efficientem habent libere agentem, possunt- 
" que ex natura sua tarn existere, quam non existere, 
" ilia ab omni aeternitate existere non potuerunt," 
facillime negari potest ; idque, sive spectes naturam 
causae, sive causati. Neque enim causa libere agens, 

Crellii Sophismata diluuntur. LECT. xxi. 

qua talis, requirit aliquod tempus, ante quod non 
potest agere, si nihil impediat actionem ; et particula- 
riter de Deo verum est ab seterno, Eum aliquid agere 
potuisse, quia ab aeterno fait omnipotens. Neque 
causatum ex natura sua potest impedire ; turn quod in 
ipsa propositione supponitur posse, tarn existere, quani 
nonexistere; turn [quod] non-entis nulla est resistentia; 
turn denique, quod voluntati divinae potentiseque resisti 
non potest. Major itaque propositio nullam liabet in 
se veritatem. Hoc primum. Confirmatio autem pro- 
positionis a Crellio adhibita, scil. " Tempore enim 
" antegressam oportuit liberam illam a qua profecta sunt 
" causam," nihil habet in se roboris, eademque facilitate 
negatur, qua asseritur, nisi aliunde probetur, ilium tem- 
poralem antegressum esse necessarium ; quern nos 
ostendimus neque esse necessarium respectu causse, 
neque respectu causati. Confirmatio igitur proposi- 
tionis a Crellio adhibita nihil probat. Hoc secundum. 
Ratio denique, quae confirmation! a Crellio superadditur, 
haec est. " Nam quae causae simul ac existunt agunt, 
" necessario agunt id quod agunt, non libere, nee ab 
'* actione sua cessare possunt." Et tamen non con- 
cludit. Non enim, quia quse necessario agunt, simul ac 
existunt agunt, ergo, quaecunque simul ac existunt 
agunt, necessario agunt. Nulla enim est ratio hujus 
consequently ; fieri enim potest ut sit aliquid cui nulla 
actio sit absolute necessaria, ita ut ab ilia cessare non 
possit : aut si aliqua sit, alia actio potest ei esse libera 
ab initio, quam ab initio possit vel elicere, vel non 
elicere, adeoque ab ipso sui initio libertatem suam, vel 
in eliciendo, vel in non eliciendo exercere. Quod in 
ipso Deo praecipue et evidentissime verum est, cui 
omnia ad extra, tarn ab seterno sunt libera, quam quse 
ad intra ab aeterno sunt necessaria : nullum enim instans 

Voluntas Dei ab Ipsius Actu non distincta. 223 

vel mente cogitari potest, in quo Deus non fuerit liber 
ad agendum, vel non agendum ; qui non minus neces- 
sario liber existit, quam necessario existit. Conclude 
igitur 1. majorem propositionem in argumento Crel- 
liano esse falsam. 

Addo insuper, si ilia propositio esset vera, eo modo 
quo proponitur, non tamen valeret argumentum, quia 
minor propositio ipsi superaddita falsa est. Est enim 
haec; " Atqui omnia Dei decreta factaque externa 
" causam habent libere agentem, ipsam nimirum Dei 
" voluntatem." Cujus propositionis falsitas vel hide 
apparet, quia conjungit facta Dei externa cum Dei 
decretis, quse sunt Deo interna, causamque Dei decretis 
internis non minus attribuit, quam ejusdem factis ex- 
ternis. At ea quidem quse sunt a Deo externe facta, 
sunt sine dubio causata, et effectus extra Deum tan- 
quam a causa prima profluentes, et ab ipso realiter 
distincti, et infinite distantes, atque adeo essentiam 
liabent extra Deum, et a natura Dei voluntateque ejus 
diversam. At decreta Dei intra Deum sunt, non a 
voluntate Dei facta aut creata, sed sunt ipsa voluntas, 
faciens ea quae facta, vel futura sunt : nee habent vo 
luntatem pro causa a seipsis realiter distincta, cum ante 
probaverimus, voluntatem Dei non habere se per 
modum potentiae ab ipsius actu realiter distinctae, quia 
talis distinctio imperfectionem involvit. Male itaque 
Crellius ; cum infert de decretis, probat de factis. Est 
itaque minor propositio falsa. Hoc primum. Confir- 
matio autem minori propositioni a Crellio adhibita, scil. 
" Nihil enim extra se necessario Deus agit, ac proinde 
" nee faciendum decernit, sed libere," admitti potest ut 
propositio vera, sed minime ut confirmatio minoris 
propositionis. Quaenam enim est ha3c consequentia, 

Vorstius ,nbi male constaL LECT. xxi. 

" Deus extra se omnia libere agit, et facienda decernit, 
" ergo, decreta Dei intra Deum habent causam ?" 

Concludo itaque argumentum Crellii ex posita li- 
bertate Dei in agendo aut decernendo, non tollere 
seternitatem decreti divini. 

Pergit ulterius Conradus Vorstius, et ostendere 
conatur, libertatem creaturse non posse consistere cum 
seternitate decreti divini. Ut igitur adstruat libertatem 
creaturse, destruit seternitatem decreti. Concede igitur, 
cum Vorstio, veram et proprie dictam libertatem crea 
turse ; nego illi talem libertatem concessam necessario 
destruere seternitatem decreti ; et assero, seternitatem 
decreti divini stare posse cum libertate creaturae. 

Sic autem disputat. " Si decreta Dei essent aeterna, 
" nulla esset in universe mundo contingentia, nulla 
" quoque arbitrii libertas. Nam si omnia ab seterno 
" ad hanc vel illam partem nominatim definita essent, 
" etiamsi, respectu secundarum b causarum, multa forte 
" contingenter fierent, tamen revera, quoad primam 
" causam, omnia fierent necessario. Nam et hoc ipsum, 
*' ut ista contingenter fierent quoad causas secundas, 
" jam prsecise esset a Deo definitum ; et proinde hsec 
" aliter se habere non possent c . Id vero dicitur neces- 
" sarium, quod aliter se habere non potest." Sed est 
plane hoc argumentum Vorstii omni rationis verisimi- 
litudine destitutum. Dum enim probare nititur, posita 
seternitate nullam fore in mundo contingentiam, nullam 
arbitrii libertatem, ipso argumento concedit in creaturis 
contingentiam et libertatem ; concedit respectu cau 
sarum secundarum multa fieri contingenter; concedit 
necessarium esse, ut quoad causas secundas contin 
genter fiant : at non possunt contingenter fieri a causis 

^ " duarum" S. c possunt S. 

Vorstii inconstantia. 

secundis, nisi causae secunda3 habeant veram arbitrii 
libertatem. ^Eternitas itaque decreti divini non tollit 
libertatem creaturae, aut contingentiam effectuum ab 
ilia libertate dependentium. 

Quod autem dicat, " quoad causam primam omnia 
" fieri necessario," id nullo modo infert ex aeternitate 
decreti, aut nulla ratione probat. " Sed si," inquit, 
" omnia omnino ab aeterno, ad hanc vel illam partem 
" nominatim definita essent, sequeretur talis necessitas 
" ex parte Dei." Ubi non sola aeternitas per se ponitur 
causa necessitatis respectu Dei, sed absoluta definitio 
ad hanc vel illam partem, eaque nominatim de rebus 
omnibus facta; quod non ad aeternitatem spectat, sed 
ad aliam omnino quaestionem pertinet. At probare 
oportuit earn esse rationem divini decreti, ut ex eo solo 
quod ponatur aeternum, necessario rebus omnibus li 
bertatem et contingentiam auferat, inferat necessitatem. 
Id vero nee probat Vorstius, nee secundum sua placita 
probare potest. 

Concedit enim decretum Dei de tota praecipuarum 
rerum creatarum serie, hactenus seternam dici posse, 
quatenus ante fundationem mundi, cum physicum 
tempus, ut aiunt, nondum esset, reipsa jam factum est. 
Concedit tale decretum consistere posse cum libertate 
et Dei et creaturae. Hinc igitur adversus Vorstium 
contendo: Si aeternum decretum tollat libertatem causae 
secundae, turn decretum ante constitutionem mundi 
factum tollit eandem libertatem ; par enim est utriusque 
ratio respectu causae secundae ; utrumque enim decretum 
factum est, ante libertatem in causa secunda exer- 
cendam; et si causa secunda non determinetur ad unum 
per decretum brevi tempore prius factum, non deter- 
minabitur ad unum per idem decretum, si fuisset 
longiori prius tempore factum. 


226 Libertas et Dei et Creatures. LECT. xxi. 

Ut paulo ulterius progrediamur. Ante mundi con- 
stitutionem Deus decernit aliquid de causa secunda ; 
decernit Ipse liber, et, posito tali decreto, decrevisse 
Ipse dicitur libere, et reliquisse secundam causam 
pariter liberam. Factum est igitur illud decretum, vel 
spatio finite ante constitutionem mundi, vel infinite : 
Si infinite, ergo Deus ab aeterno libere decrevit, et cum 
decreverat, reliquit causam secundam liberam : Si 
finite, quaere, quo puncto durationis id tarn feliciter 
factum sit, ut servaretur et Deo, et creaturae libertas 
sua ; quaero, num alio durationis puncto, ante illud 
cogitabili, idem decerni potuerit. Si non potuisse 
dicant, quaero rationem, certissime baud inventurus ; 
si alio potuerit decerni, quaero, quo non potuerit ; baud 
invenient ullam durationem mente cogitabilem, qua 
non potuerit Deus, salva libertate sua, ac creaturae suse, 
idem decernere. Ergo eadem libertate salva potuit 
idem eodem modo decernere. Et cum nulla alia ratio 
obstare possit, quo minus decreverit, credendum est 
omnino Eum ab seterno ita decrevisse. Nihil itaque 
attulit Vorstius ex aeternitate decreti divini ad immi- 
nuendam libertatem vel Dei, vel creaturae. 

Ad immutabilitatem autem quod attinet, earn Deo 
ipsi non denegant ; adeo aperte Ei in S. Scriptura 
attribuitur ; decretis autem Dei earn etiam denegant, et 
Deo ipsi se baud denegare simul contendunt. Interim 
inquit Crellius, " Mutabilitas ilia a Deo abest, quae vel 
" imperfectionem aliquam naturae, vel inconstantiam 
" levitatemque voluntatis argueret." Et de bac pos 
teriori quidem, vel solum vel potissimum loquitur 
Scriptura, cum Deum mutari negat. At hoc 1. ridi- 
culum est, quasi ilia inconstantia levitasque voluntatis 
possit consistere cum infinita perfectione naturae, aut 
quasi Deum dicere inconstantem et levem peccatum 

Crettii indigna de Deo conceptio. 

esset, si inconstantia et levitas aliquam imperfectionem 
non includerent. Quis nescit aliquem inconstantem et 
levem, aut non habere perspicax judicium intellectus, 
aut habere pravam dispositionem voluntatis; quarura 
utraque sine imperfectione nature esse non potest. Hoc 
primum in hac re Crellii absurdum. 

2. Dicit, " nullam esse in Deo inconstantiam, aut 
" levitatem, etiamsi qusedam nunc decernat, quae antea 
" non decreverat, imo quorum contraria ante decre- 
" verat." At ipse Crellius, cum de constantia Dei 
tractat, aliter pronunciat. Nempe, " Si simplex de- 
" cretum facit, apparet nullam unquam extituram 
" causam, quse id mutare cogat ; unde nee unquam, ob 
" constantiam, mutat." Interim Crellius ipse maxime 
levis et inconstans est. 

3. Dicit " nullam imperfectionem naturae Dei argui, 
" ex mutatione actuum voluntatis ; quia qualitates 
" facultatesque nee novas acquirit, nee quas naturaliter 
" habuit unquam perdit." At si hoc satis est ad 
tuendam perfectionem Dei absolutam, erit profecto 
homo, qui poenitentiam agit, imo qui inconstans et 
levis est, naturae absolute perfectae ; neque enim preni- 
tentiam facti agendo, aut quotidie mutando sententiam, 
qualitates facultatesque aut novas acquirit, aut quas 
naturaliter habuit unquam perdit ; et tamen in hac 
infinita est inter Deum et hominem distantia ; cum de 
Deo expresse dicatur 1 Sam. xv. 29. Neque enim homo 
est, ut agat pcenitentiam. " Varium et mutabile semper 
" fcemina," non quod varias qualitates, aut facultates 
quotidie obtinet, aut perdit ; sed quia minus est exacti 
perfectique judicii. 

Ut dicam quod res est, nunquam Crellius decretis 
divinis aeternitatem denegasset, nunquam Deum nunc 
haec, nunc alia consilia inire pro rerum circumstantiis 


228 S. Augustini Sententia. LECT. xxi. 

cogitasset, nisi prius pro explorato liabuisset : Deum 
non scire futura contingentia. Cum autem illam igno- 
rantiam Deo attribuisset, minim non est [si] Eum 
consilia sententiamque ssepius mutantem cogitet ; neque 
enim sapientem decet, aliquid peremptorie decernere de 
iis rebus quarum adhuc ignarus est, et de quibus postea 
certior fieri potest. Talis itaque est Deus Crellianus. 
Fecit hominem ; dedit ei arbitrii libertatem ; quid 
facturus est in quacunque circumstantia positus, ante- 
quam faciat, nescit ; postquam fecerit, certo novit. Im- 
prudentiae specimen est, aliquid statuere in re non satis 
explorata : expectat igitur quid homo hie hodie faciet, 
et perinde de proximo consilium capit ; ignorat tamen 
adhuc quid eras faciet, nam hominum mentes satis sunt 
inconstantes ; differt igitur consilium de die in diem, et 
de future statu hominis fortasse incertior est quam 
dudum. Ita quotidie de singulis hominibus nova 
oriuntur decreta; et quot sunt homines, quotque mo 
menta temporis, toties voluntas et affectus Dei intime 

Quanto melius de Deo loquitur S. Augustinus : 
" Unde non Eum modo velle hoc, modo velle illud ; 
" sed semel et simul, et semper velle omnia quse vult ; 
" non iterum et iterum, neque nunc ista, nunc ilia ; 
" nee velle postea quod nolebat, aut nolle quod prius 
" volebat ; quia talis voluntas mutabilis est, et omne 
" mutabile seternum non est ; Deus autem noster 
" seternus est." Lib. xii. Confess, c. 15. Et lib. xii. de 
Civ. Dei, c. 17. " Potest ad opus novum, non novum, 
" sed sempiternum adhibere consilium ; nee poenitendo, 
" quia prius cessaverat, coepit facere quod non fecerat : 
" Sed et si prius cessavit, et posterius operatus est, hoc 
" procul dubio quod dicitur prius et posterius, in rebus 
" prius existentibus, et posterius existentibus fuit ; in 

Libertas Decreti Divini. 229 

" Illo autem, non alteram praecedentem altera sub- 
*' sequens mutavit aut abstulit voluntatem, sed una 
" eademque sempiterna et immutabili voluntate res 
" quas condidit, et ut prius non essent egit, quamdiu 
" non fuerunt, et ut posterius essent, quando esse 
** coeperunt." 



Et quidem vix quenquam esse arbitror, qui Deum in 
actibus ad extra liberum esse absolute negaverit ; ita 
tamen aliqui libertatem et Dei et hominum describunt, 
ut earn, quae vere libertas est, utrique omnino denegent. 

Statuunt enim libertatem non consistere in in- 
differentia ad agendum vel non agendum, sed tantum 
in spontaneitate quadam, aut inclinatione interna et 
voluntaria, quae respuat omnem externam coactionem, 
non respuat autem necessitatem. Unde facile putant 
conciliari libertatem Dei cum immutabilitate et seter- 
nitate decreti, quia immutabile et seternum decretum 
facile concipitur simul etiam esse voluntarium, seu non 

At hsec explicatio libertatis divinae plane est illius 
libertatis, de qua agimus, negatio. Ostendimus enim 
Dei voluntatem, in seipsum ferri tanquam in objectum 
primarium; ostendimus Bum seipsum amare, et in 
perfectionibus suis complacentiam habere, sine qua 
Ipse beatus esse baud concipitur. Ostendimus hunc 
ipsum actum voluntatis divinae esse omnino necessarium, 
ita ut non possit se non amare, quemadmodum non 
potest non beatus esse. Ostendimus etiam eundem 
actum esse eo modo liberum, quo id quod voluntarium, 
spontaneum, et non coactum est, liberum esse dicatur ; 
neque enim cogitari potest, Deum coacte beatum esse. 

Sed his omnibus positis atque concessis, quseritur, 

230 Libertas Decreti Divini asseritur. LECT. xxi. 

qualis sit actus voluntatis divinae circa res extra se ? 
Nam cum Deus sit sibi ipsi sufficiens, seu aura/o/c^y, 
cum sit per se summe et infinite beatus, neque alia 
quapiam re indigeat, qua beatior fiat, non potest esse 
absolute necessarium, ut aliquid actu velit extra se- 
ipsum : et si quidem aliquid extra se velit, necesse est 
ut libere, hoc est, spontanee et voluntarie, et non coacte 
velit ; sed si ulterius baud progrediamur, facimus Deum 
eodem plane modo erga res externas affectum, quo erga 
seipsum affectus est, et eadem necessitate velle crea- 
turam, qua vult, seu amat seipsum. Cum igitur de 
libertate decreti divini agimus, earn libertatem intelli- 
gimus quse excludat necessitatem, non minus quam 
coactionem ; et quicunque libertatem in sola negatione 
coactionis collocant, libertatem earn, de qua impraesen- 
tiarum agitur, Deo prorsus et diserte denegant : de ea 
enim libertate agimus, qua Deus utitur in actibus ad 
extra, non autem utitur in amore sui, quae si non sit 
opposita necessitati, certe nulla est. 

At talis, inquiunt, libertas non potest consistere cum 
seternitate et immutabilitate decreti divini. Quia quod 
est ita liberum in agendo, potest non agere, et quod a 
tali agente proficiscitur, potest non esse. At quod ab 
seterno, et immutabiliter agit, non potest non agere, et 
quod a tali agente dependet, non potest non esse. Ergo 
talis libertas non potest cum aeternitate et immuta 
bilitate decreti divini cousistere. 

Respondeo ; Unumquodque quando est, necessario 
est, et quando agit necessario agit, quae est necessitas 
agendi, prsesupposita actione, et essendi, posita entitate ; 
at cum tali necessitate consistit libertas agentis, et entis 
contingentia : quia agens potuit non agere, antequam 
ageret, et ita ens potuit non esse, antequam esset. 
Hocc sunt igitur decreto divino applicanda. Quicquid 

Libertas Decernentis. Contingentia rei. 231 

Deus decrevit ab aeterno, potuit non decernere, soil, ab 
aeterno, et quicquid fuit decretum ab aeterno, potuit 
non esse decretum, sell, ab aeterno. Quia in instanti 
priori natura quam Deus decrevit, potuit non decernere ; 
quia nullum decretum, nullus voluntatis actus, circa res 
extra se, fuit ei necessarius ; et illud quod decretum est, 
in instanti priori natura quam decretum est, potuit non 
decerni: at hoc sufficit ad libertatem decernentis, et 
ad contingentiam rei decretae. 

Diximus hactenus de voluntate, in cujus ulteriori 
explicatione hodie pergeremus, nisi quod appropin- 
quantia Comitia publica alio cogitationes nostras avo- 
carunt. Divertere itaque paululum decrevimus, non ab 
institute tamen, sed ab ordine, ad eundem locum, quern 
jam relinquirnus, proximo termino redituri. Interim a 
prima parte Summae ad tertiam accedimus. 



DIXIMUS de intellectu, et voluntate Dei seorsim ; 
nunc accedimus ad explicationem eorum quae 
utriusque actus simul respiciunt : providentiain scil. in 
genere, in specie autem prsedestinationem et repro- 

Primo itaque agendum de providentia divina, quam 
tractat Thomas quaestione xxii. 

Upovoia, sive providentia divina, ad intellectum 
relata, significat prsenotionem rerum, ad voluntatem, 
curam dispositionemque. Recte Boethius, " Providentia 
" est ipsa ilia divina ratio, in summo omni principe 
" constituta, quae cuncta disponit a .*' Et Nemesius, 
TIpovotd <mv CK Qeov e/9 TO, OVTO. yiyvo/JLevri e 
sive, ut alios definisse refert, (3ov\tjcri$ Qeov Si' t}v 
TO, ovra rrjv 7rp6<r(f)opov Sie^aycDytjv \a/J./3dvei^. 

Complectitur itaque providentia, et praescientiam, et 
dispositionem mediorum ad finem. Praescientia medi- 
orum, eorumque aptitudinis ad finem, spectat ad intel 
lectum; dispositio autem cum executione spectat ad 

a De Consol. Philosoph. lib. iv. pros. vi. t> De Nat. Hominis, 
c. xliii. 

Providentia Dei asseritur. 233 

voluntatem. Ad utram autem potentiam particularius 
spectet, cum in scholis dubitetur, et pro intellectu cum 
Boethio stent Thomistae, pro voluntate cum Nemesio, 
Scotistse frequentius ; quaestio tantum est de nomine ; 
neque " dignus vindice nodus." 

batur 1. ex S. Scriptura : quae tota quidem ideo 
scripta est, ut ostenderet Deum et res omnes creasse, 
et ad honorem suum instituisse, ut nobis explicaret 
quanta cura res caeteras foveat, quanta praecipue homines 
dignetur. Act. xvii. 25. Deus dat omnibus vitam, et 
halitum, et omnia. Neque opus est plura sacrae paginae 
loca hie congerere, quia specialius postea afferentur. 
In Apocryphis vid. Sap. capita xii. et xiv. 

2. Auctoritate Patrum. Ad sanctos autem Patres 
quod attinet, non enumerandse sententiae ubique sparsae, 
sed libri c potius voluminaque, quae de hac ipsa re plene 
copioseque scripserunt. 

Ut S. Basil. Horn. xxii. Trepi Hpovotas d . Origenes, 
Horn, tertia in Genesin. S. Theodoretus Serm. in 
Therapeut. vi. Decemque Orationibus Trepl Upovoias, 
diserte, copiose, eleganter scripsit. 

Synesius de Providentia, sive jEgyptius, sectionibus 

Salvianus, Massiliensis Presbyter, de Gubernatione 
Dei, libris viii. 

Jo. Trithemius ad D. Maximilianum I. Imp. 

3. Consensu Gentilium. Praeter enim Epicuri 
scholam, paucosque atheos, qui Deum ipsum, nemo 
inter Ethnicos providentiam negavit. Imo vero late e 

c " libros." Ita Orig. MS. p. 581. ed. Bened. 

pro libri. S. e Ita MS. Orig. forsan pro 

d Inter Sermones a Simeone " latenter." S. Imo, " late lo- 

Metaphrasta ex S. Basilii Ope- " qui," apud Ciceronem et Quinc- 

ribus contextos. Tom. iii. App. tilianum, est libere et stylo popu- 

234 Providentiam Dei agnoscunt Gentiles. LECT. XXH. 

ante Epicurum, post ipsum, animose defenderunt philo- 
sophi. " Dixi quid de majestate et moderamine summi 

" Deiprincipes philosophiae et eloquentiaejudicarint: 

" et invenire aliquos, qui ab istorum judicio discrepa- 
" verint, praeter Epicureorum, vel quorundam Epicuri- 
" zantium, deliramenta, non possum." Salvianus. [De 
Gubern. Dei, i. c. 1.] 

Scripserunt autem inter Ethnicos JSlianus vepi 
Hpovolas, cujus operis bonam partem in sua Suidas f 
transtulit collectanea. Insignis autem est ad hanc 
rem locus, quern habemus in ejus Var. Hist. 1. ii. c. 31. 
de barbaris nationibus. OJ<W9 yovv ewolav e'Xa/3e rot- 

' * ' 17 ' ' * TVT ' * A * J ef\ y f * 

avrt]v oiav o JiivtjfJiepos o Mecro'^i'to?, rj Llioyevrjs o *PpvQ rj 
"ITTTTWV, rj AtayojOa?, ^ 2eoo"mp, ^i 'ETr/^ofjOO?, OUTC 'Ij/(5oy, 
cure KeXro?, ovre AiyvTrno?' Xeyovcri Se TWV fiapfiapcov 01 

TrpOlpt]/JLVOl KOI etVCll 6eOV$, KOI TTpOVOClV %/U.SlV, K. T. X. 

Hierocles Trep] Tljoovo/a?, KOI Et/>ia|0/jiei/^9, libris vii. 
Quorum fragmenta aliqua etiamnum supersunt. 

Inter Latinos Annaeus Seneca, acute sane, ac nervose, 
ut solet: sed ingentis operis aTroo-TraoyAcmoj/ tantum 
nobis reliquit. 

4. Ratione. 

Prima ratio petitur ab existentia et natura divina. 
Est enim Deus infinitse scientiae ; necesse est itaque ut 
cognoscat omnia; est infinitse praesentiae, non potest 
igitur non interesse omnibus : est etiam infinites boni- 
tatis, quse sua ipsius natura est diffusiva; est infinitae 

lari argumentum aliquod proferre, chium, servatis in Bibliotheca 

antequam adversariorum rationes Coll. S. Trin. Cantab. Quas 

disceptationem in angustum ad- Annotationes, ne quid desit pos- 

ducant. Vid. Cic. Orator. Partit. tumae laudi Pearsoni, una cum 

c. 30. reliquiis hisce theologicis, e prelo 

f " Su." S. Forma ista ab- Academico nunc primum edendas 

breviata, quandocunque Suidae suscepit, qui unus intelligit quid 

meminit^utiturPearsonusinMSS. bonarum literarum intersit, Gais- 

autographis Annott. in Hesy- fordus noster. 

Conservatio^ Promdentice pars. 

etiam potentise, ut sine ulla difficultate possit omnia 
promovere ; est summse denique perfectionis, utpote 
quo melius nihil cogitari possit. Est hsec omnia, 
non tarn potentia quam actu ; necesse est itaque ut 
res omnes introspiciat, curet, disponat. Atque ita 
demonstratur providentia divina, ab ipsa existentia, 
naturaque Deis. 

Secunda ratio petitur a relatione Dei ad res creatas. 
Est eriim Deus, ut ante probavimus, prima Causa, et 
ultimus Finis rerum omnium ; et per ipsum, et propter 
ipsum facta sunt omnia. Ac, primum, necesse est ut 
agnoscamus providentiam Dei, ex eo ipso quod sit 
rerum causa. Neque enim cogitari potest, sapientis- 
simum Deum res omnes primo creare, et statim 
negligere. Quare Plato, observante Attico apud 
Eusebium, ne tolleret providentiam, asseruit creationem; 

tva /J.t] cnrocrTep^cryj TOV KOCTIU.OV T^P Trpovoias, a(pet\ TO 

ayevvrirov avrov h . " Quis operator," inquit S. Ambrosius 
de Officiis, 1. i. c. 13, " negligat operis sui curam? Quis 
** deserat et destituat, quod ipse condendum putavit ? 
" Si injuria est regere, nonne est major injuria fecisse ? 
" cum aliquid non fecisse nulla injustitia est; non 
" curare quod feceris, summa inclementia." 

Deinde, conservatio rerum est pars ipsius providentise ; 
at Deus ut est causa procreans, ita et conservans. Uti 
enim nihil sine Deo potuit existere, ita neque durare 
sine Deo potest. Omnis enim duratio est existentiae 
duratio, omnis autem existentia entis non necessarii, 

S Lactantius, De Ira Dei, c. 9. 
" Si est Deus, utique providens 
" est, ut Deus ; neque aliter Ei 
" potest divinitas attribui, nisi et 
" praeterita teneat, et prsesentia 

' igitur providentiam sustulit 
Epicurus, etiam Deum negavit 
esse : . . alterum enim sine altero 
nee esse prorsus, nee intelligi 

" sciat, et futura prospiciat. Cum '' Euseb. Praepar. Evang. xv. 6. 

236 Providentia Dei circa Mundum. LECT. xxn. 

est ab ente existente necessario. Rursus, Deus per 
creationem et conservationem rerum, habet in res 
omnes direction plenumque dominium, unde Illi com- 
petat plenum jus regendi, gubernandi, disponendique 
omnia : at rationi nullo modo consentaneum est exis- 
timare, ilia omnia quse regendi plenum jus Deus ipse, 
et solus habet, aut ab alio gubernari, aut a nullo. 
2. Cum Deus sit ultiinus finis rerum omnium, ad quern 
aliquo modo tendunt ; cum hsec tendentia ad Deum 
tanquam finem, cedere debeant in honorem Dei ; cum- 
que res quamplurimae sine ulla cognitione agant, et 
instinctu tantum caeco ad fines suos collineent, et 
creaturse etiam intellectu praeditae, honoris divini non 
sint per se satis studiosse : necesse est ut cogitemus 
creaturas omnes, turn ratione carentes, turn intellectu 
prseditas, a Deo ad altissimos fines dirigi, atque dis- 
poni. Atque ita demonstratur providentia divina ex 
relatione Dei ad creaturas. 

Tertia ratio petitur ex natura rerum. Quisquis enim 
mundi totius apparatum, partiumque adeo ingentium, 
adeo variarum, adeo speciosarum, dispositionem specta- 
verit, quisquis ccelestium corporum splendorem, decorem, 
constantiam, conversiones, vices, harmoniam contem- 
platus fuerit : quisquis in inferiori parte mundi, tem- 
pestatum varietates, viscerum terrae divitias, plaritarum 
elegantias, animalium diversitates consideraverit ; non 
potest, nisi reluctante conscientia, negare Deum esse, 
cujus providentia haec omnia dirigat, atque disponat. 
" Quis hunc hominem dixerit, qui cum tarn certos coali 
" motus, tarn ratos astrorum ordines, tamque omnia inter 
" se connexa et apta viderit, neque in his ullam inesse 
" rationem, eaque casu fieri dicat, quae quanto consilio 
" gerantur, nullo consilio assequi possumus ? An, cum 
" machinatione quadam moveri aliquid videmus, ut 

Epicuri Doctrina. 237 

" sphaeram, et horas, et alia permulta, non dubitamus 
" quin ilia opera sint rationis ; cum autem impetum coeli 
" admirabili cum celeritate moveri vertique videamus, 
" constantissimeconficientemvicissitudines anniversarias, 
" cum summa salute et conservatione rerum omnium, 
" dubitamus quin ea non solum ratione fiant, sed etiam 
" excellenti quadam divinaque ratione ?" Cic. de Natura 
Deorum, 1. ii. c. 38. 

Atque ita demonstratur providentia Dei circa mun- 
dum, ex ipsa mundi natura. Est itaque Deo providentia 
tribuenda; quod diximus 1. 

Sed cum Epicuri doctrina tanta cum cura et applausu 
nuper sit in publicum prolata, restituta, exornata 1 ; 
operae pretium videatur earn propius inspicere, et accu- 
ratius paulo refellere. 

Tradit Cicero Epicuri sententiam hisce versibus 
Ennii recte exprimi : 

" Ego Deum genus esse semper dixi et dicam coelitum ; 
" Sed eos non curare opinor quid agat humanum genus." 

Ex illius schola Velleius, rnv Updvoiav vocat, " Fati- 
" dicam Stoicorum anum :" ex eadem Plinius, " Irri- 
" dendum," inquit, " agere curam rerum humanarum 
" illud quicquid est summum." 

Duplici fundamento nititur sententia Epicuri, ex 
parte Dei uno, ex parte mundi altero. 

1. Deo providentiam non competere statuunt, quia 

i Haud credo Pearsono in traditur. Hobbesium potius de- 

animo fuisse Gassendum oppug- signari puto, quern plausu fove- 

nare, vel Charltonum, alterum bant aulici, et qui non in theore- 

non ita pridem mortuum. alterum ticis sed in practicis reddebat 

regio favore et medicse artis laude Epicurum, cum Epicuro Dei 

florentem. Nee Gassendus Epi- providentiam tollebat, et animam 

curi Atheismum cum philosophia hominisasserebatessematerialem. 

professus ; neque enim credere Vide infra Epistolam Pearsoni ad 

dignum quod de esotericis ejus ^Egid. Menagium, ubi de Gas- 

sermonibus, nullo idoneo auctore, sendo agitur. 

238 Epicurei refutantur. LECT. xxn. 

pugnat cum felicitate, et immortalitate divina. Haec 
scil. rata Epicuri sententia : TO paKapiov KO.\ a^Oaprov 

ovre avro Trpa.yiJ.aTa. eyei, ovre aXXw Trape^ei. Unde 

Velleius, " delirare Stoicos," ait, " cum Deum laborio- 
" sissimum, alias curiosum, negotii plenum, ut in tanta 
" mole occupatum faciant." " Anne tarn tristi atque 
" multiplici ministerio non pollui credamus dubitemus- 
" ve?" inquit Plinius. Asserunt itaque Epicurei pro- 
videntiam Deo non esse tribuendam, quod fuerit illi 
laboriosa, ac tristis, adeoque summse ejus beatitudini 

Respondeo, Hoc argumentum niti crassa perfectionis 
divinse ignorantia, quod est ab Ammonio recte notatum, 
ad lib. Aristot. Trepl 'EjO/u^ve/a?. Ot/re yap avTO/marov 
epovfjiev eivai TWV ovraov Ttjv fyv<nv re KCU TOL^IV, ovre rov$ 
Geov? evXoyov >; ayvoeiv airep TT a pay 'over iv, t], 0)9 TIVCS, 
cKpepeirovovs KaTo\iy<apeiv Ttjs TC yvaxrecos avra>v KOI T^? 
?' TO yap V7ro\a/u.(3aveiv &>? epya>8tj TC KOI 
TTOtou/xej/ TOM TU>V Qea>v fiiov, Ka\ a/moipov rtjs 
oortjKOvcnis e/u.<ppovos /oao-Tcoi/i/?, Trifjie\ei<r6ai 
KUTO. nepos avTOvs cnro(paiv6fji.evoi, /mrj crvveoapaKOTtov e<7T\ 
Tt]v VTrepo-^rjv T^? T>V Qefav yvuxreux; TC ical Svvd/u.e<a? vrpos 
Triv y/ULerepav, Kal Sia TIJV ayvoiav Tavrrjv a^tovvTwv e/c TU>V 
Trepl jj/ua9 Ta KUTU TOU? Geou? tTTaO/uacrOai, Kal Ttjv ^/merepav 
darOeveiav CTT' eiceivovs fjt,era<pepetv. 

Sen sit itaque Ammonius hoc Epicuri argumentum 
niti perfectionis divinae ignorantia ; et recte. Illi enim, 
qui est infinita scientia et potentia praeditus, nulla pars 
providentiae potest esse tristis aut laboriosa : % Trpo? T^V 
yvaxriv TCOV /caO' ^a?, rj Trpos Tyv eTrifieKeiav, ut loquitur 
Ammonius. Non ilia, quae scientiam spectat, quia uno 
intuitu videt omnia ; non ilia, qua? spectat potentiam, 
quia infinitae potentiae resistere aut reniti nihil potest. 
Quid quod labor et fatigatio non cadant nisi in corpora, 

Stabilitur Dei Providentia. 239 

vi aliqua corporali ad operandum indigentia, qua fatis- 
cente languescunt et fatigantur. At Deus totus 
spiritus est simplicissimus, immortalis, et omnipraesens, 
nullis extra se adminiculis egens, nulla unquam intra se 
yirtute deficiens, laboris itaque omnis et fatigationis 

2. Ex parte mundi providentiam tollunt; quod 
omnia in mundo ita contingere putent, ac si nulla 
prorsus foret providentia. 

Respondeo, Hoc argumentum niti aut naturae ipsius 
providentise ignorantia, aut petitione principii. Igno- 
rantia providentiae, quae est occulta, nee oculis homi- 
num obvia, quam absurdissimum est negare quia non 
videmus, cum ipsa videri non possit, utpote quae in 
mente et voluntate Dei tantum consistat, et cum id 
quod est effectus providentiae videatur, quomodo aut 
quo pacto sit effectus non videatur. Petitione prin 
cipii; quia sumit id quod est in qusestione, et negat 
providentiam, tantum asserendo mundum nulla regi 
providentia. Cum tamen ipsi, majori multo cum 
ratione, cumque assensu omnium praeter Epicureos 
philosopliorum, ex ipso aspectu mundi, rerumque con- 
templatione providentiam demonstrari posse osten- 

Sublatis itaque Epicuri argumentis, providentia Deo 
tribuenda est, quod diximus 1. 

Postquam autem ostendimus providentiam in Deo 
dari, qua res a se conditas ad proportionates fines 
perducit consentanee ad earum naturam, proxime spec- 
tandum quam late pateat haec providentia, ad quae se 
extendat, quodnam sit illius adaequatum, quodnam 
principale objectum. 



Probatur 1. ex S. Scriptura. Ut Ps. xxxvi. 7. Tu 

240 Quam late pateat Dei Providentia. LECT. xxn. 

Deus hominem et animal servas. Ps. civ. 27. de 
terrestribus, aeriis, et aquatilibus agens: Omnia ista in 
te expectationem habent, ut des escam ipsorum tempore 
opportune. Te dante ipsis colligunt, aperiente manum 
satiantur bono, &c. 

Matt. x. 29- Nonne duo passer es asse vceneunt, et 
unus ex illis non cadet super terram sine Patre vestro f 
Unde et in Rabbotb. sect. 79. p. 51. col. 1. affertur 
observatio R. Simeonis. vh fcraD "nySlB "IID^ 
E3 "Ql ED2 Pram HD2 PHM h$ HISTO avis absque 
" coelo (i. e. Deo) non capitur ; multo magis anima 
" (seu vita) filii hominis." 

Ex Apocryphis, Sap. vi. 7. " Pusillum et magnum 
" ipse fecit, et sequaliter cura est illi de omnibus." 

2. Auctoritate Gentilium, accuratissimorumque 
philosophorum. Plato, lib. x. de Legibus. M^ rolvw 
TOV ye Geov aiti><ru>iu.ev TTOTC 6vr]T(iov ijfj.iovpyu)v (pavXoTepov, 
o* ra Trpoa-rjKOvra avrois epya oaw irep av a/xe/vou? tScri, 
aKpi/Searrepa KCU Te\ea>Tepa pia Te-^vy (r/uuKpa KCU 

" De providentia Plotinus Platonicus disputat, eam- 
" que a summo Deo, cujus est intelligibilis ac ineffabilis 
" pulchritudo, usque ad hsec terrena et ima pertingere, 
" flosculorum atque foliorum comprobat : quae omnia 
" quasi abjecta, et velocissime pereuntia, decentissimos 
" formarum suarum numeros habere non posse con- 
'* firmat, nisi inde ferretur, ubi forma intelligibilis et 
" incommutabilis habens simul omnia perseverat." S. 
Augustin. k 

3. Ratione. 1. Si Deus, neglectis minoribus, in solis 
occuparetur majoribus, id fieret, vel quia res minores 
administrare non potest, vel quia non vult. Non quia 
non potest ; scientia enim et potentia, quibus nititur 

k Ex quo S. Augustini libro sunt excerpta, non apparet. S. De 
Civit. Dei, x. c. 14. 

Dei Providentia circa Homines. 

providentia, extendunt se seque ad omnia: non quia 
non vult, id enim fieret vel propter invidiam, vel prop- 
ter negligentiam, quarum neutra in Deum cadit, utpote 
summe bonum. 

2. Deus est prima causa omnium etiam minimorum ; 
conservat itaque omnia etiam minima ; quae autem 
facit atque conservat, ea certe curat atque disponit. 

3. Deus est ultimus finis rerum etiam minimarum. 
Necessaria haec fuit assertio, propter objectiones quse 
ex S. Scriptura desumi videntur : 1 Cor. ix. 9. Nunquid 
de bobus euro, est Deo ? Hab. i. 14. Homines similes 
piscibus maris, similes reptili cm non est dominator. 



Probatur 1. ex S. Scriptura, ut Matt. vi. 26. 
Respicite volatilia cceli, qua non serunt, neque metunt, 
neque congregant in horrea, et Pater vester ccelestis 
pascit ilia. Nonne vos pluris estis illis f 30. Si autem 
fcenum agri quod hodie est, et eras in clibanum mittitur 
Deus sic vestit, quanto magis vos., modice Jidei. Matt. 
x. 30. Vestri autem et capilli capitis omnes numerati 
sunt, nolite ergo timere, multis passeribus meliores estis 
vos. 1 Pet. v. 7. Omnem solicitudinem vestram pro- 
jicientes in Ipsum, quoniam ipsi cura est de vobis. 

2. Ratione. 

1. Quia homo est Dei ipsius cognoscitivus : caetene 
res omnes aspectabiles instinctu tantum caeco auctorem 
suum confitentur ; homines autem expressam habent 
Creatoris sui notitiam, ipsiusque berieficentiam erga se 
diserte agnoscunt. Cum igitur sit specialis qusedam 
inter Deum hominesque conjunctio, non potest non 
esse Dei specialis erga homines providentia. 

2. Quia homo propter liberum arbitrium est capax 
irse aut gratiaa divinse. Hsec enim cum radix sit omnis 


242 Dei Providentia circa Homines. LECT/XXII. 

bonitatis aut malitise, Deus autem bonus sit ; necesse 
est ut homines ratione bonitatis Deo placeant, ratione 
malitise displiceant. Unde sequitur, licet nulla animi 
perturbatio in Deo supponenda sit, aliquos tamen illi 
affectus esse tribuendos, exclusa omni imperfectione, 
quibus bonos amet, malos autem detestetur, iisque 
quos amat, bona procuret, quos odio habet, malis 

3. Quia est alterius vitae capax, cum sit anima im- 
mortali prseditus. Quoniam igitur brevis haec, quam 
vivimus, aetas, quae sequitur autem est aeterna, cumque 
omnia quae hie peraguntur aliquem ordinem habeant ad 
vitam futuram, et ex hac vita pendeat futurae felicitas 
aut miseria: idque Deo vel dante ex misericordia, vel 
infligente ex justitia, necesse est ut Deus in hac vita 
disponat quae in futura peragat. 



DIXIMUS de providentia in genere, ostendimusque 
earn ad res omnes se extendere, praecipue autem 
et speciali ratione ad homines. Providentia autem, 
quae homines spectat, ea a maxime consideratione digna, 
quae finem supernaturalem, sive aeternitatem attingit, 
cujus duae quasi partes a theologis statuuntur, prae- 
destinatio scil. ac reprobatio ; de quibus hoc loco 
agendum est, quatenus sunt partes providentiae divinae. 

Haec autem doctrina tantis difficultatibus obsessa, 
tot controversiis referta, tanta animorum exulceratione 
agitata est, ut aliquid de ea statuere non tantum 
molestum atque arduum, sed etiam periculosum 

Enimvero quod rem ipsam spectat, satis claram atque 
perspicuam per se esse vix dubitare possum ; sed 
ingenia hominum, aut aliis in theologia dubiis irretita, 
aut adversariorum argumentis exasperata, aut S. Pauli 
profunda eloquentia haud satis perspecta, quasi rulmine 
quodam percussa, omnia nobis obscura, implicita, per- 
plexa reddiderunt. 

a ea. S. 
R 2 

244 Reprobationis Sensus apud Antiques. LECT. xxm. 

Mihi itaque in hoc negotio quamplurima videntur 
notanda, et ab hac causa removenda ; statuenda autem 
pauca. Tune enim omnia optime processura autumo; 
** si ea," ut inquit scriptor de Vocatione Gentium, 
quisquis est b , " quae clara sunt, non de his quae occulta 
" sunt obscuremus, et dum procaciter insistimus clausis, 
" excludamur ab apertis." 

I. Observandum 1. Neque S. Scripturam neque 
antiques Patres reprobationis vocabulum usurpasse, 
quemadmodum nunc a scholasticis et controvertistis 
usurpatur. In Veteri quidem Interprete, semel Re 
probationis vox expresse legitur: Heb. vii. 18. Repro- 
batio quidem Jit prcecedentis mandati. Sed in Graecis 
est aOerqo-is, neque hominem pro objecto habet, sed 
mandatum Dei, ideoque ad rem praesentem nihil facit. 

Verbum Reprobare saepius quidem usurpatur, sed 
frequentius actus hominis ea voce intelligitur, quo 
aliquis reprobare malum, aut mandatum Dei, aut Deum 
ipsum dicitur. Aliquando quidem Deo tribuitur ut 
Ps. xxxiii. (xxxii.) 10. Reprobat consilia principum, 
reprobat autem cogitationes populorum : at LXX. etiam 
illic, aOeret Se Xoyia-ftov? \au>v, /ecu aOeret (3ov\a<; ap-^ovroov. 
Et Heb. tantum legimus, D^V rfrHBTO N^H An- 
" nihilavit cogitationes populorum." Ita 1 Cor. i. 19. 
Scriptum est enim, Perdam mpientiam sapientum, et 
prudentiam prudentum reprobabo. At in Graecis 
pariter est aQerqo-o), et apud Esaiam, unde verba 
desumpta sunt, /c/oityw, in Heb. lAnpri " abscondet se," 
a "iriD, unde Graecorum 'Zdrvpot, quasi D^np " ab- 
" scondentes se," et /u.v<mipiov, quasi TiTHpTp " res 
" abscondita." 

3. Vox adjectiva, Reprobus, propius hanc rem 

^ Prospero Aquitano hoc opus vulgo ascribitur. Vid. lib. i.* c. viii. 

Quid sit Reprobus. 245 

spectare videatur, nee tamen prorsus cum hac dis- 
putatione conjuncta est ; significat enim malam affec- 
tionem rei, aut personae. Rei, ut 1 Sam. xv. 9. 
Pepercit Saul universis quce. pulchra erant ; quicquid 
autem vile fuit, et reprobum, hoc demoliti sunt. Quod 
LXX. eovSev(0fji.evov transtulerunt. Ita argentum 
reprobum, apyvpiov aVo^Wi/xacrjuei/oi/. Jer. vi. 30. Ari- 
stoteli dooKi/jiov vofjua-fjia. Ut Prov. xxv. 4. dSoKi/mov dp- 
yvptov. Et Esai. i. 22 ; quod Symmachus a-Kwpiav, 
Theodotion yiyctprwoes c , Aquila <rrejix(iAa reddidit. Ita 
Heb. vi. 8. Terra proferens spinas et tribulos reproba est, 
Grsece dooKipos. Ut enim recteHesych.'A<Jo/a/itoj/,'7roi'>;|Ooi/, 
aVo'/3A7Toi/, a-xprta-rov, " malum, rejectaneum, inutile d ." 
Ita Rom. i. 28. ct^o'/a/xo? vovs, reprobus sensus. 

Ita mala affectio personse etiam significatur, ut de 
Cretensibus loquitur S. Paulus ad Tit. i. 16. Cum sint 
abominabiles et incredibiles, et ad omne opus bonum 
repro&i, i. e. inepti. Ita S. Paulus de seipso 1 Cor. ix. 
27. Ni forte cum aliis pr&dicaverim, ipse reprobus, 
efficiar. Hie autem a^o/c^oy opponitur bono et sincere 
Dei servo, sicut pecuniam probam vocamus minime 
adulterinam. Ut Jer. vi. 30. Inepti enim sunt, qui ex 
hoc loco effici volunt, non esse firmam electionem e . 
Et 2 Cor. xiii. 5. Annon cognoscitis vos ipsos, quia 
Christus Jesus in vobis est, nisi forte reprobi estis f et 
/uj/Ti ddoKifjioi eo-re. Sic Apostolus hoc loco vocat, non 
qui sunt ad vitam electis oppositi. 

Patet itaque, 1. in S. Scriptura reprobationem mi- 

t- Adjectivum yiyapra^rjs ex d Gl. Cyril. 'A8d*i/>i>, absur- 

substantivo yiyaprov, uvce acimts ; dum. 'Afidw/aor, reprobus, absur- 

(Vid. Schol. in Aristoph. Pac. dus. P. 

634.) unde apyvpiov yiyapriadfs, e Quod alii fecerunt, et Lim- 

scorite plenum, non defaecatum, ut borch. Theol. Christ, lib. iv, 

uva acinis non expressis. Vid. loc. c. x. 3. 
in Hexaplis v. 25. 

246 Reprobum, quo sensu apud Patres. LECT. XXTII. 

nime accipi eo sensu quo a scholasticis et controvertistis 
accipitur ; et reprobum, quoties usurpatur, ad praesentem 
hominum impiorum conditionem potius quam ad aeter- 
nam Dei ordinationem refertur f . 

Idem etiam de Patribus sentiendum, qui parce hoc 
vocabulum usurpant, hoc sensu fere nunquam. Ter- 
tullianus de Fuga in Persecutione, c. 1. " De persecu- 
*' tione nunc quseritur. Circa hanc interim dixerim, 
" nihil fieri sine Dei voluntate, respiciens earn im- 
" primis dignam Deo esse, et ut ita dixerim, necessariam 
" ad probationem scilicet servorum suorum, sive re- 
" probationem. Quis enim exitus persecutionis, quis 
" effectus alius, ni probatio et reprobatio fidei, qua suos 
" utique Dominus examinavit? hoc enim judicium est, 
" persecutio per quam quis aut probatus aut reprobatus 
" judicatur." Et paulo post : " Totum quod agitur 
" in persecutione gloria est [Dei] probantis et repro- 
" bantis, imponentis et deponentis." Ubi probatio 
clare pro approbatione, reprobatio pro improbatione 
ponitur &. 

Non esse irnprsesentiarum ad omnes descendendum 
sentio ; sed nisi me fallit observatio, memoriave nostra, 
aut paucos, aut potius neminem ex antiquis Patribus, 

f Idem statiiit Jacksonus, Opp. voluntate sua colebat aut non 

Theol. lib. vii. sect. ii. c. xviii. colebat, eligebat aut reprobabat. 

14. Vol. ii. p. 645. Idem, ibid. c. xxx, Ethnicorum 

g Adscripsit in margine, nescio sacrificia irridens, " nee offero 

an Pearsonus an Stonesius, alium " sanguinem reprobi bovis ;" 

locum Tertulliani : " Praelatio quod idem videtur ac Juvenalis 

" alterius sine alterius contumelia " vetulus bos, jam fastiditus 

" non potest procedere, quia nee " aratro." Neuter locus multum 

" electio sine reprobatione. Jam valet ad sensum tbeologicum de- 

" ergo contemnitis quos repro- terminandum, nisi quod hinc 

" batis, quos reprobando offen- patet Tertullianum vocem " re- 

" dere non timetis." Apol. c. " probare" usurpasse sensu rot) 

xiii. Ubi Tertullianus agit de aBtTeiv. Cf. quse habet Novatianus 

Diis Ethnicis, quos quisque pro in Epist. De Gib. Judaic, c. 2. 

Pradestinatio in S. Scripturis. 247 

reprobationem hoc sensu accepisse existimo ; ne S. 
Augustino quidem excepto : quod ex proxima obser- 
vatione erit fortasse manifestius. 

Neque haec notatio nullius frugis aut ponderis 
existimanda est. Ex ipsa enim reprobationis notione, 
quam modern! electioni potius quam praedestinationi 
opposuerunt, et in nudam quandam prseteritionem et 
negationem, cum voluerint, sed rursus in positivum 
quid negation! substratum, cum placuerit, converterunt ; 
mihi non minima in hoc negotio difficultas orta esse 
videtur. Quicquid enim durum, et hominibus ad pro- 
missa evangelica confugientibus absonum videtur, hoc 
uno reprobationis, praeteritionis, negationisque titulo 
mollire conantur, et quod Deo agenti tribuere non 
audent, non agenti tribuunt. Siquidem non potest, 
salva sanctitate, Deus praedestinare hominem ad pec- 
candum, sed potest reprobare, salva eadem sanctitate, 
et negative relinquere peccato perpetrando, ex qua sola 
derelictione tarn certo et infallibiliter, ad honorem Dei 
aliquando manifestandum, peccabit, ac si esset ad pec- 
candum efficienter praedestinatus. 

Latibulum itaque ex vi vocabuli reprobationis elec 
tioni oppositae, hac prima observatione prsecludendum 
sensi ; quo plerique electionem, et reprobationem ita 
negative sumptam accipiunt pro habitu, et privatione, 
et naturam utriusque ita esse ab aaterno connexam, ut 
una sine altera non magis possit intelligi, quam conca- 
vum sine convexo, ut loquuntur. 

Ut autem ulterius utilitas hujus observationis pateat, 

II. Observandum 2. Vocem praedestinationis, quoad 
verbale tantum, usurpari in S. Scriptura. Nunquam 
autem damnandos spectare ; imo vix unquam prse- 
destinationem ad vitam aeternam denotare : cum tamen 

248 Prcedestinatio in S. Scripturis. LECT. xxm. 

apud Patres, non tantura de salvandis, sed etiam dam- 
nandis usurpetur. 

In S. Scriptura vel actiones, aut res, vel personas 
spectat. Actiones, Act. iv. 28. Troiija-ai oara f] -^eip aov 
KOI 17 (3ov\ij(TOV Trpowpia-e yevecrOat. Vet. Illterp. Quce 

manus tua, et consilium decreverat fieri : sed yeveo-Oat 
potest etiam recte vertifore. 

Rem autem spectat, 1 Cor. ii. 7. Loguimur Dei 
sapientiam in mysterio, quce abscondita est, quam 
prcedestinavit Deus ante scecula in gloriam nostram. 
Personas quod attinet, legimus Rom. viii. 29- "Or* ov? 

Trpoeyvw KO.\ 7rpO(api(re (rv/u./u.op(povs TIJS IKOI>O<; TOV vtov 

avrou. Nam quos prcescimt conformes (fieri) imagini 
Filii sui &c. Hsec conformitas cum Christo exigitur ut 
medium ad salutem. 

Epb. i. 5. TTjOOGjO/oray rip-as et'y vio6e<riav. Qui pTCB- 

destinamt nos ad adoptionem filiorum : quse quidem 
adoptio est inter media ad salutem. Et v. 11. 'Ej/ &> 

KOI eK\t)pu>0t]/itv Trpoopia-OevTe? KCITO. irpodea-tv. In quo 

nos sorte etiam vocati sumus, pr<sdestinati secundum 
propositum ; scil. ad illam K\^pwuiv, sive, vocationem. 
Quod etiam medium est ad salutem. 

Neque alibi, ut opinor, in Scriptura occurrit haec 
vox. Licet enim Vet. Interpres, Rom. i. 3. Qui prce- 
destinatus est Filius Dei in mrtute ; in Graecis est, TOV 

opi(r6evTO?, non 7rpoopicr6evTO$, viou TOV Oeov ev 

Verum est itaque quod diximus, priori parte obser- 
vationis secundae. 

Ad posteriorem autem partem observationis quod 
pertinet, audiamus S. Augustinum de Civit. Dei, lib. ii. 
c, 10. " Sed maligni spiritus . , . . , etiam flagitia quae 
" non admiserunt de se dici volunt, dum tamen mentes 
" humanas his opinionibus velut retibus induant, et ad 

Prwdestinatio apud Patres, 249 

" praedestinatum supplicium secum trahant." Lib. iv. 
de Anima c. xi. . 16. " Deus est illis (peccatoribus) 
** quos prsedestinavit ad seternam mortem, justissimus 
" supplicii tributor." Lib. xv. de Civit. Dei, c. 1. 
" Quas etiam mystice appellamus civitates duas, hoc 
" est, duas societates hominum, quarum est una quse 
' ; praedestinata est in seternum regnare cum Christo, 
" altera seternum supplicium subire cum diabolo." 
Lib. xxi. c. 24. " Si de aliquibus ita certa esset 
" Ecclesia, ut qui sunt illi etiam nosset, qui licet adhuc 
" in hac vita sint constituti, tamen prsedestinati sunt in 
" seternum ignem cum diabolo, tarn pro eis non oraret, 
" quam nee pro ipso." Lib. xxii. c. 24. $. 5. " Quid 
" dabit eis quos prsedestinavit ad vitam, qui hsec 
" dedit etiam eis quos })rsedestinavit ad mortem?" 
Enchiridio. c. 100. " Bene utens et malis, tanquam 
" summe bonus, ad eorum damnationem quos juste 
" praedestinavit ad prenam, et ad eorum salutem quos 
" benigne prsedestinavit ad gratiam." Et Tract, xlviii. 
in Joann. $. 4. " Quomodo igitur istis dixit, Non estis 
* ; ex ovibus meis? quia videbat eos ad sempiternum 
" interitum praedestinatos, non ad vitam seternam sui 
" sanguinis ]>retio comparatos." 

Atque ita S. Augustinus de prsedestinatione ad 
poenam loquitur ssepius, de reprobatione fortasse 
nunquam h . 

h Voces istae, reprobatio, re- inquit, " caecitas mentis. In earn 

probare, reprobi, saepius in In- " quisquis datus fuerit, ab in- 

dice Benedictine ad Augustinum " teriore Dei luce secluditur ; sed 

repetuntnr; sed in Patris textu " nondum penitus cum in hac 

rarius occurrunt, et plerumque " vita est." Unde apparet, sen- 

cum respectu ad verba S. Pauli. sum a scholasticis excogitatum 

Vid. Tractat. in Johann. Ix. .5. S. Augustino non innotuisse. 

Enarr. in Ps. Ixxviii. . 16. in Cf. Auctorem de Voc. Gent. lib. 

Ps. vi. . 8. Ubi exponens quid i. c. 10. 
eit " reprobus sensus," " ea est," 

250 Scoti Commentum de Reprobaiione. LECT. xxm. 

Ideoque Monimus scripsit aliquando Epistolam ad 
B. Fulgentium Episcopum Ruspensem, de his verbis 
S. Augustini in lib. de Perfectione Justitiae Hominis, 
c. 13. " Hoc ergo bonum, quod est requirere Deum, 
" qui faceret, non erat usque ad uimm, sed in eo genere 
" hominum quod praedestinatum est ad interitum." 
Qui respondet, " Nihil aliud accipiendum in illo S. 
" Augustini sermone, quo ad interitum quosdam prse- 
** destinatos firm at, nisi ad interitum supplicii, non 
" delicti." lib. i. c. 5. Et ipse c. 13. " Potuit, sicut 
" voluit, praedestinare quosdam ad gloriam, quosdam 
" ad poenam. Sed quos praedestinavit ad gloriam, 
" praedestinavit ad justitiam : quos autem praedestinavit 
" ad poenam, non praedestinavit ad culpam." Quam 
sententiam late toto illo lib. i. persequitur, cujus 
libri ideo titulus est, " De Duplici Prsedestinatione 
" Dei." 

III. Observandum 3. Instantia rationis quibus 
plerique innituntur in prioritate, aut posterioritate 
decretorum praedestinandi, aut reprobandi esse nuperum 

1. Nemo antiquorum Pat rum illis usus est. 

2". Antiquissimi scholastici baud adhibuerunt. 

3. Scotus videtur esse eorum machinator, et mirus 
certe artifex ; qui ad lib. i. Sententiarum, distinctione 
41. objiciens Petrum et Judam tanquam prsedestinan- 
dum et reprobandum, sed adhuc aequales, quaerit, " Si 
" in eo instanti Deus vult Petro beatitudinem, quid 
" tune vult Judae?" Et respondet, quod " in isto primo 
" instanti nihil vult Judae, sed tantum est ibi negatio 
" volitionis gloriae ; et similiter quasi in secundo in- 
" stanti naturae, quando vult Petro gratiam, adhuc 
" nullus actus positivus voluntatis divinae est circa 
* Judam, sed tantum negativus : in tertio instanti, 

SopMsmata Modernorum. 

" quando vult permittere Petrum esse de massa per- 
" ditionis, sive dignum perditione, tune vult permittere 
" Judam simili modo esse filium perditionis ; et hie est 
" primus actus positivus. In quarto instanti offertur 
" Judas ut peccator finaliter, et turn Ipse vult juste 
" punire et reprobare Judam." 

Ex hujusmodi instantibus, qui de hoc argumento 
scribunt, solent sibi seriem quandam, seu tabellam 
describere, et ordinem decretorum divinorum delineare, 
tanta vero cum varietate atque discrepantia, ut difficile 
sit duos invenire cujuscunque sectae, sive professionis, 
qui per omnia consentiant. 

Quid quod ratio ponendi prioritatem, et posteriori- 
tatem in decretis divinis baud satis firma plerumque 
assignatur. Nam ilia duo axiomata, Quod est ultimum 
in executione, est primum in intentione ; et, Qui vult 
finem, vult omnia media ad finem, aut falso plerumque, 
aut semper hie periculose adhibentur : quod ex dis- 
crimine mediorum ad vitam seternam, et supplicium 
seternum facile colligitur. 

IV. Observandum 4. Nonum caput ad Romanos, 
quod mine fundus videtur totius doctrinae de praedes- 
tinatione et reprobatione, non fuisse per quatuor pene 
ssecula ita expositum a SS. Patribus, ut ad hoc argu- 
mentum directe pertineret. 

Longum est ire per omnia SS. Patrum scripta, sed 
notatu omnino dignum, quod S. Prosper, de multis 
sanctorum Christi qui in Massiliensi urbe constiterunt, 
tradit ; " Qui coiitrarium putabant Patrum opinioni, et 
" ecclesiastico sensui, quicquid de vocatione electorum, 
" secundum Dei propositum, contra Pelagianos dis- 
" putaverat S. Augustinus :" addiderantque, " ea quse, 
" de Epistola Pauli Romanis scribentis, ad manifesta- 

252 Epistola S. Hilarii ad Augustinum. LECT. xxin. 

" tionem divinae gratiae praevenientis electorum merita, 
" proferuntur, a nullo unquam ecclesiasticorum ita 
" esse intellecta, ut nunc," id est, a S. Augustino, 
" sentiuntur V 

Ad quae cum S. Augustinus ipse respondeat, sen- 
tentias trium ex SS. Patribus adducit, S. Cypriani, 
S. Greg. Naz. et S. Ambrosii, quarum tamen nulla, vel 
ad praedestinationem pertinet, vel ad Epistolam ad 
Romanos, sed tantum ostendunt gratiam non dari se- 
cundum merita : nee illud etiam probant, nisi con- 
sequenter k . 

V. Observandum 5. Scholasticos omnes S. Augus 
tino ex industria in hoc negotio adhaerere, et scriptores 
miperos controversiarum illius opinioni praescribere, 
omnesque qui contradicunt, tanquam Pelagianos, tra- 
ducere : cum controversia de praedestinatione adversus 
Pelagium instituta sit non directe, sed ex incidenti, aut 

Hoc animadvertere licet 1. ex Epistola S. Hilarii 
Arelatensis ad S. Augustinum, in qua, etiam illi, qui 
S Augustini sententiam amplectebantur, ita queruntur. 
" Quid opus fuit hujuscemodi disputationis incerto tot 
" minus intelligentium corda turbari ? neque enim 
" minus utiliter sine hac definitione, tot annis a tot 
" tractatoribus, tot praecedentibus libris, et tuis et 
** aliorum, cum contra alios, turn maxime contra Pe- 
" lagianos, catholicam fidem esse defensam." Ad quae 
verba a se repetita nihil aliud respondet S. Augustinus, 
quam in " duobus libris suis se ante scripsisse, gratiam 
" Dei secundum merita nostra non donari," sed quod 
alii eandem praedestinationis naturam tradiderint, qui 

i Prosper. Epist. ad Augustinum. k De Dono Perseverantiae, 
c. xix. 

Ea Qucestio quomodo ad Pelagianismum spectet. 253 

adversus Pelagium scripserant, aut quod tails de prae- 
destinatione sententia ad refellendum Pelagium esset 
necessaria, non dicit '. 

2. Idem patet ex Conciliis quae Pelagii haeresin 
damnarunt, sed de S. Augustini sententia de praedesti- 
natione nihil statuunt. 

3. S. Augustinus quoties ea commemorat, de quibus 
inter ipsum et Pelagianos disceptatum fuit, prasdesti- 
nationis nullam facit mentionem. Neque in Concilio 
Carthaginiensi adversus Pelagium de ea actum est, 
nisi quatenus includitur in quaestione de necessitate 

Cum igitur initio S. Augustinus praedestinationis 
doctrina, tanquam argumento usus est adversus haeresin 
Pelagianam, tandem factum est, ut tota ilia haeresis 
disputationi de praedestinatione adhaeresceret, eamque 
mirum in modum obscuraret. 

VI. Observandum 6. Praedestinationis doctrinam 
ita esse tradendam, secundum decimum septimum 
Articulum religionis in ecclesia nostra stabilitum, ut 

1 Pearsono consentit Bullus, in " necesse habemus adstruere." 

Apologia pro Harmonia sua, c. 13. 

sect. vii. . 3*. citans, prseter Hookeri eadem videtur fuisse 
Hilarium Arelatensem, etiam sententia ; dura enim S. Augus- 
verba Coelestini episcopi Romani, tini de gratia doctrinam, in ec- 
ex Epistola quam cum clero suo clesia catholica semper receptam, 
misit ad Galliae episcopos. Au- tuetur, dogmata ejusdem S. Pa- 
gustinum nuper mortuum laudi- tris de prsedestinatione vix sum- 
bus, tali viro debitis, prosequitur; matim perstringit; id agens, ut 
(c. 2.) in fine vero Epistolae baud ab Augustini nomine depellat 
obscure innuit se istam abyssum, absurda qusedam, quse Lucidus 
in quam nemo antehac descen- presbyter, rigidus absolute prse- 
derat, contremiscere : " Profun- destinationis assertor, docuerat. 

' diores difficilioresque partes App. ad Eccl. Pol. lib. v. vol. ii. 

' incurrentium qusestionum, quas p. 730 738. Vid. Jac. Sir- 

' latius pertractarunt qui hsere- mondi Hist. Prsedest. c. vii. 

' ticis restiterunt, sicut non au- Guizot. Hist, de Civil. Fr. lect. v. 

' demus contemnere, ita non 

254 Judicium EccL Anglicance. LBCT. xxm. 

promissiones divinas ita amplectamur, prout nobis in 
SS. Literis generaliter propositse sunt, et Dei volun- 
tatem in nostris actionibus earn sequaraur, quam in 
Verbo Dei habemns diserte revelatam. Id est, nisi 
fallor, ut omnes promissiones in evangelic, toti generi 
humano factas, veras esse seriasque confiteamur, neque 
vel minimum fictas aut fallaces suspicemur : et prae- 
cepta singula de fide, de bonis operibus, de perse- 
verantia, omnes obligandi vim veram obtinere pro- 
fiteamur. Quomodo autem promissiones omnibus 
universaliter factse, verse seriseque sint, respectu eorum 
qui ab seterno reprobati traduntur ; quomodo prsecepta 
stricte obligent eos qui ad vitam aeternam ex gratia 
mere gratuita praedestinantur, facile fortasse est deter- 
minare, explicare certe difficile est. 



HIS observationibus prsemissis, ad doctrinam ipsam 
praedestinationis, resecatis dubiis, sepositis prae- 
judiciis, omissis omnibus cum re ipsa minime con- 
junctis, plane, diserte, nudeque tradendam properamus: 
prsesertim quatenus ad hunc locum spectat, i. e. 
quatenus est pars quaedam, sive species providentise 



Haec assertio, uti est huic loco de providentia divina 
maxime accommoda, ita Socinianis refutandis perquam 
necessaria est. Novam enim illi, et Ecclesise Dei 
prorsus inauditam ausi sunt doctrinam procudere, 
nullum scil. singularem hominem esse ad vitam aeternam 
a Deo prsedestinatum. Verba sunt F. Socini in Prae- 
lectionibus Theologicis, c. 13. " Non alia sane ratione 
" explicandi sunt omnes ii loci, in quibus de divino 
" eoque antiquissimo quorundam hominum servandorum 
" decreto agitur, nempe ut non certi quidam homines 
" nominatim intelligantur, sed genus quoddam homi- 
" num." Nullum igitur singularem hominem Deus ad 

256 Refutatur Socinus. LECT. xxiv. 

vitam praedestinavit, secundum Socinum, sed tantum 
genus quoddam hominum : et sane loquitur principiis 
suis consentanee, qui statuit, " Deum non habere 
" certam prsescientiam futurorum contingentium, ac- 
" tuum sell, humanorum." Si enim Deus ab aeterno 
nesciat quas actiones singuli homines sint in tempore 
elicituri, neque potest secundum principia Evangelii 
prudenter ad vitam aeternam, aut juste ad mortem 
aeternam quenquam praedestinare. 

Ad sententiam suam et explicandam et confir- 
mandam simul, duo prsesertim loca S. Scriptures affert 
atque exponit ; utrumque sane infeliciter. Verba ejus 
recito. " Quocirca cum ex cathedra Christus Matt. 
" xxv. 34. seipsum in judicii die ad servandos homines 
" loquentem inducit, Venite benedicti Patris mei, pos- 
" sidete paratum vobis regnum a constitutions mundi; 
" non est intelligendum unumquemque ex illis nomi- 
" natim ab orbe condito saluti destinatum fuisse, sed 
" eos ex eo hominum genere esse, quibus salus ab ipso 
" mundi exordio parata fuerat." 

Hsec ille. At prior pars hujus interpretationis, quae 
negativa est, nee ullo fundamento nititur, nee ulla 
ratione probatur, sed gratis tantum asseritur, et ipsis 
verbis Christi contradicit, et cum positiva posteriori 
explicationis parte non cohaeret. Narn 1. alloquitur 
Christus singulares homines : Venite, subaudi, Vos. 
Vos autem nihil aliud sonat, quam tu, et tu. Venite 
benedicti Patris mei. Nemo enim (i. e. ne unus quidem) 
venit ad me, nisi Pater meus eum traxerit. Possidete 
vos, K\rjpovo/uL^(raT, tanquam hseredes, unusquisque enim 
vestrum haeres, possidete regnum vobis, i. e. tibi, tibique, 
omnibus singulisque paratum. Negare itaque regnum 
fuisse singulis paratum, est negare Christum singulos 
alloqui cum omnes alloquitur. Neque vero prius 

Rationes Socini carent rations. 257 

membrum interpretationis cohseret cum posteriori ; 
quod enim negatur de singulis hominibus ejusdem 
generis, non potest affirmari de genere hominum, quia 
affirm atio de genere nititur affirmation! de singulis sub 
eo genere ; genus enim nihil aliud est quam collectio 
singulorum. Hinc igitur adversus Socinum, firmissimum 
oritur argumentum : 

Omnibus et singulis, quos Christus vocat benedictos 
Patris sui, praeparatum est regnum : 

At praeparatio regni est prsedestinatio ad regnum, et 
secundum S. Augustinum, et secundum Socinum : 

Ergo omnes et singuli benedicti Patris sunt praedes- 
tinati ad regnum. 

Eandem sententiam adhibet Socinus iis S. Scripturae 
locis in quibus scriptorum in libro mtce fit mentio. 
Asseritque, ibi non de certis quibusdam hominibus 
nominatim agi, sed de hominum quodam genere : ex 
quo intelligitur, inquit, superiorem illam generalem 
responsionem, ad hos quoque locos rectissime accommo- 
dari posse. At vero nomina ipsa hominum diserte 
scribi in libro vitae asseruntur ; nomina autem non sunt 
nisi singulorum, ideo enim sunt imposita, ut unum 
hominem ab aliis distinguant. Vidit hanc difficultatem 
Socinus ; ei itaque sic occurrit. " Neque vero quen- 
" quam moveat, quod in his locis nominum fit mentio, 
" quasi proprium cuj usque nomen ea voce significetur." 
At nee hoc dicimus, sed propriam cujusque personam 
sub hoc nomine intelligi, " Metaphorica enim," inquit, 
" locutio est ab iis derivata, qui aliquo in libro eos 
" nominatim scribunt, ac notant, de quibus aliquid 
" secum statuunt atque decernunt." Sit hoc autem 
confessum. " Itaque ea locutione nihil aliud quam 
" decretum de quibusdam hominibus significatur, sive 
" certa sint eorum propria nomina, sive incerta. Satis 


Liber Vita, in 8. Scripturis. LECT. xxiv. 

" est enim eorum qualitatem quandam certam esse, 
" quse in hac metaphora proprio nomini plane respondet." 
Hrec certe argumentatio, sive consequentia, videtur 
omni ratione vacua, ab omni specie verisimilitudinis 
prorsus et plane aliena. An enim quia metaphorica 
est locutio, ideo nihil aliud sequitur, quam de quibus- 
dam hominibus esse, sive certa sint eorum nomina, sive 
incerta? Quaenam ratio hujus consequently vel fingi 
potest? Homines ideo nomina notant, ut certi sint de 
personis, de quibus aliquid statuunt : Si hoc Deus de 
seipso profiteatur, nomina hominum in libro suo scribere, 
hoc saltern intelligere debemtis, certas Ilium personas 
designare; et ad nostram imbecillitatem nomina prae- 
scribere, at certitudinem et mfallibilitatem sibi non 
negare. Minus certe significare non potest, quam se 
tarn certum esse de personis, de quibus aliquid statuit 
atque decernit respectu vitse seternse, quam homines 
sunt, qui nomina eorum scribunt ac notant, de quibus 
aliquid secum statuunt atque decernunt. 

De qualitate autem quod addit, est ab ipsa natura 
scribendi in libro prorsus alienum. 

Quid quod Moses cupiat seipsum de libro deleri, ni 
putaret seipsum fuisse in libro scriptum? Quid quod 
Deus dixerit, se non Mosen, sed ipsos qui peccassent, 
qui erant certi homines, certi peccati rei, deleturum a ? 
Quid quod David inimicos suos, sibi certissime notos, et 
apertissime descriptos, ex libro viventium deleri pos- 
tulet b . Quid quod S. Paulus non tantum adjutorum 
suorum, quos ipse particulariter novit, sed Clementis, 
nomina in libro vitae scripta fuisse professus sit c . Quid 
quod Christus ita alloquatur septuaginta discipulos, ut 

a Exod. xxxii. 32, 33. Epist. Dedicatoriam ad Expos, 

b Ps. Ixix. 28. ' Symb. 

c Phil. iv. 3. Cf. Pearsoni 

Arminii Doctrina de Prcedestinatione. 259 

personas nominibus notas d : Gaudete quod nomina vestra 
scripta sunt in ccelis. Luc, x. 20. Adeo ubique certae 
personae in libro vitae scriptae memorantur, i. e. ad 
vitam designatae. Non dispute utrum ii ipsi qui scri 
buntur in libro vitae, possint deleri ; illud assero, certas 
personas esse libro vitae inscriptas. Sit itaque hoc 
adversus Socinum firmissimum argumentum : Qui in 
libro vitae scribuntur, ad vitam praedestinantur : Sed 
singuli homines qui salvantur, in libro vitae scribuntur : 

2. Haec assertio observanda est contra Remonstrantes, 
sive eos quos Arminianos vocant. In Collatione 
Hagiensi statuunt : " Hoc unicum decretum, quo Deus 
" indiscriminatim statuit, velle se quosdam in fide per- 
" severantes servare, iram vero super omnibus incredulis 
" effundere, esse totum et integrum decretum praedes- 
" tinationis." Quae quidem sententia plane est eadem 
cum Sociniana ; nam si hoc sit totum et integrum 
decretum praedestinationis, ut volunt Remonstrantes, 
turn non certi quidam homines, sed genus quoddam 
hominum, praedestinantur, quod statuit Socinus. 

Sed Arminius sectae Remonstrantium pater duplex 
statuit decretum praedestinationis, generale unum, sin- 
gulare alterum : generale idem est cum Sociniano ; 
singulare autem etiam addit, sed tanquam mantissam, 
nam illud generale decretum, quod neminem singulariter 
ad salutem designat, earn praedestinationem ait, quam 
S. Scriptura nobis commendat, atque ita ad Socinum 
revolvitur e . 

d Ita S. correxit in marg. pro 1629. p. 119 : 

eo, quod Pearsoni manu ait scrip- " Primum et absolutum Dei 

turn, " et personis .... notis." " decretum de nomine peccatore 

e Arminii sententia de prae- " salvando esse, quo decrevit 

destinatione, a seipso exposita, " Filium suum Jesum Christum 

exstat in Declaratione'ad Ordines " ponereinMediatorem.Redemp- 

Hollandiae. Opp. Lugd. Bat. " torem, Salvatoretn, Sacerdotem 

s 2 

260 Prcedestinatio Singularium asseritur. LECT. xxiv. 

Quamvis autem verum sit, Deum velle quoslibet in 
fide perse verantibus f et iram super omnibus incredulis 
effundere, non tamen verum est hanc esse naturam 
praedestinationis, sed potius, secundum priorem partem, 
habere naturam promissionis, seeundum posteriorem, 
comminationis ; sive doctrinam tantum continere de 
requisites ad salutem, et mediis ad mortem. 



ttsec assertio quoad utramque partem, eodem modo, 
iisdem mediis probatur. scil. 1. Quibus Deus dabit 
vitam seternam, iis quando dabit, vult dare ; quos Deus 

" et Regem ; qui peccatum morte 
" sua aboleat> amissam salutem 
" obedientia sua impetret, et vir- 
" tute sua communicet. 

" Secundum prsecisum et ab- 
" solutum Dei decretum esse, quo 
" decrevit resipiscentes et ere- 
" dentes in gratiam recipere, eos- 
" que, perseverantes ad finem 
" usque, salvos facere in Christo, 
" propter Christum et per Chris- 
" turn ; imprenitentes vero et in- 
" fideles in peccato et sub ira 
" derelinquere, atque damnare 
" tanquam alienos a Christo. 

" Tertium Dei decretum est, 
" quo decrevit media, ad resipi- 
" scentiam et fidem necessaria, 
" sufficienter et efficaciter ad- 
" ministrare, juxta sapientiam 
" Dei, qua scit quid misericordiam 
" et severitatem suam deceat, 
" itemque juxta justitiam, per 
" quam paratus est sapientise suse 
" praescriptum sequi atque exe- 
" cutioni mandare. 

" Hinc sequi quartum decre- 
' turn, quo decrevit singulares et 
' certas quasdam personas sal- 
' vare et damnare. Atque hoc 
' decretum prsescientise Dei in- 
' nititur, qua ab seterno scivit, qui- 
' nam juxta ejuscemodi adminis- 
' trationem mediorum, ad con- 
' versionem et fidem idoneorum, 
' ex preeveniente ipsius gratia, 
' credituri erant, et ex subse- 
' quente gratia, perseveraturi, 
' quive vero non erant credituri 
' et perseveraturi." 

Hanc vero prsedestinationem 
singularium vix alibi agnoscit. 
Generalem notionem, ut earn de 
qua in Scripturis agitur, et alibi 
tuetur, et in Examine Perkinsii. 
Opp. p. 659. 

f Ita in MS. original!. Ut vero 
sensus sit integer, hoc, vel simili 
modo, verba esse corrigenda cen- 
seo. Deum velle quoslibet in 
fide perseverantes salvos fore, et 
iram &c. S. 

Singularium Prcedestinatio ab JEterno. 261 

adjudicabit morti aeternae, iis quando adjudicabit, vult 
adjudicare. Deus enim est agens voluntarium, agens 
quando vult, et quicquid vult, et nihil agens quod non 
vult. 2. Quicquid Deus vult, quando dat vitam, et 
quando adjudicat morti, illud voluit, antequam dabit 
alicui vitam, aut adjudicabit aliquem morti ; quia, 1, 
nulla volitio Dei mere temporaria, sed quicquid in 
tempore vult, ab aeterno voluit, quia nulla est in Deo 
vel umbra mutationis; neque ulla potest causa exco- 
gitari, quare infinite sapiens et aeternus aliquid in 
tempore vellet, quod ante non voluerit. Ut recte 
Fulgentius lib. iii. de Veritate Praedest. c. 1. " Si Deus 
" incommutabilis est, quod dubitandum non est, omnia 
" futura ex aeternitate incommutabiliter novit, et omnia 
" opera sua incommutabili ordinatione disposuit." 2. 
Quia talis volitio dandi vitam et adjudicandi morti, est 
a Deo ipso saepe praedicta, antequam aut dabit, aut 
adjudicabit. Ut, v. gr. cum asserit, Mar. xvi. 16. Qui 
crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit ; qui vero non 
crediderit, condemnabitur. 3. Sterna volitio Dei 
dandi vitam, est ipsa ad vitam praedestinatio, et aeterna 
volitio adjudicandi morti est praedestinatio ad interitum. 
Itaque omnes et singulos quibus Deus voluit ab aeterno 
dare vitam, praedestinavit ad vitam, et omnes et 
singulos quos voluit ab aeterno adjudicare morti, prae 
destinavit ad interitum. Sed omnibus et singulis, qui 
per Christum obtinebunt vitam aeternam, voluit Deus 
ab aeterno dare vitam, omnesque et singulos quos 
Christus adjudicabit morti aeternae, voluit ab aeterno ei 
morti adjudicare. Ergo omnes et singulos &c. Ut 
recte S. Fulgentius, de Veritate Praedest. lib. iii. c. 1. 
" Deus, sicut nunquam futurarum fuit inscius, ita nee 
" misericordiae suse aut judicii fuit ignarus, sed sicut 
" semper omnia futura et bona et mala prsescivit, sic 

Testimonia S'/S'. Patrum. LECT. xxiv. 

" omnia opera gratise atque justitiae suae incommutabili 
" praedestinatione disposuit." 

Probatur ex SS. Patribus. 

S. Iren. lib. ii. C. 62, KOI Sia TOVTO TrXj/pcoOei/TO? rov 
apiOjULOVf ov ai/ro? Trap 1 CLVTW Trpocopure, Trai/re? 01 eyypa(pev- 

Tep e/V ^(ayv ai-aarr^irovTai, 01 $e TJ?? /coXa<rea>9 

a^iot cnreXevtrovrai etV avTtjv, Iva TO (rv/uL/uerpov T>/9 

7TjOOOjO/<Te&)9 CCTTO Qeov ai/0|0(7roT/TO9 aTroTeXecrOef? [al. a-TTO- 
reXecrOev] T^ dp/u.oviav Typya-y row IlaTjOO?. 

Clemens Alex. Strom, vi. 652. c. f 

S. Augustin. de Civ. Dei, lib. xv. 1. '* Duee civitates 
" sunt, quarum una praadestinata est in aeternum 
** regnare cum Deo, altera aeternum supplicium subire 
" cum diabolo." 

Fulgentius ad Monimum, lib. i. c. 24. " Quia sicut 
" Psalmista testatur, misericors est Dominus, et Justus, 
" praedestinavit justos ad gloriam, iniquos ad posnam." 

Concil. Valentinum. " Fidenter fatemur, prsedesti- 
" nationem electorum ad vitam, et praedestinationem 
" impiorum ad mortem #." 



f P. 778. ed. Potter, ov irpo- ' stitutione mundi; ita et qui 

wpia-fv 6 Qeos Trpoi Kara^o\rjs Koarpov ' non sunt Ejus, non habet 

ds rrjv &<pav fyKaraXfyfivai. vloQe- ' scriptos in libro vitse a COn-> 

<riav, Trpo<apia-[j,vos Ktlrm ' stitutione mundi, sed tanquam 

fit* u>v irpagfi, KO\ ov revgeTai. ' sibi incognitos et a longe 

Subjungimus locum, qui quo- ' prsescitos, seterni ignis est 

dammodo ad prsecedentia spectat. ' supplicio damnaturus. Excel- 

Est Primasii, discipuli S. Augus- ' sus enim est Domimts, ethumilia 

tini, in Apocalyps. lib. iv. " Sic- ' respicit, et alta a longe cog- 

' ut novit Dominus, qui sunt ' noscit." 

' Ejus, quibus etiam dicturum g A. D. 855. Vide Labbe, 

* se promisit, Venite, benedicti Concil. torn. viii. p. 13.3. canon. 

' Patris mei ; percipite regnum, iii. 

' quod vobis paratum est a con- 

Pr&destinatio Singularium confirmatur. 263 

Ubi observandum 1. hanc assertionem, atque fu- 
turam, a nobis addi, ad illustrandam praedestinationis 
observationem, cautionemque, ab Ecclesia nostra in 
Articulo decimo septimo datam : scil. 1. " Considera- 
" tionem praedestinationis esse consolationis pleuam 
" vere piis et his qui sentiunt in se vim Spiritus 
" Christi." 2. " Eandem considerationem, hominibus 
" curiosis et carnalibus, esse perniciosissimum prae- 
" cipitium." 3. Hac doctrina supposita, *' oportere 
" nos promissiones Dei generales amplecti, et volun- 
" tatem revelatam sequi." Ut igitur consolatio oriatur 
ex vera pietate; ut a curiosis removeatur pernicio 
sissimum praecipitium ; ut promissiones Dei generales 
alacriter amplectamur, Ejusque voluntatem revelatam 
in nostris actionibus prompte sequamur, hanc et se- 
quentem assertionem doctrinae de praedestinatione 
omnino addendam putavi. Nam, ut recte observavit 
Fulgentius, " prsedestinationis nomine, non aliqua vo- 
" luntatis humanae coactitia necessitas exprimitur, sed 
" misericors et justa futuri operis divini sempiterna 
" dispositio praedicatur h ." 

Observandum 2. Assertionem hanc ab illis omnibus 
terminis in hac re plerumque usurpatis esse liberatam, 
qui difficultatem parere, quaestionesque alienas inter- 
serere solent ; scil. de infantibus et adultis ; de Chris- 
tianis et Paganis ; de diverse statu hominum, sub Lege, 
et sub Evangelic ; de fide et operibus ; de causa, et 
conditione, et gratia efficaci ; qui omnes non [ad] 
illustrandam, sed obscurandam potius hanc doctrinam 

Assertio itaque nostra, ita nude proposita, probatur : 

Sicut Deus decrevit iis dare vitam, quibus dabit, ita 
decrevit eo modo iis dare, quo dabit : Dabit autem 

h Ad Monimum, lib. i. c. 7. 

264 Vita, ut Merces Laboris, promissa. LECT. xxiv. 

vitam iis quibus promisit ; promisit iis qui prsestituri 
sunt ea quse ab ipsis requisivit ad vitam obtinendam : 
Ergo decrevit dare iis qui ea praestituri sunt. At non 
potuit decernere ab aeterno cuiquam ita vitam dare, 
nisi eundem ab aeterno ea praestiturum prsevideret : 
prsevidit itaque omnes et singulos, quos prsedestinavit, 
ea praestituros quse ab ipsis requisivit ad obtinendam 

Ut rem paulo accuratius depingam : Sicut gloria est 
a Deo volita, ita est praedestinata. Praedestinatio enim 
in Deo nihil est aliud quam aeterna volitio ; et omnis 
Ejus volitio est aeterna. At, si cut gloria est a Deo 
data, ita est a Deo volita ; vult enim quod dat, et dat 
quemadmodum vult. Sed gloria est a Deo data, 
tanquam merces : Gaudete et exultate, guoniam merces 
vestra copiosa est in ccelis. Matt. v. 12. Ergo est 
prsedestinata, tanquam merces, et quse praedestinatur ex 
intuitu laboris '. 

Probatur 2. auctoritate SS. Patrum : 

S. Ambrosius, De Fide ad Gratianum, lib. v. [c. vi. 
83.] " Apostolus ait, Quos prsescivit, et prsedestinavit ; 
" non enim ante prsedestinavit, quern prsesciret ; sed 
'* quorum merita praescivit, eorum prsemia prsedes- 

S. Hieronymus, qui adversus Pelagium scripsit. 
'* Dilectio et odium Dei, vel ex praescientia nascitur 
" futurorum, vel ex operibus." In cap. i. Malachise. 
Idem de his agens, qui secundum propositum sunt 
vocati, Rom. viii. " Secundum quod," inquit, " pro- 
" posuit sola fide servare quos praasciverat credituros ; 
" [et quos gratis vocavit ad salutem, multo magis 

i Cf. Bull. Serm. xiv. in Heb. " mercenaria non est, quamvis 
xi. 26. Obs. ii. . i . " Vera " merces earn sequatur." 
" caritas," ait S. Bernardus, 

Prcedestinatio ad Mortem, quid sit. 265 

" glorificabit ad salutem laborantes."] Et ad cap. xi. 
" Illam plebem non repulit, quam praescivit credi- 
" turam k ." 

Prosper. Resp. ad xi. Objectionem Vincentii. " Ad 
" praedestinationem nihil aliud referri potest, nisi quod 
*' aut ad debitam justitiae retributionem, aut ad inde- 
" bitam pertinet gratiae largitatem." 

Et Resp. ad Obj. xii. Vincentii. " Quia praesciti 
" sunt casuri, non sunt praedestinati ; essent autem 
" praedestinati, si essent reversuri, et in sanctitate ac 
" veritate permansuri." 

S. Augustinus ad Simplicianum. i. $. 6. " Nemo 
" eligitur nisi jam distans ab illo qui rejicitur. Unde 
" quod dictum est, quia elegit nos Deus ante mundi 
" constitutionem, non video quomodo sit dictum, nisi 
" praescientia ;" scil. meritorum, i. e. fidei, et operum 



k Ex Comment, in Epist. ad centioris cujusdam, qui ortho- 
Rom, in Append, ad Opp. S. doxa ab hsereticis, prse ingenii 
Hieron. torn. xi. p. Hi. p. 180, tarditate, nequibat discernere. 
et 192. ed. Vail. Hos Com- Vid. Cavei Hist. Liter, in vit. 
mentarios Pelagio assignat Gar- Pelagii. Opus integrum hsere- 
nerius post alios ; neque id in- siarchse illius esse non potest ; 
cognitum Pearsono ; ipsius enim neque enim respondet eis quse 
verba sunt in Vind. Ignat. p. ii. S. Augustinus citat ex Pelagii 
C. xiii. " Pelagius, ut videtur, Expositionibus, lib. iii. De Pec- 
" auctor Commentariorum in catorum Meritis, c. 2, 3 ; et 
" Epistolas Pauli Hieronymo ad- Auctor Prsedestinati, lib. i. c. 88; 
" scriptorum." Loquitur tamen neque hsereticam pravitatem sa- 
ut incertior ; unde crediderim piunt quse Pearsonus hue attulit. 
eum secum aliter statuisse, et S. Hieronymus vero passim Dei 
Usserii sententiam secutum; scil. praescientiam sic asserit, ut libe- 
" partem operis potissimam ex rum monstret hominis arbitrium. 
" B. Hieronymi annotationibus Vid. ejus Comment, in Jer. xxvi. 
" esse compactam," immistis i. in Ezech. i. 5-&c. 
cjuibusdam Pelagianis, studio re- 

266 Testimonies SS. Patrum. LECT. xxiv. 

Probatur. Sicut Deus decrevit iis infligere mortem 
seternam quibus infliget, ita decrevit eo niodo iis 
infligere, quo infliget ; infliget autem mortem iis quibus 
minatus est ; minatus est iis qui sunt praestituri ea quse 
ducunt ad mortem. Ergo decrevit dare iis qui ea 
praestituri sunt. At non potuit decernere ab seterno 
cuiquam ita mortem infligere, nisi eundem ab aeterno ea 
prsestiturum praevideret. Prsevidit itaque omnes et 
singulos, quos praedestinavit ad interitum, ea praestituros 
quibus seternam mortem adjunxit. 

Ut paulo pressius agam. Sicut mors aeterna est a 
Deo volita, ita est praedestinata. At sicut est actu a 
Deo infligenda, est a Deo volita, et infligenda tanquam 
poena, sive stipendium : Stipendium enim peccati mors 
est. Ergo praedestinata est tanquam poena, sive sti- 
pendium. At non potest praedestinari tanquam poena, 
sine intuitu demeriti, neque tanquam stipendium, sine 
intuitu peccati. 

2. Cum scopus sit praedestinationis ad mortem 
illustrare gloriam divinam per modum vindicantis jus- 
titiae ; nullo autem modo concipere possumus quod 
faciat ad gloriam Dei illustrandam, si concipiamus Eum 
destinare hominem poenae aeternae, sine intuitu peccati, 
h. e. innocentem : multo minus per modum vindicantis 
justitiae. Necesse est itaque praedestinationem ad 
mortem adjungere praescientiae peccati. 

Probatur, auctoritate SS. Patrum. 

S. Augustinus. ] ...... 

1 Respexit fortasse locum S. 
Augustini, lib. De Perfect. Jus- 
tit. Hominis, xiii. 31. " Deus de 
ccelo respexit super filios homi- 
num, ut videat si est intelligens 
aut rcquirens Deum. Hoc ergo 

bonum, quod est requirere i. c. 58. 
Deum, non erat qui faceret, non 

erat usque ad unum ; sed in eo 
genere hominum, quod prse- 
destinatum est ad interitum. 
Super hos enim respexit Dei 
praescientia, protulitque sen- 
tentiam." Cf. S. Justirii Apol. 

Conclusio. 267 

Prosper. Resp. iii. ad Capit. Gallorum, de improbis 
loquens. " Ideo praedestinati non sunt, quia tales 
" futuri in voluntaria praevaricatione praesciti sunt." 

Fulgentius, S. Augustini discipulus lib. i. ad Mom- 
mum c. 24. " Ostensurus itaque Deus quid reddendum 
" prsesciverit, et quid donandum, praedestinavit illos ad 
" supplicium, quos a se prsescivit voluntatis malae vitio 
" discessuros ; et praedestinavit ad regnum, quos ad se 
" praescivit misericordiae prsevenientis auxilio redituros, 
" et in se misericordiae subsequentis auxilio esse man- 
" suros." 

Et rursus, c. 27. " Iste autem est ad punitionem 
" divina aequitate praedestinatus, qui peccator est divina 
" cognitione praescitus ; utpote qui iniquitatem, ad quam 
" a Deo non est praedestinatus, propria esset voluntate 
" facturus. Ut in quo praescientia Dei videbat futurum 
" opus injustum, huic, per praedestinationis sententiam, 
*' pararet supplicium justum." 


Benedicat Deus Ecclesias Catholicae quacunque in 
ora ac parte terrarum, benedicat Ecclesiis Britanniae 
Hiberniaeque, protegat augustissimum Regem Carolum 
IT, Fidei Defensorem, Serenissimam Reginam Cathari- 
nam, Reginam matrem Mariam, Jacobum Ducem 
Eboracensem, totamque regiam familiam ; Academiam 
utramque foveat et exornet ; haereses omnes apud nos 
radicem late agentes extirpet, schismata omnia tunicam 
Christi lacerare conata exterminet, ut unitate fidei et 
charitatis veros Christi nostri cultores nos exhibeamus. 
Cui cum Patre et Spiritu Sancto sit omnis bonos, laus, 
et gloria, in saecula saeculorum. Amen. 









Note prefixed by Mr. Stones. 

" Determinationes sequentes ab ipsis Pearsoni Autographis tran- 
" scripsit J. S." 



A DEO omnia in dubium vocare didicit haec aetas, ut 
vix quicquam de quopiam asserere liceat, quin id 
de quo quaeritur, tarn sit probandum, quam id quod 
quaeritur. Explicatio terminorum satis aliquando vide- 
batur, et ille priorem determinationis partem probe 
exornasse solebat, qui quid ipse sentiret, quid per 
terminos quaestionis intelligeret, luculenter exponeret. 
At hodierna inconstans futilitas aliud onus scholis 
theologicis imposuit, ut terminos non tantum explicent, 
sed et probent; paucissimaeque quaestiones sunt, quarum 
non tarn subjecti existentia quam inhaesio praedicati in 
partem controversiae veniat. Si quaeramus, utrum Deus 
sit omnipraesens, prodierunt nuper, ex Atheorum 
schola, qui quaestionem ipsam anticipant ; nondum 
enim aiunt constare, an sit Deus. Si asseramus regi 
esse obediendum, prius doceri volunt, an oporteat esse 
regem ; imo, an liceat Christiano regi esse. Si dicamus 
baptismum aquae ad infantes pertinere, negant esse 
ullum aqua 1 baptismum. Atque ita ubique sunt qui 

272 Or do Episcopalis, Apostolicus. DETERM. i. 

tollunt subjectum ipsum qusestionis, et quod Des 
Cartes, in re philosophica, ingeniose fecit, id hi etiam 
in rebus theologicis perverse faciunt. Supposuit ille in 
rerum natura nihil esse, ac seipsum primo existere, ideo 
quia cogitavit, asseruit. Hi nihil in veteri theologiae 
corpore verum esse volunt, et quicquid asserunt, nullam 
aliam ejus rationem, nisi quod ita cogitarunt, afferre 
possunt. Fieri similiter imprsesentiarum potest, ut, 
dum ego assero, ordinem episcopalem esse apostolicam, 
non desint qui dicant, se nondum scire episcopalem 
aliquem ordinem esse: imo qui contendant sacrum 
ordinem in ecclesia nullum esse. 

Quocirca ut omnia concludam ad hanc rem neces- 
saria, nullumque adversariis negandi, aut tergiversandi 
locum relinquam, quatuor propositiones ex hac una 
videntur excudendae, omnesque, aliquo saltern modo, 
illustrandae atque comprobandse. Ex primo enim 
quaestionis termino statuendum 1. Esse aliquem in 
ecclesia Christi sacrum ordinem. Ex termino secundo, 
sive prioris adjecto, statuendum, 2. Ordinem sacrum 
in ecclesia constitutum non esse unicum. Ex eodem 
termino ulterius statuendum 3. Episcopatum esse or 
dinem a quovis alio ordine distinctum. Atque his 
tribus ita positis ex parte subjecti, atque probatis, 
statuendum 4. Hunc episcopalem ordinem, ut ab aliis 
sacris ordinibus distinctum, esse plane apostolicum. 


A Magistro Sententiarum hsec ordinis traditur de- 
finitio a : " Ordo est signaculum quoddam ecclesise, quo 
" spiritualis potestas traditur ordinato." Non jam 
quserendum est, aut subtilius disputandum, de signa- 
culo; sed hoc generaliter accipiendum est tanquam 

1 In lib. iv. Distinct, xxiv. 

Or do sacer non unions. 273 

extra controversial!!, ordinem esse spiritualem potesta- 
tem in ecclesia ordinato tradita, ad officia scil. eccle- 
siastica peragenda, quae peragere, sine tali potestate 
tradita non licet. 

Cum itaque esse aliquem sacrum ordinem dico, illud 
volo; ex voluntate Dei debere in Ecclesia constitui 
certos viros, iisque potestatem tradi ad certa munia 
peragenda, quae Christus et Apostoli docuerunt esse ad 
salutem Christianorum aut necessaria, aut plurimum 
valentia : iisdem viris potestatem hanc competere, aliis 
non item. 

Est quidem Ecclesia, castrorum acies ordinata, sed 
non est acies sine ducibus. Est eadem grex et ovile ; 
non sunt oves sine pastore. Est et ilia navis mundi 
fluctibus jactata, sed nee ilia sine gubernatore. Est 
evangelium ad salutem hominum praedicandum, sed 
non fit prsedicatio secundum evangelium, nisi per mi- 
nistros evangelii. Adeoque recte observavit S. Cypri- 
anus, " Ecclesiam esse plebem suo sacerdoti adunatam, 
" et gregem suo pastori adhaerentem c ." Adeo Ecclesia 
non est sine sacro ordine. Hoc primum. 


Hoc est, Non omnes qui habent spiritualem facul- 
tatem ad munia ecclesiastica peragenda, habere facul- 
tatein ad omnia munia, sed quemadmodum munia sunt 
diversa, ita et potestates esse diversas. Fuerunt varii 
ordines sub lege in templo veteri ; sunt et varii sub 
evangelic. Prophetia sub lege quidem, sed de evan- 
gelico statu data id omnino confirmat. Ita enim 
scriptum apud Isaiam legimus, c. Ixvi. v. 21. Accipiam 
ex Us pro sacerdotibus et Lemtis, dicit Dominus. Ita a 
Christo factum legimus. Adscivit enim sibi, 1. Apo- 
stolos; 2. septuaginta discipulos. Ita ab Apostolis 

c Epist. Ixvi. ed. Fell. p. 168. 


274 Or do Eplscopalis est Aposlolicus. DETERM. i. 

factitatum scimus ; adsciverunt enim sibi diaconos, 
ordinarunt etiam presbyteros. Ita S. Paulum locutum 
novimus. Dedit Deus quosdam apostolos, quosdam 
autem prophetas, olios vero evangelistas, alios autem 
pastores et doctores A . Non omnes apostoli, non omnes 
prophetae, non omnes evangelists. Varietas munium 

II O - -ir i-nirBiwinm- -mm nfinr 

infert distinctionem ordinum. 



Certe si ordo sit nihil aliud, uti diximus, quam 
spiritualis potestas tradita ordinato, turn distincta po- 
testas est diversus ordo ; sed spiritualis potestas tradita 
episcopo distincta est a potestate concessa presbytero. 
Nulli unquam presbytero, qua presbytero, concessa est 
potestas ordinandi diaconum, aut presbyterum, aut 
episcopum. Nulli unquam presbytero, qua tali, con 
cessa est potestas regendi presbyteros, aut per se 
excommunicandi Christianos. Sed episcopis, quatenus 
episcopi sunt ordinati, hsec potestas omnino est concessa. 

Jam propius accedo ad causse jugulum, ideoque 
veritas hujus assertionis omnino vindicanda est ab 
errore duplici, utroque auctoritativo, utroquejsonsis- 
toriali ; uno e consistorio papali, altero e presbyterali. 

*C '.->..-., SX*dKM&, J 

Incipiam a priori. Nihil enim certius est, quam omnem 
diminutionem ordinis episcopalis originem trahere ab 
usurpatione papali : nihilque aliud mihi videtur papa 
Romanus, quam unus homo vindicans sibi omnem 
auctoritatem concessam episcopis per totum orbem 
diffusis, et ex ilia auctoritate sibi soli arrogata, regibus, 
rebuspublicis, ecclesiis Christianis minas intentans. 
Quicquid aliud ad cseremonias aut opiniones pertinens, 
cum vulgo papale dixeris, in proclive est ostendere, ibi 
obtinere, ubi papa nullus, ubi omnes papae hostes sunt. 

d Eph. iv. ii. 

Notio scholastica refutatur. 275 

Primo itaque scholastici, Romano pontifici adblandi- 
entes, duplex hoc fundamentum negandi distinctionem 
ordinis excogitarunt. Ponunt enim sacramentunv eji- 
oharistiae in definitione ordinis, cumque hoc sacramento 
limitant atque determinant. Ita Soto rotunde definit : 
" Ordo est sacramentum quo specialis potestas traditur 
" ad consecrandum corpus et sanguinem Christi." Ad 
eundem modum alii ; ex qua notione ordinis semel 
admissa facile est ita argumentari : ordines omnes ad 
eucharistiae sacramentum referuntur, et ideo quatenus 
ad eucharistiam celebrandam diversa ratione concur- 
rant, diversi ordines esse possunt. Cum autem actus 
nobilissimus qui circa eucharistiam versatur sit ejus 
consecratio, eaque competat sacerdoti, hoc est pres- 
bytero, qua tali, neque episcopus aliter concurrat ad 
eucharistiam consecrandam, quam presbyter, sequitur 
nullum esse discrimen, quoad ordinem, inter presby- 
terum et episcopum. Ita tandem apud pontificios 
septem distinct! ordines sunt : ostiarius, lector, ex- 
orcista, acolythus, sub-diaconus, diaconus, presbyter. 
Inter ordines sacros episcopus nullibi est. Verum haec 
scholasticorum argumentatio ab omni rationis verisi- 
militudine aliena est. Sacri enim ordines non ad 
sacramenta tantum, multo minus ad eorum unum 
determinantur, sed ad omnia ministeria ecclesiastica 
obeunda instituti sunt. Gum S. Paulus ostendat, 
dedisse Deum quosdam quidem apostolos, quosdam 
autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem 
pastores et doctores, non dicit, ad consecrationem 
corporis et sanguinis Christi, sed ad consummationem 
sanctorum, in opus minister ii, in adificationem corporis 
Christi. Qui dixit Apostolis, Hocfacite in meam com- 
memorationem, Idem insufflavit Apostolis et dixit, 
Quorum peccata remiseritis, remissa erunt iis ; Idem 

T 2 

276 Ordinationis Vox de Episcopis ordinandis. DETERM. i. 

dixit Apostolis, Sicut misit me Pater, ita Ego mitto vos ; 
et addidit, lie et docete omnes nationes, baptizantes eos. 
Aliud autem est, conficere sacramentum eucharistiae, 
aliud remittere peccata, aliud docere nationes, aliud 
baptizare credentes. Frivoluni itaque est fundamen- 
tum, cui scholastic! papales superstruunt identitatem 
ordinis in episcopis et presbyteris d . 
t s Secundo, Illi, qui aut ex necessitate aut ex am- 

bitione auctoritatem episcopalem presbyteratui attri- 
buunt, volunt presbyteros episcopis, hoc est a fijios 
patribus priores esse, nihilque aliud episcopos esse, 
quam presbyteros a presbyteris promotes, atque ideo 
cum fiunt episcopi, non ordinatos sed consecrates dici. 
Habemus quidem in ecclesia nostra formulam conse- 
crationis episcoporum, habemus et aliam ordinationis 
presbyterorum ; non tamen inde concludi potest, epi- 
scopatum non esse ordinem, magis quam ex eodem 
concludatur presbyteratum non esse ordinem sacrum. 
Ordinatio episcoporum dicitur consecratio, non ad ne- 
gationem, sed ad distinctionem et prselationem ordinis. 
Id autem patet ex communi modo loquendi apud 
omnes Patres usitato : qui ordinari episcopum non 
minus dicunt quam presbyterum. Sive enim Graecam 
loquendi formulam spectemus, et presbyter et episcopus 
pariter xeipoTovelrai, sive Latinam consideremus, et 
presbyter et episcopus pariter ordinatur. Ita omnes 
veteres loquuntur. S. Cyprianus, de Zelo et Livore : 
" Ad haereses atque schismata prosilitur, dum obtrecta- 
" tur sacerdotibus, dum episcopis invidetur, dum quis 

d Fatendum est, hanc identi- usu vocis " sacerdotii" communi, 

tatem ordinis in episcopis et cum de utrovis ordine mentio 

presbyteris ante saeculum scho- fieret, apud Veteres; de quo 

lasticum ab Alcuino et ^Elfrico pauca monuimus in prsefatione 

in monumentis Anglo- Saxonicis Anglica huic editioni prsemissa. 
prsedicari. Id vero ortum ex 

Ordinatio de Episcopis dicitur. 277 

" aut queritur non se potius ordinatum, aut dedignatur 
" alterum ferre prsepositum e ." Lucifer Caralitanus 
pro S. Athanasio, lib. i. c. 10. de Georgio : " Conspicis 
" ordinationi Dei te obviam isse, contra Dei faciendo 
" voluntatem, temet mucrone gladii tui jugulatum ; si- 
" quidem non licuerit ordinari, nisi fuisset defunctus 
'* Athanasius ; et defuncto Athanasio, catholicus de- 
" buerit per catholicos ordinari episcopos." Gauden- 
tius, episcopus Brixiensis. Sermo ejus decimus sextus 
ita inscribitur ; " Tractatus, quern primo die ordinationis 
" ipsius quorundam civium notarii exceperunt f ." 

Hoc itaque ex observatione adversariorum lucri 
fecimus; nempe cum illi vellent, non esse diversos 
ordines presbyteratuni et episcopatum, ideo quod pres 
byter ordinari dicitur, episcopus autem consecrari, nos, 
potiori jure ideo distinctos esse ordines dicamus, quia 
non tantum presbyteri, sed et episcopi semper dicuntur 
ordinari. Ratio nostri argumenti haec est ; quia ordi- 
natus, qua talis, ulterius non ordinatur, neque bis eidem 
eadem facultas traditur. At qui ordinatur presbyter, 
rursus ordinatur episcopus. Idem itaque ordo non 
conceditur presbytero, qui datur episcopo. Imponuntur 
manus episcopi presbytero future, ut accipiat ordinem 
presbyteratus ; imponuntur rursus manus episcoporum 

e P. 223. ed. Fell. Ita ssepius consecratione ; ut Can. Nicaen. 

Cyprianus, Epist. xxxiii. xlv. ad iv. viii. Can. Chalc. ii. Euseb. 

Cornelium ; Iv. p. 112. et alibi. Eccl. Hist. vi. c. 10. Chrysostom. 

Hilarius de Synodis, sub fin. Horn. xiv. in Act. Ap. Horn. xi. 

Tertullianus, et omnes fere Patres in i Tim. et alibi. In Can. An- 

Latini. tioch. xix. ubi injungitur cirurico- 

f Exstat in Biblioth. De la irov pr) xtiporovfiaQai 8i\a (rvv68ov 

Bigne, torn. vii. p. 104. Exem- *ai irapovvias rov ev rfi prjTponoXfi 

pla alia in actis conciliorum rrjs tirapxias, vocem interpretatur 

passim obvia ; ut Concil. Arau- Suicerus de electione vel suffragio 

sican. i. can. 21. Arelatense ii. populi; melius intellexit Bing- 

can. 6. Et in Gratis monu- ham. Antiq. xvii. v. 3. de ordi- 

mentis xtiporovia de episcoporum natione post electionem. 

278 Ordo Episcopalis est Apostolicus. DETERM. i. 

plurium presbytero prius facto, sed episcopo jam futuro, 
lit episcopalem ordinem accipiat. In utraque impo- 
sitione est ordinatio. Actus distinct! requirunt dis- 
tinctas potestates ; potestates distinctae sunt diversi 
ordines. Ordo enim nihil aliud est quam potestas ad 
actum specialem. Et recte Aquinas #: " Secundum 
" diversitatem actuum oportet quod ordinis sacramen- 
" turn distinguatur, sicut potentiae distinguuntur per 
" actus." Est itaque episcopatus a presbyteratu dis- 
tinctus; et distinctio nunquam non observanda, quam 
tradidit Optatus : " Certa membra habet ecclesia, epi- 
" scopos, presbyteros, diaconos, et turbam fidelium b ." 


Apostolicum autem cum dico, ne id quidem sim- 
pliciter aut nude intelligi velim, quasi aliquo modo 
tantum apostolicus sit, sed plene atque absolute, id est, 
omnibus modis quibus aliquid post Apostolos duratu- 
rum, apostolicum esse potuit. 

Tribus autem modis potissimum aliquid mortuis 
Apostolis duraturum, apostolicum, jure dici potest. 
1. Quod fuit sub Apostolis. 2. Quod fuit ab Apostolis. 
3. Quod fuit in Apostolis. 

Primum apostolicum jure dicatur, ratione temporis, 
utpote Apostolis cosevum : secundum, ratione insti- 
tutionis, utpote ab iis profectum : tertium, ratione 
successions, quod in eisdem fuerit. 

I. 1. Ordinem episcopalem fuisse in ecclesia actu 
constitutum, viventibus Apostolis, adeoque apostolicum 
recte dici, ratione temporis, sen antiquitatis apostolicae. 
Ad hoc comprobandum primo, certum est, apostolorum 

& Script, in lib. iv. Sentent. distinct, xxiv. quaest. ii. sol. i. 
h De Schismate Donatist. lib. ii. c. xiv. 

Testimonium S. Ignatii. 279 

aliquos, aut aliquem, usque ad [eversionem ', vel] post 
eversionem templi Hierosolymitani supervixisse. Cer- 
tum est, secundo, in quamplurimis ecclesiis ante illud 
tempus episcopos fuisse actu constitutos, et officium 
episcopate exercuisse. Certum itaque est quod nos 

Sed prodierunt novi homines, qui omnia certa pro 
incertis habent, incerta pro certissimis. Ecclesiasticae 
IJistoriae Patres primorum temporum episcopos norai- 
nant, atque depingunt; eorum ordinationes, sedes, acta, 
obitus, successiones describunt. Sed duo viri, magna in 
literis nomina, Cl. Salmasius, et Blondellus, histori- 
corura omnium fidei renunciant, sententiam universalis 
Ecclesise rejiciunt, cathedras primitivas omnes evertunt, 
argumenta vetustissima adversus haereticos eludunt; 
hoc est, episcopos aliquos in ecclesia extitisse ante 
annum Christi centesimum quadragesimum omnino 
negant. Et profecto tarn magnos viros in tanto errore 
convenire potuisse miror, nisi alter ab altero suffuratus 
fuisset. Sed ad eorum conjecturam convellendam 
modisque omnibus ex Ecclesia Dei exterminandam, 
licet sibilus satis esse posset, utar tamen argumentis 

1. A catalogis episcoporum k . .... 

2. A testirnonio cotemporario. 

Ignatius, ut erat ipse episcopus, ita pro auctoritate 
episcopatus ea scripsit, diu ante annum Christi cen 
tesimum quadragesimum, quibus responderi nullo alio 

i Videtur Pearsonus altera siderabit, qui legerit Pearson! 

manu scripsisse " usque ad :" Dissertationes de Romanorum 

correctio est interlinearis. Episcoporum Successione inter 

k Hiatus in original! MS. S. Opera Posthuma olim edita a 

Nihil tamen de his catalogis de- Dodwello, nunc denuo edenda. 

280 Ordo Episcopalis, Apostolicus. DETERM. i. 

modo potest, quam negando ea ab Ignatio scripta. Et, 
quod mirari nunquam desinam, adversarii nostri negant 
ea ab Ignatio scripta. Eusebius prolixe et asseveranter 
tradit. S. Athanasius, S. Hieronymus, Theodoretus, et 
reliqui Patres saepenumero citant. Salmasius et Blon- 
dellus negant; hie esse vera, ille esse scripta. Quo, 
Deus bone, argumento ? Quia scil. nemo ante Eusebium 
scriptorum Ignatii meminit. Argumentum ex con- 
sequentia infirmum, ex assertione falsum. O?8e Se 
avTou TO ju.apTvpt.ov Kal 6 Et'jOJ/raFo?, xrat T>V e-jricrTO\S>v 
avTou /jLvrj/jiovevei, inquit Eusebius, lib. iii. c. 36. Me 
minit itaque epistolarum Ignatii Irenseus, diu ante 
Eusebium. Sed et hoc ab Eusebio, h. e. ut illi voiunt, 
Eusebio mentiente. Nimis severa est haec censura, et 
aperte falsa. Haec enim sunt Origenis verba, Homil. vi. 
in S. Lucam : " Unde eleganter in cujusdam martyris 
" epistola scriptum reperi; Ignatium dico episcopum An- 
" tiochiae, post Petrum, secundum ; qui in persecutione 
" Romae puguavit ad bestias : principem saeculi hujus 
*' latuit virginitas Mariae, &c." Citavit itaque epistolas 
Ignatii, non tantum Eusebius, sed ante Eusebium 
Irenseus, ante Irenaeum Polycarpus. Quid autem ille ? 
Havre? TO> eiria-KOTrw a.Ko\ov6eiTe, wy 'I^croG? XjOto-roy TW 
HaTjO/' KOI TOJ Trpeo-fivreplta w? TO?? aTroo-To'Xoj?. 

3. Ab exemplis. Neque tantum catalogi nominum, 
et testimonia contemporariorum, sed et vestigia ipsius 
auctoritatis episcopalis, et exempla non desunt. Unum 
vos haud celabo nuper a me observatum. Tertullianus 
L. adv. Valentinianos, c. iv. " Speraverat episcopatum 
" Valentinus, quia et ingenio poterat et eloquio, sed 
" alium ex martyrii praerogativa loci potitum indignatus, 
*' de ecclesia authenticae regulae abrupit, .... ad ex- 
" pugnandam conversus veritatem." 

Venit Valentinus Romam, sub Hygino, circa annum 

Probatur ex concessis Adversariorutn. 281 

centesimum quadragesimum ; diu ante sparserat hae- 
resin per urbes Jgypti, imo scripserat haereticus ad 
Agathopodem S. Ignatii comitem 6 . At primo in 
hseresin delapsus est, quod spe episcopatus dejectus 
sit, fuit itaque episcopatus in ecclesia ante haeresin 
Valentinianam, sub Agathopode S. Ignatii comite, h. e. 
diu ante annum centesimum quadragesimum. Imo 
Thebuthis, primus haereticorum, factus haereticus, quod 
non fieret episcopus, teste Hegesippo apud Euseb. lib. 
iv. c. 22. f Marcion etiam fuit filius episcopi ecclesiae 
catholicae, Epiphan. Hser. xlii. 1. 

4. A ratione assignata. Volunt episcopatum adver- 
sarii in ecclesiam invectum, tempore quod assignant, 
ad vitanda schismata ; hanc itaque rationem sufficientem 
putant hunc ordinem instituendi. Sic itaque argu- 
meritor ad homines : Quando orta fuerant schismata, 
institutus est episcopatus : sed diu ante annum Christ! 
centesimum quadragesimum orta sunt in ecclesia schis 
mata : ergo, diu ante annum Christ! centesimum qua 
dragesimum, institutus est episcopatus. 

5. Quintum argumentum, a concesso tempore. 
Concedunt adversarii, circa annum Christi centesimum 
quadragesimum fuisse universaliter receptum episco 
patum, ecclesiasque per totum terrarum orbem, sub 
veri nominis episcopis floruisse. Hoc autem cum con- 
cedant, ration! omnino consentaneum est ut fateantur, 
hunc episcopatum ab Apostolis defluxisse. Nullus. 
enim alius vel excogitari potest modus, quo omnibus 
ecclesiis Christianis una regiminis forma imprimeretur. 
Nullum tune temporis erat generate Concilium, quo 
simul omnes in admissione ejusdem ordinis consentirent ; 

e De aevo Valentini plura habet f Locum affert, Vind. Ign. 
in Vind. Ign. part. ii. c. 7. part. ii. c. 13. 

282 Ordo Episcopalis ab Apostolis transmissus. DETERM. i. 

imo, nullum unquam concilium ante episcopos, nullum 
nisi per episcopos. Dicant itaque nobis hariolatores 
novi, quibus machinis invecta est cathedra episcopalis 
in omnia consistoria presbyterialia. Profecto, si reliqua 
omnia argumenta cleficerent, hoc unum ab ipsis fabri- 
catum deterrere pios potuit ab omni oppositione epi- 
scopis creanda. Si enim episcopatus ab omnibus 
ecclesiis simul consentientibus est receptus, ut illi 
volunt, profecto aequum ut non rejiciatur, nisi omnibus 
ecclesiis simul consentientibus; quod sine dubio nun- 
quam fiet, nisi et irritum fuerit promissum Christi, 
Ero vobiscum usque ad consummationem seeculi. 

Cum itaque, et ex catalogis historicorum 11 , ex tes- 
timouio contemporariorum, ab exemplo illorum tem- 
j)orum illustri, a ratione ab adversariis assignata, a 
tempore denique ab ipsis concesso pateat, Apostolis 
cotfivum esse episcopatum ; ergo patet ordinem episco- 
pulem esse apostolicum. 

II. Ordinem episcopalem fuisse ab ipsis Apostolis 
transmissum, per ipsos Apostolos collatum. 

Hie est secundus gradus, ut ita dicam, apostolicatus 
in episcopatu. Non tantum viventibus videntibusque 
Apostolis facti sunt episcopi, sed ipsis etiam nominan- 
tibus, ordinantibus, manuumque impositione consecran- 
tibus, adeoque episcopalem ordinem conferentibus ; 
hoc est, Apostoli solenniter dederunt quibusdam homi- 
nibus, separatim et singulariter sumptis, potestatem ad 
conferendos ordines, ad regendos presbyteros, ad ex- 
communicandos impios, ad corifirmandos neophytos, ad 
faciendum quicquid presbyter, qua talis, facere legitime 
non potest. Exempla notissima sunt Timothei, ac Titi, 
quorum unum frustra, alterum falso, evangelistam 

n Legend, vid. " episcoporum," ut supra. 

Episcopatus ab Aposlolis Institutus. 283 

nuncupant. Nihil planius illis S. Pauli in Epistola ad 
Titum. . ........ 

Idem uno ore asserunt omnes historici Christiani, 
omnes Ecclesise Patres. Audiamus quid Ruffinus ait 
cle S. Petro: " Sicut invenitur etiara apud Caesaream 
" fecisse, ubi cum ipse esset prsesens, Zachaeum tamen 
" a se ordinatum habebat episcopum." Ita ille, Praef. 
in Recogn. Clement. : Quid de eodem Theodoretus ? 
e Trai/rco? 'I'yi/a-noi/ exeivov 09 Sta Ttjs TOV /j-ejaXov 
<5emy TJ;? ap^iepuxrvvris rrjv \apiv eSe^aro. Dial. i. 

Quid Tertullianus ? " Romanorum ecclesia Clementem 
" a Petro ordinatum," edit. De Prescript, c. xxxii. 
Quid et S. Chrysostomus, de eodem et Apostolo, et 
Ignatio ? Ov yap JJ.QVOV OTI Tocravrrjs ap^? a^toy elvai 

vci >- n '^ \ V 51 > \ '-\-\' tf \ * ~ r 

eoo^e, uav/ma^o) TOV avopa eya), aAA ort Kai irapa TCOV ayuav 
eKflvwv Tt]v apxyv Tavrrjv eve-^etpiaOr), KOI at T>V /u.aKapi<*)v 
' A^Tro<rro\(av -^eipe^ r^? iepa$ eKelvqs %"fyavTO KefpaXys . 
Audiamus quid de S. Joanne dicat S. Hieronymus. 
" Polycarpus Johannis Apostoli discipulus, et ab eo 
*' Smyrnee episcopus ordinatus, totius Asiae princeps 
" fuit P." Imo ante eum Irenaeus, Polycarpi discipulus : 

KaJ TioXvKapTros Se ov /movov VTTO 'ATrocrroXtoj/ jU.adtjTevOe'is, 
KOI (rwava<TT panels TroXXof? TO?? TOV Xpta-Tov (apaKO<riv, 
aXXa KOI VTTO 'A-Troo-roXcoi' KO.TacrTaOe'is et? Tt]V 'Aa/Of ev Ttj 
ev ^fjivpvy eKK\t](ria e7r/o-/co7ro?. Irenaeus, lib. iii. c. 3. 

III. Ordinem episcopalem fuisse in ipsis Apostolis 
institutum, ac per successionem ab ipsis propagatum. 

Ad hanc assertionem explicandam sciendum est, 
concessam fuisse Apostolis duplicem potestatem, tem- 
porariam unam et extraordinariarn, ordinariam alteram 
diuque permansuram. Prior potestas duplicem re- 

In Ignatii Encomio. P. Vid. P Catalog, de V 7 iris Illustr. 
Vind. Ign. part. i. c. 2. et 9. c. xvii. 

Apostoli fucrunt Episcopi. DETERM. i. 

spectum liabuit, ad Christum et ad Ecclesiam. Respectu 
Christ! facti sunt Apostoli peculiares testes resur- 
rectionis Ejus : respectu domus Dei, facti sunt lapides 
in fundamento ; h. e. ad praedicandam fidem baud prius 
revelatam, ad fundandas ecclesias, ad colligendum 
populum Deo, instituti, et instruct!. Posterior potestas 
erat regendi ecclesias, jam fundatas, praedicandi verbum 
fidelibus collectis; administrandi sacramenta populo 
Dei, ordinandi ministros ad ecclesiastica munia, per- 
agendi omnia ad salutem Christianorum necessaria. 
Quod erat in iis temporarium, id erat pure et pecu- 
liariter apostolicum ; quod autem erat ordinarium et 
perpetuum, idem erat in eisdem proprie episcopalem. 
Acceperunt totam potestatem a Christo : quicquid erat 
in eis personale, cum ipsis mortuum est ; quicquid erat 
omnibus Ecclesiae temporibus necessarium, ipsorum, 
dum viverent, manibus transmissum est. Dixit 
Christus Apostolis, Sicut misit me Pater, ita et Ego 
mitto vos. Sicut Ipse habuit a Patre mandatum 
docendi populum, et ministros ad hoc necessaries, 
necessaria auctoritate instructos deputandi ; ita et 
Apostoli habuemnt idem officium et mandatum, cum 
eadem potestate ministros eligendi, et ita successive 
usque ad consummationem sseculi, continuata succes- 
sione. Est itaque Apostolus, episcopus extraordinarius, 
est episcopus, apostolus ordinarius ; atque itae pisco- 
patus fuit in Apostolis a Christo institutus, in succes- 
soribus Apostolorum, ab Apostolis derivatus. 

Hinc est quod veteres uno ore duo nobis tradunt ; 
1. Apostolos fuisse episcopos ; 2. episcopos esse Apo 
stolorum successores: nempe ut unus episcopus suc- 
cedit alteri episcopo se priori, ita omnes episcopi 
Apostolis succedunt, utpote et episcopis et primis. 
Apostolos fuisse episcopos docent Patres. S. Cyprian. 

Ordo Episcopalis in Apostolis fundatus, 285 

" Meminisse diaconi debent, quoniam Apostolos primo 

" episcopos et praepositos Dominus elegit, diaconos 

" autem post ascensum Domini in coelos Apostoli sibi 

" constituerunt, episcopatus subjectos, et ecclesiae mi- 

" nistros." lib. iii. Ep. 9. [Epist. iii. ed. Fell.] Ita 

Claras a Muscula episcopus loquitur apud S. Augus- 

tinum, de Baptismate contra Donatistas. [lib. vii. c. 

xliii. 84.] " Manifesto est sententia Domini nostri Jesu 

" Christ! Apostolos suos mittentis, et ipsis solis po- 

" testatem a Patre sibi datam permittentis ; quibus 

" nos successimus, eadem potestate ecclesiam Domini 

" gubernantes." In eundem modum loquitur et ipse 

S. Augustinus. " Si solis Apostolis dixit, Qui vos 

" spernit, Me spernit, spernite nos. Si autem sermo 

" ejus pervenit ad nos, et vocavit nos, et in eorum loco 

" constituit nos, videte ne spernatis nos, ne ad Ilium 

" perveniat injuria quam nobis feceritis." De Verbo 

Dei, Serm. xxiv. [al. cii.] Ita S. Hieronymus Ep. liv. 

[al. xli.] de Montanistis verba faciens. "Apud nos 

" Apostolorum locum episcopi tenent, apud eos epi- 

" scopus tertius est." Idem Ep. i. [al. xiv. 9-] " Non 

" est facile stare loco Pauli, tenere gradum Petri." In 

Psalmum xlv. " Nunc quia Apostoli recesserunt, habes 

" pro his episcopos filios : sunt et hi patres tui, quia ab 

" ipsis regeris V Ante hos S. Cyprianus : " Hoc enim 

" vel maxime, fratres, laboramus et laborare debemus, 

" ut unitatem a Domino et per Apostolos nobis suc- 

" cessoribus traditam, quantum possumus, obtinere 

" curemus." lib. ii. Ep. 10. [al. Ep. xlv.] Et lib. iv. 

Ep. 9- [al. Ep. Ixvi.] " Christus dicit ad Apostolos, ac 

" per hoc, ad omnes prsepositos qui Apostolis vicaria 

" ordinatione succedunt: Qui vos audit, Me audit." 

Ita loquitur Lucifer Caralitanus [ad Constantium] pro 

<l Ex Breviario in Psalterium. Ps. xliv. torn. vii. App. p. 166, 167. 

286 Ordo Episcopalis est Apostolicus. DETERM. i. 

S. Athanasio : lib. i. " Crede sicut credimus nos, qui ex 

" beatorum Apostolorum successione sumus episcopi r ." 

Constans itaque Patrum sententia est, OMNES EPI- 


quod de distinctione ordinis observavimus, idem et de 
hac successione observandum, nempe, USURPATIONEM 


r " Crede, sicuti credimus nos, " sicut illi confessi sunt, et nos 

" qui ex beatorum Apostolorum " confitemur." c. 33. In Gallandi 

" successione sumus episcopi : Biblioth. torn. vi. p. 169. 
" confitere unicum Dei Filium, 



TRES ordines in ecclesia sacros, episcopatum, pres- 
byteratum, et diaconatum, aut ab initio fuisse, aut 
non diu postea obtinuisse pro confesso haberi postulo. 
Nullum ex his sine aliqua ordinatione locum in ecclesia 
habere debere, etiam pro certo suppono, aut saltern 
contra eos tantum qui hsec fatentur nunc dispute. Cum 
igitur ordinatio via sit ad hsec officia obtinenda, potestas 
ordinandi aliquibus concedenda. 

1. Diaconus diaconum non ordinat, multo minus 
presbyterum aut episcopum. Blondellus ipse, "diver- 
" sissima semper conditione fuerunt diaconi, quibus 
" credita nunquam ordinationum potestas est." Quae- 
ritur itaque de episcopo et presbytero, an utrique com- 
petat, an uni soli. Adversariorum sententia tria hrec 

1. Ordinandi potestatem esse presbyteris nativam. 

2. Ab ecclesia, diu post Apostolos, administrationem 
ordinationis fuisse reservatam episcopis. 

3. Etiamnum episcopos et presbyteros ex aequo, uno 
eodemque jure et actu simul ordinare. 

288 Ordinandi potestas , Episcopalis. DETERM. n. 

Cum nos primam propositionem merito negamus, et 
talem potestatem in S. Scriptura presbyteris minime 
concessam esse asserimus, non aliunde earn probatum 
eunt, quam ex secunda: Cum secundam pariter ne 
gamus, nihilque tale in ecclesiastica historia reperiri 
docemus ; cum iniquum esse dicimus, presbyteris [as- 
serere] ereptum esse illud, quod non patet unquam 
concessum fuisse ; Earn non aliunde confirmant, quam 
ex propositione tertia. Tota igitur vis eorum argu- 
mentationis hue tandem redit; patere ex praxi Ecclesiae, 
etiam Anglicanae, episcopos et presbyteros ex a?quo, uno 
eodemque jure et actu simul ordinare, quia presbyteri 
simul cum episcopo manus imponunt capiti presbyteri 
ordinandi. Infirmum sane hoc fundamentum. 1. Quia 
praxis hsec universalis non est. Earn quidem secuta 
est ecclesia Anglicana, quse a in plerisque ecclesiis 
Latinis recepta fuit ; Graeca autem ecclesia tali ritu 
nunquam usa est, neque ante Quartam Synodum 
Africanam Latina. Per universam igitur ecclesiam 
Dei, per quatuor priora ssecula, nullum presbyterum 
cum episcopo manus imposuisse constat ; nullum igitur 
per ea omnia tempora vestigium ordinandi potestatis 
presbyteris nativae, aut ab illis ereptse, et episcopis jure 
ecclesiastico reservatae. 

2. Ipsa ilia Synodus, quae prima eum ritum iri- 
stituit, satis innuit, non ad potestatem ordinandi se 
respexisse, sed ad naturam ordinis collati. Verba Con- 
cilii sunt : " Presbyter cum ordinatur, episcopo eum 
" benedicente, et manum super caput ejus tenente, 
" etiam omnes presbyteri qui praesentes sunt, manus 
" suas juxta manum episcopi super caput illius teneant. 
" Diaconus cum ordinatur, solus episcopus qui eum 
" benedicit, manum super caput illius ponat ; quia 

a quam. S. 

Ordinandi potestas, Episcopalis. 289 

" non ad sacerdotium, sed ad ministerium conse- 
" cratur b ." Ratio haec ab ipsa Synodo redditur, quare 
presbytero presbyter! manus imponant, non autem 
diacono ; sell, ea tantum unica, quod presbyter ordi- 
natur ad sacerdotium, diaconus autem ad ministerium. 
Tota distinctio est in ordinatis ; nihil potestatem indicat 

Hanc autem veram esse Synodi mentem aliunde 
patet, quia iidem presbyteri, qui cum episcopo manus 
imponebant, nullam habuerunt ordinandi potestatem. 
Duo enim ad ordinationem requirebantur, impositio 
manuum, et benedictio. Episcopus in Oriente semper 
solus imponebat manus, et solus benedixit, turn in 
presbyteris, turn in diaconis ordinandis ; ut in Occi- 
dente, solus etiam imponebat manus, solusque- bene 
dixit in diaconatu conferendo. In presbytero ordi- 
nando, adjunxerunt manus, vel suspensas tenebant 
presbyteri ; solus autem benedixit, sive ordinem contu- 
lit episcopus. 

Idque adeo certum est, ut in duobus conciliis occi- 
dentalibus, Hispalensi secundo, et Bracarensi, ex casu 
quodam extraordinario determinatum sit : " Cum enim 
" unus ad presbyterorum, duo ad Levitarum minis- 
" terium sacrarentur ; episcopus eorum, oculorum dolore 
" detentus, fertur manum suam super eos tantum po- 
" suisse, et presbyter quidam contra ecclesiasticum 
" ordinem benedictionem dedisse." Unde hoc decretum 
a concilio statim profectum est : " Hi qui supersunt et 
" ab eo non consecrationis titulum, sed ignominiae 
" potius eulogium perceperunt, ne sibi licentiam talis 
" ultra usurpatio faciat, decrevimus, ut etiam gradum 
" sacerdotalis vel Levitici ordinis, quern perverse adept i 
" sunt, deposit! aequo judicio amittant. Tales enim 

b Concil. Carthag. iv. can. 3, et 4. 


290 Ordinandi potestas , Episcopalis. DETERM 11. 

" merito judicati sunt removendi, quia prave invent! 
" sunt constituti." 

Benedictio igitur a presbytero prolata, etiara volente 
et assistente episcopo, presbyterum facere non potuit, 
licet manus suas episcopi manibus jus turn haberet 

Adjunctio igitur manuum nullam unquam potestatem 
ordinandi continere putabatur. 





IN hac quaestione determinanda duo potissimum 
spectanda ; quorum primum est quod supponitur, 
secuudum quod asseritur. Quod supponitur, vel ad 
praadicatum quaestionis spectat, vel ad subjectum. In 
praedicato supponitur 1. esse aliquod in ecclesia Dei 
ministerium h. e. sacros ordines, qui in S. Scriptura 
iSiaKovtai, ministeria, appellantur. Supponitur 2. non 
f esse ministerium agnoscendum, nisi in legitime vocatis. 
Nemo enim sumit sibi hunc honorem, nisi qui vocatus est, 
sicut et Aaron. Quomodo enim prcedicabunt nisi missi 
sunt f ut inquit Apostolus. Supponitur 3. vocati- 
onem esse duplicem, internam et externam. Qui- 
cunque enim vocatur, a Deo ipso vocatur ; ipse enim 
mittit operarios in vineam suam. 

A Deo autem homines vocantur extraordinarie, vel 
ordinarie. Ad extraordinariam vocationem sufficit ut 
sit interna, quia a Deo solo proficiscitur. At ordinaria 
vocatio fit a Deo, et per homines. Quatenus est a 

u 2 

292 Ordinatio Anglicana plena et valida. DETERM. in. 

Deo, est interna ; quatenus est per homines, est ex- 
terna. Cessante igitur extraordinaria, durante autem 
ordinaria, necesse est ut duplex sit vocatio, a Deo 
interne movente, ab homine extrinsecus conferente. 
Atque haec quidem supponuntur in ipso praedicato. 

In subjecto vero si similiter consideretur ; sup- 
ponitur 1. esse formam aliquam ordinationis in ecclesia 
Anglicana ratam et constitutam. Quamvis enim per 
aliquot annos fuerit rejecta et plurimis incognita, fuit 
tamen etiam lege stabilita, et jam tandem novo vigore 
legis sancita. Et quicunque ordinatur alio modo, non 
ordinatus esse praesumitur in ecclesia Anglicana. 

Si autem subjectum consideretur, quatenus conjun- 
gitur cum praedicato, supponitur 2. ordinationem esse 
veri nominis vocationem ; sive eum, qui legitime ordi 
natur, vere vocari ; qui non ordinatur, non vocari. 
Quod observandum adversus eos qui vocationem ipsam 
in electione, et designatione personse, ordinationem 
autem, in declaratione sive testificatione vocationis 
volunt consistere. 

Atque haec sunt quae in hac quaestione supponuntur. 
Quod autem asseritur unicum est, scil. formam ordi- 
nandi in ecclesia Anglicana vi legis usurpandam, con- 
tinere in se quicquid est essentiale externae vocationi ad 

Hoc autem demonstratum dabo unico argumento, 
catholico quidem satis, et totius controversies compre- 
hensivo : 

Quicquid est essentiale externae vocationi ad minis 
terium, illud vel spectat ad personam ordinandam, vel 
ad personam ordinantis, vel ad modum ordinationis in 
omnibus ordinibus sacris. 

Forma ordinandi in ecclesia Anglicana vi legis usur- 
panda, continet in se omnia quae necessario spectant, 

Ordinationis Anylican<K Validitas. 293 

vel ad personam ordinandam, vel ad personam ordi 
nantis, vel ad modum ordinationis in omnibus. Ergo ; 

Forma ordinandi in ecclesia Anglicana vi legis 
usurpanda, continet in se quicquid est essentiale 
externse vocationi ad ministerium. 

Ut major, et intelligatur recte, et probetur simul, 
observandum, tria ilia esse, ad rite constituendum in 
ecclesia ministrum omnino necessaria. 

1. Ut persona ordinanda sit capax ordinationis; si 
enim non sit, quicquid fit a quocunque habente potes- 
tatem conferendi ordines, ordinatio non est, sed actus 
ordinantis est ipso facto irritus ex defectu subjecti 

2. Ut persona ordinantis habeat potestatem con 
ferendi ordines ; si enim non habeat, licet persona 
ordinanda sit maxime capax, et ritus ordinationis sit 
legitimus, tamen ordinatio non fit, quia ubi nihil datur, 
accipitur nihil ; nihil autem dari potest ab eo qui non 
habet potestatem dandi. 

3. Ut modus ordinationis sit legitimus. Licet enim 
persona ordinanda apta sit ad recipiendum ordinem 
sacrum, et persona ordinantis prsedita sit potestate con 
ferendi, non tamen quilibet actus ordinantis est ordi 
natio, sed ille tantum qui est legitimus, et ad ordinem 
conferendum institutus. Omnia itaque haec tria ; ordi 
nandi capacitas, ordinantis potestas, et ordinationis 
ritus, sunt ad rite instituendum in ecclesia ministrum 
omnino necessaria, nee plura necessaria esse possunt. 
Ubi enim legitima potestas activa, subjecto passive 
capaci, actu legitimo applicatur, necesse est ut sequatur 
legitimus effectus, qui in re prsesenti est sacer ordo. 
Quicquid itaque est essentiale externce vocationi ad 
ministerium, illud vel spectat necessario ad personam 
ordinandam, vel ad personam ordinantis, vel ad modum 

294 Tres Ordines ab Apostolis instituti. DETERM. in. 

ordinationis in omnibus ordinibus sacris. Quae erat 
nostri syllogismi major. 

Minor autem, in qua tota determinationis nostra 
quasi vis collocata est, cum multis partibus constet, per 
partes a nobis confirmanda est. 

Ac 1. quidem ostendemus, formulam ordinationis 
Anglicanam ad omnes sacros ordines se extendere, adeo 
ut sacra et solenni ordinatione opus non sit ad ullum 
aliud ministerium in Ecclesia. Utenim recte observatum 
est in praefatione Ordinalis : " Evidens est omnibus, 
" S. Scripturam et auctores veteres diligenter evolven- 
" tibus, hos ordines ministrorum ab Apostolorurn tem- 
" poribus in Ecclesia fuisse, episcopos, presbyteros, dia- 
" conos." 

Certum est enim, 1. fuisse hos tres ordines in S. 
Literis descriptos, hsec officia et ministeria a Christo 
aut Apostolis instituta. Certum est 2. hsec tria minis 
teria fuisse Ecclesise ab Apostolis concredita, et per 
Ecclesiam transmissa. Certum est 3. si qua fuerint 
alia officia ab his distincta temporibus apostolicis, 
quorum mentio fit in Actibus Apostolorum et Epistolis 
S. Pauli, fuisse ea extraordinaria et cum Apostolis 
desiisse. Neque enim plura apud S. Patres, qui Apo- 
stolos sunt secuti, quam ilia tria legimus. Quoties ea 
nominat, et paucis et brevibus epistolis, Ignatius ! 
Quam expresse loquitur Clemens Alexandrinus, Strom, 
vi. p. 667. A/ evravQa Kara ryv KK\t)<riav TrpoKOTral e-jri- 
(TKOTTWV, Trpecrfivrepcw, Siaicovuiv, fjLi/jL^/ui.aTa t oi/mai ayye\iKt]$ 
So]~ri? KctKeivrjs T^? oiKOvo/uiias rvy^avoucnv^. " Certa 
" membra habet ecclesia, episcopos, presbyteros, dia- 
" conos, et turbam fidelium." Optatus. 

Asserendi itaque sunt tres ordines, adversus nova- 

a Cf. Beveregium in Cod. sonum inVindic.Ignat. P. i. c. 1 1. 
Can. c. xi. . 2. ipsum Pear- P. ii. c. 13. 

Judicium Paparum de Ordinibus minoribus. 295 

tores, distinguendique ab extrinsecis officiis ab Ecclesia 
institutis, adversus pontificios ; idque facillime effectum 
dabimus ex testimonio quod negare nullo modo possunt. 
Urban! sell. II. pontificis Romani, cujus lircc sunt verba 
in Decreto, dist. Ix. c. 4. " Nullus in episcopum eli- 
" gatur nisi in sacris ordinibus religiose vivens fuerit 
" inventus. Sacros autem ordines dicimus diaconatum 
" et presbyteratum : hos siquidem solos primitiva legitur 
" habuisse Ecclesia." Ita Urbanus. Hunc sequitur 
etiam Innocentius III, pontifex itidem Romanus, qui 
ita loquitur de subdiaconatu, inferiorum ordinum apud 
pontificios supremo : " Nam licet sacer ordo non repu- 
taretur in ecclesia, tamen a constitutione Gregorii 
" atque Urbani [per base] moderna tempora sacer 
" gradus esse minime dubitaturV Ita Petrus Cantor, 
MS. testante Hugone Methoudo in observationibus ad 
Robertum Pullum c : " Prima autem manus impositio 
" debetur diaconibus ordinandis. De novo enim insti- 
" tutuin est subdiaconatum esse sacrum ordinem." 

Tres itaque tantum sunt ordines sacri in S. Scriptura 
traditi, et divina auctoritate ab Apostolorum temporibus 
derivati, reliqui autem, tanquam extrinseca officia, ab 
Ecclesia diversis temporibus additi, et a Cornelio papa 
in epistola ad Fabium episcopum Antiochenum d , aut 
S. Cypriano 6 setate suppari nominati. Epistolae enim 

b Unde haec verba desumpta iii. p. 494. 

sint, mihi iucompertum. Idem d Apud Euseb. Hist. Eccl. vi. 

vero, quoad sensum, habet Inno- 43. 

centius in Epist. lib. x. 164. torn. e In Epistolis saepius meminit 

ii. p. 92. ed. Baluz. de subdiaconis, ut in Epist. viii, 

v De Roberto Pullo, sive Pul- ix, xxix, xxxiv, xxxv : de Lecto- 

leyno, et ejus editore, vid. supra ribus, Epist. xxix, xxxii, xxxiv ; 

ad Lect. i. p. 7. Petri Cantoris, de Exorcistis, Epist. xxiii, Ixxv. 

sive Pictaviensis, testimonium (Firmiliani.) de Acolythis, Epist. 

citat Hug. Menard. not. 724. in xxxiv, Hi, lix. ed. Fell. Cf. Be- 

S. Gregor. Sacrament. Opp. torn, vereg. Cod. Can. P. ii. c. ii. . 4. 

296 Formula Ordinationis Anglicanee. DETERM. in. 

dementis, Anacleti, Ignatiique ad Antiochenos, in 
quibus eorum ordinum mentio fit, sunt sine ulla con- 
troversia supposititiae. At formula Ecclesiae Anglicanae 
tradit modum ordinandi, confereudique hos tres ordines, 
viz. episcopatus, presbyteratus, diaconatus. Ergo. 

Atque ita ostendimus formulam Ecclesiae Anglicanae 
extendere se ad omnes sacros ordines. 

Ostendendum 2. continere omnia ad illos ministerii 
ordines necessaria. Ac primo quod spectat ad personam 
ordinandam. Quicquid ad aliquem immediate sacri 
ordinis capacem aptumque atque IKUVOV, seu idoneum, 
reddendum necessario requiritur, id omne ordinatio 
Anglicana postulat, peragitque. Externam autem 
vocationem cum dicimus, internam omnino supponimus, 
quae per Spiritum Dei in animo ordinandi perficitur. 
Ea autem vocatio Spiritus et in formula Anglicana 
exigitur, et quantum fieri poterit, detegitur, idque 
duplici methodo, scil. ex professione ordinandi, ex 
judicio ordinantis. Primo, ex professione ordinandi ; 
in omnibus ordinibus sacris, episcopus semper ab illo 
quaerit in hunc modum : " An confidis te esse interne 
" motum per Spiritum Sanctum ad suscipiendum hoc 
" ministerium ?" Qui semper respondet, " Confido :" 
atque ita habetur confessio ordinandi, de interna sua 
vocatione ; nee tamen illam per se sufficere. Secundo 
itaque loco, ex judicio ordinantis quaeritur an sit persona 
talis, qualem a Spiritu Dei ad ministerium promoveri 
fas sit credere. Id autem fit ex duplici capite, ex 
sufficient! scientia, et ex conversatione pia. Scientia 
innotescit per examinationem, conversatio per testi- 
monium. Nemo itaque ad sacros ordines, ex praescripto 
Ecclesiae Anglicanae admittitur, nisi qui se interne a 
Deo vocatum profitetur, seque turn rerum divinarum 
scientia satis instructum, turn pietate et vitas innocentia 

Formula Ordinationis Anglicanee. 297 

satis notum probatumque praestiterit. Plura autem 
quam haec, ad dispositionem ordinandi non possunt esse 
necessaria. Atque ita ostendimus 2. formulam ordi 
nandi Anglicanam continere in se omnia quse necessario 
spectant ad personam ordinandam. 

Ostendendum 3. eandera continere etiam omnia 
quae necessario spectant ad personam ordinantis. 
Statuit enim Ecclesia nostra, neminem esse ordinandum 
nisi ab episcopo ; idque turn sacrae Scripturae, turn 
sanctis Patribus, turn Ecclesiae universalis praxi con- 
sentarieum est. In ordinando diacono manum imponit 
solus episcopus; in ordinando episcopo manus impo- 
nunt archiepiscopus, episcopique praesentes; in ordi 
nando presbytero imponunt manus, etiam cum pres- 
byteris praesentibus, episcopus ipse ex institutione 
apostolica, presbyteri ex institutione ecclesiastica, 
juxta Concil. Carthag. iv. " Presbyter cum ordinatur, 
" episcopo eum benedicente, et manum super caput 
" ejus tenente, etiam omnes presbyteri qui praesentes 
" sunt, manus suas juxta manus episcopi super caput 
" ejus teneant." 

Nemo autem ullo modo requiritur ad diaconum 
ordinandum praeter episcopum ; nemo requiritur ad 
ordinandum presbyterum praeter episcopum cum pres- 
byteris praesentibus ; nemo requiritur ad consecrandum 
episcopum praeter archiepiscopum cum episcopis prae 

Ostendimus igitur, 3. ordinationem Anglicanam 
continere omnia quae necessario spectant ad personam 

Ostendendum 4. continere omnia quae necessario 
spectant ad naturam ordinationis. Ad ordinationem 
enim duo spectant. Nee enim nudus ritus est sine 
re, nee res sola sine ritu. Ut est ritus, necessarium est 

298 Formula Anglicana, primitwa. DETERM. in. 

symbol um gratise, seu potestatis datae ; ut res, neces- 
saria est collatio gratise, seu potestatis per symbolum 
significatae. Externum symbolum est impositio ma- 
imum, non quidem a Christo ipso, ut symbola duorum 
sacramentorum, sed ab Apostolis iristituta, juxta illud 
S. Pauli ad Timotheum. Noli negligere gratiam qua in 
te est per impositionem manuum. Et illud Act. vi. 6. 
de diaconis, Hos statuerunt ante conspectum Apostolorum, 
et orantes imposuerunt eis manus. 1 Tim. v. 22. 
Manus cito nemini imposueris. Praeter hoc symbolum 
ab Apostolis institutum, nullum aliud externum signum 
est in ordinatione necessarium. Quod observandum 
adversus pontificios, qui "materiam sacramenti ordinis" 
statuunt esse, " calicem et patinam cum pane et vino," 
idque decent auctoritate Concilii Florentini, quod 
explicans materiam et formam ordinis sacerdotum, 
tantummodo faciunt f mentionem illius traditionis 
calicis et illorum verborum : " Accipe potestatem of- 
" ferendi &c." 

Verum certum est, 1. talem ritum non fuisse ab 
origine institutum. 2. Eundem ritum non esse ab 
Ecclesia Graeca usurpatum. 3. Unum ritum ab Apo 
stolis usurpatum, esse in perpetnum sufficientem. 

Huic externo symbolo in ordinatione, ipsa collatio 
potestatis ordinis additur, idque fit his verbis conceptis, 
" Accipe Spi ritum Sanctum, accipe potestatem ad hoc 
" aut illud munus exsequendum in ecclesia Dei." 

f Legendum videtur " facit." 
In Actis Concil. Florentini, de 
Sacramento Ordinis haec sunt : 
Sextum sacramentum est or 
dinis, cujus materia est illud, 
per cujus tradition em confer tur 

patinse cum pane porrectionem. 

Forma sacerdotii talis 

est : Accipe potestatem offe- 
rendi sacrificium pro vivis et 
mortuis, in nomine Patris et 
Filii et Spiritus Sancti." De 

ordo ; sicut presbyteratus tra- hac forma, quam nova sit, vide 
ditur per calicis cum vino et Morinum. 

Formula Anglicana, primitwa. 


Juxta illud Joann. xx. Sicut misit me Pater> ita mitto 
vos. Quorum peccata &c. 

Ex his duabus partibus integratur ordinatio, formula 
autem ordinationis Anglicanae ex utraque constat. 
Continet itaque omnia quse necessario spectant ad 
naturam ordinationis. Quoniam itaque forma ordi 
nationis Anglicanse extendat se ad omnes ordines 
sacros, et contineat in se omnia quse in unoquoque 
ordine necessario spectant, vel ad personam ordinandam, 
vel ad personam ordinantis, vel ad naturam ordina 
tionis ; conclude, ordina^ionem Anglicanam complere 
totam essentiam externae vocationis ad ministerium. 

g Bramhall, Consecratio Epi- 
scoporum Protest. Vindicata. c. 
xi. " The priestly power to con- 
" secrate is contained in these 
" words, Be thou a faithful dis- 
" penser of the Word of God, and 
" of His holy Sacraments, And 

afterwards, when the Bishop 
delivers the Holy Bible into the 
hands of those who are or 
dained Priests, Have thou au 
thority to preach the Word of 
God, and administer the holy 



HMC assertio praecipue spectat, ex antiquis Arianos, 
ex modernis Socinianos, Francisci Davidis sec- 
tatores, sed diverse plane modo. 

1. Franciscus Davidis a , cum neget Christum esse 
Deum, negat colendum. In fundamento cum illo 
convenit, sed dupliciter discrepamus. Solum Deum 
esse colendum, convenit inter nos. Utque docemus 
nos, Christum Deum esse, ideoque colendum, et e con- 
verso, colendum esse, ideoque Deum credimus ; ille, 
nee Deum esse, nee colendum, sive colendum non esse, 
quia secundum ejus hseresin, Deus non est, qui solus est 

a De isto hseretico quaedam Eccl. Pol. v. xlii. n. 81, cum ex 

habet Mosheim. Hist. Eccl. cent. Zuingliano factum Socini asse- 

xvi. sect. iii. p. n. c. iv. . 13. clam, inde ad pejorem insaniam 

et 23 ; plura habet Florii Conti- prorupisse. Joannes Biddle, qui, 

nuator, lib. Ixxiv. c. cxxii cxxv. Pearsono synchronus, primus 

Videtur discrepasse a Socino, inter Anglos Socinianismum pro- 

quemadmodum Photinus olim ab fessus est, de Christo eadem 

Arianis. Vide Determinationem docuit cum Davide. Vid. Pear- 

proxime sequentem. Verum est, soni not. in Expos. Symboli, 

quod notat Keble, ad Hooker. Art. ii. p. 131. ed. 1715. 

Divinitas Christi probatur a Cultu. 301 

2. Arius docuit Christum esse colendum, non tamen 
esse Deum, sed creaturam, et ob earn naturam, inter 
creaturas eminentissimam antiquissimamque, adoran- 

3. Socinus docet Christum invocari posse, non de- 
bere, adorari posse et debere ; sed tanquam rem 
creatam, et post resurrectionem exaltatam, non tamen 
tanquam Deum ipsum. 

Nos ergo ita cultum divinum Christo asserere, et ex 
eo divinitatem ipsius demonstrare conabimur, ut simul 
hos immanes in religione errores complectamur et 

I. Sit ergo prima conclusio, Christum divino plane 
cultu et coli posse et debere. Hoc autem ut dilucide 
explicetur, et evidenter demonstretur, observandum 1. 
cultum nihil aliud esse, quam obsequium alicui prae- 
stitum, juxta ipsius excellentiam. Et quidem hoc 
obsequium, sive honorem, superiori, sive quolibet modo 
excellentiori personae deberi, ipsa natura nos docet. 
Cultus ergo divinus, seu proprie religiosus, est, qui 
debetur alicui tanquam Deo, juxta divinae naturae ex 
cellentiam. Hie autem cultus duo includit. 1. Actum 
intellectus, quo apprehenditur et agnoscitur personae 
colendse excellentia. 2. Actum voluntatis, quae ei 
submittitur, et in earn fertur juxta apprehensam et 
agnitam excellentiam. Ubi igitur intellectus agnoscit 
excellentiam plane divinam, et voluntas se submittit 
juxta talem excellentiam, ibi cultus est plane divinus. 
Ut autem Christum ita coli posse et debere, ut cultus 
ille sit plane divinus, firmiter et aperte demonstrem, 
hoc argumento rem totam complectar. 

Cultus Deo Patri debitus est Christo tribuendus. 

Cultus plane divinus, est Deo Patri debitus ; ergo, 

Cultus plane divinus est Christo tribuendus. 

302 Cultus Divinus Christo delitus. DRTKRM. iv. 

De minori propositione a nemine dubitatur. Ma- 
jorem pluribus S. Scripturae testimoniis confirmo. 

Joann. v. 23. Ut omnes honorificent, Filium, sicut 
honorificant Patrem. At honorificare Filium, sicut 
bonorificamus Patrem, nihil aliud, quam cultum Patri 
debitum Christo tribuere. 

Heb. i. 6. Cum introducit primogenitum in orbem 
terra, dicit, Et adorent Eum omnes angeli Dei. At 
adoratio, quam omnes angeli Dei tribuunt primogenito, 
eadem est quae tribuitur Jehovse in Psalmo, unde ilia 
verba sunt desumpta. 

Apocalyps. v. 13. De creatura qua in ccelo est, et 
super terram, et sub terra, et qua in mari, omnes 
audivi dicentes, Sedenti in throno, et Agno, benedictio, et 
honor, et gloria, et potestas in scecula sceculorum. Eadem 
benedictio, idem honor, eadem gloria et potestas, et 
quidem summa, y evXoyia, KOI *i TIM, KOI f] $6a, KOI TO 
KpaTos, ascribitur Agno, quse ascribitur sedenti in 
throno ; idem cultus tribuendus est Filio, qui tribuitur 

II. Secunda conclusio. Ex cultu plane divino 
Christo debito necessario sequitur ejus divinitatis ag- 
nitio. 1. Probatur ex natura cultus, quam descrip- 
simus. Submissio enim voluntatis praesupponit appre- 
hensionem et agnitionem intellectus, juxta rei colendae 
excellentiam ; ubi igitur eadem submissio praestatur, 
eadem excellentia necessario agnoscitur. Cum ergo 
Deus sit infinite quolibet alio ente excellentior, qui 
praestat obsequium infinita3 excellentiae debitum, ag- 
noscit naturam infinita excellentia prsestantem, i. e. 
plane diviuam. 

2. Probatur 2. Nemo nisi Deus est cultu divino 
adorandus : Christus est cultu plane divino adorandus, 
ut habet prima conclusio : Ergo, Christus est Deus. 

Socini rationes. 303 

Major est, ab ipso Deo per Mosem tradita, et per 
Christum confirmata. Deum tuum adorabis, et illi soli 
servies. Huic argumento a Francisco Davidis allato 
mire respondet Socinus. Non recte concludis, inquit, 
triplici ratione, 1. quia prseceptum illud " non omnem 
" prorsus adorationem complect itur." At hoc frivolum 
est. Etenim omnem prorsus adorationem divinam, 
sive talem qualem divina natura a creaturis necessario 
postulat, complectitur ; quod satis est. Complectitur 
certe earn, quse in minori continetur, quod ad recte 
concludendum satis est. Fatetur ipse adorationem 
Christo debitam, non differre vel re significata, vel 
modo. Si neque re neque modo, quomodo ergo differt ? 
" Ipsius rei," inquit, " quadam qualitate tantum." Est 
ergo in hac nova theologia, qualitas qusedam rei, quae 
neque modus rei ! Christus igitur adorandus eadem 
adoratione quoad rem, eadem etiam quoad modum, 
ergo omnimodo eadem. Sed ponamus, qualitate qua 
dam differre posse, quse nee re, neque modo differunt. 
Quis earn qualitatis differentiam docuit in hac ado 
ratione, ut omnes honoriftcent Filium, sicut honorificant 
Patrem f Qui illos angeli docuerunt, adorationem, qua 
adorant Filium, ab ea qua adorant Deum qualitate esse 
diversam ? Quae denique qualitatis diversitas, ubi eadem 
benedictio, idem honor, eadem gloria et potestas Deo 
et Agno tribuuntur ? 

Respondet 2. Socinus, " Non recte concludi, quia 
" Christ! adoratio, Ipsius Dei adoratio." lino, quia 
Christi adoratio, Ipsius Dei adoratio est, ideo rectissime 
concluditur. Nam Ipsius Deo adoratio nulli nisi Deo 
tribuenda est, quern adorari, et cui soli servire tenemur. 

Respondet 3. " Non recte concludi, quia eo prae- 
" cepto non sibi eripuit Deus quominus ipse alium quem- 
" quam praetor seipsum nobis adorandum proponere 

304 Socini Rationes^ quam leves. DETERM. iv. 

" posset, sed tantum ne nos, ex nostro capite id face- 
" remus, vetat." Imo vero, Deus seipsum negare non 
potest ; cultus autem plane divinus est Deo aeterno 
jure debitus ; et cum Deus unus sit, illi soli debitus, 
et cum sit naturae infinitse excellentiae, illi soli consen- 
taneus est. Si igitur Deus tribueret alteri id quod 
Deo soli convenit, negaret seipsum esse unum ilium 
Deum. Ideoque Deus non tantum homines, sed et 
seipsum obstrinxit per prophetam : Non dabo gloriam 
meam alteri. 



IN determinanda hujus qusestionis veritate, duo 
praDcipue sunt spectanda : 1. Quae sit vera ratio 
adorandi. 2. Quodnam sit proportionatum objectum 

Quod ad adorationem ipsam spectat, per earn intel- 
ligitur totus ille cultus religiosus, qui Deo, propter 
naturae suse excellentiam dignitatemque convenit, et a 
nobis propter dependentiam nostram a Deo, Ipsi neces- 
sario debetur. Et quia solus Deus habet naturam 
tantae excellentise dignitatisque, et ab Ipso solo nos 
toti immediate pendemus, Illi soli debetur. Per 
adorationem itaque intelligimus cultum Deo debitum. 

Quod ad objectum hujus adorationis attinet, pro- 
ponitur in hac qusestione Christus, et Ille etiam sub 
ratione Mediatoris consideratus. Ut igitur clare per- 
cipiamus, utrum Christo ita considerato hsec adoratio 
sit a nobis tribuenda, videndum quomodo hoc Mediatoris 
officium ei competit. 

At Christum quidem Mediatorem esse certissimum 
est. Unus est Deus, unus Mediator Dei et kominum, 
homo Christus Jesus. 1 Tim. ii. 5. Hoc autem adeo 


{i(KJ Christus, qua Mediator, adorandus. DETEBM. v. 

certum est, ut Photiniani crediclerint Christum, qui 
Mediator est Dei et homimim, hominem tantum esse. 
i. e. esse personam tantummodo humanam, et nullam 
aliam naturam habere praeterquam humanam. 

I. CONCLUSIO l a . Si Christus, qui est Mediator, -vJ^Xoy 
avOptDTTos, homo purus, non esset adorandus. Ratio 
manifesta est, quia quod Deo proprium, non est homini 
tribuendum. At adoratio Deo propria est, et soli 
naturae divines consentanea. Cum igitur orta est con- 
troversia inter F. Socinum et Franciscum Davidis, 
utrumque Photinianum a , an Christus in ea natura, 
quam ipsi tribuunt, esset adorandus ; Francisci Davidis 
argumentum erat insolubile, stando principiis doctrinse 
Socinianae, quod in hunc modum formavit. 

Is. xlii. 8. scriptum est, Ego Dominus, hoc est nomen 
meum ; gloriam meam alteri non dabo. At haec est 
gloria cultus, seu adorationis, ut legimus in Exodo : 
Ego sum Dominus Deus tuus, Dominum Deum tuum 
adorobis, et Illi soli servies. At si Christus esset 
adorandus, gloriam Deus alteri claret, neque Deo soli 
serviremus. Ergo, Si Christus, qui est Mediator, esset 
homo purus, qualis a Socino describitur, non esset ado 
randus. Neque carcere dignus F. Davidis b , ob negatam 
homini adorationem,sed ob negatam Christo divinitatem. 
Ariani quidem putabant Christum, qui est Mediator, non 
esse purum hominem, sed et Verbum ; Verbum autem 
non esse Ipsum Deum, sed ex non-entibus creatum. 

II. CONCLUSIO SECUNDA. Si Christus, qui est Me- 

a " Cum Socinum legimus," tinianse doctrinse lucidam illam 

inquit Pearsonus, infra in Con- historiam notis suis in Expos, 

cionei. adClerum,"aut Photinum Symbol! intexeret. p. 119. 

" semper habemus, aut Pelagium ; b Mortuus est ille in carcere ; 

" in theoreticis Photinum, in prac- quo detrusus est, postquam argu- 

" ticis Pelagium." Quod ei in mentis Socini cedere noluerat. 

causa erat, quare Photini et Pho, A. D. 1579, 

Christus, qua Mediator, adorandus. 807 

diator, non esset purus homo, sed tamen ita esset 
Verbum, ut illud Verbum esset creatura, non esset 

Probatur. Quia adoratio talis est, ut sit divinae 
naturae consentanea, cedatque in gloriam Creatoris : at 
quod divinae naturae consentaneum est, non est creaturae 
proportionatum ; quod creaturae consentaneum est, non 
est divinae naturae proportionatum : Si igitur idem con- 
cedatur creaturae, quod Deo proprium est, non auget 
gloriam creatures, sed diminuit gloriam Dei : Kria-^art 
icTicr/ia ov irpocrKwei, inquit S. Athanasius. Ut enim 
excellentia Dei singularis est, ita adoratio Deo debita est 
singular] s, et creaturae incommunicabilis, secundum illud 
Apostoli : Regi saculorum immortali, invisibili, soli sa~ 
pienti Deo, honor et gloria in scecula sceculorum. Amen* 

Si igitur Christus ita esset Verbum, ut esset creatura, 
et non esset Deus, ne ita quidem esset adorandus. 

III. TERTIA CONCLUSIO. Christus, sive homo ille 
qui est Mediator, adorandus est. 

Heb. i. 6. Cum introducit primogenitum in orbem 
terrce, dicit, Et adorent Eum omnes angeli Dei. Hie 
primogenitus erat homo. Apoc. v. 11. Ita angeli 
loquuntur : Dignus est Agnus qui occisus est, accipere 
virtutem, et divinitatem, et sapientiam, et fortitudinem, et 
honor em, et gloriam, et benedictionem ; et omnis crea 
tura ita confitetur : Sedenti in throno et Agno bene~ 
dictio, et honor, et gloria, et potestas in scecula scecu- 

Haec est plenissima descriptio adorationis. Et hie 
Agnus occisus erat Homo ille, qui est Mediator; Ergo, 
Homo ille, qui est Mediator, est adorandus. S. Greg. 

Naz. Orat. li. Etr<9 /ULJJ Trpoa-Kwel TOV (rravp<afjievov, 
avdOe/ULa ecrra), Kal reTa^dd) /mera TU>V OCOKTOVWV. 

At per primam conclusionem, si esset purus homo, 

x 2 

308 Christus, qua Mediator, adorandus. DETERM. v. 

et per secundam conclusionem, si esset quaecunque 
creatura, non esset adorandus. Ergo adorandus est, quia 
Deus est, quse est tertia conclusio. 

IV. QUARTA CONCLUSIO. Christus, qua est unicus 
Mediator, non tantum homo est, sed et Deus. 

Erat quidem Moses mediator inter Deum et homines, 
et tamen Christus, unus est Mediator, soil. avroKparo- 
PIKO$ C , qui Ipse potuit Deum nobis reconciliare, omnia- 
que a Deo praestare quae a nobis requiruntur, et nobis 
conferre quse a Deo promittuntur. Atque ut haec 
suscipi non possunt pro nobis, nisi ab Eo qui esset 
homo, ita prsestari non potuerunt pro nobis, nisi ab Eo 
qui esset Deus. 

Secundo enim, in Mediatore uno considerari possunt 
1. vTrapfys, sive natura ; et secundum hanc, Mediator 
inter Deum et hominem, est natura Deus et homo. 
2. Officii perfunctio, in qua duo sunt spectanda ; primo, 
ipsa administratio ; secundo, efficacitas et valor, seu 
meritum administrationis. Administratio spectat ad 
naturam humanam ; valor administrationis ad naturam 
divinam. Cum igitur necessaria sit Mediatori humana 
natura, per quam officium administret, et natura divina, 
per quam administratio facta in humana natura sit 
efficax et meritoria, Christus qua est unicus Mediator, 
non tantum homo est, sed et Deus, atque ideo ado 
randus qua Mediator. 

V. QUINTA CONCLUSIO. Christus, qua est Mediator, 
est unica adoratione colendus. 

Concil. Gen. v. Collat. viii. Canone 9. " Si quis 
" adorari in duabus naturis dicit Christum, ex quo duas 

c Vocem adhibet Pearsonus in " here is a power delegated, 

Expos. Symbol. Art. vii. " There " derived, given by commission, 

" is therefore an original, supreme, " &c." 
" autocratorical, judiciary power ; 

Christus, qua Mediator, adorandus. 309 

" adorationes introducat, semotim Deo verbo, et semo- 
" tim homini : aut si quis .... adorat Christum, sed 
" non una adoratione Deum Verbum incarnatum cum 
" Ejus carne adorat, extra quod sanctae Dei Ecclesiae ab 
" initio traditum est ; talis anathema sit." 

Idem etiam traditur in anathemate S. Cyrilli in 
Synodo Alexandrina primum tradita, et a posterioribus 
Synodis recepto d . Vid. etiam Concil. Eph. can. 8. 
contra Nestorium, qui Christum esse hominem et Deum 
asserebat, sed non in eadem persona. 

d Hue facit insignis locus inter . . KOI dx&purTos wu aStao-Traoros 

Acta Synodi Constantinop. A. D. pevovcra TO> irpo<r\al3opva> OVTTJV 

1 1 66. ab Angelo Maio nuper 0o> Aoy<, IcrnKKfSis ai>T< rifiarai 

edita in Script. Vett. Nova Col- KOI TrpocricvviiTai p,ia Trpcxncvvrjcrfi, 

lect. torn. iv. act. IV. iv. 5. p. 66. cai rots /3ao-tXtots KOI 6eiois lyKa- 

T>v \tyovT<av on f) <rap^ TOV Kvpiov 6i8pvrcu 6d>Kois e*c 8etaw TOT) Ila- 

ef avrrjs va>(ros virtpv^u>6ft(Ta ) . . rpos, . . . alatvia rf 



UT hujus quaestionis veritas undequaque patefiat, 
observandum 1. Adiaphorum, seu indifferens, 
dupliciter accipi, vel ratione sui, vel ratione praecepti. 
Illud ratione praecepti est indifferens, quod nee a Deo 
praecipitur neque prohibetur. Illud ratione sui adia- 
phorum, quod nee ad bonum aliquam vim habet, nee 
ad malum. Nos igitur utrovis modo negamus bap 
tism um esse ritum indifferentem. 

Observandum 2. Ex praeceptis divinis, aliqua sunt 
temporalia, aliqua aeterna. Ilia ad fundationem, haec 
ad conservationem Ecclesise spectantia. Duo ergo 
quseri possunt de baptismo ; 1. an fuerit in fundatione 
Ecclesise institutus, 2. an ad finem usque mundi, seu 
durante Ecclesia, fuerit. His praemissis, 1. conclude, 
Baptismus in initio Ecclesise non fuit ritus indifferens, 
sed prseceptus. 

Certum enim est, in ipso Ecclesise initio, praeceptum 
de baptizandis omnibus gentibus extitisse. Sive ergo 
praeceptum illud fuerit perpetuum, sive temporale, 

Baptismus non estritus indijfereiis. 311 

eertum est baptismum in initio ecclesise fuisse sub 

Respondent adversarii a , baptismum praeceptum fuisse, 
Matt, xxviii. 19- Euntes docete omnes gentes, baptizantes 
eos &c. : sed non baptismum aquse. Qualis ergo baptis- 
mus fuit? an baptismus sanguinis? Ergo in mandatis 
habuerunt Apostoli, ut omnes gentes occiderent, hoc 
enim est baptizare sanguine. An baptismus Spiritus? 
At solus Christus dicitur baptizasse Spiritu* neque un- 
quam discipuli dicti sunt baptizare Spiritu : imo bap- 
tizabant eos aqua, qui ante Spiritu baptizati fuerant, 
neque baptismus Spiritus tollit baptismum fluminis, 
renascimur enim ex aqua et Spiritu. An baptismus 
doctrines et initiationis ? Ita illi quidem h , ut verum 
eludant, baptismum comminiscuntur, quern nulla scrip- 
tura, nulla gens, nulla lingua agnoscit b , et quern locus 
ipse respuit, baptizantes et docentes &c. Aliud est ergo 
baptizare, aliud docere. 

Sed praxis Apostolorum praecepti optima interpres. 
Quis aquam prohibere poterit, quo minus baptizarentur ? 
inquit S. Petrus. En aquam ! quid prohibet me bapti- 
zari f inquit eunuchus ^Ethiops. 

2. Concludo, baptismus usque ad finem mundi, non 
est ritus indifferens sed praeceptus. 

" De aquae baptismo ego ita sentio," inquit Socinus, 

a Discipuli Geo. Foxii, et So- " aquse, sed de doctrina evan- 

cini priores. Socini alia qusedam " gelii publicanda, sive initiandis 

Tpd8o|a de baptismo refutat " discipulis &c." Ad illustran- 

Pearsonus in Expos. Symbol, dum id quod Pearsonus ait, quod 

Art. x. " In vain doth doubting " nulla gens, nulla lingua hunc 

" and fluctuating Socinus endea- " baptismum agnoscit," opera- 

" vour to evacuate the evidence pretium erit consulere Epistolam, 

" of this Scripture," &c. Hickesii, ut opinor, apud Les- 

b Socinus, in Disp. de Bap- leium, Snake in the Grass, sect, 

tismo, c. 2. contendit, Mandatum xiii. Opp. vol. iv. p. 172 178. 

Christi in Matt, xxviii. 19. "non ed. Oxon. 1832. 
" esse intelligendum de baptismo 

312 Baptismus non est ritus indifferens. DETEKM. vi. 

Epistola secunda ad Radeccium, " eum Ecclesiae in 
" perpetuum praescriptum non fuisse." 

Prsescriptum fuisse ostendimus ; videamus an in 
perpetuum. Christus cum prseceptum dedit baptizandi, 
ei superaddidit prseceptum docendi, et adjunxit promis- 
sionem assistendi ; sed prseceptum docendi, et promissio 
assistentise sunt perpetua ; ergo et praeceptum bapti 
zandi. Antecedens patet ex S. Matth. Data enim est 
Mihi omnis potestas in ccelo et in terra ; euntes ergo 
docentes omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, 
et Filii, et Spiritus Sancti, docentes eos servare omnia 
qucecunque mandam vobis, et ecce Ego wbiscum ero, 
omnibus diebus, usque ad consummationem saculi. Con- 
sequentia ex eisdem aperte colligitur. 1. Potestatem 
suam asserit. 2. Exinde duplex mandatum dat, bap 
tizandi et docendi ; utrumque ex eadem potestate 
profectum. 3. Ad utrumque perpetuae assistentiae pro- 
missione peragendum confirmat : utrumque ergo est 

2. Apostoli qui mandatum acceperunt, sine dubio 
quod voluerit Christus intellexere. Illi autem ut man 
datum perpetuum accepere ; aliter successoribus suis 
mmquam commendassent. Successoribus suis eos 
commendasse certum est ex universali primitivae Ec 
clesiae praxi. Nullum enim post Apostolos saeculum, 
nulla Ecclesia uspiam fuit, ubi baptismus aquae, sacra- 
turn ab ipso Christo institutum, usurpatus non sit ; si 
forte aliqui dissentirent, pro hsereticis habiti non sint. 

3. Concludo, baptismus non est reipsa indifferens, 
sed ex institutione ad bonum spirituale magnam vim 

Haec etiam conclusio adversus Socinum instituta est, 
qui statuit baptismum, si hodie retinendus sit, rem 
tamen esse per se indifferentem : per eum enim nihil 

Bapttsm-us non est ritus indiff evens. 313 

dari, sed tantummodo [ut] eorum quoe vel jam data 
esse, vel datum iri certissimum est, externa qusedam 
agnitio significetur. Nihil tamen in Christiana reli- 
gione certius est, quam vis ilia baptismi ad bonum 
spirituale maxima certissimaque. Est quidem signum 
externum et visibile, id autem quod illo significatur est 
invisibilis gratia, et signum ipsum ideo institutum est, 
ut earn gratiam conferat. 




I. Coepit Ecclesia post Christ! verba S. Matt. xvi. 18. ante Act. ii. 
47. II. Ab epocha pentecostes. III. Tempora Christ! admodum 
incerta. IV. Passus sub Pilato, teste Tacito. V. Annus pas- 
sionis per imperatorem, et Coss. designandus. VI. Annus ille 
designatur. 'Yircpmov, antiquissima Apostolorum ecclesia. VII. 
"Yirtpfaa, coenacula, loca sacris usibus destinata. VIII. Judseorum 
ex omni gente proselyti Hierosolymis festi occasione conve- 
nerant. IX. S. Petrus omnium Apostolorum nomine concionatur. 
X. Coaluerunt conversi in Ecclesiam, primo, recipiendo bap- 
tismum. XL Secundo, perseverando in doctrina Apostolorum. 

XII. Tertio, perseverando in fractione panis, i. e. Eucharistici. 

XIII. Quarto, perseverando in orationibus. XIV. Recapitulatio. 
XV. Temporaria duo : primo, signa. XVI. Secundo, bonorum 

communitas. XVII XVIII. Ecclesia Hierosolymitana 

prima omnium, et mater. 

DUM saepe mecum reputarem, auditores optimi, An. Period. 
quid potissimum vobis praelegendum proponerem ; 4746 

i , -n i Christi 33 

tandem operae pretmm esse duxi statum kcciesiae Tiberii $ 

a Scriptse A. D. 1672. Vid. Lect. i. 5. Primum editae a Dod- 
wello inter Opera Posthuma Chronologica. Lond. 1688. 

318 Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. i. 

Christianae ab ipsa origine explicare : cujus cognitionem 
ad finiendas in Theologia controversias maxime neces- 
sariam esse semper putavi. Ecclesiam autem intelligo 
eo plane sensu quo Christus locutus est, cum Apostolo 
suo dixit, Matth. xvi. 18. Tu es Petrus, et super hanc 
petram cedificabo ecclesiam meam. Ubi de re adhuc 
futura loquitur ; ut S. Lucas de praeterita, Act. ii. 47. 
Dominus autem addebat quotidie ecclesite qui salvi 
Jierent. Inter illud igitur tern pus, quo ista Petro lo 
cutus est Christus, et quo populus Ecclesiae additus est, 
ipsa Ecclesia de qua loquitur constituta est. Quo sensu 
S. Hieron. Ep. 103. [alias 53. 8.] " Actus Apostolorum 
" nudam quidem sonare videntur historiam, et nascentis 
" Ecclesiae infantiam texere." Et Tertullianus de Prae- 
script. Haeret. cap. 22. "Probantibus Actis Apostolorum 
" descensum Spiritus Sancti ; quam scripturam qui non 
" recipiunt, nee Spiritus Sancti esse possunt : qui nec- 
" dum Spiritum possint agnoscere discentibus missum, 
" sed nee Ecclesiam defendere, qui quando et quibus in 
" cunabulis institutum est hoc corpus, probare non 
" habent," 

II. Hujus Ecclesiae secundum Christi prsedictionem 
promissionemque congregatac epocha omnino statuenda 
in die Pentecostes, quae Christi crucifixionem, resur- 
rectionem, et ascensionem proxime secuta est. Unde 
eo libentius incipio, quod viri ex nostris eruditi his 
toriam ecclesiasticam magno conatu aggressi in ipso 
limine haeserint ; et in vita Christi explicanda, turn 
propter rerum copiam, turn ob difficultatem tantummodo 
se exercuerint. 

III. Quis autern ille annus fuerit quo dies iste Pen 
tecostes contigit, ex sacra Scriptura liquido constare 
non puto ; neque alius quispiam character relictus est 
qui eum certo et determinate signet. Nativitatem 

Tempera Christi incerta. #19 

Christ! sub regno Herodis contigisse scimus; quot 
annos ipse vixerit certo non scitur : et eo quidem 
tempore natum scimus quo a Cyrenio in Judaea census 
actus est ; quis autem annus ille fuerit annales nori 
decent. A vero igitur natali Salvatoris certa et in- 
dubitata epocha duci non potest. Joannem decimo 
quinto Tiberii anno Baptistse munus inchoasse certum 
est; sed quanidiu illud exercuerit antequam Christus 
ab eo baptizatus est ; quam cito Christus post bap- 
tisinum Evangelium prsedicaverit ; quot Paschata a 
baptismo ante mortem ejus celebrata sint ; nondum 
explorato constat. Judaei Rabbinici hie omnia misere 
confuderunt, et, ut opinor, ex industria. Josephus 
licet Joannis et Christi mentionem fecerit, eorum tamen 
annos non attingit. Vetustissimi Patres nihil de annis 
Christi explorati tradiderunt, apud quos sententia de 
unius anni praedicatione, quse aperte falsa est, nimis cito 
orta, diu prasvalebat b . 

IV. Sub Pontio Pilato constat Christum crucifixuni 
esse, et quidem, teste Corn. Tacito, sub Tiberio im- 
peratore Romano. Ita enim ille Annalium xv. de iis 
quos vulgus Christianos nominabat : " Auctor nominis 
" ejus Christus, qui Tiberio imperitante per procura- 
" torem Pentium Pilatum supplicio affectus est." Pilati 
autem res gestas in Judaea breviter perstringit Jose 
phus, neque ejus tempora distinguit. 

V. Vulgaris nunc sera Christi obtinet, sive a Diony- 
sio, sive a Beda nostrate profecta c , secundum quam 

b Ita Clemens Alex. Strom, introdnctam putat Mabillon. de 

lib. i. p. 407. ed. Potter. Contra Re Diplom. lib. h. c. 23. Vid. 

Origenes, Comment, in Matt. Stillingfleet, Orig. Britann. c. i. 

Lat. . 40. Rem fusius tractat p. 15, 16. Aliter statuit, Bed* 

Pearsonus, De Success. Rom. testimonio perpenso, J. M. Kem- 

Pontif. Diss. ii. c. viii. 8. ble in Prsef. ad Cod. Diplom. 

A Beda in historise usum Anglo-Sax, p. Ixxii, iii ; qui ab 

3JiJO Lectiones in Ada Apostolorum. LECT. i. 

hunc ipsum annum, quern nunc agimus, omnes nume- 
rant 1672. Cujus annus primus Periodi Julianse annus 
4714, Romanae Indictionis 4, Lunaris Cycli 2, Cycli 
Solaris 10. Sed earn veram non esse, quod ad nati- 
vitatem Christ! spectat, pro certo habendum : cum ad 
regnum Herodis, sub quo natum esse Christum extra 
controversiam est, aut ad triginta annos ante decimum 
quintum Tiberii, minime pertingat. Utcunque autem 
se habeat, cum passionem Christi certissime antevertat, 
satis est ad certitudinem histories ecclesiastics si aliquis 
in ea sera annus notari possit, quo dies iste Pentecostes, 
quo Ecclesia orta est, contigisse dicatur. Inde enim ad 
nos postea vera rerum gestarum series deducetur. 
Quod quidem eo plenius satisfaciet, si Romanorum 
imperatorum, sub quibus omnia in primitiva Ecclesia 
gesta sunt, et consulum anni simul indicentur. Nam 
et Eusebius annos imperatorum, turn in Historia, turn 
in Canone consignavit : et Fasti consulares a Romanis 
fere scriptoribus observati sunt : et secundum consules 
vetustissima concilia sessiones suas notabant. 

VI. Statuo igitur, tanquam veritati maxime con- 
sonum, cum Chronico Alexandrine, Christum passum 
esse decimo nono anno Tiberii, aerse Christi vulgaris 
trigesimo tertio, Periodi Julianas 4746., Procuratoris 
officio in Judaea fungente Pontio Pilato, Coss. Servio 
Sulpitio Galba, Lucio Cornelio Sylla. Hoc igitur anno, 
mensis Maii secundum Romanes d vicesimo quarto, 
centum et viginti homines Hierosolymis congregati 
promissionem Christi jamjam explendam expectabant. 

ipsis Eccl. Anglicanse primordiis d p ro calculis Usserii, qui pas- 

hanc seram apud nostros recep- sum dicit Aprilis tertio, ascen- 

tam fuisse arbitratur. Vid. Epist. disse Maii decimo quarto. As- 

Honorii P. R. apud Bed* Hist. ii. sentiuntur Usserio Langius, et 

1 8. ad fin. nisi forte annum Domi- Labbeus. P. 
nicum ibi Beda ipse addiderit. 

Miraculum Pentecostes. 321 

Et cum complerentur dies Pentecostes, Act. ii. 1. cum 
quinquagesimus dies a resurrectione Christ! illucesceret, 
erant omnes pariter, centum viginti, scil. ut plerique 
interpretantur, vel certe omnes Apostoli, ut in codi- 
cibus aliquibus legitur, -rain-ey oi 'ATro'crroXot, in eodem 
loco. Locum autem eum virepwov fuisse credibile est; 
coenaculum illud, cujus meminit S. Lucas i. 13. ubi 
suo tempore tradit S. Cyrillus Hierosolymitanus ex- 

titisse rt]v avwrepav TU>V 'ATrocrroXftji/ eKK\t]<riav, Cateches. 

xvi. 4. quam ab Apostolis fundatam, eo quod ibi 
Spiritum Sanctum acceperint, narrat Beda, de Locis 
Sanctis e . Et quidem antiquissima, licet ab Apostolis 
ipsis minime fundata, ibi ecclesia videtur esse con- 
stituta. Nam, ut narrat Epiphanius, lib. de Pond. c. 
14. cum Adrianus imperator Hierosolyma adiret, 
invenit urbem totam funditus eversam, et templum Dei 
dirutum, Trape/cro? o\iy<av oiKtjjuaTUiv, KOI TJ;? TOU 0eov 
KK\t]<rias /m-iKpas ova-qv quam ibi collocatam asserit, ubi 
discipuli reversi, cum Salvator ascendit a monte Oli- 

veti, ave(3ti<rav et? TO virepwov. 'Ere? yap (aKoSo/uujTO, 

Tovrea-Ttv ev rca /u.epei 2/wi/. Nicephorus etiam tradit, 
Helenam Constantini matrem amplissimum in Sione 
templum erexisse ; in cujus postico domum circum- 
clusit, ubi facta est n TOV dylov IIj/ey/AaTO? KaOoSo? ev r 
virepww. lib. viii. c. 30. 

VII. Erant autem privata ilia virepwa loca a Judaeis 
semper sacris usibus destinata, saltern ex quo Daniel 
Propheta ascendisse in coenaculum ad orandum dice- 
retur : KaJ a/ OvptSes avewy/mevai avrw ev rot? inrepwois 
'\epova-a\rj^ ut et Sara filia Raguelis dicitur 

e C. 3. "In superior! mentis " eo quod ibi Spiritum Sanctum 

" Sion planitie monachorum eel- " acceperint, ibique S. Maria 

" lulae frequentes ecclesiam mag- " obierit." Vid. Adamnan. Libr. 

" nam circumdant, illic, ut per- i. de Loc. Sanct. c. 13. 
" hibent, ab Apostolis fundatam, 


322 Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. i, 

descend] sse e/c rov vTrepwov, ubi oraverat f . Unde Judsei 
sapientes suos appellabant T*f*yp "OH ^Vw ccenaculi. 
In eo celebrabant Pascha Marci xiv. 15. ^ ipse vobis 
demonstrabit avwyeov, ccenaculum grande stratum. In 
eo corpora mortuorum lavata prius reponebant, nt de 
Dorcade legimus Act. ix. 37. Quam cum lavissent, 
posuerunt earn in ccenaculo. Unde et Petrum venientem 
dicuntur adduxisse in ccenaculum. Quare Apostoli ab 
ascensione Domini reversi Hierosolyma, aveftrjo-av et? TO 
v-rrepipov' ubi erant perseverantes unanimifer in oratione 
et supplicatione, Act. i. 13. 

VIII. Curn autem eo loci essent, Factus est repente 
de ccelo sonus tanquam advenientis spiritus vehementis, et 
replevit totam domum ubi erant sedentes. Et apparuerunt 
illis dispertit(K linguae tanquam ignis., seditque super 
singulos eorum, et repleti sunt Spiritu Sancto, et cceperunt 
loqui variis linguis, prout Spiritus Sanctus dabat eloqui 
illis. Hoc Pentecostes miraculum plane novum Hiero- 
solymitanos statim convocavit : Erant autem in Hieru- 
salem habitantes Judcei, viri religiosi ex omni natione 
quce sub ccelo est. Primo, quod dies Pentecostes. 
Secundo, propter opinionem de adventu Messise. Nam 
licet exteri non obligarentur ad apparendum coram 
Domino, tamen quamplurimse dispersiones jam ante 
ssepius vigilanti Dei providentia factae fuerant ; quae ad 
sonum Evangelii excipiendum, et in ultimas terras 
derivandum erant opportune. Omnes autem Jtidaei, 
quacunque regione aut terrarum ora dispersi, Hiero 
solyma tanquam patrise suas metropolin suspiciebant. 
Ut Philo in Flaccum, p. 971. e: Judasos una regio 
" non capit propter hominum multitudinem. Quam ob 
" rem plurimas ac fortunatissimas urbes in Europjfe 

f Vid. Tobiae iii. 10. secundum auctores quos secutus est Hiero- 

Concio S. Petri. 323 

" Asiseque provinciis ac insulis incolunt, pro metropoli 
" habentes sanctam civitatem in qua templum altissimo 
" Deo sacratum est." Et Agrippa in epistola ad Caium 
imperatorem, p. 1031. d : " Pro sancta vero civitate 
" hrcc efferre convenit. Hsec quidem mea est patria, 
" metropolis autem non unius regionis Judaeae, sed et 
" plurimarum, propter colonias quas diversis temporibus 
" emisit, vel propius in finitimas vel longius dissitas ;" 
quas enumerat, et longe quidem plures, quam quse in 
Actibus Apostolorum numerantur. In his coloniis nati 
Judsei non pauci, prsesertim religiosi, sedes Hierosolymis 
fixas habebant. Unde S. Luca9, K-aTot/cowre? 'lovfiaioi 

avSpes ev\a(3et$ O.TTO TTO.VTOS e9vov$ VTTO TOV ovpavov' ut 
Agrippae, TroXet? /avpiai Kaff CKUCTTOV /c\//xa Ttjs oiKOvimevris 
iSpvvOetarai, et ol Travrayov r^? otVov/xei/j;? 'lovSaioi, ap 
Philon. p. 1032. 1038. Procter eos autem qui Hiero 
solymis habitabant, erant tune temporis etiam ol eTriSq- 
/xowre?, proselyti advense, qui Hierosolyma pro variis 
negotiis saepe commeabant, festis maxime diebus, qualis 
erat inprimis hie dies Pentecostes. 

IX. Hi igitur turn Judsei, turn proselyti, in variis 
regionibus nati atque educati, variis liriguis sive dialectis, 
secundum varietatem nationum in quibus orti sunt, 
utebantur. Cum autem convenissent, audito rumore 
de miraculoso Spiritus in Apostolos illapsu, plane in 
admirationem rapti atque confusi sunt : Quoniam audi-* 
ebat unusquisque lingua sua ittos loquentes, Act. ii. 6. 
Dum autem ex illis alii dubitabant, alii irridebant, Stans 
Petrus cum undecim levavit vocem, et locutus est eis, 
Quid autem est, cum undecim f inquit S. Chrysostomus, 
Trpoe/3a\\ovTO (pcwyv, Kal irdvTWV auro? rjv TO (7TO/ua* 
Se evS&ca fJiapTvpovvres TO<? Xeyo/aei/ot?. 

" Communem vocem emittebant, et omnium ille os 
" fuit : adstabant autem undecim, testimonium dictis 

Y 2 

Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. i. 

" perhibentes." Petrus igitur, gravissima concione 
habita, calumnias refellit, praedictionem explicat de 
Christo et resurrectione ejus, de ascensione, et illapsu 
Spiritus disserit, ad resipiscentiam et baptismum 
Judaeos vocat, et tria auditorum millia ad agnitionem 
veritatis convertit. 

X. Quid hi Judsei ad fidem Christianam apostolica 
praedicatione conversi fecerint, quomodo in Ecclesiam 
recepti, et in ea versati sint, inprimis spectandum : 
Qui ergo receperunt sermonem ejus, baptizati sunt, Act. 
ii. 41. Ita S. Petrus " primus in Christi baptismo 
" reseravit adytum coelestis regni," ut loquitur Tertull. 
de Pudicitia, cap. 21. Ita expressum Christi mandatum 
hoc die primo expletum est ab Apostolis : Euntes, 
docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et 
FilU, et Spiritus Sancti. Neque aliter adhuc ea verba 
de docendis omnibus gentibus intellexisse videntur 
Apostoli, quam de Judaeis omnium gentium. Hi 
autem tune per baptismum recipiebantur in Ecclesiam 
Christi, neque alio modo unquam recipi potuerunt, aut 
Christiani fieri, quicquid in contrarium nuper deliravit 

XI. Secundo, Erant perseverantes in doctrina Aposto- 
lorum, Act. ii. 48. Et quidem o/uLoOv/maSov, ut MSS. 
nonnulla, et Chrysostomus : hoc est, Apostoli quotidie 
eos post baptismum susceptum cognitione Christi imbu- 
ebant, et prsecepta ejus ipsis inculcabant, secundum 
alteram mandati partem a Christo Apostolis injuncti, 
Matt, xxviii. 20. Docentes eos omnia qutecunque mandavi 
vobis. Quorum doctrinae omnes qui jam conversi sunt 
summo consensu adhaerebant, quern " consanguinitatem 
" doctrinse" appellat Tertullianus. 

XII. Tertio, perseverabant etiam in communione frac- 
iionispanis, siver^ ro/i/wi//a,/c/ rtj /^XaVet rov apTov, incom- 

Eucharistia qitotidie celebrata. 825 

municatione et fractione panis ; i. e. Syro interprets, 
fractions eucharistiae. Neque enim tan turn bonorum 
communicationem et communem convictum hie intel- 
ligi, sed etiam coense Domini participationem, voluerunt 
Veteres. S. Chrysost. Horn, xxvii. in prim, ad Corinth. 
ubi eucharistiam S. Paulus Koivwviav appellat ; OVK 
t]Kov<ras TTft)? KOI 01 Tpia"%i\iot 01 r>79 KOivtavias a7ro\avovT$ 

oia iravTOS ycrav TrpoarKapTepovvTes Tt 7rpo<Tevx, KOI 

la ; Dixerat S. Paulus Ep. ad Corinth, coenam 
Domini esse Koivwviav, et fractionem panis in ea simul 
commemoravit : Toy O.OTOV ov K\>/U.V ov^l Koivtavia TOV 
0-wju.aTos TOV Xpta-Tov ecrTiv ; S. Lucas, comes S. Pauli, 
eodem modo hsec verba usurpasse videtur ; ut et postea 
S. Ignatius, Epist. ad Ephesios : "Ej/a aprov /cXwvre?, of 
etrnv (papfjLaKov aOai'acr/a?. Neque aliter S. Lucas a 
Veteribus intellectus est in Evangelio, cap. xxiv. ver. 35. 

Kat tof eyvaxrOr] avroi? ev Tt] /cXacra TOV apTOv. Sic etiam 
Act. XX. 7. <rvvijy/u.evu>v TWV /maOtjTwv TOV K\d<rai apTOv. 

Nam licet fractio panis possit victum communem 
tantum significare, tamen cum in coena Domini panis 
signanter frangi dicatur; cum in vetustissimis ecclesiis 
quotidie eucharistiam celebrare moris esset ; cum ex 
oblationibus a populo factis sumi solerent panis et vinum 
ad eum usum sacrum ; dubitari vix potest, quin hie ter 
mille homines in quotidiana communione et fractione 
panis cosnam Domini celebraverint. 

XIII. Quarto, erant perseverantes in orationibus, 
publicis nempe atque communibus, in ipso ctu ab 
Apostolis etiam factis. Sub lege Mosis nullum de 
precibus conceptum videtur mandatum : pii tamen 
saepius in templo orabant, Joannes etiam Baptista 
discipulos suos docuit orare. Unde unus ex discipulis 
Christo aliquando dixit : Domine, doce nos orare, sicut 
docuit et Joannes discipulos suos. Unde Christus ipse 

326 Lectiones in Acta Apostolica. 

orationem earn protulit, quam Dominicam vocamus. 
Apostoli igitur, quibus Spiritus Sanctus omnia in me- 
moriam revocavit quaecunque antea Christus illis reve- 
laverat, et ea oratione usi sunt, et etiam alias usurpa- 
bant, a quibus vetustissimae precum formulae in omnibus 
ecclesiis pene eaedem derivatae sunt. 

XIV. Hsec nobis forma quasi atque imago primae 
Ecclesinc ab Apostolis congregates, formatae, gubernatae. 
Fide semel apostolico sermoni habita per baptismum in 
Ecclesiam admittebantur. In Ecclesiam admissi, coetus 
publicos frequentabant, in coetu publico doctrinae Apo- 
stolorum sedulo attendebant, qui eos viam Domini 
perfectius docebant ; simul etiam convictum sumebant, 
et eucharistiae participes fiebant ; publicis denique et 
communibus orationibus in eodem cretu factis, Deum 
colebant, atque ita ecclesiis omnibus usque ad consum- 
mationem saeculi exemplum prsebebant. 

XV. Reliqua quae magis temporaria fuere, et istius 
temporis statui maxime convenientia, duo haec sunt. 
Primum Apostolos spectat, qui informabant et guber- 
nabant ecclesiam : Multa quoque prodigia, et signa per 
Apostolos in Jerusalem fiebant. Haec enim eorum 
doctrinam crelitus patefactam esse plane demonstra- 
bant. Non tantum Christum post mortem resurrexisse, 
et in coelum ascendisse hoc modo ostendebant, cum 
non sua virtute aut pietate, sed in fide nominis Ejus 
haec omnia se perpetrasse professi sint : sed et palam 
faciebant, Deum omnino velle ut omnes homines illis 
crederent quos potentia tarn manifeste divina armarit. 

XVI. Secundum spectat populum ad fidem con- 
versum : Omnes etiam qui credebant erant pariter, et 
habebaut omnia communia ; possessiones et substantias 
vendebant, et dividebant ilia omnibus, prout cuique opus 
erat. Ea erat religionis quam amplexi sunt natura, ut 

Ecclesia Hierosolymitance Prcerogativa. 327 

ex seternae vitae spe hujus saeeuli bona omnia facile 
contemnerent ; ea temporum conditio, ut stabilem 
rerum propriarum possessionem sperare vix possent ; ea 
denique omnium eandem fidem amplexorum cura ; ut 
quisque aliorum necessitatibus inservire, et com muni 
Ecclesise bono studere necessarium sibi esse putarent. 
" Hsec erat," inquit Chrysost. % " angelica politia," hoc 
protulit primum germen nascens Ecclesia. 

XVII. Ita illi perseverabant collaudantes Deum, et 
habentcs gratiam apud omnem populum. . "J> 

XVIII. Haec erat indubitata Hierosolymitanse ec- 
clesiae prserogativa, quod fuerit omnium sine contro- 
versia prima. Antiochena sese efferebat, quod a 
sancto Petro fundata sit, et Romana multo magis. 
Cum liquido constet, ecclesiam Hierosolymitanam non 
tantum Romana, sed et Antiochena reliquisque omni 
bus antiquiorem esse, et a S. Petro primo fundatam, 
imo ab omnibus Apostolis simul. Recte S. Cyrillus 
Episc. Hierosolymitanus, Catech. xvi. Hdvrwv Trap' 
ea-Ti TO. a^iw/j-ara. Apud Hierosolymitanos omnes prae- 
rogativae h : " Sed et in Hierusalem primum fundata 
" Ecclesia totius orbis ecclesias seminavit. Et pulchre, 
" non dixit in Sion, et in Hierusalem erit, et manebit 
" verbum, et lex Domini, sed egredietur ; ut de illo 
" fonte omnes nationes doctrina Dei significet irrigan- 
*' das '." Hanc igitur " matrem omnium ecclesiarum" 
appellat concilium Constantinopolitanum, epistola syn- 
odica ad episcopos Romaa congregatos : Tije <5e ye 

aTratrwv TU>V KK\rja-iS)v Ttj? ev 'lepo&dXvimois rov 

g TOUTO TroXireia dyyeXucrj, prjftfv Horn. vii. in Act. Apost. 

T&v \tyftv i8ioi elvaf evrevOev 17 h Cyril. Catech. iii. 7. 

pia T>V KaKoif f^fKOTTij, KOI 81 av ' Hieron. Comment, in Isai. ii. 

fTTparrov eSet^av o ri rJKOwav. 3. 

328 Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. i. 

ical 6eo(f>i\ecrTaTOv KvpiXXov 
k . Hanc igitur " matrem Christiani 
" nominis" vocavit Justinus imperator, Epistola ad 
Hormisdam l : " Ad colligendas et adunandas ubique 
" venerabiles ecclesias, et Hierosolymitanam prsecipue ; 
" cui tantum omnes favorem impendunt, quasi matri 
" Christiani nominis, ut nemo audeat ab ea sese dis- 
" cernere." Et Hieron. Ep. 17. al. 46. 3. " Totum mys- 
" terium nostrum istius provincise urbisque vernaculum 
" est." Quicquid igitur aliae ecclesiae pro primatu obten- 
dant, prima et mater omnium ecclesiarum Hierosolymi- 
tana fuit. 

k Apud Labbei Concil. ii. 966. l Concil. iv. 1542. c, 


I. SS. Petrus et Joannes praecipui Apostoli. II. Horse orationis 
apud Judseos receptse. III. Incertum, an illas observarint primi 
sseculi Christiani. IV. Primi earum apud Christianos meminerunt 
Tertullianus et Cyprianus. V. Quinque millia conversi, ut in- 
telligendi. VI. Presidium in arce Antonia. Quinam Annas, 
Caiphas, Joannes, Alexander. VII. Hi Apostolorum judices. 
VIII. Sequuntur gesta anni Tiberii xix. post Aug. 19. IX, 
Bonorum communium distributio penes Apostolos. X. De Bar- 
naba, et ejus Epistola. XI. De morte Ananise et Sapphirae. 
Defenditur S. Petrus adversus Porphyrium. XII. De umbra 
S. Petri. Argutatio Baronii pro imaginibus. XIII. Ejusdem alia 
similis argutatio pro potestate pontificis Romani. rXIV. Roma- 
nensium artes in novitatum suarum antiquitate astruenda. XV. 
Rerum dogmatumque origines in ecclesiastica historia obser- 

I. /^1UM prima Ecclesiae membra supra jam tria ^ n - Period - 

V_y hominum millia Hierosolymis omnia ex prse- 4746, 
scripto Apostolorum peragerent ; cum multa prodigia et Tiberii 20. 
signa per Apostolos fierent ; unum praecipue memora- 
bile fuit. Petrus et Joannes, magnum par, ascendebant 
in templum ad horam orationis nonam. Petrus qui 
maxime diligebat Christum, et Joannes quern prsecipue 
diligebat Christus, qui ad parandum ultimum pascha a 
Christo simul missi sunt, Luc. xxii. 8. qui Christum 
comprehensum et ligatum in aulam pontificis secuti 
sunt, Jo. xviii. 15. qui ad sepulchrum Christi simul 
perrexerunt, Jo. xx. 3. quos in Samariam postea reliqui 

330 Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. n. 

Apostoli miserunt: hi, inquam, duo simul ascendebant 
ad templum. Ita Travra-^ov fyaivovrai ovroi TroXXrjv 
e-%ovT9 TTjOo? a,\\r]\ov$ ofj-ovoiav, ut observat S. Chrys- 
ostomus a . 

II. Ascenderunt autem ad templum, ad horam ora- 
tionis nonam. Quamvis Moses preces nullas diserte in 
lege praescripserit, tamen pii inter Judaeos preces 
fundebant, eo praesertim tempore quo sacrificia oblata 
sunt. Juge sacrificium matutinum, et vespertinum 
fuit. Vespertinum post horam nonam incipiebat, et ab 
ilia incipiebant preces. Apostoli igitur ad earn horam 
templum adibant, ut locum et tern pus a Judaeis obser- 
vatum ipsi etiam in orationibus observarent. 

III. Hinc arcessunt statarum in ecclesiasticis ora 
tionibus horarum, quas canonicas vocant, exordium. 
Et quidem tres volunt, ab ipsis Apostolis initio obser- 
vatas, et ecclesise commendatas esse. Sed haec traditio 
non adeo firma est. Apostoli Hierosolymis ad templum 
accedebant, et orationum horas Judaeis consuetas illic 
observabant. Christiani primitivi Apostolis alibi quam 
Hierosolymis viventibus, et iisdem etiam defunctis, 
simul eodem loci congregabantur. Sed horas easdem 
semper observasse non leguntur. Ut S. Paulus monet 
Hebraeos ne deserant eTrHTwaywytjv eaimoi/, collectionem, 
sive congregationem sui, nulla horarum mentione facta. 
8. Barnabas, Ep. c. 4. Non separatim debetis seducer e 
vos, tanquam justificati ; sed in unum convenientes in- 
quirite, quid communiter dilectis conveniat et prosit. S. 
Ignatius, Ep. ad Magnesianos, c. 7. 'AAV iri TO avro 
fiia TrpoarewxT], fj-ia oerjcris' Trai/rep ovv w? eirl vaov crvvrpeyere 

Beo^ a>9 eir\ *v OvcrtatTTripiov. Eodem tempore obser- 
vavit Plinius, Christianos suae provinciae " stato die ante 
" lucem convenire, carmenque Christo quasi Deo dicere 

a Horn. viii. in Act. Apost. init. 

HOTCK Orationis an ab Apostolis institutes. 831 

" secum invicem." Diem illuin statum non diu postea 
Justinus Martyr testatus est esse diem solis. 

IV. Primus qui horarum meminit est Tertullianus, et 
quidem jam adultus Montanista, cum contra Ecclesiam 
acriter disputaret, et catholicos stationes ad nonam 
finire doceret b : quod ab hac re alienum. Post Ter- 
tullianum S. Cyprianus meminit horarum tertiae, sextae, 
nonae c : sed a Daniele haec arcessit, nonam ab Apo 
stolis observatam non commemorat. Postea qui mo- 
nasticis maxime institutis adhaerebant, omnia scripturae 
loca adducebant, ut horas orationem quamplurimas 
statuerent ; ut S. Basilius, Hieronymus, Cassianus, et 
Auctor Homiliae de Virginitate sub nomine Athanasii. 

V. Hora igitur nona cum vespertinum sacrificium 
pararetur, et pii ex Judaeis orationibus operam darent, 
Petrus et Joannes simul templum adierunt. Cum vir 
qui erat claudus ex utero matris suae bajulabatur, quern 
ponebant quotidie ad portam templi quae dicitur Spe- 
ciosa. Hie cum omnibus notus esset, S. Petrus eum 
statim sanavit. Cum ille teneret Petrum et Joannem, 
cucurrit omnis populus ad eos in porticum quae appel- 
latur Solomonis, stupentes. Petrus autem liberrima 
oratione circumstantes Judaeos perstringens, docet clau- 
dum hunc sanatum esse per fidem in Christum eum 
quern illi crucifixerant. Multique eorum gui audierunt 
verbum crediderunt, et factus est numerus virorum quasi 
quinque mittia, aut cum ter millibus qui priori concione 
conversi, ut nonnulli opinantur, aut etiam praater eos, 
ut alii sentiunt. 

VI. Loquentibus autem illis, ad populum, superve- 

t> De Jejun. c. 2. Alex. Strom, vii. 40. Et Litur- 

c De Orat. Dom. p. 154. ed. gise statuta tempora et horas 

Fell. Earundem horarum vero etiam aetate apostolica fuisse do- 

summatim meminit Clemens cet Clem. Rom. Epist. i. c. 40. 

332 Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. n. 

nerunt sacerdotes, et magistrates templi, et Sadducaei. 
In arce enim Antonia templo adjuncta, KaOqa-ro a 
Milites illi Romani TOV ^/txoi/ w? MTI. 

irapefyvXaTTOv, ut testatur Josephus, Bell. 

Jud. lib. v. c. 15. Horum militum praefectus confluente 
populo statim accessit, cavens ne seditio oriretur. Ad- 
jimxerunt se illi sacerdotes, aegre ferentes quod Petrus 
et Joannes, privati Judsei, populum docerent. Acces- 
serunt et Sadducaei omnium maxime commoti, quod 
annunciarent Apostoli in Jesu resurrectionem mor- 
tuorum, quam illi prorsus negabant. Injecerunt igitur 
in eos manus, et posuerunt eos in custodiam in cras- 
tinum. Turn autem congregati sunt principes eorum, et 
senior es, et scriba in Jerusalem : et Annas princeps 
sacerdotum et Caiphas, et Joannes, et Alexander, et 
quotquot aderant e genere sacerdotalL Tanti enim haec 
putabantur, ut proximo die synedrium cogeretur. 
Hujus synedriimajestas describitur, non tantum eorum, 
qui synedrium complebant dignitate notata, quod con- 
staret ex principibus populi, senioribus, scribis, omni- 
busque qui essent ex genere pontificio ; sed nominatis 
etiam viris inter eos praecipuis. Hujus igitur synedrii 
praeses erat Annas, sive Ananus, qui ipse an tea sum- 
mum pontificatum administraverat ; sed a Valerio 
Grato Romano Judseas prasside dejectus d , maximam 
tamen inter Judaeos auctoritatem obtinebat, et synedrii 
princeps fuit, quern ^EO Nasi, vel E>N1 Rosh vocabant. 
Huic adjungitur Caiphas, qui per septem jam annos 
officio summo sacerdotii gaudebat. Quod postquam 
pro arbitrio praesidum transferri ea dignitas sol ere t, 
nemini praeter eum contigit, qui alibi diceretur pontifex 
ejus anni ; non quod illo tantum anno pontifex fuerit ; 
sed quod aliqui ante eum, et post eum plures in unum 

d Joseph. Antiq. xviii. 2. i. 

Congregatio Synedrii. 333 

tantum annum pontifices creati sint. Huic tertio loco 
adjungitur Joannes, Annas, ut creditur, filius. Quartus 
autem est Alexander, ut videtur, Lysimachus, Philonis 
Judaei scriptoris celeberrimi frater. Josephus Antiq. lib. 
Xviii. C. 8. 1. QiXoov 6 Trpoea-Tws TWV 'lovSaiwv Ttjs 7rpe<r- 
/3e/ct?, avrip ra Travra evoo$, 'A\edvSpov re TOV 'AXa/3a'|0- 

%ov a<5eX<o? u>v. De fratre ejus Hieronymus in Catalogo: 
" Philo Judaeus, natione Alexandrinus, de genere sa- 
" cerdotum." Fuit igitur Alexander de genere sacer- 
dotum, et quidem Judseorum ditissimus : scil. procura 
tor fuerat Antoniae matris Claudii imperatoris, ut 
testatur Josephus Antiq. lib. xix. cap. 5. Et templi 
Hierosolymitani novem portis argentum et aurum 
infudit, ut Josephus lib. v. 'AXwcreeo?, cap. 5. 3. Non 
Tiberius pater ejus, ut falso tradit Baronius, sed ipse 
pater alterius Tiberii. 

VII. Hi igitur in magno synedrio congregati, et in 
semicirculari forma considentes, Petrum et Joannem in 
medio statuerunt, interrogantes qua virtute aut quo 
nomine haec fecerint \ Cum Petrus respondisset, No 
mine Jesu Christi hoc factum fuisse, additis minis eos 

VIII. Haec mihi gesta videntur decimo nono Tiberii 
anno, intra tres menses a die Pentecostes; turn vero 
incepit annus Tiberii vicesimus, ipso decimo nono 
mensis Augusti ; eo enim die obierat Augustus, refe- 
rentibus Dione atque Suetonio. Reliqua per quatuor 
menses gesta ad vicesimum Tiberii ; sed eundem 
tricesimum tertium aerae Christi vulgaris annum per 

IX. Erant quidem turn Hierosolymis duo genera 
Judaeorum ; quorum hi ol Triarevovre^ dicebantur, qui 
nempe in Christum ab Apostolis prsedicatum credebant, 

334 Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. n. 

Act. ii. 44. IlaWe? Se ot Tria-Tevovres rjcrav TT\ TO auro, 
cap. V. 14. MaXXov Se TrpoareTiOevTO -mcrTevovTes T<f> KujO/w, 
cap. XV. 5. T/j/e? ru>v e alpecrew T>V <&api(ral<av TreirKrrev- 

KOTCS, cap. xxi. 20. Vides, frater, quot sint millia 
'lovSaiwv TWV TreTTia-TevKOTtov. Neque alio nomine tune 
temporis a Judaeis reliquis distinguebantur : Erat autem 
horum, muZtitudinis, sell. TU>V Trta-TevcrdvTtw, cor et anima 
una. Nee quisquam eorum quce possidebat aliquid suum 
esse dicebat. Nee tamen omnia ita habebant com- 
munia, quasi quisque qui vellet re alterius frueretur; 
sed in commune Ecclesiae bonum omnia administra- 
bautur: idque ex arbitrio sive judicio Apostolorum, 
quibus gubernandse Ecclesiae potestas fuerat concredita: 
Quotquot enim possessores agrorum, aut domorum erant, 
vcndentes adferebant pretia eorum qua vendebant, et 
ponebant ante pedes Apostolorum. Ut soil, in eorum 
potestate esset omnia ad communem fidelium sus- 
tentationem disponere. Quod et ab iis factum est : 
Dividebantur enim singulis prout cuique opus erat. 
Unde etiam factum, ut postea episcopis, tanquam 
Apostolorum successoribus, bona Ecclesiae concrede- 
rentur. Hieronymus Ep. 8. al. 130. 14. " In Actis 
" Apostolorum, quando Domini nostri adhuc calebat 
" cruor, et fervebat recens in credentibus fides, vende- 
" bant omnes possessiones suas, et pretia eorum ad 
'* Apostolorum deferebant pedes, ut ostenderent pe- 
" cunias esse calcandas : dabaturque singulis, prout 
" cuique opus erat." 

X. Hujus rei duo exempla maxime insignia a S. 
Luca referuntur. Primum : Joseph autem qui cognomi- 
natus est Barnabas ab Apostolis, quod est interpretatum, 
Filius consolationis, Levites, Cyprius genere, cum 
haberet agrum vendidit eum, et attulit pretium, et posuit 

Bonorum communium Distributio. 335 

ante pedes Apostolorum. Judaeus igitur hie ex Judseis 
parentibus ortus, et quidem ex tribu Levi, non autem 
in Judaea, sed in insula Cypro natus ; primo Joseph, 
sive ut aliqua exemplaria liabent, Joses, a parentibus 
nominatus, postea ab Apostolis ipsis cognominatus est 
Bapa/3a?, hoc est, interpretante ipso Luca, u/o? Trapa- 
/cA^o-eft)?. S. Hieron. de Nom. Hebr. " Barnabas, filius 
" prophetse, vel filius venientis, aut, ut plerique putant, 
" filius consolationis." Ita ille, omnes etymologias 
proferens; ut "Q vel 'ID propheta, vel a i-S'D venire, 
vel a fr^l consoJari, ut a Syro interprete redditur 
fr-^in *>m Filius consolationis. Quando hie Jo- 
sephus primum fidem Christi amplexus, non docent 
Sacrge Literse. Veteres autem eum unum ex Ixx. 
discipulis fuisse tradunt. Clem. Alexandrinus Strom. 
lib. ii. C. 20. Ou JULOI Sei 7r\ei6vu>v \oyu)v Trapa.9eju.eva> /map- 
TVV TOV cnroa-ToXiicov J$apva(3av' 6 Se Ttjs e^SofJ-^KOvra rjv, 
Kal a-wepyo? TOV IlauXoi;. Quod et in septimo Hypo- 
typoseon, primo eum tradidisse testatur Eusebius, Hist. 
Eccles. 1. ii. c. 1. unde et ipse 1. i. c. 12. Tav e e(3So- 

Xeyerat ye /mi]v eT? avTcov Bapvd(3a$ yeyovevai. Sub hujUS 

nomine extat epistola turn Groece turn Latine ex MSS. 
eruta. Sed neque Grseea neque Latina integra sunt. 
Latina ex codice Corbeiensi transcripsit Menardus ; 
quibus Grseca a Turriano ante descripta adjunxit, et 
annotationibus illustravit. Grajca ex tribus MSS. 
Isaacus Vossius paulo integriora reddidit. Apparet 
autem hanc epistolam eandem esse quam veteres in 
manibus habuerunt. Multa enim ex ilia citant Clem. 
Alexandrinus, Origenes, et Autor Constit. Apostoli- 
carum. Eusebius earn inter Apocrypha numerat ; 
Nicephorus, inter eas scripturas quse ai/TiXe^oj/rat. 
S. Hieron. in Catalogo: " Barnabas Cyprius, qui et 

886 Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. n. 

" Joseph Levites, cum Paulo gentium Apostolus con- 
" sti tutus, unam ad aedificationem Ecclesise pertinentem 
" epistolam composuit, quse inter Apocryphas Scripturas 
" legitur." Et rursus, in cap. xliii. Ezekiel : " Vitulum 
" autem qui pro nobis immolatus est, et multa Scrip- 
" turarum loca, et praecipue Barnabae Epistola, quae 
" habetur inter Scripturas Apocryphas, nominat." 
Nemo certe fuit qui hanc epistolam Barnabae non 
tribuerit, neque in ea quidquam apparet quod earn 
aetatem non ferat. 

XI. Praeclarum sane primum hoc Barnabae ex- 
emplum : quod sequitur infeticius est. Vir enim qui- 
dam, nomine Ananias, cum Sapphira uxore sua vendidit 
agrutn ; et fraudavit de pretio agri, conscia uxore sua, 
et adferens partem quandam, ad pedes Apostolorum 
posuit. Sed dum Petrus fraudem eorum detegit, et 
quod contra Spiritnm Sanctum peccaverint ostendit, 
solo ejus verbo et increpatione statim exanimati sunt, 
et a fidelibus sepulti. Crudelem in hac poena S. Petrum 
fuisse clamabat Porphyrius, unde Veteres saepe eum 
excusant. S. Hieron. Ep. viii. " Apostolus Petrus 
" nequaquam imprecatur iis mortem, ut stultus Por- 
" phyrius calumniatur ; sed Dei judicium prophetico 
" spiritu annunciat, ut poena duorum hominum sit 
*' doctrina multorum." Ita S. Augustin. contr. Par- 
menianum, 1. iii. c. 1. Cassian. et Isidor. Pelusiota, et 
ante ipsam Porphyrii objectionem Origenes Comment. 
in Matthaeum 6 . 

XII. Hoc severitatis exemplum secutus est populi 
timor. Et adhuc per manus Apostolorum fiebant signa, 
et prodigia multa in plebe. Ita ut in plateas ejicerent 

e Tom. XV. . 15. Oi> Htrpov KadiKO^ievuv TU>V \6ytav flrrpov rrjs 
yt vopuTTtov dvrjprjKfvai rov 'Avaviav, ^v^s avTov,pa<Tavid(ji(vosToaovTov 
aXV (Ktlvos OVK fjvryKe TOV f\fy\ov, coorf cat CK^vgai. 

Baronii commenta de umbra S. Petri. 337 

infirmos, et ponerent in lectulis et grabatis, ut veniente 
Petro saltern umbra illius obumbraret quemquam 
illorum. Qui hinc antiquitatem cultus imaginum ar- 
cessunt, ostendunt quanta argumentorum penuria 
laborant. Baronius autem in Annalibus Ecclesiasticis, 
ita disputat : " Quid insuper umbra Petri, nisi imago 
" expressa corporis Petri ? Certe quidem non aliunde 
" quam ex ejusmodi imaginibus umbra formatis pic- 
" turam duxisse originem ferunt; ut ex his videas 
" imaginum pium cultum in umbra Petri a Deo primitus 
" in primori ilia Ecclesia tot tantisque miraculis esse 
" divinitus consecratum." 

XIII. Secundo, Baronius ex eodem miraculo deducit 
doctririam de potestate pontificis Romani. " Cum," 
inquit, " eandem Deus virtutem umbrae Petri indiderit, 
" quam et corpori Petri ; illud certe typice expressum 
" esse videtur, tantam a Deo principi Apostolorum 
" gratiarum copiam esse collatam, ut eadem dona Petri 
" personae concessa sic in umbram transtulerit, ut eadem 
" in successor! bus, qui referunt personam Petri, feliciter 
" propagare voluerit : nimirum ut, quam vis non omnes 
" aeque sancti ac Petrus, sed ex ipsis aliqui moribus 
" essent futuri dissimiles ; tamen quia ejusdem gererent 
" personam Petri, eandem etiam retinuerint a Deo illi 
" traditam potestatem ; scirentque omnes respublicse 
" Petri in honore habendos esse, qui umbram saltern 
" Petri hac ex parte referrent." Quae tanquam egregia 
in breviarium suum transcripsit Franc. Longus. 

XIV. Contendunt quidem pontificii omnia dogmata, 
quaa nunc tuentur, esse per traditionem ab ipsis teiri- 
poribus apostolicis derivata. Mi rum hoc nobis videtur, 
qui multorum origines in sequioribussaeculis observamus. 
Sed habent illi Annales Ecclesiasticos illustrissimi 
Cardinalis Baronii, in quibus omnium fere natales 


338 Lectioncs in Acta Apostolorum. LECT. n. 

antiquissimi perhibentur. Duplici antem artificio ille 
utitur, quo summam rebus novitiis antiquitatem et 
venerationem conciliet. Primo, auctoritatem eorum 
scriptorum affert, qui sub antiquissimorum nominibus 
suorum temporum doctrinas evulgant. Quales sunt 
inprimis Constitutionum Apostolicarum consarcinator, 
qui post quinque saecula suae setatis dogmata, et ritus 
quasi ab Apostolis ipsis prsescriptos tradit. Qualia sunt 
Clementina fere omnia, quae tanquam ab Apostolorum 
comite profecta exosculatur. Talia sub Dionysii Areo- 
pagitae nomine quarto demum saeculo concepta, et 
publicata sunt. Tales epistolae sub nominibus primorum 
Romae pontificum post septem saecula conscriptae. 
Tales epistolae aliquot S. Ignatio falso attribute, et 
interpolations verarum epistolarum quinto vel sexto 
saeculo conscriptae. Ex his et similibus scriptis tanquam 
veris et indubitatis, omnium temporum ritus, et dogmata 
proponit tanquam vere apostolica. Secundo, cum quon 
dam shit adeo seris temporibus in Ecclesiam introducta, 
ut ne quidem impostoribus illis sua aetate cognita 
fuerint; ex ipsa Scriptura eruere conatur. Qualis in 
primis est doctrina ilia de pio imaginum cultu, de quo, 
in fictitiis etiam illis libris quos nominavimus, altum 
silentium. Hunc igitur cultum ex Actis Apostolorum 
deducit, et quidem ab umbra Petri. 

XV. Ita summa in totam ecclesiam catholicam 
Romani pontificis potestas tarn acriter a Graecis semper 
negata, ab eadem umbra Petri deducitur, et quidem 
dm antequam Petrus Romae fuit ; cujus jurisdictions 
dum Romae esset, nullum monumentum relictum est ; 
imo antequam Romae Christi nomen auditum est. Hsec 
igitur aliaque hujusmodi in Annalibus Ecclesiasticis 
sparsa facile deteguntur ; et fraudes eorum qui ementita 
vetustate superbiunt, nullo negotio propalantur. Et 

Histories Ecclesiasticce utilitas. 339 

haec quidem maxima historiae ecclesiasticae utilitas, ut 
vera origo cujusque opiniom's notetur : ut non tantum 
haereseon et schismatum, sed etiam dogmatum et rituum 
in Ecclesia ipsa ortus observetur. Aliquot anni erant 
sub quibus Apostoli ipsi putabant, solos Judaeos in 
Ecclesiam recipiendos esse ; notum est tempus quo 
primum gentes admittebant : quserebatur primo etiam 
inter ipsos, an Gentiles conversi circumcidi deberent : 
scimus et tempus quo circumcisio rejecta est. Omnes 
primo Christiani a solis Apostolis gubernabantur ; illi 
postea praefectosunicuique Ecclesiaeprsestitueruut, quales 
duraturi erant ad consummationem saeculi. Primo, 
fideles a Judaeis non distinguebantur ; postea Antiochiae 
primum Christiani appellati. Quibus igitur gradibus 
aucta et perfecta est Ecclesia Dei, quando sana primum 
verba introducta, quo tempore et modo regimen eccle- 
siasticum constitutum est, quae primo dogmata fidelibus 
inculcabantur, quomodo catholici pullulantibus haere- 
sibus se opposuerunt ; haec, inquam, historici ecclesiastici 
est sine partiuin studio palam facere, et ex indubitatis 
Ecclesiae monumentis ordine depromere : quo nihil ad 
sedandas in theologia controversias potest esse efficacius. 

z 2 


I. Fueritne Gamaliel Christianas ? II. De Theoda S. Lucae cum 
Josepho conciliandi variae eruditorum sententiae. III. Hinc gesta 
anni aer. vulg. 34. IV. De Actis Pilati. V. Hellenist* quinam. 
VI. Diaconatus officium sacrum. VII. Hoc tempore ab Apostolis 
institutum. VIII. Nulla tamen erant illis temporibus, quod vult 
Baronius, diaconis inferiora ministeria. 

An. Period, i, /^ UM fama multorum hominum ab Apostolis 


4746 \J sanatorum Hierosolymis ad finitimas regiones 

Christi 34 . , . . , . . 

Tiherii a pervemssct, concurrebat etiam multitude vicmarum 
civitatum Jerusalem, adferentes segros et vexatos a 
spiritibus immundis, qui curabantur omnes. Princeps 
autem sacerdotum, et cum eo Sadducaei posuerunt 
Apostolos in custodia publica. Noctu angelus carcere 
eos liberavit, qui ejus jussu diluculo in templo prae- 
dicavit. Facto synedrio, Apostolos in carcere frustra 
quserunt; in templo perorantes apprehendunt, et statuunt 
in concilio. Mandata sua repetunt : sanctus Petrus et 
Apostoli mandatum Dei praeferunt. Denique Gamaliel 
salubre consilium dat, ut dimittantur Apostoli, et 
expectetur exitus. Decent hie veterum aliqui Gama- 
lielem fuisse animo Christianum, qualis Nicodemus 
fuit. Et quidem autor Recognitionum sub dementis 
Romani nomine, lib. i. cap. 65. ita Petrum loquentem 
introducit: " Quod cum vidisset Gamaliel princeps 
" populi, qui latenter frater noster erat in fide, sed 
" consilio nostro inter eos erat." Ac si tarn vafri tune 

De Theoda S. LUCCB, 341 

essent Apostoli, ut discipulum in synedrio alerent. 
Et tamen hoc tarn certum esse credit Baronius, ut a 
Christianis apud Stephanum martyrem sepultus sit 
Gamaliel, Scilicet, quod quatuor pene post saecula 
corpus Gamalielis cum corpore Stephani simul inventum 
est. Mihi quidem videtur Gamalielem, pertinacissimum 
Pharisseum, ideo consilium dedisse ut dimitterentur 
Apostoli, quod Sadducsei eos accusarent, quodque ipsi 
tarn strenue resurrectionem tuerentur. 

II. In oratione Gamalielis maxima occurrit, quod 
historian! et chronologiam spectat, controversia. Ante 
hos, inquit, dies extitit Theodas, et post hunc extitit Judas 
Galilcem in diebus descriptionis. Et Theodam quidem 
quendam exortum esse testatur Josephus ; sed sub 
Fado procuratore Judaeae, et duodecim annos post hanc 
Gamalielis orationem in synedrio habitam. Respondent 
viri docti, ut auctoritatem S. Lucae tueantur, Josephum 
aut mentitum aut hallucinatum esse, et Theodam ilium 
diu ante Fadum turbas concitasse. Alii vero putant 
duos fuisse Theodas, unum a Gamaliele, alium ei 
similem a Josepho nominatum : alii denique putant, 
unum tantum Theodam, et eum quidem qui a Josepho 
describitur, extitisse : S. autem Lucam hie rara -n-poXtf- 
^tv locutum narrationem illam quasi ex sua 
persona interserentem ; eo quod praesenti argument 
aptissime congruebat. Quod quidem difficultatem 
facile solvit, si admittatur ; sed segre, opinor, admittitur. 

III. Atque haec gesta videntur posteriore parte tri- 
cesimi tertii anni aerse vulgaris Christi, priore vigesimi 
Tiberii ; sequitur annus trigesimus quartus incipiens a 
calendis Januarii, quo Coss. creati sunt Paulus Fabius 
Persicus vel Priscus, Lucius Vitellius Nepos, teste 
Tacito. [Annal. vi. et Dion.] 

IV. Hujus anni initio referenda maxime videntur 

342 Lectiones in Ada Apostolorum. LECT. in. 

qua? de Pontio Pilato, non ex Scriptura, sed ex Ecclesiae 
vetustis scriptoribus perhibentur. Ut enim actus 
senatus, et acta diurna populi Roman! conficiebantur ; 
sic et in provinciis Romanis idem a praesidibus et 
Caesarum procuratoribus factum est : qui ad imperatores 
ssepissime de rebus alicujus momenti epistolas scrip- 
serunt, ut passim observare est in historiis Romanis. 
Unde Euseb. Hist, 1. ii. c. 2. IlaXatou K 
ZOovs rots r<av eOvtov apxovcri, TO, Trapd <r(f)i<ri 
juei/a TW rrjv fiaa-lXeiov ap-^v e-jriicpaTOvvTi 
Pontius igitur Pilatus, et acta conficienda curasse, et 
epistolam de Christo ad Tiberium misisse fertur. De 
actis clare loquitur Justhms Martyr in Apologia quam 
ad imperatorem Romanum scripsit : ad ilia enim ap- 
pellat ; Kai Tavra ori yeyove SvvacrOe /maOeiv CK TWV eTrl 
HOVTIOV ITtXarou yevo/u.evwv a.Kru)v. De actis aut epi- 
stola Tertullianus, Apologet. cap. xxi. " Ea omnia 
" super Christo Pilatus, et ipse jam pro sua conscientia 
" Christianus, Csesari tune Tiberio nunciavit." Et rursus 
JustillUS eadem Apologia : "On Se ravra e-n-oiria-ev, CK rwv 
ein. HOVTIOV HI\O.TOV yevo/uevcDv avrw [laOeiv SuvacrOe. Ubi 
pro avTu> legendum esse O.KTU>V recte monuit Isaacus 
Casaubonus. Et Eusebius, ii. 2. Ta irepl rfc CK 
ai/acrracreft)? TOV Swr^jOoy fnj.S)v 'Ii/crov XjO/<7Toy, ety 
rj$ri /caO' oXj;? TlaXaitrriv^ (BeSoyfJieva. JliXaro? {3a(ri\ei 
Tipeptw KotvovTai. Epistolam ipsam Pilati Hegesippus, 
scriptor, ut videtur, quarti aut quinti sseculi, in Anace- 
phalaeosi sua reprsesentat f . Sed sine dubio commentitia 

f c. x. In Append, ad. torn. ii. sanius Tillemontius ; et Gottfrid. 

S. Ambrosii ed. Ven. 1781. 4to. Lumper, in Hist. Theol. vol. vi. 

Sibi enim persuaserat editor, prae- p. 704. qui ab insulso quodam 

eunte Mazochio et Gallandio, hoc consarcinatore et opus et hanc 

Hegesippi vel Ex-Josippi opus Pilati epistolam vidjt esse cqn- 

esse genuinum fcetum S. Ambrosii . fictam . 
Sanius hie pronunciat Pearsonus ; 

Pilati Acta genuina, etjictitia. 343 

est. Acta etiam falsa et fictitia a male feriatis 
Christianis aut potius hsereticis conficta sunt ; qualia 
ostentabant Quartadecimani. De quibus Epiphan. 
Hseresi 1. 'ATro rwv GLKTWV StjOev ILAarou avyoviri rqv 
a.Kpi/3eiav evprjicevai' ev ot? e/u.<peprai Ty irpo OKTW KaXavSwv 

'A.7rpi\\ia>v TOV SwT^joa TreTrovOevai. Et in liomilia octava 
in Pascha, sancto Chrysostomo adscripta : Ta yap VTTO- 

TO. eir] UtXaTOU TTjOa^OeWa, KU} Tt]v irpoOea-fJiiav 
TOV Tlao-^a. 'IcrTOpeirai yovv ori Trj irpo OKTU) 
'ATTjOiAX/eoj/ eTraOev 6 2wr>?|0. Codices autem 
actorum sua a3tate variasse observat Epiphanius : "Ert 
^e evpo/uev avriypafya. e/c TWV (pro e/c rwv SCribendum 
videtur O.KTWV) IltAaTou, ev of? (Tri/naivei -jrpo SeKaTrevre 
KciXavSutv 'ATTjOiXX/wv TO Tra^o? yeyevfjcrOai. Sed et prseter 
haec fuerant etiam alia Pilati acta a Romanis ipsis 
Christianas religionis inimicis conficta, plena impietatis 
adversus Christum, quae ex mandate Maximini tyranni 
publice turn in agris turn in civitatibus proponebantur, 
et a ludi-magistris pueris discenda tradebantur, ut tradit 
Euseb. lib. ix. cap. 5. Quorum falsitatem ex consulatu 
Tiberii detexit Eusebius, 1. i. c. 9- Sed non vi argu- 
menti quod ipse protulit. His tamen Romani utebantur 
sub Diocletiano et Maximino, ad Christianos a martyrio 
revocandos, ut testantur verba Maximini in passione 
SS. Tarachi, Probi, et Andronici : " Iniquissime, non 
" scis quern invocas, Christum hominem quendam 
" factum, sub custodia Pontii Pilati positum, cujus acta 
" reposita sunt." Omnino igitur credendum est aliqua 
fuisse Pilati acta, ipsius auctoritate confecta, et ad 
Tiberium transmissa ; quae pro libitu turn haeretici turn 
Gentiles interpolabant, cum vera non apparerent. Quis 
autem exitus hujus relationis ad Tiberium fuerit, postea 
suo loco dicendum est. 

V. Interim cresccrite Hierosolymis fidelium numero, 

344 Lectiones in Ada Apostolorum. LECT. TIL 

et crescentibus etiam opibus, quae cura Apostolorum 
cuique distribuebantur, factum est murmur Gr&corum 
adversus Hebr&os, eo quod despicerentur in quotidiano 
ministerio viduce eorum. Graeci hi qui opponuntur 
Hebraeis, non "EXX^e?, sed 'EXX^i'tcrTcu, vocantur a 
Luca : 'E'yeVero 'yo'yyvcryuof TU>V 'EAX>;wo~r&>' irpos TOV? 
'Ej8|oa/oi/9. Et quidem "EXX^a? eos non fuisse, h. e. 
Gentiles, certum est. Nondum enim tales adhuc in 
Ecclesiam admissi sunt. Cum autem soli Judsei, Gen 
tiles autem nulli, adhuc admitterentur, maxima hujus 
distinctionis difficultas oritur, quomodo ex Judseis aliqui 
dicerentur 'Eftpaioi, alii autem 'EXX^o-ra/- et quaenam 
haec inter eos differentia esset ex qua ortum est mur 
mur. Praesertim cum multa extet hujus distinctionis 
apud veteres memoria. Sunt qui putant omnes Ju- 
dseos, extra Judaeam habitantes, vulgo vocatos olim 
Hellenistas, eos autem qui Hierosolyma et Palasstinam 
incolerent, Hebraeos et Hebraistas ; acsi haec distinctio 
differeiitiam generis indicaret. Sed haec ferri non 
possunt. Est enim 'E,X\^vl^iv, Greece loqui, unde 
EXX^j/tcn-^p, qui Grceca lingua utitur, et 'EXXj/i/io-rJ, 
Greece. Ita Judaei omnes extra Palaestinam orti non 
utebantur Graeca lingua, sed ejus gentis serin one, in 
qua nati sunt ; ut apparet ex miraculo die pentecostes 
facto. Et Judaei Hierosolymis aut in Palaestina nati 
non multi Graecam linguam usurpabant. Sanctus 
Paulus, Tarso oriundus, et in Graecis peritus, vocat se 
tmen 'Eftpatov, et quidem ef 'Eftpalcov b . Sic et 
Hebraei Alexandriae vel Antiochiae nati appellabantur 
XeJai/^er?, vel 'AvTio^ei?. Hie autem 'EXX^- 
opponuntur 'E/3palois, et alibi apud S. Lucam 
opponuntur 'lovSalois. Neque igitur Hebraei, neque 

b Vide Joseph, p. 624. c. i . P. Fortasse, Antiq. lib. xix. c. vii. 4. 
ubi de Judseis eyyei/eVt fit mentio. 

Diaconattts, OJficium sacrum. 345 

Judaei erant, h. e. genere c ; non Hebraei ex Hebrseis, 
non Judaei ex Judaeis : sed Judaei tantum religione, i. e. 
Proselyti. Cum autem duplex esset Proselytorum 
genus, hi quidern, quorum hie mentio facta est, non 
erant simpliciter ol o-efloimevoi sive Proselyti portae? 
sed potius circumcisi sive Proselyti justitiae. Illi 
euim irpoarriXvroi portae nondum in Ecclesiam recepti 
sunt, ut patet ex Cornelii exemplo. Hi igitur pro- 
selyti, cum antequam circumciderentur, "EXX^i/e?, sive 
Gentiles fuerint, etsi jam religione facti Judaei, et 
totius legis impletionem in se suscipientes, tamen a 
Judaeis sen Hebrseis ; stirpe et genere ab Abrahamo 
deducto superbientibus inferiori loco habebantur. Unde 
neglectus viduarum, et ex eo neglectu murmur, seu 
yoyyvv/jio'; TWV 'J\\t]vi<TTa>v. 

VI. Cum autem hoc murmur jam ortum esse 
perciperent Apostoli, conrocantes multitudinem disci- 
pulorum, quae jam ad non pauca millia excreverat, diw- 
erunt, Non est aequum nos derelinquere verbum Dei, et 
ministrare mensis. Considerate ergo, fratres, viros ex 
vobis boni testimonii septem, plenos Spiritu Sancto, quos 
constituamus super hoc opere. Et elegertmt Stephanum 
virum plenum fide et Spiritu Sancto, et Philippum, et 
Prochorum, et Nicanorem, et Timonem, et Parmenan, et 
Nicolaum proselytum Antiochenum. Ex quorum 
Gnrcis nominibus apparet Hellenistarum in hac elec- 
tione rationem praecipuam habitam fuisse, inter quos 
et Nicolaus diserte appellatur irpovriXvTos 'Avrto^et;?. 
Non quod omnes Hellenistac essent, sed quod Judaei 
qui cum Graecis versabantur, nomina sibi Graeca ad- 
sciscere solerent, ut ex Josepho passim constat. Hos 
autem constituerunt ante conspectum Apostolorum ; et, 
Apostoli scilicet, imposuerunt eis manus. Ita ordo 

c Joseph, yivti 'Efipalos, Bell. Jud. Prooem. P. 

346* Lectiones in Ada Apostolorum. LECT. in. 

quidam in Ecclesia singularis jam turn impositione ma- 
nimm institutus est. Actus quidem, ad quem instituti 
sunt, nihil aliud est quam &acoM& Tpcnrefyi?, et con- 
stituti sunt err* Tavrt)<s rfjs xpeias, quae consistebat ev TJJ 
SiaKovia rfj KaOrnmepivfj. Officium tamen non fuit mere 
civile aut oeconomicum, sed sacrum etiam, sive ec- 
clesiasticum. Mensae enim discipulorum tune temporis 
communes et sacrae etiam fuere : hoc est, in communi 
convictu sacramentum eucharistiae celebrabant. Clarum 
autem est hos viros septem ad sacrum officium fuisse 
electos atque ordinatos. Eligebantur enim non alii 
viri quam qui erant pleni Spriritu Sancto et sapientia ; 
ordinabantur autem per manuum apostolicarum im- 
positionem non aliter quam presbyteri, aut etiam 
episcopi, et ii qui praeter duodecim Apostoli dicebantur. 
Quin et Stephanus paulo post praedicavit evangelium, 
et Philippus catechizavit, et baptizavit eunuchum. Qui 
quidem airo TOV Siaicoveiv dicti sunt ab omnibus postea 
SICLKOVOI, de quibus saepe in Epistolis Apostolicis legimus, 
quorum officium nullibi quam in hoc loco legitur 
institutum. Ut autem hi septem viri Apostolis ad- 
juncti sunt in procurando ministerio quotidiano, ita in 
primitiva Ecclesia diaconi semper episcopis Aposto 
lorum successoribus adjunct! sunt. Clemens Romanus 
in Epistola ad Corinthos, c. 42. de Apostolis loquens, 

Kara -^icapa? ovv KOI iroXei? KtjpvcrcrovTey Ka.6i<TTavoi> Ta? 
cnrapxas avrwv OKi/u.dcravTs rw Ylvev/ULart eis eTricrKOTrovs 

KOI SICIKOVOV? TWV /meXXovTcw TTia-Teveiv. Hermae Pastor 
Visione Tertia, c. 5. " Lapides quadrati et albi sunt 
" apostoli, et episcopi, et doctores, et ministri," hoc 
est, SiaKovoi. S. Ignatius Epistola ad Smyrnaeos salutat 
TGI/? o-wSovXovs fAov Suvcovovf- Eorum officium describit 
in Epist. ad Trallianos, Ae? ^ /cat row? ^a/covou? ovra<s 
v 'It](rov XjOtcrTou, Kara irdvra Tpoirov TTOKTIV 

Baronii error de Minoribus Ordinibus. 347 

apetTKetv' ov yap ^pw/m-droov KOI TTOTU>V elcriv SIO.KOVOI, aX\' 
KK\rja-ia<i Qeov vTrypeTdt. S. Polycarpus Ep. ad Philip- 
penses, 'O/xo/w? <$IO.KOVOI a^e/XTrrot Ka.Teva>7riov CIVTOV r^y 
$iKaiocrvvt]$, to? 0eou ev XjOtcrTW OIUKOVOI., KOI OVK avOpwirdov. 
..... Tropevojuievoi Kara Tyv aXyOeiav rov Kiywov 09 eyevero 

VII. Dubitare igitur non oportet quin hoc ipso 
tempore ab Apostolis institutus sit ordo sacer diacona- 
tus, et haec munera officii sui in initio nascentis Eccle- 
siae prscstiterint diaconi. 

VIII. Sed quod addit Baronius, " Diaconos non 
" omnia ministeria ecclesiastica per se obiisse, sed alios 
" complures habuisse ordine sub se positos ministros, 
" ex his quae idem S. Ignatius scribit ad Antiochenos, 
" satis exploratum habetur, dum ait, Saluto sacros dia- 
" conos ; et paulo post, Saluto hypodiaconos, lectores, 
" cantores, Janiiores, laborantes, eworcistas, confessores. 
" Saluto custodes sacrorum vestibulorum diaconissas ;" 
antiquitatem plane larvatam redolet. De horum enim 
plurimis altum in primaevis temporibus silentium. Et 
epistola ilia sub Ignatii nomine ad Antiochenos scripta, 
quadringentis post S. Martyris obitum annis conficta 
est. Et quse Baronius ad explicandum hunc imposto- 
rem commentatur alieno plane loco infulta sunt. 


I. Verbum Domini crescebat. II. S. Jacobus ecclesise Hierosoly- 
mitanae prsefectus. III. Is frater Domini, et Justus cognominatus 
est. IV. Non alias ab Apostolo filio Alphsei. V. Singular! 
quadam inter Apostolos auctoritate prseditus. VI. Adhuc syna- 
gogis intersunt Apostoli. VII. Libertini Judsei quinam. VIII. 
Martyrium S. Stephani, quseque de eo observat Baronius. IX. 
Refutantur. X. Sauli persecutio. XI. Cur, reliquis fugatis, soli 
Hierosolymis remanserint Apostoli, veterum traditio. XII. Fa- 
bulosa multa de hac persecutione prsetermittuntur. XIII. Quos 
in locos concesserint discipuli hac occasione dispersi. XIV. De 
relatione Pilati ad Tiberium refutatur Tanaquillus Faber. XV. 
Cur Deus decretum senatus de Christi divinitate impedierit. 

I. /^UM septem diaconi a discipulis electi, et ab 
V.^ Apostolis ordinati essent, Apostoli autem ora- 
tioni et ministerio verbi instarent ; verbum Domini 
crescebat, et multiplicabatur numerus discipulorum in 
Jerusalem valde : multa etiam turba sacerdotum obe- 
diebat Jidei. 

II. Hoc autem anno, i. e. passioni Domini proximo, 
in Chronico Eusebii legimus, " Ecclesise Hierosolymi- 
" tanse primus episcopus ab Apostolis ordinatur Ja- 
" cobus frater Domini.*' Haec Eusebius ex conjectura, 
ut opinor, aut ex traditione non admodum certa, quod 
ad tempus attinet. Cum autem nullus temporis certus 
character existat, huic anno non incommode assignari 

Jacobus, Prater Domini. 349 

III. Multa de hoc Jacobo varie disputantur. Nos 
ea quae certiora videntur ex vetustissimis monumentis 
eruemus. Primo appellatur hoc loco ab Eusebio frater 
Domini, ab aliis postea a<$e\(f)o6eo$, atque eo charactere 
ab initio descriptum eum fuisse constat ex Josepho, qui 
ipsi synchronus fuit. Antiq. lib. xx. cap. 9- de Anano 
pontifice ita loquitur, Ka$/ o-weSpiov Kpirwv KOI Tra- 
payaywv ei$ ai'ro TOV a8e\<pov 'I^crou TOV \eyo(j.evov XjOt<r- 
TOU, 'Ia/ra>/3oy ovojma avrov. Hegesippus lib. V. Com- 
mentariorum, Ata^e^erou $e T^JV eKicXqa-iav /xera TCOV 
'ATTOcrroAwj/ 6 ae\(j)os TOV KfjO/ov, 'Ia/fft)/3o?, o ovo/uacrOe}? 
VTTO irdvTwv SiKaios, O.TTO TU>V TOV KvjO/ow ^povwv l^e^jpi KOI 

t)/u)v. Tradit Hegesippus, et quidem primus, eundeni 
Jacobum qui frater Domini fuit, appellatum etiam 
constanter fuisse Jacobum Justum. Nam quod Ori- 
genes asserat, Josephum testari Hierosolyma eversa 

esse /car' KiKt]criv 'la/cajjSov TOV SiKaiov, eTreiSqirep SIKO.IO- 
raroi/ avTov OVTO. cnreicTeivav, non ita intelligendum est, 
quasi Josephus eum appellasset Jacobum Justum, aut 
justitiam ejus prsedicasset. Hoc enim in libris Josephi 
non extat. Post Hegesippum Clemens Alexandrinus, 
Hypotyp. lib. vi. tres Apostolos 'Ia'/co>/3oi/ TOV SIKCUOV 

e-Tria-KOTrov 'lepoa-oXv/uLtov eXetrOai. Eusebius, Hist. ii. 1. 
TOVTOV Se ovv avTov 'Ia.K(a(3oi>, ov /caJ aurcuov 7rtK\t]v ol 
TrdXai ^t' aper^s CKaXovv TTjOorejO^/aaTa, irpwTov i(rTOpov<n 

pia-Otjvai Opovov. " Hunc Jacobum, qui ob eximiam 
" virtutem Justus ab antiquis cognomiuatus est, Hiero- 
" solymitanae ecclesiae episcopatum primum accepisse 
" perhibent." Idem igitur Jacobus fuit, qui nunc 
frater Domini, nunc Jacobus Justus cognominatus est. 
IV. Quis autem hie Jacobus Justus frater Domini 
fuerit, utrum unus ex Apostolis, an a duodecim dis- 
tinctus, postea in Ecclesia quaesitum est. Quantum 

350 Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. iv. 

ego quidem observare possum, sententia ilia quae 
statuit Jacobum Hierosolymorum episcopum non fuisse 
unum ex Apostolis e fictitiis scriptis dementi attributis 
profecta est. Nam apud consarcinatorem Constitu- 
tionum Apostolicarum de industria ab Apostolis saepe 
distinguitur ; neque aliter in libris Recogriitionum eidem 
Clementi ascriptis repraesentatur. At Eusebius lib. ii. 
Hist. c. 1. postquam quid Veteres de illo dixerant 
recitasset, statim addit, AJo ^e yeyovao-iv 'Idicwfioi, el? 6 

6 KCITO. TOV TTTCpvytOV j3\r]6eiS, KOI V7TO KVOKpedOS 

V eTepo? e 6 KapaTO/uirjOeis. Cum 
duos tantum memorat, quorum unus capite truncatus 
sit, qui fuit sine controversia Apostolus films Zebedaei, 
videtur innuere alterum etiam fuisse Apostolum, cum 
omnes sciant Jacobum Alphaei Apostolum fuisse. 
Turn vero locum S. Pauli adjungit, qui huic sententiae 
maxime favere videtur ; Avrov Se TOV SIKUIOV KOI 6 Hav- 
Xo? /ui.vijfjiovevi ypdcfiwv' eTepov Se TWV ' A-TroarToXcov OVK 
elSov, cl fj.t] 'Icttfti'jSoi' TOV a$e\<pov TOV Kvpiov. 

V. Utcunque sit, sive Jacobus ille Justus frater 
Domini fuerit unus ex Apostolis, scilicet Jacobus Al- 
phaei, quod maxime probabile est, sive Christo affinis, 
sed a duodecim diversus ; pleno omnium consensu 
traditum est, eum ab Apostolis vel ab ipso Domino 
constitutum fuisse Hierosolymitanaa ecclesiae episco 
pum : et quse in Actis de eo commemorantur clare 
ostendunt singularem quandam in rebus ad earn eccle- 
siam pertinentibus auctoritatem inter Apostolos exer- 
cuisse, ut suo loco videbimus. 

VI. Interea Hierosolymis Stephanus, plenus gratia et 
fortitudine, faciebat prodiyia et signa magna in populo. 

Et jam videntur discipuli non tantum ad templum horis 
sacrificiorum et precum accessisse, et KCLT OLKOV congre- 
gati, sed etiam synagogis interfuisse. 

JudcBi Liber tint et Cyrenenses. 351 

VII. Surrexerunt enim quidam de synagoga, qua: 
dicitur Libertinorum, et Cyrenensium, et Alexandri- 
norum, et eorum qui erant a Cilicia et Asia, disputantes 
cum Stephano. Synagoga autem haec erat Judaeorum 
exterorum, id est, in aliis regionibus natorum, sed 
Hierosolymis tune habitantium, qui omnes hie patria 
denominantur. Inter autem variarum gentium nomina 
primo recensentur Libertini, quod gentis nomen non est. 
Cum tamen Libertini ne Grseca quidem vox sit, sed 
Latina, satis indicat gentem ex qua illi Hierosolyma 
confluxerant, scilicet Romanam ; sed et simul exprimit 
eorum Judaeorum conditionem Chrysostomus : At/3ejo- 
TIVOI 8e, 01 'PwfjLalwv cLTreXevOepoi ovrw KaXovvrai. Imo, 
cnre\evOepoi liberti sunt libertini a libertis orti. In alias 
regiones Philo Judaeos narrat colonias suas deduxisse, 
non item in Italiam. Qui illic patriam religionem 
colebant erant ex Judseis orti, qui captivi ducti sunt, 
et primo servi facti, mox liberti. Ita de imperio 
Augusti loquitur Philo, in Legatione ad Caium. !!$ 

ovv aTreSe^eTO Tr\v Trepav TOV Ti(3epea)$ 7rOTa(j.ov /meyaXyv 
Ttjs 'Pc5/x>;9 cnroTOfJ.tjv, r]v ovK ijyvoei KaTe^o/m.ei'^v KO.I 01- 
Kov/mevrjv TTDO? ' lovSalwv. 'Pw/xatot (5e rj(rav oi TrXe/ou? aTre- 
\evOepta9evTes' ai^/maXwroi yap a^Oej/re? ei$ 'IraA/ay VTTO 
T<av KTijcra/Jievwv yXevOepwOqa-av, ovSev TWJ/ mfrpitev Trapa- 
^apd^ai Piaa-Oevre?. p. 1014. c. Horum progenies erant 
Judaei libertini. Quamvis etiam ante ea tempora erant 
tales libertini Judsei in imperio Romano, qualis erat 
Q. Csecilius Niger, Verris Quaestor in Sicilia, ut refert 
Plutarchus in Vita Ciceronis. Cyrenenses, (ut Jason 
ille Cyrenaeus e cujus scriptis secundus liber Macca- 
basorum excerptus est, 2 Mace. ii. 24. et Simon Cyre 
naeus qui Christi crucem tulit, Matt, xxvii. 32. et 
Lucius, Act. xiii. 1,) Judaei erant ex illis nati quos 
Ptolemaeus Lagi in Cyrenen transtulit, et Alexandrini 

352 Lectiones in Acta slpostolorum. LECT. iv. 

ex iis quos idem in Alexandria collocavit. Jos. lib. ii. 
contra Apionem, c. 4. 

VIII. Cum igitur Romani et Cyrenenses, et Alex- 
andrini, et Cilices, et Asiani Judsei cum discipulis, et 
prsesertim Stephano diacono disputarent, non potuerunt 
resistere sapientice et spiritui quo loquebatur. Quare 
eum sistunt coram synedrio, et, subornatis testibus, de 
blaspliemia et solutione legis accusant. Stephanus 
autem concione perquam egregia habita eos magis 
irritavit. Exclamantes autem magna voce continu- 
erunt aures suas, tanquam blasphemiae plena verba 
protulisset, et impetum fecerunt unanimiter in eum, et 
ejicientes eum extra civitatem lapidabant. Testes 
autem juxta legem Deuteronomii primos in eum 
lapides jacturi pallia sua ad pedes juvenis cujusdam 
Sauli deposuerunt, qui cum csedi martyris consentiret, 
ea custodiebat. Curaverunt autem Stephanum viri 
timorati, et fecerunt planctum magnum super eum. Ante 
haec quidem verba refert Lucas persecutionem ortam 
esse, et omnes fuisse disperses per regiones Judaeae et 
Samariae prseter Apostolos. Id ex ea causa factum 
fuisse observat Baronius, quod non ea die qua necatus 
est sepulturae traditus sit, id prohibentibus Judaeis, sed 
postea, cum ea quam refert facta est persecutio in 
Ecclesia. Quorsum, quaeso, haec observatio? 

Primo, ut traditionem quandam miram sane iiuro- 
ducat, qua die ac nocte Stephani corpus jacuit pro- 
jectum, et insepultum, ac postea vehiculo Gamalielis 
portatum est in Caphargamalam, viginti milliaribus ab 
Hierosolymis distantem, ubi planctus fiebat diebus 
septuaginta. Nescivit haec 8. Lucas quac de crelo re- 
velata sunt post plures quam trecentos annos, scilicet. 

Secundo, ut hinc traheret exemplum onmis funebris 
pompac quae postea in Ecclesia usurpata est. 

Traditiones apud Baronium de S. Stephana. 353 

Tertio, ut notet hanc fuisse apostolicam traditionem, 
ut cadavera mortuorum remanerent dierum duorum vel 
trium spatio insepulta, ut sacrae hymnodiae cantarentur, 
et preces fierent pro defunctis, et crederetur ignis 

Qui sic sacram paginam interpretantur, qui sic 
annales ecclesiasticos scribunt, qui sic traditiones a 
primseva antiquitate deducunt ; nescio quid sit quod 
apostolicura efficere non possint. Hoc autem in Ba- 
ronio magis mirandum, qui sui instituti profitetur esse 
doctrinam ex traditione, non traditionem ex doctrina 

IX. Simpliciter dicit S. Lucas, frweKOfjucrav TOV Zre- 
(pavov, avfye? evAa/Sef?, religiosi quidam viri Stephani 
corpus jam exanimatum simul portabant, scilicet ad 
sepulchrum. Et multo cordatior est Cardinalis Caje- 
tani observatio. " Et hinc apparet non incepisse solen- 
" nitates martyrum in ilia primitiva Ecclesia : non enim 
" dedicaverunt martyrium Stephani, sed fecerunt 
" planctum magnum, curantes corpus illius Hebraeo 
" more." Sed nee ilia cura corporis Hebrseo more 
ullum fundamentum hie habet, ad quam omnes sepe- 
liendi ritus a Judasis in funerum pompa usurpatos re- 
ducere conantur nonnulli ; sed tantummodo veteris 
Latini interpretis versioni innititur, qui a-weicomo-civ 
transtulit, curaverunt, quod nihil aliud sonat quam 

X. Gravis autem ea die persecutio orta est. Erat 
enim quidam nomine Saulus ex synagoga Cilicum, qui 
cum Stephano disputabant, eurnque ad Synedrium 
traxerunt, ex Tarso in Cilicia oriundus, secta Phari- 
sa^us, Gamalielis discipulus, juvenis, ad cujus pedes 
testes, Stephanum lapidibus petituri, posuerunt vesti- 
menta sua, quique csedi martyris consentiens fuit. Hie 


354 Leciiones in Acta Apostolorum. LECT. iv. 

autem ultra modum saeviens, existimans adversus 
nomen Jesu Nazareni debere se multa contraria agere, 
extra modum persequebatur et vastabat ecclesiam, per 
domos intrans, et trahens viros ac mulieres in custodiam, 
et ut ipse coram Festo et Agrippa professus, multos 
sanctorum in carceribus inclusit, a principibus sacer- 
dotum potestate accepta, et cum occiderentur, detulit 
sententiam. Adeo autem gravis erat persecutio in 
ecclesia quae erat Hierosolymis, ut omnes dispersi sint 
per regiones Judaese et Samariae praeter Apostolos. 

XI. Mirum cuipiam fortasse videatur omnes dis- 
cipulos, saeviente persecutione, disperses esse ; Apostolos 
autem omnes et solos Hierosolymis mansisse. Ratio ex 
contextu nulla assignatur, ex historia hsec una hue 
applicari posse videtur. Apollonius, auctor secundi 
saeculi, qui contra Montani haeresin scripsit, in illo 
opere mandatum Apostolis datum tradidit, Euseb. Hist. 

lib. V. C. 18. "En <5e o>? K 7rapaS6<Teu>$ TOV ^/wTfjpd (pyart 
TrpocrTera-^evai TO? 9 avrov ' ATroirroXot? eir] SwSeKa e~re<Ti /u.t] 

X<apicr6>jvai r^5 'lepova-aXy/uL. Eadem traditio continebatur 
in Petri Prasdicatioue, libro quidem Apocrypho, sed 
valde antiquo. Ex eo enim Clemens Alexandrinus, 
Strom, lib. vi. c. 5. $. 43. refert Dominum dixisse 

Apostolis, 'Eai/ jj.V ovv Tt9 6e\rf(rri TOV 'Icrpat]\ /ieraj/o^c 
oia TOV oi/o/xaro? fjLov TrivTeveiv CTT\ TOV Qeov afye 
avTw at d/mapTiai. Mera SdoSeKa eri? e^eXOere et? TOV 
Koo-pov, Ti9 el-Try, OVK rjKOvcra.iJ.ev. " Si quis igitur ex 

" Israele po3nitentia ductus per nomen meum in Deum 
" velit credere, remittentur ei peccata. Post duodecim 
*' annos egredimini in mundum, ne quis dicat, non 
" audivimus." Haec prava interpunctione in editis 
laborant, quae sensum hactenus obscuravit 3 . Jam 

a Mirum, quod hanc facilem et certissimam correctionem nuperi 
S. dementis editores neglexerint. 

Tiberii Relatio ad Senatum. 355 

autem, si haec vera sint, si Christus mandatum dederit 
Apostolis ut per duodecim annos Hierosolymis rema- 
nerent; mirum non erit, cum omnes discipuli metu 
gravissimae persecutionis se subduxissent, Apostolos 
omnes Hierosolymis mansisse, mandati memores, et 
protectione divina fretos. 

XII. Multa posterioribus sseculis excogitata sunt, et 
huic dispersion! adscripta, dum quaelibet fere Ecclesia 
pro antiquitate certaret; quse omnia aut aperte falsa, 
aut adeo incerta sunt, ut locum in historia ecclesiastica 
nullum omnirio mereantur. Quae certa sunt, trademus. 

XIII. Jam vero qui dispersi erant, pertransibant 
evangeli zantes verbum Dei, non tantum per regiones 
Judsese et Samarise Hierosolymis finitimas, sed etiam 
usque ad Damascum Syrise metropolim. Inter quos erat 
Ananias, discipulus, Act. ix. 10. vir secundum Legeni 
religiosus, et testimonium habens ab omnibus ibi habi- 
tantibus Judaeis, Act. xxii. 12. Alii usque Phoenicen, 
et Cyprum, et Antiochiam perambularunt, cum dispersi 
essent a tribulatione quae facta fuerat sub Stephano, 
Act. xi. 19- Credibile est etiam discipulorum aliquos 
Romam tune pervenisse, atque inter eos Andronicum 
et Juriiam, Sauli cognatos, nobiles in Apostolis, quos 
ante se fuisse in Christo testatur S. Paulus, Rom. xvi. 
7- Atque haec fere sunt quae de ista dispersione nobis 
cognita sunt. 

XIV. Hie jam consideranda veniunt quae de exitu 
relationis Pilati ad Tiberium tradita sunt. Pilato de 
Christianorum dogmate ad Tiberium referente, Tiberius 
retulit ad senatum ut inter caetera sacra reciperetur, 
inquit Eusebius in Chronico. S. Chrysostom. Horn. 
XXvi. in 2 Gor. S^-y/cX^ro? 'Pw/watW ravrriv et^e Ttjv 
a^lav xeiporoveiv, Kal eyicpiveiv 0eo^'?. "Ore yovv TO. /caret 

a.Trrjyy\t] TraWa, eTreiJ-^/ev o rov eOvovs ap-^cov 

A a2 

356 Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. iv. 

TTUi/Octi/o/xevof et $OKei avTOi$ KCLI airrov -^eiporovrlcrai 0eo>. 

Idem postea tradiderunt Orosius, Cedrenus, Gregorius 
Turonensis, Nicephorus. Illud autem praecipue quae- 
renclum, quis primus hujus traditionis auctor sit. Quod 
ab Eusebio diligenter notatum est. Primus scilicet 
uos haec docuit Tertullianus, rerum Romanarum peritis- 
simus, cujus haec verba sunt Apologet. cap. v. " Tibe- 
" rius ergo, cujus tempore nomen Christianum in 
" sseculum intravit, annunciata sibi ex Syria Palaestina 
" quae illic veritatem istius divinitatis revelarant 
" detulit ad senatum cum praerogativa sententiae suae. 
" Senatus quia non in se probaverat, respuit." Haec 
ab omnibus tanquam vera ex Tertulliani testimonio 
accepta sunt. Sed Tanaquillus Faber, Ep. xii. lib. 2. 
non recipit, levissimis objectionibus auctoritatem tanti 
viri elevans. Primo enim quaerit, unde Tertullianus 
ipse id habuit. Et respondet, ex illis Pilati actis 
hauserat, quorum saepenumero veteres meminerunt. 
Prorsus absurde. Acta Pilati tantum ea continebant 
quae in Palaestina gesta sunt. Tertullianus narrat quid 
a Tiberio, quid a senatu, Romae factum sit ; ex actis 
igitur Pilati in Judaea conscriptis haec haurire non 
potuit. Acta autem erant diurna senatus, ex quibus 
Tertullianum hsec hausisse ut probari, ita negari, non pot- 
est. Secundo, non putat Tiberium, religioni mini me ad- 
dictum, de Christo tantopere curasse, ut de illo retulerit 
ad senatum. Sed nimis hoc dilutum est, cum referat 
Suetonius, sub Tiberio " neque tarn parvum quidquam 
" neque tarn magnum publici privatique negotii fuisse, 
" de quo tton ad P. C. referreturV Tertio, " Hem! 
" Respuit senatus quod Tiberio placuit ?" Qui sic rejicit 
hoc testimonium, nee Tiberium, nee senatum, nee Ter 
tullianum, intellexit. Id Tiberii ingenium fuit, ut 

In Tiberio, . 30, 31. 

Tiberii Relatio de Christo ad Senatum. 357 

senatus ex relatione ad ipsum facta, etiam addito suf- 
fragio suo, quid ipse voluerit, minime intelligeret. 
" Quaedam," inquit Suetonius, " adversus sententiam 
" suam decerni ne questus quidem est." " Senatus," 
inquit Tertullianus, " quia in se non probaverat, re- 
" spuit." Ubi optima facti ratio redditur. Senatus 
antea Tiberio divinitatem obtulerat, quam ille sibi 
oblatam respuit. Templa, flamines, sacerdotes, decerni 
sibi prohibuit, etiam statuas atque imagines, nisi per- 
mittente se, poni ; permisitque ea sola conditione ne 
inter simulacra deorum, sed inter ornamenta sedium 
ponerentur, ut refert Suetonius. Quia igitur divinitatem 
in se non probaverat Tiberius, sed oblatam rejecerat, 
tutissimum putabat senatus alium neminem in deos 
suos referre, ne eum Tiberio majorem efficere viderentur. 
Quarto, negat tantum in aulam rumorem de Christo 
deferri potuisse, Tiberio vivente, quia nomen Christianum 
postea apud Antiochiam ortum. At hie non agitur de 
nomine discipulorum Christi ; sed de Christo ipso, cujus 
opera, mors, resurrectio et ascensio, et a Pilato cognosci, 
et credi potuerunt, et Tiberio illius ministerio inno- 
tescere. Imo non potuit Pilatus officii sui rationem 
tantopere negligere, ut tantse rei in sua provincia gestae 
notitiam imperatori non impertiretur. Denique, cum 
rein ipsam incredibilem reddere nullo modo possit, 
Tertulliani ipsius auctoritatem elevare conatur, aitque 
eum in iis scriptoribus eligendis quibus uteretur non 
semper diligentem spectatorem fuisse ; dum interim 
ipse maxime indiligens Tertulliani spectator fuit. 
Longam enim ptja-iv ex tertio adv. Marcion. libro tran- 
scribit, et ethnicos quosdam scriptores illic reperisse se 
putat, ubi nullus scriptor nominatur, aut innuitur, sed 
tantum recens fama a militibus qui in oriental! expe- 

358 Lectiones in Ada Apostolorum. LECT. iv. 

ditione proxime, i, e. nuperrime fuerunt, in Africam 

XV. Nihil igitur est quod in hac historia refelli 
possit. Et cum Tertullianus adeo gravis, adeo antiquus 
auctor, adeo rerum Romanarum peritus fuerit, tutius 
multo est istam Tiberii ad senatum de divinitate Christ! 
relationem amplecti. Non passus autem est Deus ut 
divinitas Filii sui decreto senatus sanciretur, "On /jLtjSe 

Tt]9 e avOpunrwv eTriKpiireu)?, KO.\ (Tva-TOLa-eia? fj (rcoTyptos TOV 
Oelov Krjpvy[ji.a,TO? eSetro dtSacncaXia, ut EuseblUS : TOVTO 
e (aKOvofJLeiTO, ical O.KOVTU>V avrwv, wcrre /my e avOpcaTrivr/? 
v^j/^Of rrjv 6eoTt]Ta avaKtjpv^Ofjvai rov XjOicrroi;, /j.tje eva 
TU>V 7TO\\S>v avrov elvai vo/u(.i(r0^vai rSsv VTT 

, ut Chrysostomus. 

c Cap. 24. Confer Pearson! editam, et quse ibi de hac nar- 
Conc. ad Clerum ii. nunc primum ratione adnotavimus, 


J. Convertuntur a S. Philippe diacono Samaritan!. II. Simon ab eo 
victus. III. Ad Samariam mittuntur ex Hierosolymis Apostoli. 
IV. Qui Spiritum S. jam baptizatis conferunt. V. Ab Apostolis 
nimirum solis conferendum, et Apostolorum successoribus epi- 
scopis. VI. Impositions manuum et chrismatis usus in confir- 
matione. VII. Impositio manuum antiquior. VIII. Ludi decen- 
nales an. Tiberii vicesimo certus Coss. character. IX. Hseresis 
Simonianas ortus. X. Gaza deserta. XI. Candace hoc in loco 
vix eadem esse potuit cujus meminit Strabo. XII. De loco ubi 
baptizatus est eunuchus. XIII. ^Ethiopas convertit. XIV. 
Raptus Philippi. XV. 'H 686s, quid. XVI. Sauli conversio. 
XVII. A conversione quid fecerit. XVIII. Secessit in Arabiam 

I. XNTER eos qui Samariam adierunt, erat Philippus, An. Period 

JL ex septem diaconis unus, atque etiam evan- ^^ K 
gelista. (Act. xxi. 8.) Hie in urbem ipsam Samariae ^^1 \ i' 
descendens praedicabat illis Christum. Attendebat 
autem populus iis quae praedicavit. Ad confirmationem 
etiam doctrinse multa miracula edidit. Spiritus enim 
immundi ex multis qui Us tenebantur clamantes voce 
magna exibant : multi autem paralytici et claudi sana- 
bantur. Unde factum est gaudium magnum in ilia dm- 
tate, et baptizabantur multi, turn viri, turn mulieres. 

II. Vir autem quidam erat inter eos, nomine Simon, 
maxime observandus, quern Justinus Martyr, et ipse 
genere Samarita, vocat, Apol. secunda% 2///a)i/a nva. 
TOV cnro /cw/u^y XeyofjLevtjs YtTOwv. Yirra uutum 

a In recentioribus edd. prima, c. 26. aU 34. 

360 Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. v. 

Stephano urbs Palaestinae. Epiplianius 'A-Trc F 

CDpjui.aTO Ttjs 7ToAo? TJJ? fv Ty ^a/uLapcia, vvvi Se KU>IU.T]$ 

V7rapxov<rt]$ b , ut et aetate Justini. Antequam autem 
Philippus Samariam adiret, erat in ea civitate artes 
magicas exercens, et gentem Samaritanam obstupe- 
faciens, diceris se esse p.ejav nva' adeo ut omnes illi 
auscultarent, dicerentque, Hie est virtus Dei quce 
vocatur magna. Sed cum videret Samaritanos, et doc- 
trina Philippi, et miraculis, ad fidem con versos ; turn 
Simon et ipse credidit, et cum baptizatus esset, ad- 
haerebat Philippo. Videns etiam signa et virtutes 
maximas fieri, stupens admirabatur. Ita qui populo 
Samaritano antea stuporem suis nefariis artibus inje- 
cerat, victus sermonibus et miraculis Philippi non 
minori stupore ipse affectus est. 

III. Cum hsec in urbe Samaria gererentur, quse 
unius diei itinere ab Hierosolymis distabat, Apostoli 
qui erant Hierosolymis statim audierunt, quod rece- 
pisset Samaria verbum Dei. Apostoli igitur, quibus 
cura et potestas in Ecclesia summa a Christo concredita 
est, ex suo corpore duos elegerunt, Petrum et Joannem, 
eosque ad Samaritanos miserunt. 

IV. Qui cum ad Samaritanos venissent, percepis- 
sentque Spiritum Sanctum nondum in illos venisse, 
quippe quod baptizati tantum erant in nomine Domini 
Jesu ; oraverunt pro ipsis ut acciperent Spiritum Sanc 
tum. Et postquam orassent, iinponebant manus super 
eos, et eum quern Apostoli petiverant acceperunt 
Spiritum Sanctum. Duo Apostoli baptizatis Sama- 
ritanis praestiterunt. Primo orabant, et dein manus 
ipsis imponebant ; illis autem ita orantibus, et manus 
imponentibus baptizatis Deus Spiritum Sanctum in- 

b Haer. lib. i. torn. ii. init. 

Apostolorum Missio ad Samariam. 361 

V. Et hie quidem a veteribus observatum est, 
Philippum diaconum et evangelistam, licet multa 
miracula ediderit, non tamen potuisse Spiritum Sanc 
tum conferre, aut manus baptizatis in eum finem 
imponere : solos Apostolos id prastare aut potuisse, 
aut sane debuisse. Ita Chrysostomus in locum. Epi- 

phanius, 'O QtXnnro? (W/coyo? wj/ OVK el^ev e^ovviav Ttjs 
XetpoOea-ias TOV Si avTrjs SiSovai VlveC/ma ayiov. Hseres. Xxi. 

Simon. Unde etiam collegerunt hanc officii partem 
postea in Ecclesia ad solos episcopos Apostolorum 
successores spectasse. S. Cyprianus ep. 73. ad Jubai- 
anum, de his Samaritanis : " Et iccirco quia legitimum 
" et ecclesiasticum baptismum consecuti fuerant, bap- 
" tizari eos ultra non oportebat ; sed tantummodo quod 
" deerat, id a Petro et Joanne factum est, ut, oratione 
" pro eis habita, et manu imposita, invocaretur et 
" infunderetur super eos Spiritus Sanctus. Quod nunc 
" quoque apud nos geritur, ut qui in ecclesia bapti- 
" zantur praepositis ecclesioe offerantur, et per nostram 
" orationem ac manus impositionem Spiritum Sanctum 
" consequantur, et signaculo Dominico consummentur." 
Idem Cyprianus ep. 74. " Non per manus impositionem 
" quis nascitur quando accipit Spiritum Sanctum, sed 
" in baptismo, ut Spiritum jam natus accipiat." Ursi- 
nus, sive quis alius scriptor Africanus, post Cypriani 
tempora, libro de Baptismo Haereticorum c : " Nam 
** cum per manus impositionem episcopi datur uni- 
" cuique credenti Spiritus Sanctus, sicut Apostoli 
" Samaritanis post Philippi baptisma manum eis im- 
" ponendo fecerunt, et hac ratione Spiritum Sanctum 
" in eos contulerunt : quod ut fieri posset ipsi pro eis 
" oraverurit." S. Hieronymus d : " An nescis etiam 
" ecclesiarum hunc esse morem, ut baptizatis postea 
c In Append. Cvprian. ed. Fell. p. 23. d Adv. Lucifer, c. 8. 

362 Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. v. 

" maims imponantur, et ita invocetur Spiritus Sanctus? 
" Exigis ubi scriptum sit? In Actibus Apostolorum." 
S. Augustinus de Trin. lib. xv. c. 26. " Orabant quippe 
" ut veniret in eos quibus manum imponebant, non 
" ipsi Eum dabant. Quern morem in suis praepositis 
" etiam nunc servat Ecclesia." 

VI. Hinc certe profectus est ritus confirmationis in 
ecclesia nostra retentus, et, invitis presbyteranis, soli 
episcoporum function! reservatus, qui semper et ubique 
episcopis tantum antique jure competebat. Idque 
facile probari potest, si hoc tantummodo observetur; 
chrisma statim post Apostolorum tempora in con- 
firmatione, seu simul cum manuum impositione adhi- 
bitum esse, unde hie ritus confirmationis aliquando sub 
chrismatis, aliquando sub impositionis manuum nomine 
innotesceret. Unde Graeci chrismationi magis addicti, 
de qua in Sacris Literis, quod ad hanc rem pertinet, 
nihil legimus, impositionem manuum paulatim neg- 
lexerunt. Sed illius chrismatis confectionem archi- 
episcopis aut patriarchis reservabant, usum autem jam 
confecti et episcopis et presbyteris permittebant. La- 
tini vero primo obsignationem, sive unctionem frontis, 
in baptismo presbyteris permittebant, sed impositionem 
manuum soli episcopo reservabant e . 

VII. Nimis longum esset de hisce rebus accuratam 
disputationem instituere : illud unum observatu dig- 
num, originem confirmationis ab impositione manuum 
profectam esse, ex chrismatione superaddita Ecclesiam 
in varias partes distractam fuisse; omnes episcopo in hac 
re praecipuas partes tribuisse, ecclesiam Anglicanam 
solis episcopis potestatem confirmandi tribuere, et solam 
manuum impositionem in confirmatione usurpare. 

VIII. Romae vicesimo Tiberii anno jam exeunte, 
e Vid. Greg-or. Magn. Epist. lib. iii. 26. sub fin. 

Ritus Confirmationis, Apostolicus. 

L. Vitellius, et Fabius Priscus, consules, ludos decen- 
nales celebraverunt, tanquam ei ut Augusto tune 
imperium prorogarent, Dio lib. Iviii. p. 636. Vicesimus 
igitur Tiberii annus sub his consulibus desiit, et vice- 
simus primus incepit. Nam ut loquitur Dio, lib. liv. 
p. 526. b. de AugUStO, IlpSrrov fji.ei> avros Trevre Ttj? 
er7, eTreiSrjTrep 6 SeKerris ^povos e^Kwv i/i/, 
Et lib. Iv. p. 551. E. Mera Se Srj TO.VTCI, Trjv 
re rjyeiJ.oveia.V) /ecu Trep a(piels, u>$ eXeyev, eireiSr] TO. <5e/ca ertj 
TO. Sevrepa ee\ri\v9fi, CLKWV StjOev av inrecrTr]. Cum igitur 

hi consules a Tiberio statim poena affecti sint, cum ludi 
peragerentur, certissimus hie eorum consulatus character 

IX. Cum autem Simon Samaritanus, et baptizatus, 
et Philippo adhaerens, vidisset quod per impositionem 
manus Apostolorum daretur Spiritus Sanetus, quern 
miri effectus, quos in Philippi discipulis non viderat, 
secuti sunt, obtulit Apostolis pecuniam, non ut ipse 
Spiritum Sanctum ab iis acciperet, sed ut dareut illi 
potestatem ut cuicunque ipse imponeret manus, Spi 
ritum Sanctum acciperent. S. Petrus non tantum 
pecuniam rejecit, sed et pronunciavit ei neque partem 
neque sortem in eo negotio esse. Adhortatus tamen 
eum est ut ad obtinendam remissionem resipisceret. 
Ille ab Apostolis petit, ut pro ipso Dominum preca- 
rentur. Quid autem Apostoli, aut quid Simon ille 
fecerit ulterius, in Actis non explicatur. Constat 
autem Simonem hunc ab Apostolis ex Ecclesia ejectum, 
et primae, et pessimae haereseos auctorem extitisse. 
Ille enim ad magicas artes quibus antea pollebat con- 
versus, et doctrina Christi leviter imbutus, seipsum pro 
Christo venditabat, et haereticorum omnium princeps 
extitit. Qui tantum magicis artibus invaluit, et doc 
trina? sua? novitate oculos hominum })erstrinxit, ut 

Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. v. 

quamplurimos a fide Christiana ad sua placita seduxerit. 
Nam Justinus Martyr, post annos centum, ipse patria 
Samaritanus, ita testatur, Kat a")(e^ov pev Travre? 2aya- 
?, dX/yot Se KOI ev aXXot? eOveiriv, a>9 rov irpcoTOv Oeov 
ofj.o\oyovvTe<} Trpoa-Kwovcriv. Tit autem ille erat 
jra.(rr)<s at pecrews ap^yo^^ ita on TTOTC av e'lt] rj eTrtvorjOeit) 
TravTOf aicr^pou /u.iapa>Tepov, TOVTO irav inreprjKOVTi<rev *) 

riavSe /uLva-aputTciTt] a'tpecris. *' Nihil tarn impurum aut 
" esse, aut excogitari unquam possit, quod flagitiosis- 
" sirna illorum secta longo intervallo non superet f ." 
De hac autem hseresi quae primum apostolica, mox et 
sequentia tempora contaminavit, saepius, ut se offeret 
occasio, dicendum erit distinctius atque copiosius. 

Interea Petrus et Joannes, ejecto Simone, et confir- 
matis Samariae civitatis discipulis, per reliquos Samarise 
vicos et pagos transibant, et evangelium praedicabant. 

X. Cum autem Philippus, redeuntibus Apostolis, 
adhuc Samariae consisteret, angelus Domini ita eum 
allocutus est, Surge, et vade contra meridianum, seu 
potius, versus meridiem, ad mam quce descendit ab 
Jerusalem in Gazam, h<ec est deserta. Mira hsec angeli 
directio non docet in quern finem iter susciperet, non 
nominat locum ad quern iret : sed tantum viam quae 
satis longa erat. Urbem quidem nominat ad quam ea 
via deduceret, Gazam scilicet desertam. Signanter 
autem desertam, quam paulo ante haec Strabo etiam 
desertam vocaverat, 1. xvi. Ef(9' 6 T>V Ta(ai(av 

vTrepKeirai $e fj 7roX/f ev CTrra ffra^to/?* e 
yevo/uevt], KaTeanracriULevt] <5e ^TTO 'A\edvSpov, Kat 

o^o?. Fuit enim et florentissima civitas, sed 
ab Alexandra Magno primum vastata, dein etiam ab 
Alexandro Jann.To^ desertaa nomen habuit. Unde 

f Ex Euseb. Hist. ii. 13. it Joseph. Antiq. xiii. 13. 3. 

De Gaza, et Eunucho Candaces. 365 

Hieronymus in Locis Hebraicis : " Quaeritur autem 
" quomodo in quodam propheta dicatur, Gaza futura 
" in tumulum sempiternum. Quod solvitur ita, Antiquse 
" civitatis locum vix fundamentorum praebere vestigia ; 
" hanc autem quse nunc cernitur in alio loco pro ilia 
" quae corruit sedificatam." Haec de suo Hieronymus, 
non ex Eusebio, qui dixerat, MeVet <5e eia-er 

XI. In via autem ab Hierosolymis ad Gazam du- 
cente, ecce vir JEthiops eunuchus potens, seu dynastes, 
Candaces reginae J^thiopise qui erat super omnes gazas 
ejus. Kcu jap jvvaiKe^ etepciTOvv TO iraXaiov, ut observat 
Chrysostomus. Et ante eum Eusebius ii. 1 : Kara n 
ijOos VTTO yvvaiicos TOV e6vov$ tfavri vvv f3a<ri\evo- 
Et quidem in Ethiopia reginse hoc praecipue 
nomine gaudebant. Plinius Hist. 1. vi. c. 29. de Meroe : 
" Regnare foeminam Candacen, quod nomen multis jam 
" annis ad reginas transiit." Et Strabo viginti tribus 
annis ante seram Christianam, quinquaginta septem 
ante hunc eunuchi adventum, TOVTOW $e q<rav KOI ol rn<s 

j8acrtXt(7(r>7? frrparriyol rJy? Kaj/^a/o;?, y Kaff ^a? tjp^e TCOV 

AfOioTrwv avSpiKr/ Ti9 ywtj, 1. xvii. Et NaTrara tradit 

fuisse TO (3ct(ri\iov Kav<5a/079. Dio TaTravtjv vocat. 

Napata autem, tradente Stephano, ci vitas Libyes juxta 
./Ethiopian!, quam Neronis exploratores a Meroe dis- 
tantem prodiderunt CCCLX. M. ut testatur Plinius. 
Hsec igitur eadem esse vix potuit Candace, quae cum 
Augusto pacem iniit, sed certe quae ei proxima jEthi- 
opiao regina ; ^Ethiopiae scilicet ^Egypto conterminos : 
in Meroe igitur JEthiopise ^Egypto conterminae regnabat 
Candace, cujus gazis prsoerat eunuchus quidam jEthiops, 
qui religionis causa Hierosolyma, ut fieri solebat, per- 
venerat. Ab urbe autem reversus Gazam tendebat, ut 
inde ^Egyptum, ab Mgypto Meroen peteret. 

366 Lectiones in Ada Apostolorum. LECT. v. 

XII. Occurrit huic Philippus in curru suo Isaiam 
legenti, locumque de Agno occiso exposuit, et evangeli- 
zavit ei Jesum ; ipsum, profitentem se credere Filium 
Dei esse Jesum Christum, baptizavit. Unde Hiero- 
nymus ep. 103. " O mira doctoris virtus ! Eadem hora 
" credit eunuchus, baptizatur, et fidelis et sanctus 
" factus est, ac de discipulo magister, plus in deserto 
** fonte Ecclesiae quam in aurato synagogse templo 
" reperit." Fontem autem in quo baptizatus est, 
tradunt fuisse prope Bethsurun. Ita certe Eusebius 

Trepl TOTTWV, Kc eVrt vvv Kca/mt) J$e6<ropu>v CLTTO At A/a? ety 
Xe/3jOj/ ev e'lKOfri cr^yue/otf, evda KOI Trriyrj airo opovs e^iovcra 
, ev y \eyerai 6 ewou^o? Kav<M/c>7? |8e/3axr/(rOat 

<t>i\iTT7rov. Hoc est, interprete S. Hieronymo ; 
" Et est hodie Bethsoron vicus euntibus nobis ab ^Elia 
" Chebron in vicesimo lapide; juxta quern fons ad 
*' radices mentis ebulliens ab eadem in qua gignitur 
" sorbetur humo. Et Apostolorum Acta referunt eu- 
" nuchum Candaces reginae in hoc esse baptizatum a 
" Philippe." Ubi duo notanda sunt, primo Hieronymum 
addidisse, " ab eadem in qua gignitur sorbetur humo," 
quod ipse ex sua notitia addere potuit ; secundo " Apo- 
" stolorum Acta" hoc " referre," quod nee Eusebius 
dixit, nee in Actis reperitur. Atque ita eunuchus 
discipulus Christi jam factus ibat viam suam gaudens, 
nempe in JEthiopiam profectus est, religione Christi 
imbutus, et tanta felicitate exultans. 

XIII. Et quidem veterum nonnulli tradiderunt eum 
non tantum discipulum, sed et doctorem et Apostolum 
evasisse, adeoque per totam ^Ethiopian! evangelium 
praedicasse. Primo Irenaeus, ut solet, prudenter, 1. iii. 
c. 12. " Ipse eunuchus credens, et statim postulans 
" baptizari, dicebat, Credo Filium Dei esse Jesum. 
" Qui missus est in regiones ^thiopiae, prsadicaturus 

Sauli Concerslo. 367 

" quod et ipse crediderat." Hunc etiam, inquit Eu- 

Sebius, irpwrov /care^et \6yo$ eTr\ Trjv TraTpiov TraXivocrTrj- 
(TO.VTO. ytjv evayyeXicracrOai Ttjv TOV Qeov yvaxriv, /ecu Trjv 

^(JOOTTOIOV eiV ai>6pU>7TOVS TOV SamJjOO? r}/ULU)V TTlSri/J.iaV. 

S. Hieronymus in Isai. cap. liii. " Eunuchus Apostolus 
" genti jEthiopum missus est." Sed quid eunuchus 
jEthiopibus prsedicaverit, omnino ignoratur : nam post 
tria saecula nulla in Ethiopia Christianse religionis 
vestigia inventa sunt. 

XIV. Eunucho ab aquis redeunte Spiritus Domini 
rapuit Philipptim, inventusque est in Azoto : unde 
pertransiens evangelizabat civitatibus cunctis donee 
veniret Caesaream. 

XV. Interea Saulus etiam Damasci aliquos ad fidem 
converses fuisse audiverat, inter quos Ananias fuit : Et 
adhuc spirans minarum et cadis in discipulos Domini 
accessit ad principem sacerdotum. Et petiit ab eo Epi- 
stolas in Damascum ad synagogas, ut siquos invenisset 
hujus vice viros ac mulieres vinctos perduceret. Hujus, 
inquam, via, ut loquitur vetus interpres ; ut Beza, hujus 
sectfs. Sed Grsece tantum TJ?? 63ov oi/rap. Nam qui 
Christo credebant, antequam Christiani appellarentur 
Antiochiae, variis nominibus describebantur, ut nunc o/ 
TriarrevovTes, nunc ol /j.aBrira\, ita etiam aliquando ol T^? 
6Sov. Doctrinam enim Christi appellabant viam Domini, 

Ut Act. xviii. 26. 'AKpi{3earTpov avrw e^eOevro Trjv TOV 

Qeov 6Soi>, atque etiam simpliciter viam, ut Act. xix. 9- 

K.CtKO\OyoVVT$ Tt]V 6OV eVGOTTlOV TOV TT\r]6oVS. 23. CJUSdem 

capitis, eyeveTO Tupa^o? OVK oXlyos Trepl T^? 6<$ov. Denique 

ita ipse S. Paulus locutus est, cap. xxii. ver. 4. Tavrnv 

Trfv o$ov e$iu>l~a a\pi OUVOLTOV. 

XVI. Cum autern Saulus h hac auctoritate armatus 

h Quferit, in margine, Cestri- 25. propter martyrologia ? Sed 
ensis, an potius Sauli conversio ad hanc sententiam sequitur in An- 
annum sequentem pertineret, Jan. nalibus Paulinis. DODWKLL. 

368 Lectiones in Acta Apostolorum. LECT. v. 

Damascum pergeret, subito de coelo fulgore circumfusus 
praestrictus est,etvoce etiam audita Justus est Damascum 
proficisci. Gloria autem lucis circumfusae ocececatus, 
et a suis manuductus venit Damascum, ibique per 
triduum [mansit] coecus etjejunans. Turn vero Ananias 
ad eum a Domino missus, visum illico restituit, eumque 
baptizavit. Itaque factus est ex persecutore Apostolus, 
hoc est, testis apud omnes homines eorum quse vidit et 
audivit. Hie enim erat officii apostolici peculiaris 
character, ut iis quae ipsi viderant atque audiverant de 
Christo testimonium perhiberent, tanquam [testes] et 
oculati et auriti. 

XVII. Quid Damasci Saulo jamjam converso a 
Domino revelaturn sit, in Actis minime legimus : sed 
ex iis quae ipse in Epistola ad Galatas, de apostolatu 
suo agens, immediate post conversionem se fecisse 
testatur, apparet : fecit enim sine dubio id quod a 
Domino ei turn praescriptum est. Hoc autem erat ut 
non conferret cum came et sanguine, hoc est, cum 
homine ullo; neque rediret Hierosolyma ad eos qui 
ante ipsum fuerunt Apostoli, sed in Arabiam potius, 
ubi evangelii scientiam acciperet, non ab homine 
edoctus, sed ex revelatione Jesu Christi. 

XVIII. 8ecessit itaque Saulus in Arabiam aliquantis- 
per, hoc est, in loca Damasco proxima, quae Arabiae 
deserta vocabantur. 





OC anno Domini labente, Tiberii vigesimo-primo, ANNI 

JErao vul- Tiberii 

Hierosolymis gravis orta est persecutio per sum-garis 20 

, ' , , o XXXIV. ab Aug. 

mum sacerdotem et synednum : in qua primo b. i 9 

Stephanus lapidatus est, septem diaconorum primus; 

et cum effunderetur sanguis ejus, Saulus adhuc 

juvenis adstabat et consentiebat, Act. xxii. 20. Philippus 

autem, septem diaconorum secundus, abiit in Samariam, 

et communes mensse discipulorum disturbatse sunt, 

et baud pauci ex discipulis ab Hierosolymis et ex 

Judaea abierunt. 

Priori anno exeunte, et hoc A. D. ineunte, persecutio xxxv. 
ingravescit ; et Saulus, a synedrio potestate oncessa, 
supra modum persequebatur Ecclesiam et expugnabat 
illam, fideles frequenter per synagogas csedens, sanc 
torum plurimos vinciens, et in carcerem trudens, et, 
cum interficerentur, deferens sententiam: unde se 
merito agnoscit tune fuisse /3XaV(//>ioi/, /cat SuloKTrjv, /cat 
vfipurryv, 1 Tim. i. 13. Cum jam fideles omnes prseter a* 

Apostolos, Hierosolymis relictis, dispersi essent, et per 
varias urbes et provincias verbum Dei prsedicassent ; 
Saulus amplius insaniens in eos persequebatur usque in 

372 Annales Paulini. 

vuig. exterds civitates, Act. xxvi. 11. et adJiuc spirans 

22 XXXV. . ,. . ,. . , . . ^ 

minarum et cadis in aiscipulos, a pnncipe sacerdotum 
petiit epistolas in Damascum ad synagogas, ut siquos 
invenisset hujus vice viros ac mulieres vinctos perduceret 
in Jerusalem, Act. ix. 1, 2. et habens potestatem 
alligandi omnes qui invocabant nomen Christi, Act. 
ix. 14. 

Cum autem appropinquaret Damasco, Jesus ipse ei 
apparuit, euraque ad fidem miraculose convertit: et 
Damascum petens ab Anania baptizatus est, a discipulo 
discipulus. Statim autem non acquievit carni et san- 
guini ; non ab Anania aut alio aliquo discipulo 
Damasceno verbum Dei didicit ; neque venit Hiero- 
solyma ad antecessores suos Apostolos, sed abiit in 
Arabiam, Galat. i. 16, 47. ubi nemo verbum Dei 

22 xxxvi. Saulus in Arabia moratur, ubi per revelationem 
accepit plenam a Deo notitiam Evangelii, ad quod 
prsedicandum immediate vocatus est. 

3 Interea Herodis tetrarcliee exercitus ab Areta Ara- 

biae rege [6 TLerpaios ^ao-tXeu?, Jos. lib. xviii. c. 5.] 
profligatus, internecione funditus perit. Aretae eth- 
narcha Damascum praesidio tenet. 

xxxvii. Saulus ex Arabia redit Damascum, satis in officio 
per revelationem instructus ; et fuit cum discipulis per 

Caii dies aliquot, et continuo ingressus in synagogis presdica- 

a Martii bat Jesum, Act. ix. 19, 20. Stupebant interim omnes, qui 

eum audiebant : ipse autem multo magis convalescebat et 
confundebat Judceos. 

Circa finem autem hujus anni, cum implerentur dies 
multi, consilium fecerunt in unum Judcei, ut eum inter - 
ficerent, Act. ix. 23. Non enim tune earn auctoritatem 
habebant in Damasco, quain habebant cum Saulus 
primo venit Damascum. 

Annales Paulini. 373 

Quare insidias ei tantummodo sternebant, quao Saulo ^ra vuig. 

A.X..A.V 11* 

notte fuere;' undo coacti sunt ab ethnarcha Arabiae 
petere, ut eum in eorum gratiam interficeret : qui inde 
cupiebat eum comprehendere, 2 Cor. xi. 32. 

Judsei igitur observant portas civitatis, ut ethnarchae xxxvm. 
Saulum interficiendum tradant; Discipuli autem ac- 
cipientes eum node, per murum demiserunt, submittentes 
in sporta, Act. ix. 25. 

Saultis ita Damasco elapsus, post tres annos venit 
Hierosotyma, ut viseret Petrum ; qui jam ante illuc 
redierat cum Joanne, postquam fideles a Philippo 
baptizatos confirmaverant, et in reditu multis Sama- 
ritanoruin pagis praedicaverant, Act. viii. 25. Quod 
tempus nullam aliam epocham habere potuit quam a 
conversione Sauli, ut patet ex scopo Apostoli per totam 
earn Epistolam ad Galatas, et ex ipso contextu a 
versiculo 11. usque ad 18. 

Saulus vero cum venisset Jerusalem, circa finem anni, 
tentabat se jungere discipulis; et omnes timebant eum, 
non credentes quod esset discipulus, Act. ix. 26. Donee 
Barnabas eum duxit ad Apostolos (Petrum scilicet et 
Jacobum) Act. ix. 27- et permansit apud Petrum dies 
quindecim, Galat. i. 18. Cumque jam Saulus fiducia- 
liter agens loqueretur et disputaret cum Hellenistis, itti 
qucerebant occidere eum : quod cum cognovissent fratres, 
deduxerunt eum Ccesaream et demiserunt Tarsum, Act. 
ix. 31, 32. 

Erat turn in ecclesiis pax per totam Judaeam 
Galilaeam et Samariam, et S. Petrus transivit uni- 
versos, Act. ix. 31, 32. in Judaea scilicet Galilaea et 
Samaria, fideles. 

Hoc anno Saulus Tarsum delatus, ignotus facie ec- xxxix. 
clesiis Jud&ai, cvangelizavit fidem in Cilicia, quam 
aliquando expugnabat, Gal. i. 22, 23. Jgnotum autem 


Annales Paulinl. 


Clandii XLI - 


a Jan. 

vuig. tune, cum iii Cilicia et Syria esset, ecclesiis Judaea? se 


fuisse dixit, ne Galatae putarent ipsum ab aliquo Christ! 
discipulo doctrinam evangelii accepisse. 

XL. Saulus praedicat in Syria, neque tamen adiit Anti- 

ochiam, quia illic discipuli non pauci fuere, a quibus 
quicquam diseere noluit. 

Petrus postquam baptizaverat Cornelium, et perman- 
serat ibi diebus aliquot, ascendit Hierosolyma : et cum 
illuc venisset, disceptabant adversus eum qui erant ex 
circumcisione, Act. xi. 2. Cum autem omnia de bap- 
tismo Cornelii exposuisset, tacuerunt et glorificaverunt 
Deum, ver. 18. 

Saulus adhuc praedicat in Syria. 

Patefacto jam Gentibus fidei ostio, Cyprii et Cyre- 
nenses quidam Antiochiae Graecis Christum praedica- 
verunt, et magnus eorum numerus conversus est ad 

Pervenit etiam sermo ad aures ecdesice, qua erat 
Hierosolymis super magno numero Grtecorum, qui ope 
Cypriorum et Cyrenseorum quorundam conversi sunt ad 
Dominum, Act. xi. 21, 22. 

Miserunt ergo Barnabam usque ad Antiochiam. 
XLII. Saulus redit Tarsum, postquam multa passus erat in 
Syria et Cilicia per triennium. 

Barnabas, cum venisset Antiochiam et vidisset gratiam 
Dei, gavisus est, et hortabatur omnes in proposito cordis 
permanere in Domino, et ejus opera apposita est multa 
turba Domino, ver. 24. 

Cum tanta messis quotidie cresceret, et Barnabas 
cooperario indigeret, quaesivit Paulum Tarsi (quern 
ad Apostolos ante duxerat et ab iis probatum noverat, 
et disputantem cum Hellenistis Hierosolymis audi- 
verat) quern, cum invenisset, perduxit Antiochiam, 
ver. 25. 

Annales Paulini. 375 

Saulus et Barnabas annum totum conversati sunt in ^rae vuig. ciaudii 
Ecclesia Antiochena, et docuerunt turbam multam; 
ita ut cognominarentur primum Antiochice discipuli 
CHRISTIAN!, ver. 26. 

In his autem diebus supervenerunt ab Hierosolymis 
prophette Antiochiam, ver. 27. et surgens unus ex eis, 
nomine Agabus, significabat per Spiritum prophetiae 
(nondum enim ulla fames in partibus Orientis orta 
erat) famem magnam futuram in universe orbe terrarum, 
quce facia est, prsecipue in Judaea, sub Claudia Ccesare, 
ver. 28. 

Discipuli autem, prout quis habebat, proposuerunt in 
ministerium mittere habitantibus in Jud&a fratribus, 
ver. 29. 

Cum adhuc pax fuisset in Ecclesia per Judseam, misit XLIV. 4 
Herodes Agrippa manus, ut affligeret quosdam de Ecclesia, 
Act. xii. 1. Occidit autem Jacobum, ver. 2. et diebus 
azymorum Petrum conjecit in carcerem (circa initium 
Aprilis). Petrus autem, carcere divinitus patefacto, 
petiit domumMari3e,ubi plures discipuli congregati sunt; 
quibus cum declarasset quomodo ab angelo liberatus 
est, et eos jussisset ut eadem Jacobo et fratribus renun- 
ciarent, abiit, &c. De anno quo Herodes occidit Jacobum, 
et Petrum in carcerem conjecit, latius disserendum est ; 
volunt enim ex Pontificiis plerique id factum esse An. 
Dom. xli. ut illo tempore ostendant Petrum, cum 
abiit in alium locum, Romam petiisse, &c. Sed hoc 
primo statuitur contra fidem historiae Judaicae, Jos. 
xix. 4, 5 a . secundo contra fidem historise sacrae, abiit in 
alium locum, ver. 17. et Herodes descendens e Judcea in 
Ccesaream ibi commoratus est, ver. 19. 

a Respexit fortasse Joseph. Caesareamprofectus.statimmorbo 

xix. 8. 2. ubi ait rpirov eras 'H- correptus expiravit. At anno 

pS; /Sao-tXevoj/n ireTr^rjpSxrdai, Ciaudii primo Judaeam, in regni 

quum, ad spectacula celebranda partem acceperat. 

376 Annales Paulini. 

ciaudii jEra vuig. Post brevem hanc persecutionem Hierosolymis ortam, 
Antiocheni secundum propositum suum (Act. xi. 29.) 
collectis jam factis, subsidium miserunt ad seniores, 
qui Hierosolymis manserant per manus Barnabce et Sauli, 
ver. 30. Et quidem peropportune ; jam enim fames in 
Judaea oriri coepit, magna quidem ilia et diuturna. 

Nam Herode Agrippa mortuo, in ejus regnum, in 
provinciam redactum, Claudius procuratorem Cuspium 
Fadum misit. Ille autem et successor ejus, Tiberius 
Alexander, provinciam administrabant ferme per qua- 
driennium ; quorum tempore magnam famem in Judaea 
extitisse, narrat Josephus, lib. xx. c. 5. quam respexisse 
Agabum testatur Eusebius, lib. ii. c. 11. 

Cum Barnabas et Saulus subsidium in manus seniorum 
Hierosolymis tradidissent, nullo Apostolo tune viso, 
(quae causa fuit, quod Apostolus ipse hujus adventus 
non meminit in Epistola ad Galatas,) Antiochiam 
redierunt, assumpto Joanne, qui cognominatus est Marcus, 
Act. xii. 25. qui eos secutus esse videtur, quia aberat 

Dum ibi propheta? et doctores ministrarent Domino, 
Saulus et Barnabas segregati ab illis sunt in opus ad 
quod assumpsit eos Spiritus Sanctus. Act. xiii. 2. 

Et turn, opinor, Saulus raptus est in tertium crelum, 
post quod tempus anno quarto decimo scripsit secundam 
ad Corinthios Epistolam, xii. 2. 

Barnabas et Saulus missi a Spiritu S. abierunt Se- 
leuciam, et navigaverunt in Cyprum, Act. xiii. 4. et 
pervenerunt Salamina. 

5 XLV. Cum Saulus et Barnabas venissent Salaminam, pra- 

dicabant verbum Dei in synagogis Jud<zorum, habentes 
Joannem in ministerio, ver. 5. Et cum perambulassent 
universam insulam (praedicantes sine dubio in synagogis 
Judaeorum, quae in Cypro plurima? fuerunt) usque ad 

Annales Paulini. 377 

Paphum ; (est autem Cyprus insula inter amplissimas M vuig. 
numerata;) et dum in urbe Papho praedicabant, quae 
a Salamine, tota ferme insulae longitudine erat dissita; 
Sergius Paulus Cypri Procos. verbum Dei audire cupi- 
ebat, eosque accersivit : et cum obstaret Elymas, Saulus 
(qui et Paulus) eum ececitate percussit, unde Procos. ad 
fidem conversus est. 

Postea Paulus cum suis navigavit Papho, et Pergam 
urbem Pamphyliae venit ; ubi eum deserit Joannes, et 
revertitur Hierosolyma ; forte enim audiverat jam non 
tantum Herodem mortuum fuisse, sed Petrum e latebris 
prodiisse et Hierosolymis libere versatum esse. Paulus 
autem et Barnabas ex Pamphylia profecti sunt in 

In Pisidia diu praedicant, praesertim Antiochiae, donee XLVI. 
verbum Dei disseminaretur per universam regionem, 
Act. xiii. 49. 

Pisidia pulsi, veniunt in Lycaoniam, ubi adeunt 
Iconium, in qua urbe multo tempore demorati sunt, 
xiv. 3. 

Iconic pulsi, confugerunt ad civitates, Lystram et 
Derben, et universam in circuitu regionem, xiv. 6. Et 
illic evangelizantes erant, ver. 7. 

Lystris per Antiochenos et Iconienses ejecti adeunt 
Derben, ubi evangelizabant, et discipulos multos facie- 
bant, ver. 21. 

Derbe revertuntur Lystram et Iconium et Antio-xLVii. 
chiam Pisidiae, confirmantes animos discipulorum., 
exhortantesque ut permanerent in fide. Et consti- 
tuerunt illis per singulas ecclesias presbyteros, xiv. 
22, 23. 

Inde pertranseunt Pisidiam et veniunt in Pam- 

Postquam Pergae rursus praedicassent, petunt At- 

378 Annales Paulini. 

JEraevuig. taliam, et inde navigantes redeunt Antiochiam Syrise, 
XLVII. . Ecclesise reddunt. 

8 XLVJII. Paulus et Barnabas Antiochiae non modicum tempus 

morati sunt cum discipulis, ver. 28. 

Turn vero descendentes de Judaea quidam docebant - 
fratres, Quia nisi circumcidamini secundum morem 
Moysi, non potestis salvari, Act. xv. 1. 

Hinc orta est seditio et qucestio, sive^disceptatioj^o/z 
parva, sive bene longa, inter Paulum, assistente Barnaba, 
et illos Judaizantes. 

Antiocheni autem quasstionem hanc determinareynon 
valentes, statuerunt, ut ascenderent Paulus et Barnabas, 
et quidam alii ex illis, ad Apostolos et presbyteros in 
Jerusalem, super hac qucsstione, ver. 2. 

Hoc anno ineunte venit in provinciam Cumanus 
Judaeae procurator ; et Felix Samariae ; si fides Tacito ; 
sed sine jure gladii, ut patet ex Historia Josephi. 

9 XLIX. Paulus et Barnabas deducti ab ecclesia Antiochena 

per Syriam, pertransibant Phcenicen et Samariam ; et 
per ecclesias ibi constitutes enarrabant conversionem 
gentium, ipsorum opera in minori Asia factam. Et 
Christiani earum ecclesiarum qua3 in Phoenicia et per 
Samariam constitutse sunt, magno gaudio affecti sunt. 

Tandem veniunt Hierosolyma, ubi suscepti sunt ab 
Ecclesia et ab Apostolis et senioribus ; nuntiantes Apo- 
stolis et senioribus, quanta Deus fecisset per illos, sive 
quam magnus numerus ipsorum opera, turn ex Judaeis, 
turn ex gentibus in Cypro et in Asia, conversus est. 

Surrexerunt autem etiam Hierosolymis quidam ex 
Pharisaeis Christiani, qui docebant circumcisionem esse 
necessariam ad salutem. 

Concilium Hierosolymitanum. 

Anno XIV. a conversione S. Pauli congregatum. 
Himc enim ipsum adventum suum narrat Apostolus ad 

Annales Paulini. 379 

Galat. cap. ii. 1,2. et tempus ipsum determinate ex-^raevuig. ciaudii 

primit. Ubi Grotius scribendurn vult Tea-crdptav pro 

SeKareara-dpwv is tamen agnoscit hunc ejus adventum ad 

concilium. Quod autem Apostolus ad epocham con- 

versionis suse referat annos, quos ibi numerat, mani- 

festum est ex ipso scopo capitis i. et ii. Vocat se 

Apostolum non ab hominibus, neque per hominem, 

cap. i. 1. docet evangelium suum non esse secundum 

hominem, neque se illud ab homine accepisse aut 

didicisse, sed per revelationem Jesu Christi, ver. 11, 12. 

Hoc vero Galatis demonstrat ex conversation e sua illis 

non incognita ; cujus pars prima fuit professio strictis- 

sima Judaicae religionis secundum Pharisaeos, quas desiit 

in acerrima persecutione Christianorum : turn demum 

pergit et ostendit, quomodo Deus revelavit ei Filium 

suum, et quod turn continuo non acquievit carni et san- 

guini, sive non contulit cum homine quopiam, a quo 

evangelii doctrinam discere potuit, neque venit Hiero- 

solymam ad antecessores suos Apostolos, a quibus plenius 

mentem Domini discere potuit, sed abiit in Arabiam, 

ubi per revelationem evangelium accepit ; et reversus 

est Damascum, ubi verbum Dei praedicavit et confudit 

Judaeos : Deinde post tres annos rediit (Damasco scilicet) 

Hierosolyma, ut viseret Petrum. Ex quibus omnibus 

clare patet, hujus triennii epocham a conversione Pauli 

peti debere. Idem dicendum est de epocha annorum 

xiv. Deinde post annos xiv. rursus ascendi Hierosolyma. 

Idem enim horum verborum scopus, eadem annorum 

epocha. Vox enim eTmra, deinde, non conjungit hsec 

verba cum illis de triennio, quasi a fine illius triennii 

initium sumerent ; aliud enim eTretra inter hose et ilia 

intercedit, cap. i. 21. ubi narrare incipit, quomodo ver- 

satus est in Syria et Cilicia, neque annos, quibus illic 

tune erat in iis regionibus, enumerat. Nulla igitur hie 

380 Annales Paulini. 

ii JErse vuig. chronologica coiniexio cogitari potest : sed Apostolus 
eundem scopum persequens, deinde, inquit, et rursus ; 
sed neque deinde respicit moram ejus in Syria et Cilicia, 
neque hoc rursus secundum ejus Hierosolyma adventum: 
nam secundo Hierosolyma venerat cum subsidio, ap- 
petente fame, et quidem cum Barnaba, sed non assumpto 
Tito : sed quia neminem tune Apostolorum vidit, 
adventum ilium omisit, utpote ad prsesentem scopum 
minime pertinentem. 

Post decretum Concilii, et Epistolam a Concilio 
scriptam, Paulus et Barnabas cum Juda et Sila, viris 
primariis, veniunt Antiochiam, et ecclesioe Antiochense 
reddiderunt epistolam ab Apostolis acceptam. 

Judas etiam et Silas, cum essent prophetae, verbo 
plurimo confirmabant fratres. 

Judas autem rediit Hierosolyma, Silas permansit 

Interim venit etiam Petrus Antiochiam, et aliquandiu 
cum Gentibus ad fidem conversis edebat. 

10 L. Cum autem quidam a Jacobo venirent, Petrus 

subtrahebat et segregabat se; unde Paulus eum re- 

Hoc tempore reprehensionem illam factam esse inde 
intelligo, quia Paulus indicat se fuisse Antiochiae tune 
cum Petrus illuc venit : Petrus autem non adiit An 
tiochiam ullo tempore, quo in ea urbe Paulus fuit, ante 
Concilium Hierosolyinitanum : et prseterea dissensus 
inter Paulum et Barnabam, qui Petro familiarissimus 
erat, hinc ortum traxisse videtur. 

Et ipse, assumpto Sila, qui interfuit Concilio Hie- 
rosolymitano, perambulavit Syriam et Ciliciam, con- 
firmans fratres, tradensque iis dogmata, quae erant 
decreta ab Apostolis, xv. 41. xvi. 4. 

Pervenit autem in Derben et Lystram, ubi Timo- 

Annales Paulini. 381 

theum discipulum inveniens, circumcidit, et secum ^-ae vuig. ciaudii 

L. 10 

abduxit, xvi. 1. 

Dein peragrat Phrygiam et Galatiam, et per Mysiam Li- 1 1 
venit Troadem, ubi se illi comitem adjunxisse indicat 
Lucas, xvi. 10. Qui antea etiam Antiochise cum 
Paulo fuit, et jam eum Troade assecutus est ; ut 
colligere licet ex Act. xi. 28. Ubi Codex Cantabr. 
habet a-vve^rpan^vwv Se rnnZav ab anno igitur xliii. per 
octennium discipulus fuerat Antiochise. 

Troade transit in Macedonian!. 

Moratur Philippis. 

Inde itinere facto per Amphipolin et Apolloniam, 
venit Thessalonicam, ubi diu praedicat. 

Inde missus est Berseam, ubi aliquandiu moratur. LIL I2 

Interim Judsei hoc anno ineunte a Claudio Roma 
pulsi sunt. Anni hujus expulsionis solus Orosius 
diserte meminit, lib. vii. c. 6. his verbis : " Anno ejus- 
" dem, scil. Ciaudii, nono expulsos per Claudium urbe 
" Judaeos Josephus refert :" sed hsec aperte falsa sunt : 
nihil enim Josephus de anno nono Ciaudii, imo nihil 
omnino de expulsione Judaeorum, circa hunc temporis 
tractum refert ; neque ullius Judseorum tumultus ad 
eum annum meminit Tacitus. 

Sed Josephum nominat Orosius, ut conjungat hanc 
historian! cum tumultu quern refert Eusebius ex Jo- 
sepho. Hist. Eccl. ii. c. 11. 

Prseterea Orosius prochronismi manifest! reus hie 
tenetur, ejusque prochronismi causa satis aperta est. 
Dixerat enim " Anno Ciaudii quinto inter Theram et 
" Therasiam insula emicuit;" quse habuit ex Eusebii 
Chronico: at constat hoc contigisse anno Ciaudii 
sexto jam exeunte. 

Pergit Orosius, " Anno ejus septimo sub procuratore 
" Judaeae Cumano Hierosolymis seditio in diebus azy- 

382 Annales Paulini. 

ciaudii JErx vuig. morum exorta est." Quae etiam ex Eusebii Chronico 

i LII. 

habuit ; sed et ea vera non sunt : non enim septimo 
Ciaudii anno, Cumanus, sub quo ait seditionem illam 
extitisse, sed Tiberius Alexander procurator Judaeae 
fuit : neque Cumanus procurator fuit ante mortem 
Herodis regis Chalcidis b , qui anno Ciaudii octavo 
obiit c : interesse igitur paschati Cumanus tanquam 
procurator non potuit, ante annum Ciaudii nono. Sed 
nee eo anno seditio a Josepho memorata contigit, sed 
anno Ciaudii undecimo, quo tempore Quadratum scimus 
Syriae fuisse praesidem : et cum Romae cognita est, 
nulla illius Romanos cura tangebat, cum ad solos 
Judaeos calamitas ilia pertinebat: sed quae ilia paulo 
post sequuta sunt, Romanos maxime tangebant. Nam 
eo anno Stephanum Caesaris servum latrones aggressi, 
omnes ejus sarcinas diripuerunt d , et tandem milites 
Romani caesi sunt : haec commemorat non tantum 
Josepbus, sed et Tacitus, lib. xii. c. 54. " Cumanus et 
" Felix, gliscente pernicie, cum arma militum inter- 
"jecissent, csesi milites sunt; arsissetque bello pro- 
" vincia, ni Quadratus Syriae rector subvenisset." Et 
praeterea notat Tacitus hunc tumult um post ilium 
sub Caio proximum fuisse, ideoque sub Claudio primum. 

Claudius, " causis rebellionis auditis," ineunte anno 
regni sui duodecimo Judaeos urbe expulit; eodem, 
opinor, tempore, quo " de mathematicis Italia pellendis 
" factum senatus-consultum atrox et irritum," ut ait 
Tacitus, lib. xii. c. 52. 

Expulsio autem Judaeorum ex urbe non fuit ex 
senatus-consulto, sed tantum ex edicto Ciaudii ; unde 
Tacitus illius expulsiouis nusquam meminit e . 

b Joseph. Bell. Jud. ii. xii. j. Antiq. xx. v. 4. 

c Antiq. xx. v. 2. e Meminit Suetonius in Claud. 

d Joseph. Bell. Jud. ii. xii. 2. c. 25. 

Annales Paulini. 383 

S. Paulus Beroea missus est Athenas, unde statim ^ T v T ul s- 


mittit Timotheum, ut visat Thessalonicenses, 1 Thess. 
iii. 1. ubi diu moratur. Athenis venit Corinthum: 
et inveniens quendam Judceum nomine Aquilam, Pon- 
ticum genere, qui NUPER venerat ab Italia, et Pris- 
cittam uxorem efus, eo quod pr&cepisset Claudius disce- 
dere omnes Judceos a Roma, accessit ad eos, Act. xviii. 
1, 2. Nuper sane, Trpoa-tyaTcos, quia hoc ipso anno 
ineunte edictum Ciaudii prodierat. 

Post reditum Timothei ex Macedonia scribit priorem 
ad Thessalonicenses Epistolam, 1 Thess. iii. 1, et 6. 

Hoc tempore, ut videtur, Paulus multa de Chris- 
tianis Romanis audierat, et ex eo valde concupivit 
Romam videre, Deum saepe precatus ut aliquando 
illuc mitteretur, Ep. ad Rom. cap. i. 9, 13. et cap. xv. 
22, 23. 

Cum Cumanus jam condemnatus esset f , Felix a LIU. 13 
Claudio procurator Judsese rursus factus est ; quam cum 
jure gladii provinciam una cum Samaria et Galilaea 

S. Paulus Corinthi coram Gallione Achaise pro- 
consule sistitur. Erat hie Gallic frater senior Annsei 
Senecse ; unde colligi potest, hoc tempus idoneum 
fuisse, quo Procos. fieret. Tota Senecarum familia 
Claudio maxime infensa fuit, quod Annaeum gravi, et 
diuturno exilio mulctasset : a quo tandem liberatus est 
anno Ciaudii nono, Pompeio et Veranio Coss. ut 
tradit Tacitus, lib. xii. e. 8. Et statim factus est Sena 
tor. Sueton. in Nerone cap. 7 e - Eique Domitius ab 
Agrippina traditur instituendus. Anno Ciaudii de- 
cimo Domitius in familiam Ciaudii et nomen Neronis 

f Joseph. Antiq. xx. vi. 3. pro Annseo Seneca, simul prse- 
Tacit. Ann. xii. 54. turam impetrat." Tacit, in loc. 

K " Agrippina veniam exilii cit. 

384 Annales Paulini. 

ciaudii JEnevuig. transit. Autistic et Suilio Coss. Tacit, xii. cap. 26. 
Annseus cum semper observasset Gallionem honorum 
maxime cupidum esse, curavit ut ille Cos. suffectus 
esset anno, ut videtur, undecimo, et statim Procos. 
fieret anno Ciaudii duodecimo exeunte : Junio et Ha- 
terio Coss. et quidem Achaiae. Sic enim interpretor 
Senecam, ep. 104. u Istud mihi in ore erat domini mei 
" Gallionis, qui cum in Achaia febrem habere coepisset, 
" protenus navem ascendit, clamitans, Non corporis 
" esse sed loci morbum." Fratrem enim majorem, 
postquam consul et proconsul fuisset, dominum ap- 

S. Paulus a Gallione dimissus permansit Corinthi 
dies multos : ubi scribit secundam ad Thessalonicenses 
Epistolam, imperante adhuc Claudio : quod observan- 
dum, ne concludamus, qui nunc tenet, ruisse Nero- 
nem, 2 Thess. ii. 7- ut Hieron. ad Algasiam, Ep. 121. 
J. 12 b . 

14 LIV. Initio hujus anni, postquam Corinthi per annum et 
dimidium prsedicasset, navigat Ephesum, et relictis in 
ea urbe Aquila et Priscilla, post paucos dies inde pro- 

k Nescio an recte dicatur S. fraudulentis ; quomodo de Anti- 

Hieronymum, qui nunc tenet, in- patro Herodis filio Josephus, 

tellexisse de Nerone ; id enim Bell. Jud. i. 24. i. TOV 'AITI- 

ipse et alii veteres accipiebant trarpov fiiov OVK av ajjuipToi TK 

absolute de imperio Romano : elir&v Kaictas fivarfiptov. Et quid- 

ut Augustinus de Civ. Dei xx. ni D. Paulus ita designaret pri- 

19. Chrysostomus in Comment, mum ilium gentilium persecu- 

ad locum. At Neronem desig- torum, quo imperante ipse cum 

nari putat Hieron. per TO pvorrj- D. Petro esset martyrium subi- 

piov TTJS dvopias' quemadniodum turus, sicut utrique Dominus 

et Chrysostomus. Longe aliam significaverat ? De clausula unica 

viam inierunt recentiores pleri- v. 7. haec quaestio est : quod 

que. At certe dubitari potest, enim attinet ad totam hanc de 

annon melius judicarint antiqui Antichristo prophetiam, nobis 

personam quandam individuam visus adhuc procul, et apparebit 

hie innui. Est enim locutio in finem, et non mentietur. 
solennis de hominibus perditis et 

Annales Paulini. 385 

fectus est Csesaream, unde ascendit et salutavit EC- ^ r f vul s- ciaud 

LIV. 14 

clesiam et descendit Antiochiam, Act. xviii. 22. 

Quo temporis tractu venit Apollos Ephesum, et 
a Priscilla et Aquila melius edoctus, inde profectus est 

Paulus autem Antiochia transiit per Galatiam et 
Phrygiam, et cum Apollos esset Corinthi, venit Ephe 
sum, Act. xix. 1. 

Ubi discipulos quosdam baptizavit. 

Inde praedicavit in synagoga per tres menses. 

Claudio Imp. defuncto iii. Id. Octob. Nero sue- Neron 


Primo Neronis anno, Claudius Felix a Nerone do- LV. 
natus est praefectura, quam sub Claudio obtinuerat, 
demptis aliquot tantum urbibus, Abila et Juliade, Ta- 
richaea et Tiberiade, quas regno Agrippae addidit Nero : 

E/9 <?e \onrriv 'Iou<Wai/ QrjXiKa KaTecrTrjcrev eiriTpOTrov, 

Joseph, de Bell. Jud. lib. ii. cap. 13. Et Felix qui 
tempus praefectura? suae sub Claudio in obtinenda 
uxore Drusilla foeminarum pulcherrima consumpserat, 
admmistrandae provinciae jam diligenter incumbit : ac 
primo principem latronum Eleazarum, qui per xx. 
annos provinciam vexaverat (ab illo, opinor, tempore, 
quo Samaritanos in apertum bellum prorumpentes 
Pilatus profligavit, et rnultis occisis, reliquos in fugam 
vertit, A. D. xxxv.) captum in vinculis Romam misit, 
et magnam latronum multitudinem cruci suffixit, atque 
ita totam regionem pacavit. Hoc primum KaropQw^a 
sub Nerone, ut diserte tradit Josephus, lib. xx. cap. 7, 
8. et Bell. Jud. ii. 13, 2. 

Paulus disserit in schola Tyranni per biennium. * 

S. Petrus venit Corinthum, cum ibi esset Apollos, ut 
patet ex Epistola dementis. 


386 Annales Paulini. 

. j x eo tempore, quo pacata regio est, sicarii in urbe 
orti sunt, contra quos Felix nihil fecit '. 

Sed Jonathanem (qui unus e/c TWV ap-^tepecov fuit) 
nimis libere eum reprehendentem a sicariis occidi cu- 
ravit, Et post eum multi a sicariis illis Hierosolymis 
occisi sunt, festis preecipue diebus k . 

Paulus disserit in schola Tyranni. 

LVIL Seductores quidam fanatici populum sub prsetextu 
religionis in desertum congregabant, promittentes 
Deum eis ostensurum signa libertatis. Hos Felix, 
quos tanquam semina defectionis esse putabat, armis 
oppressit ] . 

Paulus substitit in Asia. 

Unde prsemisit Timotheuui cum Erasto in Mace 

Apollos cum aliis fratribus Corintho venit ad Paulum, 
per quos Corinthii miserunt Epistolam. 

Scribit primam ad Corintbios Epistolam, cum Sos- 
thene, respondens Epistolae Corinthiorum. 

Scribit Epistolam ad Galatas. 

Per Demetrium Epheso pellitur. Act. xx. 1. 

Asiam relinquens, postquam per triennium ferme 
totum ibi laborasset, 

Venit Troadem. Inde transit in Macedonian!. 

Inde scribit secundam ad Corinthios Epistolam. 

Ex Macedonia proficiscitur in Grseciam. 

Paulus Corintho scribit Epistolam ad Romanes. 
LVIII. Felix TEgyptium Magum cum suis ad montem 
Oliveti profligavit m . 

Paulus redit ex Grsecia in Macedonian!. 

Per dies azymorum manet Philippis. 

' Joseph. Bell. Jud. ii. 13. 3. k Antiq. xx. 8. 5. 1 Ibid, 
m Antiq. xx. 8. 6. 

Annales Paulini. 387 

Venit Hierosolyma cum collectis post Pentecosten, ^ lgt Neronis 
mense Junio : ubi tumultu concitato, morte eum 
eripiens, tribunus quaerit, Nonne tu es sEgyptius, qui 
ante hos dies tumultum concitasti et eduxisti in desertum 
quatuor millia virorum sicariorum f 

jEgyptius enim ille, sociis oppressis, salutem sibi fuga 
qusesierat, Jos. XX. 8. 6. 'O Se AtyvTrno? airro? StaSpda-a? 
K TJ;? ja^9 a(pavtj$ eyevero. 

Ad synedrium adductus cum Anania, Nebedsei filio, 
qui adhuc fuit pontifex, orationem habuit, Act. xxiv. 

Coram Felice Caesarese accusatur : respondens 
autem ait, Ex multis annis te esse judicem genti huic 
sciens bono animo pro me satisfaciam, xxiv. 10. Hi 
autem anrii multi erant quinque cum dimidio, ex quo 
Judaicae genti judex impositus est a Claudio : unde 
longam sub eo pacem et TroXXa KaTopQw/j-ara illi genti 
facta agnoscit Tertullus, quse sigillatim commemora- 
vimus ex Josepho. 

S. Paulus in vinculis Csesareae detinetur. 

Coram Drusilla iterum auditur. 

Magi quidam et latrones Judseos ad libertatem hor- 
tantur, mortem illis minitantes, qui parerent Romano 
imperio : et hoc bellum indies ingravescebat, Jos. Bell, 
lib. ii. c. 13. 6. 

Paulus detinetur Csesareae in libera custodia, Felice LIX. 5 
sperante, quod pecunia daretur a Paulo : Propter quod 
et frequenter accersens eum loquebatur cum eo. 

Dum magi et seductores populum per regionem 
contra Romanorum imperium sollicitant, inter Syros 
et Judseos gravis orta est seditio Csesareae, quam armis 
comprimere conatus est Felix, multique a militibus 
caesi sunt, sed interventu nobiliorum Judseorum milites 
continuit. Josephus, Bell. Jud. ii. 13. 7. 

Felix, manente adhuc seditione inter Syros et 
c c 2 

388 Annales Pawlini. 

jEr vuig. Judggos, nobiles utriusque partis electos misit ad Ne- 

1 * -\ 

ronem de jure disceptaturos. Josephus de Bell. Jud. ii. 

Quinetiam sacerdotes quosdam ob levem quandam 
culpam vinctos Romam misit. Jos. in Vit. 3. 

Turn vero Festus successor Felici datus est. Jos. 

Felix autem biennio expleto, ex quo Paulus accusatus 
est, accepit successorem Porcium Festum ; volens autem 
gratiam prastare Judceis^ reliquit Paulum vinctum, 
Act. xxiv. 27- 

Primores Judaaorum post decessum Felicis Romara 
profecti sunt eum accusaturi; dedissetque omnino 
poenas, nisi Nero eum donasset precibus Pallantis, 
quem turn maxime in pretio habuit. Joseph, lib. xx. 
c. 8. 9. 

Hinc colligunt viri docti non diu ab initio imperil 
Neronis Felicem Romae accusatum, precibus Pallantis 
donatum, quia Pallas Neroni in pretio non erat diu 
post imperium ejus : vel secundo igitur, vel tertio, vel 
quarto imperii ejus anno Festum Felici successisse 
volunt. Mini vero id, quod huic sententiae contrarium 
est, vel inde colligendum videtur ; nempe Neronem 
non nisi diu post initium imperii sui Pallantem in 
pretio habuisse. Nam ipso statim initio imperii Ne 
ronis, taedium sui moverat Pallas. Tacit, xiii. 2. Se 
cundo imperii anno ineunte, a cura rerum demotus est, 
cap. 14. Tertio ineunte, laesae majestatis reus fit, et 
cum absolutus esset, innocentia ejus grata non erat, 
cap. 23. Quarto imperii anno Nero Poppseae amore 
capitur; Agrippina contemnitur, tanquam ad libita 
Pallantis provoluta. Quinto, Agrippina ipsa occiditur, 
et sic odii Pallantis apud Neronem, postquam potentia 
exutus est, unica causa sublata est. Post Agrippinae 
caedem nulla Pallantis apud Neronem offensio memo- 

Annales Paulini. 

ratur. Nono tandem imperii anno veiieno tollitur /Er * Vlll g- 
nullius criminis reus, nullius novae apud Neronem 
offensionis, (non enim ille, sed Doryphorus nuptiis 
Poppaeae adversatus est ;) sed ex arbitrio Tigellini, ac 
tantummodo quod immensam pecuniam longa senecta 
detineret. Tacit, xiv. 65. Qualis fuit paulo ante 
accusatio Senecae, tanquam ingentes et privatum mo- 
dum evectas opes adhuc augeret. Tacit, xiv. 52. Quid- 
ni igitur sexto Neronis anno jam exeunte, tanta 
Pallas apud eum gratia floreret, ut fratrem suum, quern 
Nero ipse procuratorem fecerat, a paucis Judaeis ac- 
cusatum liberaret ? 

Cum Festus venit in provinciam, Caesarea tertio die 
Hierosolyma attigit; ubi Judaei Paulum accusant. 
Festus se eos auditurum promittit, postquam Caesaream 
regressus fuerit. Post dies decem, die undecimo a Festo 
auditus Caesarem appellat. Et cum dies aliquot 
transiissent, venit Agrippa Caesaream, Act. xxv. 13. Et 
cum plures dies ibi commoraretur, Paulus coram Agrip 
pa producitur: et dimissus tune fuisset, si non appel- 
lasset Caesarem, Act. xxvi. 32. 

S. Paulus postea missus est Romam, et post dies 
multos ejectus est in Melitam insulam. 

S. Paulus postquam per tres menses Melitse hye- LXI. 
masset, per Syracusas, Rhegium et Puteolos, Romam 
venit, mense Februario, Neronis septimo. 

Cum Romam venerunt, reliqui in vinculis a cen- 
turione traditi sunt T a-TparoTreSdp^, praefecto prae- 
torio, qui tune unus erat, scilicet Burrhus. Anno enim 
sequenti Burrhus mortuus est, et duo facti sunt prae- 
fecti prsetorio n . Vincti quidem ex provinciis ad prae- 
fectos praetorii mitti solebant. Trajan, ad Plin. Ep. 65. 

n Tacit. Annal. xiv. jj i . 

390 Annales Paulini. 

JE> vuig. Pauloautem permissum manere sibimet cum custodiente 
se milite, Act. xxviii. 16. 

Sicariis Judseam ac praecipue Hierosolyma infestan- 
tibus, impostor quidam salutem promisit omnibus, qui 
ipsum sequi vellent in desertum ; Festus autem 
militaribus copiis eos omnes oppressit. Jos. xx. 8. 10. 

Interim Agrippa sedificat domum valde amplam in 
regia prope porticum, unde perspexit qua3 circa templum 
facta sunt. 

Ob hoc primores Hierosolymitani erexerunt altum 
parietem, qui non tantum regii triclinii, sed etiam 
occidentals porticus, ubi Romani festis diebus stationes 
habebant, prospectum arcebat. Hoc aegre ferebat 
Agrippa, et prsecipue Festus, qui imperavit Judaeis, ut 
parietem diruerent. 

Judsei autem a Festo impetrabant, ut legati de ea re 
ad Neronem mitterentur. 

LXII. jjoc anno ineunte legati decem primores cum pon- 
tifice Ismaele, et Chelcia serarii custode ad imperatorem 

Interim Nero anno octavo imperil sui exturbat Oc- 
taviam, et Poppseam uxorem ducit, Tacit, xiv. 60. duo 
decimo die post divortium Octavise ; Sueton. c. 35. 

Legati Judaeorum Romam veniunt, iisque Nero 
permisit, ut paries staret, Poppaese jam uxori suse 
gratificatus. Jos. xx. 8. 11. 

Poppaea decem primores redire permisit. Ismaelem 
autem et Chelciam obsides detinuit. 

Quod quamprimum intellexit Agrippa, loco Ismaelis 
Josephum Cabi constituit pontificem. Jos. ibid. 

Festus moritur in provincia, mense Aprili. Agrippa 
loco Josephi Ananum pontificem creat. 

Festo successor datus est Albinus a Nerone. 

Interim Ananus concilium judicum constituit, et 

Annalcs Paulini. 391 

Jacobum fratrem Jesu Christi, aliosque, quasi impietatis & vul g- 
reos, lapidandos tradit. 

Agrippa Anani loco substituit Jesum Damnaei. 

Tune Albinus venit Hierosolyma sub initio August!, 
post tres menses a morte Festi (quibus Ananus sacer- 
dotio functus est) et statim omnem curam adhibuit, 
ut pacaret provinciam, interfectis multis sicariis. Jos. 
xx. 8. 

Adfuit ille Albinus festo scenopegise, quo scribam 
Eleazari vivum ceperunt sicarii. 

Ad idem festum venit Jesus quidam filius Anani, 
quadriennio ante bellum, et clamavit, " Vse, Vae Je- 
" rusalem !" 

Hoc tempore S. Pauli vincula celebria facta sunt in 
toto praetorio, Philip, i. 13. et nonnulli ex familia Cae- 
saris Christiani facti sunt. 

Jesus Anani ductus ad Albinum plagis usque ad ossa 
laceratur, et ad singulos ictus idem vociferabat : idque 
per annos septem et menses quinque faciebat, donee in 
ipsa obsidione lapis tormento emissus eum peremit. 
Joseph. Bell. Jud. vi. 5. 

Paulus, cum jam facile perspiceret se esse propediem 
vinculis liberaridum scripsit iv. epistolas : 

Ad Philippenses, 1 . .-, 

m quibus ad eos se ventu- 
Ad Ephesios, .,., , , , 

^ rum scribit, et ut hospi- 
Ad Colossenses, ,. ., . ... 

tmm sibi paretur, petit. 
Ad Pnilemonem, J 

Cumque jam per biennium in domo conducta veiv LXIII. 
bum Dei libere praedicasset, Roma exiit et in Italiam 
proprie dictam secessit, ubi expectans Timotheum 
scripsit Epistolam ad Hebraeos. 

Adveniente Timotheo 'ex Italia profectus est in 
Hispaniam, quo iturum se dixerat in Epistola ad Ro- 

Annales Paulini. 

vuig. manos : et certe earn regionem vidit, quam Clemens 
Romanus ejus itinera commemorans appellat TO rep/ma 
Ttjs Sva-ecos. Chrysost. Orat. 7. in S. Paulum torn. viii. 

p. 59- Ka< ove evravOa 7crrarai, aXXa KOI eKeiOev et? 
'Icnraviav eSpa/me. 

Theodoret in Philip, i. 25. Kcu 17 T>V irpd^ewv Se 

icrTOpta, w? Svo cry TO TrpSirov ev Tfj'PdofjLrj 
eavrov ev tSiw /iiorOw/uarf eiceiOev Se ei"? ra? 
^toj/, Kal TO Oeiov KaVetVot? irpoueveyKtjov evayyeXiov 
KOI rore T>;V Ke<pa\r]v a7rer/u^0/. 

Albinus procurator omni rapinse genere provincial!! 
vexat. Jos. de Bell. Jud. 1. ii. c. 14. 

Paulus navigat in Cretam. 

LXIV. Paulus postquam in Greta verbum Dei aliquandiu 
prsedicasset, et ecclesias constituisset, Titum episcopum 
ejus loci ordinavit, eumque ibi reliquit, ut quae ipse non 
fecerat, ille superdisponeret et ordinaret, constitueretque 
per civitates presbyteros secundum Apostoli 8tvrra%etf t 
Tit. i. 5. 

Paulus e Greta cum Timotheo in Judaeam navigat, 
Heb. xiii. 23. 

Hoc anno Romse execrabilis ilia persecutio Chris- 
tianorum orta est. 

Nero Albino Florum successorem dat, 

Josephus, post annum aetatis vigesimum sextum, 
Romam navigat, ut sacerdotes quosdam sibi familiares, 
quos Felix vinctos Romam miserat, liberaret. Romam 
autem illos miserat Felix ineunte anno Ix. cum jam 
annum ageret Josephus vigesimum tertium, et inter 
eum et hos sacerdotes familiaritas intercesserat per 
ferine quadiennium : unde duratio Felicis in officio 
procuratoris optime confirmatur. Nam si sub initio 
imperii Neronis, ut volunt, hi sacerdotes a Felice missi 
fuissent, familiares Josephi dici non poterant. Tune 

Annales Paidini. 393 

enim ipse vix expleverat annum aetatis octavum de- 
cimum ; et tune in deserto vixit cum Bano quodam, 
quocum ibi versatus est ab anno setatis suae sexto 
decimo per triennium. Ita Josephus in Vit. init. 

Paulus e Judaea in Asiam venit. Ubi Timotheus 
Ephesum venit. Ipse autem Colossenses visit, quos 
ante nunquam viderat, et apud quos permanere statu- 
erat, ut patet ex Ep. ad Philemonem, cum Apphia 
dilecta et Archippo commilitone suo peculiariter scripta; 
qua ilium sic alloquitur, Para mihi hospitium, nam spero 
per orationes vestras donari me vobis, ver. 22. 

Floras venit in provinciam, cujus prefectures anno 
secundo bellum coepit. 

Paulus jam profecturus in Macedonian! jubet Timo- 
theum permanere Ephesi, 1 Tim. i. 3. Nam cum antea 
ter tantummodo profectus esset in Macedonian!, in 
nulla ex tribus profectionibus illis jussit Timotheum 
Ephesi permanere. 

Nonprima; tune enim Timotheum secum assumpsit: 
non secunda ; nam ante earn profectionem Timotheum 
preemiserat in Macedonian!. Non tertia ; tune enim 
habuit eum in itinere comitem. 

Mox priusquam Asiam relinquit, excommunicat 
Uymenaeum et Philetum. 

Josephus opera Poppseae sacerdotes vinculis liberat. 

Paulus profectus in Macedonian! apud Philippenses LXV. 
moratur, Philip, i. 25, 26. et ii. 24. 

Josephus a Poppaea multis muneribus donatus redit 
in Judseam, ubi videt omnia sub Floro ad bellum 

Paulus scribit primam ad Timotheum Epistolam. 

Paulus scribit Epistolam ad Titum, cum secum 
haberet Arteman et Tychicum. 

Chrysost. in ProOBm. Ao/ctwcn Se /JLOI -^jpovoi elvai /uecrot 

394 Annales Paulini. 

Neronis JErse vulg. rtve?, Koi ev aSeia Tlav\o? <av ypdfai ravra, ovdcv yap Trep\ 
ii LXV. faa-t. Quam aSeiav Theophylactus etiam 

agnoscit, indeque colligit hanc Epistolam scriptam esse 
ante illam ad Timotheum, nempe secundam. 

12 Paulus hyemat Nicopoli in Epiro, non in Macedonia, 
ut subscriptio, aut in Thracia, ut Chrysostomus et 
Theodoretus, quod recte observavit Doronaeus, p. 544. 
quern tamen rejicit Hen. Savilius minus recte assentiens 
Chrysostomo et Theodoreto, " utpote de re sibi com- 
perta, et urbe vicina loquentibus." At Chrysostomus 
eas homilias habuit Antiochiae, quse longe a Thracia 
dissita est, non Constantinopoli, ut recte observavit 

LXVI. Paulus Nicopoli petit Corinthum. 

Et cum Corintho decessit, ibi reliquit Erastum, 
2 Tim. iv. 20. Sic enim ibi monet Timotheum, 
Erastus mansit CorintM. Quse monitio scribi non 
potuit ad Timotheum in prioribus vinculis: quorsum 
enim eum tune moneret, Erastum Corinthi mansisse, 
qui cum ipso Paulo fuit eo tempore, quo Corinthi 
mansisse Erastus praesupponitur. 

In Judaea bellum crepit anno Neronis duodecimo, 
Flori secundo, mense Maio. 

Nero proficiscitur in Achaiam. 

13 Exercitus Cestii in Judaea funditur. 

Paulus venit Troadem, ubi reliquit penulam, libros et 
membranas apud Carpum, cujus alibi mentio non fit. 
Ineptum autem est vel cogitare Paulum haec antea 
Troade reliquisse, cum tot secum haberet comites, et 
collectas Hierosolyma perferendas, et navem ubique 

Paulus venit Miletum, ubi reliquit Trophimum aegro- 
tantem, ut monet Timotheum, 2 Tim. iv. 20. Quod 
spectare non potest tempus illud, quo Mileti fuit, ante- 

Annales Paulini. 895 

quam Romam missus est: tune enim Trophimus una IE vuig. 
cum Paulo Hierosolyma venit, Act. xxi. 29. 

Paulus, cum per biennium et amplius persecutio LXVII. 
Rom se antea cessasset, et jam Nero in Graacia esset, 
Romam petit. Sed Romse invenit altemm Neronem. 

Et quoniam priora ejus vincula in praetorio celebria 
erant ante primam persecutionem ; ideo cum reliquis 
Christianis notior esset, in carcerem conjicitur et arcta 
custodia tenetur; non ut antea in domo conducta 
omnibus nota : unde Onesiphorus, non nisi postquam 
sotticite qucesimsset, invenit eum, 2 Tim. i. 17. 

Paulus Romse e carcere in discrimen vitse vocatur ab 
altero Nerone, et apologiam habet sive defensionem 
suam, vel sui, quod in prioribus vinculis factum non est ; 
ubi habuit tantum defensionem et confirmationem evan- 
gelii, adversus Judaeos scilicet. 

In qua defensione tantum erat et Pauli et suorum 
periculum, ut omnes sui eum desererent, et nemo illi 
adesset, 2 Tim. iv. 16. sed ereptus est ex ore leonis, 
17- nempe Helii Caesareani, cui omnes in urbe et Italia, 
Nero Grseciam petens ut dedititios tradiderat, facta ei 
potestate bona proscribendi, in exilium mittendi, et 
plebeios, et equites senatoresque occidendi etiam in- 
COnsulto Nerone I oimo fJiev $/ Tore J TUIV 'PoyxatW apxy 
Svo avTOKoaTOpcriv a/na e<5oyXeu<re, NejOaw KO.I 'HX/oo, ut 
observat Dio, lib. Ixiii. p. 720. 

Tune illi Alexander cerarius multa mala ostendit, et 
vehementer obstitit sermonibus ejus, ver. 14, 15. 

S. Paulus post hanc defensionem scribit secundam ad 
Timotheum Epistolam, et quidem Romae, i. 17. et in 
vinculis, cap. i. 8. et ii. 9. posterioribus scilicet : nam 
Timotheus ipse Paulo Romas aderat in prioribus; et 
cum eo scripserat Epistolas, in quibus Apostolus signi- 
ficavit se brevi vinculis liberation iri. In hac autem 

396 Annales Paulini. 

is ** vt|1 g- idem significat Timotheo, se jam delibari, et tempus 
resolutionis SU<B instare, cap. iv. 6. Et liberabit me, 
inquit, Dominus, non a vinculis, sed ab omni opere malo, 
et salvum faciet in regnum suum cceleste, ver. 18. 
i 4 Helius festinat in Grseciam, ut Neronem reducat in 

Italiara, quo septimo die perveniens imperatorem terruit, 
exposita gravi conspiratione in urbe facta. 
LXVIII. Unde Nero in ipsa hyeme Grsecia provectus venit in 
Italiam, mense Januario, ut videtur. 

Nero manet in Italia, necdum Romam venit. 

Neapoli in Campania, motum Galliarum, qui paucis 
post Kalendas Martias diebus coeperat, audivit " die 
" ipso quo matrem occiderat," circiter Martii 21. 
" adeoque lente et secure tulit, ut per octo continues 
" dies non rescriberet cuiquam, non mandaret quid aut 
" prseciperet: urgentibus dein aliis super alios nunciis 
" Bomam prsetrepidus rediit" sub initio Aprilis, " cre- 
' densque expeditionem necessarian! Coss. ante tempus 
" privavit honore, atque in utriusque locum solus iniit 
" consulatum." Sueton. cap. 40 43. 

S. Paulus, cum Petro, ultimo Neronis anno rnar- 
tyrium facit. Factum autem id est sub prsefectis in 
urbe, ut testatur Clemens Romanus k , absente scilicet 
Nerone, Februarii die 22. 

De mense et die testis est Sylvius in calendario, 
" viii. Kal. Martias. Depositio S. Petri et Pauli." 

Nero seipsum occidit Junii ix. 

k Ep. c. 5. fMaprvprjffas CTTI TU>V (Success. Prim. Rom. Episc. c. 
Vid. Dissert, i. de viii. 9. 




The first of the following Orations stands third in the transcripts 
of the Rev. James Stones : but I have placed it first, because it is 
evidently the first in chronological order, being the learned Author's 
Inaugural Address on his public entrance on the duties of Lady 
Margaret's Professor ; in which he succeeded Dr. Peter Gunning, 
shortly after Gunning's election to the Regius Professorship, which 
was on June 22, 1661. (Kennett's Register, p. 600.) 

Consequently we may date this Oration as pretty certainly de 
livered on the following day of the Cambridge Commencement, 
Tuesday, July 2, 1661 ; when, as I am obligingly informed by the 
Registrar of the University, the Rev. Jos. Romilly, (on the authority 
of Buck's MS. Book of Ceremonies, drawn up in 1665,) it was the 
custom for the Lady Margaret's Professor to preside as Moderator 
of Divinity in St. Mary's Church ; which was used for the Acts on 
Commencement Monday, and for the Creations on the following 
day, till the building of the present Senate-house, about the year 
1740. On this occasion, says Buck, " the Moderator beginneth 
" with a prayer and a short speech." The prayer used by Pearson 
will be found prefixed to the Lectures on the Divine Attributes. 

It appears from the opening address, that Lord Chancellor Cla 
rendon was present. Who was the " Reverend Father in Christ," 
apparently a Bishop, and friend of Archbishop Ussher's, I am unable 
to offer any probable conjecture. See Oration V. 


(Inauguralis, habita A.D. 1661.) 

TJEVERENDE D. Procancellarie, Honoratissinie 
J-V> Comes, Reverende in Christo Pater, horum Comi- 
tiorum ingens decus et ornamentum, qui nobis revocas 
gratissimam memoriam Reverendissimi Archiepiscopi 
Armachani, nostris temporibus horum Comitiorum 
benignissimi Inspectoris : 

Tuque Dom. Cancellarie hujus regni, et alterius 
Academies ornatissime Fili : 

Si unquam mihi animum praesentem, ingenium sagax 
vividumque, eloquentise vim divinam facultatemque, 
linguam expeditam, et fortia latera exoptarem, hoc 
potissimum tempore, ardentibus votis haec omnia effla- 
gitarem, quo, coram frequentissimo celeberrimoque 
conventu, et hoc concursu hominum literatissimorum, 
duplici officio impar prodeo, et debitae gratitudinis, et 
impositse professionis : quarum altera me constringere 
videtur, altera prosternere ; hsec me devinctum penitus 
tenet ; ilia urget prostratum atque provolutum. 

Quapropter, ut a tarn recentis beneficii vinculis, manus 
meas quam primum expediam liberemque, vobis, purpu- 
rati S. Theologiae Professores, vobisque, in eadem facul- 
tate Baccalaurei, quibus Domina Margareta potestatem 
indulsit liberrimis suffrages eligendi prselectorem suum, 

400 Laudatio Domince Margaretce. ORAT. i. 

vobis, inquam, universis, qui me in hoc lumen literarum 
protraxistis, et in hac professoria cathedra collocastis, 
gratias inpraesentiarum ago, quas possum, maximas, 
habeoque etiamnum intra grati pectoris penetrale in 
aeternum permansuras. 

Neque enim leve aut vulgare beneficium est, tot 
tantisque viris aliquid debere, ubi vel ipsa obligatio 
felicitati deputanda est : neque exile donum est, a tarn 
sacris manibus aliquid accipere, quicquid tandem, aut 
quantulumcunque id sit quod accipias. Tanto autem, 
in celeberrima academia, tamque honorifico muneri, a 
viris gravitate, prudentia, auctoritate praestantibus eligi, 
assignari, prseferri, id vero superat quicquid a me dici 
potest; vereor etiam, vereor, auditores, ne et superet 
quicquid a me agi, quicquid ad hanc Spartam ornandam 
fieri poterit, quicquid conatus, studia, labores, vigiliae 
meae possint aut perficere aut promittere, imo vel 
audere. Quid quod ilia cathedra a vobis data atque 
concessa, cum sit ipsa per se satis praeclara, et ante- 
cessorum nostrorum splendore conspicua, tamen digni- 
tate tituli sui magis inclarescat, ut originis nobilitate 
superbiat ; quippe quae Dominae Margaretae, h. e. illus- 
trissini33 heroinae, pietate fundata, sumptu nutrita, 
nomine insignita sit ? 

Haec erat ilia Richmundiae, Derbiaeque, Comitissa, 
Ducis Somersetensis unica, et ex asse haeres, natalibus 
clara, pietate spectata, prole felicissima. Ilia est, ilia 
quae cathedram nostram fixit, quae Professionem Theo- 
logicam fundavit ; ilia, inquam, non dicam, duo collegia 
condidit, et sane praeclara, parum hoc est, illud dicam, 
regnum Angliae stabilivit, rempublicam statuminavit, 
nunquam interiturae pacis fundamenta jecit. Peperit 
enim, post partum Virginis inter beatissimas mater, 
Henricum VII. albae rubraeque rosae, summa cum pul- 

Laudatio Domince Margareta. 401 

chritudine, conjunctorem. Nulla ante in candore in- 
nocentia, nulla in rubore pudieitia ; rosarura utraque, 
dum separata, spinis involuta est, bellis horrida ; aut 
hanc morte pallidam, aut illam sanguine rubicundam 
diceres. Postquam conjunctse sunt, inimicitise sublato?, 
tumultuantes tituli compositi, civilis belli faces extinctse, 
pax, ubertas, concordia, atque indubitata juris regii 
successio, restitutae. Quid pulchrius ? quid venustius ? 
quid huic fluctuant! insulse fortunatius ? Necdum tamen 
didicistis, Academici, quid nobis Domina Margareta 
peperit: ab ilia accepimus Jacobum, regum sapientis- 
simum, ab ilia Carolum I. martyrum sanctissimum, ab 
ilia Carolum denique II. divinse providentise miraculum. 
Quippe Henricus ille VII. nostrse heroinse films, rosse, 
per uxorem, rosam, per filiam adjunxit carduum. 
Quicquid igitur Carolus noster ex vicina Scotia per 
Carolum patrem attulit, a D. Margareta promanavit; 
quicquid ex tripudiante Gallia, per Henriettam Mariam 
matrem accepit, ex illustrissimo principe Johanne 
Gandavensi, Lancastrise duce, consanguinitateni cum 
Margareta sapit ; adeo ut non vereamur, vel ipsa 
invidia audiente, Carolum nostrum huic academiae 
peculiari jure vindicare. Si Margareta nostra sit, et 
Carolus noster est ; quicquid ilia dedit, hie confirmavit; 
quicquid ilia fundavit, hie restituit; quicquid ilia con- 
didit, hie recuperavit. 

Haec ego lubens recolo, et regni, et academiae, et 
meae imprimis cathedrae ornamenta : in hujus argument! 
prolixiori explicatione, libenter tripudiat animus et 
exultat oratio nostra ; nee vereor, ne haec mea beneficii 
vestri prsedicatio non grata magis quam arrogans 

Caeterum non est his ornamentis semper inhaerendum, 
neque in oratione nostra diutius triumphandum. Hoc 


402 Perturbatus EcclesicB status. ORAT. i. 

enim tarn insigne, tarn singulare vestrum beneficiuin, 
viri gravissimi, cum ad animi mei fructum atque 
solatium duco esse permagnum, turn ad curam solici- 
tudinemque multo majus. Versantur enim in animo 
meo nmltae et graves cogitationes, quse mihi nullam 
partem, neque diurnae, neque nocturnae quietis imper- 
tiunt. Perturbatus Ecclesiae status, exulcerati homi- 
num animi, omnia metu, suspicione, praejudicio plena ; 
pestis quidem publica paulisper repressa, sed manet 
intestina pernicies, inclusa penitus in venis atque visce- 
ribus reipublicae ; sceleratissimi perditissimique homines 
vivunt, non ad deponendam, sed ad confirmandam 
audaciam ; divina humanaque jura paucis curse, plurimis 
contemptui ; mira rerum theologicarum facies ; nulla 
auctoritatis acies, nulla antiquitatis veneratio ; mira 
opinionum commenta, eaque publicae securitatis avida ; 
disciplina multis modis mutata, nee nisi aegerrime resti- 
tuenda ; patrimonium Christi, per tot annos decoctum, 
summa tandem a cum invidia recuperatum ; non solum 
ad negligendas leges majorum, sed etiam ad evertendas 
perfringendasque, nati, comparati, instructi sumus. 
Inter has calamitates, tarn populares et epidemicas, 
quis publicae S. Literarum professioni honos ? quae quies ? 
quid solatium? Video nobis, auditores, facileque prae- 
sentio, aut apertae hominum audaciae resistendum, aut 
incedendum per ignes suppositos cineri doloso. 

Sed quid tempora, quid mores deploro ? potius est ut 
ipsum officium intimius introspiciam, et, quo vos vo- 
castis, baud invitus sequar. 

Ad publicam theologise professionem electus et con- 
stitutus sum ; cujus cum praestantiam dignitatemque 
considero, incredibili quadam dulcedine perfundit miri- 
ficeque delectat ; cum amplitudinem difficultatemque 

;1 tamen. S. 

Theologies Professio quam ardua. 403 

contemplor, perstringit oculos, percellit animum, abigit 
longe atque deterret. 

Cum artes omnes scientiaeque Athenis diu floruissent, 
cum novam sedem Alexandriae occuparent, cum ingenia 
Romana toto terrarum orbe personarent, etiam turn 
dixit Christus ad Apostolos, Vos estis Zu# mundi. 
Omnes alias scientiae, etiam cum maxime clarescerent, 
tenebris sunt involutae, et quasi nocte quadam sepultae. 
Turn sol oritur, turn primum lumine perfundimur, cum 
Dei cognitione illustramur ; radii lucis non nisi de coelo 
feriunt oculos; caeterae, quae artes aut scientise nomi- 
nantur, non Athenae sed noctuae. Quid enim ? norine 
animis immortalibus praediti sumus, et ad aeternitatem 
natis ? Quae autem philosophise pars perpetuitatem 
spirat ? Quid astronomicis observationibus fiet, cum b 
coeli ipsi colliquescent ? Ubi se ostendet corporis 
humani peritus, et medicaminum scientia praeclarus, 
cum corruptio induet incorruptionem f Quae musicae, 
quae rhetoricae vires, cum angelorum choro et arch- 
angelorum coetibus inseremur? Si nihil animus praesen- 
tiret in posterum, e coaevis sibi scientiis aliquid solatii 
carpere fas esset, secumque perituris delectari : sed in 
hoc tarn exiguo vitsc curriculo, et tarn brevi, quid est, 
tarn cito periturum, quod impleret animum, in infinita 
saeculorum spatia duraturum ? Sola theologiae principia, 
aeternae felicitatis certissima expectatione foeta, aurae 
divinae particulam, coelestis suae originis consciam, et 
sempiternae beatitudinis candiclatum, satiare possuut. 

Caeterac scientiae exiguum aliquid de mundi opifice 
delibant, norunt ; hsec, aquilae invecta pennis, coeli 
penetralia perrumpit, in ipsum Patrem luminum oculos 
intendit, et audaci veritate promittit, Deum nobis ali- 
quando videndum, sicut et nos mdebimur. 

b cui. S. 
D d 2 

404 Theologice dignitas. ORAT. i. 

Quantum igitur moli corporis [anima materiae ex- 
pers c ,] quantum operosse conjecturse divina visio, 
quantum brevi temporis spatio seternitas, quantum 
Parnasso Paradisus, tantum reliquis disciplinis theologia 
prseferenda est. 

Sed hanc severam rebus humanis necessitatem im- 
posuit Deus, ut quae pulcherrima sunt, sint et diffi- 
cillima. Si sacrarum literarum copiam, si studiorum 
theologicorum amplitudinem prospicias, crederes pro- 
missionem divinam, sicut Ecclesiae, ita doctrinae terminos 
nullos posuisse. 

Scriptura ipsa, quam copiosa, quam intellectu diffi- 
cilis ! historiae quam intricate ! prophetise quam ob- 
scurse ! praecepta quam multa ! promissiones quam va- 
riae ! mysteria quam involuta ! interpretes quam infiniti ! 
Linguae, quibus exarata est, et nobis, et toti orbi 
terrarum peregrinse. Tres in titulo crucis consecrates 
sunt; satis illae erant, cum Christus moreretur, sed 
pluribus nobis opus est ut intelligatur. Latina parum 
subsidii praebet, originibus exclusa. Graecae magna est 
utilitas, nee tamen ilia, si pura, multum valet; nam 
aliam priorem semper aut reddit, aut imitatur. Hebraea 
satis per se obscura, nee plene intelligenda, sine suis 
conterraneis, Chaldaica, Arabica, Syriaca. Non est 
theologus, nisi qui et Mithridates d . 

Jam haec ipsa oracula Ecclesiae Dei sunt commendata, 
ad illam a Christo ipso amandamur; ilia testis, ilia 
columna veritatis. Nee est unius aut aevi, aut regionis, 
Ecclesia Dei : per totum terrarum orbem, quo dis- 
seminata, sequenda est ; per Orientis vastissima spatia, 
per Occidentis regna diversissima : antiquissimorum 

c ' Hiatus in originali.' S. Ex " et viginti gentium rex, totidem 

conjectura supplevi. " linguis jura dixit, pro concione 

d Notum de Mithridate quod " singulassineinterpreteafFatus." 
habet Plinius, vii. 24. " Duarum 

Theologies quanta difficultas. 405 

Patrum sententiae percipiendae, quorum libri pene in- 
numeri prodierunt, et nova tamen monumenta indies e 
tenebris eruuntur. 

Quid dicam Synodos, diversarum provinciarum foetus ? 
quid Concilia, e toto orbe coacta, et suprema auctoritate 
prsedita ? quid canonum decretorumque infinitam multi- 
tudinem ? quorum sola notitia insignem scientiam pro- 
fessionemque constituit; et tamen theologiae nostrae 
quantula particula est ? 

Quot haereses in Ecclesia pullularunt, quarum nomina, 
natura, origines detegendae : quae schismata inconsutilem 
Christi tunicam lacerarunt ; quo furore excitata, quibus 
modis suppressa, quibus machinis sublata ! . 

Jam vero,scholasticorum qu8estiones,quam innumerse! 

Ad hsec omnia subtiliter disserenda, acute disputanda, 
graviter determinanda, quanta philosophise, quanta 
dialecticse necessitas ! quae leges disputandi, quae so- 
phismatum strophas detegendse ! 

Hsec sunt quae me a professione deterrent, haec quae 
exclamare cogunt, T/P irpog TaOr 


(Habita, ut videtur, A.D. 1662.) 

TJ EVERENDISSIME Domine Procancellarie ; 
J-Vi Reverend! in theologia cseterisque facultatibus 
Professores; Hospites undecunque, ab Oxonio prse- 
sertim, gratissimi ; ornatissimique dignissimique Aca- 
demici : 

Cum multa sint, de quibus apud vos in hoc frequen- 
tissimo conventu verba facere, et opportunum mihi 
satis, nee vobis injucundum esset, turn vero illud 
oration is argumentum praetereundum nullo modo pu- 
tavi, quod officii mei ratio, et temporis opportunitas, 
quod Ecclesiae salus, et reipublicse quies, quod sacra- 
tissimse majestatis, et comitiorum regni summa auc- 
toritas, quod denique rei ipsius dignitas atque amplitudo 
postulant, efflagitant, extorquent. 

Neminem aut vestrum, aut, pene dixeram, hominum, 
latere potest, quam foeda et luctuosa nuper rerum 
ecclesiasticarum facies, quam squalidus inconditusque 
Divini Numinis cultus extiterit; post aperta perduellium 
latrocinia, post pientissimi regis nefandam et exe- 
crandam necem, post direpta templa, et conculcatos 
ordines sacros, quam altum veteris liturgiae silentium ! 
quam funditus exterminatum juge sacrificium ! quam 

Incerta de Religione studia. 407 

crudse preces ! quam putida et perturbata oratio ! quam 
nulla devotio ! 

Cumque jam oliva pacis, non genti tantum, sed 
Athenis suis redderetur, cum stupendus Augustissimae 
Majestatis adventus splendore suo longe lateque omnia 
collustraret, cum Ecclesia, e diuturno pulvere emersa, 
caput paulatim attollere videretur, adhtic tamen in ipso 
sanctuario Dei ordo nullus, nulla pacis, nulla unitatis 
species. Ad templum aliquod si forte accederes, quo 
ritu Deus coleretur plane ignorares ; Ecclesiae preces, 
an lectas, an refutatas audires. Adeo mentes hominum 
pendentes in religionis negotio, dubio libramine, atque 
incerto momento, sursuni ac deorsum ferebantur : nunc 
gaudio perfusi, mine metu perculsi, cum viderent sibi 
omnia, praeter religionem, restituta. Unicum scilicet 
deerat ad spes hominum corroborandas, ad tollendos 
metus, ad delendas suspiciones, ad injuriarum omnium 
non fictam sed securam minimeque suspicacem oblivi- 
onem ; nimirum ejusdem religionis aperta professio, 
sacrarum ceremoniarum idem usus, summusque in cultu 
divino consensus, non in vulgi opinionibus, sed sanctis- 
simae legis auctoritate stabilitus. 

Etiam hoc, quamvis difficulter, effectum tamen est, 
summa Dei Optimi benignitate, Maximi potentia; et 
si quid sapimus, Academici, ab omni parte felices 

Sunt tamen, qui hujus felicitatis participes esse, etiam 
cum possint, etiam cum debeant, nolunt : invitati re- 
nuunt, orati recusant, jussi respuunt, mandatis onerati 
refugiunt; neque humanitate alliciuntur, neque auc 
toritate commoventur. Date mihi hanc veniam, Aca 
demici, ut confidam, hoc animo affectum, hac opinione 
imbutum apud vos reperiri neminem. Date et vos, 

408 Adhortatio ad Unitatem. ORAT. n. 

hospites, quotquot adestis, et umbratiles disputationes 
nostras vestra praesentia illustrates, ut sperem ne vestrum 
quempiam ita comparatum accessisse. Quod si qui 
sint in hoc frequentissimo concursu hominum literatis- 
simorum, liceat mihi aflfari, compellare, orationis filo 
paulisper retinere. 

Quid autem esse arbitramini, O Viri, in his rebus 
mire perspicaces, quod tantam vim orationibus pub- 
licis tribuit ? quid eas tarn Deo gratas, tamque efficaces 
reddit? nonne unitas plurimorum hominum, ejusdem 
indigentiae consciorum, in eadem vota consentientium, 
et eadem prece divinam bonitatem fatigantium ? Si hoc 
in uno quolibet Christianorum co3tu, non idem in omni 
bus multo magis valet? Quomodo clementissimus 
Pater, qui, ubi duo vel tres sunt, praesentem se esse 
testatur, quomodo, inquam, negare posse putandus est, 
quae omnes filii sui, in tota Ecclesia, in universis 
cretibus, eodem die, eadem hora, animo uno, et eisdem 
verbis petunt? 

Si tanta vis sit publicarum precum, si, omnibus 
consentientibus, vel Ninivitis pepercit Deus, quid 
fugitis, quid recusatis ? cur vestro silentio Ecclesise 
vocem debiliorem redditis? cur suffitus nostri nubem 
contrahitis, et ad alienos ignes thura vestra cumulatis ? 
Cur discrepantes formulas conditis ? cur novas et in- 
auditas oratiunculas cogitatis, qui eundem Deum 
colere, eadem fide imbui, in eundem Christum credere 
profitemini ? 

Quid autem? An formulas omnes despicitis, et 
solennes preces conculcatis ? Tantamne Sancti Spiritus 
copiam et ubertatem vobis vindicatis, ut in novas 
orationes quotidie profluat, et cretus Christianus a 
vestro semper ore dependeat ? An ipsius Christi ora- 

Unitatis in precibus necessitas. 409 

tionem oblivioni trademus, ut meliorem spiritum in 
vobis loquentem audiamus? O vanas spes et cogita- 
tiones hominum ! Non admittimus Spiritum orationis 
adversum Spiritum unitatis. 

Sunt autem fortasse inter vos, qui magis sobrie 
delirare videautur; quibus non omnes statae preces, 
non omnis solennis sordet oratio, sed nostrae tantum, 
aut nostrarum aliquae; qui non ab omnibus Ecclesiae 
ritibus abhorrent, sed ceremoniis nostris bellum in- 
dicunt. Proh iniquos rerum aestimatores ! alienas 
ecclesias admirantur, suam vituperant; foris prodigi, 
domi invidi ; cum illis manus conserunt, cum suis 
aeternas inimicitias gerunt ; illorum naevos laudant, 
suorum virtutes sugillant. 

Quid autem tandem est, quod cauti homines tanto- 
pere reformidant? sub qua herba latet anguis ille, ad 
cujus conspectum perterriti pedem retrahunt? Quid 
per tot annos gratae et Deo et hominibus preces, quid 
innocentes ritus commeruerunt ? quid candor vestium ? 
quid crucis sigillum ? quid flexio genuum ? Quae setas 
tulit, quae orbis pars vidit Christianos, quibus haac 
displicuerunt ? Aut, si forte displiceant, suntne tarn 
impiae, tarn flagitiosae, ut, quo minus inquinemini tanta 
superstitionis labe, potius esse ducatis Ecclesiae auc- 
toritatem defugere, a coetibus Christianis secessionem 
facere, pastoralem curam prorsus deponere, e patri- 
monio Dei vos ipsos totamque familiam ejicere, 
praedicationi denique Verbi valedicere, qua tantopere 
gloriamini ! 

Reputate mecum paulisper, et sedatis animis, de- 
positis odii et invidiae stimulis, cogitate, qualis ratio 
villicationis sit, quam Deo reddituri estis. Ad aratrum 
vocati, quid respicitis ? pastores ovium constituti, cur 

410 Schismaticorum cavillationes. ORAT. n. 

deseritis ? ad sacra munia peragenda instituti, cur non 
peragitis? officium quod Christus instituit, cur relin- 
quitis ? animas pro quibus mortuus est, cur destituitis ? 
Haec sunt quae a vobis exiget Deus, Ecclesise suae 
indulgentissimus Patronus, gloriaeque noniinis severus 
Vindex. Quid regeritis? quid respondetis? Scilicet, 
superpellicium fugimus, officium non deserimus; ani 
mas bominum ad eucharistiam praeparamus, sed ut 
genuflectant, ferre non possumus ; baptizare discipulos 
non recusamus, sed ad signum crucis perhorrescimus. 
Deus bone ! qualis haec oratio est ! Quseritur de salute 
animarum ; respondetis de candore vestium : arguitur 
neglectus officii vel ipsis angelis et tremendi et desi- 
derandi ; nihil habetis quod regeratis, quin signum 
crucis, quam tamen Christus pertulit : inobedientia 
maxima objicitur ; et genuflexione excusatur. Siccine 
respondetis Deo vestro ? videte, an hominum cuiquam 
haec tarn inepta responsio sufficiat. Non est conscientia, 
quam cum fanaticorum turba pariter praetexitis ; non 
est persecutio^ quam cum transfugis pontificiis cre- 

Per ilium Christum, qui nos conceptis verbis orare 
docuit, et Ecclesiam suam audire mandavit ; per anti- 
quorum Patrum venerandam canitiem, quae tot precum 
formulas nobis derivavit, et ceremoniarum usum com- 
mendavit ; per honorem gloriamque martyrum, qui 
similibus innutriti atque animati vitam profuderunt ; 
per salutem Ecclesiae, quam impeditis ; per pacem 
reipublicse, quam perturbatis ; concipite meliores ani- 
mos, ad concordiam redite, ad obedientiam revertimini, 
quam omni jure debetis. 

Sed manum de tabula : nimium enim diu huic 
infelici argumento inhaesimus. Tu vero, reverende 

Adhortatio ad Unitatem. 411 

imprimis doctissimeque Professor Regie, exsurge, et, 
ut hesternae prodiisti, hodiernae disputationis maximum 
ornamentum prodi. Evoca filium tuum, et experire ut 
lubet: nos interim, uti par est, ad tanti Gamalielis 
pedes sedebimus. 

Q. 1. Licet viris ecclesiasticis administrare res 

Q. 2. Evangelium nihil prsecipit rectse ration! con- 

ORATIO 111. 

(A. D. 1663?) 

TJ EVERENDISSIME Decane, atque Procancellarie 
JLL dignissime ; Nobilissimi Principes juventutis ; 
Reverend! Theologise cseterarumque Facultatum Pro- 
fessores ; Hospites undecunque, praesertim ab Oxonio, 
gratissimi ; Ornatissimi, spectatissimique Academic! : 

Si quid sit quod monere velim, si quid consilii dare, 
peropportune mihi videor hodierni diei celebritatem 
orationis curriculo occupaturus: cum neque huic rei 
locus illustrior contingere potuerit, quam frequentis- 
simus hie consessus, neque animi voluntatisque meae 
incorruptior testis, quam literatissimorum virorum, et 
studiis nostris summe faventium, concursus. 

Date igitur mihi veniam, Academic!, et consilium 
haud importunum dandi, et parce modiceque conque- 
rendi, et mentem cogitationesque meas paulo liberius 
fortasse quam par est, certe quam soleo, explicandi. 

Non tamen adeo mihi ipsi placeo, aut indulgeo, non 
id mihi aut arrogandum aut assumendum putavi, ut de 
tota studiorum ratione suscipienda praecepta traderem, 
aut susceptam ad examen revocarem. Non riunc 
dialecticam, firrnamenturn illud ornamentumque Aca- 

Heereticorum opiniones recrudescentes. 413 

demiarum, neglectam, spretam, repudiatam, explosam 
queror; non Aristoteli jus postliminii, post tot annorum 
ostracismum, require. Infra theologies limites se re- 
cipiet oratio nostra : scio ex qua cathedra, ex quo 
suggesto, verba facio. 

Neque vero nova in religione dogmata severius 
discutio : non retro seviternas a , aut coelo delapsas 
animas ; non corpora nunquam resurrectura, et templa 
Spiritus Sancti, sub ergastulorum nomine, coelo pro- 
scripta; non expiraturos ignes inferni, et vivaces flam- 
mas in fumum abituras ; non infames infernalium 
coelestiumque vices, et Jacobi scalam ad specus Tar- 
tareos pertingentem : non haec opinionum portenta, 
toties anathemate percussa, per tot ssecula feliciter 
consopita ; non haec omnia nuper repullulasse ac re- 
vixisse queror b : illud, illud inprsesentiarum me male 
habere profiteer, Academici, quod in hoc rerum divi- 
narum domicilio, quod in hac S. Literarum officina, 
quod etiam inter eos, qui in una theologia quasi 
tabernaculum vitae suse collocarunt, verbo dicam, quod 
in Academia Christiana, Ecclesiae Christi haud ea quam 
oportuit ratio haberi videatur. 

Cseterum, non de primitivi sseculi plane divina 
simplicitate, non de SS. Patrum veneranda canitie, non 
de veterum conciliorum indubitata auctoritate dissero ; 
non de S. Ecclesia Catholica, quacunque in ora ac 

a Correxeram " aeternas." Sed b Some of these ancient he- 

me monuit amicus optime de resies are mentioned by Ed- 

literis meritus, " retro aeviternae wards, in his Gangraena, part 

" naturae" legi de Deo apud i. . 15. 31. 32. 85. 89. 167. 

Apuleium, quemadmodum Cicero part ii. . 6. part iii. . 26. as 

de Legg. iii. 3. inter priscas revived by English sectaries dur- 

Romanarum legum voces habet ing the usurpation. See also 

" sevitatem." Potuit igitur hanc Bp. Hall's Mourner in Sion, in 

formulam cum delectu adhibere his Remains, p. 161, 162. 

414 Theologis mtanda desidia. ORAT. in. 

parte terrarum, cujus tu dignitatem, ornatissime Pro 
fessor Regie, et quotidie defendis, et heri diserte, 
ornate, copioseque depraedicabas : sed pro hodierna 
nostra Anglicana Ecclesia hanc qualemcunque que- 
relam instituo. Neque hujus hostes exagito, aut 
inimicos arguo ; nullos in hoc literarum hospitio tales 
inveniri, et aliis libenter profiteer, et nobis magnopere 
gratulor : curam tantummodo, et affectum, et solici- 
tudinem desidero. 

Vereor enim ne sint apud nos baud pauci, qui 
peregrinari in aliena civitate, non in matris gremio 
versari videantur; qui sub indifferentice cujusdam 
specioso titulo, (nullis nisi pessimis temporibus pro- 
bando,) conferunt se in illam studiorum rationem, qua? 
nihil prorsus cum controversiis saeculi praesentis com- 
mercii habeat; qui quaerunt dolosum eruditionis se- 
cessum, et in Epicuri hortis, aut Academiae spatiis, 
rerum divinarum scientiam investigant, et animarum, 
pro quibus Christus mortuus est, illic exitus, illic fata 
rimantur : interim, quid domi fiat, quid agat Ecclesia, 
quid doceat, pariter securi, et plane in theologia nostra 

Quantulum sit quod queror, vidistis ; quantum quod 
cupio, audiatis. 

Nempe c , pro eo quo apud vos officio fungor, pro rei 
ipsius, de qua dicere institui, dignitate, suadeo et 
exhortor ; pro eo quo ad haec excitari, impelli, et 
accendi oportuit affectu, oro insuper atque obtestor, 
Academic!, ut vobis Ecclesise Anglicana? nomen charum 
et venerandum sit ; ut illius doctrina imbui, disciplinam 
amplecti, dignitatem promovere, pericula propulsare, 
calumnias depellere, hostes ligare, summopere velitis, 
ardentissime cupiatis. 

c pr. m. Quippe. S. 

Ecclesia Anglicance discrimina. 415 

Sunt haec, per se, honesta atque prseclara; sunt et 
ardua quidem, et vobis plane digna. Qusecunque enim 
molestige Reformationem in rebus ad religionem per- 
tinentibus, quamvis maxime necessariam, summaque 
prudentia administratam, malo quodam fato, sequuntur ; 
ese omnes Ecclesiam nostram premunt, cruciant, ex- 

Qui nihil omnino reformari patiuntur, et ab ipso 
nomine abhorrent, ut infallibilitatis patroni, pontificis 
Romani satellites, prsesertim matris nostrae desertores, 
quam impotenter fremunt ! quam effraenate ferociunt ! 
extorres nos coelo prsedicant, patria cupiunt ; flammis 
aeternis jam nos adjudicarunt, sed et alias ininantur: 
patrimonium Christi suum esse clamitant, sibi datum, 
sibi debitum. Huic i gitur inhiant, hoc spe devorant, 
hoc votis absorbent. 

E contra, qui plura reformanda esse sentiunt, quam 
revera sint, quos omnia mutandi, innovandique libido 
incessit, quibus nihil unquam satisfacere potuit, nihil 
poterit, qui a nobis ita dissident, ut a se invicem indies 
dissentiant, mathematice schismatici, et semper di- 
visibiles ; hi, suo praritu, semper in nos irritautur, et 
cum inter se odium exercent, habent paratum quod in 
nos evomant et exonerent ; neque in unum corpus 
unquam coalescerent, nisi ut habeant dextram quam 
pontificiis porrigant. 

Hi utrinque exercitus instruunt, copias educunt, alas 
explicant, undique arma conjiciunt; nunc a fronte 
lacessunt, nunc a tergo petunt, nunc eminus jaculantur, 
nunc cominus adoriuntur. In agris, in villis, in op- 
pidis, in urbe, in senatu, in aula petitur : insidias 
struunt, calumnias adornant, libellos conscribunt, ar- 
gumentis pugnant, fallacias nectunt, et victoriam 

416 Academicomm est Veritatem defendere. ORAT. in. 

Vestrum est, vestrum est, Academici, sic in hac 
calamitate, quasi in aliqua perniciosissima flamma, 
atque in communi incendio, sub venire ; vestrum est 
argumenta convellere, libel los refutare, fallacias dete- 
gere, audaciam comprimere, veritatem defendere, Ec- 
clesiae patrocinium suscipere, et sartam tectam con- 
servare. Vos estis, a quibus praecipue haec omnia, 
plurimis justissimisque de causis, expectantur. Vos 
nati in literis, vos ardentes his studiis, vos otio dif- 
fluentes, vobis privilegia data, vobis securitas indulta. 

Sunt quidem viri gravissimi doctissimique in ipso 
fastigio auctoritatis ecclesiastics collocati ; experientia, 
consilio, moderatione, gubernandi peritia instructissimi; 
sed prse rerum fastidio, vel setatis privilegio, vel 
negotiorum multitudine, vel denique officii dignitate, 
quasi rude donati, neque in hanc arenam deduceridi. 

Sunt etiam theologi, et prudentes, et docti, in omnes 
hujus insulse, etiam inde felicissimse, angulos sparsi : 
sed vel quotidianis laboribus fracti, vel populi negotiis 
nimis immersi, vel a libris et literatorum consortio 
abrepti, vel a rerum ecclesiasticarum cognitione remoti, 
merito se excusatos haberi volunt, et silentii veniam 
facillime impetrant. 

Vos igitur, qui in ipsa literarum luce vivitis, qui 
inter librorum forulos setatem consumitis, qui otii 
eruditi amoenitate abundatis, qui ad Ecclesiae bona 
dignitatesque spe integra anhelatis, qui omnium votis 
et expectatione ad hoc ipsum opus postulamini : ne, 
sub materno Academic nomine, potiorem matrem, 
Ecclesiam, exuite ; filios vos esse agnoscite, invocantem 
audite, praecipienti parete, laboranti succurrite, fatis- 
centem sublevate. 

Si modo inclytse gentis nostrae, si florentissimi regni 
vos ulla cura tangat, si quid in hac reipublicae pace et 

Quid ab Academids expectet Ecclesia. 417 

rerum tranquillitate cordi sit, si nuperorum motuum et 
calamitatum nondum oblivio occupavit ; publicam 
fidem et religionem suscipite, retinete, defendite. Non 
potest pax violari, non potest imperium convelli, non 
potest respublica turbari, nisi prius neglecta, dein 
deserta, ac tandem perculsa conculcataque prorsus 
Ecclesia. Sunt enim haec, praesenti hoc tempore, tarn 
arete connexa atque conjuncta, ut, dum Ecclesiae paci 
et securitati consulitis, academiam, rempublicam, se- 
natum, regem ipsum incolumem pariter conservetis, et 
cum filii Ecclesiae, turn patres patriae merito audiatis. 

Quare, Academici, in id studium potissimum in- 
cumbite, ut et vobis honori, et reip. utilitati, et Ecclesiae 
emolumento esse possitis ; ne qusestiunculis quibusdam 
quasi cuniculis subruite, sed arcem tenete, custodem 

Tu autem, Ornatissime Professor, assurgas, utriusque 
diei lumen ; qui heri Concilia, hodie SS. Patres vindi- 
care pergas ; exorna filios tuos iis honorum insignibus, 
quse decrevit mater Academia, et evoca etiam ex 
junioribus filiis unum, quern cupis, huic spectatissimse 
auditorum coronae maxime probatum. 

Q. 1. Sacris ordinibus non rite initiati tenentur ad 
eos rite ineundos. 

Q. 2. Non datur Purgatorium Pontificium aut Pla- 


(Habita, ut videtur A. D. 1664.) 

Tl EVERENDISSIME Domine Procancellarie, 

Cum primum hoc professorium munus peramplum 
atque perhonestum, suffragiis doctissimorum virorum 
electus, animum adpuli, operamque meam in hac 
Sparta adornanda neque ingratus neque invitus col- 
locavi ; id mihi negotii credidi solum dari, ut mysteria 
religionis Christianae explicarem, ut fidem semel tra' 
ditam, illibatam retinerem, fideliter proponerem ; ut 
Ecclesiae Catholicae auctoritatem, et Anglicanse honorem 
promoverem ; ut haereses infelici necessitate pullulantes 
resecarem, et intestina schismaticorum certamina con- 
sopirem, sacram denique veritatem sartam tectam pro 
virili conservarem. Verum id aliter multo evenire 
intelligo, sentioque mihi esse adprime necessarium, ut 
locum quern occupo, ut onus quod sustineo, ut munus 
quod obeo, ut cathedram quam teneo, non a male- 
volorum injuriis, non a sciolorum ignorantia, non ab 
externorum invidia, sed a nostrorum docta prurigine, 
et erudita libertatis affectione tuear atque defendam. 

Non ignari estis, Auditores optimi, prostare arti- 
culum religionis baud incelebrem, ab Ecclesia nostra 

Defensio Articuli xciii. Eccl. Anglicance. 419 

conditum, suprema auctoritate inter caeteros confir- 
matum, sed, prae reliquis omnibus, anathemate san- 
citum, qui in hunc modum exaratus, in haec verba 
conceptus est: " Sunt et illi anathematizandi, qui 
" dicere audent, unumquemque in lege aut secta quam 
" profitetur esse servandum, modo juxta illam et lumen 
" naturae accurate vixerit a ." 

Quid igitur hujus Ecclesiae filii? quid ii qui huic 
articulo libere et ex ammo subscripsere ? quid sentiunt? 
quid decent? quid in publicum proferunt? scilicet 
doctrinam hanc, apud liberos spiritus et intettigentes, 
quales ipsi sunt, non promovere fidem Christianam, sed 
potius de toto religionis negotio fluctuation em, imo 
infidelitatem. Proh ! liberos et intelligentes spiritus, 
tarn cito, tarn facile, una tantum aliorum opinione 
permotos, de toto religionis negotio dubitantes ! Quid 
autem est, quod tarn aegre ferunt? quid est, prae cujus 
scandalo velint ab omni religionis sensu recedere, et 
ad revirescentes nitentesque jam Epicuri hortos se 
recipere ? Nempe id volunt : si verissimae falsissima, 
si optimae pessima par non sit religio, nulla est. Adeo 
Christianum ferre non possunt, nisi qui Judseum, nisi 
qui Mahometanum, nisi qui Idololatram, dummodo 
sincerum, i. e. impcenitentem, ejusdem Dei filium, 
ejusdem Christi cohaeredem, ejusdem regni et sacerdotii 
participem, agnoscit et amplectitur. 

O frustra profusas super Jerusalem Christi lacrymas, 
si quos objurgat, admittit ; si quos deplorat, fovet ; si 
quos condemnat, absolvit ; si quos a terrena civitate 
expellit, in coelestem recipit ! O vanum S. Pauli zelum, 
qui anathema a Christo pro fratribus suis secundum 
carnem fieri, tarn stupendo ac forti amore concupivit ! 
Non opus est, sanctissime Apostole, tanta tua erga nos 

a Artie, xviii. 
E e 2 

420 Nova Opinionum Portenta. ORAT. iv. 

charitate; erunt tecum in regno Christi fratres secun- 
dum camem etiam Christum negantes, etiam blasphe- 
mantes : penetrasses et ipse in tertium coelum, sed 
serius fortasse, si Saulus remansisses, si Paulus nunquam 

Sed hisce diutius baud inimoramur. Prsedicent, 
quantum possunt, bonitatem Dei, et de immensa Ejus 
misericordia et philantbropia perhonorifice sentiant, ac 
loquantur ; non invidemus regni divini amplitudini ; 
afferant, unde volunt, quos in ccelum evehant, qui in 
Ecclesiis Christi, sive catholicis sive refonnatis, vix 
unum se invenire posse Christianum palam profitentur, 
qui non professionem suam, aut vita, aut corde, aut 
utroque negat, h. e. qui a regno coelesti non sit certis- 
sime exclusus. Extra igitur Ecclesiam salvandos quae- 
rant, qui intra earn quenquam qui salutem assequatur 
non inveniunt. In diluvium retia jaciant, qui virum 
sanctum in area non reperiunt : habeant erga alienos 
aliquid charitatis, qui erga suos nihil habent : opus est 
ut infideles absolvant, qui Christianos universes con- 
demnant; ne Christus ipse, quos servare possit, non 

Ferri etiam haec fortasse possunt, Academici ; at 
viderint, quomodo quae sequuntur ferenda sint. Falsis- 
simam enim religionem Judaicam, Mahometanam, 
idololatricam confitentur, sed divinam ; mendacia esse 
quibus credunt, largiuntur, sed a Deo profecta; per- 
suasiones erroneas habere concedunt, sed quibus eos 
inevitabiliter fixit Deus. Habent Judaei in mandatis 
a Deo, ut credant Christum nunquam resurrexisse, et 
quia credunt huic impressioni a Deo ipsis irresistibiliter 
factae, a coelo excludi non possunt. Mahometani hunc 
quasi apicem fidei suse profitentur, Deum non habere 
Filium, gladium sibi ideo a Deo in manus tradi, ut Dei 

' Libertas Conscienticf? quid velit. 421 

Filium pessundent, ut Christianum nomen exterminent, 
ut Ecclesiam eradicent, ut id faciant, quod inferorum 
portse facere non possunt. Sed Deus illis, inquiunt 
nostri, hanc fidem indidit, hoc mandatum dedit; pro- 
clamavit illis se sic velle coli, et illi ipsi his delusionibus 
credentes, tarn certi sunt de hac lege Dei, ac si Deus 
illis facie ad faciem, ut olim Mosi, loqueretur. 
Prodeat igitur Manichaeus cum Deorum jugo ; imo, 
pudeat eum potius insulsae stupiditatis, spiritmque 
minus liberi et intelligentis, qui non potuit clare per- 
cipere, eundem et boni et mali fontem, eandem et lucis 
et tenebrarum originem, veritatis et mendacii Patrem. 

Quid igitur diabolum in illis regionibus agere exis- 
timant, qui haec Deum ipsum facere contendunt ? Hsec- 
cine est Christiana, de infinita Dei bonitate, sapientia, 
sanctitate, et veracitate sententia? Haeccine est ilia 
idea Dei, tarn certa, tam evidens, ut ex ea sola cog- 
noscamus Deum esse ? Imo vero, inquiunt, si nos 
essemus tam boni, tam sapientes, tam sancti, quam 
Deus est, possemus et nos etiam esse, cum laude, tam 
men daces, quam ipsi Deum esse volunt : sed quia 
homines minus sunt sapientes et sancti, opus est ut illi 
magis veritatem colant. 

Quorsum autem haec opinionum portenta ? in quern 
finem excogitata, deprompta, publicata ? Nempe, haec 
sunt fundamenta jacta ad stabiliendam libertatem con- 
scienticB : Ut qui sunt sub mandate Dei, liberi sint ab 
omni auctoritate humana ; ut qui subjiciuntur superiori, 
ab inferiori potestate eximantur. Hinc, omnes prin- 
cipes Christiani, qui veram religionem legibus defendere, 
falsam sufflaminare, satagunt, pronuntiantur tyranni 
impii, et Deo rebelles. Haec ilia est hujus saeculi 
Helena, hsec ilia est arbor novellas sciential, quse 

Nulla Salus nisi ex Fide. ORAT. iv. 

" quantum vertice ad auras ^therias, tantum radice ad 
" Tartara tendit." 

Haec libertas conscientise, his principiis suiFulta, hoc 
spiritu animata, vim omnem religionis tollit, principum 
edictis nervos succidit, Ecclesiae auctoritatem subruit, 
Judseorum pervicaciac patrocinatur, Mahometis gladio 
viam sternit, et, quod nos impraesentiarum prascipue 
spectat, academiarum omnium instituta convellit. 

Quorsum enim, Academici, regio aerario, aut funda- 
torum pia benignitate alimur? Quare adolescentes a 
parentum sinu curaque allicimus? quid tenellos animos, 
rerumque imperitos, vana spe lactamus ? Cur indefessis 
laboribus exercendos, cur verse doctrinae prseceptis 
institutisque formandos suscipimus ; si veritati suus 
honos non constet, si mendacio par dignitas contingat, 
si utriusque Deus ipse seque et auctor sit et remu- 
nerator ? 

Si falsissima religio e coelo descendat, si mendaciorum 
farrago sit voluntas Dei ab Tpso patefacta, proprie ac 
sum mo effectu promulgata ; si lex Dei sit, quam neque 
Moses, neque Christus tulit aut probavit ; si qui 
postremo locutus est per Filium, quotidie contra Filium 
loquatur ; renuntiemus nomini theologorum : shit illi 
milites Apostoli, qui, accepta mercede, dixerunt dis- 
cipulos Christi corpus suffuratos, ipsum nunquam re- 
surrexisse: angeli, qui stationem reliquerunt, non 
dicantur e co3lo dejecti, sed missi, tanquam ministratorii 
spiritus, ad salutem gentium. 

Nisi sit ex Sione salus ; nisi salus quse ex Sione, sit 
ex fide ; nisi fides sit semel sanctis tradita ; nisi fidei 
semel traditaa non possit subesse falsum ; nisi Christus, 
qui est vita, sit etiam veritas et via ; nisi Ecclesia sit 
veritatis ; nisi sint hjereses a- 

Nulla Salus nisi ex Fide. 


nisi sint schismata, quae homines a salute abscindant ; 
nisi conscientia erronea, non ad errorem defendendum, 
sed ad deponendum sit obstricta ; sileant prophetarum 
scholae, suspendantur gradus, auferatur munus profes- 
sorium, frangantur cathedrae, dissipentur academiae, 
parcatur sumptibus, restituantur redittis. 

Quicquid sit, simus illius mandati apostolici memores, 
cf)poveiv 19 TO a-<t)(ppovetv. Sit, si velint b , philosophia 
libera ; sit sobria theologia. 

Q. 1. Christus qua Mediator est adorandus c . 
Q. 2. Subditi nulla potestate absolvi possunt ab 
obedientia suis principibus prsestanda. 

b Carpenterus librum edidit, 
cui titulus ' Philosophia Libera.' 
P. The title of the book referred 
to is, ' Philosophia Libera, du- 
' plici exercitationum decade pro- 
' posita : in qua paradoxa quse- 
' dam ad exercenda juvenum in- 
' genia adversus vulgares hujus 
' temporis philosophos susci- 
' piuntur, validisque rationibus 
' confirmantur. Auctore N. C. 
' Cosmopolitano.' Frankfort, 
1621. i amo. Oxford, 1622, et 

1636. The author was Natha- 
nael Carpenter, B. D. Fellow of 
Exeter Coll. whose name is 
printed at length in the title of 
the third edition. Bp. Pearson 
seems to allude only to the title ; 
as the book itself is of a harmless, 
somewhat sportive, character. 
The strange doctrines combated 
in this Oration must be sought 
from other sources. 

c Vid. supr. Determ. V. 


(Habita, ut videtur, A. D. 1668.) 

PBJESTANTISSIME Domine; Domine Procan- 
cellarie ; Reverendissime ex Hibernia Praesul, 
Nobilissimi Principes Juventutis; Hospites unde- 
cunque, ab Ox