(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Biodiversity Heritage Library | Children's Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "The Myvyrian archaiology of Wales: collected out of ancient manuscripts"

(«^^ 



-^<^^ 



THE 



MYVYRIAN 



IrrlKiDlnnn jf '^ẁ.i: 



COLLECTED OUT OF 



ANCIENT MANUSCRIPTS. 



BT 



OWEN „^ONES (Myvye), 

EDWARD WILLIAMS (Iolo Morgawg), 

WILLIAM OWEN PUGHE, D. C.L., F.A. S. (Idrison). 



TO WHICH HAS BEEK ADDED 

ADDITIONAL NOTES UPON THE «GODODIN," 

AXD 

AN ENGLISH TEANSLATION OF THE LAWS OF HOWELL THE GOOD; 

Kiao, 
AN EXPLANATORY CHAPTER ON ANCIENT BRITISH MUSIC, 

BY 

JOHN THOMAS (Pekcerdd Gwalia). 



"Ammau pob Anwybod." 
" Everything unknown is doubted." — ^Adage. 



# 



DENBIGH: 
PRINTED AND PUBLISHED BY THOMAS GEE. 



HDCOCLXX. 



A« 



Tíí îfîí 



62^471 



ZUt §tüatim$ ùf tht Vxm "i^!ilnmt$' 



To PAUL PANTON, Esquire, 

Plas Gwyn, in Anglesey, this Volume of Welsh Archaiologt is humbly 
Dedicated, as a Tribute op Respect foe his Patriotism, and of Gratitude 
FOE HIS Liberality, in lending his valuable Collection of British Manu- 
scripts towards completing this Woek, 

BY THE EDITORS. 



To THOMAS JOHNES, Esquire, 

Of Havod Uchtryd, Lord Lieutenant Gustos Rotulorum, and Member of 
Paeliament foe the County of Cardigan, this Volume, containing 
Original Documents of British History, is respectfully inscribed; 
with thanks foe the use of his valuable Collection of Ancient I^Ianu- 

SCRIPTS, towards SUPPLYING THE CONTENTS OF ITj AND AS AN ACKNOWLEDG- 
MENT OF HIS Patriotism, 

BY THE EDITORS. 



To THE Right Honourable GEORGE PARKEE, 

|Eael of Macclesfield, Viscount Parker of Ewelme, and Baron Paekee, op 
^Iacclesfield, THE Thied Volume of Archaiology, containing the Moral 
Philosophy, Laws, akd Music, of the Ancient Britons, is most humbly 
dedicated, as an acknowledgment of the obligation conferred by his 
Lordship upon us, in the liberal use he permitted to be made of his 
Valuable Collection of Welsh Manuscripts, towards forwarding our 
plan of laying those hidden treasures before the world. 

THE EDITORS. 



' The Work was originally printed in three volomes : but each volnme appears now as a separate division. 



THE GENERAL ADVERTISEMENT. 



This volume^ of the "Welsh Archaiology 
may possibly come into the possession 
of persons who are unacquainted with 
the language of the materials that 
are contained in it. With a view of 
preventing tho Welsh Archaiology 
from being depreciated, the editors are 
anxious of giving a brief and a general 
account of the collection, which is now 
added in this form to the scanty store 
of archaiological literature. 

There still happily remains a great 
number of ancient manuscripts in the 
Welsh tongue; some of them brought 
together into the valuable depositories 
of public-spirited gentlemen, who are 
liberally solicitous of preserving such 
treasures for posterity; and many 
manuscripts are fortunately saved by 
attentive individuals. 

These books are venerable monu- 
ments of enlightened periods of litera- 
ture amongst the Britons, while scenes 
of barbarity were acted over Europe, 
and darkened the light of our island: 
a literature whose origin was not bor- 
rowed, but matured at home, under 
that extraordinary system, the Bardic 
institution; concerning which, under 
the name of Druidism, much has been 
written, much misunderstood, and of 
which the world yet knows but very 
little. 

From a consciousness that time was 
rapidly diminishing the number of our 
most curious manuscripts, the conduct- 

^Thifl work was originally published in three 
volumes ; but as the whole is now contained in one 
volume, the wording of the preface is slightly 
changed, to adapt it to the work as it stands at 
present. — Ed. 



ors of the present undertaking were 
induced to take the necessary measures 
for preserving the contents of those 
remaining, by printing a few copies to 
supply the demand of the collectors of 
British history and antiquities. To- 
wards accomplishing such a design, 
they lately increased a collection, which 
they had been several years accumu- 
lating for themselves, by purchasing 
many manuscripts, and by procuring 
transcripts of others; and the editors 
made application also to gentlemen 
possessed of rich treasures of this 
kind, for the use of their writings. 

The materials being arranged from 
the above-mentioned sources, it was 
found that the plan naturally divided 
itself into two parts: one having 
poetry for its object, the other prose; 
and that it was eligible to pursue the 
following order in the execution of it. 

The first division is appropriated for 
so much of the ancient poetry of the 
Britons as fate has bequeathed to us; 
and comprehending all the remaining 
compositions, from the earliest times 
to the beginning of the fourteenth 
century. To those who are tolerably 
well versed in Welsh literature, this 
will appear a very proper point for the 
conclusion of the division, as it forms 
a remarkable epoch in the character of 
our poetical compositions in particular, 
resulting from the loss of patronage, 
occasioned by the great change in our 
political condition. 

The second division of Poetry in- 
cludes the most select performances of 
the fourteenth, fifteenth, and sixteenth 



VI 



THE GENERAL ADVERTISEMENT. 



J 



centuries. However ctarming all the 
effusions of the Cambrian muse, during 
those periods, may appear to the few, 
who are acquainted with them, the 
editors must content themselves with 
giving such pieces only as seem most 
deserving of notice, from their intrinsic 
merit; or as they may tend to eluci- 
date our history, or to display our 
national manners and customs; for, hy 
publishing the whole, which would 
extend to many volumes, there would 
be great expence incurred, without 
adequate gratification to the public. 

This division -will form a thesaurus 
of ancient British verse, through the 
space of about twelve hundred years; 
and it will display various charac- 
teristics, with respect to style and 
manner. 

The first division of prose Archaio- 
logy is dedicated to history. It will 
embrace about the same extensive 
period as the first volume of poetry; 
that is, from the fifth to the beginning 
of the fourteenth century. Therein 
the reader may perceive that the Welsh 
have some records of their origin, and 
of an'eient events, the preservation of 
which must obtain to them fair cause 
of exultation, in the presence of the 
nations of Europe. 

The succeeding division of prose 
contains monuments of various parts 
of learning and science: amongst other 
matters, maxims of social economy and 
morality; a splendid collection of pro- 
verbs; institutes of grammar and of 
poetry. These, as they become known, 
will shine unexpectedly and with bril- 
liant lustre before the world. 

With respect to the nature and cha- 
racter of a collection of miscellaneous 
ancient writings, to such as do not 
understand the language in which they 
are conveyed, no satisfactory informa- 
tion can be given by an introductory 
discourse, however elaborate it may be; 
therefore, the editors will not make 
the attempt, trusting that the intention 
will be adequately answered by a refer- 
ence to the table of contents, wherein 
any peculiar characteristics of the res- 
pective pieces are pointed out. But 



however, there are some historical 
sketches of persons and things, apper- 
taining to the object of this publication, 
which could not be well passed over. 
These the reader will find under the 
head of a Review of British Literature. 

The editors beg leave to express 
their particular thanks to Thomas 
JoHNES, Esq., of Havod, member of 
parliament for the county of Cardigan, 
for the liberahty which he has shown 
by lending his very valuable collection. 

To Paul Panton, Esq., of Plas gwyn, 
in Anglesey, the editors likewise return 
thanks for the generous promptitude 
with which he gave the free use of his 
very valuable manuscripts. 

To George Chalmers, Esq., the Rev. 
William Coxe, the Reverend John 
Whitaker, and Sharon Turner, Esq. — 
those learned men, who have kindly 
imparted advice, and who have encou- 
raged the appearance of the Welsh 
Archaiology before the world, the edi- 
tors present their best respects. 

To their respected friends and fellow- 
labourers in Welsh literature, they also 
return thanks, for the use of their 
curious manuscripts, and also for their 
advice and good offices respecting the 
conduct of the work ; and whom they 
beg leave particularly to mention here 
by name : — 

The Reverend Edward Davies, of 
Olveston, in Gloucestershire. 

The Reverend Richard Davies, of 
Bangor. 

The Reverend Mr. Willlìms, of 
TrefiFos, in Anglesey. 

The Reverend Walter Davies, of 
Meivod, in Montgomeryshire. 

The Reverend Peter Willla-ms, of 
Llan Rug, in Carnarvonshire. 

The Reverend Mr. Herbert, of Dol- 
gellau. 

The Reverend Mr. Evans, of Brechva, 
Carmarthenshire. 

Mr. Edward Jones, of Green street, 
Grosvenor square, London. 

Dr. Griffith Roberts, of Dolgellau. 

Mr. Rice Jones, the aged bard of 
Blaenau. 

Mr. Hugh Maurice, of Tooley street, 
London. 



THE GENERAL ADVERTISEMENT. 



Vll 



Davtdd Thomas, y Bardd. 

Thomas Edwards, y Bardd. 

From the liberality and patriotism 
of the possessors of the superb collec- 
tions of Wynnstay, Gloddaith, and 
Hengwet, the editors anticipate the 
pleasure of enriching the subsequent 
volumes out of those treasures of 
ancient British lore. And when their 
task is completed, the editors hope. 



in having thus rendered a more easy- 
access to the treasures of British ma- 
nuscripts, that some individuals_, who 
are properly qualified, will show a 
solicitude for their value, by pubHshing 
literal translations of them, as a means 
of attracting the attention of the liter- 
ary world, which will repay to British 
^terature what is due to it for the 
oblivion of centuries. 



London, the first day of 
January, 1801. 



OWEN JONES, 
EDWARD WILLIAÄIS, 
WILLIAM OWEN. 



CONTENTS. 



ÂTiéunn, 510 — 560. 

GoDODiN: a poem on the 
battle of Cattraeth, the 
moral of which is to show 
the evil of intemperance 
and want of discipline in 
war ... ... ... 1 

Odes of the Months, contain- 
ing maxims and moral 
observations ... ... 21 

Taliesin, 520—570. 

Some account of his birth. . . 22 
An account of himself — 

mystical ... ... 24 

Elphin's consolation ... 25 

To Mead — invocation for 

t Iphin's release ... 26 
To the Wind— the same sub- 
ject 26 

The bard's juvenile accom- 
plishment ... ... 27 

The great world — mystical 28 

The little world ... ... 29 

The gall of the Bards — saty- 

rical 29 

The circle of the Bards — 

mystical ... ... 29 

The beautiful things .. 30 
Battle of the Trees — mys- 
tical 30 

The appeasing of Uudd — 

historical ... ... 33 

The primary Gratulation — 

historical ... ... 33 

The inimical Confederacy — 

historical and mystical ... 35 

The Chair of Taliesin ... 37 

Ode to the Wind — historical 38 

Ode to Ale — historical ... 38 

The Plagues of Egypt ... 39 

The Rod of Moses— religious 40 

The same subject ... 41 

The war horses ... ... 42 

The Lorica of Alexander ... 42 
The wonders of Alexander... 43 
The Spoils of Hell — mys- 
ticid, with historical allu- 
sions . . ... ... 43 

Eulogy on the men of Israel 43 
Dialogue between Ugnach 

and Taliesin ... ... 44 



PAGE' 

Historical fragment ... 44 
Dialogue between Merddin 

and Taliesin ... ... 45 

The destiny of Britain ... 45 
Urien's gift — historical ... 46 
Urien's reconciliation — his- 
torical allusions ... 47 
The Battle of Gwenystrad 

— with a translation ... 47 
The Battle of Argoed Llwy- 

van — with a translation 48 

Ode to Urien — eulogy ... 49 

To Urien — eulogy ... 50 

To Urien — eulogy ... £0 

Ode to Urien — historical " . . 51 
The spoil of Taliesin — to 

Urien ... ... 51 

To GwaUawg — historical ... 52 

Urien's Eeconciliation ... 52 
Elegy on Owain, son of 

Urien ... ' ... 52 

Godebon's Incantation ... 53 
Cynvelyn's Incantation — 

with historical allusions ... 53 
Maelderw's Incantation — 

historical ... ... 54 

The song of Daronwy — his- 
torical' ... ... 55 

To GwaUawg ab Lleenawg 

— historical ... ... 55 

Taliesin's Encomiastic ... 56 
The Eoyal Chair — mystical 

and historical ... ... 56 

The Chair of Ceridwen — 

mystical ... ... 57 

To the sons of Llyr ab 

Brychwel ... ... 57 

The prospect of Dinbych — 

historical ... ... 58 

Sketch of the World ... 59 

Elegy on Ercwlf... ... 59 

Elegy on Madawc the Bold 

and Erov the Fierce ... 59 
Elegy on Aeddon of Môn — 

historical ... ... 60 

Elegy on Cunedda ... 60 

The Oracle — historical ... 61 

Elegy on Uthyr Pendragon 61 

The Oracle — historical ... 62 
The Contention of Gwynedd 

and Deheubarth ... 62 
The Praise of Lludd— histo- 
rical ... ... ... 62 



PAGE. 

The appeasmg of Lludd the 

Little ... ... 63 

The first song of Taliesin ... 64 

An ode — historical ... 64 
The Graves of Warriors — 

historical ... ... C5 

Elphin's Consolation ... 69 
Incantation of Maelderw — 

historical ... ... 69 

The Day of Judgment ... 72 
The Oracle of varieties — 

mystical ... ... 74 

A view of past and future 

ages ... ... ... 76 

The confession of Taliesin. . . 79 
Satire on Cynan, son of 

Brochwel ... ... 80 

Elegy on Corroi, son of Dairy 80 

Anode— moral ... ... 81 

Elegy on the thousand Saints 8 1 

The miraculous Stone ... 81 

Llywarch Hen, 550 — 640. 

Elegy on Geraint, son of 

Erbin — historical ... 83 
Elegy on Urien Eeged — his- 
torical ... ... 84 

Elegy on Cynddylan — his- 
torical 84 

Lly warch to his old age, and 

on his sons ... . . 92 

Ode to Maenwyn ... 96 
Elegy on Cadwallawn, king 

of Britain — historical ... 96 

Gorwynion — ethical triplets 97 

Triplets — moral ... ... Îì9 

Moral triplets ... ... 99 

To the Cuckoo in the vale 

ofCuawg ... ... 100 

Moral verses ... . ... 101 

Moral triplets ... ... 102 

Myrddin, 530—600. 

ToYscolan ... ... 104 

Merddin's Oracles from his 
grave... ... ... 104 

Invocation to Pigs — ^histo- 
rical allusions .. . ... 106 

Dialogue between Merddin 
and his sister — historical 108 

The Apple Trees — historical 
allusions ... ... 115 



C0NTE3ÎTS. 



IX 



The Impulses 



351 



Llevoed, 900—940. 
The Journey of Life — moral 118 



Gdyddan,- 560—630. 
The destiny of Britain — his- 
torical 



119 



Meigant, 600—650. 
Elegy on Cynddylan ... 121 
An ode — moral, with histo- 
rical allusions ... ... 1 22 

Elneth, 640—700. 
Moral Triplets ... ... 123 



Tysilioy 660—720. 
A religious Dialogue 

Cuhelyn, 770—800. 

A religious Ode ... 
A relidùus Ode ... 



123 



124 
134 



Gwyddno, 460 — 520. 
An Ode — moral .. ... 1-5 

On the inundation of Can- 

trev y Gwaelod ... 125 

A contention between 
Gwyddno and Gwyn ab 
Nudd ... ... 126 

Gwydion ah Don, 470 — 520. 

Verses on the Battle of the 
Trees 127 

Anonymous Pieces of the 
earliest Bards. 
Dialogue between Arthur, 

Cai, and Glewlwyd .. 127 
The Oracles — moral ... 127 

Dialogue between Arthur 

and Gwenhwyvar ... 130 

Dialogue between Arthur 

andEUwlod 130 

Dialogue between Trystan 

and Gwalchmai ... 132 

A fragment — historical ... 133 
A fragment ... ... 134 

Anode... ... ... 124 

Cybi's discourse with the 

Saints going to Enlli ... 134 
An ode — religious . . . 135 

An ode ... ... . . 136 

Anode... ... ... 136. 

Religious triplets ... 136 

A religious ode ... ... 138 

A religious ode ... ... 133 

The Bards of the Middle 
Ages. 

Meilyr, 1120—1160. 

Elegy on Gruffydd ab Cy- 
nan. 1137. ... ... 140 

Elegy on Trahaiam and 
Meilyr ... 142 

The death-bed of Meilyr ... 142 



Gwalchmai, 1150—1190. 

Gwalchmai's boasting — his- 
torical ... ... 142 

To Owain Gwynedd — histo- 
rical ... ' ... •• 144 
Eulogy on Owain — historical 145 
To Owain Gwynedd- -histo- 
rical ... ... ... 145 

To Owain Gwynedd ... 145 

To Owain Gwynedd ... 145 

An ode to David, son of 

Owain ... ... 146 

To Rodri, son of Owain; ... 146 
A panegyric on Madawg, 

prince of Poivys ... 147 

Elegy on the same ... 147 

The dream of Gwalchmai ... 149 

An ode to Eva, his wife ... 149 

Cyiiddelw, 1150—1200. 

A panegyric on O. Gwynedd 
— historical ... ... 149 

Another on the same — ^his- 
torical ... ••• l«jO 
Another on the same— hia- 
torical ... ... 151 

Elegy on the same - histo- 
rical allusions .. . ... 151 

A contention with Seisyli 

for the chair of Madawg 154 
To Madawg, prince of Po- 
wj's ... ... ... 154 

Verses to the same ... 154 

Other verses to the same ... 154 
Elegy on the same ... 155 

Address to his family on 
his death ... ... 156 

Verses to Owain, son of 
Madawg ... ... 156 

A verse to the same ... 156 
A panegyric on the same ... 157 
Elegy on the same . . . 157 

A virgin eulogy, to Eva, 

daughter of Sladawg ... 157 
To Ll3rnrelyn, son of Ma- 
dawg ... ... 159 

Elegy on CadwaUawn, son 

of Madawg — historical . . . 159 
An ode to 0. Cyveuiawg — 
historical ... ... 161 

Elegy on the family of 
Owain Gwynedd — histo- 
rical... ... ••• 163 

The reconciliation of the 

lord Ehys — historical ... 164 
A panegyric on the same . . . 166 
Elegiac verses on Ehiryd... 167 
Verses to the same, ... 107 

Elegy on the same ... 167 

Elegy on Einion ab Madawg 

ab Iddon — historical ... 169 
Verses to 0. Cyveiliawg ... 170 
The reconciliation of Rhys, 

sonofGrufudd ... 171 

Elegy on Ithel, son of Cad- 

ivor, the Gwyddelian ... 174 
Elegy on lorwerth, son of 
Meredudd ... ... 174 

j The Circuit, or battles of 

I Llywelyn — historical ... 175 



To Gwenwynwyn ... 176 

Verses of praise to the same 176 
Verses to the same ... 176 

AnodetoTysilio — historical 177 

To God 179 

A sonnet to a Damsel ... 183 
Verses to Ednyved ... I S3 

Elegy on the sons of Dwywg 183 
Verses to an alien of IJan- 

sadwm ... ... 184 

Averse ... ... 184 

Verses to Hywel, son of 

lenav. ... ... 1S4 

Elegy on Bleddynt, the 

bard ... 184 

Verses to Dygynnelw, his son 185 
The tribes of Powys — histo- 
rical... ... ... 185 

The privileges of the Men 

of Powys — historical ... 1S6 
An ode to Hywel, son of 

Owain ... . , IS''» 

To Llywelyn ... ... 189 

Tot the Monks of Ystrad, 

who refused him burial ISO 
The death-bed of Cynddelw 190 

Owain Cyveiliavg, 1 150 — 1197. 

An ode to Hirlas, or the bine 
long horn ... ... 190 

Verses on the drcnit of 
Wales 192 

Ik'.nid ahU.Meic, 1 150—1 200. 
Elegy on Owain Gwynedd 193 

Gicynvardd Brycheiniawgy 
1 160—1220. 

To the lord Rhys — histo- 
rical. . ... ... 193 

To De-n-i, or St. David ... 194 

Gmlym Ryvd, 1160—1220. 

Verses to David, son of 
Owain ... ... 196 

Verses of reconciliation to 
the same ... ... 196 

HyiceL ab Oivain Gicynedd, 
1140—1172. 

A love ode ... ... 197 

Another ... ... 197 

Another ... ... 197 

A wai- ode ... ... 197 

Another ... ... 197 

A love ode ... ... 1S8 

His boast ... ... 198 

A love odo ... ... 199 

Llyicar*h ab Llywelyn, 
1160—1220. 

An ode to David, son of 

Owain — historical ... 199 
The threatenmg of David 200 
The gratulation of David... 201 
An ode to Rodri, son of 

Owain 201 

A panegyric on the same ... 202 



A panegyric on Rodri ... 202 
An ode to the same ... 203 

Verses to Grufudd ab Lly- 
welyn ... ... 203 

A verse to Bleddynt • . . 203 
An ode to Grufudd ab Lly- 

welyn ... ••• 203 

The threatening of Grufudd 
abCynan ... ... 204 

An ode to the same ... 20-1 

Elegy on the same . . . 204 

An ode to the fiery ordeal — 
on the loss of Madawg ab 
Owain ... ... 205 

To Grufudd ab Hywel ab 
Owain ... ... 205 

Elegy on the same ... 206 

An ode to Gwenlliant, 

daughter of Hywel ... 206 
An ode to Rhys Gryg— his- 
torical 207 

Elegy on Hywel ab Grufudd 

abCynan. 1216 ... 208 

To Madawg ab Gruf. of 
Maelawr ... ... 209 

Eleay on lorwerth ab Rot- 
pert 209 

Elegy on Maredudd ab Cy- 
nan ... ... ... 210 

An ode to Lly welyn ab lor- 
werth — historical ... 210 
To the same ... ... 212 

To the same ... ... 212 

To the same ... ... 213 

To the same ... ... 213 

To the same ... ... 214 

The minor ode to the same 214 
A panegyric on the same... 215 

To God 215 

To Llywelyn ab lorwerth 217 

Davydd Benvras, 1190—1240. 

An ode to Llywelyn ab 
lorwerth ... ... 217 

To the same ... ... 218 

To the same ... ... 218 

Elegy on the same ... 219 

Elegy on Grufudd, son of 
Llywelyn ... ... 220 

A sonnet ... ... 221 

Elegy on the three sons of 

Llywelyn — historical ... 221 
Elegy on Davydd ab Llyw- 
elyn— historical ... 222 
In praise of Llywelyn ab 

Grufudd 223 

The progress of Llywelyn 
— historical .. ... 223 

Elegy on Grufudd, son of 
Ednyved ... ... 225 

Moral verses ... ... 225 

Einiawn ab Gwgawn, 
1200—1260. 

To Llywelyn ab lorwerth 
— historical ... ... 225 

Meilyr ah Gwalchmai, 
1170— 122Ó. 





CONTENTS. 




A divine ode 


... 227 


Another 




... 228 


Another 




... 229 


Another 




... 229 


Another 




... 229 


Another 




... 229 


Another 




... 230 



A divine ode 



226 



Einiavm ah Owalchmai, 
1170—1220. 
Elegy on Nest, daughter of 

Hywel 230 

Ode to Llywelyn, son of 

lorwerth 230 

A divine ode ... ... 231 

The same subject ... 232 
Another 232 

Eiiiiawn Wan, 1200—1250. 
Elegy on Madawg ab Gruf- 
udd Maelawr 232 

To the same ... ... 233 

Elegy on Llywelyn, son of 
lorwerth ... ... 233 

To the same ... ... 234 

The reconciliation of Dav- 
ydd, son of Llywelyn . . . 234 
Ode to Grufudd, son of 
Llywelyn ..". ... 235 

Gwgawn, 1190—1240. 
Verses to Llywelyn ab lor- 
werth ... ... 235 

Seùrjll, 1160—1210. 
Elegy on lorwerth, son of 
Owain ... ... 235 

Elegy on Owain Gwynedd 236 
To the lord Rhys ... 236 

Llygadgior, 1220—1270. 
An ode to Grufudd Maelawr 237 
To Llywelyn. his son ... 237 
To Grufudd Maelawr ... 238 
To Llywelyn, prince of N. 

Wales 239 

Elegy on Hywel, son of 

Madawg ... ... 239 

Elidyr Sais, 1160—1220. 

The reconciliation of Llyw- 
elyn ab lorwerth ... 240 
Elegy on Ednyfed Vyclian, 
andTegwared... ... 241 

Elegy on Hywel ab Arthen 241 
Elegy on Rodri ab Owain... 241 
A divine ode ... ... 242 

The same subject ... 242 

Another ... ... 243 

Another ... ... 243 

Another ... ... 244 

An ode to Lent ... ... 245 

A divine ode ... ... 245 

Llywelyn Vardd, 1230—1280. 

Elegy on Cedivor ab Gen- 
illyn 246 

To Owain ab Gruf. ab 
Gwenwynwyn ... 246 



To Owain Vychan, ab Ma- 
dawg ... ... 246 

An ode to Llywelyn ab 
lorwerth ... ... 247 

A panegyric on Owain — 
historical ... ... 247 

To Cadvan — a British saint 248 

Signs preceding the day of 
judgment ... ... 250 

Bleddyn Vardd, 1250-1290. 

Elegy on the three sons of 
Grufudd ab Llywelyn ... 251 

To Davydd ab Grufudd ab 
Llywelyn ... ... 251 

Elegy on the same "^ "' ... 251 

To Owain ab Grufudd ab 
Llywelyn ... ... 252 

Elegy on the same ... 252 

Elegy on Llywelyn ab Gruf- 
udd ab Llywelyn ... 253 

Ode to Rhys ab Maredudd 
abRhys 253 

Elegy on Davydd ab Gruf- 
udd ab Owain ab Madawg 253 

Elegy on Goronwy ab Ed- 
nyved ... ... 254 

Elegy on Hywel, son of 
Goronwy ... ... 254 

To Grufudd ab lorwerth ab 
Maredudd ... ... 255 

Elegy on Davydd Benfras, 
the bard ... ... 255 

The death-bed of Bleddyn 255 

Grufudd ah Giorgeneu, 
1210—1260. 
Elegy on Grufudd ab Cynan 

ab Owain Gwj-nedd . . . 256 
Verses to his friends . . . 256 

Phylip Brydydd, 1200—1250. 

An ode to Rhys Gryg ...257 
A conciliatory address ... 257 
Verses to Rhys, the younger 257 
An ode to the same, on a 

contention with poetasters 258 
The contention with the 

poetasters ... ... 258 

Elegy on Rhys, the younger 259 

Prydydd Bychan, 1210—1260. 
Elegy on Rhys, the younger 259 
Verses to Maredudd ab 

Owain ... ... 259 

To the same ... ... 260 

To the same ... ... 260 

To the same ... ... 260 

Verses to Maredudd ab 

Owain ... ... 261 

Elegy on the same . - . 261 

To Owain ab Grufudd ab 

Rhys 261 

Elegy on the same ... 262 

Elegy on Rhys Gryg ...262 
Elegy on Morgant ab Rhys 262 
Elegy on Cynan ab Hywel 263 
Elegy on Rhys, the bald, 

and Samswn ab Meurig 263 
Elegy on Rhys, ab Llywelyn 264 



Elegy on Madawg Mon ... 234 
Elegy on Bleddynt ab Dwy- 

wg ... ... ... 264 

Elegy on Gwên, son of Got- 

onwy ... ... 264 

Elegy on Llywelyn ab Rhys 265 
Elegy on Blegywryd . . 265 
Elegy on Goronwy ab Ed- 

nyved ... ... 265 

Verses to Owain ab Graf- 

udd ab Uywelyn ... 266 

Einiami ah Madawg Rhahawd, 
1230—1270. 

An ode to Grufudd ab 
Llywelyn .. ... 266 

Gwenieg ah Clydiw, 
1270—1320. 

Moral verses . . >.. 266 

Uywel Voel ab Grifri, 
1240—1280. 

To Owain ab Graf, ab Llyw- 
elyn, in prison ... 266 
To, the same ... ... 267 

ri-ufudd ab yr Ynad Coch, 
1260—1300. 

A divnne ode ... ... 267 

The same subject ... 268 
Elegy on Llywelyn ab Gruf- 
udd, 1281 ... ..268 

A divine poem . . ... 289 

The same subject ... 270 

Another ... ... 271 

Another ... ... 272 

Another ... .^ 341 

Madawg ab Gwallter, 
1250—1.300. 



A di\Tne poem 
A divine poem 
Another 



273 
274 
275 



[ Gmlijni Ddu, 1280—1320. 

I Ode to the ilonths— To Sh: 

Gr. Llwyd ... ... 275 

To the same in prison ...276 
Elegy on Trahaiam the 
Bard, son of Gronwy ... 2/7 

[ Llywdyn Brydydd ffodnant, 

\ 128Ò— 1330. 

I Verses to leuan ab Grufudd 

I Voel ... ... 277 

I To the same ... ... 278 

HiUyn, 1280—1330. 
I To leu. ab leu. ab Grufudd 
I Voel ... ... 278 

To the same ... ... 278 

j lorwerth Yych.an, 1290—1340. 

j An ode to a fair woman ... 279 
The same subject . 279 



CONTENTS. 

Llywelyn Ddu, 1290—1340. 

To Llywelyn abGwilym ab 
Hywel 280 

Llywarch Llaety, 1290—1340. 

To Llywelyn ab Madawg ab 
Maredudd ... ... 280 

Cafnodyn, 1290—1340. 
To GwenUiant, daughter of 

Cynan ... ... 283 

To leuan, abbot of Aber 

Conwy ... ... 283 

To leuan ab Grufudd ... 284 
Elegy on Madawg ... 285 

An ode to the Trinity ... 287 

Rhifferdyiiy 1290—1340. 
To Hywel ab Grufudd ... 290 

Grufudd ah Maredudd. 
To Tudur ab Goronwy ... 293 
To the same ... ... 294 

Elegy on Tudur ab Goronwy 295 
To the same ... ... 295 

To the same ... ... 296 

To the same in his illness... 296 
To the same ... ... 297 

To the same ... ... 297 

To Goronwy son of Tudur . 298 
To the same in his illness . 300 
Elegy on Goronwy Vychan 

who was drowned 301 

Elegy on Hywel ab Grufudd 301 
The same subject . . . 302 

To Goronwy Vychan ab 

Tudur ... ... 303 

Elegy on Gwenhwyvar ... 303 
To a fair Woman ... 305 

The same subject ... 306 

The Sabbath ... ... 306 

To the Cross at Chester ... 307 
An ode to a fair Woman . . . 303 
An ode to Awd. . . . 309 

An ode to Angharad ... 310 
To Mary ... ... 311 

To God ... . 314 

To the Virgin Mary ...316 

To the Deity ... ... 316 

The same subject ... 317 

Moral Verses ... ... 317 

loricerth Beli. 
To the Bishop of Bangor ... 317 

Qruf. ab D. Tndyr. 
1290—1340. 
Ode to a fair Woman ... 318 
To the weU of St. Cedig ... 318 
To thank Hywel for a Bow 319 
To a fair Woman ... 319 

The same subject ...320 

Madawg Dicygraig, 
1290—1340. 
Elegy on; Grufudd ab Ma- 
dawg ... ... ."21 

The same subject ... 321 



XI 

To Hopcyn abTho. ab Ein- 
iawn ... ... 321 

To Morgan ab Llywelyn . . . 322 
To the same ... ... 323 

A lampoon, for a present 
of a lean calf ... ... 323 

To a loose Woman ... 324 

A lampoon ... .. 325 

Another ... ... 326 

Another 326 

Prydydd Breztan, 1290—1340. 
To Maredudd S27 

YProt/i, 1300—1350. 
To Tho. ab Hopcyn ... 327 

Davydd y Coed, 1300—1350. 

To Hopcyn ap Thomas ... 328 
To Gnif . ab Llywelyn ab 

leuan ... ... 329 

A lampoon ... ... 330 

To leu. LL ab leu. ab Gruf , 

Voel 330 

To the fall of the Wye ... 331 
A verse to the Author ... 331 
A pious ode ... ... 331 

Trahaiarn, 1300—1360. 
To Hywel of Llandingad ... 331 
To Cadwgawn — a lampoon 332 

Goronwy Gyriawg, 1310—1360. 

To Gwenhwyvar daughter 
of Madawg ... ... 332 

To Madawg bishop of Ban- 
gor ... ... 347 

Sevnyn, 1320—1370. 
To Angharad ... ... 333 

To Llywelyn ... ... 333 

Elegy on lorwerth Gyriawg 334 

loncerth ab y Cyriawg, 
1320—1360. 



To a fair Woman 
A pious ode 



... 335 
... 353 



Llywarch y Nam, 1310—1360. 
To Llywelyn ab Mad. ab 
Maredudd ... ... 335 

lorwerth Llwyd, 1310—1360. 
To Hopcyn Thomas ...335 



Meurug ab loncerth, 
1310—1.360. 
To Hopcyn ap Thomas ... 



336 



Goronvn/ Ddu, 1320—1370. 
Elegy on (îoronwy Ddu ab 

Tudur ... ... 337 

To a fair Woman ... 337 

Mab y Clochyddyn, 
1330—1370. 
To Gwenhwyvar daughter 
of Madawg ... . . 338 



Xll 



CONTENTS. 



Hìjwd ah Einiawn Llygliic, 
1330—1370. 

An ode to Mevanwy of 

, DinasBran ... ... 339 

• lÄywelyn Goch ah Meung, 
1330—1370. 

To Hopcyu ab Thomas . . . 340 
ToLlywelynandRhydderch 340 
To Llywelyn abbot of Ys- 

tradFlur ... ... 341 

To Goronwy ab Tudur . . . 344 
To Rhys ab Grufudd ab 

Ednyved ..:, ... 345 

To God ... ... 352 

Hywel Ystoryn, 1330—1370. 

A lampoon on Adam, the 
tinker ... ... 342 

Tudur Ddall, 1340—1380. 
A verse to the hall of Hywel 344 

Peryv ah Cedivor, 1160 — 1200. 
To Hywel ab Owain Gwyn- 
edd ... ... 346 

Grufudd Gryg, 1330—1370. 
A divine ode ... 346 

Davydd Ddu o Hiraddug. 
A pious ode ... ... 347 



OfficiumB. Mariaä, in Welsh 
verse ... ... 367 

Dewi Mynyw, 1170—1210. 
Elegy on Rhys Gryg. ...357 

Heinyn, 520—560. 
A prediction to MaelgAvn 
Gwynedd ... ... 364 



Anonymous Authors of the 
middle ages. 

An ode to Rhys... ... 281 

An ode to Hywel ... 281 

To a fair Woman ... 283 

To Thomas ab Rotpert ... 283 
An epigram ... .. 353 

A fragment ... ... 354 

A paraphrase on the Lord's 

Prayer ... ... 354 

The works of the Six Days 356 
Characteristics of parts of 

Wales ... ... 356 

Snowy Mountains — moral 

verses ... ... 359 

Others ... ... 359 

Mah Claf ah Llywarch. 

Snowy mountain — moral 
verses ... ... 359 

The same subject ... 360 



Taliesin. 

The incantation of the Pre- 
cious Stones ... ... 363 

Bergam. 
A prediction ... ... 364 

leuan Trwch y Daran. 
A prediction ... ... 365 

Mah Cryg. 



A satire 


365 


Another 


365 


Another 


365 


Justus Llwyd. 




A satire 


366 


Another 


367 


Addenda. 




Twelve pieces, printed lite- 




rally, and line for line, out 




of the Llyvyr Du, one of 




the oldest Welsh Manu- 


^ 


scripts 


378 


Additional Readings of the 




, Gododin (page 1), from 




a copy belonging to the 




Rev. Mr, Davies, of Ban- 




gor 


383 



Division II.— PEOSE. 
A COLLECTION OF HISTORICAL DOCUMENTS. 



The Preface ... 383 

Tricedd Ynys Prydain : 
allan o Lyvyr Mr. R. 
Vaughan, o'r Hengwrt 388 
Tricedd y Meirch ...394 

Trioedd Ynys Prydain : 
allan o'r Llyvyr Coch o 
Hergest ... ..395 

Trioedd Ynys Prydain : 
allan o Lyvyr ysgrifen- 
edig y diweddar Barch- 
edig Mr. Richards o Lan- 
egwad yn Ystrad Tywi... 400 



Amrywiaethau i'r Trioedd 
blaenorol, allan o Lyvyr 
Mr. PaulPanton ... 411 

Bonedd Saint Ynys Pryd- 
ain : allan o Lyvyr Havod 
Ychdryd 415 

Bonedd y Saint : neu Ach- 
au Saint Ynys Prydain 417 

Brut Breninoedd Ynys 

Prydain : neu Brut y Bren- 
inoedd 432 

BrutTysilio ... ... 434 

BrutG. abAiiihur ... 476 



Nodiadau perthynol i Brut 

Tysilio a Brut G.ab Arthur 555 
Brut y Tjrwysogion ... 602 

Brut y Saeson ... ... 652 

Brut y Tywysogion, val y 
bu Ryfeloedd, &c. . . . 685 

Brut leuan Brechfa. O 
Lyfr Rhys Thomas, Ar- 
graphydd ... ... 716 

Buchedd neu Hanes GruflF- 

udd ab Cynan . . . 721 

Parthau Cymru ... ... 735 

Henwau Plwyvau Cymru 740 



Division III.— PROSE. 

A COLLECTION OP APHORISMS, PROVERBS, ETHICAL TRIADS, 
LEGISLATIVE TRIADS, LAWS, AND MUSIC. 

The Preface ... ... 751 j Doethineb Catwg Ddoeth I hefyd a elwir Catwg 

DoethinebCenedyiyCymry: | o Lancarvan, yr hwn | Sant 754 



CONTENTS. 



XIU 



Y Lljrvyr a elwir y Gwydd- 
vardd Cj-varwydd ... 75G 

Athrawiaeth Geraint Vardd 
Glas £12 

DiarhebionCymraeg agasgl- 
odd yrhen Gyrys olal... 83S 

Trioedd Moes, o Lyvjr a 
elwir "Y Casgliad Di- 
drevn," eiddo larll Mac- 
clesfield 867 

Trioedd Cerdd ... ... 870 

Y Pedair camp ar Ugain, 
a'r Achos y gwnaethbwyd 
hwynt ... ... 871 



Y Naw Helwriaeth ... 872 

Llyvyr Triodd Beirdd Ynys 
Prj'dain, a gasglwyd o 
Amiyveilion hen lyvrau 
ysgriven ... ... 874 

Triodd Cy%Taith ... 938 

Cyvreithiau Hywel Dda, yn 
ol hen Gyfysgrif o eiddo 
Ysgol y Cymry yn Llun- 
dain ... ... ... 964 

The Editor's Preface to Mr. 
Aneurin Owen's Transla- 
tion of the Laws of Howel 
Dda 1011 



The Laws of Howel Dda, 
according to the Vene- 
dotian Code ... 1014 

Book the First : — The Laws 
of the Court ... 1014 

Book the Second : — The 
Laws of the Country ... 1026 

Book the Third:— Proof 
Book 1047 

Glossary to Welsh and 
other terms which occur 
in the English version 
of the Laws of Howel 
Dda ... ... ... 1063 



PERTHYNASAU CERDDOEIAETH. 



Cerdd Dannau .. . 

Hen Gerddoriaeth, o Lyvyr 

Rhys Jones, y Bardd . . . 
Clymau Cydgerdd yn de- 

chreu 
Macmwn byr yn dechreu 
Dechre ( . osteg Davydd 

Athraw 
Dechre Gosteg yr Halen . . . 
Dechre yr Osteg Vawr, 

neu Osteg loan Vab y 

Got 

Dechre Gosteg Lwyteg ... 
Cauiad y Gwyn Bibydd ... 
Caniad Ystavell 



1071 

1079 

1089 
1100 

1115 
1119 



1122 
1127 
1127 
1130 



Caniad Cadwgan ... 1134 

Caniad bach ar y Gogywair 1136 
Dechre Caniad Cynwrig 

Bencerdd ... ... 1140 

Dec hie caniad Llewelyn 

ab Ivanab y Gov ... 114."> 
Caniad Su wsana ... 1149 

Pwnc ar ol pob proviad . . . 1151 
Erddigan y DroeU ... 1152 

Cainc Davydd Brofwyd... 1153 
Proviad jrr Eaws Brido ... 1153 
Proviad chwith Ivan ab y 

Gov 1156 

Proviad Forchawg ... 1158 

Proviad y Botwm ... 1159 



Caniad y Wevyl ... 1162 

Caniad Tro Tant .. 1164 

Caniad Sant Silin ... 1167 
Caniad Marwnad Ivan y 

Gov 1170 

Y Caniad Crychar y Brag- 

awd Gjrwair . . . ... 1176 

Caniad Hun Gwenllian ... 11 So 

Caniad Pibau Morvudd ... 1191 
Caniad Llewelyn Delyn- 

ior 1199 

Amryw Berthynaaau i 
Gerddoriaeth. Cerdd 
Dannau o lyvyr eiddo 

SyrW. W. Wyn ... 1205 



The Musical Notation of the Axctext Britoxs. 
Cfwalia) ... 



By John Thomas, '(Penicerdd 



1270 



EXPLANATION OF ABBEE VI ATION S 

USED IN REFERRING TO VARIOUS COPIES. 

H. Y Havod Ychdryd Library, belouging to Thomas Jolines, Esq. 

E. P The MSS. of Paul Panton, Esq. 

E. D The MSS. of the Eev. Ed. Davies, of Olveston, Gloucestershire. 

E. D The MSS. of the Kev. Eichard Davies, of Bangor. 

L. M The MSS. of Mr. Lewis Morris, in the Welsh School, Gray's Inn Lane, London. 

LI. D " Llyvtr Du," or Black Book. A very ancient MS. in Hengwrt Library. 

LI. C " Llyvyr Coch," or Eed Book. In the Libraiy of Jesus' College, Oxford. 



A SHORT REVIEW 



PRESENT STATE OF WELSH MANUSCRIPTS. 



The existence of very ancient Welsh 
Manuscripts, in prose and verse, has been 
announced considerably more than two 
centuries ago : many respectable English 
writers have expressed a degree of surprise, 
and even regret, that these valu^le re- 
mains of antiquity have never been con- 
signed to the press ; and so long have their 
expectations been disappointed, that hints, 
and even assertions, have of late been 
thrown out, that we have none, or none 
that are authentic ; we will however ad- 
vise such as entertain this opinion to 
suspend their judgment until the comple- 
tion of this publication. 

Our old manuscripts have for ages been 
locked up in the libraries of some of the 
first families in Wales — first in rank, first in 
fortune, and what on the present occasion 
is worth notice, first of birth and descent. 
These libraries have not for several centu- 
ries been disturbed by change of propria 
etors. In every other nation of Europe, 
such venerable monuments of ancestral 
celebrity, in the possession of ancient and 
opulÄit families, would have been long ago 
produced to the world with a degree of ex- 
ultation that woidd have been very laud- 
able ; but it has not been so in Wales ; 
patriotism and nationality admit of modi- 
fications that are truly philosophical ; and, 
where they thus appear, are productive of 
very beneficent consequences. They en- 
courage learning, improvements, and, in 
general, whatever tends to advance the pro- 
gress of genuine civilization ; but these first- 
moving virtues, for such they certainly 



are, have almost disappeared in Wales. 
The Alitor patrice has long ceaaed to actu- 
ate the souls of families, who for many ages^ 
were by the Welsh nation regarded as the 
descendants and representatives of their 
venerated princes; who were even as such 
obeyed by them, for a long time after the 
title of sovereign was no longer allowed 
them. These families found their accounts 
in the general and warm attachments of 
the natives of Wales, who now know not 
those that are descended from their ancient 
native sovereigns; or, if they do, regard 
them not as such. 

About the time when Wales was incor- 
porated with England, government seems 
to have entertained an idea that it was not 
safe or politic to suffer the Welsh language 
to live : the iise of it was discouraged, and 
all that could decently, and with saving- 
appearances, be done, was attempted, to 
suppress and annihilate it. 

On the Reformation, the Welsh express- 
ed a wish to have the Bible in their own 
language ; and in 1563, an act of pai'liament 
enacted that, before the first of March, 1566, 
(little more than two years) the Scriptures 
of the Old and New Testaments should be 
translated, printed, and be ready for use in 
the churches of Wales ; but, towards effect- 
ing this, not a single farthing was ever 
allowed by parliament, or any otherwise by 
government. The Bible was translated — 
and well translated — ^was printed, and 
brought into use, but not at the expense of 
government, which had given profuse en- 
couragements to the English translators of 



X. 



A SHORT REVIEW OF THE 



it. They were a few pious and patriotic 
individuals who did the Welsh this great 
service. Their names are known, and will, 
with high veneration, be known, as long as 
the Welsh language lives ; which will be, we 
presume, as long as the Island of Bi'itain 
exists. Why Welsh Bibles were taken out 
of churches, and burnt, às we have it re- 
corded, and English ones ordered to be used 
in the room of them, cannot now be well 
known : we trust that, however hostile the 
politics of this country were once towards 
our langi;age, they have so far ceased to 
be so, as to become absolutely in different 
about the matter. That it has been once 
in contemplation to banish the Welsh lan- 
guage out of Wales, admits of no positive 
proofs; but such as are strongly presumptive 
forcibly obtrude themselves upon us : other- 
wise, how is it that our literature has never 
experienced that degree of patronage and 
encouragement that would have enabled 
some individuals to usher it into the world. 
We desire to be understood as speaking of 
past times, sincerely hoping that those of 
the present will make amends before the 
tribunal of the literary world. 

The printing of our ancient manuscripts 
has long been anxiously, but despairingly, 
wished for, and many persons of learnin» 
and every other necessary qualification, 
have at various times appeared in Wales. 
Attempts were made by them to bring 
those manuscripts out of their long and 
deep seclusions, but without any success. 
How far the absurd politics that would 
(had it been known how) have laid violent 
hands on the Welsh language, had suc- 
ceeded in engaging the first and leading 
families of the Principality to act on such 
an idea, admits of no proof now, beyond 
that of a strong presumption; and if a 
few exceptions existed, which we will not 
deny, they were not numerous or powerful 
enough to give energy and effect to such 
an undertaking. 

Many collections of Welsh manuscripts 
were formed, since the reign of Elizabeth, 
by curious persons, with a view of their 



preservation ; among those, which still re- 
main, the following are the principal. 

IN NORTH WALES. 
The collections of 
Sir W. W. Wynne, tt Wynnestay. 
Sir Thomas Mostyn, at Gloddaith. 
Griffith Howel Vaughan, Esr.. at Hengwrt. 
Paul Panton, Esq., at Plas Gwyn. 

Leo, Esq., at Llanerch. 

Griffith Roberts, M.D., at Dolgellau. 
Mr. Rice Jones, at Blaenan, near Dolgellau. 
Rev. Richard Da vies, at Bangor. 
Davydd Thomas y Bardd. 
Thomas Edwards y Bardd. 

SOUTH WALPS. 

The collections of 

Thomas Jones, Esq., at Hafod. 

Herbert Hcrst, Esq., at Ceubalva, ner Llan- 
daff 

David Thomas, Esq., at Trev Groes, near Cow- 
bridge. 

Turberville, Esq., at Llanaran. 

Mrs. Bevan, at Tre'r Bryn, near Cowbridge. 

Rev. Josiah Rees, at Gelli Gron. 

Henry Williams, Esq., at Cruc Hywel. 

Mr. Edward Williams, the bard, atFIimston. 

LONDON. 
The collections of the British Museum. 
The Welsh School. 
Mr. Owen Jones. 
Mr. Edward Jones. 

OXFORD. 

The collections of Jesus College. 

The Rev. Mr. Price, at the Bodleian Library. 

The Earl of SLicclesfield, near Oxford. 

One of the earliest and most assiduous 
collectors, was John JoNjs,of Gelli Lyv- 
dy, who continued making fair transcripts 
of choice materials from about 1590 to 
1630, as appears by his excellent practice 
of affixing dates to all his labours. His 
volumes are folios and quartos, generally 
containing upwards of 1000 pages; and of 
these volumes the Editors are acquainted 
with upwards of 40, dispersed amongst 
various collections. The next were the 
contemporaries, Robert Vaughan and 
William Maurice: — the former of the 
Hengwrt, and the latter of the Wynnestay 
collections. 



PRESENT STATE oF WELSH MANUSCRIPTS. 



XI 



The learned Edward Llwtd, author of 
the Archceologia Britannica, spent the 
whole of his life and fortune in collecting 
manuscripts, and intended to print the 
— it important of them. After he had 
ii^gled with almost insurmountable dif- 
ficulties for many years, he brought to- 
gether upwards of a hundred and eighty 
volumes of old writings — many of them of 
great value ; he had been promised admit- 
tance to some of the first libraries for an- 
cient manuscripts in Wales ; but when it 
became known what services he intended 
to Welsh literature, his friends forsook 
him, and withdrew from him the patronage 
which they had promised him : books in or 
of use to the Welsh language were not to 
encouraged. Of this he complains 
-n speaking of one of those pseudo 
uds.^ In short, he met with opposi- 
us that disgrace the age in which it 
., tis his misfortune to be bom. The most 
malignant artifices were practised to ob- 
struct him, so that he was not able to ac- 
f.vmplish his laudable design. He died, 
advanced in years, and left hLs valuable 
and numerous collection to Sir John Sea- 
rííight; in whose library they remained 
almost a whole century, inaccessible to 
any one that could make a proper use of 
them ; and it was feared they were lost for 
•r : but, very fortunately, as many of the 
books as were not scattered about and 
lost lately, became the proper ty of Thomas 
JOHS*ES, Esq.j of Havod, and are lodged in 
his superb and immensely valuable library. 
This very patriotic gentleman, with that 
generosity which actuates him on every 
other occasion, lias put those manuscripts 
into the hands of the Editors of the pre- 
at publication. 

Not long after the death of ì>íp. E. 
Llwyd, another gentleman of learning and 
appropriate abilities, the Rev. Moses 
WiLUAMS, engaged in a similar enterprize, 



^ At postea a quibusdam magU pscudopolitids opi- 
..or, quam litercUi» dissuatus promissum revocavit. 
Vide Arch. Brit. p. 261. col. 2. 
b 



and collected a number of valuable manu- 
scripts. Owing to the prevalence of the 
same spirit, he also failed of success, and 
was disappointed by those who had pro- 
mised him their patronage ; he left his col- 
lection of manuscripts to Mr. William 
Jones, originally of the parish of Bodavon, 
in Anglesea, and who was the father of 
the late celebrated Sir William Jones. 
This gentleman, on his death-bed, con- 
signed the books to the custody of the late 
Earl of Macclesfield, under the singular 
injunction of not even showing them to 
any person whatever. But, a-s the present 
noble possessor of Htem is at liberty to ■ 
act agreeable to his own sentiments, the 
Editors hope that he will deposit them in 
the British Museum. 

The late indefatigable ^Ir. Lewis 
Morris, superintendent of the royal mines 
in Cardiganshire, employed the best part 
of a pretty long life in collecting manu- 
scripts, and was for a while very successful; 
he was fortunate enough to be admitted 
into Hengwrt Library, in Merionethshire, 
the property of the late Hugh Vaughan, 
Esquire, and he copied thence a great 
number of very valuable articles ; amongst 
them the works of our oldest bards, from 
manuscripts, some of wliich are older 
than the 12th century, which he collated 
with others of nearly the same antiquity. 
Mr. Morris had a design of printing many, 
or most of those ancient poems, with many 
things besides ; but he was all the days of 
his life so perplexingly engaged in business, 
that he was never enabled to accomplish 
any of his designs. At his death, the 
manuscripts came into the possession of 
his brother, the late Mr. Richard Morris 
of the Navy Office, who, by his last will, 
left them to the Cymmrodorion Society ; 
and they are now deposited in the library 
of the Welsh School, Grays Inn Lane, 
London; accessible to all that are found 
qualified to make a proper use of them. 
The collection contains tipwards of 80 
volumes, and their contents are chiefly 
ancient poetry. 



xii A SHORT REVIEW OF THE 

The late Rev. Evan Evans devoted the 
whole of his life to the service of the 
Welsh language, and its literature; he 
also had been permitted by Mr. Vaughan 
to copy the works of our ancient bards. 
rom Hengwrt Libi-ary. He had like- 
wise access to the libi-ary of the late Sir 
"Watkin Williams Wynn, which con- 
tains a noble collection of ancient Welsh 
manuscripts. 

The two last mentioned collections con- 
tain several of the oldest manuscrips that 
are in the Welsh language. From a care- 
ful examination of the hand writings, and 
a comparison with manjascripts whose dates 
are ascertained, some of them must be at- 
tributed to different periods, from as early 
as the ninth century downwards. Much 
of the contents of the Hengwrt books, 
being about 170 in number, has been 
detailed by Mr. Llwyd in his Archceologia 
Britannica. 

Mr. Evans was admitted to the collec- 
tion of the late Sir Roger Mostyn, which 
also preserves a very gi-eat number of an- 
cient manuscripts of great value ; he like- 
wise copied the works of the oldest bards, 
from a very large velhim manuscript, 
called the Red Book, in the library of 
Jesus College, Oxford, which contains, 
besides this valuable volume, some other 
ancient Welsh manuscripts. He thence 
also copied several valuable historical 
tracts of the 1 2th century, <fec. He, besides 
what has been mentioned, explored every 
corner of Wales in quest of manuscripts, 
and met with considei^able success ; but the 
necessary encouragement, which was soli- 
cited towards putting a part of what he 
had thus collected to the press, was withheld 
from him ; and he only was able, in 1764, 
to print a few specimens of ancient Welsh 
poetry, with an English translation in a 
volume, which at the time sold for six 
shillings, and for the copyright of which 
the late Mr. Dobsley gave him twenty 
pounds. Poor Evans! he spent the last 
years of his life in want ; but a little before 
his death, the late Paul Panton, Esquire, 



of Anglesea, settled on him an annuity, 
sufficient to secure to him the necessaries 
of life ; and Mr. Evans, in return of Mr. 
Panton's beneficence, left him his collec- 
tion of manuscripts. Some of those are 
ancient, but the greater number are tran- 
scripts from the Wynnstay and Hengwrt 
books, being upwards of 80 volumes in 
the whole. Mr. Panton opened his li- 
brary, as soon as it became the depositary 
of this valuable collection, to such as knew 
how to make proper uses of the books, 
with a liberality and politeness that will 
be gratefully acknowledged, not only bv 
those who had immediate experience of it, 
but by all in Wales, to remotest futurity, 
who shall be informed, or amused, by what 
they thus derive from him. The same 
must be said of his worthy son, the pre- 
sent Paul Panton, Esquire; who has, 
with the most generous affability, favoured 
the Editors with the free use of his ma- 
nuscripts; and has treated with uncom- 
mon politeness those who, for the purpose 
of this publication, visited his valuable 
library. 

With a cheerfulness equally polite, has 
the Rev. Richard Davies, of Bangor, 
favoured the Editors with the loan of his 
valuable manuscripts, as well as with the 
most friendly hospitality to' those who at 
his house were permitted to examine and 
copy whatever they wished for in his 
library. 

From many other parts of Wales the 
Editors have received valuable communi- 
cations; all of which will, in a proper 
place, be duly acknowledged and specified. 

Those who thus favour the undei*taking 
win be gratefully remembered by our latest 
posterity, and their names will remain 
conspicuous amongst those in whom a new 
and more and enlightened epocha of Welsh 
literature commences; for such we hope 
will be the present commencement of a 
new century. A taste for books in their 
wn language is now reviving, and gains 
considerably amongst the Welsh; than 
which nothing can more effectually secure 



*o 



PSESENT STATE OF WELSH MANUSCRIPTS. 



Xlll 



their morals, and consequently their hap- 
piness : especially as there are not, and we 
hope never will be, in our language, any 
such immoral and otherwise pernicious 
publications, as in most other countries 
are the bane of morality, and of social hap- 
piness. From this ch-cumstance we claim 
some honour — due, and justly so, to our 
humbler classes, in whose hands, and at 
whose mercy, our literature has for ages 
been : and yet never considerably abused, 
or perverted from its proper ends of genu- 
inely civilizing our successive generations. 

It is hoped that this publication of our\ 
ancient literary remains will in some 
degree reanimate the genius of our country, 
enrich and purify the language of our 
writers, afford them models of writing in 
verse, and even, in some instances, in 
prose, that are more natural and truly 
beautiful, than awkward imitations can 
ever be of what, though in Greece and 
Rome natural, are not so amongst the 
Ancient Britons, who have a species of 
poetry jjeculiarly their own; of indigenous 
growth, founded on principles, which, if 
they are not always those of Aristotle, 
B088U, and other -votaries of Art, are un- 
doubtedly those of Nature, and of Nature 
as she exhibits herself in the climate of 
Britain, and in the manners of the rem- 
nants that still exist of its ahorigina^ 
inhabitants. 

Those who may take some pains to 
acquire a proper knowledge of our lan- 
guage wall be convinced of its rich copi- 
ousness and powers ; it retains within it- 
self the primitive roots of every word it 
possesses, and those, for aught that we ca: 
.discover to the contrary, in their primeva 
acceptations. These roots so aptly asso- 
I ciate in easy and elegant compounds, that 
we are not under the necessity of borrow- 
ing a single term, in any art or science, 
from other languages, ancient or modem. 
The origin of our verb is obvious; our 
derivative are peculiarly neat ; the names 
of persons and places, as Ccbsioallaicn, 
Casivelaunus ; Cynvelyn, Cunobelinus ; 






Caratoc, Caractacus ; Prydain, Britain; 
Cehjddon, Caledonia; Essyllwyr, Silures, 
(fee, (fee, are compounds and derivatives, 
on precisely the same piinciples that still 
actuate the language, and are as familiar 
to us as if they were of recent formation ; 
which proves to a demonstration that our 
language has altered but veiy little or no- 
thing; and equally demonstrates that it 
was formed long before the Roman inva- 
sion. It appears to have at that time 
attained to a stability, which secured it 
against all the storms that, through al- 
most two thousand years, have assailed it. 
This accounts for its having escaped with- 
life, when all the languages of the ancient 
Roman Empire died in its fall — even the 
Latin itself. Tlu-ough all the dark ages 
which succeeded the ruin of the empire, 
the Welsh, for every purpose of literature, 
used their own language, whilst every 
other neighbouring nation were generally 
obliged to have recourse to the Latin 
tongue. 

The ancient Welsh literature has been 
viewed in very false lights. The Welsh 
nation and language, as we have just ob- 
serv'ed, had passed thi'ough half a thousand 
years of Roman learning and civilization 
before the period wherein the oldest extant 
of our bards lived ; they had also become 
Christian for so long a time before; of 
coui-se a literary jjeople. After having 
possessed the advantages of so long and 
luminous a period of knowledge, how un- 
justly are our ancient manuscripts viewed 
thi'ough the same medium with the fictions 
of modem times? We pretend to give 
nothing from oral tradition; we produce 
many hundi-eds of manuscripts of un- 
doubted antiquity, marked with all the 
genuine characteristics of authenticity. 

No one branch of literature ever exists 
amongst any people by itself, singly and 
alone ; it is always accompanied by others : 
thus in Wales we have in our old manu- 
scripts, besides poetiy, history, geography, 
such as it is, astronomy, laws, ethics, 
devotional tracts, agiiculture, grammar, 



XIV 



A SHORT REVIEW OF THE 



vocabularies, criticisms, lives of saints, med- 
ical tracts of A'arious ages : and all these by 
very numerous authors. Such are the 
natural and unavoidable circumstances of 
literary knowledge; before we can hope 
to establish a forgery, in any one single 
branch, it is absolutely necessary that we 
should forge in all, or most, of the others, 
that every thing may have its inseparable 
concomitants. To say that letters had 
been used in any country, and they had 
never been applied to, or ever had for their 
object more than one branch of learning, is 
as probable a tale a^ if one should say that 
he had seen a large and fertile country, 
where only one species of plant grew, but 
that in the greatest luxuriancy. In all 
these various branches put together, the 
Welsh language affords upwards of a thou- 
sand, we will venture to say two thousand, 
manuscripts of very considerable antiquity. 
Where a great number of copies of any 
work are found, that circumstance is ?, 
sufficient proof that it has been long 
extant ; and more particularly so, if such 
numerous copies are obviously of various 
antiquities; clearly evinced to be so by 
the very various appearances of age, of 
colour, of decays of hand writing, àc. — 
appearances that art can never give; at 
least, it has not hitherto succeeded in the 
attempt. Nothing but a great length of 
time can possibly give existence to such a 
number of copies, of characters and com- 
plexions so various, as we produce. This 
argument becomes still stronger, if those 
books appear to be of those ages when but 
few could write, and when inducements to 
write were also but very small: a still 
greater length of time is necessary, under 
such circumstances, to produce such a 
multitude of copies; and hundreds of 
Welsh manuscripts are of such a descrip- 
tion. 

The copy of a negligent or unskilful 
transcriber gets into the hands of one who 
detects its errors, and in his own way cor- 
rects them ; in the hands of another per- 
son, such errors are corrected in a different 



manner; a third supplies the defect, on 
ideas of his own, very different, sometimes, 
from either of the others ; so does a fourth, 
a tenth, and possibly a hundredth. Thus 
will copies, in a long succession of years, 
differ greatly from each other; and, per- 
haps, every one of them in some things 
from all the others ; and when time has 
left the original at a very remote distance, it 
becomes imperceptible, where no copy by 
the author, or of or near his age, can with 
any probability be discovered. The j udicious 
critic can only prefer that copy which has 
the best readings ; that has the fewest incon- 
sistencies in sense, purity of language, man- 
ners, versification, and the like. When a 
time aiTives, wherein we find a gi'cat mul- 
tiplicity of such copies, we may be well 
assured that their original is very ancient; 
for such a multiplicity of copies, of varia- 
tions in readings, of apparent but very 
various antiquities, evinced by the effects 
of time in different degrees upon them, can 
never be produced but by a long series of 
ages. These things are, as we may term 
them, the grey hairs and wrinkles of old 
age, which never deceive those who behold 
them. The many copies extant of the 
ancient Welsh bards have been thus acted 
upon, by time and by accident ; of course, 
they are authentic ; or there must have ex- 
isted a very great number of forgers some- 
where, and at some time, as remote at least 
as the appearances of the gi-eatly decayed 
manuscripts indicate, who combined thus 
to impose on the world ; and in every age 
there must have been a succession of for- 
gers, who, possessed of a secret, very simi- 
lar to that of Free Masons, continued the 
fraud, and all to no purpose. If there are 
any who can possibly believe such a thing, 
we warmly congratulate them on the 
peculiar superiorities of theu* understand 
ings ; who can stand under mountains of 
absurdities and improbabilities without 
failing. 

Our bards were not barbarians. They 
[were men of letters. We are informed in 
what seminaries they were educated ; we 



PRESENT STATE OF WELSH MANUSCRIPTS. 



XV 



tiilk not foolishly and incredibly of oi-al 
dition, in such cases, but inform the 
world where their -works are preserved, in 
very ancient and very numerous manu- 
scripts ; we name the libraries of the most 
opulent and respectable families of our 
country, the library of Jesus College, the 
Bodleian, the British Museum, and others. 
In these have our manuscripts been pre- 
served for ages ; in these they remain at 



or derivatives, that are not at this day of 
common use, in one part or other of "Wales; 
nor have any of those words materially 
changed their acceptation. Our language, 
as some have imagined, is not altered ; it 
is therefore to be regretted that the Reve- 
rend Ev.\x EvAXS did not, in his Disser- 
tatio de Bardis, investigate and point out 
the various things which embaiTassed him, 
instead of assigning all the difficulties to 



present ; and in these, we presume, they the language. In many of the allusions 
will be well preserved for ages to come, \ indeed th'ey are dark, mutilations occasion- 
opened to all those who, possessed of projDer , ally met with out of the question, which 
qualifications, may, rationally incredulous, equally confuse in every age, the present 
wish to be informed. Ancient copies are as well as the past, and aie matters, not of 
also found in private hands, pretty numer- language, but of accident. Yet, with all 



ously, in most parts of "Wales ; and that 
stubborn audacity, which either withholds 
or gives false evidence, is not chargeable on 
us ; and we hope that we shall never have 
any occasion to bring a charge of audacity 
equally stubborn against those who, without 
examining the evidences which we point 
out to them, may presume to decide one 
way or the other, either for or against the 
authenticity of what we now give to the 
press. 

These ancient poems have for ages been 
secluded from the eyes of the public ; and 
some of the collections very difficult of 
access ; and veiy mistaken ideas of them 
have for a long time circidated through 
every part of Wales ; there are consequent- 
ly preconceptions, from which many will 
too rashly criticise ; but a long coui-se of 
study is absolutely necessary to understand 
them properly : facts, of which no other 
records remain, are often alluded to ; opin- 
ions that are forgotten ; manners that no 
longer exist ; idioms, and figurative modes 
of expression, that are obsolete, and ob- 
scured by various schemes of orthogi-aphy, 
arising from the inadequacy of the Roman 
alphabet to represent the ancient British 
one, render many passages almost unintel- 
ligible novices. It is not from a supposed 
loss, or corruption of our language, that 
they are difficultly understood ; they con- 
tain very few, if any words, either radicals 



these difficulties, which we have mentioned, 
a little close application to them will 
make pleasing discoveries; for, besides 
frequent instances of beautiful poetry, it 
will be found that from our old bards new 
and great lights on history are obtained. ^ 
They exhibit lively pictures of primitive 
mannei-s, affi)rd curious anecdotes of our 
ancient knowledge, especially of the very 
beautiful ethics of our remote ancestors. ' 
who seem to have penetrated farther into 
The knowledge of human nature than the 
world can be easily brought to- believe; 
and on these occasions we see the "Welsh 
piercing into depths that are abnost un- 
fathomable to other languages. Some in- 
stances of this will be produced in a proper 
place from the works of our venerable 
bards, and also from our very ancient mo- 
i"al aphorisms, which are of nature so very 
singular in their structure, turn of thought, 
and mode of expression, that there has not 
yet been known a language in the world 
whence they could have been in any de- 
gree derived, or wheriu strength, clearness, 
neatness, and facility of expression, can be 
equally foimd.' 



' Those who take a pleasnre in the research of 
antiquity, would find their [toil well requited, were 
they to learn the "Welsh language, in order to judge 
for themselves, after the example of Shabon Tubseb, 
Esq., the elegant author of the History of the Anglo- 
Saxons. 



XVI 



A SHORT REVIEW OF THE 



We conceive it one of our gi-eatest du- 
ties to give these aucient manuscripts with 
the most scrupulous fidelity, as we find 
them; even with all their real or supposed 
errors of orthograjîhy, omissions, interpola- 
tions ; defective arrangements, of words, 
lines, stanzas, and the like, however obvi- 
ous these may be ; and to leave the work 
of purging them of such defects to the 
judicious and candid philologist. This we 
think the best way of obviating the charges 
of imjjosition and collusion, w-hich may 
fairly be brought against those who send 
writings into the world through the me- 
dium of the press, in colours not originally 
their own ; making them to appear what 
they will not in reality be found to be, by 
those who so far honour them as to explore 
the sources from whence they are derived. 
Several of the ancient collectors of the 
works of our bards appear to have had 
more aíFection for, than knowledge of, 
what they copied ; and perhaps the greatest 
number of the oldest manuscripts of every 
nation, language, and age, are in the same 
predicament of their authenticity ; but, on 
the contiary, a very corroborative proof of 
it; especially where such defective copies 
are (as in our case) numerous, and those 
defects in the same passages numerously 
varying from each other, as we have al- 
ready more fully observed. 

In some of our oldest bards, passages 
that are Pajnstically superstitious appear, 
though but seldom ; and some half in- 
formed critics wish to consider such pieces 
as spurious. The churches of "Wales, they 
observe, submitted not to the Papal author- 
ity till long after the age of TaliesiKj and 
others. So far they are right ; but though 
the power of the Church oj Rome was not 
then, nor for two centuries at least after- 
wards, acknowledged in Wales, many of its 
superstitions had taken root amongst us. 
Of this, we have the unequivocal proofs 
from monumental inscriptions anterior to 
the age of our most ancients bards, of whose 
works we have any thing remaining; 
amongst othei-s, those in the church-yard 



of Lantioit Major, in Glamorgan, where 
the monastery of Iltutus stood, are striking 
instances. Two of these monumental pil- 
lars, or crosses, as their inscriptions inform 
us, were erected by Samson, archbishop of 
Dole, in Britanny, who was the disciple and 
successor of Iltutus, about the year 500, or 
rather earlier : for Iltutus was vested with 
the superintendency of this monasteiy oî St. 
Germanus about the year 440. For these 
reasons, such passages of superstitious doc- 
trines affect not the authenticity of the 
poems in question ; imprudent sticklers 
for the imaginaxy honours of our ancient 
church, or any thing else, that wears the 
colours of unphilosophical nationality, 
would admit, or reject, as best suited their 
prejudices ; and would consequently great- 
ly mutilate, and otherwise corrupt, our old 
manuscripts, give the world a very falla- 
cious idea of them, and bring the whole 
into discredit. But, on our plan, the authen- 
ticity of eveiy piece has, besides other 
supports, a foundatrgn of its own to rest 
upon ; and if its own should be found un- 
able to bear it up, that of anotlier may not 
beso in the least. 

The index of the contents of the first 
volume of poetry will give the reader a 
tolerably exact itlea of the periods when 
the different poets flourished, as the years 
are put therein after the name of each. 

It has been already observed, that in the 
conclusion, it is intended to give a dissei'ta- 
tion on the ancient Welsh poetry ; wherein 
we shall consider the nature and peculiar 
character of it ; analyze the verse of our 
different periods, point out in what they 
difiered, the progress of their improvement, 
and enlarge on the subject of alliteration. 
This will enable the reader, who meets, as 
he frequently may, with aucient anony- 
mous poems in Wales, to form a tolerable 
judgment of the age wherein they were 
written. It is intended also to give a 
catalogue of all our ancient writers in prose 
and verse, with such anecdotes of their 
lives as are known, what remains of their 
works, in whose possession, and to give a 



PRESKNT STATE OF WELSH MANUSCRIPTS. 



XVII 



proper account and description of such 
manuscripts as we have used, and as many 
others as we can meet with, or be well 
informed of. 

The second part of this -volume, as is 
likewise observed before, contains the 
works of a great number of our most cele- 
brated bards of the second period, com- 
mencing at the beginning, or neai-ly so, of 
the twelfth century, and continued into 
the fourteenth century. At the close of 
this period, our versification had attained 
such a degree of perfection, by regular 
and progressive improvements, that no 
language, ancient or modem, ever yet at- 
tained to. Our system includes not only 
all the varieties of verse that has yet been 
produced in all known languages, and in 
all known ages, but also a number equally 
great of such constructed verse as we have 
neither seen nor heard of, in any country, 
or in any tongue ; and yet these latter ones 
are by far the most beautiful and musical 
that we have. This system comprehends 
twenty-four classes of verse,, or twenty-four 
elementaiy principles; these classes, and 
their subdivisions, include every species of 
verse that has ever yet, in any age, or 
amongst any people, been produced ; be- 



sides, as just obser\-ed, a prodigious num- 
ber of originals entirely and exclusively our 
own : — all which had been discovered and 
brought into general practice about the 
close of this our second period. But, with 
the whole being arranged and reduced to a 
regular system commence our third period, 
the object of the second volume of poetry, 
which must consist now of only a selection 
from a gi'eat number of bards, the whole 
of whose works could not be comprised in 
a very great number of volumes. This 
period will come down to the time of queen 
Elizabeth ; ever since which period our 
poetry has been lamentably on the decline, 
till within about forty years ago, when a 
considerable revival took place; and it is 
now slowly returning, by an advancing re- 
formation, to its ancient purity, which will 
be where it should stop, a little short of 
the excessive refinements to which it once 
attained. A selection of a sxifficient vari- 
ety of the best, rather than the restoration 
of the cumbersome ichole, of our ancient 
metres, is that which seems most desirable ; 
and of attaining to this we are, seemingly, 
in a pretty fair way at the present con- 
juncture. 



CYFARWYDDYD I DDARLLEN 

YR HEN GYFANSODDIADAU CYMRAEG 

SYDD YN Y GWAITH HWN. 



YsGRiFENWYD y cyfansoddiadaii lijnaf sydd 
yn y gwaitli liwn yn y 12fedganrif, 11a wer 
o'r rliai a geir yn "Y Llyvyr Dŷ o Gaer 
Vyrdhyn." Hwn, yn ol bai-n Edward 
Llwyd [Arch. Brit. 225], a gjmnwys y 
llawysgrifaii hynaf a mwyaf awdurdodol a 
feddwn. Y mae y rhan gyntaf o hono, 
medd E. L., wedi ei ysgi'ifenu mewn llytli- 
yren fras eglur, ac yn ymddangos yn llawer 
hynach na'r rhan olaf. Cynnwys y rhan 
gyntaf Farwnad i Hywel, yn B. A. 1104, 
gorŵyr i Hywel Dda ; a cnynnwys y rlian 
olaf Farwnad Fadawg fab Maredyd (tu dal. 
155 o'r gwaitli liwn) Tywysog Powys }ti 
1158, gan Cynddelw Brydydd Mawr; a 
thybia E. L. y dichon mai y bardd hwnw 
a ysgrifenodd yr rhan olaf o'r Llyfr Du. 
Y mae lliaws o'r caniadau sydd yn y gwaitli 
hwn yn y Llyfr Du; megys, "Ymdiddan 
rhwng Ugnach ab Mydno, o Gaer Seon â 
Thaliessiu, o Gaer Dyganwy," tu dal. 44; 
"Ymdidau rhwng Myrdin Wyllt a Thal- 
iessin," tu dal. 45 ; " Kerdd i Wallawg ap 
Lleenawg," tu dal. 55; "Englynion bedd- 
au mihvyr Ynys Prydain," tu dal. Ç>5 ; 
"Marwnad Geraint ab Erbin," tu dal. 83; 
"Marwnad Urien Reged," tu dal. 84; 
"Marwnad Cynddylan ab Cyndrwyn," tu 
dal. 87; "Canu Llywarch Hen, i'w hen- 
aint a'i Veibion," tu dal. 92; "Can Maen- 
wyn," tu dal. 96 ; "I'r Gog, yn Aber Gu- 
awg," tu dal 100; "I Yscolan," tu dal. 
104 ; "Hoianau neu Borchellanau Myrddin 
ap Morfryn, alias Myrddin "VYyllt," tu dal. 
106; "Afallenau Myrddin," tu dal. 115; 
" Gossymdeith Llevoet Wyneb Glawr," tu 
dal. 118; "Cyngogion Elaeth," tudaL 123; 
"Gwyddneu," tu dah 125; "Gwyddneu 
pan ddaeth y mor tros Gantref y Gwael- 
awd," tu dal. 125; " Ymryson Gwyddneu 
a Gwyn ab Nudd," tu dal 126; "Marw- 
nad Fadawg fab Maredud," tu dal. 155; 
"Dadolwch yr Arglwyt Kys," tu dah 164. 
Cymmerodd Golygwyr cyntefig y gwaith 
hwn (lolo Morganwg, Owain INIyvyr, ac 
Idrison=y Dr. Pughe), amryw o'r caniad- 
au crybwylledig o lawysgrifau ereill, er 



mwyn eu heglurdeb, fe allai, gan gyfeirio 
3^n aclilysurol ar odre'r ddalen at y Llyfr 
Du, a llyfrau ereill ; ond y mae'r deuddeg 
awdl dienw sydd yn yr Attodiad, tu dal. 
378, wedi eu cymmeryd "allan o'r Llyvyr 
Du lythyr yn llythyr." 

Y nesaf i'r Llyfr Du o ran oedran a 
phwysigi'wydd yw "Llyvyr Koch o Hen- 
gest," yrhwn, yn ol E. L., a ysgrifenwyd 
tua diwedd y 14eg ganrif; ond gan iod 
rhai caniadau yn niwedd y llyfr o waitn 
Lewis Glyn Cothi, yr hwn a fucheddai tua 
diwedd y 15fed ganrif, rhaid fod y rhan 
yma o hono, o leiaf, yn llawer diweddarach 
na'r 14eg ganrif. Y mae yn dra thebyg 
nad ydy w holl gynnwys y Llyfr Coch, mwy 
na'r Llyfr Du, ar yr un amser, na chan yr 
un person; a bod y rhan olaf or naill fel y 
Hall yn hynach na'r rhan flaenaf. Y mae 
rhai wedi meddwl mai L. G. Cothi a ysgrif- 
enodd yr holl lyfr, tra y tybia ereill mai 
rhyw ad-ysgrifeuydd proffesedig a wnaeth 
hyny, allan o ddefnyddiau hynach fytli 
\Cambro Brit. ii. 107]. Yn y rhan olaf 
o'r llyfr y mae'r brydyddiaeth a gynnwys 
wedi ei hysgrifenu : dechreu tu dal. 513. 
Y mae lliaws o'r caniadau sydd yn y gwaitli 
hwn yn y Llyfr Coch, o'r rhai a briodolir i 
Taliesiu, Llywarch Hen, a Myrddin, hyd 
yr lustus Llwyd; a chynnwys lawer o'r 
rhyddiaith a geir yma helyd ; megys Brut 
y Tywysogion, Brut y Saeson, ac amryw 
o'r Trioedd. 

Nid yw hysbys, hyd y gwyddys, pa 

bryd yr ysgrifenwyd y Gododin gyntaf; 

ond ymddengys fod y gan yn hysbys yn 

y 12fed ganrif, gan fod Dafydd Benfras, 

(B. A. 1190—1240) yn ciybwyll am dani 

ac am yr awdwr, fel hyn : — 

" I ganu moliant mai Aneirin gynt 
Dydd y cant Ododin."—t\i dal. 217. 

Dywed Edward Llwyd [Airh. Brit. 261], 

fod William Maurice, Cefn y Braich, yn 

dywedyd am "Lyvyr Aneyryn, ne Lyvyr 

y Gododhyne a'r Gwarchane," oedd yn yr 

Hengvvrt, ei fod mewn "Haw hen dros 

ben." Dywed Ab Ithel [Fre/. to Gododin, 



JiTARNNTDDYD I DDARLLEX HEN GYFANSODDIADAU CYMRAEG. 



XIX 



tu dal. viii], fod ei gyfieitliiad ef o'r God- 
odin wedi ei seilio ar lawysgrif ar femrwn, 
a ysgrifenwyd, fel y tybii-, tua 1200. 

Dywedir fod y llawysgrifau hynai' o 
Gyfreithiau HvAvel Dda, a gasglwyd yn y 
lOfed ganrif, wedi eu bysgrifenu yn y 12fed 
gaurií'. Ysgi'ifenwyd y copi o honyiit sydd 
yn y gwaith liwn, gan y Dr. Pughe, niewn 
Uyt'hyi-aeth o'i gj^nlkiniad ef ei hun, yr 
hon y rliaid ei hegluro ar wahan i lythyr- 
aeth yr hen gyfansoddiadau. 

GWAHAXOL DDEFNYDDIAD LLYTHYREXAU 
YR EGWYDDOR. 

Prif nodwedd yi- hen orgi'aphau (ortiiog- 
raphies) ydyw eu hamddifadrwydd o 
dreigliad y Uythyrenau ; hyny yw, nid 
ydyw c, er esampl, bi-aidd un amser yn 
troi yn g, ngh, ac ch. Gan hyny, yn He 
cefu, dy «/efh, fy nghefn, ei c/tefn, megys yn 
yr orgi-aph bresennol, ceih, dy cefh, fy 
cefn, ei cefn, a geir yn yr hen orgraphau ; 
a chyffelyb ydyw yr boll lythyrenau cyf- 
newidiol. Hyn ydyw'r peth penaf sy'n 
g%vahaniaethu \t hen (^gi-aphau (xldi wi-th 
y rliai diweddar ; a pho hynaf y byddo or- 
graph, lleiaf oil a fydd o dreigliadau ynddi. 
Nodwa rai o'r manylion daii y gwahanol 
lythyrenau. 

A. 

Heb law ei sain gyfFredin, defnyddid a 
am o sue y: "a dau morduyt mygr was" 
— dan forddwyd mygr was; "a chimrev 
an biv" — a Chymiy yn byw. 

Ae am ai: — "ar saer ae gunel" — a'r 
saer ai g%vnel ; "arbenygaul mon ae guled- 
ychuy" — arbenigawl Mon ai gwledychwy. 

Ai am ae ac e .• " kair" — caer ; "cattoir " 
— cedawr. 

Au am aio, a/, o : "mawr y kynnit" — 
maicrj cynnydd; "arduirearie Dev" — ar- 
ddwy rea^ fi Dduw ; ' ' n-ingueda id " — rhin- 
weddol. 

A w am ab, af: " awrraham pen fit " — 
wílôraham beníFydd; "guengert aganaío" 
— gwen-gerdd a ganaf; "bet deheveint ar 
cleveint aicon" — bedd Deheueiut ar gleu- 
eint aybn. 

Ai/ am ai, ai : "dir y paup or aj/ clyw- 
ei"— dir i bawb ar ai clywei ; '^ay da kil- 
iau rac y kornuyt" — ai da cilio rhag *y 
comwvd Ì 

B. 

£ a saif yn fynych, heb law ei sain ei 
hun, amy*ac m : "gilôin, moròran, am6od- 
laun" — gylfin, moiyVan, an/odcUawn ; "em- 
èedid" — ym /«edydd; "em òedin" — ym 
wiyddin. 

Saif b ya ddamweiniol am ^: "amgiè- 
ret " — amg};/rred. 



G. 

C, heb law ei sain ei hun, a sail' am ck, 
g, ngh: "niguorcosam" — ni worcÄusaf; 
"enelle cinicier ar alanas" — ^yn y He y 
cynygrier ar alanas; "gueleisse guir yg 
c^inowant" — ^gwelais i wyr yng n^rÄwynof- 
ant. 

Ck a ddefnyddir yn ddamweiniol am ch: 
— "a honno adercArewyi- " — a hòno a 
ddyrcÄefir; "mec^id meibion Meigen" — 
MecAydd meibion Meigen. 

CH. 

Ceil- ch yn y cyfansoddiadau hynaf yit 
dynodi y sain a roddir iddi yn bresennol, 
ac nid ydys yn gwybod iddi gael ei defn- 
yddio erioed yn y Gymi-aeg am un sain, 
ai-all : " Ef rhwygei a cÄethrei a cÄethrawr" 
odducA He Haddes a Hafnawr;" " Due uck 
guit, ac vn uch eluit" — dwy ucA (uwch) 
gwŷdd, ac un uch elfydd. 

D- 

D, heb law ei sain ei hun, a saif yn fyn- 
ych am dd, ac weithiau am n ac th hefyd : 
"gaur a f^oded" — gawr a ddoded; "na 
f/idaul i barch" — ua cWidawl ei barch ; 
"merfal, echuif/, hvrrf, heirf" — meddaX, 
echwyrfi/, hwrdd, haâdd: "vy Z>ewis kin- 
vUaud" — fy Jiewis gynnullawd; "bet Air- 
gwl in (/yved" — bedd Aergwl yn Ayied ; 
"lonierá uab madauc" — lorwertA fab 
Madog. 

Bd, a ddygwyd i'r orgraph, medd E. L. 
[Arch. Brit. 227], tua'r flwyddyn 1400. 
Pa fodd bynag, ceir hi ddwywaith neu dair 
yn yr "Ymdidan rhwng Myrdin Wyllt a 
Thaliessin," sydd yn y gwaith hwn (tu dal. 
45), "allan or LI. Du o Gaerfyi-ddin;" ac 
y mae'n fynych yn y copi sydd yma o'r 
"Gododinf" a cheii- hi yn ddamweiniol yn 
yr hoH gyfansoddiadau bron a elwir gwaith 
y Cynfeirdd ar Gogynjeirdd, oddigerth 
"Beddau Milwyr Ynys Prydain," tu dal. 
Q5, a'r Awdlau dienw sydd yn yr Attodiac\ 

Bh a ddygwyd i'r orgraph i gynnrych- 
ioU dd, m^d E. L. [Avch. Brit. 227], yn 
amser y frenhines Elizabeth, gan y Dr. D. 
PowerrB.A. 1584], a'r Dr. J. D. Rhys [a 
A. 1592] ; ond yr ydym yn cael dh yn sefyH 
am dd, yn ddamweiniol yn y Glossce Ox- 
onienis [Zeuss, ii. 1076], a ysgi-ifenw\-d yn 
y 9fed ganrif, yn y gair "mergit/Aaham" — 
meryẃ/af. Ceir hi yn ddamweiniol hefyd 
yn y gwaith hwn ; megys, . " ebruyt/Aav" — 
ebrwyrft/af ; "echuirfA" — ecbwyi/c/, <fec. 
Tybir ei bod yn sefyU am th yn y gair 
"laurf/mer" — llae^Afer, yn y Glossce. Ad- 
ferodd y Dr. Da\-ies yr dd yn ei He, yr hon 
a arferir hvd heddvw. 



XX 



CYFARWYDDYD I DDARLLEN 



Dl, a saif am II, yn y Glos. Ox. : " cllon- 
aid" — Z/onaid. 

E. 

E, a saif weitliiau am a, i, y, ac ei, heb 
law ei sain ei hun: "giierin enuir" — g\ver- 
in anwir; "kyut e vud e vran nogyt e 
ŵUawr" — cynt yn fwyd i fran nag (yr a) 
ynghyd i allor; "chwerw en trin a llain en 
cmdullyaw" — cliwerw yn nhrin a llain yn 
^mddullio; "disgynnyeis em bedin" — dis- 
gynais ym myddin; "Devi ehun" — Dewi 
■ei hull. 

£i am ai : "man edelbei" — man y deiai. 

Eu am au, yw, y, ac u, heblaw ei sain 
■ei htun : "mezt i voli" — maw i foli; "afrew 
ŵfop amrifrew" — a ffraw, a pbob amiyifraw; 
"arall eu pan del áeu vrenyn ar eu cyd- 
terfyn" — ai-all yio pan ddel dau frenin ar 
'Cu eyd-derfyn; "a cbimrewan biv" — a 
'Chymrw yn byw. 

Ev am au, eu, etc, uw, heb law am ef: — 
"Dew yssi vn a deu, yssi tri hep ev, hep 
haiit y amhew" — J)uw ys sy un a dau, ys 
sy dri heb an, heb hawdd ei ammheM; "ni 
but ar leî; trev direid" — ni lydd ar lew 
'dre/'ddiraid. 

Ew am ef, heb law eio : " ni ddodai \eio ar 
ladron" — ni ddodai le/"ar ladron ; "Ri oet 
ew Riogan ae guant" — Rhi oedd ef, Rhi- 
ogau a'i gwant (gwanodd). 

Ey am ai ac ei: "o teyr forth egueneyr 
:8araet yr brenyn" — o dair ifordd y gwneir 
sarhad i'r brenin. 

F. 

F, a saif am ff ac ^^/i, heb law ei sain 
"bresennol : "/i-uith a/reu a/bp anriyi-eu" — 

jTl-wyth a^^rau, a phdh amry^au ; "e/a 
gie/'— e/agai^: 

Ff. 

Ff, a ddygwyd i'r orgraph, medd E. L. 
[Arch. Brit. 227], mor foreu a'r 12fed gan- 
rif, ueu gynnarach. Yr unig lawysgrifau 
sy genym, yn hynach na'r 12fed ganrif yw 
J Glos. Oxon. ; ond ni cheir ^ yn y rhai 
hyny. Saif j^, weitliiau, yn yr ben gyfan- 
soddiadau, amy.' "ac ini cow. val iojf. a 
diwaaid wrtli y gureic. y am dreic v^yl- 
dawd^' — ac i'm cof fel Iq/'{Iob)a ddywawd 
wrth ei wraig ei amddraig u/ylldawd; 
"canydoet hageu higaÿ. y rotion" — can 
ydoedd bagen hyga/ ei roddion. Ond ei 
:sain gyfFredin ydoedd yr un ag yn bresen- 
nol; megys, "o^ery Iwytli maddeu." 

G. 

Ŵ, lieb law ei sain ei hun, a saif am ng ac 
nhff: "athuendicco de egluis a cha^'eil" — 
a'th fendigo di eglwys a cha^j^Aell ; "yrug 



Kaer Kenedir a glau" — y rhwng Caer 
Cenedr a glan ; "yg goed gorvynuy yg gor- 
dibet loegyr" — yng nghoed Gorfynwy, yTig 
wg'orddibed Lloegr. 

Gc, neu gk, am ngh (=ng — ngh) : "nyd 
oet a^eloduawr llaur pan llatei" — nid oedd 
art^Alodfawr llawr pan: laddai; "arf ar/cyn- 
null a^cyman dul ai,'cysgoget" — arf -dng- 
Äyunull awy/iyman dduU a?z^Äysgoged ; 
"hii-aethauc \yg kog y^A;yueithas" — hir- 
aethog fy nghog yng %(,'Äymdeithas. 

Gg, a .saif yn bur iynych am ng : "naut 
e^^ylion" — nawdd angyiiou: "yggnit yg- 
gretyf carant" — yny i?<^7rudd yng «^reddf 
carant; "meint uyd y(,r^uasgar" — maint 
fydd yng ngwasgav. 

Gh, a saif weithiau am ch, ond yn fynych 
am ng neu iigh: "tregMi\sa,nt trydyd o vei 
trygr/ianllo^' yn lly^r/ies vordei"— trecAasant 
trydydd dydd o Fai dri cAan Woiig yn 
llynges Mordai; "kyn ay/ien a.ghen ath- 
rugar" — cyn awyen angeu a thru gar; "nyt 
yngyghein" — nid yngyn^l',ein ; "o gyt 
gyyAor" — o gydgyíiyÄor ; '^a^rAyvyrdelit" 
— a??y/iyfrdelid ; "l>alch yghynted" — balch 
yng iighyntedd. 

Y mae g weithiau yn fud yn nechreu 
ac yn nghanol geiriau : "B,y"v dtited ed 
niic. ogyllestic yuisc. Ayuscvis im deni" — 
Rhyw dudded edmyg o gyllestig «jisg a 
a wisg^vys am dani; "a^/rueleiste yureic 
amab genti" — a welaist ti wraig â mab 
ganddi ? "eyuin" — ewin; "ringuedaulyon" 
— rhini6'eddolion ; "pedj/uar" — pedwai' ; 
" mei-yidhaham " — meryddaf. 

Ng. 
Nid ydys yn cofio gweled ng meyfn ys- 
grifau hynach na'r rhai a gymmerwjd o'r 
Llyfr Coch; megys, "A dia?îyo;" "-deu- 
ddeîíy guragedd; "yn pump ran Tyng- 
thynt" — ^yn bum rhan rhy?îythynt. 

H. 

Defnyddid h o'r dechreuadyn yroi-graph :: 
"Aelgahti" — Aela di; "Aep amgnaubot" — - 
heh ymnabod; "/lacboi" — Äacbwyt"= 
yr wyt yn Aacio. 

Arferid h yn iynych yn y llawysgrifau 
hynaf o flaen man eiriau a ddechreuant â 
liafariaid; yn wLr, tybia rhai maiynganiad 
cyiitaf y liafariaid oil oedd ha, he, hi, dx. : 
"ha crip" — a cbrib; "Aac orachmonou" — 
ac o'r achfenau ; "hin map diiop" — un 
mab i lob (lof, lau?); hin cetlinou ir 
leill " — yn gydlinau i'r lleill [Glos. Oxen.] 

Defnyddid A hefyd i hAvyhau liafariaid 
ac i rymuso rhai o'r cydseiniaid ; ac yn y 
fath amgylchiadau, -wrth gwrs, byddai yn 



HEN GYFANSODDIADAU CYMRAEG. 



XXi 



...vl: "eAag fin' — eang ffin; "llenu lliu 
eÄauc" — Ilea lliw eog; "baÄet" — baedd; 
■ n Toho naudydyn ay lad" — pan ro nawdd 
Idvn a'i ladd ; "Äeítham" — eithaf; 
'• ivihell" — bwjell ; " elhid bendit" — e/id 
bendith : " man edeMei " — man y de.'ai ; 
"etncoe/Aaam " — edngoeiiaf (rhoddaf goel 
i ednnd). 

Saif A yu ddamweiniol am ch: "sua" — 
swch [Glos. Oxen.]. 

I, a ddefuyddid weithiau, heb law ei sain 
ei liun, am a, e, u, y, acei : "Revduted ed 
mic. ogyllestic gutàc. Aguisc v/s iva dsni" 
— rbyw duddetl edmyg o gyllesttg vihg a 
wisiwys am dani; "teilug pj'rfeith" — 
teilwug perffaitb ; "rotesew di'meid ktn 
d/rnaud " — rhoddes ef ddymaid cyn dyni- 
od ; "angimel iechid I'ly peui'd ae bimp d/r- 
naud" — a'u g\Fnel iechyd er y penyd a'i 
b«m dyrnawd ; "maab ad dyco ivam" — 
mab a ddygo ei fara ; "i mae" — y mae. 

K. 

A', a ddvgwyd i'r orgraph, medd R L. 
[Arch. Brit. 228], o gylcb 1200, gan y 
Normaniaid ; " ac nid ydyw byth iV 
chael," eb efe, "yn y llawysgrifau h}-naf." 
Pa fodd bynag, yr ydys yn ei chyfarfod yn 
fynych yn y caniadau o'r Llyfr Dn, a ys- 
griienwyd, yn ol pob tebyg, cyn 1158; 
megys, " Turr keissied y keissav keli " — 
twr ceisied i geisio Celi. Ceir "k kam," 
hefyd yn Egwyddor Xemni\iis \Zeuss. ii. 
1089], a ysgriienwyd yn y 9fed ganrif. 

K a saif yn y g^Ä'aith hwn am c, g, ngh, 
ac weithiau am ch : " Erbarch o Ayuarch. 
o. kyiiaenad. xj kert ith Arirpuill /.-anuill 
/"angulad" — Erbarch o ^yfarch o <7yfaenad : 
ly H^^erdd i'th ^)Tbwyll canwyll canwlad: 
" nat oed un gobeyth yda6 Aaifae dy vot 
tray^ev%-n oy Ay voeth " — nad oedd un gob- 
aith iddo catfai ddyfod drac/<efn o'i ^foeth. 
Gvcel C. 

L. 

L, yn y cyfansoddiadau bynaf, a ddefu- 
yddid am I Slc 11 ya. ddiwahaniaeth : "mi 
Wun" — fynhe/yn; "med nouer' — medd 
nyfeZ; "an ca/aur" — ^ a'n callor; "an 
patei" — a'n padeZ^; "foinou" — ííwynau; 
" budicaul" — buddugo? ; ■ gu^an " — ^gw/an; 
" ma/gueretic "' — ma//waredig. 

Lh a ddefuyddid yn y cyfansoddiadau 
hynaf, yn fjrnych rbwng dwy lafariad, er 
mwj-n gi-ymusder, fe allai ; megys, " etn* 
Qudho am " — edngoeíí'af ; " men y delhei " — 
man y delai; "med a dalhei" — med a 
dafai; "e^A id bendith" — e/id bendith; "a 
yd cUhaeth. '* — a rydd alaeth. 



Tua chanol vr 16eg ganrif, defiivddiodd y 
Br. J. D. Rhys, a r Dr. T. Williams, lh 
am II yn gyssou, hyd oni fwriodd y Dr. 
Morgan a'r Dr. Davies hi ymaith, gan 
ddefnyddio U yn ei lie. Defoyddiodd E. 
Llwyd yr lh drachefn, yn ei Archaiologiay 
yn 1707; ond ni l-wyddodd jntau iV 
dwyn i arferiad yn He //. 

Ll. 

LI, a ddygwyd i arferiad, yr» oí K L' 
[Arch. Brit. 228], o gylch y 12fed ganrif; 
ond y gwir yw ei bod yn cael ei harfer yn 
achlysurol, o leiaf, er pan ysgriienwyd yr 
iaith gyntaf, canys cyfarfyddir â hi amry-w 
weithiau yn y Glos. Oxen., yn gystal ag yn 
yLlyJrDu; megys, "bahe/^' — bwye?// 
' * epi// " — ebi// / ' ' guiííhim '' — gwe/Zaif ỳ 
" gi-at^W — grade//; " cuntu//ed " — cyn- 
nu//ed ; "cuntu/Zetou" — cynnu/Zedau (cyn- 
nulliadau). 

Defnyddid // yn ddamweiniol un / ; " o- 
blein cingleis i a//un guemenn " — o Flaea 
Cynlais i A/un Gwemen. 

M. 

J/, heb law ei sain ei hun, a ssaif taaf 
yu fynych yn y cyfansoddiadau hynaf : 
" irdigatma" — y ddygad/a ; " guaroiniaou I 
gwareu/au (chwareufäu) ; "ceniwein" — 
ca/Hfain; "irananiou" — \t ana/au; "hac 
orat^h/nonau " — ac or ach/enau ; " emneit- 
ia/»" — awneidia/"; "cymreith na breint 
ecluis Teliau" — cy/raith a braii^t eglwy» 
Teilo. 

Y cjTianiad yma o'r m, medd E. L., a 
barotld i'r Rhuleiniaid ysgrifenu Cad^n, 
Cunedda/, Cyn/krch, Brych/ael, 3rB Catam- 
annus, Cunota//ius, Conniarchus,. &X)ch- 
/Haelus. 

^f, a saif yn ddamweiniol am h: " Bet 
Ebediv am Maelur" — bedd Ehedyw a6 
Maelur. 

N. 

Fe allai mai n ydyw y sain fwyaf sefyd- 
log yn yr egwyddor, oddi gerth «/ cany» 
nid ydys yn gwybod iddi erioed gael ei 
seiuio yn wahanol. Yr unig ddyryswch 
gyda golwg ar n oedd, fod ysgrifenwyr y 
canol oesoedd yn defnyddio yr un Uythyren 
i'w dynodi ag u; canys ysgrifenid are/iau, 
tyner, nerthu, y pryd hyny yn areuweu, 
tyuer, wertu, a'r cyffelyb ; hyny yw, arfer- 
ent yr un Uythyren am y ddwy sain a ac u> 

O. 

0, a saif yn yr hen gyfansc>ddiadau, heb» 
law ei sain gyffredin, am u, w, neu y : "ni- 



xxu 



CYFAR^\'YDDYD I DDARLLEN 



guoicosam " — ni worclmsaf ; " Ugnach yw 
vy heno " — Ugnach yw fy heniw ; " coorn " 
— cijoni (cyforn); "doguomisur" — dí/gí/m- 
mesui- ; ' ' dognohintiliat " — di/gi/hyutiliad 
(dygyliyntiad=myned ar liynt) ; "cenitol- 
aidou" — cened?/leddau (cenelaethau) ; "dat- 
olaham " — dadv/laf (dadlaf, dadleviaf). 

Oe, lieb law ei sain bresennol, a saif am 
au, o'i, ac o'm; "ac angel a ddoetli att 
Padrig" — ac angel a ddcreth at Padrig; 
"neud men oe aglieu 'dagreu digraun" — 
neu mau o'i angau dagiau digrawn; "er- 
byn oet y dlt. y del paup oe bet " — erbyn 
oed y dydd y del pawb ou bedd. 

Oi am aw, eu, oe, a'i sain bresenuol oi : 
' ' caitoir " — cedawr ; ' ' guaroiou " — gwar- 
euÿiu ; ' ' lomou " — Wwi/nau ; ' ' coilou " — 
coelau. 

Oo, weitbiaii am o : "oolin" — olwyu. 
Ou, yn fynycli am y terf}Tiiad au, ac 
-weithiau am ew : " aperthow " — abertliaw ; 
' ' datlocoit " — dadlogrm ; ' ' cilchetow " — 
cylchedaw ; ' ' emetott " — efyddaw ; ' ' dig- 
uoloiichetic " — dyolei^ychedig. 

Dywed E. L., mai terfyniad priodol y 
Gernywaeg a'r Llydawaeg ydyw oic, ac nad 
yw yn gwybod iddo gael ei arfer erioed 
yng iSTghymru. Os felly, y Llyfr Du o 
Gaerfyrddin, lie y defnyddir y terfyniad 
ei(, ydyw y peth cyntaf erioed a ysgi'ifen- 
wyd yng Nghymru ; canys ou sydd yn yr 
boll lawysgrif sydd hynacli nar 12fed gan- 
rif [Zeu^s, ii. 1076, &c.]. Noda Zeuss 
dri cliyfnod i'r iaith Frutanaeg. 1. Pan 
yn defnyddio ou. 2. Pan yn defnyddio eu. 
3. Pan yn defnyddio au. 

Oi/, a ddefnyddid am oe ac oi : "oyr " — 
oev] "oygureic" — o'i wraig. 
P. 
P, a saif am b, mh, ac weithiau am jjh, 
heb law ei sain ei hun : " jPoriw new aj)'is 
idi. imp'uet y chiwoeth y noethi " — i^eryf 
nef a 6eris id'li ym mheríeáá ei chyfoeth ei 
noethi ; " a /;erchen fit" — a joÄerchen fíydd. 
Arferid jo/i hefyd, ac/, am ph, yn y Llyfr 
Du: " aji:»/teleidir agaur inyganhvy" — a 
^jÄelydr a gawr yn Nyganwy; "a phedir 
pen pob ieith" — a Phedr pen pob iaith; 
*' a/bp amrifFreu " — a pAob amryffrau. 

P, a saif weithiau am/ac //"• " guparch" 
— cy/arch ; " hanpych guell " — hen^ych 
well. 

Ceir p weithiau yn fud : "piui^? dirnaud" 
— pum dyniod. 

Q. 

Q, a saif weithiau (ond anfynych) am c 
neugr; "^uenetav" — Cyneddaf; "^uith" 
— ^ŵyth. 



P. 



P, a saif am rh cystal ag r : " rac bren- 
nin arac paup namyn dy Teliau" — rlmg 
breniu a rAag pawb namyn y Teilo. 

Tua diwedd y lofed ganrif, medd E. L. 
[Arch. Brit. 2:29], defnyddid rr weithiau 
yn nechreu geiriau lie y rhoddwn ni rh ; 
r, bryd arall, ac rr weithiau, lie y defnydd- 
iwnnir; "rriallaun" — ÄAialloii; "guae- 
uawr rrin Rei adarwant" — gwaewawr rin, 
r/iai a darfant. 

Yr oedd r yn cael ei hysgrifenu mor 
debyg i ?i yn y llawysgrifau hynaf, medd 
E. L., fel nas gellid eu gwahaniaethu ond 
wrth y synwyr yn unig. Ysgrifenid guar- 
di yn gua?idi ; corsen yn co«sen. 

S. 

S, fel n a geidw ei sain o'r dechreuad 
hyd yn awr, yn ddigyfnewid. Yr oedd yn 
cael ei dyblu weithiau yn nechreu geiriau, 
medd E. L., mor foreu a'r 12fed ganrif; a 
pharhawyd i wneuthur hyny, yn achlys- 
urol, hyd amser W. Lleyn, neu ddiwedd- 
arach; megys, "ssyllu" — syllu; " Pedair 
llythyren ar higain Kymraeg y ssydd." — 
TF. Lleyn. 

T. 

1\ heb law ei sain bresennol, a saif yn 

fynych am d ac dd, yn enwedig yng nghan- 

ol a diwedd geii'iau : — 

" Bef yinarch be< y guythur 
Bei i gugavD Cleiyfrut 
Aiioeth byi be< y Arthur." 



Sef, 



'Bedd i March, hedd i Gwythur 
BetZt/ i Gwgawn Gledt/yfrurfrf ; 
Anoethbydrf hedd i Arthur; 



" Pa fori jt awn o Fortun" — pa fforẃ/ yd 
awnoForddun? "anuion"-anu(;/on ; "daii" 
— da.d\ ; ' ' legii " — Hygaii/ ; ' ' kaiuav " — 
carfno ; " calei " — calet/. 

Dywed E. L. [Arch. Brit. 229], na 
wyddai ef ond am un esampl o í yn troi i 
d yn nechreu geiriau ; sef " Teurafti " — 
Dyfrod. Pa fodd bynag, canfyddir hi nid 
yn anfynych yn nghyfansoddiadau y 12 fed 
ganrif, os nad yn ddiweddarach, yn troi yn 
d yn nechreu geiriau; megis, "arduireaue 
tri irined in cell " — avddwja-eaf fi c/ri, trin- 
ed yngNgheli; "vnguirth oe feithi" — un- 
gwyrth o'i iieithi ; " yssi iri hep ev " — ys 
sy dv\ heb au. Y mae lliaws o esamplau 
o'r fath yn yr hen gyfansoddiadau sydd yn 
y gwaith hwn. 

Th. 

Y mae th yn ein llawysgrifau hynaf, a 
saif yn fynych am dd cystal ag am th : "in 



HEN GYFANSODDIADAU CYMRAEG, 



XXIU 



llan heleth heth Owein ' — vn Llan Heledd 
hecld Owain ; "a rothei o nebaud" — a rodd- 
ai o nebawd ; " tejr for//i " — tair Sordd. 

Th, yn ddamweiniol a saif am d : " eth- 
uinam" — ef/fynaf; ac yrnddengys ei bod 
yn ftid, neu yn newid i n, yn " haníÄer " 
— banner. 

U. 

U, a saif am f, i, ic, y, heblaw ei sain 
bresennol u : " athwolaf vAursi mawr dy 
«rbidri" — a'tb/olaf/ain- Hi, maitT dy wv- 
hydri; " ardMÌreaue tri " — arddifyreay i 
dri; " Du2< y enw in vn" — Dui/? ei enic yn 
un ; " DuM y bun. Awnaeth mawrtb a llun " 
— i)uM7 ei bun a imaetb MatCT-tb a Linn; 
"dricwn i my nit" — dryein y mynydd; 
"maab a dwcco iwam" — mab a ddyco ei 
/iim. 

Uu, a safai weitbiau yn ddamweiniol am 
w : " dawit " — daio (mab yng ngbyftuith). 



F, a ddygwyd i'r orgrapb, medd E. L. 
\^Arch. Brit. 229], tua 1200; ondyrydym 
yn ei chael yn fynycb yn y cyfansoddiadau 
o'r Llyfr Du ; a saif am f, u, ac iv : " ni 
lut ar lev. trer direid" — ni ludd ar le«7 
dre/ ddiraid ; "cbuerv tuelin" — cbwerio 
/uelin; " Det? yssy vn a deu. yssi tri hep 
ev hep haut y ambey" — Dutc ys sy wn a 
dau, ys sy dri heb &u, heb hawdd ei am- 
mheM. 

Yn y 14eggani-if, ysgrrfeuid v yn 6, yn 
enwedig pan yn sefyll am v;, o'r hyn y ceir 
Uiaws o esamplau yn y gwaitb bwn, yn y 
caniadaii a'r biiitian ; megys, " G6yr yng- 
a6r g6ertb6a6r g6rd ymdared " — gicyr yng 
ngaici' girertbfaitT gicrtb ymicared. 

W. 

W, a ddygwyd i'r orgrapb, medd E. L. 
[Arch. Brk 229], o gylch 1200. Ceir y 
Uytbyren bon, pa fodd bynag, yn fynycb yn 
y cyfansoddiadau a gymmerwyd o'r Llyfr 
Du ; a saif am h, f, u, cystal ag am ei sain 
bresennol, to: " aiirabam pen fit " — Aè- 
rabani ben fljdd; " mi nid mo ina in aivv" 
— mi nid a/inneu yn aicr; "benditb new 
a Uaior" — benditb ne/a Wawr; "diwyguitf 
wympechawd " — diwygwyf Jj mbecbod ; 
" penllu u'U tra lau y amser" — pen llu yii 
tra /u ei amser ; ' ' yeioenctit " — ie^engctyd ; 
" datcaniü " — dadganw. 

Ysgrifenid w yn 6 yn fynycb yn y 14eg 
ganrif. Gwel V. 

X. 

X, a saif am ck, mewn dwy gân sydd yn 
y gwaitb bwn, tu dal. 1 30, a gymmerwyd 



o'r Llyjr (htryrdd ; megys, " Pa arwardd 
pa ediya; Eryr" — pa cAwardd pa edrycÄ 
Eryi? Rboddir A, mewn un esampl, ar ol 
yra;: "a a;belu medwl yn hir" — a cÄelu 
meddwl yn hir. Dengys orgraph gyffred- 
inol y caniadau hyn, iddvnt gael eu hys- 
grifenu tua diwedd y 15fed, neu ddechreu 
yr 16 eg ganrif 

Ymddengys fod y sain yma i'r a? ( x Roeg) 
yn hysbys i'r Brataniaid cyn foreued, o 
leiaf, a'r 9fed ganrif, gan fod Neraniyus yn 
ei defnyddio fel hyn yn ei Egwyddor ef; 
meygs, "deani" — dee/iu, neu tecÀu (enw'r 
llythyi-en í^, \Zeuss. ü. 1089]. 

X, a ddefnyddid weithiau fel c?, mewn 
geiriau estronol; megys, "^exradau" — 
rec« rhadau ; " Rex regwm ;" " Rea; awyr," 
<Sbc. 

Y. 

Y, a saif yn yr hen gyfansoddiadau am 
Í, ei, ac iw, heb law ei dwy sain bresennol 
yn hyny (bynu) : " aduin yd rotir y paup 
ychuant " — addwyn y rboddir % bawb ei 
chwaut ; "a phob un adoeth y\e y eistedd 
fal y buassai " — a phob un a ddaeth t'w le 
i eistedd fal y bua.sai ; " ae vara yn mynet 
yr eglwys y wrandaw " — a'i fam yn myned 
i'r eglwys i wrando. 

Dywed E. L. [Arch. Brit. 236], na 
ddefayddid y o gwbl, hyd yr oedd ef wedi 
sylwi, cyny concwest Normanaidd (1066), 
OS cyn foreued (nid oes genym ni lawys- 
grifau mor hen a hyny, oddigei-tb y geir- 
nodiadau yn y Glos. Oxen, yn unig). Yr 
oedd yn cael ei defnyddio mor gyfiredin, eb 
efe, o gylch diwedd y 12fed ganrif mewn 
rhai Uawysgrifau, fel yr oedd yn Uwyr gau 
allan yr arferiad o i. Ysgrifenid hi yn 
wastad y pryd hyny â dotyn uwch ei phen ; 
a thua chanol y 12fed ganrif, neu ychydig 
yn ddiweddarach, ysgrifenid y ac i yn yr 
un sefyllfaoedd bix)n yn ddiwalianiaeth. 

Y mae y yn egwyddor Nemnivus; a'r 
enw a roddir iddi ydyw " oyr" — oer; ond 
nid yw yn cael ei defiayddio mewn un gaii' 
arall, hyd y canfyddasom ni, yn y Glossce, 

Z. 

Hysbysa E L. na bu hon erioed yn cael 
ei barfer yn y Gymraeg, ond y defhyddid 
hi yn fynycb yn y Gernywaeg am dd; 
megys, "Eieuon" — Eddewon, a'r cyffelyb. 
Pa fodd bynag, cawn fod hon hefyd gan 
Nemniyus ; ac ymddengys wi-th yr enw a 
roddai efe iddi, sef zeii-ch (seirch), yr ystyr 
iai hi yn gyfystyr ag s. 

Ymdrechodd y Dr. Pughe yn egnîol 
ddwyn z i arferiad yn y Gymraeg yn He 



xx>v 



CYEARWYDDYD I DDARLLEN 



dd yu yr argraphiad cyntaf o'i .Eiriadur, 
cystal ag mewn rliai man draethodau ; ond 
" trecli gvvlad iiac arglwydd;" a bu raid 
hyd yn oed i'r Dr. Pughe, blygii iddi hi, 
fel y prawf yr ail argi-aphiad o'i Eiriadur 
godidog, a gyhoeddwyd dan ei olygiad ef 
ei hun. 

Dyma ni wedi myned trwy yr egwyddor 
oil ; ac er y tybir ein bod wedi nodi llawer 
mwy o'r gwahanol ddulliau yr arferid y 
llythyrenau yn yr hen gyfansoddiadau nag 
y gwnaeth neb o'n blaen, nid ydym yn 
honi ddarfod i ni Iwyddo i ganfod poh am- 
rywiad o'r llythyrenau sydd yn yr hen 
ysgrifau Brutanaidd. Er hyny, credwn 
fed y nodiadau blaenorol ar yr y llythyr- 
enau, a'r sylwadau canlynol ar yr hen dduU 
o gyfuno geiriau a u gilydd, ac o ddefnyddio 
rhai amserau o'r beriau, yn ddigonol i gyn- 
northwyo pob myfyriwr manwl i ddarllen 
yi" holl hen gyfansoddiadau sydd wedi eu 
hargraphu, o leiaf, yn rliAvydd a boddhaol. 



Y DULL O GYSSYLLTU GEIRIAU AU GILYDD 
YN YR HEN GYMRAEG. 

SylwaE. L. ynbriodol, mai un o anhaws- 
derau penaf yr hen ysgj'ifau Brutanaidd, 
oedd yr arfer mynych o gyssylltu arddod- 
iaid, nid yn unig â geiriau ereill, ond 
weithiau a u gilydd heiyd. Cyfariyddir â 
rhai esamplau o eiriau ereill hefyd yn cael 
€U cyssylltu, ond nid ydynt ond aniynych 
mewu cymmhariaeth i'r arddodiadau. 

Esamplau. 

A: "gulib «sich" — gwlyb a sych; "a- 
unaeth fruith afreu afop. amrifreu " — a 
wnaeth ffrwyth a ffrau, a phob amryfFrau. 

Cyssylltid a yn iynych wrth wahanol 
amserau'r berfau : " ef aunaeth " — ef a 
wnaeth ; " disguil aoi'uc" — disgwyl a orug; 
"asich heil. ^gulicli edar" — a sych haul, 
a wlych y ddâr; "ögueleiste gureic «mab 
genti" — a welaist ti wraig â mab ganddi? 

-4e=a'i : "arbenycaul mon aeguledichvi" 
— arbenigol Mon ai gwledychwy ; " detuit- 
ach no mi aeharhowui " — dedwyddach na 
mi a!i harofwy ; "mi aegowinneis y offer- 
eid bid" — mi a'i gofynaisi offeiriaid byd. 

Am: " amdeffin duv a??zdanav" — am- 
ddiifyn Duw am dana^. 

An=ain : " Duu awamuc. Duu a?igoruc. 
Duu «îîguaraud" — Duw an hamyg, Duw 
a'n gorug, Duw a'n gwarawd. 

Ar= a'r : " argueisson gleisson " — ar 
gweision gleision. 

Ath==-à th : a^Auendicco de egluis" — ath 
fendigo di eglwys. 



Can.- "canydoet hagen higafí"' — can 
ydoedd hagen hygaf. 

J)e neu te=di neu ti, rhagenw yn gys- 
sylltiedig a r ferf flaenorol : " YstarniZe 
wineu" — ystarn di finnau ; " ruitar/e vy 
neges" — rhwydda di i'y neges : "athuen- 
diguisie aron o moesen " — a'th fendigwys di 
-Aaron a Moesen; "a gvieleisie dinion din. 
gewri " — a welaist ti ddyniou yng ngofri Ì 

£>i=dy: — "pan deuthoste y basse di- 
wedit " — pan ddaethosi ti i base dy fedydd. 

Druc=^dvyg : ' ' dmcYa.et " — diygwaea ; 
" </rMc\^eithret " — i/ry^weithred. 

£=zei: "sant yn kerdet ehun" — sant 
yn cerdded ei hun. 

E=j : "mae elle etal estrawn" — mae y 
lie y tâl estron. 

-E=i : rhagenw mewn cyssylltiad a'r 
ferf o'i flaen : ' ' gueleisse guir ygcoinowaut " 
— gwelais i wyr yng ngwjoiofant. 

Egz=zjng : " ag e^hwyt edeu vrenyn " — 
ag yng ngwydd y ddau frenin. 

En=Yii : "e?ielle cenicier aralanas" — 
yn y He y cynnygier ar alanas. 

^6=eu ; rhagenw mewTi cyssylltiad a 
berfau ar ei ol : " pa tri ederin góillt nid- 
ele neb eóllad hep kaniat ardir arall " — pa 
dri aderjTi gwyilt ni ddylai neb eu Uadd 
heb ganiad (genad) ar dir arall Ì 

Ev=y^v ; berf mewn cyssylltiad a rhag- 
enw ar ei hoi : " sev eí;heue peterarugeint" 
— sef yiv hyny, pedair ar hugaint. 

Ä\v=:eí ; rhagenw mewn cyssylltiad a 
berf o'i flaen : " Rotes^it? dirneid. kin dir- 
naud " — rhoddes e/ ddyrnaid cyn dyrnod. 

Ig=yng (yn): "ruit i^miw rigig atew" 
— rliAvydd yng ngnif ry-gyngoddef. 

7«?=ym, yn : " imparadui.' impii- kyn- 
nuis rac puis pechaud" — ym Mharadwys 
yn bur gynnwys rhag pwys pechod. 

Iii=yn: "y duv indin digerit " — ^i 
Dduw yn ddyn digerydd; " agaur rc/ygan- 
hvy" — a gawi' yn Nyganwy; " ameneicb 
Ì7i A'ynich «^varchocion " — a mynaich yn 
fynych y7i farchogion. 

In=yng (yn) : "y geissau iwguesti"- — i 
geisio yng ngwesty. 

Init=^omd : initoet aratur in eretic tir " 
— onid oedd aradr yn aredig tir. 

/r=er : " aduch ir gulet iry varet ae. 
werindaud " — henflych i'r wledd er ei war- 
edd a'i werindod; "an gunel iechyd iry 
penid ae pimp dirnaud " — a'n gwnel iechyd 
er y penyd a'i bum dyrnod. 

Ir — yi- : " Ni chedwis eva irawallen 
per" — ni chedwis Efa yr afallen bêr. 

It=yd (hyd oni?): "Dyv iev bv. ir. 
guarth îíatcora.sant " — dy w (dydd) lau bu 
hir warth yd (hyd oni) adgorasant. 



HEN GYFANSODDIADAU CYMRAEG. 



XXV 



Xa : " /iadigaun dinyon — na digon dyu- 
iou. 

^Vo7/<=na'm : " nainditaul oth. nit" — 
nam didol o'th ŵydd. 

yas : " Duu a collei bei 7ia«prinliei di- 
uei devaud " — Duw a gollai pe 7ia8 prynai 
difai defod. 

Xy=ni: "am y cham nychivav ahi" — 
am ei cham ni chymmu (chymmydd) â hi ; 
" bv hy^it ac ni/hu. doeth "— bu hywydd ac 
«t bu ddoeth. 

3'iiA=ni'th: nythomet ingueti" — nith 
omedd yng ngweddi. 

0: *' Ryv dutefl edrnic ogyllestic guise" 
— rhyw dudded edmyg o gyliestig "wi.sg; 
*' omoix;canvc orieinvc itidev rvytheiut" — 
c Forganwg, o Rieiuwg i-addau rwyddant. 

Or^^or: " ev aetinaut ortan " — ef a'i 
tyiiotld oV tan. 

U€=û; rhagenw mewn cyssylltiad â 
berí" o'i flaeu : *' ny caniiuafîíe " — ni chan- 
lynaf_^; " arduii-ea?/« ti-i triued in celi" — 
arddw\Teaf /Î dri Trined yng Nglveli. 

Ci/g, vt/g=iy ; nievii <?ypsylltiad â geir- 
iau yu <lechre« âg g, c, neu k : " t(y<7guesti 
agaduant" — ;/ỳ ugwesti a gadwaat; " nyt 
cyuch ri/(jrgiiaet" — nid cywch (cyfiiwch)ŷŷ 
'ngwaetl ; ««í^cereahit " — fij ngliarenydd ; 
•" nyt colletie i/y^kyuoillyou " — nid colledig 
Jy nghyfeiîlion. 

Lyn, ryn=zij: "«r ttynavj coe&" — ^ar 
fy nwy goes ; " yedrych ryjitad yssit guan- 
clau" — i edrych fy nhad ys sy wanglaf; 
^* adyu rÿíitroed o gadwyia " — a dyn /y 
nhroed o gadwyn. 

Wy=ij : "nid eisieu wyV^vi. yg kein- 
«V " — nid eisieu fy ngherdd yng nglieiuiau. 

Tr?/ni=fy'm (fy) : "<lywyoevitf «;y/í<pe 
chawd am gweithred" — di-wygiwyf fym 
pechod (fy mheehod) a'm gweithred. 

Y a ragddodir at eiriau fel bannod, rltag- 
ferf, rhagenw, ac aitldodiad: "ar ydaear" 
— ar y ddaear ; " vrth i/gwr aweli " — wrth 
^ gwr a wdi; *'dit i/dmithant" — dydd y 
daethant ; " ac yno «/lias albana-e " — ac yno 
y lias (Ikddwyd) Albanact ; " ae hid \Taiid 
ny \n yai-\-aeth " — ac hyd frawd ni wn « 
arfaeth ; " pan vranpwyd yessu jay asseu " 
— pan wanwyd lesu yn «i asau ; "arch y 
plwyv all dyvotym}'T\'ii" — ^arch y plwyf all 
ddyfod i mewn. 

Y ; rhagenw mewn cyssylltiad â berf o'i 
flaen : *' neu cholleis^/ ai-gluyt ruyt yn roti, 
neu'm rote*?/ hil run ryt aphali" — neu (yn 
wir) collais z arglwydd, ueu'm (oni)rhodd- 
ais i hil Rhun rydd a phali? 

Yd^^jàà (yi') ; fel rhagíerf : "ac yn yr 
amser hwTiw ydoyd daniel pphwyt yn 
gwledychu" — ac yn rv amser hwnw ydd' 



(yr) oedd Daniel brophwyd yn gwledychu ; 
" ac yna yrferchis ef ydwyn hi rac yvron 
ef " — ac yna ydd (yr) erchis ef ei dwyn hi 
rhag ei iron ef ; " ac yna ykyvyd ygujT ac 
ydd'da, yr lie ykivyd yi* heul " — ac yna y 
cyiyd y gwyr ac ydd (yr) ä i'r lie y cyfyd 
yr haul. 

Fgf=yng, o flaen c, i, ac ^ : " dywsd yg- 
cad" — dyl'al yng nghad; "oer guely pis- 
caud y^kiseaud iaeu " — oer gwely pysgod 
yng nghysgod iaeu; "guin ybid lii y ved- 
uen yyuarthaw din vy thvy " — gwyn ei byd 
hi y fedweii yng ngwajthaf Dinfythwv. 

Ygan=^ gan : ^' yganáìn " — gan ddynt. 

Ygyt—syd: " onyt edewy ditheu de«ot 
ygyd aminneu yrsened vaur" — oni addewi 
dithau ddyfod gyd â minnau i'r senedd 
fawr. 

}''m=yn : " ywpen ydeg bluyuet " — ym 
mhen y deng mlyuedd. 

Yn: "yny deymas" — yn y dey ma» - 
"ynyr amser ydoet seleT vab dauid y«ad- 
eilat temyl crist" — yn yr amser yr oedd 
Selyf fab Dafydd yn adeilad temî Crist; 
"gorbowys ageiff yftdihaul y?iymchuelho 
ygeuyu arydas" — gorphowys a geiff yn 
ddihawl oni (hyd oni) ytachwelo ei gefn ar 
y da.s. 

Yr: "yreneitiau hiar" — yr eneidiau 
hyny. 

iV=:i'r: "athalet tri buhin yrbrenym 
am gomet guis " — a thaled tri bwya (buch^ 
ir brenin am omedd gwys. 

Fa; " Brenliiu guirthvi* guirtb Bchaw 
ys&it. yssi pen plant adaw "-brenin gwyrth- 
tyn, gwyrth uchaf ys sydd, va sy ben plant 
Addaf. 



CYSSYLLTIAD GEIBLAÜ. 

Cyssylltir geiriau yn yr hen ysgrifen- 
iadau yn dra gwahanol i'n duil ni ya awr. 
Xi chaniatà He i ni I'oddi oad ychydig o 
esamplau byrion. 

" Deudeckeinyauc " — deudieg ceiniog ; 
"namethiyad" — na'm eithriäid: "nam- 
ditaul " — na'm didol ; " irbleupoi-thetic " — 
i'r blew-borthedig ; "iargeuyra" — oddi ar 
gefn ; "morliaxis" — mor liaws (mor liasog); 
" mortru " — mor dru (mor druenus) ; " ni 
ceinguodemisauch" — ni chain ©ddefásoch. 



CYFREDIAD A DYLEDDFl^D. 

(Gei-unds and Supines. J 

Y mae y dulliau hyn yn gwW allan o 
arfer yn bresennol ; ond yr oedd beirdd y 
cauoloesau yn eu defnyddio yn dri £ mynych. 
Rhoddwn ychydig esamplau. 



xxvi CYFARWYDDYD I DDARLLEN HEN GYFANSODDIADAU CYMRAEG. 



"adeilator" — yn adeiladu 
"adeilitor" — i'w adeiladu 



ar- 



Cyfrediad: 
(in building ) 

Dyledd^ad 
(to he building) 

" Mwynawg am ran cwyniator" — mwyn 
wr (yr uchelfryd) am ran yn civyno.— 
Aneurin. 

" Gwelator aruydion" — yn gweled 
wyddion. — Tal. 

" Arwed Gwynedd gweiniator. Arwyr- 
ain Owain cain ceinitor" — A.rwydd Gwyn- 
edd yn gweini : Arwyrain Owain gain iw 
ganu. — Cynddelw. 

" Cathl gwae canator " — cathl gwae sydd 
yn canu. — Tal. 

'^ Canator cathl gwynfyd" — yn canu 
catlil gwynfyd. — Meig. 

"Llyvn mor brithotor tired" — llyfn mor, 
hrith y daw tiredd. — Ll. Hen. 

" Gwae a eduis drysor ygglyn llosgitor" 
— gwae a adawes drysor mewn glyn yn 
llosgi. — Tal. 

"Pob lluvyr llemitor arno" — pob Ihvfr 
i gael llamu arno. — Llefoed. 



GWAHANOL AMSEROEDD Y BERFAU. 

Yr oedd rhai o'r hen ysgrifenwyr yn 
arfer yr un terfyniad, yn enwedig ynt, yn 
amser gorphenol, presennol, a dyfodol y 
ferf : megys yn y gân a briodolir i Taliesin, 
a elwir " Gwaith ^rgoed Llwyfain," tu 
dal. 48, dywedir, — 

" Nid àoàynt nid ydynt, nid ynt parod".' 
Hyny yw, "Ki Mod-Asant, nid jdynt, ni 
hyédaìit barod," lie y defnyddir yr un ter- 
fyniad i dri amser y ferf. 

Y mae yr un dull anosbarthus yn cael 
«i arfer yn fynych yn y caniadau a briod- 
olir i Llywarch Hen ; megys, 

" Gwyr dewr cjmmyTiynt â dur." 

Yn y llinell hon, defnyddir ynt yn yr 
amser gorphenol ; ond yn y llinell ganlynol, 
ceir ef yn y presennol : — 

^' Eglwysau Basa ynt dirion heno." 



Dywedir mai yn y cerddi a briodolh* i 
Taliesin a Llywarch Hen yn unig y ceir y 
cymmysgedd yma o'r amserau. 

Yn y "Gododin " a briodolir i Aneurin, 
defnyddir ent yn y gorphenol, ynt yn y 
presennol, ac ant yn y dyfodol ; megys, tu 
dal. 3,— 

" Maon dychurani eu hoet bu hir." 
"Dyphorthÿíií gowyssawr gelorawr liir." 
"Cyt yven (ent) vedd gloew wrth liw babir." 

Fe fernir mai yr achos fod y " Gododin" 
yn fanylach yn hyn, a phethau ereill, na'r 
caniadau a briodolir i Taliesin a Llywarch 
Hen, ydoedd, fod awdwr neu awdwyi' y 
"Gododin" yn fwy dysgedig a chynnefin ar 
iaith Lladin na'r lleill, gan y dyw^edir fod 
ol dylanwad Lladin ar lawer o bethau heb 
law amserau y ferf yn y " Gododin." Y 
mae lie cryf i gasglu mai monachod dysg- 
edig oedd awdwyr y rhan fwyaf o'r " God- 
odin," tra y gellir casglu oddi wrth lawer o'r 
caniadau a briodolir i Taliesin, Llywarch 
Hen, ac ereill o'r Cyufeirdd, mai gwaitliy 
clerwyr annysgedig ydynt. 



DEFNYDDIO Y FANNOD O FLAEN ENWAU 
PRIOD. 

Cyfarfyddir a hyn yn fynych yn y Brut- 
iau, y caniadau, ac yn enwedig yn y Mab- 
inogion ; megys, "Heby bendigeidvran" — 
eb (inedd) Bendigeidfran ; " Heb y math- 
olwch " — eb Matholwch ; " heb y guen- 
huyvar" — eb Gwenhwyfar; "heb yr Ow- 
ain " — eb Owain ; " heb yr Arthur " — eb 
Arthur, &c. 

Y mae yn ddiammheu mai yi' "heb yr" 
yma yw gwreiddyn yr arfer gyifredin sjdd 
ar lafar gwlad hyd heddyw, o ddywedyd- 
"ebra fo," "ebra hi," '^ebranhw," &c. ; ac yr 
ydym yn cofio gweled y dull yma unwaith 
mewn orgraph : — 

" O If an ebr hithe, pan orygsoch chwi fjmed i ban^ ' 
yr oeddwn i goledig o dri mis gan blentyn," &c. - 
Arch. Brit. 253. 



Y CYNVEIEDD. 



GODODIN. 

AXEURIN GWAWDRTDD a'i CANT, 

Heb l*w testyn yr srgnffiad cyntaf, yr hwn s roddir yma yn gwbl ddinewidiad, y mae deg o gopTan erelll o'r Godcdin ; 
ac nil amrywiad, a elwir Gorchan Maelderw. Rhoddir gwahanol ddarlleniadau yr un ar ddeg hyn ar odreu y dalenao, 
ynghyd i nodiadau eglurhaol golygydd yr argraffiad bUenorol ; a dynodir hwy fel y canlyn : — 



Ablthel 

D. E11Ú 

Etto 

D. Thomas (Dafydd Ddu Eryri) 



E. Erans (levan Brydydd Hir) 

Paul Panton 

Dr. Meyer , 

£. Davles (sail copi Ab Ithel) . . 



Sail copi y Myvyrian Ärchaiology L 
Gorchan Maelderw . . . . k. 

R. Davles 1. 

Golygydd 7 if yryrian^rchatologpy m. 



Gredtf gwr oed gwas 

Gwhyr un dias' 

Meirch' mwth myngvras 

Y^ dan mordliuyt* mygr was' 

Ysguyt ysgafn Uydan* 

Ar bedrein mein buan^ 

Cledyvawr* glas glan* 

Ethy aur a phan'" 

Ny" bi« ef'3 a vi 

Cas y" rhof" a thi 

Gwell gwneif a thi " 

Ar wawt dy voli 

Cynt i" waet ela-wr^® 

No gyt^' i* neithiawr" 

Cynt" y° iiwyd^ i vrein* 

Noc yr* argynrein" 

Cu cyveiUt* Euein» 

Cwl" y" vot^ y^ dan vrein'* 

March ^ ym pa rro 

Ladd un mab Marco* 



» Owrhyt am dias, — a; 

d, f , g. 
•March, — c, e. 
»A,-a, d, f, g; O,— c. 

* Vordwyt, — a. 
*Megyrwas, — a, d, f, g ; 

mygrwas,— b. c, e. 
•Ysgwyt ysgauyn lled- 

wi, — a. 
' Yuan,— a ; unam, — b, 

e ; dinam, — c ; anam 

neu vuan, — f. 

• Kledynawr, — a ; cledd- 
yf WT, — c; cledyvar, — f. 

'*Neu Glas,-m. - 
"Ethy aur a than, — f ; 

aphan, — a. 
»Ni-c. 
" Bu,-b, c. 
«Efo,— c. 
»E,— a, d, f, g. Nidyvi 

V gair him pn c. 
"Rof,-a, d, f, g. 
"JVid yw y Hindi hon 

pn b, c, e, i. 
"Kynt y,— a, d, e, g. 
"Ela-BT,— d, f. 
"•Nogyt, — a, d, e, f, g; 

Nag iti,— c. 
*Y,— a, c, d, e, f, g. 



** N'eith3rawr,— a. 
«Kynt,-a. 
«I,— b; o,— c. 
"Ywyt, — a; wayd, — ^b; 

■vraet, — d. iVeu cynt y 

wyd (wuyd, vwyd) i 

frein, — m. 
**Y vrein, — a, e, g. 
«Y,-a, d, f,g. 
" Argyurein, — a, g ; ang- 

yxein, — e ; argyvrain, 
»KaknyTiemt,-a. [-f. 
** Ewein, — a, c, d, f, g ; 

Owain, — b. 
»Kwl,-a. 
="I.-c. 
=eUot,— a. 

"A,— a, d, f, g; o,— c. 
*• Nid yw y Uinell yn c. 
*Marth,— a, d, g. 
** Marro, — a, d, e, g. 

Marth ym pa vro ladd 

un mab Marro, — f. 
''Kay a we, — a. 
=»8 Kynhorawc,— a, d, e,g. 

caeawc cynhorawcmen 

y delei, — f . 
*l)elhei,— a. 
*" DifiFyn,— a. 
«Med,— a. 



Caeawc ^ cynhaiawc" men y dehai* 
Diphun*" ymlaen bun medd" a," dalhei 
TwU" tal i" rodawr yn y** clywei 
Aur" ni" roddei** naud*^ meint dilynei 
Ny* chyliei" o gamhawn yn y** verei 
Waet mal*' brwyn gomynai** gwyr nyt 

elhei» 
Nys* adrawdd Gododin*^ ar lawr mordei 
Rac pebyll Madawc pan atcorei 
Namyn un* o gant yn y** delqi" 

Caeawc Cymnyviat cyvlat" erwyt" 
Ruthyr Eryr yn y lyr" pan lithiwyt** 
Yamot** a vu not a garwyt" 
Gwell a wnaeth y arvaeth'' ny* giliwyt* 
Rac bedin Ododin™ o dechwyt" 
Hyder" gymmell^ ar vreithell vanawyt 
Ny'* nodi nac ysgeth" nag" ysgwyt 
Ny" ellir anet'* rhy vaethuwyt™ 
Rac ergit* cadfÌEinnau*^ catwyt" 

«Erwyt,— d, f. 

•*En ebyr,— a, d, g; yn 

ebyr, — f . 
•♦ Llithywyt, — a. 
*E amot, — a, f, g; y 

atnot, — b, d, e ; i am- 

mod, — c. 
••Gatẃyt,— a, d;g; gat- 

wyd,— f. 
"' E amaeth. — a. 
<»ííi,-b, c, d. 
^'Gilywyt,— a. 
™ Wawdodyn,— <;, 
" Odechwyt, — a, d, e, f, 

g- 
«Hydr,-g. 
'^ Gymhell, — a. 
«Ni,-c. 
'"'Neu, hysgeth, — m ; 

yscell, — f ; osgeth, — 

c, e. 
"Nac, — a. 
"Ni,— c. 

■^Enet.— b; aned,— ẁ 
" Vaethpwyt,— a, d, f J 

g; vaethvwvd, — e. 
"Ergyt,-a. 
" Catvannan, — a, d, f, g. 
"Un ytp y pennill hwn 

<£r hlaenorol yn h. 



«T,— c. 
«TwyU,— e. 
"Y,— a, d, e, f, g. 
«Ene,— a, d, f, g. 
**Awr, — a, d, f, g. 
«Ny,-a,d, f , g. 
*?Eodei, — a. 
«Nend,-b, c, f . 
"•Ni,— a, b, c, d, e, g, 
" Chilyei,— a. 
** Eny, — a, d, e, g ; tin 

o'i, — c. 
»Mab,— c. 
*• Gomynei, — a. 
" Ny cbiliei o gamha'wn 
yn i ferei waet 

Mai brwyn gymynei 

gwymyd eche (elei), 

— f ; elei, — c; echei, 

«Nis,-c. [-a. 

*' Gwawdodyn, — c. 

** Narayn nn yirr,— a, d, 

e, f, g, 1. 
*'Eny.— a,d,f,g;yno, — c 
'" Delhei, — a. Un yw y 

pennill hvm c^r nesaf 

pn f . 
*• Kaeawc Iqmni vyat ^cy- 

tmifiad,— 1) kywlat, — 

a ; cyflad, — c. 



GODODIN. 



Caeawc cynhorawc^ bleide'* maran 
Gwefrawr^ godrwyawr* torchawr am ran 
Bu guefraur^ guerthvaur® guerth gwin- 

Ef gwrthodes gwrys gwyr® discrein' 
Yt^" dyffei Wyned a gogledd " ei^'* rann 
O gyssuP' mab ysgyran'^ 
Ysgwyd wr^* angcyfan^* 

Caeawc cynliorawc^'' arvawc'* yggawr" 
Gyno diwygwr^^gwrd eggwyawr'*^ 
Cyvran^^ yn^ racwan rac** bydinawr 
Cwydei" pym pymunt rac^ y ta awr'" 
O wyr Dewyr a Bryneich^ dycbrawr^' 
Ugeincant^ eu divant^' yn unawr^'^ 
Cynt y^ gig y^ vleid^ nog yt^ e^'' neith- 

iawr^ 
Cynt e^ vud*° y*^ vran noc yt y*^ Elawr*^ 
Cyn" noe*^ argyurein^ e waet e lawr*^ 
Gwerth med yngbcyntedh.*® gan liwed awr** 
Kyneid*" hir ermygir tra vo cerdawr*^ 

Gwyr a aeth Ododin '^ cbwerthin ognaw 
Chwerwyn^ trin a Uain yn ymduliaw^ 
Byrr vlyned yn** bed udynt*^ yndaw*^ 
Mab Botgat gunaeth guynyetb** gunith*' 
e^ law 



' Kaeawckynhontt7C,-'a. 
*Bleide,— a, d,f, g, 1; 

bleiddie,— b, c; bled 

e,— e. 
* Gwevrawr,— a. 
*OodrwawT,— a, f, g; 

godiwawr,— d. 

Gwefrawr godiwawr gwerthvawr gwinvan 



* Gwevrawr, — a ; gov- 
rawr, — e. 

• Gwerthvawr, — a. 
' Gwin vann, — a ; gwin- 

vain, — b, c; gwrnvann, 
— e. Y mae y ban oil 
yn f fel hyn : — 



• Gwyar, — a, d, f, g. 
' Disgrein, — a. 
»°Ket,— a,d,g;.Kyt,— f. 
«1 Gogled,— a. 
"E,-a, d, f, g; eu,— c, 
"Gussyl,— a. 
"Ysgyrran, — a. Nidyw 

y ban hwn yn e. 
^ Ysgwydawr, — a, d, f, 

g; ysgwydwr,— e. 
*• Angkyuan, —a. [a. 
" Kaeawc kynhorawc, — 
18 Aruawc, — a, 
"Eg gawr,— a, d, e, f, 

g; yngawr, — b; yn 

gawr, — c. 
*• Kyn no diw e gwr, — a, 

d, f, g; cynnodiw y 

gwr,— b ; cyn od i'w y 

gwr,— c. 
** Eg gwyawr, — a, d, f, g. 
**Kynran, a, d, g; cyn- 

ran,— f. 
** En, — a ; ein,— d. 
«Rai,-b. 
^Kueydei, — a; cwyd ei, 

— b, c. 
^Nid yw rac yn b. 
*'Lafnawr, — a, d, e, g; 

y la ... awr (llafnawr), 

— f ; it i awr, — c. 

Deivyx a brennych, — 

a; Deifr aBryneich, — f. 



*'Dychiawr, — a, d, f, g. 

*■ Ugein cant,— a 

" Diuant, — a, -d, e, f, g. 

^'- En un awr, — a, d, e,f,g. 

«"O,— c. 

" Gic e,— a, b, d, e, f, g; 

gig i,— c. 
s^Flaidd,— c 
"Nogyt, — a, d, e, f, g ; 

noc yt, — b ; nog it, — c. 
s'I,-c. 
^ Neithyawr, — a; aUawi; 

-g- 
* Kynt e,— a; kynt i, — c. 
«"Vydd,— c. 
" E,— a ; i,— e. 
**Nogyt e,— a, d, e, g: 

nag iti,— c; noc yty, 

— f. 
«Allawr, — 4, f, g; 

clawr, — c. Nid yvfr 

lUnell hon yn h. 
«Kyn,-a. 
**Noc, — g. 
*^ Argywrain, — d. 
*' Nid yw y ban hwn yn 

b, c,i. 
«Egkynted,-a. 
"LUwedawT, — a, d, f; 

Ueisedawr,— g. 
'"Hyueid, — a, d, e, g; 

hyfeidd (kyneid kyu- 

eid),-f. 



Cyt" elwynt y® lanneu y" benytyaw" 
A hen a leneing^ a hydyr^ a^ allaw^ 
Dadyl dibeu^ angeu'"' yn''^ eu treiddiaw'* 

Gwyr a aeth Ododin''^ chwerthin''^ wanar 
Digynny ei" emm'^ bydin" trin diachar'* 
Wy ledi''^ a llavnawr eb®" vawr drydar 
Colovn®^ gly"w- reitbvyw®* rodi arwar 

Gwyr a aeth Gattraeth oed ffraeth*' y lu** 

Glasved eu hancwyn ae®* gwenwyn vu 

Trychant trwy beiriant yn cattau 

A gwedy elwch tawelwch vu 

Cyt^ elwynt y^' lanneu y^ benytu** 

Dadyl dieu* angeu^^ y** eu treudu'' 

Gwyr a aeth Gattraeth^ vedvaeth®* vedwn * 
Phyru*'' fruythlaun*^ oed cam nas cym- 

huyllun^ 
Eam^"^ lavnawr coch gorvawT gwrmwn 
Dwys dengyn yd^"^ ymledjTi aergwn^"* 
Ar deulu Bryneich^"^ be ich^^ bamasswn 
Diliw^"* dyn yn^"® vyw nys gadawsswn^*" 
Cyfeülti"» a golleis diphleis^'« odovn"» 
Rhugyl yn ymwerthryn rhynn rhiadwn"^ 
Ny mynws"- gwrawl gwadawl chwegrwn 
Maban y Gian o vaen Gwyngwn"^ 



"Kerdawr,— a. Yr un 
yw'r pennill hwn a'r 
blaenorol yn h. 



** Wawdodyn, — c. 

^ Chwerw en, — a, d, g ; 
chwerw yn, — f . [g. 

*• En emdullyaw,— a, e, £, 

» En,— a. Dim yn b. 

"Yd ynt,-a, f. 

"Endaw, — a. 

^5 Gwnaeth gwynnyeith, 
—a, d, 6. f, g ; gwyn- 
yeth, — b ; gwyniaeth, 

— c. 

^ Gwreith, — a, b, c, e, f, 

g, 1 ; gwreth, — d. 
6» Ei,— b, c. 
" Ket,— a, d, e, f, g. 

«1,-0. 

** Benydyaw, — a. 

*^ Yeueing,— a. 

6« Hydr,-f. 

«^ Heb Jod yn a, i. 

*' A Haw, — a, c, e, g ; 
allaw (aUaw), — f. 

6' Dithau,— d. 

"Angheu,- a. 

"Y,— a, e, £,g. 

"Treidiaw,— a. Un pen- 
nill yw hwn aV blaen- 
orol yn d. 

'3 Wawdodyn, — c. 

"Chweith,— d. 

'* Disgynnyeis, — a, g ; 
digyn uei (disgynneis), 

— f ; disgynas, — d ; 
disgynnei,— e. 

'«Em,- -a, f ; im,— d. 
" Bedin, — a; byddin, — f. 
™ Diwedd pennill yn d. 
'" Lledi, — a, wyledi,— b, o. 



«"Heb,— a, d, e, f, g, 

*' Colovyn, — a. 

^ Reithuyw, — a, e, f, g. 

^ Fraeth, —a, 

**Eullu,— a, e, f, g; o 
lu,— b. 

»A,-a, d,f, g. J 

««Ket, -a, d, e, f, g. 

8'E,-a; i,— c. 

««E,— a;i,— c. 

^'Benydu,— a. 

«Diheu,— b, c, d. 
; '' Angheu, — a.. 

»»0,— c; yn,-f. 

^ Treidu, — a; eudu, — b; 
treuddu, — i. 

9»Gatraeth,— a. 

** Veduaeth,— a,c, e, f,g. 

**Uedwn,— a, c, e, f, g. 

" Fyryf,— a, d, e, f, g. 

®* Frwythlawu, — a, b, c, 
d, e, f, g. 

"^Kymhwyllwn, — a. 
1»" E am,— a, b, c, d, e, f, 
ioiEd,-a,d,e,f,g;ydd, 
I'^Oergwn,— b, c. [ — c. 
i'ä Brenneych, — a. 
lo'Beych.-a, d, e, f, g. 
i"* Dilyw, — a. 
ii^En,— a, 
1"' Adawsswn, — a, d, e, f ; 

adasswn, — g. 
"«Kyueillt,— a. 
"'Diffleis,-a. 
1^° Vedwn, — a, e, f ; oed- 

wn, — b, c, d, g, 1. 
1^' Rugyl en emwrtbryn 

rynn riadwn, — a. 
ii^Mennws, — a. 
1" Gwynngwn, — a. Un 
maban e gian o dr» 
bannawc,— k. 



GODODIN, 



Gwyr a aeth Gattra,eth gan wawr 
Travodynt' yn^ hed ya^ hovnawr* 
Milcant a thiychant a em daflawr* 
Gwyarllyt a gwynodynt® waeulawr'' 
Ef gorsaf eng gwriaf * eng guriawr' 
Kac Grosgordd Mynyddawi>^ mwynvawr 

Gwyr a aeth Gattraeth" gan uawr" 
Dygymymis^^ eu hoet eu hangenawr" 
3Ied jvyat^^ melyn melys'^ maglawr 
Blwydyn bu Uewyn llawen" cerdawr^' 
Coch eu cledyfaui''* na phlwa-wr^ 
Eu Uain guyngalch a phedryolet** benawr^ 
Rac gosgord mynydawc mwynvawr 

• Gwyr a aeth Gattraeth^ gan dyd 
Neus goreu o gadeu gewilyd^ 

: Wy gwnaethant yn'" geugant gelorwyd 
A Uafn aur* 11a wn anaawd" em^ bedyd 

'• Goreu yw hyn^ cyn** cystlwn carennyd*^ 
Enneint^ creu ac angeu oe hennydd^ 
Rac beddin" Ododin pan vu ddydd" 
Xeus goreu dan* buylliat neirthiad^ guy- 
chyd* 

Gwr a aeth Gattraeth gan ddydd* 

ise*" lewes ef vedd gwyn" vei noethydd** 

Bu truan gynatcan*^ gyvluydd" 



' Trauodynt,— a. 
*En,— a, b, c, e, g: en, 

— d, f , 
'Eu,— a,d,f,g;en,-e; 

yn,— b, c. 

* Eofnawr, — c: hofnawr, 
— f. 

'Emdaflawr, — a, b, e, f, 
, g; am daflawr,— b, c. 
•Gwynnodynt,— a,d, e, 

f,.g. 
' \\ aewawr, — a, d, f, g; 

waewlawr, — c, e. 
•Ynggwryaf,— a, d, f, 

g ; engwriaf,— b, c, e. 

* *g gwryawr, — a, d, e, 
Í, g; enguriawr, — c. 

"Bao gosgord myayd- 

awc, — a. 
" Gatraeth,— a. 
^ "Wawr,— a. 
"Dygymyrrws,— a. 
"Hanyanawr, — a, d, e, 

g ; naganawr (hanian- 

awr), — f; hanganawT, 
»Evynt,-a. [— b. 

"ilelys, melyn,— c. 
"Llawer,— a, d, f, g, 
''KerdawT,— a 
" Cledyuawr,— a ; cledd- 

yf au'r, — c. 
* Phurawr, — a, d, g ; 

phluawT, — c, e ; phlur- 

auT iphurawr),— f. 
"PhedryoUt,— a, d, e, f, 
•^Bennawr, — a. [g, L 
"Gatraetb,— a. 
**GweUid, — a. 
**En,— a. 
"Llavnawr,— a, d, e, g; 

Qafnaur,— f. 



"Annawd, — a, 1; an- 

awdd,— c. 
« Ym,-c. 
» Hwn,— a, d, f, g. 
*Kyn,— a. iVwi yufr 

pair hwn yn b. 
"Kystlwnkeremiyd — a. 
''Enueint,— d ; e meint, 

— f; enweint, — 1. 
''Hennyd,— a. 
«Bedin.-a. 
^ "Wawdedyn pan fa 

ddydd,— c; Ododin pan 

vudyd,— a, e, f, g. 
*D€u,— a, d, e, f, g. 
'^Bwyllyat neirthyat,— 

a. 
*Gwychyd,— a; gwyth- 

yd,— d ; gwythydd,— 1. 

Nidÿwyhanhìmynt. 
" Gatraeth gan dyd,— a. 

Nid ÿwyhanhwnyni. 

«Ni,-C, 6. 

* ' Vedgwyn,— a, d, e, f , g. 
** Veinoethyd, — a, d, g ; 

veinoethydd, — f . 
♦^Gyuatcan,— a, d, e, g; 

gyvatgan,— f. 
** Gyvluyd, — a. 
«E,— a; i,— c. 
«Or,-a, d, e, f, g. 
*'Drengliidyd, — a, d, f, 

g; drenghidydd,— L 
«Ni,-b,c,d, g. [a. 

*'Chryssiw3 gatraeth, — 
'«O.-c. 
** Aruaeth,— a. 
''Arwyt,— a- 

" Gyvor,— b, c, e ; gyffor, 
— a. 



Y" neges ef o** drachwres dringhedydd*^ 
2iy*^ chryssius Grattraeth^ mawr 

Mor ehelaeẃ y"* arvaeth*^ uch arwydd® 

Ny** bu mor gyfor** 

O eidin yscor** 
O ysgar ei* Oswydd'' 
Tutvwlchir* ech^°® dir ae drewydd** 
Ef lladd ei" Saeson*^ seithved dydd» 
Perheit" ei® wrhyt** yn wr rhydd®^ 
Ae go vein gan ugein® gyweithydd® 
Pan dyvu Dudfwlch'" dut'^ nerthydd" 
Oet gwaetlan'^ gwyalvan^* vab Eilydd" 

Gwyr^* a aeth Gattraeth" gan wawr 
Wyneb udyn ysgorva ysgwydawr 
Crei Gyrchynt'^ cyn hynt" treiawr*" 
Yn gynuan *' mal taran twrf aesawr^f 
Gwr gorvynt ^ gwr etwynt** gwr Ihawr "* 
Ef rhwygei* a chethrei a chethrawr 
O dduch" lie» lladdes^ a»* Ikfhawr^i 
Yn gystudd heym** dur arbennawr 
Y" Mordei ystyngei a ddyledawr** 
Rac erthei" erthrychei* viddinawr" 

O vreitheU Grattraeth" pan adroddir** 
Maon dychurant'°^eu hoet bu hir 
Edym diedym a mygyn^"' dir 



'*Ysgor,— a. 

*• A esgarei,— a, d, e, f , g. 

"08wvd,-a. Felhyny 

iftMr pum llinell yma 

yna: — 

Ky chryBsiws gatraeth 
MawT mor ehelaeth 

£ aruaeth uch arwyt 
Ny bu mor gyffor 
O eidjm ysgor 

A esgarei oswyd 

"Tutnwlch hir,— a, d, e, 

f, g; tutvwlch hir,— 1; 

tadfwlch ir, — c. 
«"O.-c. 
"Dreuyd, a, d, e; trew- 

ydd,— c; drevyd,— g; 

drefydd, — f. 
"Lladei,— a, d, e, g; a 

laddei,— c; lladdei,— f. 
"Saesson, — a; saeson,— f. 
"Seithuetdyd,— a, 
"Parheid,- c. 
»^Y,-a,d,e,f,g. 
•«Wrthyt,-b, c. 
•'En wrvyd, — a, d, f; 

wr vyd, — 1. 
* E gein, — a, d, g; ei 

gein,— L 
® Gyweithyd, — a. 
'" Dutvwch, — a. 
"Drut,— b, c. 
"Nerthyd,— a. 
■" Gwaedlain, — c ; 
gwaethan, — d. 



«Kilyd,— a, d, g; ku- 

ydd,-f. 
"Gwr,— a, d, f, g. 
■" Gatraeth,— a. 
*• Kyrchynt, — a ; cyn- 

hynt,— d, V 
"Kynnullynt,— a, d,g: 

cynnollynt,— f. 
*<'Ileiawr,-a, d, f, g. 
"En gynnan,— a, b, c, 

d, f, g ; (fortasse,— e); 

cynwan, — e; yn gyn- 

Ean,- 1. 
" Twrjf asssawr, — a. 
" Goruynt, — g. 
"Etvynt,— a, d, f ; et- 

Tiyi^t.— g- 

* Llawr,— a. 

"Rwygei,— a. 

" Od uch,— a, d, f, e, g; 
oddpch, — b ; oeddvch, 

««L]ed,-a,d,f,g. [-c. 

» Lladei,— a, d, e, £, g, 

•»¥,—£, 

•1 Llarnawr, — a. 

** En gystud heym, — a. 

'*E,— a, d, e, f.g; a,--b, c 

*• Eyledawr, — a. 

»Erthgi,-a,d, f, g. 

•* Erthychei, - a, d, f, g, 

" YydüiawT,— a. 
* Gatraeth, — a. 
" Adrodir,— a. 
""Dychiorant,— a, d, e^ 
g; dycharant (dych* 
iorant),— f. 
loi Amygyn, — a, d, f, g. 



'* Gwyalfain, — c ; gwyal 
nan,— a, d. 

•Tutuwlch treissic aer caer o dileith 
, Tutrwlch treissic hair caer godile;t, — 

f Mal tarannem tarhei scoitaor, — k. 



GODODIN. 



A meibion Godebawc^ gwerin enwir 
Dyphorthynt* gowyssawr' gelorawr hir 
Bu truan^ dyiighedven angen' gy~svir 
A dyngut^ j Dulvwlch' a Chyvwlch hir 
Cyt* yven vedd gloew^ wrth liw '" babir 
Cyt" vei da ei^* vlas y^^ gas bu bir 

Blaen ych EcMnig" gaer^^ y negei^* 
Gwyr gvveryd" gwanar ae dilynei 
Blaen ar y^** blvdue^^ dy galonnit^*' vuaP^ 
Blaen gwirawt vragaut ef dybyddei^ 
Blaen eur a pliorpbor cein'^^ nas^^ niygei 
Blaen eddystlawr^ pasc ae gwaredei 
GwartbleP* ag^^ eno^ bryt ae^ derllydei^ 
Blaen erwyre^^ Gawr budvaur^^ drei 
Arcb^ yn^ llwrw bytb bwyr y techei^* 

A nawr^ gynhoman^ 

Huan ar wyran^^ 

Gwledig^^ gyà^ gyfgein*^ 

Nef Ynys Brydain*^ 

Garw rhyt*^ rac rhynn** 

Aes elwi'w*^ budyn*^ 

Bual oedd *' anvyn ^ 

Ygcunted*^ eidyn 

Trihyd*" ryodres eved^^ meduaud^'' 

Yvei^ win gwirawt 

Oet^* ervid^ vedel* 



*MeibyongO(lebawc, — a. 

* Dyf orthynt,— a. 

' Lynwyssawr, — a, d, f, 

g. 

* Tru a, — a, d, f , g. 
*Dynghetven anghen, — 

a. 
•Dyngwt,— a. 
'Dutvwlch, — a, d, e, f, 

g- 

* Ket,— a, d, e, f, g. 

* Yvein ved gloyw,— a. 
"Leu,— a, d, f, g, L 
"Ket,— a, d, e, f, g. 
«E,— a, d, e, f, g. 
"I,-c. 

" Echeching,— a, d, f, g ; 
ycheching, — b, c, e, 

*' Gaer glaer,— a, d, f, g. 
Nid ydyw y gair olaf 
hwn yn y copiau ereill. 

" Ewgei, —a, d, f, g ; yu- 
eglei,- c. 

" Gweirjd,— a, d, f, g. 

"E,— a. 

*' Bluoulue, — b ; vluolve 
■ (corrupte), — «. Nid 
yw yn c. 

** Dygollouit — a; digal- 
onnit,— c; dygollovid, 
— d. 

*' Ene vwynvawr Tordei, 
— a ; er ewyvnawr vor- 
dey,— f ; ene wynvawr 
vordei,— d. Nidywy 
ban hivn yn i, b, c. 

**Dybydei,— a. 

«Kem,-a. . 

" As,— a, d, f, g. 

^Edystrawr, — a, d, g; 
eddystrawr,— Î. 



«6 Gwrthlef , — a, d, g; 

gwarthlef,— e, f. 
«' Ac,— a, d, g. 
**Euo, — a, d, g; enw, — 

b, c ; evo,— f. 
=»Brydai,-f. 
^ Y mae'r ban hwn ar ol 

y canlynol yn b. 
^'Arwyre,— b, c. 
^' Buduawr,— a, d, e, f, g. 
^ Arth,- a, d, f, g. 
31 Ea,-a. 
*^E tecbei, — a, c, e, f, g; 

etechei, — d. 
^Anawr,— a, d, e, g; yn 

awr, — c; anawr (an- 

awn,— f. 
*' Gynhoruan, a, e, f, 

g ; gyng'norvan, — d. 
^Arwyran, — a; arwy 

ran,— f. 3Iae hwa a'r 

ban blaenorol yn un 

yn f. 
''Gwledic,— a. 
"Gwd,— a, d, f, g. 
^'GyfiFegin,- a. 
** Enys brydein, — a. 
«Ryt,-a, b, d, f, g; 

rfied, — c, 6. 
**B,ynn, — a. 
*'0 Iwrw, — c; e Iwrw, 

— d. 
*' Byddyn,— c. 
«' Oed,— a. 
** ArwjTin, — a, d, g ; ar- 

wyn, f. 
*' Eg ky nted, —a; eg C3mt- 

ed, — I. 
«•Ercbydj-a, d, f, g, 1. 
" E ved,— a, d, e, f, g ; 

yfed,— 0. 



Ynei^ win gowel^ 
Aerveid"^ yn arvel^ 
Aer gennin^' vedel 
Aer adan^^ glaer 
Cenyn cenif^ aer 
Aer sercbiawc** 
Aer Edenawc 
Nid^ oed diryf ^^ ysgwyt" 
Gan waeawr'''^ plymnwyt 
Cnydyn^^ gynvedyon'° 
Ygcat"^ blymnwyt 
Di yssic" ydias'^ 
DiveyP* as'* talas 
Hudit'^ ewyllyas" 
Cyn by'® clawr glaa 
Bed gwrveling''^ vreisc** 

Teitbi amgant®'^ 
Tri 11 wry novant®^ 
Pymwnt a pbumcant^ 
Trycliwn** a tkry chant ^ 
Tri 6®' chat varchawc^ 
Eidyn euruchawc** 
Tri llu llurugawe 
Tri eurdeyrn**" dorchawc 
Tri marchawc dywal 
Tri chant^» gyhafal»^ 
Tri chyfneit"^ cysnar^ 



"Medwawt, — a; med- 
wawd, — f . Mae y llin- 
ell hon yn ddwy linell 
yn a. 

*3 Yuei,— a. 

*' Oed,— a. 

*'Eruit, — a, d, e, f, g. 

^» Uedel, — a, d, e, f, 

g- 
" i uei.— a, d, e, g; yvei, 

— c, f. 
^^Gouel, — a, d, g. 
'"Aenieid, — a, g; a er- 

ueid, — f; a arueid, — 

d. 
^ En arued,— a, d, g ; yn 

arfed, — f. Mae y ddwy 

linell fiaenorol yn un 

yni. 
*' Aer gennyn, — c ; aer- 

genin,- e. 
«äAdau,-f. 
^ Kenyn keuit,— a, d, e, 

f, g; cevit,— 1. 
"'Seirchyawc,— a, d, e, 

g ; seirchiawc, — f . 
»Nyt,-a. 
^Eiryt—e. 
67 Y ysgwyt, — a, d, f, 

g- 
^ WaywawT, — a, c, e, f, 

g- 
"'Kwydyn, — a, d, e, g; 

cnyd yn, — b; cuydyn, 

-f. 
'" Gyuoedyon, — a, d, g ; 

gynfedyon, — b, c; gyv- 

oedyon, — f; gynvoed- 

yon,— e. 
'lEg cat,— a. 



"Diessic,— a, c, d, e, f, 

g- 
'3 E dias, — a, b, c, d, e, 

f.g. 
'* Diveviil, — a, d, e, f, g ; 

difael, — c. 
75 Ys — e. 
'*Huddid,-c. 
"E wyUj'as,-a, d, f, g; 

ewyllias, — c. 
"Kynbn,— a, 1. 
"GwnieUing,— a, d, f, 

g.l. 

*" Y mae^r llinell hon yn 
terfyniir pennill hum 
yn a, b, c, d, e. 

^^Ifid oes arwydd coll 
yma meicn un o'r co- 
piau ereill. 

** Etmygant, — a, d, f, 

g.l. 
*^ Nouant, — d. 
*♦ Phymcant, — a. 
s^Erohwn,- f ; tri chwn, 

— c. 
8'Thrichant,— c. 
*' Si,— a, d, g, 1 ; chwech, 

— b, c ; chant, — f ; dim 

yn e. 
8'Chatvarchawc,— a, d, 

e, g ; chadvarchawg, — 

f; cad farchawg,— b, 

c. 
*'Eu ruchawc, — d. 
'"Eur deym, — a } theym 

eur, — 1. 
" Chat,— a, d, f, g. 
»2Gyhaiial,-a. 
'^Chysneit,— a, d, f, g. 
*♦ Ky snar, — a ; ky smar, 

— d. 



GODODIN. 



Chwerfysgynt* ysgar* 

Tri yn' drin yn* drwin 

Llew Uedynt blwrn 

Eur y gat^ gyngrwn 

Tri theym iiiaon 

A ddyvu^ o' vrython 

Cynric* a Chenon® 

Cynrein^" o Aeron 

Gogyverth" yn honn 

Dehyr diverogion'* 

A^* ddy\-u" o vrython 

Wr well no Chynon 

Sarph seri alon 
Tveis^* y'* win a med y" Mordei 

Mawr meint y** vehyr" 

Ygcyv'arvot^ gwyr 
Bwyt y" Eryr erysmygei 
Pan gryssiei gydywal cyfdwyrëei^ 
AwT gan wyrd wawr cyn y^ dodei 
AessawT dellt am bellt^ a adawei** 
Pareu rynn rwygiat^ dygymmynei 
Y gat ^ blaen bragat briwei 
Mab Sy\Tio sjrwedydd^ ai gwyddyei^ 
A werthws *> y^^ eneit 
Yr^ wyneb grybwieit^ 
AllafnUifeitUaddei^ 
Lleddessit^ ag^ a ckrwys^ a phrei" 



*Chwerw vysgynt, — a, 
d, g; chwervys gynt, 
^b; chwerw fifysCTDt, 

•Esgar,— a. [- f. 

•En,— a. 

«En,-a. 

» E gat,— a ; o gad,— c ; 
ynghat,— e. 

•A dyuu, — a. 

'JTid ywygairhvm yn b. 

•Kynri,— a, d. f, g ; cyn- 
I frig,— c, e. 
1 •Cberion,— d. 
[••Kjrnrem, — a. 
j"G^yuerchi,— a, f, g; 
I gogynerthi, — d. 
, •* Duierogyon, — a. 
\^N,d >jw yn d. 
|"Dyvu, — a. 
|i»Eveis,-a. 

^*Nid yw yn h; o, — c ; 
i 0,— e. 

'•E,-a. 

•'E, — a ; o,— c ; dmynb. 

"Ueuyr, i e. we wyr, e. 1. 
, *• Yg kyuarvot, — a ; ys- 
I cyviirvot, — b, c. 
j«E,-a; i,— c, d. 

"Kyfdwyreei,— a. 

«Kyvi.-a, d, f, g. 

*• ArobeUt, — a, d, e, f, g. 
!*A dawei,— g. 
;**Rwygyat, — a. 

"Egat,— a; i gat,- d; 
I ynghat,— c, e. 
I* Sywedyd,— a. 
' " Ae gwydyei, — a, 
{*Wertho,— e. 

**E,— a; ei,— c. 

*« Er, - a, c, d, e, f , g. 

"Grybwyllyeit, — a, d. 



** A Uavyn lliveit Iladei, 
— a. 

* Lladessit, — a. 
"Ac,— a. Nid yu^r gair 

hwn yn f. 
" Athrwys,— a, f. g; ao 
athrwys, — d. 

* Ac aflfrei,— a, d, g; ar 
afifrei (a pharei»,- f. 

" Amot,— a, d, e, f, g ; y 
mod, — c; ammot, — 1. 

*" Aruot aruaethei, — a. 

*i Dirmygei, — b, c, f. 

**Galaned, — a, d, e, g; 
gelanedd,— f. 

*' Gwned, — a. 

" Em,— a. 

*'Gwyned,— a. 

**Mae'r llinell yn ter- 
fynu penniU'yn a &c. 

*' Eveis y, — a, d, e, f , g. 

*8 Med e,— a. 

♦"Ilann,— a, d, g, 1; gan, 
— c. 

>• Fin fawd nt, — a, d, g ; 
ffin ffawt nt, — f. [g. 

'* Didrachywed, — a, d, f, 

**Colwed,— a, d, g; cal- 
wed, coined,— e ; (coi- 
ned, eofned),— f ; cou- 
net,-l. 

" Bawb, — a. 

" Disgynnot, — a ; dis- 
gynnat, — b, c. 

^'Gwaeanat, — a; gwae- 
aned,— e. 

"Phechawd,— c. 

*' Pressent, — a. 

*I drawd, — a, e, f, g; 
addrawd, — c. 

•^ YreichyawT, — a, d, f, g. 

«Gatraeth,- a. 



Er a mot^ arvot arvaethei^" 

Ermygei^^ genaledd*^ 

wyr gwychyr gwnnedd" 

Ym** blaen Gwynedd** gwanei** 

Yveis o" win a medd** y Mordei 

Can yveis disgynneis can*' fin fanlyt" 

Nyt didracliyvet^^ cobnet^* drut 

Pan disgynnei pawb*^ ti disgynnut" 

Ys deupo gwaeanet"" gwerth na phechuf 

Present" adrawt* oed vreichvawr** drut* 

Gwyr a aeth Gattraeth** buant enwawc 
Gwin a med^* o^- eur vu eu gwirawd" 
Blwyddyn yn" erbyn urdyn" deawd^ 
Triuir a thri ugeint a thrichant eurdorch- 

aud" 
Or saul^ yt grysiasant** uch gormant uir- 

aut" 
Ny diengei"* namyn tri o wrhydri ffossawt" 
Deu gatci'^ Aeron a Chenon dayarawt'* 
A minneu'* om guaetfi^u guerth vyguen- 

uaut'H 
Vygcar'^ yngwirvar™ nyn gogyyhraut'' 
O heb^ ony*' bei o gwyn dragon deucant" 
^íy didolit ygcyntedd*^ o ved gwirawt 
Es** gwnei" arceithing** perthin*' arvod- 

iawc* 



«Medd,-f. 

•*Oc,— f ; ag, — c. 

** Gwirawt,— a. 

•* Blwydyn en,— a. 

" Tridjm,- b, c ; wrdyn, 

— e ; erbyn WT dyn, — L 
"Neu tridyn devawd, — 

m. 
"Try wyr a thri ngeint 

a thrychant eurdorch- 

awc,— a, b, c, d, e. f, g, L 
•Sawl,-a. 
" Gryssyassant, — a. 
"Wirawt,— a. 
"Diengis, -a, d, e, f, g. 
"*Fo8sawt,— a. 
"Gatki, — a; gatei,— b,c. 
"Dayrawt, — a, d, f, g; 

daearawt,- b, c; dae- 

arawd,— 1. 
■^* Minheu,— a. 
"Fygwennwawt, — a. Y 

ma^r llinell hon yn 

terfynu pennill yn y 

coptau ereill. 



"Vyg car,— a, e, f, g; 

llygcar. — d. 
™Yng wirwar, — a, d, e, 

f. «• 
" Gogyfifrawt, — a ; g^ 

gyrhawd,— b; gogong- 

rawd, — c ; gogyng- 

hrawd. — e: gogyrhawd 

(gogyfiFrawt),— f. 
w O neb,— a, d,.f, g, 
**0 ny,— a, d, e, f, g. 
8* Ducawt, — a, d, g ; 

decant,— c ; deaeawt 

(ducawt),— f, 
*'Yng kynted, — a^ 
'*Ef,-a, d, e, g; ys, — 

c ; ev,— f. 
*'Gwnaei,— a, d, e, g. 
**Ar beithing,— a, d, g; 

arcethin, — e; arbeiui- 

ing, -f. 
"Perthyng, —a, d, g; 

perthing, — f. 
8» Aruodyawc, — a. 



•Pan esgynnei (estynnei,— i) bawb ti disgynnut 
(disgyniiut,— i) 
• • • » • 

Ath uodi (nedi,- i) gwas nym gweith (gwerth, — i) 

na thechut 
Pressent kyuadrawd (cyn adrawd,— i) oed breich- 

yaul glut,— k. 

tTrywyr a thrygeint a thrychant 
Y vreithyel Gattraeth ydaethant 
Or saul yt gryssiasant 
Uch ved venestri 

Namyn tri nyt atcorasant (atcorsant, — d) 
Cynon a chadraeth (chatreith,— d) a chathlea 

(chatlew, — d) a gatuant (o gatnant, — d) 
A minneu om creu * * • — k. 



GODODIN. 



Es^ discrein ygcat discrein yn aelawf^ 
Neus adrawd Gododin^ gwedy ffosawt* 
Pan vei^ no llwyeu" Uymmach'' nebawt®* 
Arf agcynnulP agcyman dul agcysgo- 

get^o 
Tra chiwet" vawr treiglyssyt^'' 
Llawer^^ Lloegrwys giwet" 
Heissit^' eis ygcynuor^^ eis ygcat vereu" 

Gome^' wyr'' Uudw 
A gwragedd gwydu'*^ 

Cyn noi'^^ angheu 
Greit vab Hoewgi^ 
Ac ysperi 

Y^ beri creuf 

Arwr y^ dwy ysgwyd^' Adan 
Y^ dalfrith ac eltith^^ Prwydan^* 
Bu trydar yn arvau^^ bu tan 
Bu hut^ y^^ waawr^^ bu huan^ 
Bu bwyt brein bu bud y^* vran 
A cbyn edewit yn rbydion^^ 
Gan wlitb Eryr tith tirion^* 
Ac o du gwasgar gwanec tu^'' bron^ 
Beird byd^^ bamant wyr o galon" 



»Ef,-a, d, e, f, g; ys, 
— c. 

* Disgrein eg catdisgrein 
en aelawt, — a. 

' Gwawdodyn, — c. 
*Fossawt,— a. 
'Fei, — f. Nid yw y 
gair hwn yn e. 

* Lliryea, — d : Uivyen 
(llivyeu),— f. 

' Llymach,— a, 

^Mae y ban hwn yn ter- 

fynu pennill yn y co- 

pîau ereill. 
* Aryi angkynnyll,— a; 

agceun null, — b ; ang- 

eu'n null,— c. 
^"Agkyman dull agkys- 

goget, — a. 
•^Tra chywed, — a; tra- 

chywed, — d ; trachiw- 

et, — e. 
'^ Treiglessyd, — a. 
i^Llawr,— a, d, e, f, g. 
" Grivet (?;,-g. Mci^r 

ddau fan hyn yn un 

yn a. 
*' Heessit, — a. 
"Y^ynnor, — a, d, f, g; 

ynghynwr, — c ; yg 

cynvor, — e. 
'^ Yg cat uereu, — a. 
^ Goruc,— a, d, g, 1; gor- 

ue, — f. 
"Gwyr,— f. 



*" Gwydw, -a ; gwydn, 

— e. 
** Kynnoe, — a, d, e, g. 
*^Hoewgir,— a, b, c, d, 

e, f, g. 
«31,— c. 
"' A,— c. 
^ Ysgwyt, — a. 
''«E,— a. 
« Eil tith,— a, d, g ; eil- 

tith (eil tith),— f. 
«'Orwydan,— a, d, g; or- 

wyden (orwyd anj,— f, 

prydan, — c. 
*^En aerure, — a, d, g 

aervre, — f . 
»»Ehut,-a, d, e, f, g 

hyt,— 1, 
31 E, -a. 
^Waewawr,— a, d, f, g; 

wawr,— b, c, e, 1. 
'äTruan,— e, 
3»E— a; i,— 0. 
* En rydon,— a, d, e, f, g. 
*" Tiryon, — a. 
^ Tỳ,— c. 
^ Bronn,— a, 
^'Byt.-a. 

«Gallon, -a, d, e, f, g. 
^'Di ebyrth,— c. 
*«E gerth,— a, d, f, g. 
*'E, — a; o, — c. 
**Diua,— a. 
«E,-a; o-c. 
*• Gynrein, — a. 



Ny sathraut gododin ar glawr fossaut 
Pan vei no llif llymach nebaut,— k. 

t Ef gwneei gwyr llydw 
Y gwraged gwydw 

Kynn oe angheu 
Breint mab bleidgi 
Rac (ac,— i) ysbrei 

Y beri greu,— k. 



Diebyrth*^ y geith*^ y*^ gynghyr 
Diva** oed y*^ gyfrein*® gan wyr 
A cbyn i*' olo o dan*® eleircb 
Un*» ytoed^" wrliytsi yn y^^ eircf 
Gorgolches y^ greu y seircb 
Budvan vab Bleidvan dihavarch ^ 
Cam y adaw^^ heb gof camb ehelaeth 
Nyd°' adawai adwy yr adwriaeth 
Nyt edewis y^ lys les cerdorion*» Prydein 
Duw^" calan Tonawr"^ J^J^^ arvaeth*^ 
Nyt erdit®* y dir cyvei^ diíFeith 
Draclias anias dreig** ebelaeth 
Dragon yggwyar®' gwedy gwinfaeth.^ 
Gwenabwy vab Gwenn gynhen Galltraeth" 

Bu gwir™ mal y mead''^ y''^ gathleu''^ 
Ny''* deliis meirch neb marchleu^* 
Heessit maenor"^ y glyw"' 
Yar'^ Llemenig"» llwybr^ dew 
Ceny®' vacet®^ am vum am borth** 
Dywal y** gledyvaP^ jrmborth^ 
Heessit®^ onno bedryolet®* y law 
Yar^» veingeP" vygedorth'** 
Yt^ vannoi»^ rygu** ryuin»" 
Yt^ ladei allauyn»^ vreicb»® o eitliin 



"E,— a, d, e, f, g. 
*ä A dan, — a, d, f, g. 
««Vre,— a, d, f, g. 
^''Ytwed,— b; ytwed, — 

e. 
" Wryt,— a. 
**Ene, — a, d, f, g; yn i, 

— c, e. 
"Arch, — a, d, f, g. 
=^ E -a. 
^* Y mae'r llinell hon yn 

terfynu pennill yn yr 

holl gopiau ereill ond 

h. 
**E adaw,— a, d, f, g ; 

ydaw, — b, e ; y ddau, 

— c. 
" Nyt,-a. 
ME,— a; 1,- c. 
^' Kerdoryon, — a. 
wDiw,-a. 
®i Yonawr, — a. 
®- Ene, — a, d, f, g ; yn i, 

— c, e. 
'' Aruaethj^a. 
^' Er dir, — b, c, e. 
^ E dir kevei, — a, 1. 
•^Dreic,— a. 
^' Yg gwyar, — a. 
*^ Gwinvaeth, — a. 
^'Gatraeth, — a, b, c, d, 

e, f, g; gattraeth, — 1. 
™ Gwin, — c. 
'1 Meud, — a, b, d, f , g ; 

modd, — c, e. 
« E,— a. 

"Gatlew,— a, d, f, g. 
«Ni,— c. 



" Marchlew, — a, d, f, g. 
'6 Way wawr,— a, d, f,g4. 
"iVirf yw y ban hwn a'r 

canlynol yn f, 
"Yar,-a, d, e, f, g. 
"Llemenic, — a. 
8''Llwyb3'r, — a. 
^1 Keny, — a;ceneu, — c,e. 
s^Vaket,- a. 
*'Vym am borth, — a, d, 

g, 1 ; vyrn amborth, — e; 

v>m vy mam borth, 

— f. 
"I,-c. 

**Gledyual, — a. 
**Emborth, — a. Nid yw 

y ban hwn yn f. 
*'Heessyt, — a. 
^'Bedryollt, — a, d, e, f, 

g.l. 

8' Y ar, — a, d, e, g. 

^" VeinnyeU,— a, d, e, g ; 
veinnieU. — f. 

"Fygdorth,— c. 

9^It,— c, e. 

•^Rannei, — a, g, I; fan- 
nei, — d; van oi,— d. 

»*Eyngu,— c, e; Tygu, 
-f. 

'^Rywin,— d, f, g; rjrv- 
in, — b, c, e ; 6 rywin, 
^a. Nid yw yr " e" 
yn y copiau ereill. 

** Ys, — b, c, e. 

*' A Uauyn,— a, f, g; all- 
awyn, — b, c ; a llavyn, 
— d; a llawyn,— c. 

»9 •Vreith,-d, e, f, g. 



* Geu ath diwedus tutles (tut leo,— i) " 
N"a deliis meirch neb marchlew (march lew, — i) 
Keny vacoet am byrth amporth 
Oed cadarn e gledyual ynyorth 
Ur rwy ỳsginnyei y onn o bedryhoU (bryholl — i) 
Llav (Uaw, — i) yar vein erch mygedorth. — k. 



GODODIN. 



Jíal' pan deP medel ar vreithin' 
Y* gA^Tiei' varchleu^ waetlin'' 
Issac anvonawc* o barth deheu 
Tebyc' mor lliant j ddevodeu^" 

O wyled a llaryei 

O" chair ^- yved'^ med" 
Meu" ythglawdd*® offer" y^bwythmadd- 

Ni^ bu hiPi dihil^ na tea® diLeu 
Seinyessit^ y" gleddyP* ym pen mam- 

meii^ 
Murgreit^ oed molef® ef mab Gwydneu^ 

Caredig'^ caradwy y'^ glot 
Achubei gwarchatwei not 
Lletvegin is® tawel cyn^ dyvof 
Dydd^ gowychyd y" wybot 
Ys deupo car cyrd ^ cjŵot* 
Y*" wlat nef adef adnabot 

Caredig" caradwy " gynran 
Ceinyat" y geat" go wan" 
Ysgwyt aur*® orwydr*' cadlan 
Gwaeawr** uswyd agcjv'an*' 
Cleddyval* dywal diwan*' 
Mai gwr catwei wyalvan'^ 
Cyn cystudd*' daear cyn** aphan" 
O ddaphar diphynnei y vann* 
Ys deupo cynnwys ygcyman" 
Can* drindawt yn** undawt gy^'an " 



>Val,-a. 

«Vel,-a, d, f, g, 1. 
•Vreiddin, — e, f. 
«E,-a. 

*Gwnaei,— a, d, e, f, g; 
• gwTieu, — c. 
♦Varchlew, — a, d, e, f, 

' F ma^r üinell yma yn 
terfynu pennill yn a. 

• Anuonawc, — a. 
•Tebic,— a. 

"Dcuoden,— a, e, f, g; 
ydevodeu,— b; ydd 
efo deu,— c; y deuad- 
eu,— d. 
" A,— a, d, f, g. 
«Chein,— a, d, f, g. 
I w Yued,— a. 
! '* Y tnaer ban hwn o'r 

blaenorol yn jin yn f. 
** Men, —a, d, f , g, 1 ; mae, 
»Glawd,-a. [-C. 

"E offer,- a, d, f, g. 
Nidywyr "e" yn y 
coplau ereiU. 
"E,-a. 
1 •' Madeu, — a. 
"Ny,— a, d, f, g. 
n HyU,-a, d, f, g; hal, 
I —1. 

["Dihyll,— a, e, f, g. 
j**Heu,— a, d, f, g; hew, 
! " Seinnyessyt,— a. [ — L 
'»E,-a; i,-c. 
!»Gledyf,-a. 
I " Mameu, — a. 

* Mur greit,— d, 1. 



* Moleit,— a. 
" CyssylUir y pennill 
htm d'r canlynol yn d. 
"Karedig,— a,'d, e, f, g. 
^*!,— c. 
'='Ys,— c, e. 
''Kyn,— a; hyn,— g. 
*Dyuot,— a. 
»Edyd,-a, d, f, g; o 

^Kyrd, — a; cyredd, — c. 

*KyTnot,— a. 

♦»0,— c. 

" Keredic,— a, b, d,e, f,g. 

*' Karadwy, — a. 

" Keimyat,— a, d, f, g, 1 ; 

ceiniad, — c, e. 
"Ygcat,-a, 1. 
*^ Gtouaran,— a, d, f , g; 

gowaran, — 1. 
4» Eur,— a. 
♦' Crwydyr,— a, d, e, f, g ; 

crwydr, — 1. 
♦' Gwaewawr, — a, d, e, 
*' Agkyuan, — a. [f, g. 
«• Kledyual,— a. 
"Divan, — e. 
*ä "Wyaluan, — a. 
" Kynn kysdyd, — a. 
" Hynn, — a, e, f, g. 
^ Affan,— a. 
"O dafifar difÿnnei e 

vann, — a. 
*' Kynnwysygkyman, — 

a, d, f, g; agcymau, — 

b, c ; yg cyfiin,— e. 
** G^,— c. 
«•En,-a. 



Pan gryssyei Garadawc y *^ gat 
Mab^ baedd^ coch" trycbwn trychiat" 
Tarw beddin*® yn*' trin gomynyat® 
Ef lithyei^ wydgwn''' oe anghat 
Ys uy nbyst'' Ewein "^ vab Eulat 
A gwrien^' a gwynn a gwriat'* 
O Galltraeth" o gomyniat"^ 
O vryn hydwnn cyn" caffat 
Gwedy med gloew ar anghat 
Ny weles fron™ y"' dat** 
Gwyra*^ gryssiasant*^ buant gytneit^ 
HoedlvyTrion**medduon" uchmedd** hid- 

leit 
Gosgordd vynyddawc®^ eurawc** yn rheit 
Gwerth eugwledd®^ o** vedd" vueuheneit 
Garadawc a Madawc Pyll ag leuan ** 
Gwgawn a Gwiawn Gwyn a Chynvan 
Peredur arveu durgwawrddnr*^ ac Aedan 
Achubiat eg gaur ** ysgwydawr agcymman^ 
Achet* lledessynt" wy ladassant ^ 
Neb y*' eu tyrahyr nyt atcorsant*** 

Gwyr a gryssiassant**" buant gyhaeth*" 
Blwyddyn'*» o dduch"»* medd'« mawr y^" 

harvaethi*" 
Mor dru eu hadrawdd'** wy anghawr'"' 

hiraeth 
Gwenwyn eu hadlam nyd"" mamae'" maeth 
Yn'*^ ol gwyr pybyr"' temyr gwinvaeth "* 
Mor hir eu hedid'" ag"' eu hetgyllaeth'" 



•» Gyuan,— a, e, f, g. 

'«Mal,-a, d, e, f, g. 
" Baed,— a. 
"C3et,-a, d, e, f, g. 
» Trycbyat,— a. 
"Bedin, — a. 
"En, -a. 

**Gomynyat, — b, c. 
" Ef Uithyei, — a. 
"" Wydgwn,— a, c, d, e, 

'1 Vyn tyst,— a,d, e,f, g. 
'* Owain, — c. 
■" Gwryen,— a. 
'* Gwryat, — a. 
"Gatraeth, — a, c, d, e, 

f, g- 

'*Gymynat, — a, d, e, f, 
g ; gornynyat, — b, c. 

"Kyn,-a. 

"8 Vrun,— a,g; onnn, — d; 
vmn vel uryen, — e ; 
oron, — f. 

'»E,-a; i,— c 

*• Mcu^r llinell hon yn ter- 
fynu pennill yn a, &c. 

" Gwyr a,— a, b, c, d, e, 

f. g- 
'* Grys3yassant,--a; grys- 

siast, — c. 
" Gyvneit,— b, c. 
** Hoedyl vyrryon, — a, d, 

e, f, g. 
**Medwon,— a. Nidyw 

y gair hwn yn d. 
8» Med,- a. [a. 

" Gosgord mynydawc, — 



*' Enwawc, — a, d, f , g. 

»9 Gwled,— a. 

»»E,-a,e, f,g. 

»> Ved,— a. 

** Yeuan,— a. 

" Gwawr-dur, — a,d, e,f. 

•♦ Achubyat eng gawr, 

»' An{rkyman,— a. [—a. 

»* A chet, — a, b. c, d, e, f , g. 

'" LleJesid,— e. 

»8 Lladassan,— a. 

»1.— c. 

10» Atcorsan, — a. 

i"» Gryssyassanty— a, 

lo^Gytvaeth,— a, d, f, g. 

iM Blwydyn, — a. 

»»»Odnch,-a, c, d,e, f, 

g; odach, — b. 
"5 Med,— a. 
»°«Ea,— a, d, e, f, g. 
^'"Haruaeth,— it. 
i"» Hadrdwd, — a. 
i"* Angawr,— a. 
""Nyt mab, — a, b, c, d, 
e, g ; nid mam (mab 
man, — f. 
"iAu,-f. 
ii^En,— a. 
iiaPebyr,— a. 
114 Gwinsaeth,aniZZ, — m. 
F maér ban hwn 
ar ol y ban canlynol 
yn a, d, e, g. Nid yw 
yn f. 
ii^Hetnt,— a, d, e, f, g; 

hediad, — c. 
11* Ac, —a ; c, — g, 
ii'Hetgyllaeth,— b. 



8 



GODODIN. 



Gwlyget Gododin' yn^ erbyn fraeth 
Ancwyn^ Mynyddawc* enwawg y * gwnaeth 
A phrit erprynnu' BreithelP Galltraeth* 

Gwyr a aeth Galltraeth^ ygcat^" ygcawr'^ 
Nerth meircli a gurumseirch '^ ac ysguyd- 

aur" 
Pelydr^* ar gychwyn a llym wàeawr^' 
A lluruceu '* claer a cliledjr^awr " 
Ragorei tyllei trwy vyddinawi" ^^ 
Cwydei^' cym^" pymwynt'*^ rac y 11a vn- 

awr'^^ 
Rhuwawn^ hir ef eodei^ eur y^ allawr 
A cliet a choelvein gein'^ y^^ gerddawr^ 

Ny wnaethpwyd neuadd ^^ mor orchyman^" 
Mor vawr^^ mor o wawr^^ y gyvlavan 
Dyrlydut^ meddut^* Morien^^ tan 
Ny thraethei na welei^ Cenon eelain^ 
Yn^^ seirchiawc saphwyawc^^ ton*" llydnan*^ 
Seinyessit*^ y^ gledyf ymhen" gorchan*^ 
Noe*® ac Eseye*''carrec*^ vawr*^ y chyhad- 

van*" 
Ni*^ mwy ysgogit^^ vit^ vab Teithan^ 
Ny "wnaetlipwyd neuadd ^^ mor annovauc^ 
Ony bei Yorien^' eil Caradawc 
Ny diengis yn^ trwm y Iwrw^^ mynawc 
Dywal dy walach no mab Pheruwc ^ 



* Gwawdodyn,— c. 

* En,— a. 
'Amcwyn,— d. 

* Mynydawc, — a. 
*Enwawc e, — a. 
' Pi-ynu, — a. 

' Breithyell, — a. 

* Gatraeth, — a, d, e, f , g. 

* Gatraeth,— a, d, e, f, g. 
>• Yg cat,— a. 

'1 Yg gawr, — a d, e, f, g ; 

anghawr,— c. 
^'Gwryraserch,— a; .gwr- 

wm seirch, — b. 
^^ Ysgwj'dawr, — a. 
" Peleidyr, — a ; helydr, 

— e. 
"Waewawr, — a, d,e,f, g. 
1' Llurugeu, —a. 
" Chledyuawr, — a. 
" Vydinawr, — 
"Kwydei,— a. 
*" Bym, — a, d, f, g ; bum, 

— f. 
•iPymwnt,— a, d, e, g; 

pumT^nt, — f ; arwydd 

coll yn c. 
**Lavnawr, — a. 
*' Rhuuawn, —a, d, e, f,g; 

Rhuf ain, — c. 
*♦ Rodei, — a, b, c, d, e, f , g, 
*^E,— a; i,— c. [1. 

'^ Kein, — a. 
«' I,— c. 

*ä GerdawT, — a. 
" Neuad,— a. 
3» Orchynnan, — a, d, f, g. 
'1 Ofawr vel owawr, — e. 
s* Oruawr, — a, e, g ; 

wawr, — c ; orrawr, — 

d,f. 



'^ Dyrllydut, — a, b, d, g ; 

derlly ddwyd, — c . 
s*Medut,— a, d, f, g; 

meddwyd, — c, e. 
33 Moryen, — a. 
^«Wnelei,— a, d, f, g. 
3'Kenon kelein, — a, 1. 

38 Un, — a, d, e, f, g. 

39 Saphwiyawc, — g. 
*»Son,-a, d, e, f, g, 1. 
«lEdlydan,— a. d, g, 1; 

llydvan, — d ; elydan 

elydnan, — f. 
♦^ Reinnyessit, —a. 
«E,-a;i,-c. [— d. 
** Empenn, — a; em penn, 
**Garthan,— a, d, f, g. 
♦*Noc,— a, d, e, f, g. 
*'Esgyc,— a; esaue, — c; 

yscog,— e ; escye, — d ; 

escyc, — f ; esgyso, — g. 
*' Canec, — a, g. 
49 Vurvawr, — a, d, e ; 

vyr vawr, — f ; vur 

vawr, — g. 
*» Chahydfan,— f. 
=■1 Ny,— a. 

*' Gysgogit,— a, d, e, f, g. 
" Wit,— a, d, g; fyd,— 

c; fid,— e; uit,— f. 
" Peithan, — a, d, e, f, g. 
i. Mae y ban hicn ynter- 

fynu pennill yn a, &c. 
*3 Neuad, — a. 
*° Anvonawc,— a, d, i, g. 
" Vorgen,— d ; voryeu, 

—a. 
^'En, — a, b, e, g; un, — 

c, d; yr eu,— f. 
"Elwrw, — a, f, g; o 

Iwrw,— c, e. 



Ffer" i^2 law ffagleu" Fowys** farchawc'* 
Glew dias dinas^^ y^' lu ovnawc 
Rac beddin®® Ododin®' bu wascarawc™ 
Y gylcliAvy ''^ dan y " gymwy bu a denawc '^ 
Yn dyd guych'* bu ystuytb'* neu buyth 

atveiliauc^^ 
Dyrllyddei" veddgym'® eillt Mynyddawc''' 

Ny wnaethp-wyd neuadd^" mor ddiysig®^ 
Ny ®^ cbynon lary vron ^ glinny on ^ wledig '* 
Nyt ef eisteddei*^ yn®^ tal Ueithic 
Y^ neb a wanei nyt adweinit*^ 
Raclym y ^" waeawr®^ 
Calchdei^ tyllei vyddinawr®^ 
Racvuan'* y^^ veircli rac rygiawr^ 
Yn dydd*^ g^vycb®^ atwyth oedd*^ y ^'''' lavn- 

awr 
Pan gryssei^"^ Gynon gan wyrdd^°* wawr 

Disgynsit^"^ yn trwn^°* ygcyssevin^"* 
Ef diodes gormes ef dodes^°* ffin^°^ 
Hut ephyt '«« y "^ wrhyt"" y Iwry "^ Elpliin"* 
Ergyr guaew "^ rhieu ^** rhy vel ^'^ cbwerthin 
Eithin yn "^ oleit "^ mur greit tarw trin 
Disgynsit yn"^ trwm ygcyssevin"^ 
GwertL medd ygcyntedd'^" a gwirawt 
, gwin'^^ [in'^ 

Heyessit^^^ y lavnawr rhwng^^ dwy vydd- 



60 Ferawc, — a, d, e, f, g. 

61 Per,— a. 

6« Y,— a, d, e, f, g. 

6» Faglei,— a. 

6* Towys, — b; tywys,— c. 

63 Varchawc, — a. 

6« O,— c. 

6-Bu,-b. 

68 Bedin, — a. 

69 Wawdodyn,— c. 
■"• GwasTarawc, — a. 
'1 Ynghylchwy,— e. 
"0,— c; i,— e. 

" Adeuawg, — f. 
'* Gwyth,— a, d, e, f, g. 
" Ystwyth,— a. 
'6Bwyth adveillyawc, — 

a. 
'' Dyrllydei,— a, b, d, e, 

f ; dysUyddei,— g; der- 

Uyddei,— c. 
''8 Vedgyrn, — a. 
■^9 Mynydawc,— a. 
8» Neuad,— a. 
8iDiessic, — a. 
82No,-a, b, d, e, f, g; 

na, — c. 
83 Vronn, — a. 
8* Geinnyon,— a,d, e, f, g. 
83 Wledic,— a. 
86 Eistedei, — a. 
8' En,— a. 

88 E,-a. 

89 Adwenit, — a, d, f, g. 
9°E,— a: i,— c. 

91 Waewawr,— a, d, e, f , g. 

92 Caleb drei, — a, d, g; 
calchdrei, — 1 ; calch ei 
vel calchdei,— e ; calch 
trei, — f. 

»' Vydinawr,— a. 



9' Racvuan,— a,d, e,f,g. 
9'1,-c. 

96 Rhyngiawr, — c, e. 
9' En dyd,— a. 
98 Gwyth,— a, d, e, f, g. 
»9 0ed, -a. 
16» E, -a; i,— c. 
161 Gryssyei,— a, 

102 Wyrd,— a. 

103 En, -a. [g, 1. 
io*Trwm,-a,b,c,d,e,f, 

105 Yg kyssevin,— a. 

106 Rhoddes,— c. 
lo'Fin,— a, d, e, f, g. 
io^EfFyt,-a, d,e,f,g, 1; 

a phyt, — b, c. 

16» I,— c. 

ii6Wrthyt,— b. 

Ill Elwry, — a, g ; o Iwrw, 
— c; y Iwrw,— e, f, 

112 Elfin,- a; elffin, -f, 
Mae y Uintllhonar ol 
y ntsafyn a, b, d, e, g, 

ii^Gwayŵ,- a. 

"♦Rieu,— a. 

ii3Ryvel,-a, f. 

116 Eithinyn, — a, f , 
eithynynt,— d. 

ii'üoleit.-a, f, g; uol- 
it,--l; noleit, — i; vol- 
eit, — c, d. Mae y llin- 
ell hon yn terfynu 
pennill yn a, &c. 

118 En, -a. 

119 Yg kysseuin, — a. 

120 Med yg kynted,— a. 

121 Win,— a. 

122 A, - c. 
i23Rwg,— a. 
i2«Vydin,— a. Nidyw 

bancanlynolyn i, b, i 



GODODIN. 



Eitliin yn^ noleit' mur greit tarw trin' 
Disgynsit yn^ trwin rac alawedd* wyrein* 

"Wyre llu llaes ® ysgwydawr 
Ysgwyt vriw rac biw Beli bloeddvawr' 
Nar odduch* gwyar flìn^ ffestiniawr'" 
An delut" cynllwyt^- yar^^ gynghorawr 
Grorwyd gwareufrith^* un ytheurdorch- 

awr^* 
Twrchi goruc amot ymlaen" ystre ystryw- 

awr 
Teilyngdeith" gwrthiat** gawr 
An gel wit y" nef bit achledawr^ 
Emyt-^ ef crennyt^ y^ gat waewawr 
Cat nannen** yra Elut^ clotvawr^ 
Ny^ chynhennit na bei llu iddaw^ llawr 

Am drynni drylaw drylenn 
Am Iwys am ddifíwys^ dywarchen 
A^ gwyddaw^' gwallt y ar'^ benn" 
Y** am awyr" eryr Gwydien^ 
Gwydduc" neus amuc ae* waen'* 
Arduliat" diwyllyat y" berchen 



»Eithinyn,— a, tl, f, g. 
•Uoleit,— a, d, g; aola, 

— 1; oleit,— b, c, e. 
*M<u y llinell hon ^yn 

terfynu pennill yn a, 

&c. 
«En,— a. 
* Alauoed,— a, d, e, f, g, 

1; alaved, — b, c. 
•Lliaws,— f. 
'Bloedvawr,— a. 
•Nar od uch,— a, d, e, f, 

g; na rodduch,— c 
•Fin,— a, d, e, f, g. 
*• Festinyawr, — a. 
»»Deliit,— a, b, d, f, g; 

dely d, — c ; denlut vel 

dfclut,— e. 
"Kyiillwyt, — a. 
"Y ar,— a, d, e, f, g. 
" Gwareuffidth, — a, g ; 

g^arëeusrith, — b, c ; 

gwareus rith, — d, 1; 

gware rith,— f -jjiidyw 

rith yn e. 
••Ein ych eurdorchawr, 

— a; Tin yth eurdorch- 

awg,— b, c; rin ych 

enrdorchawc, — d ; un- 

yth ych enrdorchawc, 

— e; rin eurdorchawr, 

— f ; rin ych (unyth), 

— L Nid yw y ban 

h icn yn g. 
'" Emlaen, — a. 
I'Teilingdeith,— a; teil- 

ing deith, — d. 
* Gwrthyat, — a. 
«E,— a. 
**Athledhawr, — a, d, f, 

g; athledawr, — L 
"Ymyt,— d. 
«sKrennit,— a. 
« E,— a. 
*♦ Catvannan,— a, d, g; 

cadvannau, — d ; cat- 

vannea (clotvannan), 
* Disgynsit in trwm 
B 



— f; calvannan (cat- 
vannar),— L 

»Er aclut, — a, g; yr a 
elut,— b, c; er a dut, 
— d; yra dut,— e; er 
a clat, — f. 

"Clot vawr,— d, f. 

*'No,— a, e, f, g; ni,— c. 

«Idaw,— a. 

*» Üìffwja,—tL 

*> Am,— a, d, e, f, g. 

*' Gwydaw, —a. 

«Ear,— a,d,g;yar,— 
b ; i ar,— c ; y vel i ar, 
— e. 

^lar e benn,— f. 

"I,— d, f. 

»^Wyr,— a, d, f, g. 

^Gwydyen,— a. 

^'Gwyduc,— a, d. 

* Ac,— a, d, 6, g. 

*Wayw, — a, d, g, 1; 
vaew,— f. 

♦"Ardullyat, — a; ar- 
ddwliad,— c. 

"I,-c. [— d. 

*^ Moryen, — a ; morgen, 

*^ Gwenwawt, — a, c, d, f, 

«Nurdyn,-d,f. [g. 

*^ Chyvrannv, — a. 

**Eg weryd,— a, c, d, g; 
priv eg gweryd, — f. 

*' Annerth,— c; amnerth, 
-f. 

** Amhen, — c. 

*« Trywyr. — a, b, d, e,f , g. 

«Yr,— a,'d, f, g. 

'1 iVeii deheuec, — m. 

**Gwen, — a. Áfaey llin- 
ell hon yn terfynu pen- 
nill yn a, &c. 

«Am drynni,— a, b, c, 

d, e, f , g. 

*• Gweinydyawr, — a. 
"Yg gweitíiyen, — a, d, 

e, f, g. 
"En,— a. 

in alauoed dwyrem,— k. 



Amuc Morien*^ gwennawt" 

Murdyn" a cbyvrannu*^ penn 

Prif egweiyd^ ac an nerth*' ac am hen** 

Tryvyr" er^ bot bun Bratwenn 

Deudec^^ Gwenabwy vab Gwenn** 

Amdrynni** drylaw diylenn 

Gweinydiawr** ysgwydawr yngweithen^ 

Yn** aiyal cledyval" am benn 

Yn Uoegr* diychion*® racdrycliant®' un- 

benn** 
A dalwy® mwng bleidd*^ heb benn" 
Yn y" glaw** gnawt gwychnawt yn y*" 
Gyvrang** gwyth*^ ag'"* asgen [Lenn 

Trengis ni ddiengis''^ Bratwenn''^ 
Eur ar^ vur caer ysgrwydiat** 
Aer cret ty na chaer" aevlodyaf* 
Yn''^ ara ae™ lyssur" ar gatwyt* 
Adar crwydiyar*^ 

Syll o vireiin'** neus adrawdd® a vo mwy** 
O ddanwynnyeit** Uwy 
Od amlwch llivanat* 
Yn awr*^ blygeint** 
Na bei cynhafal* cynheilw"* 



" Cledjrual, —a ; cadval, 
» En lloegyr, — a. [— b. 
*• Drycbyon, — a. 
"Rac tiychant,— a, d, 

f , g ; raedrychant, — b ; 

'r oedd drychant,— c; 

rydry chant,— e. 
"Unbenn, — a. 
«Daly, -e. 
«Bleid,— a. 
** Prenn,— a, c, d, g. 
«En e,— a, b, c, e, £, g; 

eno, — d. 
"Law,— a, o, d, f, g; 

gwlaw, — c. 
*" Eny, — a, d, e, f, g ; yn 

i,— c. 
* O gynrang,— g ; o gyu- 

rang,— a, d, e ; o gyv- 

rang,— f. Nid yw o 

yn y lleill. 
•• Gwych, — d. 
'•" Ac, — a, b, c, d, e, f, g. 
'iDiengia,- a. 
^ Y ma£r UineU hon yn 

terfynu penniU yn a, 

&c. 
"Eurar,- a; ac ar,— f. 
"«Krysgrwydyat,- a, d, 

f , g ; kysgrwydiat, — L 
"Thaer,— a, d, f, g. 
'«Aer vlodyat,— a, d, e, 

g; aervlodyat, — 1; ae- 

flodiad, — c; aer olod- 

iat,— f. 
~Un,-a, d, e, g; un 



ara (unara), 1. 
™Ai,— f. 
"Leissyar,— a,d,g; leis- 

syr (lavurleisayar),- f. 
^'Argatwyt,— a, c, d, e, 

f ' g- 

**Brwydryat, — a, f, g; 
crydryat, — b ; crwyd- 
rad, — c ; brwydryar, — 
d ; crwydryar, al. 
crwydrad, — e. 

** Virein, — a. 

**Adrawd, — a. 

^Afae y ban yma yn 
dechreu â Neus ad- 
rawd, ar ol y ddau 
ganlynol, yn f. 

*Dainweinnyeit, — a, b, 
c> d> €> g; ddamwein- 
iad, — L Nidywyban 
hwn na'r ddau a gan- 
lyn yn i, b, c. 

**Ainluch lliuanat,— a; 
llwyad amluch lliuant, 
—1. 

*' Enawr, — a ; yn llawr, 
— f ;' en awr, — g; nys 
adrawdd a fo mwy 
vu ftwr .1 

«Bulgeint,— e,f,L Cyf- 
lëÌT y pedair llinell 
^yn, gyda chvcanegiad 
un atynt yn a, neu 
yn hirtrach ail adrodd- 
iad o ran oW flaenaf, 
fel hyn : — 



Syll o virein neus adravrd a to mwy, 
O damweinnyeit llwy 
Od amluch lliiianat 
Keus adrawd a vo mwy 
Enawr blygeint 



*' Kynhawel, — a, f , g ; 

kynawel, — d. 
««Kynheilweing,- a, d. 



f, g;<^heilwemt,— 1. 
3Iae hon yn terfynu 
pennill yn a, ke. 



* Eur ar mur caercrisguitat 
Dair caret na hair air mlodyat 
Un S sara secisiar argouuduit 
Adar bro uual pelloid i 



10 



GODODIN. 



Pan vuost i^ cynnyvin' clot 

Yn amwyn tyuyssen^ gortirot* 

O haedot diachor din drei^ 

Oedd mynyt® wrth olut^ ae cyrchei^ 

Oedd diwas* y vyddin^" ae i" cretei 

Ny elwit gwinwyt men na bei^* 

Cyt^^ bei cannawr " yii un '^ ty 

Atwen ovalon'^ ceny" 

Pen y gwyr'^ talbeing^^ a dely 

Nyt wyf vynawc blin 

Ni ddialav"" vy ordin^' 

Ny chwarddaP- y^ cbwerthin 

Adan^ draed^ ronin 

Ystynnvawc^^ vyg glin^^ a bundat y^ 

Yn y ty^'deyerin*' 

Catuyn beyernin^^ 

Am benn vy^^ deulin 

O ved o vuelin ^ 

O Gattraeth** wTiin^^ 

Mi a^ na vi^' Aneurin 

Ys gwyr Taliessin^ 

Oveg cyvrenhin *' 

Neu cbenig^ Ododin*^ 

Cyn*^ gwawr dydd*^ dilin 

Mirein uys adrawd a no byv o dan guenneit 

Lai o dani lun Inch liuanat 

Nys adraufc a uo biu in dit plemieit 

Na bei cinaual cynelueit, — k. 

Nys adrawd gododin 

In dit pleigbeit 

Na bei cynhaual citeluat, — k. 

*Di,— a, d, f, g. *Tywyssen, — a. 

*Kynnivyn, — a, d, f, g ; ♦ Grordirot,— a. 

cynnypin,— b, c; kyn- ''Mae y llinell hon yn 
niss3m,— e ddwy yn &, a, I, %:— 

haedot en gelwit redyrch gwyr not 
Oed dor diachor diachor din drei, — a, 1. 

O haeddot yn gelwir edrych (gelwid redrych) gwyr not 
Oedd drei dor (diachor oedd dor) din drei, — f. 

Haedot (haeddod,— c ; haedod, — e* diachor (ddiachor, — 
0) din dre (dre, — e) diachor diachor, — g. 

•Mynut,— a. *° Ystynnawc, — a. 

' Wrtholut,— b. *' Fy nglin, — c ; vig glin, 

• Kyrchei, — a. — I. 

•Dinas,— a, d, e, g; div- ^'Bun ddad, — c. Nid 

as (dinas),— f. yw a bundat y mewn 

" E vedin,— a. un ffurý yn d, f, g. 

»iAc i,-b, e. "«Ea ty,-a, d, e, f, g. 

^^Mae y llinell hon yn s" Deyeryn, — a. 

terfynu pennill yn a, ^iCadwynheyernyn, — a; 

ac y ma^r iair llinell catuyn heyemin,— 1. 

nesafyn un pennill. ^-Vyn, — a, d, e, f, g. 

"Ket,— a, d,f, g. ^^Ban o f, — m. JVid 
1* Cann wr, — a, d, e, f , yw yn i, b, c, d. 

g; cannwr,— b, c. ^4 Qatj-aeth, — a. 

** En vn# — a. ^'' Neu werin, — ra ; werin, 
i«0 valon,— b. a, d, e, g. iVtci yw y 

" Keny,— a, llinell hon yn f. 

^' Pen gwyr,— a, d, e, f, '«Mina,— a, d, f, g; a 

g, 1. wna, — 0, e. 

»' Tal being, — a, d, e, f , g. =*' I, — e. 

*" Ny dialav, —a. *'* Talyessin, — a. 

^^£an f,— m. Ifid ^'Kywrenhin, — a, f, g; 

yw yn i, b, c, d. vel cyfrennin, — e. 

**Chwardaf,— a. "Chynig,— c; chenic,— 
«T.-c. 1. 

**Adan,— a, c, d, e, f, '^E ododin, — a, d, f, g. 

g. Nid yw e yn y lleill. 

»l>roet,— a, d, f, g, 1. «Kynn.— », 



Goroled" Gogledd^^ gwi* ae gorug^* 

Lary vi'on*' haeladon*® ny yssyllut^^ 

Nyt ymda^ daear nyt yon due mam*^ 

Mir*'^ eirian^^ gadam baeam gaduc 

O nertb y cleddyf** claer y^* bamuc 

O garcbar an war ^ daear ym" due 

O gyvle angbeu o angbar dut 

Ceneu'* vab Llywarcb dibafarcb drut** 

Nyt ef borther^'* gwartb gorsedd 

Senyllt ai*' Lestri lawn medd^^ 

Goddolevi^^ gleddyf^ y^^ garedd 

Goddolevi^ lemenei*^ y^ ryveP^ dypbortb™ 

Seil yn muyssaur"' o" freycb"^ 

Rac byddin'* Ododin'^ a Brennycb^^ 

Gnawt yn y^' neuadd'^ fytb" meirch 

Gwyar a gwrwmseircb 

Ceyng y eP" biryell oe law 

Ac yn®' elydd*^ bryssiaw*^ 

Gwen ac ymhyrddwen byrddbleit** 

Disercb®* a sercli ar tro^ 

Gwyr nyt oedyn drycb draet^ fo ^ 

Heilin®" achubyat pob bro 

Llech Leucu^" tud leu^' leudvre 

Gododin ^ ystre 

*'Dyd, — a. Mae y ban '^Terfyna y ban hicn 
hwn yn terfynu pen- bennill yn y rlmn fwy- 

nill yn a, &c. af dr copiau. 

**Gwroledd,— c, e. '"Borthi, — a, b, c, d, e, 

«Gogled,— a. f, g, 1. 

**Gonic, — a. "Ae, — a, d, e, f, g. 

♦' Llary vronn, — a. ** Llawn nied, - a. 

« Haelad, — b r haela ^ Godolci,— a, d, f, g, 1. 

don,— f. "I gleddy,-f; gledyf, 

♦'Essyllut,— a;y8sylluc, —a, 1. 

-f. *'I,-c, f. 

^^Emda, — a ; am dda, «» Godolei,— a, d, f, g, 1. 

— c. *"Lemein,— a, d, g, 1; 

"Nytemduc, — a, d, e, g, lemein (lemeni),— f. 

1; nid ion ddug, — c; **E, — a, 1; o, — c, e, f. 

nid ymdug mam,— f. *'Ryvel, — a, 1. Maér 
Rhoddir mam yn ne- gair hion yn terfynu'r 

chreu y ban nesaf llinell yn a, d, f, a'r 

mewn aniryw oV copi- yair nesaf yn dcchreu 

an, ac feUy cedwir y y llinell ganlynol. 

brifodl. '"Dyfforthsei,— a,g; dy- 

*'Mor, — a, d, e, f, g. phorthei,--d, f, 1. 

^^Eiryan, — a. "Lynwyssawr, — a, d, g, 

"Cledyf,— a. 1; yn mwysawc, — e; 

^^ E, — a ; ei, — c. ajTiwysawr, - f . 

** Am war,— a, d, f, g. '^Oe, — a, d, f, g, 1. 

"Em, — a; ym vel im, '"Vreych,— a; vreich, — 
— e. 1. Saif y ddioy linell 

** Keneu,— a. flaenorol yna,fel hyn : 

Godolei lemein e ryuel 
Dyfforthsei lynwyssawr oe vreych. 

Yn tfelhyn:— 

Goddolei lemein (lemeni) o ryvel dyphorthei Cynnwys- 
awr oe freych. 



'♦Bedin,- a; bydin,— 1. 
'* Gwawdodyn , — c. 
'«Breenych,— 1. 
"'Ene,— a, d, e, f, g; yn 
'*Neuad,— a, 1. [e, — 1. 
■9Vyth,-a, 1. 
8" Keingyell, — a, b, c, d, 

e, f, g. 
"En,- a. 
82Elyd,— a. 
ssfiryssyaw,— a. 
*• Ymhyrdwen hyrd- 



bleit,— a. 
^^Disserch,— a. 
6^ Artro, — d. 
*' Drychdraet, — d. 
säDro,— b, c; ffo,— d. 
*°Heilyn, — a. Mae y 

llinell hon yn terfynu 

pennill yn a, &c. 
'"Leutu,- a, d, f, g; leu- 

eu, — b, c; leuta, — 1. 
^^Nid yw yn d, f, g. 
'2 Gwawdodyn,— c. 



OODODIN. 



11 



Ystre ragno ar y angàt ' » 

Anghat gynghor i^ leuver' cat 

Cangen* Gaei-wys Ceny* duliwys* 

Tymor tymhestyr Tymhestyl dymmor 

Y* beri rhestr rhac rhiallu' 

O dindovyt^" yn dyvu "wyt yn dy uovu " 

Dwys lit '- uodyn " Llym yt wenyn 

Llwyr genyn llu ysgwyt rygyn '* 

Rac tarw trin y dal vriw^* vu* 

Er cryn'* y" alon ar af'* 

Er'* y Brwydrin trin trachwar** 

Cwr y van ceirw -^ 

Am gwr y van carw'" 

Byssed brych briuant^ barr^ 

Am bwyll am Rhodri" am Rychwardd* 

Ys broys^" brys treulyaut Rhys'" 

Yn rhin drec^ ny*' hu'* ny gaffo y" 

neges" 

Nyt anghwy** o vanny" oddiwes* 
Ny mat uanpuyt ysguyt" 
Ar grymal^ camuyf 
Ny mat ddodes" y*' vorddwyt" 



'Anghat,— a. Ban o f, 
m. Nid ydyw y ban 
iin i, b, c. 

»E,— a, d, e, f, g. 

'Leuuer,— a. 

*Cangea, — b, c. 

*Kem,— a, d, g; cevi, — 
1; ceuy, — f. 

•Drillywys, — a, d, g; 



yufr pedwar gair olaf 
<ir llinell hon pnc, ae 
nid vdynt eglur yn b. 

«Yd, -a. 

" Wodyn,— a, c, d, f, g ; 
foddyn, — e. 

i«Rugyn, — a. 

"Dalfriw,— c, e. 

i*Erkiyn, — a; er kryn. 



drillwys,— f ; driljTwys, *'E, — a; o,— c. [~8- 

— ]. "At af (ar), — a; af ar, 

''Nidydyw y ddau air — c; araf,— d. 

hynync. *»¥,— c; ery,— d. 

•I, — c; i et y, — e. **Trachuar,— a. 

•Restyr rac riallu, — a. "Kwr e vankeirw, — a. 

**0 dindywyt, — a, d, f, Nid yic y ban^hicn yn 

g ; odin dovyt, — b,c, e. ** E vanncarw,— a. [b, c. 

^'Dy wova, — a, e, g; dy "Briwant, — a, f. 

nosu,— b; dywo dym, **Ar ol y llinell yma y» 

— d ; dynovu, — f . Nid a, e, f , g, y mae hon : — 
Am bwyll 'am, — a) disteir am dlstar,— f . 

Yn ol Ifelhyn: — 

Am bwyll am distoir am distard. 

Nid ydywyn i, b, c, d. yn rhiwdrec,— f. 

*Amrodic,— a,l; Rhod- ^Nid, — c. 

ic,— f. ^'Hu wy, — a, d, f, g. 

•• Eych ward, — a ; rych- Nid yw wy yn i, b, c, e. 

wedd,— b, c. "E,— a; i, — c, e. 

" Ys bro ys,— a, d, f, g, ^Yn a, cyssyUtir dechreu 

1; ysbroys,— c. y llinell hon á diwedd 

"Treullyawt rys, — a, 1. y Jlaenorol, a »aif y 

■En riwdrec,- a, d, g; ddicyfelhyn: — 

Ys bro ys brys treyllyawt rys en liwdiec 
Xy hu wy ny gaffo e neges 

"Amghwy, — L "Wanpwyt ysgwyt,— a. 

"A wanwy,— a, d, g, 1; '«Gynwal, — a, d, I, g; 

o vann y vel o fan, — grymalvelgrymial — e. 

e ; a wa mvy, — f . ^ C'arnwyt, — a. 

*Odiwes, — a. Mae y *''Dodes,— a. 

llinell hon yn terfynu *'!, — c. 

pennill yn y lleill. ** Vordwyt, — a. 

*Lech lend ud tut leu are 
. Godcdin stre stre 

Ancat an cat cyugor cyngor 

Temestyl tramerjn lestyr trameryn 

O dindywyt en dyvwn (dyown, — i) 

Scuyt gmgyn irac taryf trun tal tiiv (briw,— i) 
bu, — k. 



Ar vreichir mein 11 wyt** 

Gell vbaladr"geU 

Gellach« o beU« 

Y mae dy wr jn j" gell 

Yn cnoi angell bwch** 

Budd*' oe law*" yddaw*' poet ymbell^ 

Da y daeth*' Adonwy atwen** 

Ym a dawssyt" wen* heli Bratwen 

Gwnelut leadut*^ Uo^ut no Morien* 

Ny naeth* wnelut 

Ny ddelyeist* nac eithaf na chynghor" 

Ysgwn drein*^ dibennor 

Ny weleist*' y morchuyd** mawrmarchog- 

ion" 
Ny leddin" my*^roddin" nawdd" y Saeson* 

Grododin™ gomynaf dy blegyt 
Tyno" eu dra tbrinuein*' drinnessyt'* 
Gwas chwant y'* aidant heb'* ymwyt" 
O gysuP* mab dwyre " dy wrhyt 
Nyd oedd** gynghor uann*^ 
Uael** rac lan*^ Veithin 

«Mein-llwyi,— a. Nid "Bud,— a. 

yu) y pum Hindi gan- "Lawr, — b. 

lynol yn c. *' Idaw, — a. 

" E baladyr,— a. " Neu, Badd oe law ydd- 

**E,— a, c, d, e, f, g. aw poet poet ymbell 

"Obeli,— a, c, d, e, g; y angdl, — m. ¥ mae'r 

obeli,— f. fair llinell yna yn 

*'Ene,— a, o, d, f, g. bedair yn a>, /el hyn:^ 
*»Bwch aut hwch, — b; 

hwch,— e. 

Y mae dy wr ene gell 
Yn cnoi angheU 
Bwch bnd oe law idaw 
Poet ymbell angell 

Ac y Mae'r Uindl hon •» Nawd,— a. 

yn terfynu pentnll. ~* Gwawdodyn, — c 

"Doeth,— *, d, e, f, g. "Gofynaf,-e. 

Nid yvfr penniü yma "Tynoen,— a; ty noen, 

yn c, — b. 

*♦ At wen,— a. '* Thrumein,— a, d, f, g; 
»Ym adawssut, — a,c, d, thrinyein, — b,c;tlirin- 

f, g, 1; ym adawssyt, vein,— e. 

— e. "*I>rum essyth,— a,d,g. 
'•Wenn, — a. Tynoeu tra thromein 

"Lladut,— a, b, c, d, e, drum essyth,— f. 

i, g, 1. "I,-c. 

* Moryen, — a. "Hem, — g. 

'•Waeth,— a, c, d, g; "Emwyt,— a, d, f, g, L 

vaetb, — e; waeth '*Gnssyl, — a; gysso, — 

(vaeth),— f. d. 

"Delyeist,— a. ''Dwywei, — a, d, g, 1; 
"(Jhynhor, — a, c, d, e, dwywe; — f. 

f, g- "Xyt oed,— a; nid ced, 
•*Drem, — a, c, d, f, g. — f. 

"E,— a. **Gynghorwann,— a, d, 
"Morchwyd, — a; ym- f, g; jFnghoruan, — b; 

orchvyd,— 1. gyngh(wwan,"C; gyng- 

*^Marchogyon,— a. horfan, — e, 

«* Wynedin, — a, c, g ; wy **'Wael e, - a ; hael i, — e. 

nedin, — d, f. Nid yw e yn i, b, c, 

«Ny,-b, d; ni (na),-l. e. 

«Eodin,— a. "Xan,— a, d, e, f, g. 

•Da dyvot adonwy adonwy am adaussut 
A wnelei vratwen gwnelut Uedut llosgut 
Ny chetweist nac eithaf na chynnor (chyngor, — iy 
Ysgwn tref dy beuwel (bennel,— i) ni weleia or 

mor 
Bwyr mor marcbauc a vei wseth no odgor, — k. 



12 



GODODIN. 



lychwr y^ lychwr luthbin' 

LucMor y' borffor* beryerin^ 

Lladd gnaws ^ gwan maws mur'' trin 

Anys garat® vn' ynat^° ac Aneiuin" 

Cywyrein cetwyr'^ cynrennin^* 

Y^* Gattraetb gweriii ffraeth^* fysgiolion^® 

Gwerth medd" ygcyatedd^* agwirawt win 

Heessit y ^' Lavnawr rbwng ^ dwy vyddin ^^ 

Ardderchawc^ varcbawc rac Grododin'^ 

Eith. iuyn^ voleit^ mur greit^ tarw trin'" 

Cywyi-eiii cetwyr^ cynrenhin^' 

Gwlat atvet^ gocblywet^^ eu^'^ dilin^ 

Dy goglawd^ tonn beuyr^^ beryerin 

Men^ ydynt^^ eiliassaf^ elein 

O brei^^ vrych ny uelych^" XJeyelin** 

Ny cbemyd** haedud^ a Gorddin" 

Ny pbyrth naeuyl** moryal eu dilin 

Lavn*® durawfc^' barawt y*^ uaeth lin** 

Cywyrein cetwyr cywrenliin^ 

Gwlat atvel gochlyuer^^ eu dilin *^ 

Ef laddawdd^ a cliymawn^ a Uain 

A chameddawr^ tra gogyhne^ gwyr trin^' 

Cywrein^ cetwyr*' cyvarunant^*^ 

Ygyt®^ yn unvryt®- yt gyrcbassant 

Byr^ eu boedyl, hir eu hoet ar eu carant 



II— c. 

*Lluch bin, — a, d, g; 
luthvin, — b ; 1-wthfin, 
— c ; Iwoh bin,— f, 

3I,-C. 

* Borfor, — a; borfor, — g. 
*iieryenin, — d. 
*Gwaws,— a, d, f , g, 1 ; 

graws,— e. 
' Gwyr, — d. 

* A.iiysgarat, — a. 

' Ac Tu, — a, e, g ; ac un, 
— d, f, 1. iful yw ac 
yn i, b, c. 

*»¥ nat, — a, d, g; yn 
ad, — c ; y nad, — f. 

^^Ifid yw aayng: mae y 
llinell hon yn terfynu 
pennill yn y copiau 
ereill. 

^ Ky wyrein Ketwyr, — a. 

^^Kywrennin, — a, d, f, g. 

"1,-0. 

i^Fraeth,- a. 

1* Fysgyolin,— a ; wysg- 

iolin, — e. 
1' Med,— a. 
I'Yg kynted, — a. 
19 Heyessit e, — a. 
20Rwii;t,— a. 
«iVedin, — a. 
^ Arderchauc, — a. 
** Gwawdodin,— c. 
**Eithinyn, — a, d, e, g, 
1 ; eith iwyn,— b ; eith- 
in yn,— c, f. 
*^XJoleit, — d; noleit,— f. 
««Murgreit,^ — a, d, e, g. 
•' Maér llinell hon yn ter- 
fynu pennill yn y lleill. 
** Kywyrein Ketwyr, — a. 
*'-'Kywrenhin,— a, d, f, 

g ; cywrenhtn, 1. 
»> Atvel, —a, d, f, g, 1; 
atuet,— b; aidued,— c. 



^1 Gochlywer,— a, f. 

^*Ei,— b. 

*'Dilyn, — d : y mae ar- 

v:ydd coll rhivrnj y gair 

hwn a'r nesaf yn g. 
** Dygoglawd, — a, d, e, f , 

g- 
3' Tonn bevyr, — a. 
^Mein, — b, c. 
3' Yd ynt,— a, d, e, f, g. 
* Eüyassaf, — a ; helies- 

synt, — c ; heliessynt 

eiliasaf, — d ; eliassaf, 

— e. 
*Bei,— c. 
"Welych,— a. 
*iWyelin,— a, d, f, g; 

lleuelin, — b, c, e; wey- 

elin,— 1. 
♦^Chenji;,— b, c, e. 
*^ Haed ud,— a, d, f . 
**Gordin,— a. 
*^Mevyl,— a. 
**Lavyn, — a; dawn, — e. 
«Durat,-d. 

«1,-0, 

** Waetlin, — a, c, d, e, f , 
g, 1. Y maér llinell 
hon yn terfynu pennill 
yn a, b, c, e, f, g : yn 
d, y mae'r ddwy linell 
olaf oV pennill canlyn- 
ol wedi eu eliwanegu 
at y pennill hion. 

*° Kywyrein ketwyr ky- 
wxenhin, — a. 

^1 Gochlywer, — a. 

^* Dau fan o f, — m. 
Nid yw'r ddwy linell 
kyn yn i, b, c, d. 

^Iiladawd, — a; lladd- 
awdd, — 1. 

^*Cham mawn, — c, e. 

^^ Chamedawr, — a. 

^ Gogyhwc, — a, d, g ; 



Seith gymeint o Loegrwys a laddassant®* 
O gyurysed®* Guraged*® guych®' a unaetb- 

ant^* 
Llawer mam ae deigyr ar®' ei™ bamrant'"'^ 
Ny wnaetbpwyd neuadd''^ mor ddianaf "^ 
Lew mor hael baran llew Ihvybr'* muyaf '* 
A Chynon lary vronn"® a don^' deccaf 
Diuas y dias ar led'^ eitbaf 
Dor angbor byddin"' budd^ eüyassaf 
Er*' sawl a welais ac a welaf®^ 
Ymyt*^ yn ymdduyn^ aryf gryt guryt 

GuryaP* 
Ef laddei oswydd a llafn llymmaf ^ 
Mai brwyn*^ yt gwyddynt ^ rac y*® adaf 
Mab Clytno"» clotbir" canaf y ty«* 
Or clot heb or heb »=* eitbaf <« 
winveith a meddveitb'* dygoddolyn" 
Gwn leith'" mam Hwrreitb Eidol ynial*^ 

Ermygei racvre** 

Rac bron Buddugre"'^ 

Breein^"^ dwyre 
Wybr'°^ ysgynnyal 

Cynrein'"^ yn cynydaw'^ 

Val glas beid^*** amaw 
Heb güyaw^"® gybaval"" 



gogyhue, — e ; gogyhwe 
(gogyhwc),— f. 

^''Mae y ban hivn yn ter- 
fynu pennill yn y copi- 
au ereill, oddi tjerth d. 

^Kywyrein, — a, d, e, f, 

«•Ketwyr,— a. [g. 

6» Hyuaruuant, — a, e,'f , g. 

61 Y gyt,— a, d, f, g ; yg- 
cyt,— b; ynghyd,— c, 
e. 

^*Un vryt, — a, d, e, f, g. 

"Byrr, — a. 

"i Ladassant, — a. 

^^Gyvryssed, — a, d, f, 
g ; gywrysed, — b, c, e. 

**Gwraged, — a. 

•"Gwyth,- a, d, f, g, 1. 

** Wnaethant, — a. 

" Nid vw iir ar yma yn d. 

™E,— a, e, f, g, 

'^'^Moje y llinell hon yn 
terfynu pennill yn y 
Ueill. 

■" Xeuad,— a. 

" Dianaf , —a. 

"Llwybyr, — a, 

'^Vwyhaf, — a, d, f; 
vwynaf, — g. 

Mab klytno clot hir canaf 
Yty or clot heb or heb eithaf . 

«5 Medweith, —a, d, e, f, g. "* Enyal, — a. Trefnir y 
'«Dygodolyn, — a, b, d, f, ddwy linell uchod yn a 

g ; dygodd o lyn, — c. yn bcdair yn ol euprif- 

9' Gwnlleith,— a, d , f , g, 1. odl, fel hyn .— 

O winveith a medweith 
Dygodolyn gwnlleith 
Mam hwrreith 
Eidol enyal. 



"* Laiyvronn, — a. 
"Adon,— a, d, f, g, 1; 

ar don, — c. 
'8 Lied, —a. 
^9 Angor bedin, — a. 
^ Bud, — a. Nid ydyw'r 

gair hwn yn b. 
"Or,— a, d, f, g. 

92 Welav,— a. 
s^Ymmud, — c; y mut, 

— d. 
'*En emdwyn, — a; yn 

dwyn, — e. 
**Gwi-yt gwryaf, — a. 
^Ef Uadei oswyd a Uavyn 

llymaf,— a. 
8"0 brwyn, — b. 
^* Gwydynt, — a. 
8'I,— c. 
««Klytno,— a. 
"Clot hir, — a, b, c, d, e, 

f. g, 1. 

93 0reb-e. 
"Ertheiaf,— e. Ymae'r 

ban hwn yn terfynu 
pennill yn y lleill. 
Trefnir y ddau fan 
olaf yn a fel hyn : — , 



99 Rac vre,— a, e, f, g. 
I'WBronn budugre,— a. 
w^Brein,— b, c. 
»0« Wybyi,— a. 
losKynrein, — a. 



^""Kwyaw, — a, d, f, g. 
»«Glasheid,— c. 
w«Giliaw,— a. 
^01 Gyhaual,— a. 



GODODIX. 



13 



Synwyr* yslwy r ystemet^ 

Yax' neilyon^ guebjl* 
Ac ai-ddemyl gleddvaP 

Blaen anewyn' anhun^ 

Hedin" ar^" dihun 

Mam" Reiddyn'* rwyf trydar" 
O -winveith a meddvaeth" ydd^^ aethant 
Yr" gynhen" lluiygogyon 
Nis'* gwn leith lletcynt" 
>Cyn Iwyded* eu leas dyddarvu'^ 
Rac Cattraeth- oedd^ ffi-aeth^ eu llu 
O osgordd^ uynyddawr^ vawr^ dru 
O drychant namyn^ un gwr ny ddyvu^ 
winveith^ a meddveith'^ yt gryssiasant^ 
Gwyr yn rheit" moleit eneit dichwant 
GloyAÄ- ddull** y^ am drulyt^gytvaethant^ 
Gwin a mel^ a mal^ a muesant*" 
O osgordd" vynyddawc** am" duy" atvyl- 

iawr*' 
A rhwyf " a golleis am*'' gwir garant 
O drychant rhiallu*® yt gryssiasant** Gíat- 
tràeth*" 



* SjmnwyTj — a. 

* Ystemel, — a, d, e, f, g; 
ystjnameid, — c. 

»Y ar,— a, d, e, g; yr, 

— c. 
*Weillyon,— a, d, f, g. 
*Gwebyl,— a ; g^eyyl, 

— b, c. 
•Ardemyl gledyual, — ». 
'Anewyn, — a, b, c, d, e, 

f. g. 1. 

* Kid inc'r ga irhvmyn d. 
•Hediw, — a, f, g. 

"An,— a, d, f, g. 

"Nam,— f. 

**Keidun, — a, b, c, d, e, 

f. g- 
^ Y ma^r llinell hon yn 

terfvnu pennill pi y 

Ueül. 
"Medweith,— a,d, f, g. 
»Yd,— a, b, d, e, f, g. 
i*E,— a, 1 ; i,— c. 
i'Gtänhyn, — a,b,d, f, g, 1. 
^ífys,— a. 
"Uetkynt,— a. 
*Llwyded, — a. 
*' Llaes dydaruu, — a. 
** Catraeth, — a. 
aOed,-a. 
"Fraeth,— a. 
*^Osgord,— a. 
*'Vynydawc,— a, d, f, g. 
^'Vawr, — a, e, f, e. 
"Äamen, — a. 
''Nydyvu,— a, Mae y 

Hindi hon yn terfynu 



*! Medveith, — a ; med- 
weith, — e. 

" Gryssyassant, — a. 

"En reit,— a. 

«DuU,— a. 

*I,— c. 

s«DruUyt,-a,d,e,f,g,l. 

^' Gyvaethant, — g ; gyt 
vaethant, — L 

*Med,— a, d, f, g. 

*Amail,— a, d, g, 1; a 
mal aitJ, — e. 

*• A amucsant,— a, e, 1 ; 
amwesant, — b, c, f ; a 
amuesant, — d; a am- 
ascant, — g ; neu Gwin 
a medd a mal amwes- 
ant, — m. 

*' Osgord, — a. 

■•^Vynydawc,— a, c, d, f, 
g ; vynydawr, — b, c, e. 

"Au(an), — f; an, — 1. 

«Uwyf,-a, d, f, g, 1; 
dwy,— b, c, e. 

** Atveillyawc,— a, d, g ; 
atveyllyawc, — f ; ad- 
veiliawc, — L 

«Rwyf,— a. 

*'Om,— a, d, e, f, g. 

** Drychan riallu,— a. 

*' Gryssyassant, — e. 

"Gatraeth-a. 

" Namen vn, — a. 

"Kid yufr gairhwnynd. 

** Atcorasant, — d. Mae 
y llinell hon yn terfynu 
penniM yn y Ueill. Fel 
hyn y mae hon air 
fiaemorolyn a: — 



pennill yn a, &c. 
*Winweith,— e. 

O drychan riallu yt gryssyassant 
Gatraeth tru namen vn gwr nyt atcoisant 

"Hvbydei,— a. ^'Bydei,— a, b, c, d, e, 

" Yg kjrwyrein, — a, d, g ; f , g. 

yg cywyrein,— 1; yng- ^ Ene,— a, d, e, f, g; oni, 

hywrein, — f . — c. 

^Mal, — a, d, e, f, g. "Uei,— a; mal pel ary 

'"I,— a. e hu bydei yn y vei 

'"Eha,— a, d, g; echu, atre, — L 

— b;echw, — c, f. **A mug,— f. 



Tru namyn un*^ gwr*^ nyt atcorsant^ 
Hu byddei** ygcyvrein* present mab** pel 
At y" ehu* beddei* yn y* vei" atre 
Hut amuc® Ododin® o win a medd®* 
Yn* dieding® yTi 'gystryng®' ystre 
Ac Adan cadvannan® cochre 
Yeircli marchawc goddrud*® y more'''' 

Angor deur'^ daen 

Sarph seri raen 
Sengi urymgaen''^ ymlaen byddin^* 
Ayth"* aruynawl'* drussyat'* dreissyawr" 

Sengi uaenawr'® 

Yn dydd'* cadwynawr* 
Ygclawdd*^ gwemin 

EU nedic** nar^ 

Neus due di-wy var 

Gwledd** y^ adar 
Drydar" diin 
Cywir*^ yth elwir enwir®® weithret" 
Rhagan* rhwyiiyadwr'^ mur catuilet" 
Merin a Madyen" mat yth anett 
Ar dyledawr** canu cyman* caifaf 

"Wawdodyn,— c,e. "Yng ystryng,— a; yn 

"Med,— a. ystryng, — 1. Trefnir 

* En,— ». ^ y ddwy linell uchod fel 

•*Di©din, — c; ddiedin, — hyn yn a ; — 

e. 

Unt amac ododin 

O win a med en dieding 

Yng ystryng ystre 



yn y UeiU. 
"*DewT,— a. 
•* Wrymgaen,— a; mym 

gaem, — b, c. 
"Emlaen bedin,— a. Y 

mae y llinell yn ddwy 

ynA,er mwyn y brif- 

oeU.— 



"Cratrannan,— a; cat- 

vannao, — e. 
"Godmd,— a. 
'•E more,— a, b, f, g; 

ym more, — c ; emore, 

— d; y more t^ ym 

more,— e. Ma^rban 

hum yn terfynu pennill 

Sengi wrymgaen 
£nilaen bedin 

''* Arth,— a, d, f, g ; ath. Kid yw ofh yn y UeiU. 

— c ; aeth vel ath, — e. * Weithred, — f. 

^I arwynawl, — a. »*Ractaf,— a, g; rhang- 
"Drussyawr, — a, f, g; af, — b; rhyngaf, — c; 

drwsxad,— c, e. raixaf, — d; ragaf al. 

"DreissyawT, — a. rhyngaf al. ractof— e ; 

'*'Waewawr, — a, d, g; rhagaf (rhagor, rhac- 

vaenawr, — b, c, e; taf), — f. 

waywawr, — f. '* Ruyuyadwr,— a, 

•'Endyd,— a. »* Cad willed,— c; cadvil- 
^Cadyawr, — a, d, g; et vel cadwilied,— e. 

cadiawr,— f. '^Madyein,— a, c, d, e, f, 
»» Yg clawd, — a. g, 1. Mae y ban hwn 

wRedic,— b, c, e. yn terfynu penrull yn 

" Na'r, — c ; yn ar, — e. y Ueill. 

" Gwled,— a. »*Àrdyle<iawc,— a, c, d, 
**I, -c- f, g; ardjledawr,— e. 

8»0 drydar,— a, d, f, g. ''Kyman,— a, b, d, f, g; 

Kid yw o yn y lleill. cymain,— «; cyfan, — e. 

"Kywir, — a; gwir,— c. »*Caffed, — o, e. 
**Oth enwir,— a, d, f, g. 

* Angor deer dain 
Sarflfsaflfwy graen 

Anysgoget (anysgoc,-=-i) vaen blaen bedin, — k. 
+ Enwir yt elwir oth gywir (aL guir) weithret (al. 
Enwir yth eluir guerit, — i. [guerit) 

Kewir yth elwir gywir (al. oth gyuir) weithret 
Rector rwyvyadur (al. liuiadur, al. ciadir) mnr 

pob kiwet (aL uivet, aL kjnryeith) 
Meryn mab madyeith mat yth anet,— k. 



=14 



GODODIN. 



Cetwyr am Grattraetli a wnaeth brythret^ 

Brith'' a uyar^ sathar sanget 

Sengi uit* Gwynedd* bual am dalmedd' 

A chalanedd' cyuyringet® 

Nyt® ardrawdd"* cibno cet" 

Bei cymun^'^ cein^^ daret" 

Wedy cyffro cat^** 

Ardyledawc canu cyman^® o vri" 

Twrf tan a tbaran a rhyuertbi 

Gwrhyt ardderchawc marchawc^^ mysgi 

Rudd vedeP' rbyvel a eidduni^" 

Gwr gwned*^ divuddiawc^' dimyngyei ^ 

Y gat or ^^ meint gwlat yt y clywi ^ 

Ae^^ ysgwyt^" ar y ysgwydd^ lint a roli^^ 

Llaen^*' mal g-win gloew o %vydr lestri^^ 

Ariant^'^ am yvet^ eur dylyi 

Gwinvaetli oedd^ vaetnertli^^ Lyuri^* 

Ardyledawc canu claer orcbyrdon^ 
A gwedy dyrraitb^^ dyleinw afon^^ 
Dimcones*** lovlen ben*^ eryron 

^Ketwyr am gatraeth a '"Adrawd,— a, b, c, d, e, 

wnaeth brithret,— a. f, g. 

*Brithwy,— a, d, g, 1. ^iKibno wede kyffro'ket, 

sWyar,— a, b, c, d, e, f, —a, d, g; Ni adiuwdd 

g, 1. cibno wedi cyffro cad 

* Sengi wit, —a; seng- ced,— f; Wedi cyffro 

iwyd,— c, e. cat cyt bei cymun 

*Gwned,— a, d, f, g, 1. cein dayret,— 1. [- c. 

«Dal med,— a, b, c, d, i^Kymun,— a; cymain, 

f, g. I'j^g^i _a; ceui, — f. 

'Chalaned,— a. "Dayret,— a; daeret,— 

«Kyuurynged,— a, d, f, f. Ch/da'r gair yma 

g ; cyuiringet,— b ; cy- y mae'r pennill yn ter- 

wiringed, — c; kyuir- f.i/nu yn a, d, g. 

ynged, al. cyfriuged, ^^Trefnir y pum Uracil 

— e; cyrirynged, — 1. yma yn a yn bedair, 

«Ni,- b. felhyn:— 

Sengi wit gwned bual am dal med 
A chalaned kyuurynged 
Nyt adrawd kibno wede kyffro 
Ket bei kymuu keui dayret. 

"Kyman,— a; cyfan,— llain,— c, e. 

6. ä'Wydyr, — a. 

"Ovri,— a, e, f, g. *- Aryant,- a. 

18 Varcha-wc,— a. ^syued,— a;y ved, — d,f, 

»«Ruduedel,-a, b, d, e, siQed,— a. 

f, g ; rhudd fedd, — c. =** Waetiierth,— a, d, e, g, 
'^'Ryuel a eiduni,— a. , 1 ; vaelnerth,— b, c. 

*» Gwynedd, — c. '^ Vab lly wri,— a, d, e, f , 

^^Divudyawc, — a. g, 1. Nid yw vab yn 

^Dimynygei, — g. i, b, c. 

**Er,— c. 37 Orchorddion, c, e; or- 

^ Yd y klywi, — a ; yt chorddon, 1. 

glywei, — e; yt y clyw- ^äjjjrn-eith,— a. 
ei,— 1. *Aerou, — a, d, f, g: 

^Ac,— b, c, e. auon, — 1. 

^' Ysgwydd, — c. *° Digones, — e. 

28Ysgwyd, — a. *'Beun,— a. 

'«Hut arolli,- a, o, d, f, «Llwyt,— a; clwyt,— g. 
g; ai-olivelarlioli, — e. Mae arwydd collrhwng 

'"Wajw, — a, d, f, g ; y gair hxvn a'r can- 

*Erdyledaf canu ciman cafa 
In cetwir am gatraeth ri guanaid brit ret 
Brltgue ad guiar sathar sanget 
Segit guid gunet dial am dal med 
O galanet ciuei (cives, — i) riget 
Nis adrawd (nid ytv hwn yn i) cipno gwedi 

kyffro cat 
Ceuei cLmun idau ciui daeret, — k. 



Luyt*'^ ef goreu vuyt^^ y ysgyolyon" 

Or a aetb Gatti-aetb^ o aurdorcbogion ** 
Ar neges mynyddawc^^ myaawc maon 
Ny ddoetb*^ yn ddiwarth*» o bartb* Vryth- 
Ododin^^ wr bell well no Cbynon^'^* [on 
Ardyledawc canu cemann*^ cynreint^* 
Llawen llogeP^ byt^ 
Bu didicbwantt hu mynnei eng kylch byt*" 

Eidol anant^ 
Yr eur a meirch maur amedd"^ meddueint^ 
Namyn^^ yn y^* delei^ o \'yt boíFeint 
Cyndilic Aeron** wyr en o uant^ 
Ardyledawc canu claer orcliyrddbn^* 
Ar neges Mynyddawc*'' mynawc Maon 
A merch Eudaf hir dieis^ gwanau lion^^ 
Oedd porphor guysgyadur dir amdrycli- 

ion™ 
Dyphortbes''^ meinyr'''* molut nyvet" 
Baran tan terydd'* ban gyneuet'^ 
Duu maurtb^^ guisgyasant" y™ gwiym'' 

duddet^o 
Duw^^ mercbyr periddeint®^ eu calchdoet^' 

iynol yn i, b, c, hefyd. ^Maz y Hindi hon yn 

*3 Gíorewwyt, — a. terfynu pennill yn y 

♦* Ysgylvyon, — a, f , g ; lleill. 

ysgolion, — c; ysglyf- '^j^ejiian,— a, b, c, d, f, 

yon, — d ; ysgyflion, — g; ceman, al. cyfan, — ■ 

e; ysglyf yon (ysglyf- e; cyman,— 1. 

ion),— 1. " Kywreiut,— a, d, f, g : 

<* Gatraeth, —a. cywieint,— 1. 

*^ Eur dorchogyon, — a, e, ^' LlogeU, — a. 

f, g ; eurdorchogyon, — "Bu,- e. 

*'Mynydawc,- a. [d. " Engkylch,— a. Nidyy; 

♦äDoeth,— a; ddaeth,— hu mynnei eng kylch 

b, c, e. byt yn b, c, d. 

"En diwarth, — a. ^'^Mid yw eidol anat yn d. 

^"JVid yw barth yn b, o. Trefnir y tair Uinell 

'1 Wawdodyn, - c. uchod yn a fel hyn :- - 

Llawen Uogell byt bu didichwant 
Hu mynnei engkylch byt eidol anant. 

=*äMed— a; meddw,— b, ur dir amdrychyon,— 

c, e. a. Y viae hon yn ter- 
^ Medweint,— a. fi/nupennill yn y lleill. 
61 Namen,— a. '' Dj'ffoi-thes, — a ; dy- 
"äEne,— a, d, f, g. phorthyt,— b. 
«sDylai,— e. '«Mel wyr,- a, d, f, g, 1. 
6* Kyndylic aeron,— a. " Nyaet,— a. 
6'Enouant,— a, d, f. g. 1 ; ''* Teryd,— a. 

en o gant,— b; un o "Gynneuet, — a. 
gant, — c ; en e n ovant, '* Duw m awrth, — a. 
al. un gant, — e. Mae " Gwisgyssant, — a ; grys- 
y lUnell hon yn Urfyn u syassant, — d. 

pennill yn a, &c. '^Eu,— a, d, e, f, g. 

6«Orchyrdon,— a, b, f, g; "Gwim,- e. 
orchorddion,— c, e. «"Dudet, — a. 

6'Mynydawc,— a. 8iDi^^_a. 

«^Dreis,— a, d, g; dreit ^apgn deint,— a ; pridd- 

(dreis),— f. eint,— c. 

«» Gwananhon,— a, d, f, g. ««Calch doet,— a, d, f, g. 
'"Oed porfor gwisgyad- 

*Erdyledam canu i cinon cigueren 
In guarth ac cin bu diuant dileit aeron 
Eiuessit i loflen ar pen erirhon 
Luit em rannuit guoreu buit i igliuon 
Ar les minidawc marchauc maon 

Oed odit imit o barth vrython 
Grododin o bell guell no chenon,— k. 

+Er dyledaf canu ciman ciguerenit 
Llawen Uogell bit budit dit di,— k. 



GODODIN. 



15 



I 

I Dyvyeu* bu diheu eu diuoet 

Duu Gwener- calanedd^ amdyget* 

Duu Sadwi-n* bu divum* eu cytueithret^ 

Duu SuP eu llavneu rlmdd' anaddyget*" 

Duu Llun " hyt ben ^- clun guaetlun guelet " 

Neus adrawdd" Gododin '* gwedy Uuddet** 

Rac pebyll madawc pan atcoryet" * 

Kamyn'^ un gvrr o gant yn y" ddelhet'" 

Moch dwyreawc-^ yni^ more 

C}Tinif Aber*' rac ystre 

Bu bwlch bu twlch tandde^ 

Mai twrch y^ tywysseist vre 

Bu golut mynut bu le^ 

Bu gwyar gweilch gwrvrnde^t 

Moch dwyreawc ym eilin** 

O gynnu Aber rac fin 

O dyuys^ yn lyuys dylin*' 

Rac cant ef gwant gysseuin 

Oed garu'' y'^ gwnewchui waetlin^ 

Mai yvet medd** drwy chwerthin 

Oed lew^ y lladeuch* chwi dyvin^ 

Cleddyval dywal fíyscyolin® 

Oedd mor ddiachor yt laddei^ 



•Divyen, — a. 
•Diw gwener,— a. 
•Calaned, — a. 
* Amddygied, — c. 
*Diw sadwm, — a. 
•Divwrn, — a. 
*Kytweithret,— a. 
•Diw sul,— a. 
•Rud,— a. 
•Amdyget, — a; amdyg- 

ied,— c. 
'Diw Hun, — a. 
Benn, — a. 

Gwaetlun gwelet, — a. 
^Adrawd, — a. 
Gwawdodyn,— c. 
Xludet,— a. 
Atgored, — c ; atcoret, 
1. 

ijien, — a. 
',— a, d, f, g. 
Ihet, —a. Y mae y 
I tell hon yn terfynu 
.mill yn a, &c. 
chdwyrea wc, — a. 
.-a, d, f, g. 
Kynnif aber, — a. 



«'Tando,-a. 
'^A'id yic J yn e. 
»Me,— a. 
"Gwrymde, — a, d, f, g, 

1 ; gwrwmdde, — c, e. 

Mae y ban hwn yn ter- 
fynu pennill yn a, &c. 
"imeitin,— a, d, e, f, 

g, 1 ; y meiitin, — f. 
** Dywys, — a. 
"Yn tywys yn dylin, — 

a, d, f , g, 1 ; yn lywys 

yn dilrn, — e. 
** Garw, — a. 
^Nid yic J ynh, c. 
''Gwnaewch chwi waet- 

lin, — a, L 
^ Mai yuet med, — a. 
»*Llew,— a, d, e, f, g. 
*Lladewch,— a. 
'^D3Tiin, — a, d, f, g. 
^Cledyual dyw^ fjsg- 

yolin, — a. 
^Oed mor diachor yt 

ladei,— a. 
♦"Haual, — a. ; gyhavel 

& gwr haTel, — e.. 



Esgar gwr liaval*° yn y" bei^* 
Disgynnwys yn*^ aphwys** dra pbenn 
Ny deliit cynyt" cywrenhin ben" 
DisgiawT breint vu" e ladd*^ ar gagen 
Cynneddyf** y Ewein** escynnu" as**^ ystre 
Ystung cyn** gorot goreu gangen 
Dilyd** dyleyn rathleu*^ dilen 
Llywy llyvrodedd* ruych" ac asgen 
Anglas*^ asswydeu*^ lovlen 
Dyphorthes ae law luruc wehyn 
Dymualau*" gwledic dal" oe brid® bren- 

nyal® 
Eidol adoer" crei granuawr" gwyn" 
DysgiawT pan vei bun bam benn 
Perchen meirch a gwymseirch" 
Ac ysgwydawr yaen® 
Gyvoet a* gy^'ergyr escyn discyn" 
Aer dywys" ry dywys ryvel 
Gwlat gordd" garei^' gwrdd^* vedel 
Gwrdd ueryt'* gwaet am iruedd'* 
Seingiat" am seirch,^* seircb seingiaf* 
Seirchiawc^ am grudd*' yt vedd*^ 
Ar ddelw^ lleith drygiawr^ Uudet 

"Cathlen, — a, d, e, f, g. 

**LlyvToded, — a. 

*' Rwych, — a ; rraych, 

b, c. 
^ Angas, — g. 
''Asswyddeu, — c ; a 

swyddeu, — e ; as- 

swyden, — g. 
"Dymgwallaw, — a, g ; 

dymwalaw, — d ; dy- 

wallaw, — e ; dymgn- 

alau,— f. 
*' Nid vw dal yn c. 
«Bridd, — c ; brit, al. 

bridd,— e. 
"^lae y llinell hon yn 

ddity yn a : — 



*'En y,— a; yn i,— c. 

**Ma^r llinell hanyn ter- 
fynu penniU yn a, &c. 

«En,-». 
I **AfFwy3, — a. 
I "Kywyt,— ».d,g;cyuyd, 

I — f- 

I "Kywrennin benn, — a. 

«Ou,-g. 

«I>ad.— a. 

** Gangen, — a, d, e, f, g. 

"Kynnedyf,— a. 

*'E3gynnv, — a, b, d, f, g ; 
esgynias,— c, e. 

*»Ar,-a, 1. 

** Ystwng kyn,— a. 

wDüud,-a. 



*Ni forthint, neiri {nid yw hicn yn i) molut mnet 
Rac trin riidla trin orthoret 
Tebihic tan teryd drui cinnenet 
Diu mawrth guisgassant eu cein duhet 
Diu merchyr bn guero eu citunet 
Diuyei ceunadau amodet 
Dia gwener calanet a ciuriuet 
Diu sadurn bu didvm en cit gueithret 
Diu sul laueneu rud a at ranhet 
Diu Uun hyi benn clun guaet lun guelet 
Kys adraud gododin gnedy Uudet 
Hir rac pebyll madauc pan atcorhet, — k. 
+ Moch amireit i more 

I cinim a pherym rac sire 

Bu ciuarch gueir guiat 

Ig cin or or cat 

Ciueült ar garat 

Init gene 

Bu guolut minut bu lie 

Bu guanar gueilging gwrs^nde, — k. 



Dpngwallaw gwledic dal 
Oe brid brennyal ; 



tte d'r llinell hon y 
terfyna'rpennill. 

••Adrer, — g. 

•*GrannawT, — a, d, f, g, 
1 ; graenawr, - c ; grai- 
aufawr, al. granfawr, 
— e. 

"Gwynn, — a. 

" Gwrymseirch, — a, b, 
c, d, e, f, g. 

"A^id yw yaen yn e. 

•»0,-1. 

'•Gynoet a gyuergyr es- 
gyn disgyn, — a : ac d'r 
llinell hon y terfyna y 
pennill. 

"Y,-b; i,-c 

'«Gord,— a. 



"' Gar ei, — e. 
'• Gwrd, — a. 
■^Gwrdweiyt, — ^a, d, e, 

f. g- 
"Iroed, — a, e, f, g; 

irved, — d. 
''Seingyat,— a. 
'^Veirch, — f. 
^'Seingyat, — a. 
^'Seirchyawr,— a, d, f, g. 
** Am y rud,— a, d, g, 1 ; 

am y rudd,— f. 
"Ued, — a ; ved, — 1. 

Hon ydyw yflaenaf dr 

ddtcy lindl yma yn y 

lleiU. 
«^Delw,— a. 
**DygiawT,— a, d, f, g. 



*Moch amireith i meitit pan crs 
Cinerein i midin 
O douis in towys müin 
Rac cant em guant ceseuin 
Oed mor guanauc idinin 
Mai iuet med neu win 
Oed mor diacfaar 
Yt wanei esgar 
TJid alt guanar gurthyn,— k. 



16 



GODODIN. 



Peleidyr yn' eis yn^ declireu cat 

Hynt am oleu bu godeu beleidiyat' 

Seint* amnant^ am diua^ dy geli 

Ac ystavell yt vydei' dyrlyd ei* 

Medd^ melys maglawr 

Gwrys aer gynglys^" gan uawr" 

Cet^'^ luys^^ Loegrwys liuedawr" 

Rhy '^ benyt ar hyt y attawr^* 

Eillt Wynedd" clywer y^* arddercliedd^^ 

Guan an hon^ byt vedd^^ 

Sauuy^ radanwy^ Gwynedd'^ 

Tarw byddin^ treis trin teyrnedd^ 

Cyn^ cyimest^ daear cyn goruedd^* 

Byt^»" orfin^i Gododin bedd^^ 

Byddin orddyvnat yn agerw^ 

Mynauc luyddauc^ law cbeurw^* 

Bu ddoeth^^ a choeth a syberw 

Nyt oedd^" ef -wrtli gyfedd^ gochwerw 

Mudyn geinyon^' ar eu*' helw 

Nyt oedd*^ ar les*- bro pob delw 

An gelwir mor a chynnwr ym plymnnyt*' 

Yntryvruyt" peleidyr, peleidyr gogymuyt*^ 

Goglyssur lieyi-n liueyd,^ llaun" yn^^assed 

Syrchyn*^ ygcorun*"^ yn^^ trydar 

Gwr ffi-wythlawn fflamddur^^ rac ysgar^ 



»En,-a. 
Si En,— a. 
^Bleidryal, — a, d, f, g; 

bleidrial,— 1. Mae y 
i hail hwn yn terfynu 
' pennill yn a, &c. 
*Keint, — a, d, g; ceint, 

— f. 
'Amnat,— a, d, g ; am- 

nad, — f; amnant et 

aninawdd,— e. 
•Dina,— a, d, g, ; diva, 

— b, e; difei,— c; diva 

(dina),— f. 
'Ac ystavell yt nydei, 

— a. 
•Dyrllydei, — a, b, d, e, 

f, g, 1; (derllyddei), — 

c. 
«Med, -a. 
"Aergynlys,— a, e, f, g; 

aergyngl wys, — d. 
*'Wawr, — a, c, d, e, f, 

g; vawT, — b. 
'^Ket, — a; cad, — c, e. 
"Lwys,— a. 

** Lloegrwys Uiwedawr, 
i^Ry,— a. [—a. 

«Yd allawr,— a; i all- 

awr, — c, e; hyd ydd 

attawr, — f. 
*'Wyned,— a. 
^Klywere, — a. 
"Arderched,— a, e, f, g; 

i ardderchedd,— c. 
*'Gwananhon, — a, d, f, 

g ; gwanan hon, — h, c, 

e, 1. 
"Ved,— a. 
"Savwy,— a, 1; et savy, 

"Cadavwy, — a, d, g, 1; 
rodanwy, — e ; radan- 
wy (radenny, cadauuy) 
— f. 



** Gwyned, — a. 
*^Bedin,— a. 
**Teyrned, — a. 
«Kyii,— a. 
**Kywesc, — a, d, g; cy- 

uest (cywest),— f ; cy- 

■wesc, — 1. ^ 

•^Kyn gorwed, — a. 
3« But,— a. 
^'Orfun, — a, g; et or- 

iSn, — e ; oryn, — d ; 

orfun, — f. 
** Bed, - a. Mae y llinell 

hon yn terfynu pennill 

yn a, &c. 
'^Bedin ordyvnat en 

agerw, — a. 
*• Lluydawc, — a. 
^Llaw chwerw,— aj law 

chwerw. — 1. 
36Doeth,— a. 
3^0ed,-a. 
**Gyued, — a. 
^ Geinnyon, — a. 
«Y,— a. 
"Oed,-a. 
**Lles, — a. Terfynir y 

pennill yma yn a, &c. 
*'Plyinnwyt,— a, e, f, g; 

plymujrt, — b, c; plym- 

Iwyt,— d. 
** Tryvrwyt, — a j nhry- 

ourwyd,— e. 
**Gogymwyt, — a.' 
*'Lliveit, — a, 1. 
^'LlawT, - — a, d, f, g ; 

llavn,— b, c; Uawn et 

llafn,— e ; llawr, — 1. 
«En,— a. 
*° Sychyn, — a, d, g ; syrth- 

yn, — e : iyrchyn (sych- 
yn ),-f. 
"Yggorun,— a. 
"Eu,-a. [-a. 

** Frwythlawn âamdyr, 



Dyphortheis^ catveirch"* a cliatseirch ®* 

Greulet^' ar Gatraeth cochre 

Mae^ blaenuyd byddin'^ dinus^ 

Aergi, gwycli*^^ guartbvre^^ 

An*^ gelwir ny^* fan^ glaer vwyre^ 

Echadaf heydyn" baeam de^ 

Mynawc Gododin traeth y annor®® 

Mynawc am rann cuynbyator™ 

Bac eidyn arial" pblam'^ nyt atcor 

Ef dodes ef dilys''* y geynbor''* 

Ef dodes rac trusi'* teudor"® 

Yn" aryal ar drywaP* disgynnwys 

Can Ueues'* porthes mam bwys^ 

O osgordd vynyddawc ni ddiangwys^^ 

Namyn®^ yn^ aiyf" amddipbryf*" amddi- 

ffwys^ 
(jrolet^^ moryet ny®^ bu aessawr 
Dypliorthyn*^ traeth y ennyn** llawr 
Bhy duc*^ oe lovlen glas lavnawr 
Peleidyr pwys preiglyn** ben*' periglawr 
Y ar** orwydd"* ercMas penifeddawr^ 
Trin digwydd^ trwch* trach y^ lavn- 
awr 
Pari'» orwydd^oi oe ^^t^'^ m^*» bu ffoawri"* 
An dyrlys^*^ molet medd^"® melys maglawr 



^^Esgar,— a; al ynliry- 
dar, — e. Mae hon yn 
terfynu pennill yn a, 
&c. 

** Dyphorthes, — a. 

**Cat veiich,— a, e, f, g. 

** Chadveirch, — c ; chat 
seirch, — d. 

" Greulyd,— c. 

^^Mac, — d. 

^'Blaenwyd bedin, — a. 

'"Dinas, — b, c, e. 

" Gwyth,— a, d, f, g. 

**Gwarthvre, — a, d, f, 

g- : 
**Au,— e. 
** Wy, — e ; ni, — c. 
^Faw, — a, d, g, 1 ; flaw, 

— f. 
** Fwyre, — a ; ffwyre, — f . 
*'Treuddyn, — b, c, e. 
^ Haearnde,— a, b, c, d, e, 

f , g. Mae'r ban hwn yn 

terfynu pennill ynsk &c. 
*' Traeth e annor, — a, d, 

g ; traeth i annor, — c ; 

traethyannor veltraeth- 

iannor, — c ; traethean- 

nor,— f; traeth y am- 

mor (annor),— 1. 
'"Kwynhator, — a; cuyn- 

hyator, — b. 
"Aryal,— a. 
'«Ham,— a. 
^sEdilis,— a, d, f, g, 1. 
'* Yg kynhor, — a, d, e, f, 

g ; i geinhor,— c ; yg 

cynhor,— 1. 
■^^Trin, — a, d, g; ractrisi 

(rhag trin),— f. 
'"' Tewdor, — a. 
" En,— a. 
'sDywal,- a, d, f, g; ar- 

ddywal, — e. 
'''Llewes,- a. 



soMawrbwys,— a, d, g; 
mammwys,— c ; niam- 
bwys& mammwys,— 
e ; mawr bwys, — £. 

^1 osgord vynydawg ay 
diangwys,— a. 

^^Namen, — a. 

•^^ Vn, — a, b, c, d, e, f, g. 

8<Arf,— c. 

^'j^mdiöyrf, — a, 1; am- 
ddiffyrf , — c. 

86 Amdififwys, — a ; am- 
difiPurf, — e. Terfyna 
y llinell hon bermill 
yn a, &c. 

8' Gollet, — a, d, f, g; go- 
ledd, — b, c. 

MM,— c. 

«"Dyfiforthyn,- i 

^" Treatliieunyn, 

''By due, — a; rhydua 
— b ; rhyddug, — c 

'-Periglyn, — c. 

'■' Benn, — a. 

9*Yar,— f; i ar,- c. 

'^Orwyd, — a. 

'*Pen wedawr, — a, d, g| 
penivudawT, — b ; pen< 
ttfuddawr, — c; i>enctk 
edawT,— e; penweddf 
awr, — f. 

" Trindygwyd, — a, d, 

'^iVitZ yw trwch yn d. 

991,— c. 

1«» Pan,— a, d, e, f, g. 

loiOrvyd, — a,d,g; oruyi 
— b; orvydd,— f. 

'»« Gat,— a. 

io»Ny,— a, b, d, e, f, g, 

lo^Foawr,— a. 

lo^Dyrllys,— a. 

i»6 Med, — a. Mae y llin- 
ell hon yn terfynu 
nill yn a, &c. 



GODODIN. 



17 



Gweleis y^ dwll^ o benn tir Odreu' 
Aberth am goelcerth* a disgynnyir 
Gwelais oedd cvnevin* ar dref ffledeg- 

ein* 
A gwyr UBythîon' ry gojessyn® 
Gweleis gwyr dullyawr gan aur' add- 

euyn^" 
A phen Dyfnual" a^ breich" brein ae 

cnöyn" 
Mat mudic '* ysgafiiuyii ** a^wm" advaon ^* 
Ae lassawc*' tebedawc tra mordwy** alon 
Gwrawl amddy^Twys-^ goruawr y*^ lu 
Guryt "VTon** gurvan** gwanan aruau^ 
Y^ gynneddyf" disgynnu rac naw rhiallu* 
Yggiiyd^ gwaed a gidat*^ a gordiynau'^ 
Caraf dy^ vuddic leithic" a vu anau^ 
Cyndilic" Aron* cenhan'' lew* 
Carassun^ ddeigynnu" y *^ Gattraeth" ges- 

setin 
Gwerth** medd** ygcuntedd" a gwirawd 

gwin" 
Carasswn neu chablwys ar lain" 
Cyn** bu y** leas ae* las" uphin^ 
Carasswn eil clot dyphorthes*^ gwaetlin 
Ef dodes y** gleddyf" yg goethm 
Neus adrawdd* gwrhyt*' rac Cìododiii'* 
Na bei mab Ceidiaw** clot un gwr trin*" 



•DoU,— a, b, d, f, g; 

dwll, aL ei ddull, — e. 
•Adotm,— a; d,g; adoen 

(adoyn),— f. 
♦€k>elkerth,— a, 
*Oed kenevin,— a. 
•Redegein,— a, d, f, g. 
'Nwythyon, — a, g; 

wnythyon,— c; mwyth- 

on,— d ; nnjrthyon al. 

nfuddion,— e ; nwyth- 

on (mwythion), — f. 
• Gollessyn, — a, d, e, f , g. 
•Awr,' — a, d, e, f, g. 
"Adevyn,— a, d, f, g; 

addewyn,— c; addea- 

yn,— e, 
" A phenn dyvynwal, —a. 
^Nid yic A ynà,\. 
"Breych, — a, f,g; Trych, 

— e, 1. 
** F ma^r Uinell Turn yn 

ttrfynu pennill yn a, 

» Vydic,— a, d, f, g. 
*• Ysgavyuwyu,— a. 
"Asgwm, — d. 
"Advaon,— a; addfaon, 

"Aelussawc,— a, e, f, g. 

••Tramordwy, — e. 
•^.^mdy vrwys, — a. 
*I,-b, c. 
■•Gwryt vronn, — a. 
••Gwrvan, — a; gUTFan, 

*Aniaw,— a, d, e, g. 

Ifid yw y ban hwn yn 

i, h, c. 
»*0,-b, c. 
*'Gyimedyf,— a. 

C 



««RiaUu,— a. 

*»Yg gwyd,-». 

»Gwlat,-a. 

** Gordiynaw, — a, d, f, g; 

gorddiynaa,— i, b, c ; 

gordiynaa, gorddineo, 

et gofddyftiu, — e. 
^Vy,— a, d, e, f, g, 
«Vudic lleithic,— a. 
^ Anaw, — a, d, e, f, g. 
^Kyudilic, — a. 
"Aeron,— a, b, c, d, e, 

f . g, 1. 
" Kenhan, — a ; cynon, 

c, e. 
^Mae y ban hicn yn ter- 

fynu pennill yn a, ex. 
*Carasswii, — a. 
"DisgynnTi,— a, d, e, f, 

g; ddisgynnxr, — L 
"Yg,-a, d, £, g, 1; o,- 

c ; y vel i, — e. 
** Catraeth, — a ; cat- 

traeth,— 1. 
*'Gwert, — a, d, f, g. 
"Med,-a. 
«Ygkyntid,— a. 
"Win,— a. 
*'Llain, — a. 
«»Kyn,— a. 
«E -a, d, e, f, g. 
»Oe,— a, d, e, f, g. 
"Leas,-L 
"Ufl&n, — a, 1; wphin et 

nphin, — e. 
"Dyfforthes,— a. 
"E,— a, e, f, g; 'i,— c. 5 
«Gledyf,— a. 
"Adrawd, — a. 
*" Gwrfcryd, — c. 
*'*Gododyn, — a. 
*'Keidyaw, — a. 



Truan yw gennyf*^ gwedy*' lluddet® 
Groddef" gloes angheu trwy agcyfl5:«t** 
Ac eil trwm trinau** gennyf vy gwelet 
Dygwyddai" an gwyr ny pen*® o draet 
Ac ucheneit hir ac eüyuet** 
Yn™ ol gwyr pybyr"' temyr'^ tutuet" 
Rhuvaun'* a Gwgawn Gwiawn^' a Gwyl- 

yget'« 
Gwyr gorsaf gwryaf gwidd" ygcalet^® 
Ys deupo eu heneit wy wedy trinet 
Cynnwys ygwlat '* lief addef anneuet" 
EJf gwrthodes tres tra gwyar lyn*^ 
Ef laddei** val*^ deur dull** nyt®* erchyn" 
Tavloyu®' ac ysgeth tavlet wydrin** 
A medd* rac teymedd*' tavlai" vyddin" 
Meinf y gynghor" 
Men na lauarei** liaws* 
Ac vei annaws" nyd* edeint" 
Rac ruthyr bwyll yaddeu^*" 
A chleddyvawr'*" lliveit bandit 
Gwelir lavar»<« lein'*" 

Porthloedd vyddin»"" 

Porthloedd»«»*lain 

A llu racnedd^" 

Yn ragyruedd^*" , 

Yn dydd gunedd^** 

Ygcyvryssedd '•* 



«Gwitrin,— b, g. Nid 
yvfr uinell hon yn f. 
Y mae'n terfynu pen- 
nill yn a, ècc. 

•' Gennjrf vy, — a, d, e, f, 
g. NidywTyyni,h,h. 

"Nid yw gwedy yn e. 

"Uudet,-». 

»«Godef,-a. 

**AngkyfiFret, — a ; am- 
kyf&et, — d. 

"Truan,— a, d, e, f, g. 

•'Dygwydaw,— a, d, e, 
ft g ; digwyddso, — c 

"Penn,— a. 

•Eilywet,— a ; a'i dyw- 
ed, — c; eilyvet, — g. 

™En,-a. 

'• Pebyr, — a, d, f, g. 

■^Tymyr, — c. 

^Tudwet,— a. 

''* Ruvawn,— a. 

'^Nid yw gwiawn yn e. 

'*Gwlyget, — a; gwylget, 

"Gwrd,— a; gwrdd, — f, 

^Yg calet, — a. 

"Kynnwys yg wlat, — a. 

**Avneiiet, — a, d, f, 1; 
ameuet,— g. Ýma£r 
ban kim yn terfynu 

Sfnnill yn a, kc 
yn,— a. 
»»L]adei, — a. 



*> Nid yw val yn t. 
^•Dewrdall, — a, e, g ; 

dewr dull,— b, «, d, f. 
«Xad,-f. 
*' Echyn, — a, b, c, g ; 

ethyn,— d,t; echyn et 

erchyn,— e. 
"Tavloyw, — a. 
** Vrwydrin, — e, 
»Med,— a. 
"Teymed, — a. 
"'Tavlei,— a. 
»»Vedin, — a. Nid yw 

him yn hfC 
"Menit,— a. 
*• Gynghor. Nid yw 

meint y gynghor yn i, 

b, c. 
"Ueveri,— a, d, f, g. 
"Lliaws, — a. 
•'Anwaws,- a, d, f , g. 
»'Myt,— a. 
»» Ode wyt, — a, g ; ydyn', 

— c, edewyt,— d, f; 

edeint et ydyn, — e. 
""BwyHyadeu, — a, c, e, f, 

g ; bwyll y adeu, — b ; 

bwys 'i adeu, — d ; 

bwylliadeu, — L 
*" Chledyvawr, — a. 
'**Llavar, — a; lasar, — e. 
i"«Lleir, — a, d, f, g. 

Trefnir y chice ban 
yna yn a ýel kyrt : — 



Meint y gynghor men na Deveri 
Uiaws ac vei anwaws nyt odewyt 
Eac mttiyr bwyllyaden a chledyvawr 
Lliveit handit gwelir llavar lleir ; 



acfel hyn y terfynir y 

pennill. 
'*• Porthloed vedin, — a. 
i»Porthloed,— a. 



losjjacwed, — a,d.é,f,g, . 
^'^Ragyrwed, — a, L 
1»» En dyd gwned, — a, 
"8 Yg kyvryssed, — a» 



18 



GODODIN. 



Buant gwychawd' 

Gwedy* medddawt' 

A medd yvet* 

Ny bii uaret* 
An gomylam" ennyd phrwythlam^ 
Pan adrodder^ torret ergyr^ 
O uéirch^" a gwyr tyngyr" tynget'* 
Pam" ymddyvydd" lliaws Pryder Pryd- 

eraf ffun^* 
Pfun^^ en ar dec" aryal rodec^® ar hynt^' 
wylaw 

Cy^ cystyitin'^^ 

Cu^ carassun'^ 
Celeic^ fan» 

Ac argoedwys / 

GwaP® gordyvnwys 
Y^^ em dulyaw^ 
Ef dadodes^' ar Iwydd^ pwys ar les^' rieu 
Ar dilyvnn^^ goet 
Ar diliu^^ hoet yr^ cyveddeu^ 

Cyueduogant^ 
Ef an dydduc^' ar^ dan advoyu'^ 
Ac ar groen gwynn gosgroyw*" 
Gereint rac deheu^^ gawr a ddodet** 
Llwch*^ gwyn*^ dwU*^ ar ysgwyt 
Yor yspar lary^^'yor" 
Molut mynyt** mor 



* Gwychawc, — a, d, f , g, 

*Gwede, — a. 
' Msddawt, — a ; medd- 
dawd, -c. 
*A med yuet,— a. 

* Waret,— a, c, d, e, f, g. 
*Gorwylam,— a, g; gor- 

mylan,— b, c, e; gor- 
wylan, — d; gornylan, 
— f. 

'Ennyd frwythlam, — a. 

*Adroder,— a. 

* Nid yw ergyr yn q; ac 
nid yvfr Uinell yn i, 
b, c. 

"Veirch,— a. 

11 Tyngir,— a. 

"iVid yiv tyngyr tynget 
yne. Y Uinell honsydd 
yn ter/ynu pennül yn 
a, &c. 

«Pan,— a, e, f, g. 

"Ym dyvyd,— a, d, e, f, 

g- 
"Fun,— a, d, f, g. 
»«Fun,— a. 
I'Ardec,— a, d, f, g; un 

ar deg,— b, c, e. 
I'Redec, — a, b, c, d, e, f, 

g,l. 
"Kynt.-d. 
»«Ku,— a. 
^'Kystudywn,— a, d, f, 

g; cystiwn, — b ; gwest- 

iwn, — c ; cystwywn, 

— e. 
«Ku,— a. 
*3 Carasswn, — a. 
**Kelleic,— a, d, e, g. 
**raw, — a, d, g; ffaw, 

— e, f. 



2»Guae, — a, d, f, g; 

gwall, — e. 
"I,— c. 
''^ EmduUyaw, — a, d, f, 

g; ymdduliaw, — c. 
29 Dyddodes,— c. 
^ Arlluyd, — a, £, g ; ar 

lluyd,— d ; ar luyd, — e. 
^1 Lies, — a. 
3^ Dily vyn, — a ; arduly- 

wn, — e ; ar dllion,— f. 
33 Dili w, — a. 
3'Or,— c. 
3^ Ky vedeu, — a. 

38 Kyvedwogaat, — a. 
3' Dyduc, — a. 
38At,— d. 

39 Adloy w,— a ; adfoyw, 

— e. 
*" Goscroyw, — a. Ma£ y 

Uinell lion yn terfynu 

pennill yn, y cwbl ond 

i, d. 
*iAclien,-g. 
♦íDodet,-a. 
^'Lluch,— a, b, c, d, e, f, 

g- 
♦* Gwynn gwynn,— a, d, 

f, g- 
«^DuU,— b, e. 
^'Llary, — a; larylw, — e. 
♦'Y or, — d; nid yw yn 

b, c, e. 
*'Mynut, — a. 
*9 Heissyllut, — a ; heis- 

1yd,— c. 
'*Gwgynei, — a, d, g, 1; 

gogwnei, — f. 
"Oedut,— a; edut, — d. 

Mae y ilinell hon yn 

terfynu pennill yna.,kc. 
"^Di annot,— d. 



Gogwneif heissylut*' gugyvei*" Gereint 

Hael mynawc oeddut" 
Diannot^^ y*^ glot y** glutvan** 
Diaclior anghor * gcyman" 
Diechyr eryr gwyr gouaran"® 
Trin oddef eiddef oedd eirian'* 
Ragorei veirch racvuan®" 
Yn^^ trin lledvegin^^ gwin o bann 
Cyn® glas vedd" a glassii yn*'' rhann^ 
Bu gwr gwledd"' uch^ medd^* mygr™ o 

bann 
Dihenyt" i" bob llawr llannet" 
Y'^ hual amhaual" afneuet 
TuP* tal" e'* rodawr cas o Mr™ 
Gwythawc rhyvonyauc®" diphrydyeit*^ 
Eil gweith gelwident^* a malet^ 
Ygcatveirch** a seirch greulet 
Byddin^' agcusgoget*® yt*' vyt^® cat 
Vorion^** cochro llan'^ pan^^ rygoddef 
Trum«3 ya^ trin a llavyn»' yt laddei^^ 
Garw rybydd^' o gat dydygei 
Can^^ Calan a ddarmerthei^^ 
Ef gweinitio« Adan^^i vab Erfei 
Ef gweint^"* Adan dwrch trahawc'"^ 
Un Rhiein''*^ a morwyn a mynauc^'^ 
A phan oedd ^'^ mab teyrn teithiauc ^*" 
Yg Gwyndyt'"^ gwaet glyt^°* gwaredawc 



*3E,— a; 0,— c. 

"E,-a. 

" Y nglhytvan, — e. 

" Angor, — a. 

'=''' Ygkyman, —a, b, c, d, 
f, g; anghyman etang- 
hyvein, — e; yg cymau, 

*s Govaran, — a ; gonar- 

an, — b, c. 
*°Trin odef eidef oed eir- 

yan,— a. 
''Rac VTian, — g. 
«lEn,— a. 
°-Lletvegin,— a. 
^"^ Kyn,— a ; yn, — e. 
'' Glasved, —a, d, e, f, g. 
«Eu,— a, d, f, g. iV^id 

yw yn e. 
*^ÌElann, — a. 
•"Gwled,— a. 
^ Od uch, — a, d, f : oduch, 

— g- 
89 Med,— a; Bu gwr od 

uch gwledd medd,— f. 
'"Mygyr,— a. Y mae y 

lliiiell hoH yn terjynu 

•penniU yn, a, &c. 
'^Dienhyt, — a, f, g; di- 

henydd, — b, c, e. 
'* Y, — a, e, f, g ; nid yw 

yn d. 
'3Llanwet, — a, d, f, g. 
'♦E,-a, d, e, f, g;i,— o. 
"Am hafal,— c. 
'«TwU,-a. 
"TaU,-a, d, e, f, g, 
'«I,— c. 
'90hir,-d. 
*" Rywonyawc, — a. 
"Diffreidyeit,-a,d,e,f, 

g; diphrueidyeit,— b, c. 



^^Gelwideint,- a, d, f, 

g, I; gelwiddent,— b, 

c, e. 
*3 Mallet, — a, f, g; ama- 

let,-d. 
** Yg catveirch, — a, c, e, 

f> g > yg cat veirch, 

— d. 
s^Bedin, — a. 
^0 Agkvsgoget, — a. 
•"It,-c. 
88Vyd,— a. 
*9Voryon, — a. 
««Llann,- a. 
91 Bann, —a, e, f, g. 
92Ilygodhet,-a, d, e,f, 

g- 
93Ti-wm,— a, 0, d, e, f, 

9*En,-o. * 

9*Llavynt,— d. 
96LIadei,-a. 
9'Rybud,— a. 
9'*Cann, — a, e, f ; canr, 

— g- 
9°Darmeithei,— a, e, f, 

g- 
I'OGwenit, —a, f, g; 

gweint, — e. 
"lAdan,— d. 
i»2Gwemt,-a, d, f, g,l; 

gweinit, — b, c. 
^"^Nid yw y ban hicn yn 

d. 
i»*Riein,— a. 
10^ Mynawc, — a. 
"5 Oed,— a. 
1°' Teithyawc, — a. 
103 Yng gwyndyt,— a. 
lOäGwaed glyt, — a; 

gwaetglut,— d: gwaed- 

1yd, -f. 



GODODIN. 



19 



Cyn^ golo gweryt at* rudd' lary* 

Hael etvyBt^ digythrudd 

O glod* a chet echiawc" neut bedd* 

Garthwys hir o dir Rhyvonyawc' 

Peis dinogat e vreith vreith 

O grwyn balaot ban"* ureith^^ 

Chwit chwnt'- chwidogeith 

Gochanwn^ gochenyn wyth geith 

Pan elai dy dat ti*' i'* helya 

Llath ar'* ysgwyt'' llury^® yn y law'* 

Ef gelui^ gwn gogyhuc^' 

Giph gaph ddaly ddaly^ dduc dduc^ 

Ef leddi^ bysc ygcoruc^ 

Mai bar^ ladd lew" Uyuyuc* 

Pan elei dy dat ti** i* vynydd'^ 

Dydygei ef"^ pen^ y uarch** 

Pen gwdd hwch'* pen hydd^ 

Pen gruciar*^ vreith o^ vynydd" 

Pen pysc o Rayadyr deruenydd*" 

Or sawl a*' gyrchaeddei** dy dat 

Ty ar^ gieuein** 
O wyth wch*^ a leuyn^ a luyvein" 
Ny** anghei ol** ny vei^ oradein" 
Pan*^ dodyw agcyrung" o angcyvarch'* 



'Kyn,— a. 
»Ar,— a, d, e, f, g. 
»Rud,-a. 
*Llary, — a. 
*Elwynt,— b, c, e. 
•Glot,-a. 

^Echyawc, — a; eich- , 
iawg, — c; eichiwawc, 
'— e. 
•Bed,- a. 

•Rhywonyawc, — a, d, f, 

g. Mae'r llinell hon 

yn terfynu pennill yn 

a, &C. 

»Pan,-d. 

"Wreith,— a,d,e,f, g; 

vreith,— b, c. 
"Chwit, — a, e, g; 
chwent, — b, c; chwant, 
— d ; chwint (chwit, 
chwant),— f. 
MGochanun,— b, e. 
"Ty,-a. 

»E,-a,e, f, g; y,— d. 
»Or,-e. 

"Y ysgwyd,— a, d, e, f, 
g ; nid yw J yn i,h, c. 
'•Llory, — a, d, f, g ; llw- 
ry,— c, e ; llory (Uwry), 
»EnyUaw,-a. [-1. 
"Gelwi, - a; gelwej, — d; 

geluei, — 1. 
■Gk^hwch, — a, e, f, g; 

gogyhwc, — d. 
■Giff (1,) gafif dhaly 

dhaly,— a. 
"Phwc dhwc, — a, d, e, 

f.g- 
"Lledi,— a. 
• Yng corwc, — a, d, e, f, 

g- 
•Ban,— a, d, f, g. 
"Lad llew,— a. 
*IJywywc, — a, d, f, g; 

llyuiuc,— b, c ; llyw- 

iog,-e. 



»Ty,-a, b, d, e, f, g. 
»E.-a, d, e, f, g. 
*• Vynyd,~a. 
^Nid yio ef ynd. 
*Penn,— a. 
»*Ywrch, — », d, g; y 

rarch,— b; i varch, — 

c, e ; yurch (yarch), — 

f ; Iwrth,-1. 
'^Gwythwch, — a, d, e, 

f> g; goyd huch, — 

b ; gwydd-hwch, — c ; 

gwythwch {g[wydd 

hwch),— 1. 
*Penn hyd, — a. 
'" Gragyar, — a. 

* At, — c. 

* Venyd, — a. 

*" Derwennyd, — a ; der- 

fenydd,— c. 
"Yt,-a, d, e, f, g. 
**Gyrhaedei, — a, d, f, g; 

gyrchhaeddei, — e ; gyr- 

haeddei, — 1. 
«Ae,— a, d, e, f, g, L 
*• GicweÌD,— a, d, e, f, g, 

1. 
«Wythwch,— a, d, e, f, 

g- 
^•Llewyn,— a, L 
*'Llwyuein, — a, L 
«Nyt,— a. 
♦'Anghei oil,— a, d, f, g; 

angheiol,— b; angheuol, 

— c ; anghei o, — e. 
MUei,— a. 
^^Mae y llinell hon yn 

terfynu pennill yn a, 

&c. 
"Peum, — a, d, f, g. 
^Angkyvrwng, — a, d, f, 

g ; ang-cyfrwng,— 1. 
" Angkyuarch, — a. 
**DyT7d,— a, d, e, f, g; 

dyfydd,-!. 
"Uo,— a. 



Nym daw nym dofydd* a vo'*trymmach" 
Ny magwyt yn neuadd* a vei lewach 
Nog" ef nac ygcat * a vei wasdadach*' 
Ac aryt^ ben cluyd** Pennant" oedd** e* 

veirch 
Pellynnig" y*^ glot pelJus* y'^galch. 
A chyn golo'^ gueir" hir adan'* dywarch 
Dyr llydei'* vedd gym"* un mab Yeruarch'* 
Gweloys" y ddull^* o bentir adoen'* 
Aberthach goel certh** a yrnddygyn®* 
Gweleis y ddeu*- oc^ eu tre" ry gwyddyn* 
O err nunython^ ry goddessyn*' 
Gweleis*® y uyr* tyll vawr** gan uaur** 

adoen** 
A phen dyvynaul" vrych brein ae cnoyn** 
Grododin gomynnaf** oth bl^yt 
Yg uydd* cant yn*' aiyal yr* enuyt" 
A gwarthan"" mab Duyueu'"* da wrhyt 
Poet yno yn"** un**^ tyno treyssyf** 
Er pan uant'** maws raur trin^* 
Er pan aeth daear ar Aneurin 
Mi neif" ysgaras nat a Gododin"* 
Llech'** Uefdir aryf gardith tithragon'"* 
Tec uare'" rac Gododin"* ystre anhon 



"Trymach, — a. 
*Neuad, — a. 
^Noc,— a. 
"Yng cat, — a. 
"Wa8tadach,-a. 
«Arryt,-a,d, f, g, 1; 

ar hyd,— c, e. 
•"Bendwyt, — a, d, f, g, 

*'Pennawt, — a, d, f, g. 

»Oed,-a. 

"O.-b, c, e. 

•^Pellynic,— a. 

*>£,— a, d, e, f, g; ei,— 

c. 
*Pellw8, — a, d, e, f, g. 
™E,-a, d, e, f, g; i, 

'>Choio,— g. 

"Gweir,— a. 

''A dan, — a, b, d, e, f, g; 
o dan,— c. 

'♦Dyrllydei,— a, b, c, d, 
e, f, g. 

'^Vedgym, — a, b, c, d, 
e, f, g. 

"•Feruarch, — a; ferrarch 
et ferwarch, — e ; ferw- 
arch,— c. Mae'r llin- 
ell hon yn terfynu pen- 
nill yn a, kc. 

"Gweleys, — a; gweleis, 

«Dyil,— a, L Ifid yw 

hum yn e. 
''Adoyn, — a, d, f, g; 

addoen, — c; aden /ori. 

adoyn — e ; adoyn,— 1. 
" Coelcerth, — a, c, e, f , g. 
*' Enidygyn,^a. 
**Deu,— a. 
*'Ac, — b, c. 
"Trere,— a, d, f, g, 1. 

Nid yw re yn y lleill. 
•* Gwydyn, — a ; gwyuy- 

dyn, — b. 



••Nwython, — a, d, f, g, 

I ; nynythen et tsd- 

ython,— e. 
*' Godessyn, — a. 
**Gaeley8, — a. 
"Wyr,— a, d, e, £, g; 

myr, — b, c. 
••Tylluawr,— a, d, e, f, 

g- 
«\raur,-a. 
»'Adoyn,— a, d, f, g; 

addoen, — c; adoyn, — 

*Dyuynwal, — a; dyr- 

ynnsd,— f. 
•* Knoyn, — a: enovyn, — 
b, c. F mae'r llinell 
hem yn terfynu pennill 
yn a, kc. 
* Gîofynnaf , — e. 
'•Yggwyd,— a, c, d, f ; 
yngwydd,--b ; ygcwyd, 
— e; ysgwyd, -g. 
"En,— a. 

«En,-a, d, f, g, 1. 
"Emwyt,- a, d, f, g, 1; 
enwyd,— c; enwyt, — 
e. 
••^Gnarchan, — a, d, f, g; 

gwarchan,— L 
loiDwywei, — a. 
««Enj-a. 
103 Vn,— a. 
iMTreissyt,— a. 
i«Want,-a. 
^''«Mor trin, —a, £, g; 

mur-trin,— e. 
i^'Neut.-a, d, f, g. 
^"'Mae y llinell hon yn 
terfynu pennill yn a, 
&c. 
i»Lleth,-d. 
11» Tith ragon,— a, d, f , 1 ; 

lith ragon,— g. 
Ill Ware,— a. 
11* Gwawdodyn, — c. 



20 



GODODIN. 



Rhy^ due diüylP o uin' bebyll 

Ar les* tymyr^ tymor tymestyl 

Tra merin lestyr^ tra merin lu^ 

Liu meytlilyoii^ cein^ gatrawt^** 

Ruyd'^ rac rhiallu^* 

O dinguyt'^ yn'* duynuyt^* yn dyonn'^ 

Ys gwyt" rygyn i"ac doleu trin talorin^® vu 

Dihenydd»» y^ bob^' Uawr^^ llanet^^ 

Y haual^ amhal'" afneuet 

Tull^ tal y^ rodauc Cas o bir^ gwycb- 
Rhyvynyauc^ diffret [auc 

Eil nitb^" gwelydeint a malet^^ 
Y^^ gatvebrcb^ ae eirch^ ae^ greulet 
Bit yn^ anyscoget^' bid^ get 
Uoron^' guychyrolion^ pan goddet*^ 
Trum*^ yn** trin a llain y lladdei** 
Gwaew** lybydd** o gat ddyddyges" 
Grant can*® ygcalan*^ dannerthei *" 
Ef gweint" a dau^'^ vab Urvei.** ' 

Ef gweint** a dau*^ dwrch trabawc 
Un Urien ^ a Morwyn a menawc 
A chan oedd'' mab brenhin teithiawc** 
Udd*' GwyndytgwaetCilydd^ Gwaredawc®^ 
Cyn^'' golo gueryt" ar grut^ hael etuynt** 

»Ry-a. 

*Diwyll, — a. 
3 Win,— a. 

* Lies,— a. 
*Llestymyr, — d. 
*Llestyr, — a. 
' Liu,— a. 

* Meithlyon, — a. 
*Kein,— a. 

^ Gadrawt, — a. 
'^Rwyd,— a ; rhwyd, — d. 
^'Riallu,— a. 
^^Dindjrwyt,— a, d, f, g; 
^ drinuyt, — b ; dring- 

■wyd, — c; dringuyt & 

ddingwyd, — e. 
"En, -a. 
'^Dyuuwyt, — a, d, g; 

dwynwyd dyvnuyt, — 

*'Dyvuu, — a, e, g; duou, 

— c; ddyoun, — d. 
"' Ysgwyt,-a, b, c, d, e, 

wTaJvriw,-a,djg;tal- 

vriw, — f. Mae y llin- 

ell hon yn terfynupen- 

niU yn a, &c. 
i»Dihenyd,-a. 
»»I,-c^ 

siBop, — a; bawb,— d. 
«^Llaur,— a» 

*3 Llanwet, — a, d, f, g, 1. 
**Haval,— b, c. 
*5 Ami, — c ; amhaval, — e. 
sMsTwIl,— a. 
«'I,— c. 
*8 Ohir,— d. 
*»Rywynyawc, — a; rhy- 

•wynnyawe, —1. 

30 With, —a, d, f, g, 1. 

31 Amallet,— a, d, f, g; 
am alet,— 1.^ 



3^1,— c. 

^^ Gat veirch, — a, f, g; 

gatseirch, — e. 
3*Seirch,— a, d, f, g, 1; 

serch, — e. 
"^^Nid yw ac yn y lleill. 
36 En,— a. 
"Anysgoget, — a. 
»8 Bit, —a. 

^ Woron,— c ; voron, — e. 
*" Gwychyrolyon, — a. 
^iRygodet, — a, d, e, f, 

g. Nid yw ry yn i, b, 

c. 
*^ Trwm,— a, c, d, e, f, g. 
«En,-a. 

** Laddei,— a, d, f, g. 
**Gwaro, — a, d, f, g, 1. 
«Rybud,— a. 
*'Dydygei,— a; dyddyg- 

ei,— 1. 
♦8 Kid yw can yn e. 
■" Yg calan, — a. 
^" Darmerthi, — b, c, e; 
*i Gwenit, — a, d, e, f, g, 1. 

guneint, — b. 
*«Dan,-a, e, f, g, 1. 
^3 (Jruei, — a, d, f, g ; ur- 

fei, — c; wrfei eturvei, 

— e. 
^ Gwenit,— a, d, f, g. 
^^Dan, — a, e, f, g, 1. 
^''Riein,— a, c, d, f, g, 1. 
" Oed,— a. 
'^ Teithiawg, — a. 
«•Ud,-a,d,f, g; yd,- 

«'Kilyd,-a. 
"Gwareawc,— e. 
«^Kyn,-a. 
^Gweryt,— a. 
"Grud, — a; rudd, — c; 
grud& rudd,— e. 



Doetb dygyrched®* y'^ gat®* ae glot ea 

eicbiawc*^ 
Not'" bedd^i gortbyn hir 0'* orthir Rhy- 

vynyawx ^* 
Amdrynni''* drilau''* drylen 
Am Iwys am dipbuys'^ dywarchen 
Tri chue"' barnuaut''® treis'^ dili plynin^ 
Atgune*' y Morien®^ ae®^ gwian®* ben^ 
Hanceu®® vreuer®^ vracden^ 
At®^ gwyr a Gwyddyl** a Phrydein 
At gu celein^^ veinrudd^ Gwen^ 
Debeuec gwenau ung®* vab®'* Gwen 
Ar^ ginyau^ drylau'® drylen 
Trym^ dwys tra dipbwys^*"' dywarchen 
Cemp^"^ y^*^ lumen arwr^"* Carwawt^"* aa- 

Arreitb^"® edrycb^" eidyn a breitbell 

Gorucbyd^» y^"» law"» lovlen^" 

Ar Gynt a Gwyddyl"^ a Phrydein"* 

A chyngo"* mwng bleidd"^ heb brenn"® 



Yn y"' law gnaut"® gwychlawt' 

lenn 
Prytwyf ny bei varw^^^ Moryen^ 
Deheuec Gwenabwy mab Gwen — 



yn y 



^Etvynt,— a,d,f, g; ed- 

wynt, — c; etwynt, — e. 
66 Dygy rchet, — a. 
"I,-c. 
"Get,— a. 

'' Eichiauc,— a, d, f, g. 
""Uot,— a, d, f, g; vot, 

—1. 
■iBed,— a. 
'^-ZVmZ yw O yn c. 
''3R5rwynauc, — a, d, f, g. 

Mae y ban hwn yn ter- 

fynu pennill yn a, &c. 
'*Am drynnv, — a, b, c, 

d, e, f, g. 
'^Drylav,— a, b, c, d, e, 

f, g ; dxylaw, — 1. 
''Diflfwys,— a. 
"Trihuc,— a, f, g; tri 

chwe,— c ; tri hwe, — d ; 

tri hue, tri chwe, — e. 
'* Baruaut, — a, d, f ; bam- 

wawd, — c; barraut & 

barrawd, — e; barent, 

-g- 
'^Dreis,— a. 
6»Plec hen,— a, d, g, 1; 

plecein, — f. 
^'Atguuc,— a, f, g, 1; at- 

gwne,— c; atguue,— d; 

atgure, — e. 
8*Emorem, — a, d, f, g; i 

morien, — e; moryen, 

8»A,— c. 

8*Giiiau, — a, f, g; guian, 
c ; gwiau,— 1. 

85 Hem,— a, d, f, g. 

**Hancai, — a, d, f, g, 1; 
e anceu, — b ; e' angeu, 
- c;eanceu, angeu, — e. 

8'Ureuer, -a. 

88 Uragdenn, — a, d, f, g. 



8»A,— c. 

^oGwydyl,— a. 
*'■ KeleLn, — a. 
t'^ Rein rad,— a, d, f, g, Ì. 
'^Guen,— a. 
'*Gwenauwy, -a, d, e, 
f> g> gwenabwy, — c. 
-9>Mab,— a. Mae'r llin- 
ell hon yn terfynupen- 
nill pi a, &c. 
*> Am,— a, d, e, f, g, 1. 
'' Giniav, — a ; giniaw, 

'^Diylaw,— a; drylawt, 

--b, e. 
^^ Trum, — b ; trwm,— c. 
'«"Diffwys,— a. 
lo'Kemp,— a. 
'"''E,— a, d, f; 0,-g. 
i^'Arwr,— a, d, f, g. 
"'Baruawt,— a, d, f, g; 

barwawt, — 1. 
>"AsgeU,— a, d, f, g, 1. 
ii^Vreith.-a, d, f, g; 

freith,- 1. 
i^Edryth,— d. 
I'^Gorchudd,— c, e. 
i»»Ei,-c. 
""Lav,— a. 
1" Loften,— a, e, f, g ; lof- 

len, — b, c, d. 
"»Gwydyl,-a. 
"^Phryden,— a. 
i»Chynhyo, — a, d, f, 

g,l. 
"5Bleid,-a. 
I'^Pren, — a; ben,— e. 
"'Eny,-a- 
"8Gnavt,-a. 
""Gwychlaut,— a. 1 
i^oEny,— a. 
i2iMarw,— a. 
122 Morem, — », d, f, g. - > 



TEEFTN y GODODIN. 



EN6LYNION Y MISOEDD. 



21 



ENGLYNION Y MISOEDD. 

AjTEUBTT GWAWDBTD a gant Englynion y Misoed 
gyntaf ac rhag daed oedynt 'hwy aethant mor 
gy&edin, ag na cheisiod neb ea hysgrif eno, oni ba 
ag06 idynt a cholli haiachen xel na :iedrid cael y 
deodef Englyn yn g^bl ym Mhywys a Gwynedd 
heb fod pedwar ar goll : a Guttyn Owain a wuaeth 
y pedwar olaf yn lie y llaill; ac wedi hynny y caed 
yn Nehenbaatb y pedwar oed ar goll fel y maent i 
gyd yma rhag llaw, Allan or Llyfr Gwyj^d. 

Mis Ioxawr myglvd Drffiyn, 
Blin Tnilliad, tre^lad Clerddyn;^ 
Cul Bran, anaml llais Gwenyn;* 
Gwag' Buches, diwres Odyn; 
Gwael gwr anwiw i ofyn* 
Gwae a garo, ei dri gelyn ! * 
Gvir a ddywaid Cynfelyn 
Gorau Canwyll Pwyll i ddyn. 

Mis Chwefror anaml Ancwyn;* 
Uaftirus Pal, ag Olwyn;^ 
Cnawd gwarth, o fynych gysswyn; 
Gwae heb raid a wnel achwyn;® 
Tri pheth a dry drwg wenwyn 
Cyngor Gwraig, Mum, a Chynllwyn:' 
Penn Ci ar fore Gwanwyn;'* 
Gwae a laddodd ei Forwyn! 

Mia Mawrth, mawr rylyg adar 
Chwerw oerwynt, ar dalar : " 
Hwy fydd Hinon, na Heiniar" 
Hwy peru Uid na Cialar, 
Pob rhyw Arynnaig" a ysgar ; 
Pob edn a edwyn ei gymmar:" 
Pob peth a ddaw trwy'rddaear 
Ond y Marw, mawr ei Garchar ! 

Mis Ebrill wybraidd gorthir;" 
Lluddedig Ychen, llwm Tir; 
Cnawd osb '* er nas gwahoddir; 
Gwael Hudd chwareus Clust-hir; 
Ami bai lie nis cerir;" 
Gwyn ei fyd a fo cywir; " 
Cnawd ^ difrod, ar blant enwir: 
Cnawd gwedi Traha, tranc Mr. 

•Meirwon coed ami derddyn. — Lhjfr Hir. 
•Cul bran, distawgwenyn.— Zi. ff. 
»Gwael.-i?. H. 

* Cynnwy march distaw aderym. — LI. H. 
*Hir i blygain byr brydnawnyn.— i?. H. 
•Uwm pob Uwyn. — LI. H. 

"DefiEry neidr i hel gwenwyn. — Li. H. 

* Yr ych llog ni fedr achwyn. — lA. H. 

' Cynghor gwraig mewn Hid nachynllayn. — LI. H. 

'*Pechod marwol paid oi derllwyn. — U. H. 

" Ar ben talar (a dalar).— ii. H. 

^ Y diwyd a drin ei heiniar. — H. H. 

"A reing (o aiga). — H. H. 

** Ac a dyn ar gwr i ysgar. — LI. H. 

»»Egliir.— ii. H. "Gwest.— Xi. H. 

*'Pawb a ymarddel ai hSxa.—H. H. 

•"Nid teilwng ir iach segnr 
Hyf yr ymddengys y cywir 
Diwrâdwydd deurydd y cywir. — LL H. 

"MynydL-ii. H. 



Mis Mat di&txius Geilwad; * 
Clyd clawdd i bob di gariad: 
Uawen hen di Archenad; 
Llafar Cog, a Bytheiad:' 
Hawdd cymmod lie bo cariad' 
Hyddail coed, hyfiyd anUad: 
Nid hwyrach* daw i'r Farchnad, 
Groen yr Oen, na chroen y DdaÊul' 

Mis Mehefdî hardd Tiredd; * 
Llyfii Mot, Uawen Maranedd;' 
Hirgain ddydd, heini Gwragedd; 
Hilawn Praidd, hyffordd Mignedd i* 
Duw a gar bob Tangnefedd; 
Diawl a bar' bob Cynddrygedd; 
Pawb a chwennych Anrhydedd; 
Pob cadam gwan ei ddiwedd. 

Mis GoRPHENAF hyglyd* Gwair; 
Taer tea tawddedig Cyssair 
Ni char Gwilliaid hir gyngrair: 
Ni Iwydd hil corph anniwair; + 
Llom Ydlan lledwag cronffair; 
Uwyr dielid mefl Mawrair; 
Gwir a ddywaid Mab maeth Mair, 
Duw a iaxiiy Dyn a lefeir. % 

Mis Awsrr molwynog Morfa; 
Lion Gwenyn Uawn Modryda; '** 
Gwell gwaith Crymman na Bwa 
Amlach Das na chwareufii; 
Ni lafur, ni weddia; " 
Nid teilwng iddo'i Fara" 
Gwir a ddywaid saint Breda, " 
Nid Uai cyrchir drwg na da. 

Mis Mexxi" mynnawc planed, 
Mwynieithus mor a threufted'* 
Gnawd Gwyr a meirch yn lludded 
Gnawd pob fl5-wyth yn adfed 
Merch fi-enhinawl a aned 

»Y»fyd anilad.— Zi. H. 
'Llafar cog ar lethr gwlad, 

TJchel adhtis bytheiad. — LI. H.' 
'Balch merch o ami gariad. — LL H. 
<Cyn ebrwydded-— Ü. H. 
^Gwae a TO ai fwriad 

Ar anwiredd na lledrad. — LL H. 
•Claear •weàà.—U. H. 
'Uawn mnrianedd 'lion rhianedd). — LI. H. 
* Hylawn ffair (llaid) hyffordd mignedd 
Gwlithog llwybrau hyÍBFordd mignedd.— it H. 
' Gar. —H. H. " Diofal gwenyn yn ol haf .— i^i. H 
1' A fo di(^ y mis yma. — LI. H. 
'*A ddwg eisian drymder ^i3Ì.~IA, H. 
"Brenda.-Z//. H. "MedL «Threfred. 

*Myglyd gwair. 

t Y llinell hon yw y 6 yn U. E. Jones. 
^Mis gorphenaf teilwng chwys 
Gweiriau ar dan pawb mewn brys 
Chwimwth morgrug rhaddioa mefos 
Segnr milgwn ymhob llys 
llwm yw grudd dyn eiddngos 
Gwyn ei fyd a f o cariados 
Ni bydd l^ dihelbulna.— it fl. 



22 



HANES TALIESm. 



An due o'n dygn gaethiwed^ 
Gwir a dywed saint Berned ^ 
Ni chwsg Duw pan ro wai'ed.* 

Mis Hydref hydraid Hydod 
Melyn blaen bedw, gwedw Havod 
Llawnfras' adar a physgod 
Lleilai laeth Buwch. a gafrod 
Gwae a haed mefl er pechod 
Gwell marw no mynych difrod 
Tri pheth a dawd pob pechod* 
Ympryd a gwedi a chardodf 

Mis Tachwedd moch meMnfawr 

Aed Bugail delid cerdawr 

•Hwnnw a'n due o gaethiwed 
«Sain Bened.—A.D. 496 
' Llymf ras 
* Bychod 
*Mlwyd, neu gwyd. 

* Mis Medi mydr ynghanon 
Addfed coed yd ac aeron 
Esgud teuleu teilwng ddyniou 
Gwae gan hiraeth fy nghalon 
Golug Duw ar dylodion 
Gwaetha gwir gwarthu dynion 
Gwaetha da drwg anudob 
Traha a threisio gwirion 
A ddif a (ddifa sylwedd) etifeddion. — Chit. Owain. 

+ Mis hydref hydraul echel 
Ohwareus hydd chwyrn awel 
(Mynych drawiad o ryfel) 
Gnawd ysbeilwyr (ysbeilynt, ysbeilwynt) yn 
Gnawd lledrad yn ddiymgel [rhyfel 

(Erioed a gynnygid yn ddirgel) 
Gwae'r dyn ni ddawr pan el 
(Pan feid bras y barysia'r Gwyddel) 
Trychni nid hawdd (rhwydd) ei ochel 
Angeu a ddaw yn ddiogel 
Amma u fydd y dydd a del.— Gut. Owain. 



Gwaedlyd llafìi llawn Escubawr 
Lion merllyd pob callawr 
Hirnos heiniis carcharawr 
Parchus pawb a fed drysawr 
Tri dyn nid ami a'u didawr 
Trist, Blwng, a chybyd angawr* 

Mis Rhagfyr tomlyd archan 

Llwm gwyd llonyd Llywethan 

Lion ceiliog a Thwylluan 

Au deudeng*-nyd yn hoean' 

Am eni yspeiliwr sattan 

Trwm tir trymluoc huan 

Gwir a ddywed Yscolan^ 

Gwell Duw no'i drwg darogan't 

*Hoywan-Oi ddeuddegnydd yn hoyan ^Ysgolan 

* Yr ab drogan, y mab darogan, no drwg ddarogan. 

•Mis tachwedd tuchan merydd 
Bras llydnod llednoeth coedydd 
Awr addaw trwy lawenydd 
Awr drist drosti a dderfydd 
Y da nid eiddo'r cybydd 
Yr hael ai rho pieufydd (rhoddo piaa'r bydd) 
Dyn a da'r byd a dderfydd 
Da nefawl tragwyddawl fydd. — Gut. Owain. 

Arall. Mis tachwedd diwedd dail 
Llednoeth coed bras anifail 
Llawen dedwydd hylwydd hael 
Clyd nyth diwyd i ochel 
Diged fydd ffau cybydd gwael 
Ni erys nwyfus pan wiael 
A dyrro y dyn anhael 
Cyfifelypa ir casa eu cael. 
+ Mis Rhagfyr byrddydd himos 
Brain yn egin brwyn ar ros 
Tawel gwenyn ac eos 
Tiin ynghyfedd diweddnos 
Adail dedwydd yn ddiddos 
Adwyth diriaid heb achos 
Yr hoed] er hyd (fo) ei haros 
A dderfydd yn nydd a (ac yn) noa,— Gut. (hoain. 



GWAITH TALIESIN. 



HANES TALIESIN. 

O'b Mangofiok. 
GwR bonheddig oedd gynt ym ÄHienllyn a 
elwid Tegid Voel ai drefdad oedd ynghanol 
Uyn Tegid ai wraig briod a elwid Caridwen, 
ac or wraig honno y ganed mab a elwid 
Morfran ap Tegid a merch a elwid Greirfpv 
a tliecca merch or byd oedd honno; a brawd 
iddynt hwy oedd y dyn haccraf or byd 
Afagddu. K c yno Caridwen ei fam a fedd- 
yliodd nad oedd ef debyg i gael ei gynnwys 
ymhlith boneddigion rhag ei haccred, oni 
bei arno ryw gampeu neu wybodau urdd- 
asol canys yn nechreuad Arthur ar ford 
gron oedd hynny. 

Ac yna yr ordeinidddhi drwygelfyddyd 
Llyfrau Pheryllt i ferwi Paii' o Awen a 
Gwybodeu iw mab fal y bai urddasch ei 



gymeriad am ei wybodau ai gelfyddyd am 
y byd a ddelai rhag Haw. Yna y dechreu- 
odd hi ferwi y pair yi* hwn wedi dechreuid 
ei ferwi nid allid torri y berw dan ben un- 
dydd a Blwyddyn ac oni geffid tri defnyn 
bendigedig o rad yr Yspryd. A Gwion 
bach mab Gwreang o Lanfair yng nghaer 
Einion ym Mowys a roes hi i amodi y pair, 
a dall a elwid Morda i gynneu y tan dan 
y pair a gorchymmyn na adawai ir berw 
dorri hyd pan ddelai undydd a Blwyddyn. 
A hitha drwy Lyfi'au Astronomyddion ac 
wrth oriau y planedau yn llysieua beunydd 
o bob amrafael lysieu rhinweddol. Ac fal 
yr oedd Geridwen ddiwi-nod yn Uyseua ac 
ac yn gorchfanu yn agos i ben y flwyddyn 
y damweiniodd neittio a disgyn o dri defnyn 
o'r dwr rhinweddol o'r pair ar fys Gwion 



HANES TALÎEÄIÎT. 



''ach; a rhag ei fiytted ef ai trewis yn ei 
ben ac yn gytryni ac y trewis y defii3ninau 
gwyrthfawr hynny yn ei ben efe a wyddai 
bob peth ar a ddáai rhag llaw ac efe a ad- 
nabu jn hysbjs mai mwya gofal oedd iddaw 
ystiyw Caridwen canys mawroedd ei gwyb- 
odan, a rhag dirfawr ofii efe a ffoes parth 
tua ei wlad. Ar pair a dorres yn ddau 
banner, herwydd y dur i gyd oedd wen- 
wynig eithr y tri defnyn rhinweddol hynny 
fÌEil y gwenwynodd Feirch Gwyddno Garan- 
hir am yfed y dwfr or Aber y rhedodd y 
pair iddi, ac am hynny y gelwir yr Aber o 
hynny allan gwenwyu feirch Gwyddno. Ac 
ar hynny Caridwen yn dyfod i mewn ac yn 
gweled ei llafur er ys blwyddyn yn golledig 
ysglyíy Rhodyl a tharo y dall Morda ar ei 
ben oni aeth un oi lygaid ar ei rudd. Sef 
y dywaid ynteu drwg im anflnrfieist a 
minneu yn wirion, ni buost golledig om 
hachos i. Gwir a ddywedaiat eb y Carid- 
wen, Gwion bach am hyspeiliodd a chyrchu 
ar ei ol dan redeg, ai chanfod hithau a 
wnaeth yntau, ac ymrithio yn rhith ys- 
gyfamc^ a rhedeg. Srf y rhithiodd hithau 
yn Filast ai ystuniio ai ymchoelyd tuag 
Afon. Ac ymrithio yn bysgodyn, a hithau 
yn rhith dyfi-ast, ac ymgeisio ag ef dan 
y dyfr, oni fu ddir iddo ymrithio yn Ad- 
eryn ir wybr a hithau yn Llymysten iw 
ymlid ac ni adodd iddo lonydd yn yr wybr; 
a phann oedd yn ei oddiwes ac ynteu ac 
ofii angeu amo, efe a arganfu dwr'o wenith 
nithiedig ar lawr ysgubor ac efe a ddisgyn- 
odd ir gwenith, ac a ymrithiodd yn rhith 
un or grawn; ac yno yr ymrithiodd hithau 
yn iar ddû goppog ac ir gwenith yr aeth, ac 
ai thraed ei grafu ai adnabod ef ai lyngcu, 
ac fel y dywed yr ystori, Hi a fu nawmis 
yn feichiog amo ac wedi esgor o honi ni 
allei hi ar ei chalon ei ladd rhag mor deg 
oedd Namyn ei wisgaw mewn boly o groen 
ai fwrw ef yn ewyllys dyn yn y mor y 29 
o Ebrill. Ac yn yr amser hwnnw yr oedd 
Grored Wyddno yn y traeth rhwng Dyfi ac 
Aberystwyth, garllaw ei gastell ei hun, ac 
yn y gored hwnnw y ceid cywerthydd can 
punt pob nos Galanmai ; ac yn yr amser 
hwnnw yr oedd un mab i Wyddno a elwid 
Mphin yn un or rhai dyryssaf or ieuaingc 
a mwyaf o eisiau amo, ac yn orthrwm gan 
ei dad hynny, gan dybiaw ei eni ar awr 
ddrwg; a thrwy annogiad ei gynghoriaid 
amo ef a roes ei Dad iddaw dynniad y 
gored y flwyddyn honno i edrych a ddam- 
weiniai iddo ras byth ac i ddechreu gwaith 
iddo. A thrannoeth wrth edrych o Elphin 
ac nad oedd ynddi ddim ond wrth fyned i 
flfordd arganfod ar bawl y gored y hoi croen 



yna dywawd un or Goredwyr wrth Elphin 
ni buost ti anhappus erioed cyn henno 
Canys ti a dorraist Gyneddfau y gored yn yr 
hon y ceid ynddi waih can punt bob nos 
Glamnai. Beth yn awr, eb Elphin ef a allai 
fod yna Gywerthydd canpunt o dda? dattod 
y croen a wnaethpwyd ac arganfod or ag- 
orwr dàl mab ac a ddywawd wrth Elphin 
Llyma Daliessin! Taliesin bid eb Elphin 
a dyrchafel y mab rhwng ei ddwylaw giai 
gwyno anhap iddo ac ai cymmerth yn 
brudd is ei gU; ar awr honno ef a berai i'r 
March rygyngu oedd yn tuthiaw or blaen 
ai arwain mor esmwyth a phettai yn eistedd 
mewn Cadair esmwytha or byd; ac yn 
fuan yn ol hynny y gwnaeth y mab dde- 
huddiant i Elphin amoliant ac a brophwyd- 
odd urddas iddo ar ddyhuddiant oedd fal y 
gwelweh yn T.D. yr 25d. o'r Hyfr hwn. A 
hon (sef y Dehuddiant) oedd y gerdd gyntaf 
a ganodd Taliesin er dyhuddo Elphin 
am ei fod yn driat goUi helfa y gored a 
gwaeth ganddo weled or byd mai amo ef 
yr oedd y bai ar anffortun. Ac yno y gof- 
ynnodd Gwyddno Graranhir iddo beth oedd 
efe ai dyn ai yspryd. Ac yno y canodd 
yntau yr hanes ac y y dywawd " Prif Fardd 
Cyffredin, «fcc." Yno daeth Elphin a Thal- 
iessin ganddo i dy Wyddno ei dad, ac a 
ofynnodd Gwyddno iddaw ai da'r ca&eliad 
yn y gored? Yntau a ddywawd wrtho gaff- 
ael peth oedd well ua phyagod, beth oedd, 
eb Gwyddno? Bardd eb yr yntau Elphin; 
yna y dywawd Gwyddno. — Och druan 
beth a dal hwnw i ti? Yno yr attebawdd 
Taliessin ei hunan ac a ddywawd Efe â 
dâl hwn iddo ef fwy nag a dalodd y gored 
erioed iti. Yno y gofynnodd Gwyddno iddo 
a fedri di ddywedyd a chya fychaned a wyt? 
Medraf i ddywedyd mwy nag y fedri di 
ofyn imi Moes imi glywed beth a fedri 
eb yr Gwyddno. 

Yno y canodd Tat.tkssik — 

Ar y dwT mae cyflwr cant bendigaw, «fee. 

Yn jT un M.S. lie j cefais yr hyn a aeth ymlaen o'r 
Mângofion, &c. Yr ydoedd y gerdd a ganlyn hebai 
U. JÖdù. Mae yn debyg i lyw grynodeb o fy wyd. 
Talieäsin. 
Kyxtaf im lluniwyd ar Irai dyn glwys 
Yn llys Caridwen em penydiwys [nwys 
Cyd bawn bach o'm gwUed gwyl fy nghyn- 
Oeddwn fawr uwch llawr llann am tywys 
Prid ftxm parwyden per awen Parwys 
Ag ynghyfi-aith heb iaith am rhydd ry- 
Hen widdon ddulon pan lidiwys [lliwys 
Anghuriawl ei hawl pan hwyliwys 
Ffoes yn gadarn | 
Ffoes yn Uyffan > Braidd orphowy» 
Foes yn rhith bran j 



24 



HANES TALIESIN. 



Ffoes yn derwyn Ì 

Ffoes yn gadwyn VMewnllwynllychwys 

Ffoes yn lyrcliwyn j 

Ffoes yn fleiddyn ^ 






Cyfiaith Coelwys 



Fal na thycciwys 



Ffoes bleiddawr 

Yn niffaetli 
Foes yn fronfraith 
Ffoes yn gadno 
Cyd naid ystumau 
Ffoes yn Felau 

Ffoes yn wiwair ni cliynnydd celwys 
Ffoes yn Gem Hudd rhydd im rhwyfwys 
Ffoes yn haeam mewn tan towys 
Ffoes yn ben gwayw gwae ai puchwys 
Ffoes yn Darw taer ymladdwys 
Ffoes yn faedd Gwrych mewn rliycli rMtli- 
Ffoes yn ronyn gwyn Gwenith. Iwys [iwys 
Ar ael Hen earthen im carfaglwys 
Cymmaint oedd ei gweled a chyfeb rbewys 
A fai yn Uenwi fal llong ar ddyfrwys 
Mewn boly tywyll im tywalldwys 
Mewn mor dylan im dychwelwys 
Bu goelfain im pan im cain fygwys 
Duw Arglwydd yn rhydd am rhyddhawys 
Tal. ae cant. 



HANES TALIESIN. 

PRirAKD cyffredin 
Wy fi i Elffin 
Am gwlad gynhefin^ 
Iw bro Gerubin.'' 

Joannes Dewin 
Am gelwis i Merdin, 
Bellach pob Brenin 
Am geilw Taliesin 

Mi a fam nawmis hayach 
Yn mol Gridwen wrach 
Mi a fum gynt Wion bach 
Taliesin ydwy bellach 

Mi a fam gyda'm ner 

Yn y goniwchelder 
Pan gwympiod Luciffer 
I uffern dyfader 

My a fam ya dwyn banner 
O flaen Alecsander 
Mi a wn^ enwau'r ser 
Or gogledd hyd Awster 

Mi a fam ynghaer Bedion* 
Tetragrammaton 



»Oy»sefin~L. M. 
«Sierubin— E. I. 



'Ehif y ser. 
* Gwdion. 



Mi a dygum Heon 
I lawr glyn Ebron 

Mi a fum yn y Ganon^ 
Pan las Absalon 
Mi fam yn y Llyd don^ 
Cyn geni Gwdion 

Mi a fum bedrenog^ 
I Eli ag Enog 
Mi a fum* ar fran crog 
Mab Duw Trugarog 

Mi a fum ben ceidwod 
Ar wneuthur Twr Nimrod ^ 
Mi a fum dri chyferod 
Ynghaer Eiriánrhod ® 

Mi a fam yn Area 
Gyda Noe ac Alpha 
Mi a welais difa 
Sodoma a Gomorra 

Mi a fam yn AfiErica 
Cyn adeilad Roma 
Mi a ddoethym yma 
At weddillion Troia 

Mi fum gyda'm Rheu 
Yn mhreseb jr asen 
Mi a nerthais Foesen. 
Trwy dwr Urdonen 

Mi a fam ar yr Wybren 
Gyda Mair Fadlen 
Mi a gefais awen 

bair Griduen 

Mi a fum fardd telyn 

1 Theon^ Llychlyn 
Mi a gefais newyn 
Am fab y Forwyn 

Mi a fam yn y Gwyufryu 
Yn llys Cynfelyn 
Mewn cyff a gefyn 
TJndydd a blwyddyn 

Mi a fum am Logawd 
Yngwlad y Drindawd 
Ni wyddis beth yw y cnawd 
Ai cig ai pysgawd 

Mi a fum dysgawd 
Ir hoU fydysawd 

1 Mi a fum yng nghanon. * Faxn crog. — K, I. 

—R. I. *Ar waith Twr Emrod. 

■Mi fum yn Llys don. — *Arianrhod. [ — IBi.l. 

~ " -R.I. [R.L 'Lleon.— B. I. 



DTHUDDIAìrr ELPHDí. 



25 



Mi a fyda hyd dyd hrawd 
Ar wyneb daiarawd 

Mi a fum ynghadair flin 
TJwch Caer Sidin^ 
A honno yn troi fydd 
Rhwng tri alfyd 
Pand rhyfedd ir byd 
Nas argenydd 



DYHTJDDIANT ELPHIN. 

GoGNAWD gyrru 
I A gwawd djiymi 
A thraethawd gedu 
Pa fyd a ddyfii 
Pwy a wyr canu 
Gar bron yr lessu 
Yngwydd y tri llu 
Pan foe'r yn bamu 
Pa gerddor a gan 
Pmi alwer Cynan 
I ddyfyn gader 
Ger bron Cadwaladr 
Pan fo'r dranc enaiar 
Ar Cynan ap Bran 
Os ywch brif feirddion > 
Crwyf celfyddon 
Treuthwch oruchuddion 
Or Mundi Maon 
Y mae pryf atcas 
Di Kaer Satanas 
A oresgynas 
Rhwng dwfii a bas 
\Cyfled jw ei enau 
A mynydd Mynnau 
Nys gorfydd angeu 
ì^a llaw na llafoen 
Ätae llwyth naw can maen 
Yn rhawn dwy bawen 
tJn llygad yn ei ben 
Gwyrdd fal glas iaën 
Tair fiynnon y sydd 
Yn ei "wegorlydd 
Mor ôyched amaw 
A nofiant trwyddaw 
Bu laith bualawn 
Deifr ddonwy dyfr ddawn 
Henwa'r tair flfynnawn 

ganawl Eigiawn 
Un llwydd heli 
Pan fo yn corini 

1 edryd llÌMit 

Dros Moroedd di&nt 
Yr ail yn ddinam 

»Sidydd. 



A ddigwydd amam 
Pan fo'r glaw allan 
I)rwy awyr dylan 

Y drydedd a ddawedd 
Trwy wythi Mynyddedd 
Fal callestig wledd 

O waith Rex Rexedd 

Ydywch bosfeirdd 

Mewn rhwyf ofeiliant 

Ny "wyddoch ddychanu 

Teymas y Brytannaec 

Minneu yw Taliesin 

Ben beirdd y GorUewin 

A ollwng Elphin 

Oi hual Lurin 

Aryf ag cynnil ^ 

Ag cyman dnU 

Twryf yn agweud 

Erac menwed 

Erac maiyed 

Pan ysteym gwem 

£am gamgym earn gamled 

Y voli rhi alar peithiu racued 
Yd y gweles 

Ariitil tres Turdei galed 

Dygochuiaur a chloi a phor 

A pherth a pher 

Arud moma 

Ac ymorua 

Ac Eivionyd 

A Gwynheidyd 

Cein edryssed 

Trybedaut raut 

Ríic y Defiiut 

Eil dal rossed 

Taryanneu ban amdal henlan* 

Bu edryssed 

Bleid y vyuyt 

Oedd bleidyat rhyd 

Yn y deuredd 

Pubal Peleidyr 

Penyr pryd neidyr 

O luch nadredd 

Yelyd yt wyd 

Gwelydon rhuyt 

Riein gared 

Carut vreidun 

Carun dyvuyn 

Yur heyured 

Cam hurauc daru 

Cuynaf dy varu 

Carut dyhed 

Baran mor y goryf guyt 

Y am Gatpul yn man bran ygcynuyt 

Tardei don gyu cyngon gouytawr byt 

Ef gwrthodes 

Ar Iwyth peues 

«CynnuL «Henlan 9 W.IL 



26 



KANU Y MEDD. IE GWYNT. 



Ar les pedyt 

Petuar milet ar letauc byt 

Aesawr yn uellt a 11a vyn yguallt dri 

o betror 
Ur guylyas 
O gyrn glas 
Med meitin 
Bre eych tutuiilch baran ret tost ben 

guaed gwin 
Yr med a fauryf yd aethan aury dros 

eu haufin 
Guyar van vaith 
Er cadu cynrheith 
Bu cynyeuin 
Cynan cenon 
Teithugir o Von 
Ar vreint Goelin 
Tutuulch cyuulch 
A oreu vulch 
Ar van caereu 
Gan vynydaue 
Bu atveilyauc 
Eu gwirodeu 
Blwydyn hiraeth 
Er gwyr Gattraeth 
Am maeth yt men 
Eu llafneu dur 
Eu med eu bur 
Eu bualeu 
Aryf ag cynnul 
Ag cyman dul 
Turyf nis cigleu 

Ac vely tervyna 



KANU Y MEDD 

24 I ELPHIN MS. L,M. 

GoLYCHAF^ wledig pendefig pob wa 
Gwr a gynneil y Nef Arglwydd pob tra 
Gwr a wnaeth y dwfr i bawb yn dda 
Gwr a wnaeth pob Had ac ai llwydda 
Meddwer^ Maelgwn Mon ag an meddwa 
Ai feddgorn ewyn gwerlyn gwymba 
As gynnull gwenyn ac nis mwyiiha 
Med hidleid moleid molud i bob tra 
Lleaws Creadur a fag terra 
A wnaeth Duw i ddyn er ei ddonha 
Rhai drud rhai mud ef ai mwynha 
Rhai gwyllt rhai dof Dofydd ai gwna 
Yn dillig iddynt yn dillad ydd a 
Yn fwyd yn ddiawd hyd frawd yd barha 
Golychaf i wledig pendefig gwlad hedd 
I ddillwng Elphin o alltudedd [medd 

Y gwr am rhoddes y gwin ar cwrwf ar 
Ar meirch mawr modur mirein eu gwedd 
»1 F4— L. M. " Med wet— E. D. 



Am rothwy etwa mal diwedd 
Trwy fodd Duw y rhydd trwy enrhydedd 
Pump pemhwnt calan ynghaman hedd 
Elffinawg farchawg medd hwyr dy Ogledd* 



I'll GWYNT. 



Dychymic di pwy yw 

Creadiu- cadarn cyn dilyw [waed 

Heb gig heb asgwrn heb wythen heb 

Heb pen a heb draet 

Ni bydd hyn ni bydd iau 

Nog yn y dechreu 

Er ofn nag ry ddifoes eisian 

Gan greaduriau 

Mawr Dduw mor wynneu 

Ban ddaw o ddechreu 

Mawr ei fretheiriau 

Pan ddel or dehau 

Mawr ei ferthidau 

Y gur gan goreu 

Ef yn maes ef ynghoet 

Heb law ac heb droet 

Heb henaint heb hoet 

Ac ef yn gyfoed 

A phumoes pymhoed 

A hefyd y sydd hyn 

Pet pemwnt flwyddyn 

Ag ef yn gyfled 

Ag wyneb tudwed 

Ag ef ni anet 

Ac ef ni weled 

Ef a nona gythrudd 

Lie mynno Dofydd 

Ef ar for ef ar dir 

Ni wyi ni welir 

Ag ef yn anghywir 

Ni ddaw pan fynnir 

Ef ar dir ef ar for 

Ef yn anhepcor 

Ef yn diesor 

Ef yn beteiror 

Ef yn ddi ache* 

Ef yn ddieisor 

Ef o bedeiror 

Ni bydd wrth gyngor 

Ni iydd heb gyngor 

Ef cychwyn agor 

O dduch maen mynor 

Ef yn Uafar ef yn fud 

*This poem was written when his patron, Elphin 
ap Gwyddno, was imprisoned in the Castle of 
Deganwy bv his uncle Maelgwn Gwynedd, Piinc* 
or King of Wales, son of Caswallon Lawhir, which 
Caswallon built the fortress of Caer Gybi, and th9 
son built the CoUegiate church of Holyhead and th» 
priory of Penmon. 

Mae'a Qorwedd yn Ynys Seirioel. 






MAB OYFREU TALIESSDí. 



27 



Ef yn fynud 

Ef yn wrdd ef yn ddrut 

Pan dremyn drosdud 

Ef myd ef llafar 

Ef yn orddear 

Mwyaf y amar ' 

At wyneb daear 

Ef yn dda ef yn ddrwg 

Ef yn orddwc* 

Ef yn anamlwc 

Cannis gwyl golwc 

Ef yn ddrwg ef yn dda 

Ef h-wnt ef yma 

Ef a anrhefna 

Ni ddiwg a wna 

Ni ddwg a wnech 

Ec ef yn ddibech 

Ef yn wlyb ef yn sych 

Ef a ddaw'n fynych 

wres haul ac oerfel 
Lloer yn hanheP 
Lloer yn anlles 
Handid llai ei gwrea 
Un gwr ai goreu 

Yr holl greadwrieu 
Drwy ddirfawr awel 

1 wneuthur dialedd 

Ar Faelgwn Gvrynedd 
Drwg y gwr goreu 
Greaduriau 
Ef biau deckreu 
A diwedd diheu 
Yr hwn a roddes 
Yr oerfel ar gwres 
Yr Iman ar tes 
Ar Lloer Uwyr achles 
Kyd cerddor celfydd 
Ny molwy Ddofydd 
Nyd cywir ceinad 
Ny molwy y Tad 
Ny nawd fydd arad 
Heb heym heb had 
Ny bu oleuad 
Cyn Cell cread 
Ny bydd offeiriad 
Na bendicco afrllad 
Ny wybydd anygnad 
Y saith lafanad 
Dengwlat darmarthad 
Yn yngylaw wlad 
Degvet digarad 
Digarsvys eu tad 
Digaru cawat 
Yn rhwy rhewiniat 
Uucuffer Llygrad 
Eisor* eisys wlad 
Saith seren y sydd 



»Ei Faniar. 
•HafydeL 



•Angelwg. 
'Eiasyfwlad. 



O seithnawn Dofydd 

Seon a Sywedydd 

A wyr eu defnydd 

Marca mercedua 

Ola olumis 

Luna laiurus 

Jupiter Venerus 

O Haul o hyd yrfer 

Hyd gylch lloer Ueufer 

Nyt cof yn ofer 

Nyt crog ny chreter 

Kin Tad ein pater 

An car an cymer 

An tad an Rhen nin rhaner 

Gan hu Lucuffer * 



MAB GYFREU TALIESSIN. 

Elemskta Tal. E. L. Ll. 
Kyvarchaf im Ehen 
Ystyriaw Awen 
Py ddyddwg angen 
Cyn no cheridwen 
Cyssefin im byd 
A fa eissiwyd 
Myneich aleid 
Pyr nam dyweid 
I^rr nam eregyd 
Unawr nam herlynyd 
Py ddatwreith mwy 
Pyd echenis mwg 
Py flfynnawu a ddiwg 
Uch arget tywyllwg 
Pan yw calaf cann 
Pan yw noa Lloergan 
Arall ni chanwyd 
I^y ysgwyd allan 
Pan yw gofaran twrwf 
Tonnau wrth lann 
Yn diaP dylan 
Dydd a haedd attan 
Pan yw mor drwm maen 
Pan yw mor llym draen 
A wddosti pAsy gweU ) 
Ai ei fon ai ei flaen J 

Py peris parwyd 
Rhwng dyn ag anwyd 
Pwy gwell ei Addwyd 
Ai ieuanc au Uwyd 
A wddosti beth wyd 
Pan fyth yn cy^gwyd 
Ai coi-ph ai enaid 
Ai argel canhwyc 

lYn nial. 



id) 
rd| 



•Taliesis ai gwnaeth yinmhorth Castell Teganwy î 
weddio r Creawdr pennaf am gael gwynt i dorri'r 
Carchar yr oedd Elphin a Gwyddno ynddo. 
Un o'r Pedair Colofn Cerdd. 



■28 



CANU Y BYD MAWR. 



Eilewydd celfydd 

Pyr nam dyweyd 

A wddosti cwdd fydd 

Nos yn aros dydd 

A wddosti arwydd 

Pet deilen y sydd 

Py dryctiefis mynydd 

Cyn rhewiniaw elfydd 

Py gynheil magwyr 

Daear yn breswyl 

Enaid pwy Gwynawr 

Pwy gwelas ef pwy gwyr. 

Rhyfeddaf yn Llyfreu 

Nas gwddant yn ddiau 

Eneid pwy ei hadneu 

Pwy bryd ei haelodeu 

Py barth pan dineu 

Ry wynt a ryffreu 

Rhyvel anygnawd 

Pechadur periglawd 

Rhyveddaf ar wawd 

Pan vn y gwaddawd 

Py goreu medd-dawd 

O fedd a bragawd 

Py goryw eu ifawd 

Amwyn Duw trindawd 

Pyr i traethwn i draethawd 

Namyn o honawd 

Py beris ceinbawc 

O ariant rhoddawg 

Pan yw mor rhedegawg 

Car mor eithiwawg 

Angeu seiliawg 

Ymhob gwlad ys rliannawg 

Angeu uch an pen 

Ys Uedan ei lenn 

Ucli nef noe nen 

Hynaf fydd dyn pan anher 

A leu leu pob amser 

Yssida pryderer 

Or bressent haedd 

Gwedy anrheufedd 

Pyr i'n gwna ni byrhoedledd 

Digawn llawrydedd 

Cywestwch a bedd [efin 

Ar gwr an gwnaeth o'r wlad gwerth- 

Boed ef an Duw an duwch 

Attaw or diwedd Terftn 



CANU Y BYD MAWR 

O WAiTH Taliesin. Allan o'b Deltn Ledk. 
GwoLYCHAP fy nhad 
Fy Nuw fy neirthiad 
A ddodes trwy fy iad 
Enaid ym pwy Had ^ 
Am gorug ym gwylad 

'Yr enaid yn y pen. 



Fy saitli llafanad 

dan a daiar, a dwr ac awyr 
A niwl a Blodeu 

A gwynt a goddeheu 
EiP synwyr pwyllad 
Im pwyllwys fy nhad 
Un yw a rynniaP 
A deu y tynnaf * 
A thi a waedaf * 
A phedwar a flasaf 
A phump a welaf 
A chwech a glywaf 
A saitli a arogleuaf 
A ragddywedaf 
Seith awyr ysydd 
Uwch ben sywedydd 
A thair rban y myr 
Mor ynt amrygyr 
Mor fawr a rhyfedd 

Y byd nad unwedd 
Ry gorug Duw fry 
Ar y Planete 
Rygorug Sola 
Rygorug Luna 
Rygorug Marca 

Y Marcarucia 
Rygorug Yenus 
Rygorug Yenerus 
Rygorug Seuerus 

A seithfed Satwrnus 
Rygorug Duw dda 
Pump gwregys terra 
Pa hyd yd para 
Una y sydd oer 
A dau sydd oer 
Ar tiydydd a sydd wrea 
Ac an bludd afles 
A dyofec anlles 
Pedwerydd paradwys 
Gwerin a gynwys 
Pymhet artymherawd 
Á'. byrtli y fedyssawd 
Yn dri yd rannad 
Yn amgan pwyllad 
Un yw'r Assia 
Deu yw'r Afírica 
Tri yw Europa 
Bedydd gyngwai^ 
Hyd frodic yt para^ 
Pan farner pob traha 
Rygorug fy Awen 

1 foli fy Rhen 
Mydwyf Taliesin 
Ai'eith lif Dewin 
Parahawd hyd ffin^ 
Yng hynnelw Elphin '' 



1 Seith. ' Hyd frawd y para. 

«Fyiiaf, Ewyllys. «Fin. 

'Teimlaw. *Llafar. 'I ollwng Elphin. 



' 



CANU Y BYD BYCHAN. BÜSTL Y BEIRDD. BUARTH BEIRDD. 



29 



CA NU YBYD BYCHAN 

MOBOEOD Q. 

Kedí geneis canaf 
Byd unddydd mwyaf 
LliaTTs a bwyllaf 
Ac a Biyderaf 
Cyfarchafi Feii'dd byd 
Pryd nam dyweid 
Py gynheil y byd 
Na syrth yn eissywyd 
Neu'r byd pei syrtliiei 
Py ar yd gwyddei 
Pwy ai gogynhaliai 
Byd mor yw aduant 
Pan syrth yn diuant 
Etwa yn geugant 
Byd mor yw rhyfedd 
Ka syrth yn unwedd 
Byd mor yw odid 
Mor fawr yd sethrid 
Johannes Matheus 
Lucas a Marcus 
Wy a gynneil y Byd 
Trwy rad yr Ysp'ryd 

TalieSis a'i camt. 



DYMMA FUSTL Y BEIRDD, 

L'turodd Taliesin yn Llys Maelgwîî Gwtnkdd 

yngwydd Beirdd Maelgwn i gyd 

Allan o'b Deltx Lbdb., 

CiiEB o gam arfer a ymarferant 
Cathlau aneddfol fydd eu moliant 
Clod orwas ddiflas a ddatcanant 
Celwydd bob amser a ymarferant 
Crorchmynau deddfau Duw a dorant 
Gwragedd priodol wrth ei moliant 
Drwy feddwl drygbwyll a fawr dwyllant 
Morwynion gwynion mair a lygrant 
A goelio iddynt a gwilyddiant 
A gwirion ddynion a ddyfalant 
Ai hoes ai hamser yn ofer y treuliant 
Y nos y meddwant y dydd y cysgant 
Segur heb lafur yr yniborthiant 
Yr Eglwys a gashânt ar Daiam a gyrchant 
A lladron flFeilsion y cydsyniant 
Uysoedd a gwleddoedd a 'mofynant 
Pob parabl dibwyll a grybwyUant 
Pob pechod marwol a ganmolant 
Pob pentre pob tre pob tir a dreiglant 
Pob salwedd ofer a ymarferant 
Crorchmynau y Drindod a ddifrodant 
Gwiliau na suliau nis addolant 
Ajn ddyddiau angau nis gofalant 
A phob glothineb nis arbedant 
4Giormod o fwydydd i diodydd a fynant 



Degwm ag OfirAf^rm teulwng nis talant 
Deddfolion ddynion a ddyfalant 
Adar a hedant gwenyn a felant 
Pysgod a nofiant pryfed a 'mlysgant 
Pob beth a ymdaith i gynull i borthiant 
Ond cler ag Oedion a lladron difwyniant 
Ni chabla i'ch mysg dysg na cherdwriaeth 
Can's Duw ai rhoes gloes ar gyllaeth 
Ond sawl syn arfer o gam aiiaeth 
Am watwar lesu ai wasanaeth* 
Tewch chwi Bosfeirddion flFeilsion anhy- 
Iwyddjl [wydd 

Ni wyddoch i &mu rhwng gwira chel- 
Odych brifeirdd flfydd o waith Duw 

ofydd' 
Dywedwch i'ch Brenin beth fydd ei 

dramgwydd 
Myfi sydd Dewin a phrif Fardd cyfifredin 
A wyr bob gorsin yngwlad eich Brenin t 
Mi a ryddhaf Elphin o fol twr meinin' 
Ag a ddyweda i'ch Brenin bethe i gyflSin ' 
Fe ddaw pry f rhyfedd iâr Forí'a Khianedd 
I ddial anwiredd ar Faelgwn Gwynedd 
Ai flew ai ddanedd ai lyged yn eurwedd* 
A hwnnw wna ddial* ar Faelgwn Gwyn- 
edd Í 



BUARTH BEIRDD. 

Edd ympeibli oedd ympuylled 

O feirdd Prydein Pryddest ofer 

Ymryoreu ymryorsedd 

Digaun gofel i gofan gordd 

Wyf eissyc pren cyfyn an Gerdd 

Buarth beirdd ar nis guypo 

Pymthengmil drostaw 

Yn ei gymhwyaw 

Wyf cerddoliad wyf ceiniad claer 

Wyf DwT wyf Dryw 

Wyf saer wyf syw 

Wyf sarph wyf serch ydd ymgestaf 

Nid wyf fardd syn yn yryfreidiaw 

1 Ddofydd *Ei flew fydd eurwedd ai 

* O rhyddhaf fi Elpin, tec. lygaid ai ddannedd. 

^lAg a ddyweda ix Brenin *Ddiweddar Faelgwn, f 

gwbl o'i gyfrin. &c. 

*Yma diwedd mewn rhai Ilyfreu, ond yr oedd y tra 
dysgedig Mr. John Jones o'r Gelli Lyfdu yn tyb- 
ied mai gorphenran or Bustl ydjrw. || 
+ A edwyn bob orsin jmghj-rau Gìorllewin 
Î Yno (yn llys Maelgwn Gwnedd) i bu Taliesin onid 
oedd 14 oedd yno îr aetb Elphin ab Gwyddno 
mewn gwahodd y Nadolig at Faelgwn Gwynedd ei 
Ewythr ac y canmoles ef Taliesin yn llys Mael- 
gwn ac i rhoed Elphin yn ngharchar oni ddaeth 
Taliesin ai ollwng allan ei bun ai gerdd ac yno 
i canodd Taliesin osteg y Beirdd gar bron 33 Beirdd 
Maelgwn ac o hynny aUan y galwyd ef Taliesin 
ben Beirdd. Gwel ddy hud(üant Elphin a Hanes 
Taliesin. 



30 



ADDFWYNEU TALIESIN. KAD GODDEÜ. 



Pan gan ceinied canu yngof 

Nyt ef wnafyt wy ryfedd uchon 

Handid a mi eu herbyniaw 

Mab arfoll dillad heb law 

Mai ymsawd yn llyn heb na"w' 

Tyrfi aches eofn yngradd 

TJchel yngwaed morddwyd trefydded 

Craig am waneg wrth wawr trefnad 

Anghlut^ ysgrut esgar noddiad 

Craig pen perchen pen anygnad 

Yn gwna meddut medddawt meddydd 

Wyi" Cell wyf dell wyf darw becrlled 

Wyf llogell cerdd wyf lie ynydd 

Caraf y gorwydd a gorail clyd 

A bardd a bryd ni pryn yred 

Nyt ef caraf amryssoniad 

A geibl celfydd ny meuedd medd 

Madws myned ir ymddiod 

A chelfyddeid am Gelfyddyd 

A chanclwm cystwm cywlad 

Bugeil Brooedd porthoedd neirthiad 

Mai ymdaith heb drevet i gad 

Ni fynnei ymdaith heb droet 

Ni fagei Crau Ha heb goed 

Mai ceisiaw byweid yngrug 

Mai peiriant anrhaith ynfud 

Mai gosgordd lluydd heb benn 

Mai porthi an clyd ar Kenn 

Mai grynniaw tyndei o vro 

Mai haeddn awyr a bach 

Mai eirach a gwaed ysgall 

Mai gwneuthiir goleu i ddall 

Mai dogni dillad i noeth 

Mai tannu engwyn ar draeth 

Mai porthi pysgawd ar laeth 

Mai toi neuadd a dail 

Mai lladd llyry a gwiel 

Mai toddi dyvet rhac gair 

(Mai) wyf bardd Neuoddwyf KyvKadeir 

Digonaf i feirdd llafar llestair 

Cyn ym argywrein ym garw gyflog 

Ry prynom ni an llog yth dy di Vab Ma 

Talies 



ADDFWYNEU^ TALIESIN. 

Q. An addfwtn W. M. q. te un ac Addtbtnnb 

OeN AN AMENTA E. LI. 

Atxtyn rin rypenyd i ryed 
Arall atuyn pan iydd Duw ddymgwared 
Adwyn cyfed nwy gomedd gogyŵed 
Arall atuyn y am corn cyvyved 
Atuyn Nudd udd bleidd naf 
Arall atuyn hael gwyl golyscaf 
Atuyn aeron yn amser cynhaeaf 
Arall atujTi gwenith ar galaf 

* A nawf . * In vetusto an clut. — "W. M. 
s An addwyn ubiq. legendum. — W. M. 



Atujm Heul yn Ehwybi yn nnyŵô 
Arall atuyn rythalwyr aedde 
Atuyn march myngfras mangre 
Arall atuyn dilw yw he 
Atujmt chant ag ariant Amaerwy 
Arall atuyn dy vorwyn modrwy 
Atwyn Eryr ar Ian Uyr pan Uaivhwy 
Arall atuyn guylein yn guaruy 
Atwyn march ar Eurgalch gylchwy 
Arall atuyn addfwyn yn aduy 
Adduyn lyuawn meddit i liaws 
Arall atuyn cerddawr hael hygnaws 
Atuyn mai i gogeu ac Eaws 
Arall atuyn pan fydd hinhaws 
Atuyn reith a pherffeith Neithiawr 
Arall adduyn cyfluyn a Garhawr 
Atuyn bryd wrth benyd Periglawr 
Arall atuyn dyddwyn y allawr 
Addwyn medd ynghyntedd i GerddaAwr 
Arall addwyn am derwyn torf fawr 
Atuyn cleiric catholic yn eglwys 
Arall addwyn enefydd yn neuaddwys 
Atwyn pluyf cymrvn/dwy Atowys 
Arall atuyn ar amser paradwys 
Atuyn lloer llewychawd yn elfydd 
Arall atwyn pan fydd da dymgofydd 
Atuyn Haf ac ai'af hirddydd 
Arall atuyn a threiddiaw o gerydd 
Atuyn blodeu ar warthas Perwydd 
Arall atuyn a clu-eawdr cerennydd 
Atuyn didrif Ewig ac Elain 
Arall addwyn ewynnawg am harchfiain 
Atuyn lluarth pan Uwydd y genhin 
Arall atuyn Kadawarth yn Egin 
Atuyn Eddystr ynghebystr Uedrin 
Arall atuyn cyweithas y Brenhin 
Atuyn glew nuy goleith gogyweg 
Arall atuyn ellein gymaëg 
Atuyn grug pan fydd ehoeg 
Arall atuyn Morfa i wartheg 
Atwyn tymp pan dyn lloe llaeth 
Arall atuyn Ewynawg marchogaeth 
Ac ys i mi atwyn nid gwaeth 
A thad bual wrth dal meddfaith 
Atuyn pysg yn ei lyn Uy wiawd 
Arall atwyn y oreilw gwaryhawd 
Atwyn gair a lefair y drindawd 
Arall atuyn rypenyd y pechawd 
Addfwyn Haf or addfwyndawd 
Cerennydd a Dofydd dyddbrawd 



KAD GODDEU. 

Bum yn lliaws rhith 
Cyn bimi dysgyfrith 
Bum cleddyl culfrith 
Credaf pan urith 



KAD GODDEU. 



Sir 



Bum deigr yn awyr 
Bum serwaio syr 
Bum geir yn llythyr 
Bum llyfr yn mhrifder 
Bum Uugym lleufer 
Blwyddyn a banner 
Bum pont ar trigar 
Ar drugain Haber 
Bimi bynt am Eryr 
Bum corwg"êmyr 
Bxmi darwedd yn llad 
Bimi das ynghawad 
Bum cleddyf' yn angad 
Bum Ysgwyd ynghad 
Bum tant yn nbelyn 
Lledritbiawg blwyddyn 
Yn nwfr yn Ewyn 
Bum yspwng yn nhan 
Bum gwydd ynguarthan 
Nid mi wyf ni gan 
Ceint er yn fychan 
Ceint ynghad godeu brig 
Khag Prydein wledig 
Gweint feirch canhoUg 
Llynghessoed meuedig 
Gweint mil mawrem 
Amaw ydd oedd canpenn 
A chad er ddy gnawd 
Dan fon y tai'awd 
A chad arall y sydd 
Yn ei wegilydd 
Llyffan du gaflaw 
Cantewin amaw 
Neidr ô^ith gribawg 
Cant enaid trwy bechawd* 
Bum ynghaer Fefenydd 
Yt gryssynt wellt y gwydd 
Cenynt Gerddorion 
Eryssynt cad faon 
Dadwyrain i Frythrcm 
A oreu gwydion 
Grelwyssid ai* Neifon 
Ar Grist o achwysson 
Hyd pan y gwarettai 

Y rhen rwy digonesai 
Os attebwy Dofydd 
Trwy ieith ag elfydd 
Rhithwch rhieddawg wydd 
(iantaw yn llwydd 

A rhwystraw peblig 
Cad ar llaw annesig 
Pan swynhwyd godeu 

Y gobeith an goddeu 
Dygottoroynt godeu 
O bedryddant danheu 
Cwyddynt am aereu 
Brychwn trym ddieu 
Dyar gardei bun 

*Aboenir yn ei clmawd.— LI. E. D. 



Buddiant buch anhun 
Blaen llin blaen bun 
Tarddei am at gun 
Nim gwnei amellun 
Gwaed gwyr hyd an clun 
Mẃyaf tair argyfryd 
A chweris ymmyd 
Ac UQ a dderyw 
O ystyr dilyw 
A Christ y croccaw 
A ddydd brawd rhag llaw 
Gwem blaen llin 
A wnaent gyasevin 
Helyg a cherddin 
Buant hwyr ir fyddin 
Eirinwydd ys prin 
Anchwant o dynin 
Keri cywrenhin 
Gurthrychiad gurthidn 
ffaonwydd eithyt 
Ertuyn llu o (Jewryt 
Afanwydd gwneithyt 
Ni goreu emwyt 
Er amgelwch bywyd 
Rhyswydd a Gwydd-fyd 
Ac eiddo ar ei bryd 
Mor eithin ir gryd 
Sirian senyssid 
Bedw er ei fawr fiyd 
Bu hwyr gwisgyssid 
Nid er ei lyfrder 
Namyn er ei fawredd 
Auron delis bryd 
AUmyr uch allâyd 
Ffeinidwydd ynghyntedd 
Cadeir gyngwrysedd 
Orai goreu arddyrchedd 
Ger bron teymedd 
Llwyf ar ei farannedd 
Nid osgoes troedfedd 
Ef laddei a pherfedd 
Ac eithaf a diwedd 
Collwydd bamyssid 
Eiryf dy argyûyd^ 
Gwyros gwyn ei fyd 
Tarw trin teym byd 
Morawg a moryd 
Ffawydd jSyniessyd ' 
Celyn glessysid 
Bu ef y gwrhyd 
Yspyddad anmad 
Heint ech i angad 
Gwiwydd gorthorrad 
Gorthorryssid ynghad 
Rhedyn anrheithad 
Banadl rhag bragad 
Eithin ni bu fad 
Er hynny gwerinad 

lAifgryd.— LLKD. 



32 



KAD GODDEU. 



Grug bu ddydd amnad 

Dj werin swynad 

Hyd gwyr erlyniad 

Derw buanawr 

E/hagddaw cryneu nef a llawr 

Gelyn glew dryssiawr 

Ei enw ym peullawr 

Clafuswydd cymgres 

Cynmaw a roddes 

Gwrthodi gwrthodes 

Ereill o "tylles 

Per goreu gormes 

Ym mhlymnwyd maes 

Gorwythawg Cywydd 

Aches feilon "vvydd 

Castan cjnyilydd 

Gwrtkriad ffenwydd 

Handud du mucliudd 

Handid crum mynydd 

Handid Kyi Koetdydd 

Handid cynt myr mawr 

Er pan gigleu 'r awr 

An deilas blaen bedw / 

An datrith an datedw 

An maglas blaen derw 

O warchan mael derw 

Wberthiniawg tu creig 

Ner nid Ystereig 

Nid o Earn a Thad 

Pan ymddigonad 

Am creu am cread 

O nawrbith Uafanad 

O ifrwyth o íFrwytheu 

O flfrwyth Duw deckreu 

Eriallu blodeu bre 

O Flawd gwydd a Goddeu 

O bridd Ö briddred 

Pan ym digoned 

O Flawd danet 

O ddwfr ton nawfed 

Am swynwysei Math 

Kyn bum diaered 

Am swynwys i Wydion 

Mawmwr o Brython 

O Eurwys o Eiirwn 

O Euron o Fedron 

O bump pum hwnt Celfyddon 

Athrawon ail Math 

Pan ymdygaid 

Am swynwys i wledig 

Pan fu led losgedig 

Am swynwys sywydd 

Sywydon cyn byd 

Pan fei genyf fi vot 

Pan fei faint byd 

Hardd bardd budd an gnaẁd 

Ar wawd y tueddaf a draetho tafawd 

Gwaryeis yn Llychwr 

Cysgais ym mhorphor 



Neu bum yn ysgor 

Gan ddylan ail mor 

Ynghylchedd ymherfedd 

Rhwng deulin teyrnedd 

Yn deu wayw anchwant 

O nef pan ddoethant 

Yn annwfn llifeiriant 

Wrth frwydin dybyddant 

Peduar ugein Kant 

A Gweint ar eu chuant 

Nid ynt hyn nid ynt iau 

No mi yn eu banau 

Arial cannwr a geni pawb o Haw 

Oedd gennyf inneu 

Ynghledyf brith gwaed 

Bri am darwedd 

O Ddofydd a Golo Ue ydd oedd 

O dof hyd las baedd 

Ef gwrith ef datwrith 

Ef gwrith ieithoedd 

Llachar ei enw Llawffer 

Lluch llywei Nifer 

Ys gein ynt yn ufel 

O dof yn uchel 

Bum neidr fraith ym nuyn 

Bum gwiber yn llynn 

Bum Ser gam gymbyn 

Bum bwysfer hyn 

Fy nghassul am Cawg 

Armaaf nid yn ddrwg 

Peduar ugeint mwg 

Ar bawb a ddyddwg 

Pum pemhwnt angell 

A ymdal am cyllell 

Whech March Melynell 

Canwaith y sydd well 

Fy March melyngan 

Cyfred a gwylan 

Mi hun nid Eban 

Cyfi-wng mor a glan 

Neu gorwyf gwaed Ian 

Amaw cant cynrhan 

E-hudd em fy nghylchwy 

Eur fy ysgwydrwy 

Ni ganed yn adwy 

A vu im gowy 

Namyn Goronwy 

O Ddoleu Edrywy 

Hirwyn fy myssawr 

Pell na biun heussawr 

Treiglais y mewn llawr 

Cyn bum Ueënawr 

Treiglais cylchyneis 

Kysgeis Cant Ynys 

Cant Kaer a thrugys 

Derwyddon doethur 

Darogenwch i Arthur 

Yssid y sydd gynt 

Neu'r mi ergeiihynt 



òaht 






YMARWAR LUDD MAWR. PRIF GYFARCH TALIESIN. 



33 



A Christ y Crocaw 
A dyJd brawd rhagliaw 
Ac am un a ddeiyw 
O ystyr dilyw 
Eurem yn euryll 
ÄIi hydwyf herthyll 
Ac ydwyf drythyll 
O ormes fferyll 



Taliesdî. 



YMARWAR LUDD MAWK 

- wir dymbi Romani Ker 
.1 o fab dyn arall y Par 
i/Tddaw ygglywhawd maw gyfagar 
yddin a gwaedlin ar ei Esgar 
hruganedd cym a gwerin try gar 
thrychynt rygyrchynt ynghleddyfar 
Iwybr gwrid Arth gwrys diarchar 
Idyrch^d Cadwaladr lluch a llachar 
Nvyneb biddinawr broöed ynial 
wir dymbi dyddranofeu 
lined dysgogen ynghynnechreu 
iddynedd buddig rossedd ribidd reitheu 
;if gyd Uyry llym Uyvrid llongeu 
rhiawn eiliassaf mynut ryŵenu 
I myr ryferthwy ar war tonneu 
hlvrch dydymgyrch tam o glawr balcheu 
A rtli a ilew derllys oleu bylleu 
-libyn ei terfyu o ruydd fereu 
V ceissud cystudd rybudd rageu 
,' ei faranrhes oi fawr feddeu 
lieu cuydynt tyrch torynt torfoedd taleu 
\ nnif Cadwaladr clod lathr leu 
Idyi-chafwy dreic o bai-th deheu 
I was ryded las yn nydd dyfieu 
. . wir dymbi hael hywredd 
Tt}Tnwawd inoltit ma\rr edryssedd 
Lhvybr lie Uuossawg llydan ei wedd 
Hyd pan fwynt seith leith i ri Gwynedd 
Hyd pan fwynt trangwy tranghawr trydar 
Rhi eiddun dyhun dvAed 
Trais ar Eingl a hynt i alldudedd 
íTrwy for llithrant ei heissilledd 
Yn wir dymbi teithiawg Mon 
Pen lluydd perchydd llurygogion 
Ffaw dreig diffi-ediad i bobl Frython 
Dwfa darogan dewin Drywon 
Pebylliawnt ar Tren a Tharanhon 
Gorllechant gorddyfynt i geisiaw Mon 
Pell debet by hyt o Iwerddon 
Teg flaw dillyagiaw Cessarogion 
Dysgogan delwat o Agarat dyhedd 
Gogwn pan perid Kad ar winfedd 
Arth o ddeheubarth yn cyfarth Gwynedd 
Yn amwyn rhihyd rhyfedd rossedd 



Y cheirig altired y darmerthedd 
Gayaf Kalennig yn lieu tiredd 
Cyflewyn aessawr yngawr ynghledd 

Y cynnif Cadwaladr ar lor Gwynedd 
Yn wir dyddheuawr dydderbi hyn 
Lloegr oil ymellun eu meuoedd genhyn 
Gwelet artebet y gwyr brychwyn 
Rhwng sa«th fereu a haiam gwyn 
Galw hawr ai* bor gwaywawr aergryn 
Nuchawnt yn eigiawn tra llydan lyn 
Hallt ag ynysedd fydd eu buddyn 

Yn wir dymbi dy dra Hafren 
Wrthenedig prydain brenhin gordden 
Llary Lywydd Uuydd Uiaws ei echen 
Teymas cyfaddas cas o iaën 
Gwerin byd yn wir byddawnt lawen 
Meddhawnt ar peiron berthwyr echen 
Flamychawd hirell tu uch Hafren 
Byddhawt Cymry cynnyll yn ddisgawen 

Y cynnif Cadwaladr bythid llawen 
Peneri Cerddorion clod y gweithen 

Yn wir dyddeuhawr 
Ai lu ai longawT 
A darf Ysgwydawr 
Ai newidiaw gwaywaur 
A gwedy gwychyr awr 
Ei fodd ef gwnelawr 
Cylch Prydain bo 
Flemychŵi yngo 
Draig nid ymgelo 
Eir meint y do 
Nid ysgawn i oled 
Gorescyn Dyfed 
Dyddycawd ynwet 
Tra merin Reged 
Prif perchen ced 
Gwlŵiychaud yn elued 
Hael hydr ei ddylif 
Gorfawr ei gynnif 
Wrth awirio hif 
Cadwaladr gweith heinif 

Taliesdî. 



PRIF GYFARCH TALIESIN 

Bagodeo. — K LL a Gododdaa. 
Remorse seu Impedimenta. — U- 

Prif gjrfarch^ gelvyd par ryleat' 
Puy Kyntae tyuyll a« goleuat 
Neu oÁaî pan vu pa dyd y gi-eat 
Neu y dan tylwet py ry Seilyat 
A vo Lleion nys myn pwyllyat 
Est qui pecator am nivereit 
Collant gulad Kef uy pluyf Oflfeíryeít 

1 Gyfan.— E. U. * Pan rylead.; 



34 



PRIF GYFARCH TALIESIN. 



Boreu neb ni del 
Or ganon teir pel 
Eingngyl gallwydel 
Gunaont eu ryvel 
Pan. dau nos a dyd 
Pan vyd lluyd Eryr 
Pan yw tyiiyll nos 
Pan iu guyrd llinos 
Mor pan dyverwyd 
Cud anys giielyd 
Yssit teir íFynnatin 

Y mynyd Fuaun^ 
Yssit ^ gaer Gwarthawn 
A dan don eigiawn 
Gorith gyvarchawr^ 
Puy enw y Porthawr 
Pwy y periglawr 

Y vab Meir mwynvawr 
Pa vessur muynaf * 

A orug Adaf 

Puy vessvir Uffem 

Puy tuet y lien 

Puy Uet y geneu 

Puy meint eu mein heu* 

Neu vlaen gwydd ffalsum 

Py estung mor grum 

Neu pet anat lion 

Yssyd yn eu bon 

Neu leu a gwydion 

A vuant gelvydon 

Neu a rodant lyvyryon* 

Pan'' wnant 

Pan dau nos a lliant 

Pan vyd y diviant 

Cud anos rac dyd* 

Pater Noster ambulo 

G^ntis tonans in adjuvando' 

Sibilem Signum 

Ro gentes fortium. 

Am gwiw gwiwam gwmyd 

Am geissyant deu Gelvydd 

Am Kaer Kerindan Kerindydd 

Rys tyneirch.'" ^ecíor Dauyd 

Y mwyngant ys ewant 
Ym KaflPwynt yn dirdan 
Kymry yggridvan 
Provater eneit 

Rac Lluytb eissyffleit 
Kymry prif diryeit 
Rann ry goll buyeit 
Gwaedd hir ucheneit 
As guyar honneit 
Dydoent guarthvor 
Gwydveirch dyarvor 
Eingyl yghygvor 

^Ffyawn. «is id. Ta. 

* Gk) ith gyvarthaMrr. * Cwdd a nos rhag dydd 
*Lafur fwynaf. Pan daw nas welydd. 

*Enneinieu. 'Ambulando.' 

*Wyddont_lyvron. "Rhy dynnueiich. 



Guelattor aruyddion , 

Guynyeith ar Saesson 
Claudus in Sion 
O ruyvannussion 
Bydaut penn Seiron 
Rac fficbit^ lewon 
Marini^ Brython 
Ryd a roganon^ 
A medi heon 
Am Hafren Avon 
Lladyr ffadyr Ken a Massuy 
Fsis amala ifur flSr Sel 
Dyruedi trinet tramoed 
Creaudyr o ro bai^ — huai 
Gentil divlannai' gyspell 
Codigni ceta gosgord mur 
Gan nath beu gan Govannon 

Corvu dur 

Neu bum gan uyr Kelydon 

Gan Yatheu gan Govannon 

Gan Emnyd® gan Elestron 

Ry ganhymdeitb acbuysson 

Bluydyn yg Kaer Govannon 

WyY ben, uyf neuyd uyf guion 

Wyf Uup' uyf synwyr Keinyon 

Dy gy vi dybeu^ vrython 

Guydyl Kyi diaerogyon* 

Meddut niedduon 

Wyf bard uyf ny rivaf ^ y eillyon 

Wyf llyu, uyf syu amrysson 

Sibei a rahei^" nys mediy 

Si flfradyr yn y ffradri 

Pos Verdein bronrbein a dyvi 

A ddeuont ucb medlestri 

A ganont gam vardoni 

A geissent gyvaruys nys deubi 

Heb gyvreitb, lieb reith, beb rodi 

A guedy bynny dy\ysgi 

Britbvyt a byt dyoysci 

Nac eruyn dy hedduch nyth vi 

Reen nef rymavyr" dy wedi'^ 

Rac y gres ^^ rym guares dy voli 

RÌ Rex gle " am gogyvarcb yn gelvy( 

A ueleisty Dominus ifortis 

Darogan dwfn Domini 

Budyant TJffem 

Hie nemor i por progenii 

Ef a dillyngys ei tburyf 

Dominus virtictum 

Kaeth naut Kynbulluys estis iste — est 

(Est) a cbyn buassun a simsei'* 

Ruyif deruin y duu diheu 

1 Ffiohti. 10 Sihai arahai. 
'Morini (Mariuu). Arahei nys meddai,— 

^Ry daroganon. Deest in 11. C. 

* Oro hai. iiRym a wyr. 

'Dichanai. "Dyweddi. 

«leuuyd— iewydd, "Yngres. 

" Dy gofi dy hen. ^* Glorias. 

"Diferogion. J^gynggi arnaf. 
«Nirifafi. 



PRIF GYFARCH TALIESIN. 



ANGAE CYVYNDAWD. 



35 



A chyn mynnujf dervyn ereu 
A chyn del ewyn friw ax uyggeneu 
A chyn vyg Kyvalle ar y llatheu pren 
Poet ym heneit yd a Ky\'adeu^ 
Abreid om dyweit llythyr lly^Teu . 
Kystud dygyn geudy guely agheu 
At saul a gigleu vy mardlyfreu' 
Ry bryn huynt wlat Nef adef goreu 
Ry prynwynt <ikc. 

DlWEDD Y PrIF GtFARCH. 

TALIESm. 

Myfi sydd Ddewin 

A Phrifai-dd cyfiredin 
Mi adwaen bob corsin 

Yngogof gorthewin 
My a ryddhaf Elphin 

O fol y Twr Meinin 
Mi a fynagaf ich Brenin 

Ac hir bobl gyffi*edin 
E ddaw pryf rhyfedd 

O Forfa rhianedd 
I ddial enwiredd 

Ar Fáelgwn Gwynedd 
Ai flew ai ddannedd 

Ai lygaid yn euredd 
A hun a una ddiwedd 

Ar Faelgwn Gwynedd. 



ANGAR CYVYNDAWD. 

Inimica Confsederatio.— £. LL 
Bardd yman y mae ni chaint agauho 
Caned pan ddarifo 
Sywedydd yn yd fo 
Haelon am nacco 
Nis deiibi a rotho 
Trwy laith Taliesin 
Bu ddydd ymellin 
Kian pan ddarfu 
Lliaws gyvolu 
By Ueith bid araith afagddu 
Neiis dwg yn geliydd 
Cyfreu Argywydd 
Gwiawn a leferydd 
A ddwfii ddyfydd 
Gwnaei o farw fyw 
Ag anghyfoeth yw 
Gwneynt eu perion 
Af erwynt heb don 
Gwneynt eu delidau 
Yn oes Oesau 
Dydyth dyddyccawd 
O ddyfnwedydd gwawd 
Neut Angar Cyfyndawd 
Pwy ei chynefawd 

* Cyf eddeu- Mard gyfren. 



Cymmeint cerdd ciwdawd 
A delis eich tafawd 
Pyr na threthwch draethawd 
Llad uch llyn llathrawd 
Penilliach pawb 
Dybyddaf yna gnawd 
Dwfh dyfu yngnawd 
Neu'r doddyw ysgygnawd 
Trydydd par ygnad 
Triugein mlynedd 
Yd porthes lawrwedd 
Yn nwfi- Kaw a chiwed 
Yn elfydd tiredd 
Canweis am ddioedd 
Cant rihydd addynoedd 
Can yw ydd aethant 
Can yw y doethant 
Can eilewydd gant 
Ag ef ai darogant 
Lladdan ferch Uiant 
Oedd bych ei chwant 
I aur ac Ariant 
Pwy byw ai diadas 
Gwaed i ar mynwas 
Odid traethator 
Mawl molhator 
Mi dwyf Daliesin 
Ryphrydaf i iawnllin 
Parawd hyd &a 
Ynghynelw Elphin 
Neur Deymged 
O rif eur dylyed 
Pan gassad ni charad 
Anudon a brad 
Mi ni chwennych vad 
Trwy gogyweg an gwawd 
A gogyfarchwy brawd 
Wrthyf ny gwybydd nebawd 
Doethwr prif geliydd 
Dispwyllawd sywedydd 
Am wyth am edrwyth 
Am ddoleu dynwedydd 
Am wyr gwawd geliydd 
Cerddwn Dduw yssydd 
Trwy ieith Talhayam 
Bedydd bu ddydd fam 
A famwys teithi 
Angerdd Farddoni 
Ef ai rhin rhoddes 
A wen anghynnes^ 
Saith ugein Ogrfen 

Y sydd yn Aweit 

Wyth ugein o bob ugein e fydd yn un 
Yn annwfti y diwyth 
Yn annw&i y goi-wyth 
Yn annwfii is Elfydd 
Yn awyr uch Eliydd 

Y mae ei gwybydd 

^Anghymmes. 



36 



ANGAR CYVYNGDAWD. 



Pa dristjd y sydd 

Gwell na llawenydd 

Gogwn ddedd/ vhadevL 

Awen pan ddyffreu 

Am gelfydd taleu 

Am ddedwydd Ddieu 

Am buchedd ara 

Am oeseu ysgorfa 

Vm hafal Deymedd pa hyd eu cyng- 

wara 
Am gyhaval ydynt trwy weryd 

Awel uchel gyd 
Pan fydd gohoyw bryd 
Pan fydd mor hyfiyd 
Pan yw gwrch echen 
Pan eckrewyd uchel 
Neu haul pan ddodir 
Pan yw toi tir 
Toi tir pwy maint 
Pan dynid gwytheint 
Gwytheint pan tynnid 
Pan yw gwyrdd gweryd 
Gweryd pan yw gwyrdd 
Pwy echenis cyrdd 
Cyrdd pwy echenis 
Ys dir pwy ystyriwys 
Ystyriwyd yn Llyffeu 
Pet wynt pet fíreu 
Pet ifreu pet wynt 
Pet Afon ar hynt 
Pet Afon ydynt 
Daear pwy ei lied 
Neu pwy ei thewed 
Gogwn t. ws llafnawr 
Am rudd am lawr 
Gogwn atrefnawr 
Rhwng nef a llawr 
Pan atsain advant 
Par ergyr divant 
Pan Uewych Ariant 
Pan fydd tywyll Nant 
Anadl pan yw du 
Pan yw oreu a fu 
Buch pan yw bannog 
Gwraig pan yw Serchawg 
Llaeth. pan yw Gwynn 
Pan yw glas celyn 
Pan yw barfawg myn 
Yn lliaws mebyn 
Pan yw baraut Ì 

Pan yw creu efwT J 
Pan yw meddw rolwyn 
Pan yw Ueddf orddwyn 
Pan yw brith lyrchwyn 
Pan yw hallt halwyn wyn 
Cwrw pan yw Ystem 
Pan yw lledrudd gwern 
Pan jw gwyrdd Llinos 



Pan yw rhudd Egroes 
Neu wreig ai dioes 
Pan ddygynnu nos 
Pan ddatwein y sydd yn eur Lliant 
Ni wyr neb pan ruddir ei bron huan 
Lliw yn erkynan newydd \ 
Anahawr ei ddwyn j 

Tant telyn py gwyn 

^^s py s^^T^ ^y ^^ 

Py geidw ei diddan 
Py dyddwg Gartban 
Gereint ac Arman 
Py ddyddwg glain 
O erddygnawd fain 
Pan yw per Erwain 
Pan yw gwyrliw brain 
Talhayam y sydd 
Mwyaf y Sywedydd 
Pwy amgyffrawd Gwydd 
O aches ammod dydd 
Gogwn da a drwg 
Cwdda cudd amewenir mwg 
Mawr maint gogyhwg 
Cawg pwy ae dylifas 
Pwy gwawr gorphennas 
Pwy a bregethas 
Eli ag Eneas 
Gogun gogeu Haf 
A fyddant y gayaf 
Awen a ganaf 
O ddwfn ys dygaf 

fon cyd beryd 
Gogwn ei gwi'hyd 
Gogwn pan ddyfeinw 
Gogwn pan ddyleinw 
Gogwn pan ddillydd 
Gogwn pan wegrydd 
Gogun py pegor 
Y sydd y clan For 
Gogun eu heissor 
Pawb yn ei Osgordd 
Pet gygloyd yn nydd 
Pet dydd ymlwyddyn 
Pet paladr ynghat 
Pet dos ynghawat^ 
Atuyn yd rannawd 
Gwawd mwy mefl gogyffrawd 
Aches gwyd Gwydion 
Gogwn i nebawd 
Py lenwis Afon 
Ar bobl Pharaon 
Pwy dyddwg rwynnon 
Baran achwssyon 
Py ysgawl oddef 
Pan ddyrchafwyd Nef 
Pwy fu fforch Hwyl 
O ddaear hyd Awyr 
Pet byssedd am pair 

>Bum dÔ3 yngh awad.— Dr. Davies. 






KADEIR TALUISIN. 



37 



Am un am neddair 

Pwy enw y ddeuair 

Ni eing yn im pair 

Pan yw mor meddwtawd 

Pan yw du Pysgawd 

MoriVyd fydd eu cnawd 

Hyd pan yw Meddysg 

Pan y gannawg Pysg 

Pan yw du troed alarch gwynn 

Pedryddawg gwaew Llymm 

Llwyth nef nid ystyng 

Py pedair tywarchen 

Ni wys eu gorphen 

Py voch neu py grwydr hydd 

Ath gyfarchaf fargad fardd 

Gwr yth gynnydd esgym Niwl 

Cwddynt dau raiadr gwynt 

Traethator fyngofeg 

Yn Efrai yn Efroëg 

Yn Efix)ëg yn Efrai 

Laudatum íaudate lessu 

Eilgweith yn rhithad 

Bimi glas gleissiad 

Bum ei bimi Hydd 

Bum Iwrch ym Mynydd 

Bum cyff mewn rhaw 

Bum bwall yn llaw 

Bum ebül yngefel 

Blwyddyn a banner 

Bum Ceiliawg brithwyn 

At ieir yn eidin 

Bun Amws ar Re 

Bum tarw toste 

Bum bwch melinawr 

Mai y maethawr 

Bum gronyn erkennis 

Ef lyfwys ym Mryn 

A mettawr am ddottawr 

Yn sawell ym gyrrawr 

Ymrygiaw o Law 

Wrth fy ngoddeidiaw 

Am barfolles iar 

Grafrudd grib escar 

Gorffwysseis naw nos 

Yn ei chroth yn was 

Bimi aeduedig feddedior 

Bum llad rhag gwledig 

Bum marw bum byw 

Keing ydd ym Eidduw 

Bimi i arweddawd 

Bbag ddaw bum tlawd 

Am eil cynghores gi'es 

Grafrudd am rboddes 

Odid traethator 

Mawr molhator 

Mi wyf Taliesin 

Ryphiydaf iawnllin 

Parahawd byd flfin 

Ynghynelw Elphin DiWEDD. 



KADEIR TALLIESIN» 

(24 adal) Cathidra. , 

Mydwyp Merwerydd 
Molawd Duw dofydd 
Llwrw cyftanc cywydd 
Cyfreu dyfynwedydd 
Bardd bron Sywedydd 
Pan atleferydd 
Awen cyd echwydd 
At feinoeth feinydd 
Beirdd llafar lluc de 
Eu gwawd nym gre 
Ar ystrawd ar ystre 
Ystryw mawr mire 
Ac mi wyf cerdd fud 
Gogyfarch feirdd tud 
Byd ebrwyddaf drud 
Ry talmaf ehud 
Ryddy hynaf dremud 
Teym terwyn wolud 
Nid mi wyf cerdd fas 
Grogyfarch feirdd tras 
Bath vadawl idas 
Dofii eigiawn addas 
Pwy am lenwis cas 
Camp ymhob noethas 
Pan yw dien gwlith 
A lladd gwenith 
A gwlid Gwenyn 
A glud ac ystor 
Ac elyw tramor 
Ac aur bib lieu 
A lion ariant gwiw 
A rhudd em a grawn 
Ag ewyn eigiawn 
Py ddyfrys fiynnawn 
Berwr byryrddawn 
Py gysswllt gwerin 
Brecci bonedd llynn 
A llwyth Uoer wehyn 
Ueddf lloned verbyn 
A syuion synhwyr 
A sewyd am loer 
A gofiwy gwedd gwyr 
Gwrth awel awyr 
A mall a merin 
A gwadawl tra merin 
A chorwg gwydrin 
Ar llaw pererin 
A phybyr a phyg 
Ag urddawl segyrffyg 
A llyseu Meddyg 
Lie allwyr Venfiyg 
A Beirdd a blodeu 
A guddig bertheu 
A briallu a briwddail 
A blaen gwydd goddeu 
A mall ameuedd 



38 



CAN Y GWYNT. KANU Ý KWRWF. 



A mynych adneiiedd 

A gwin tal cibedd 

O Rufein hyd Rossedd 

A dwfn ddwfr echwydd 

Dawn ei lif Doiydd 

!Neu pren pura-\vr fydd 

FfrwytUon ei gynnydd 

Rei ias berwidydd 

Oedd uch pair pumwydd 

A gwiawn afon 

A gofwy hinon 

A mel a meillion 

A meddgyrn meddwon 

Addwyn i Ddragon 

Ddawn y Derwyddon 



CAN Y GWYNT. 

Ctchwedl am doddyw o Galchfynydd 

Gwarth yn Neheubartli anrhaith clodrydd 

Da a rydd i lew dywaledd i fedydd 

Llaw yw ei Ystrad llawen gynnydd 

Llara lluedd peblet llara ai'allfro 

Cad gormes tra trachwres bro 

Odid o Gymry ai Uefaro 

Dyfed dygyrcbed biw mab Idno 

Ac ni llefessit neb nid do 

Er talu canmu erof un Ho 

Golaitb dy Ysgarant amgant dyvro 

Mai tan twym tartb ja. yd vo 

Pan gyrcliassam ni drwydded ar dir 

Gwyddno 
Oedd celein feinwen rhwng graian a gro 
Pan ymchoelwys Ecbwydd o Gludyffi'O 
Nid Efrewys bucb wrth ei llo 
Gogyfarch. fabon o arall fro cad 
Pan amug Owein biw ei fro 
Cad yn rbyd Aclud Cad Yngwen 
Cad Yngossulwyd aban uddiin 
Cad rbag rhodawys eirwyn drych 
Gwaywaw a Ueullenyn 
Cad tu man llacliar derlyw derlin 
Ysgwydawr yn llaw garthan yngryn 
A welei Yabon ar Ranwen Rheidawl 
Rhag biw Reged y cymysgyn 
Oni bai ac adanedd ydd ehettyn 
Rbag Mabon heb gelanedd bwy nid ëyn 
O gyfarfod disgyn a chychwyn cad 
Gwlad Yabon gwehenyd anoleithad 
Ban ddisgynnwys Owein rhag biw ei dad 
Tarddai Galch a cbwyr ag yspyddad 
Nid ysgafael i neb ddwyn biw moel 
Cyd es glwch, rliag gwyr rbain ruddion 
Rhag Pedrydan dandde 
Rhag cadam gyfwyne 
Rhag gwyar ar gnawd 



Rhag afar Ystaenwawd 
Cychwedl am doddyw o leutiredd deheu 
Traeth riau goleu haelon ' 

Nith ogyfeirch o chwynbgion 
Am ryd or am gwem y Gadfaon 
Ban berid cad rhi rhwyf Dragon 
Billt nsC owillt biw rhag Mabon 
O gyfarfod Gwrgun 
Bu celanedd nedd rhai yn Rhun 
Bu llawenydd dy bydd i frain 
Ban ymadrawdd gwyr gwed Muchien cad 
Nid ef diengis ysgwyd Owein 
Ysgwyd fal urthiad ynghad trabludd 
Ni reëi wartheg heb wyneb rhudd 
Rhuddion bender biw a mawr ei rad 
Gwyar gorgolcher gwarthaf iad 
Ac ar wyneb gwyn ydd yr ymgaíFad 
Euorbell greuled genem ddulliad 
Praid wenhwys iolin praidd daresteinad 
Praidd rhag taerfrwydr taer gyffestrawn 
Praidd ben gyfylchi Keing oreig ar ys- 
gwydawr 
Mawr ddiscreinawr llafhawr am iad 
Cad y rhag Owein mawr mawr o irad 
Meinddynt cwyddynt hwy wyr yn amwyn 

gwlad 
Gor erefeia bud oi tad 



KANU Y KWRWF 

(24). 

Teithi edmynt 
GwT a gadwynt gwynt 
Pan del ei rihudd 
Gorfloeddawg Elfydd 
Menhyd yn dragywydd 
Ys tydi a fedydd 
Dylif deweint a dydd 
Oedd ym amogawr 
Nos yn Orphowyssawr 
Maswedd a folhawr 
Y wrth wledig mawr 
Mawr Ddiiw digones 
Heul haf ai lywres 
Ag ef digones 
Budd Coed a Maes 
Galwetta-svr Yi-aches 
Ar eilig anghymes 
Galwellawr pob neges 
Deus dymgwares 
Achyn dybyddyn 
Llwyth byd i'r unbryn 
Ni ellynt ronyn 
Heb gyfoeth Mechdeym 
Ef ai tawdd yn llyn 
Hyn y vo Eginyn 



PLAEU YR AIPHT. 



39 



Ef ai tawdd waith. arall 
Hyn y fo yn fall 
Drehawg dydderfydd 
Dysgofag yr Eliydd 
Grolchettawr ei lestri 
Bid gloyw ei frecci 
A phan fo anaweU 
DyddyccaAVT o gell 
Dyddyccawr rhag rhieu 
Ynghein gyfeddeu 
Nis gwrthryn pob dau 
Y mel ai goreu 
Duw edwynt ynof 
Ydd fydd yn ei fodd 
Llaryaf yw trindawd 
Gorwyth meddw meddwhawd 
O fynud pysgawd meint y godrefi 
Grayan mor heli y dan dywawd 
Am cudd y ar teithiawg 
Mi hnn am gwarawd 
Ni ddigonir nebawd 
Heb gyfoeth y Drindawd 
Teithi edygant^ 
Yn Nyfl&yn Garant 
GaUawg gallwgyd anchwant 
SybwU symudant 
Ban erddefel tant 
Neu nos cwdd dyfydd 
Cwdd dirgel rhag dydd 
A wyr cerdd Geliydd 
Py gel Kallofydd 
Am dyro amde 
Or porth pan ddwyre 
Py ddyddug llyw gayaf 
Py gyd ddechreu lie 
Yn dewis eichiawg 
Ffus ffons ffodiawg 
Ef dyhun hunawg 
Ef gobryn Caiawg 
Cymry Caemeddawg 
Ytat Graradawg 
Dear meneiuon 
Dear Mynawg Mon 
Mawr erch anudon 
Gwenhwys gwallthirion 
Am Gaer Wyrangon 
Pwy a dal y Ceiaon 
Ai Maelgwn o Von 
Ai dyfydd o Aeron 
Ai Coel ai Canawon 
Ai gwTweddw ai feibion 
Nid ancbwardd ei Alon 
O Ynyr Wystlon 
Ef cyi'ch cerddorion 
Se Syberw Seon 
Neu'r dierfeis i rin 
Ymordei Uffin 
Ymboroedd Gododin 
* Teithi edmygant. Dechreu canaraü, Qy Ì 



Ys geirfiith cyfrenhin 

Bran bore ddewin 

Wyf carddenhin hen 

Wyf cy&^u lawen 

Athaw y dygen 

Men molawd Urien 

Eirian eirioes 

Llyminawg llumoea 

Rhuddfedel afwys 

Rhuddyn ai Uynwys 

Cad yn Harddn^iwys 

Ynyr ai briwys 

Cant calan cynnwys 

Can car amyuwys 

Gweleia wyr gorfawr 

A ddygyrchynt awr 

Gweleis waed ar Uawr 

Rhag rhuthr cleddyfawr 

Glessynt esgyll gwawr 

Esgorynt yn waeywawr 

Trychant calan cyman clodfewr 

Ynyr ar dir yn wir Cochawr 

Tal. 



PLAEU YR AIPHT. 

Efbei edwyl ar veib Israel, 

Uchel enfiyd 

Cyd rif dilyn 

Ry dynesseyn 

Ry gadwys dduw ddial 

At blwyf Pharaowys 

Deg pla poeni 

Cyn eu boddi 

Ym mor aphwys 

Cyssefinbla pyscawd ddife 

Dignawd annwyd 

Eilbla llyffeiat Uuossawg 

Llewyssynt Aronoed 

Tai a threfiiau 

A thyleeu 

A cheUeu bwyd 

Trydedd gwyddbed 

Gwychr gonoged gwaladwyd 

Pedwar iccuir 

Cwr am ystyr edynogion 

Ail cygnoës 

Ffi-wyth coed a Maes 

Cnwd cylion 

Pumed bwystnon 

Ar holl Yibnon 

Egypeion 

Belsid miled 

O drum aeled 

DeritoUon 

Chweched heb au 



40 



LLATH MOESSEN. 



Chwyssig crugau 

Creithiau morion 

Seithfed tarian 

Cynllysg a than 

A glaw cynwyd 

Gwynt gorddiberth 

Ar ddeil a gwydd 

Wytlifed Locust 

Llydan eu clust 

Blodeu cyfys 

Nawfed Aruthr 

Diwedlawg uthr 

Doniawg nofys 

Du dywyllwg 

Drem eneglwg Egiptuis 

Deg veinoeth 

Mwyaf gwyniaith 

Ar blwyf cynrain 

Christ "I esu christioni grein 

Hyd ynt clydwr 

Chwechant milwr 

Miled Efrei 



LLATH MOESSEN. 

BOB adfer y dorf froder 
Dychyfaerwawd 

Budd addefig 

1 Grist Wledig 
Dogyn volawd 
Dybwyth Duw cein 

Yn ArifedMair ei heissorawd 

Hynt gwirionedd > 

Cyflawn riedd 

Cynnelw o honawd 

Gwyeil lese 

Dy bobl Iiide 

Dychyfaei-awd 

Hu gelwir lieu 

O luch a letro 

Er eu pechawd 

Dehau reen 

Mynydd addien 

Mwyn gyfundawd 

Yn rhan Elfydd 

Yn nheml Selyf 

Sail o gyffrawd 

Gofuned gwas 

Colofn dias 

Fest fflemychawd 

Paradwys ddrws 

Bugaü Dews 

Dauun gwledychawd 

Neu rygigleu 

Gan broíFwydeu lleenawc 

Geni lesu 



A ryddarfu 

Hyd ei fuchedd 

A fai fuchedd 

I bob rhiedd bywyd parawd 

Cyn peryssid bai mi prydwn periglawd 

Ryddug claear 

Nid dayar a yspeiddawd 

Ar for diifwys 

Pan ddisgynnwys 

Dy amgyffrawd 

Gwlad priodawr 

Nis dug mwynfawr 

Bei im o honawd 

Maint dy godded 

Boed im dy rad 

Gwyeil lesse 

A rhad lessu 

Llathr eu blodeu 

Mawr gwyrth yn ei fryd 

Dduw donieu 
Ef oedd Ygnad 
Ygnad oedd ef 
Dewin diheu 
Gwr y cussyl 

1 bob ufudd rhag geu 
Ef y sydd gafael 
Claear nifer toeu 
Cynllaith i luydd Deheu 
Y mal bydewin dilid 

O hi lloneid 

Hiibydd y gwrth mab mair 

Moli Reen 
Huarwas gwas 
O Dduar treiddas 
Pet wyr pet gwirion 
Dy rac afael cyfoed coed cyflawn 
Rhudd ni popon moch y dysged 
Lleddyssid gein o arfíed lessu 
A rhoddi rhad Rex Meibion 
Newydd anaw ni mawr glywant 

Dyniadon 
Gwir ei rad gwas porthiant heb wr 

adon 
Dygwerthydyd pob uches rhag 

Rhai Derwyddon 
Nudris ni widyn llarychwel 

gweled Mabon 
Dyddugant thus 
Ag aur dilys o Ethiopia 
O Dduw gordden 
O Duw Reen Rex meneifon 
Herod gystig 

Ni bu goddig Yn geleudon 
Dy boenedig gwallawd 
Peues perchen meibion 
Pan aeth Dofydd par pan ddilludd 
Nilus habedd 
Py ddug Herod 
Anwyd gayafawl 



LLATH VOESEN. 



41 



Cyflawn fonedd 

Ynghaei- Nazaredd 

Nid aeth peues perchen anaw 

Byd adebriad 

Hiibwydd ith irad 

Tud gorchorddion 

Genî Dofydd dyddug perchen 

Lleng Kngylion 



LLATH VOESEN. 

A Duw meiddad 

Duw dofyddad 

Dewin trugar 

Mawr enwerys 

Pan ym noddeist 

I di-wy donniar 

Torfoedd Moesen 

Gwledig reën 

Gwae ae liesgar 

Ys arganfu Perif ai Lu 

Reglyd ai bar 

Ac i voi-awg a orugost 

Newydd ei bar 

Neu'r denwy 

Trwy ryferthwy 

A fawdd Adar 

A ddrychaif haul 

Hyd goUewm y bu dayar 

Ti a noddyd a rygeryd 

O bob carchar 

Namyn torfoedd terydd 

Eu gwawr trwm eu dear 

A nawdd ninnheu 

Rhag anwydeu 

Uffem anwar 

Ad Dduw meiddad 

Duw ddofyddad 

Dewin tiTigar 

Ys teu di wlad Nef 

Ys gurth dangnef 

Iti y Kery 

Nid oes tudded 

Nag eissiwed 

Ith wlad Ddofydd 

Ni pherir neb 

Ni bydd esgar neb i'w gilydd 

Mi a wyddwn 

Beis deallwn 

Rhag cywilydd 

Cam o honawd 

Y Ian Drindawd 

O neb celfydd 

Beirdd ach gogan 

Wynt acharan 

Yn di-agywydd 



Ni bu angwael 

Y rhoddaist Irael 

Yn llaw Ddafydd 

Alexander ceffei lawer 

Nifer ei wyr 

Nid ef nerthas 

Oni chafas 

Dy garenhydd 

Pan ddoethant ir ddaear 

Buant ddear 

Eu dihenydd 

Selyf ygnad 

A gennis gwlad 

Bu gwell nog Ydd 

IVIab teymon 

Bu gnawd berthon 

Oi gyweithydd 

lago feibion 

A fu ferthon 

At eu heliydd 

A ddygymuant 

A rannysant 

Trwy ail' Dofydd 

Afel' wirion 

A fu Iwyddon 

A gymyrth ffydd 

Ei frawd Caen 

Bu ddiwerin 

Drwg ei gussyl 

Asser a Soyw 

Yn awyr loyw 

Ei cyweithydd 

Seren Angel 

A ddwyn nifer 

Rhag eu MUwyr 

A llath Voessen 

Ef ai ddorfoedd 

Ar eu helfydd 

Rhuddech ddalen 

TJdd eilladen 

Ydd ei genhym 

Llafar a Mud 

A doeth a drud 

As diwygydd 

Gwledig cwdd 

Un cwdd dirperian ddihenydd 

Molaf inheu preswyl 

Torfoedd addef menhwyd 

Molaf inheu 

Addawd goreu 

Groreilenw byd 

Prif deyrnas 

A ddug lonas 

O berfedd Kyd 

Ciwdawd Nioiven 

Bu gwrllawen 

Pregethyssid 

Rhiein tra mor 

>Abel. 



42 



CAN Y MEIRCH. 



Bu cysgod lor 
Ysgoryssid 
Ac Auasia 
Meir Merch Aniia 
Mawr ei plienyd 
Er dy haeledd 
A thrugaredd 
Fechdeyrn byd 
Bwym ninhèu 
Yn nef gaereu 
Gynliwys genhyd 



CAN Y MEIRCH. 

ToRRiB Anuynudawl 

Tutliiawl dan Yogawl 

Ef iolen o dducli lawr 

Tan tan hwstin gwawr 

Ucli awen ucliel 

Ucli no pob nyfel 

MaAvr ei anyfel 

Ni thrig yngofel no neithiawr Llyi- 

Llyr llwybyr y tebyr 

Dy far yngbynebyr 

Gwawr gwen gwrtb uchyr 

Wrtb wawr -vrrth wrys 

Wrth bob heuelis 

Wrth heuelis nwython . 

Wrcb Pedyr Afaon 

Arddyreafi a fam gwrys 

Cadam trydar dwfa ei gas 

Nid mi gwr Uwfr llwyd 

Crwybr wrtb clwyd 

Hud fy nau garant 

Deu dicb far dichwant 

Om llaw ith law dyt dwp dim 

Trithri nodded 

Atcor ar hened 

A march mayawg 

Cymrwy teithiawg 

A march gwythur 

A march gwarddur 

A m^rch Arthur 

Ehofn roddi cur 

A march Taliessin 

A march lieu lledfegin 

A Phebyr llai Uwynin 

A Grei March Cunin 

Cornan cynneifawg 

Awydd awyddawg 

Ar tri earn aflawg 

Nid ant hynt hiliaw 

Cethin March Ceidaw 

Com avam amaw 

Ysgwyddfrith Ysgodig 

Gorwydd llemenig 

March Rydderch ryddig 

Llwyd lliw elleig 



LURYG ALEXANDER. 

A Uamrai llawn elwig 

A fíroenfoll gwyrennig 

March Sadyrnin 

A March Custennin 

Ac eraill yn rhin 

Rhag tir all gwin 

Henwn Mad dyddug 

Cychwedl o Hiraddug 

Bwn swch bum bwch 

Bym Syw bum Swch 

Bum ban bum banhwch 

Bum gawr yn rhythwch 

Bum llif yn eirth 

Bum ton yn engweirth 

Bum ysgof ysgeiniad dilyw 

Bum cath benfrith ar driphren 

Bum pell bum pen 

Gafr ar ysgaw bren 

Bum garan gwala gweled golwg 

Ti*agwres miled morial 

Cadwent cenedl dda 

Or y sydd is awyi* gwedi cassolwir 

Nid byw ormodd maint am gwyr 

"Deest folüum integrum in vetusto membranaceo." 
Verba " Davissi sunt, ex quo base transcripta sunt 
per me." 

Ieuan Fard. 



LURYG ALEXANDER. 

Ar glawr elfydd 
Ei gystèdlydd 
Ni ryaned 
Teir person Duw 
Un mab addwyn 
Terwyn trinded 
Mab ir Dwydid' 
Mab ir dyndid 
Un mab rhyfedd 
Mab Duw dinas 
Mab gwen Mairgwas 
Mad gwas gwledig 
Mawr ei ordden 
Mawr Dduw Been 
Ran gogened 
O Hil Adda 
Ac Abraha yn ryaned 
O hü Dofydd 
Dogn ddyfnwedydd 
Liu ryaned 
Dyddug o eir 
Deill a byddeir 
O bob aeled 
Rac pob anuaus 
Pob yn ddilis 
Dinas diffred 

i Delias. 



ANRHYFEDDODAU ALEXANDER. PREIDDEU ANNWN. GWAWD GWYR ISRAEL. 43 

Echwydd a Muchydd cymysgettor 
Gwin gloyw eu gwirawd rhag ei gosgordd 
Tri lloneid Prydwen ydd aetham ni ar for 
Namyn saith ni ddyrraith o Gaer Rigor 
Ni obrynaf lawyr lien lly wiadm* 
Tra cliaer wydr ni welsynt wrhyd Arthur 
Tri ugeint canhwr a sefi ar y mur 
Oedd anawdd ymadrawdd ai gwiliadur 
Tri lloneid Prydwen ydd aeth gan Arthur 
Namyn saith ni ddyrraith o Gaer Goludd 
Ni obrynnaf i lawyr Uaes eu cylchwy 
Ni wyddant hwy py ddydd peridydd pwy 
Py awr ym meinddydd y ganed Cwy 
Pwy gwnaeth ar nid aeth dolau Defwy 
Ny wddant hwy yr ych brych bi-as ei ben- 

rhwy 
Seith ugein cygwn yn ei aerwy 
A phan aethain ni gan Arthur a&ddwl 

gofwy 
Namyn saith ni ddyrraith o Graer Vandwy 
Ni obrynaf lawyr llaes ei gehen 
Ni wddant py ddydd peridydd pen 
Py awr ym meinddydd y ganed perchen 
Py fil a gatwant ariant y pen - 
Pan aetham ni gan Arthur afrddwl gynhen 
Namyn saith ni ddyrraith a Gîaer Ochren 
Mynaich dychnud fal cunin cor 
O gyfranc uddydd ai Gwiddanhor 
Ai un hynt gwynt ai un dwfr mor 
Ai un ulel tan twrwf diachor 
Myneich dychnud fab bleiddawr 
O gyŵanc uddydd ai gwyddyanhawr 
Ni wddant pan ysgar deweint a gwawr 
Neu wynt pwy hynt pwy ei rynnawdd 
Py va ddifa py dir a plawdd 
Bed Sant yn ddifant o bet allawr 
Golychaf i wledig pendefig mawi- 
Na bwyf trist Crist am gwaildawl 



i ANRHYFEDDODAU ALEXAN- 
DER. 

Mksdosus TiruLCS.— D. 

Rhtfeddaf na chiawr 
Addef nef i lawr 

ddyfod rhwyf gawr 
Alexander mawr 
Alexander Magidawr 
Hewys hayamddawn 
Cleddyfal enwogawn 
Aeth dan eigiawn 
Dan eigiawn eithyd 

1 geisiaẃ celíyddyJ 

geisio celiyddyd 
Bid o iewin ei fryd 
Eithyd odduch gwynt 
Rwng deu grifft ar hynt 

1 weled dremynt 
Dremynt ni weles 
Present ni chymhes 
Gweles ryfeddawd 

,! Grorllin gan bysgawd 
A eiddunwys yn ei fiyd 

ÍA gafas or byd 
A heiyd o'i ddiwedd 
Gan Dduw drugaredd 



PREIDDEU ANNWN. 



GloLYCH wledig pendefig gwad ri 

Pa ledas y pennaeth tros draeth Mundi 

Bu cywair carchar Gwair ynghaer Sidi 

Frwy ebostol Pwyll a Phiyderi 

Neb cyn nog ef nid aeth iddi 

ir gadwyn dromlas cywirwas ai cedwi 

A. rhag Preiddieu Annwn tost yt geni 

Ac yd frawd parahawd yn barddwedi 

Tri lloneid prydwen ydd aetham ni iddi 

N^am saith ni dyrraith o Gaer Sidi 

Neud wyf glod geymyn cerdd o chlywir 

Ynghaer pedryfan pedyr y chwelyd 

ynghjTiueir or pair pan leferid 

anadl naw morwyn goehynnessid 

Neu pair pen annwfh pwy uynyd^ 

Gwrym am ei oror a Mererid 

Ni beirw bwyd llwrf ni rydyngid 

Kleddyf lluch Ueawc iddaw rhyddychid 

A.C jTi Haw Lleminawg ydd edewid 

A. rhag drws porth Uffem llugym lloscid 

A phan aetham ni gan Arthur traiferth 

llethrid 
Namyn saith ni ddyrraith o Gaer Vediuid 
Neud wyf glod geimyn ccrdd glywanawr 
|Ynghaer Pedryfiin Ynys Pybyrddor 

'Mtmad mos. PairTjmog. — D. 



GWAWD GWYR ISRAEL. 

Trindawd tragywydd 
A oreu eliydd 
A gwedy elfyd 
Addaf yn gelfydd 
A gwedy Addaf 
Da y goreu Efa 
Yr Israel bendigaid 
A oreu Murgreid 
Gwrdd ei grybwylleid 
Glan ei gywyddeid 
Deuddeg tref yr Israel 
Dwyrein gywychel 
Deuddeg veib Israel 
A oreu Duw hael 
Deuddeg tra dinam 



44 



YMDIDDAN RHWNG UGNACH AB MYDNO, ETC. 



Teir Mam ai maeth 

Un gwr ai crewys 

Creawdr ai gwnaeth 

Mai y gwna a fynlio a fo Pennaeth 

Deuddeg Mab Israel a wnaeth cul- 

wydd 
Mai y gwna a fynho a fo Arglwydd 
Deuddeg meib Israel a wnaeth Dofydd 
Mai y y gwna a fynho a fo celfydd 
Deuddeg meib Israel dymgofu 
O ganhad lesu 

Ac untan ai bu a their Mam uddu 
O naddu y doeth rhad 
Ag eissydyd mad 
A mair mad gread 
A Christ fy nerthiad 
Arglwydd pob gwenwlad 
A alwaf a eilw pob rhydd 
Ha bo fynghynydd 
Genhyd gerennydd 



YMDIDDAN 

Rhwng Uonach AB Mtdno, o Gaeb Seon 
Thaliesin, o Gaeb Deganwy, 

Allan o'r Lltfb Dd o Gaebpteddim. 

Tal. 1. 
Marchawc a girch y Dinas 
Ae con guinion ae cim bras 
Nyth adwaen nu rythweles 

Ugn. 2. 
Marchawc a circh ir Aber 

Y ar March cadarn cadfer 
Dabre genhiw nim gwatter 

Tal. 3. 
Mi nid aw ina in awr 
Gollew gueith y godriccaur 
Elhid bendith new a llawr 

Ugn. 4. 

Y gwr nim gwelas beunit 

Y tebic y gur deduit 
Ba hyd eidy a phanndeit 

Tal. 5. 
Ban deuaw o Caer Seon 

imlat ac itewon 

1 tau Caer leu a Guidion 

Ugn. 6. 
Dabrede genhiw ir Dinas 
A thuit met ara phellas 
Ac eur coeth ar di wanas 



Tal. 7. 
Mi nyd aduen y gur hy 
A meteu tan a gveli 
Tec achuec y dywedi 

Ugn. 8. 
Debre genhiw imtino 
A thuit guin gorysgelho 
XJgnach yw vy heno mab Mydno 

Tal. 9. 
TJgnach bendith ithorset 
Athro rad ac enrhydet 
Taliessin viw inheu talaw iti dy gulet 

Ugn. 10. 
Taliessia penhaw or guir 
Beitad yng Kert Kyurgir 
Trie yma hyd dyv Merchir 

Tal. 11. 
TJgnach Moihav y alaw 
Ath ro rad y gulad penhaw 
Ny haetaw Kabit ny thrigiaw 



"The following Poem, beginning GOGANWAWD 
Tetbn, &c., contaias an odd sort of Philosophy 
about the origin of Salt "Water, Rain, and Springs; 
but as the following part is historical, I iuserti it 
here."— L. Mobbis. 

GosGOKDD Fardd uchod 
Gosgordd fardd isod 
Nid oes fan wybod 
Dan huan a rhod 

Ni wyddoch chwithau 
Pa draetho'ch Tafodau 
Na dosparth diau 
Rhwng eich gwir ach gau 

Beirddion bychain Brain bro 
Braidd nad ewch chwi ar ffo 
Y Bardd nim gostego 
Gosteg ni's caffo 
Oni el mewn gortho 
O ddaiar a Grô 
Ar sawl a'm gwrandawo 
Mab Duw ai Caro 
Elphin ap Gwyddno^ 
Sy'n Naear Arthro^ 

* Gwyddno Goronhir, the father of Elphin, was 
the lord of ,Cantref Gwaelod, which was swallowed 
up by the sea. It is said to extend from Sam 
Badrig to Aberystwyth, for there is a place in the 
sea near, called Caer "Wyddno. This must have 
happened Circ. An. 530 a 640. 

"Arthro, now pronounced Artro, is a river in that 
neighbourhood, where Cantref Gwaelod is said to 
have been ; 'and it seems Elphin was in prison at the 
Castle of Harlech (Diganwy says many others) by 
the command of Maelgwn, for differing with him 
about rdigion or politics. — Vide pa. 25. 



YMDIDAN MTRDDIN WYLLT A THALIESSIN. AWDL AR^tES BRYDAIN. 



45 



Dan dri ar ddeg clo 
Am ganmol ei Athro 

Myfi jw Taliesin 

Ben beirdd y Gorllewin 

Ac a adwaen bob Gorsin 

Yngogeir Gorllewin 

Ac a oUwng Elphin 

O'i Hual Eurin Taliessin. 



YMDIDAN 

BHWHO HTSDHr WTLLT A THAUSSStir. 

Allas o'b Ll. Dü o Gaebptrdijí. 
Mybd. 

Mor truan genhyf mor truan a dery 
Am Ked\y a chavan 
Oed llachar Kyflavar cyflavan 
Oed yscuid o Trywuyd' o truan 

Tal. 

Oed Maelgwn a welwn yn ymwan' y deulu 
Rac ter y uulu ni thawant 

Mtrd. 

Rhac deuwT yn nentur y tirran 
Rhac Errith a Churritli yar welugan 
Meinwineu yndiben a dygan 
JVloch gweler y nifer gan Elgan 
Och oe leith mawr ateith y deuthan 

Tal. 

Rys ondant oedd rychwant y taiian 
Hyd attad y daeth rhad cyflawn 
Lliis Cyndur tra messttr y cwynan 
Lias haelon o ddynon tra ftian 
Trywyr nod mawr eu clod gan Elgan 

Mybd. 

Trwy a thrwi vug a rug y daethan 
Traw a tkraw undoeth Bran a Melgan 
Llad DyueP oe diwed cyflafan 
Ab Erbin ae werin a wnaethan 

Tal. 

Liu Maelgwn bu yscwn y daethan 
Aerwyr cad trybelidiad gwaedlan 
Neu gweith Aiyfderydd pan fyd y deunyd 
O hyd y wychyd y darparan 

I Mtkd. 

Lliaws peleidrad gwaedlad gwaedlan 
Lliaws aerwyr bryw breuawl sidan 
Lliaws ban briwher lliaws ban foher 
Lliaws eu hymchwel yn eu bymwan 

Tal. 

Saith meib Eliffer, seith gwyr ban broffer 
Seith gwaew ni ochel yn eu seithran 
*i)wynruyd. *Immwaii. 'Dywalab Erbin. 



Hybd. 
Seith tan ufeUn, seith cad cyferbin 
Seithfed Cynfelin y pop cinhvan 

Tal. 
Seith gwaew gowanon seith loneid afon 
O gwaed Cinreinon y dylanwon 

Mybd. 
Seith ugein haelon a aethan yg wllwn 
Ynghoed CeUddon y darfuan 
Canys mi Myrtin gwydi Taliessin 
Bythawd' cyŵedin fy darogan 



LLTKA AWDL A ELWIB 

ARMES BRYDAIN. 

DAiB Abhes Cbbd Talixsin. 
Darogaxa fi hyn 
Cad ym hob meyn 
Cymry ar gychwyn 
Crwst ymrhydyn 
Ag Emil ar gychwyn 
Khag Uion Llychlyn 
A llynges drom droch 
A Brythoa ar Foloch 
A deudd och 
A diwedd dydd croch 
A chelain Foch 
A guadun yngwadun 
A llew 11a wer da&i 
A llaw ar y Uafìi 
A gwaed lad ar rudd 
A Brain ar golydd 
A phelydr yn rhydd 

a gosgerdd 
Am gogawn pennardd 
A llu digyfor o bell 
A chroes Crist yw cymmell 
A fflam o Feddlem 
A chaerselem 
A gorfod a fydd 
I genedl Gwindodydd 
Dwy flynedd yn hedd 
A banner y drydydd 
Cynan Yngwynedd 
Coel cyn celanedd 
Cadwaladyr y sydd 
Cymm llawenydd 
Cymru fu Cymru fydd 
Or mor bwygilydd 
Cyn ein Gwindodydd 
Oes cyn cudwydd 
Tair blynedd di hedd 
Trigain Trichant i rai ai harwedd 
Oer fydd ei difant 

•Bydded.— L. M. 



46 



ANREC URIEN. 



Heil plant o lionyix i ddant 
Nid ef ai diwedda 
Nid aflwydd alaf 
Hedid yngaya 
Hed mab modreda 
Nid coel cyfynles 
Cymru di fuches 
Mae cad cyfeinedd 
Cymry ddifucliedd 
Anrhydedd rhinwedd 
Drindod Trugaredd 



Taliesin. 



ANREC URIEN. 

Lltfb Coch. 

GoGYFERGHEis, gogyvarchafj 

gogyverchyd 
TJrien Reget 
Duallovyet 

Y Leuenyd 
Eur ac Aryanfc 
Mor eu divant 

Eu dihenyd 
Kyn noc y dau 
Rug y duylau 

Y guesceryd 
leuaf a unaeth 
Coll ac alaeth 

Am feircli peunyd 
Keneu y vraut 
Kynnin daervaut 

Ni by geluyd 
• Urien a wnaeth 
Dialynyaetb' 

Y gewilyd 
Kynnin vynnu 
Kyvarchuelu 

Eu dibenyd 
Deutu Aerven 
Diffuys dilen 

Dydau Iwyd 
Seleu delyit 
Enynnyessit 

Or a dybyd 
Dybi y vaeth 
A ryd alhaetb 

Og eu herwyd 
Cocbliu lavneu 
Truy valcb eiryeu 

Am ííruyth eu guyd • 
\Vy Kynnbalyant 
Lie peduar cant 

Y peduar guyr 
Dufyr djrvnav^ 
Bendigwyf clav 

' Djrvnvas. 



Ac oe herwyd 
Yr ae Kaffo 
Kynvinaul vo 

Yn dragyuyd 
Dydeu collet 
Or ymdiret 

Yr ardelyd 
A Uau beb vaut 
A llavyn ar gnaufc 

A thlaut lûyd 
Oes feibionein 
Nyt ymgygbein 
Ymmerueryd 
Nyt ymganret 
Nyt ymdiret 

Neb oe gylyd 
Dreic o Wyned 
Diffwys dired 

Dirion drefyd 
Lloegrwys yd a 
A lletaut yna 
Harchollyd 
Torrit meinueith 
Yn anoleitb 

Ar gyfhergyd 
Muy a gollir 
Noc a geifir 

O Wyndodyd 
O gyt gygbor 
Kyvrung esgor 

Mor a Mynyd 
Gotriffit Brytbyon 
Yn at poryon 

Ar antyrron gyueitbyd 
Ef a dau byt 
Ny byd Kerdglyt 
Ni byd Kelvyd 
Alaf gar maer 
Arthauc vyd chuaer 

Wrtb y gilyd 
Llad a bodi 
O Eleri 

Hyt chuil fynyd 
Un goi-vydyauc 
Antrugarauc 
Ef a orvyd- 
Bychan y lu 
Yn ymcbuelu 

~ Or Mercherdyd 
Arth or deau 
Ky^vyt ynteu 

Dycbyfervyd 
Lloegruys Uedi 
Afrivedi 

O Bowysyd 
Guaitli cors Vocbn» 
O diango 

Bydaud deduyd 
Deudeng guraged 



DADOLWCH FRIEN REGED. GWAITH GWENYSTRAD. 



47 



Ac nyt ryved 

Am un gur vyd 
Oes leunctid 
Aghyvyrclelit 

Y vaeth dybyd 
Bern ymdivant 
Bamauc or cant 
Nys ryuelyd 
Uryen o R^^et hael ef syd ac a vyd 
Ac a vu yr Adaf letaf y gled [gogled 

Balch yghynted or tri Theym ar due or 
A un eu enu Aneuryn guautryd Auenyd 
A minneu Dalyesin o lann llyn geiripnnydd 
Ny dalywyf yn hen 
Ym dygyn agheu 
Oni Moluyf Uryen. Amen. 

Tal. ae dyuadt. 



DADOLWCH URIEN REGED. 

Taijssin. 
Ureen yr echwydd 
Haelaf dyn bedydd 
Lliaws roddydd 
I ddynion efydd 
Anga-w a gawsant 
A mynych goddiant 
Mai y cynyllwyd 
Yd wesgerydd 
Llawn beirdd bedydd 
Tra fo dy wychydd 
Ys mwy Uawenydd 
Gran glodfein glodrydd 
Ys mwy gogoniant 
Fod Urien ai blant 
Ac ef yn arbennic 
Yn oruchel wledic 
Bellenic yn ciniad 
Cyntair Lloegrwys ei gwyddiead 
Yn ninas pellenig 
Yn ceiniad cynteig 
Lleegrwys ai gwyddant 
Pan ymadroddant 
Llosci y trefred 
A dwyn eu Tudded 
Ac emmic^ colhet 
A mawr anghyfred 
Heb gaffel gwaret 
Rhag Urien Rheget 
Rh^et diffiydiad 
Clod ior angorwlad 
Fy modd y sydd amat 
O bob herchlynad 
Dwys dy beleidrad 
Pan erglywad 

^Eimwng. 



Cad pan i cyrchud 
Gwiniaith a wnud 
Tan yn nhai cyn dydd 
Udd yr echwydd 
Yr echwydd teccaf 
Ai dynion haelhaf 
Gnawd eingl heb waesaf 
Am deym glewaf 
Glewal" eissyllydd 
Tydi goreu y sydd 
Teccaf ai dynion 
Haelaf gwawd . . 
Pan dremir amaw 
lEa helaeth y braw 
Gnawd gwyledd am danaw 
Am deym gognaw 
Am danaw gwyledd 
A lliaws teymedd' 
Eurdeym gogledd 
Arbennig Teymedd 
Ac yn falcVwy fi hen' 
Ymdygn angeu angen 
Ny byddwyf yn dirwen 
Na Molwyf Urien 



GWAITH GWENYSTRAD. 

Arwyre gwyr Kattraeth gan dydd 

Am wledig gwaith fuddig gwarthegydd 

Urien hwn anwawd eineuydd 

CyfeddeUy teymedd ai gofyn rhyfelgar 

Rwysg an war rwyf bedydd 

Gwyr Prydain adwythein yn lluydd 

Gwen ystrad Ystadl cad cynnygydd 

Ni ddodes na maes na choedydd tud achles 

Diormes pan ddyfydd 

Mai tonnawT tost ei gawr tros elfydd 

Gwelais wyr gwychr yn lluydd 

A gwedi bor^at briwgig 

Gwelais i dwrf teirflin trancedig 

Gwaed gohoyw gofaran gowlychid 

Yn amwyn Gwenystrad y gwelid gofwr 

Hag angwyr llawr lluddedig 

Yn nrws rhyd gwelais i wyi- lledruddion 

Eîirf dillwng rhag blawr gofedon 

Unynt tanc gan aethant golluddion 

Llaw ynghroes gryd ygro giunwynion 

Cyfeddwynt y gynrhein Kywyn don 

Gwaneicawr gollychynt rawn y caffon 

Gweleis i wyr gospeithig gospylad 

A gwyar a uaglei ar ddillad 

A duUiaw diaflym dwys wrth gad 

Cad gwortho ni buffo pan bwylled 

Glyw Reged rhyfeddaf pan feiddad 

Gweles i ran reodig gan Urien 

* Maranhedd. 



48 



CYFIEITHAD ARMES BRYDAIN. GWAITH ARGOED LLWYFEIN. 



Pan amwyth ai Alon yn llech wen Galys- 

tem 
Ei Aivythiant oedd llafn aesawr gwyr 
Groberthid wrth Angen 
Awydd cad a ddiifo Euronwy 
Ac yn y fallwyfi hen 
Ym dygyn Angheu angher 
Ni bydif yn dirwen 
Na molwyf fi Urien 

Taliesin ae Kant. 



Y CYFIEITHAD 

Gan Ieuan Fabdd AC Offeibiad. 

Extol the Men of Cattraeth, who, with 
the dsuwa went with their victorious leader 
Urien, a renowned elder, the pillar of 
Kings, of matchless valour, a cliief of great 
power. The Men of Britain came in a 
body to Gwenystrad to offer battle; neither 
the fields nor the woods afforded protec- 
tion to their enemies when they came in 
their fuiy, like the roaring wave rushing 
in its might to cover the beach. I have 
seen brave men in the army, and after the 
battle in the morning the mangled flesh. 
I saw the place where the shout was given, 
and where three ranks of men fell, and 
the crimson gore covered the ground: in 
Gwenstrad was seen a fort, assailed by the 
laborious toil of warriors. In the pass of 
the fort have I seen men dyed with red 
who have hurted their arms * * * 
t * * * they jointly fell to 
the ground when they lost the day; their 
hands were on the Crucifix, and horror 
was in the pale face of the dead warriors. 
I have seen men * * * * 

and the blood entangled on their clothes, 
quick and furiotis thrusts in battle. Men 
bore patiently the warlike toil, and where 
there was no flying when they grew outra- 
geous. I am astonished at the courage of 
Reged's Chief! I have seen Urien s Brow 
covered with rage when he furiously at- 
tacked the enemy by Lech Wen Galysten; 
his anger was satisfied in dealing deadly 
blows amongst his foe, and his shield in 
time of need was heaved up to defend him. 
Euronwy mayest thou grow desirovis of 
Conflict ! And till I grow old, and must 
necessarily die, may I have no constant 
joy if I praise not Urien. 

I«r.B....This battle was fought by Urien 
Reged, Prince of Cymbria, against the 
Saxons. . 



GWAITH ARGOED LLWYFEIN. 

Canu Urien, 
Y BORE Dduw Sadwi-n Cad fawr a fu 
Or pan ddwyre Haul hyd pan gynnu 
i^ygiysowys fliamddwyn yn bedwarllu 
Goddeu a Reged i ymdduUu 
Dyfwy o Argoed hyd Arfynydd 
Ni chefiynt eiryoes hyd yr undydd 
Atorelwis iflamddwyn fawr drybestawd 
A ddodynt yngwystlon a ynt pai"awd 
Yr attebwys Owain ddwyi-ain ffossawd 
Nid dodynt nid ydynt nid ynt parawd 
A cheneu mab Coel byddai Cymwyawg 

lew 1 

Cyn attalai owystl nebawd 
Atorelwis Urien Udd yr echwydd 
O bydd ynghyfarfod am garennydd 
Dyrchafwn eidoed odduch mynydd 
Ac ymporthwn wyneb odduch emyl 
A drychafwn beleidr odduch ben Gwyr 
A chyrchwn fflamddwyn yn ei luydd 
A Uaddwn ag ef ai gyweithydd 
A rhag Gwaith Argoed Llwyfain 
Bu llawer Celain 
Rhuddei frain rhag rhyfel Gwyr 
A gwerin a grysswys gan einewydd 
Arinaf y blwyddyn nad wyf Kynnydd 
Ac yn y fallwyf hen 
Ym dygn angeu angen 
Ni byddif ym dyrwen' 
No molwyf Urien' Taliesin. 



ENGLISHED THUS. 
By L. Mobbis, 1763. 

On Saturday Morning a great battle ensued, 
Which lasted from sun -rising to its descent;^ 
Fflamddwyn* hastened in four legions 
Goddeu* and Reged's* forces to fight,'' 
They reached from Argoed® to Arfynydd,* 

but lived only one day. 
Elamddwyn loudly called in great hurry, 

' '* The two last lines were not iii the Book of John 

Lewes of Llynwene." — Davinus. 
^Thia Urien is he whom the old Author in Nennius 

calls Urbgen, with his Sons. Deovix the Saxon 

fought stoutly. Vide Gale's Nenn.— i?. Ddû. 
*See Cynnu, Esgyn, Desgyn, in Davies's Diet. 
*The Saxon General Flamddwyn mentioned in 

Triade, 56, 
^Goddeu, a country in North Britain, where the 

famous Battle of Gwaith Goddeu was fought, 

Triade 47 ; one of the three trifling battles. 
*The King of Cumbria Reged. 

' Ymddyllu in the original signifies to dispose an army. 
* Argoed, the country of Llywarch-hen, out of which 

he was driven by the Saxons. 

Gwyr Argoed erioed am Porthant. — LI. H. 
'Arfynydd, some place on the borders of Northum- 

bria. 



CANU 1 UKIEN REGED. 



49 



Will they (the Britains) give pledges, are 
they ready? 

He was answered by Owein,^ brandishing' 
his spear, 

They will give no pledges, nor are they 
ready. 

And Cenau,' son of Coel, would be an 
afflicted Uon * 

Before he woidd give pledges to any one. 

In the forenoon Urien* the Prince, with 
fresh men, 

Called aloud. We relations will unite our 
forces, 

And will erect our banner on the hüls. 

And will assist, and turn our Êices above 
the edges, [heads. 

And wul raise our shafts above men's 

And will push Flamddwyn in his Army, 

And kill* (fight) with him and bis auxil- 
iaries; 

And because of the Battle of Argoed 
Llwyfein' 

There happened many a dead carcase, 

And the ravens were coloured with the 
War of Men, 

And the common people ran about hastily 
with the news. 

I will foretell* the year that is not pros- 
perous ; [die. 

And till I grow old, and necessarily must 

Let me nev^er smile if I praise not Urien. 



CANU I URIEN REGED.» 

Uriex yr Echwydd 
Haielaf Dyn bedydd 

' Owein ap Urien R^ed, the general of the Cum- 
brian or Reged men, under Urien his father, he 
and Flamddwyn had married two sisters, daughters 
of Gulf ynawyd Prydain, noted in Triad 56 for their 
incontinency. 

* Or clashing his weapons. 

'Cenaa, son of Coel, must have been the general of 

Goddau's men, who were auxiliaries with Owein. 
. *Or would behave like an angry Uon. 

'Urien the Prince was King of Cumbria, and his 
dominion reached as far north as the river Clyde, to 
the northward of which the men of Groddau were, 
whom I take to be the Godini of Ptolomy. The 
trifling battle mentioned in p. 48, note 5, s«ems to 
be the same with that mentioned by John Major, 
Hist, of Scotland, occasioned by a mastiff bitch 
detained by the Picts; but as that battle has been 
celebrated by Taliesin in his Gwaith Goddeu, it is 
probable Major was out in his chronology about 300 
years. 

•The original word lladd is in the modem British 
ymladd, to fight. 

'The meaning of the word Argoed Llwyvein seems 
to be a Forest of Ems (Ebns). 

"Here the poet takes the character of a prophet, 
after his usual manner. Vide Armes, in D. J). 
Llewelyn JJdâ. 

'Gwel Dadolwch, tu dal. 47. 
B 



Lliaws a roddydd 

I ddynion eHydd 

Mai y cynnullwyd 

Yd wesgeiydd 

Llawn beirdd bedydd 

Tra fo du uchydd 

Ys mwy Uawenydd 

Gan glodfan clodrydd 

Ys mwy Gogoniant 

Fod Urien ai blant 

Ac ef yn Arbennig 

Yn oruchel wledig 

Bellennig yn cyniad 

Cyntau Lloegrwys ai gwyddiad 

Yn Ninas Pellenig 

Yn ceiniad cynteig 

Lloegrwys ai gwyddant 

Pan ymadroddant 

Angeu a gawsant 

A mynych goddiant 

Losgi eu trefi^ 

Adwyn eu Uudded 

Ac eimwng colled 

A mawr amgyffi-ed 

Heb gaffel gwared 

Rhag Urien Reged 

Rheged diflreidiad 

Clod lor angor gwlad 

Fy modd y sydd arnad 

O bob erglywad 

Dwys dy beleidrat 

Pan erglywat cad 

Cad pan i cyrchud* 

Gweniaith a wnaud 

Gweniaith a wneit 

Tan ynhai cyn dydd 

Rac Udd yr Echwydd 

Yr echwydd teccaf 

Ai dynion haelaf 

Gnawd Eingl heb waessaf 

Am deym glewaf 

Glewaf Eissyllydd 

Tydi goreu sydd 

Or a fii ac a fydd 

Nith oes cystedlydd 

Pan dremher amaw 

Ys helaeth y braw 

Gwnawd gwledd am danaw 

Am deym gognawd 

Am danaw gwyledd 

A lliaws Maranhedd 

Eudeym gogledd 

Arbennig Teymedd 

Ac yn y vallwyf hen 

Ym dygn angeu angen 

Ni byddiff im dirwen 

Na molwyf Urien 

'Cyrchynt.. 



50 



I URIEN. 



I URIEN. 

Yngorphowys 
Gan rycliedwys 
Parch a chymrwys 
A medd meueddwys 
Meueddwys medd 
Ei orfoledd 
A chain diredd 
Imi yn rhyfedd 
A chyfedd mavn- 
Ag eur ag Awr 
Ac eur a ched 
A chyfrifed 
A chyfrifiant 
A choddi chwant 
A chwant oi roddi 
Er fy llochi 
Yd ladd yd gryg 
Yd fag yd fyg 
Yd fyg yd fag 
Yd ladd yn rhag 
Rhagwedd rhoddid 
. I feirdd y Byd 
Byd yn geugant 
Itti yd weddant 
Wrth dy ewyllis 
Duw ryth beris 
Rhieu yngnis 
Rhag ofn dibris 
Annogiad cad 
Diffreiddiad gwlad 
Gnawd am danad 
Lwryf pystylad 
Pystylad Iwrwf 
Ac yfed cwrwf 
Cwrwf oi-yfed 
A chein drefred 
A chein dudded 
Imi ryanllofed 
Llwyfenydd fan 
Ag eirch achlan 
Yn un trygan 
Mawr a bychan 
Taliessin gan 
Tidi ai diddan 
Ys tidi goreu or gigleu 
Ei wrdd lidau 
Molaf inneu dy weithredau 
Ac yn y vallwyf hen 
Ym dygn angeu angen 
Ni byddiff ym dirwen 
Na molwyf Urien 



I URIEN. 



Ar un blynedd 
Un yn darwedd 



Gwin a mall a medd 

A gwrhyd digassedd 

Ac ei lewydd gorod 

A haid am fereu 

Ai phen ifuneu 

Ai teg wyddfaeu 

Ei bawb oi wyd 

Dyfynt ynhlymnwyd 

Ai farch y danaw 

Yngoddeu gwaith Mynaw 

A chwaneg anaw 

Budd am li am law 

Wyth ugein unlliw 

O loi a biw 

Biw blith ag Ychen 

A phob cein amgen 

Ni byddwn lawen 

Bei lleas Urien 

Ys cu cyn iethydd 

lais cyngryn cyngryt 

A briger wen olched 

Ar elor ei dynged^ 

A gran gwyarlled 

Am waed gwyr gonodded 

A gwr hewr bythig 

A fei feddw ei wreig 

Am ys gwin ffelaig 

Am ysgwin mynych gyttwn 

Am Sorth am porth am pen 

Cyn na phar cyfwyrein 

Kymaran taraw 

Gwas y drws gwrandaw 

Py drwst ai dayar a gryn 

Ai mor a ddugyn 

Dy gwyawg ychyngar wi-th y pea- 

ydd 

Ossid uoh ym mhant 

Neud Urien ai gwant 

Ossid uch ym mynydd 

Neud Urien a orfydd 

Ossid uch yn rhiw 

Neud Urien ai briw 

Ossid uch ynghawdd 

Neut Urien a blawdd 

Uch hynt uch as 

Uch ymhob Kamas 

Nac un tew na dau 

Ni nawdd y rhag eu 

Ni byddei ar newyn 

A phreiddieu yn ei gylchyn 

Gygoriawg gorlassawc gorlassar 

Ail angeu oedd ei bar 

Yn Uadd ei Esgar 

Ac yn y vallwyf hen 

Ym dygyn Angeu Angen 

Ni byddif ym Dyrwen 

Na molwyf Urien 

» Y dyged. 



ai^'L' I UKIEX. TSPEIL TALIESIN. 



51 



CANU I URIEN. 

Ardwyke R^ed lysedd Rieu 

Neu ti lygostais cyn bwyf teu ' 

Gnissynt cad lafiiawr 

A chad fereu gnissynt wyr 

Y dan gylchwyawr 
Ueeu goleu gwyn gelein 
Ymathren ni mad fi-wydrwyd 
Rhi ni mad geu 

Ydd ymarmerth gwledig 

Wrth Cymryau 

Nis gyr neges y geLssiaton 

Gochawn Marchawg mwth molud gwrion 

O ddreig ddylaw adnaw doethaw don 

Yn i ddoeth Wlph yn dreis ar ei A Ion 

Hynny ddoeth Urien yn edydd yn Aeron 

Ni bu cyfergyriad ni bu gynnwys 

Talgynnawd Urien y rhac Powys 

Ni hyfrwd brwd echen gynnwys 

Hyfeidd a Grododin a lieu towys 

Dewr yn enmynedd a thaith gyduwys 

Difefl dyddwyn yngwaed gwyden 

A weles Uwyfenydd ufydd cyngryn 

Yn eiddoedd cyhoedd yn eil mehyn 

Cad yn rhyd Alclud Cad ym ynuer 

Cad gellawr brewyn Cad hireurur 

Cad ymhrysg Cadleu, Cad yn Aber-ioed 

Y ddygyfrang a dur breuer mawr 
Cad gluduein Gwaith pen coed 
Llwyth llithiawg Cunar ormant gwaed 
Atveilaw gwyn goruchyr cyd mynan 
Eingl eddyl gwrthryd 

Lledrudd o gyfranc ag "Wlph yn rhyd 
Gwell ganher gwledig pyr y ganed y Udd 
Prydain pen perchen broestlawn y Udd 
Nid ymddug ddillad na glas na gawr 
Na choch nag ehoëg uyg mawr 11a wr 
Nid arddodes y forddwyd dros Voel Mael- 

awr 
Meirch o genedl vrych mor greidiawl 
Haf ydan ayaf ag araf yn llaw 
A Rhyd a Rhodwydd eu harwylaw 
A gwest y dan geirdd ag ymdwyiaw 
Ac hyd orphen byd edrywyd Caw 
Grosydin^ goyscub dyhawl am delw 
Dilwfr am leufereu neu fi erthrycheis 
Rhag hwyd Peleidr ar y^gwydd 
Ysgwyd yn llaw Godeu a Rh^ed yn ym- 

ddulliaw 
Neu fi a weleis wt yn buarthaw 

■ Sarph sonedd firen Segidyd- lawr 
Xeu fi gogwn Ryfel ydd argollawr 

J Er maint a gollwyf y argollaw 

Neu fi neu ym gorwyth meddu meddlyn 
Gran hyfeidd hywr hywest ddilyn 
Neu fi neu ysgynhedais cysgawd gweithen 
Dithrychwys fy rhieu radeu lawen 

iGofyddin.— LL £. D. «Sengidydd. 



Gwasga gwlad dda wrth wruyn 
Ac yn y vallwyf i hen 
Ym dygn Angeu Angen 
Na bydyf ym dirwen 
Na molwyf Urien 



YSPEIL TALIESIN. 

Caku UBisir. 

YxGWKYD gogyfeirch yn nhrafferth gwaet- 

wyf 
A wellwyf yn Kerthwir 
Gweleis i rhag neb nim gweles pob annwyl 
Ef diwyl ei N^es 
Gweleis i basg am leu am lys 
Gweleis i ddail o ddyfyn o dowys 
Gweleis i geing gyhatál ei blodea 
Neur'r weleis udd haelaf ei dded&a 
Gweleis i lyw Catraeth tra maeau 
Bid fy nar nwy lachar Cymryau 
Gwert;h fy nad mawr fydd ei fudd y radeu 
Pen Maon milwyr amde 
Preidd lydan Pren onhyt yw fy AweQ 

gwen 
YsgawT y rhag glyw gloyw glasgwen 
Glyw ryhawd glewaf un yw Urien 
Nim gorseif gwarth^ydd 
Grorddear gorddyawg gorlassawg gorlassar 
. goraig a gorddwyre 

Pob rhai sang düew du Merwydd y Mordei 
Udd tra blawdd yn ydd el oth fodd 
Vared Melynawr yn neuadd maran hedd- 

awg 
Diflfreidiawg yn Aeron 
jSIawr ei wyn ei aniant ac eilon 
Mawr ddyfal ial am ei Alon 
Mawr gwmerth ystlyned i Frythòn 
Mai rhod tanwhydin tros elfydd 
Mai ton teithiawg Llwyfenydd 
Mai cathl cysluv Gwen a Gweithen 
Val Mor Mwynfewr yw Urien 
Yn y egin echangryd gwawr 
Un yw rhieu rhwyfiadwr a Dwyawr 
Un yw maon meirch mwth miledawr 
Deehreu mei ymhywys byddinawr 
Un yw yn deuwy pan ofwy ei werin 
Eryr tir tuhir tytlû«myn 
Addunwn i ar orwydd ffy^yolyn tud 

ynial 
Gwerth Yspeü Taliessin 
Un yw gwrys gwr 11a wr a gorwydd 
Un yw breyr benöyg yr Ai^lwydd 
Un yw hyddgre hydd yn divant 
Un yw blaidd banhadla^tr anchwant 
Un yw gwlad Êib Eginyr 



52 I. WALLAWG. DADOLWCH URIEN. MARWNAD OWAIN AP URIEN REGED. 



Ac unwedd ac unswn cadfa cedwyr 

Unswn y drwg iraven (iaeran) 

A Cheneu a Nudd hael a hirwlad y Danaw 

Ac OS it ytwydef ym gwen 

Ef gwneif beirdd byd yn 11a wen 

Cyn mynhwyf meirw meib Gwyden 

Gwaladr gwaed gwenwlad Urien 



I. WALLAWG. 

Yn enw Gweledig Nef Gorcborddion 

E-yganant ryghwynant y Dragon 

G\vrtbodes gogyfres gwelydon 

Lliaws Rbun a Nudd a Nwytbon 

Ni golychaf an gnawt Beirdd o Vrython 

Ryfedd hael a sywyd Sywedydd 

TJn lie rbygethlydd rygethlig 

Kyddysyiaf rychanaf i wledig 

Yn y wlad ydd oedd ergrynnig 

Nim gwnel nis gwnaf ei newig 

Anawdd diollwng adwloedd ni difíyg 

I wledig ni omedd 

O edrycb awdl trwm teymedd 

Yn ei fyw nis denbydd budd bedd 

Ni ddigonont hoffedd o'i bucbynt 

Caletach yr artaith hael hynt 

Tarf pressenawl tra Phrydain 

Tra phryder ry gohoyw rylycirawr 

Rylyccrer rytharnawr rybamawr 

Rybarn pawb y gwr banher 

Ac uinat yn yngnad ac elwet 

Nid y gwr dilaw ei ddaered 

Gwas greid a gwrhyd gottraed 

Eil eichawg Gwallawg yn llywet 

Hwyrweddawg gwallawg artebed 

Ni ofyn i neb a wnaeth udd 

Neud ym udd nac neud ych Darwerther 

Tewuedd yn niwedd Haf 

Nis cynnydd namyn chwech 

Chweccach it gynan o hynnydd 

Chedlawg trwyddedawg traeth dydd 

Teyrnedd yngwedd nwys medd mad' 

Tebyg heul haf huenydd soned gan mwyaf 

Cenhaf gan ddoeth y gan Uu eiliassaf 

Bint hydi derwy biyt haf pryt mab 

Lleenawg lliawg hamgwrwl gwmn 

Gwawl gwnn gwres tarth gwres tarth 

Trangyunis yd engis heb warth 

Cleda cledifa cledifarch nidd am tyrr 

Y lu y ledrad nid amescud i gaw ei gywlad 

Tyllant tal ysgwydawr rhac taleu ei feirch 

O march trwst Morial rith gar riallu 

Gwynawg ry gwystlant gweiryd goludawg 

O gaer Glut hyd gaer Garadawg 

Ystadl tir penprys Gwallawg 

Teymedd tewm tangweddawg 



DADOLWCH URIEN. 

Urieni Regedenis Compensatio. 
Lleu uydd echassaf 
Mi nyw dirmygaf 
TJrien yd gyrchaf 
Iddaw yd ganaf 
Pan ddel fyngwaessaf 
Cynwys a gaffaf 
Or parth goreuhaf 

Y dan eilassaf 

Nid mawr nim dawr 

Byth gweheleith a welaf 

Nid af attaddynt ganthynt ni byddaf 

Ni chyfarchaf fi gogledd 

Ar mei teyrnedd 

Cyn pei am laweredd 

Y gwelwn gynghwystledd 
Nid rhaid ym hoffedd 
TJrien nim gommedd 
Llwyfenydd dii-edd 

Ys men eu rheufedd 

Ys men y gwyledd 

Ys meu y Uaredd 

Ys meu y deliedeu 

Ai gorefrasseu 

Medd o fualeu 

A da dieisieu 

Gan deyrn golau 

Haelaf rygigleu 

Teymedd pob laith 

It oil ydynt gaith 

Rhagot yt gwynir ys dir dy olaith 

Cydef niynnasswn 

Gwey helu henwn 

Nid oedd well a gerwn 

Hyd ys gwybyddwn 

Weithian y gwelaf 

Y meint a gaffaf 

Namyn y Duw uchaf 

Nis dioferaf 

Dy deyrn Veibon 

Haelaf dynedon 

Wy canan eu hysgyron 

Yn nhii-edd eu galon 

Ac yn y vallwyf hen 

Ym dygyn angeu angen 

Ni byddaf im dirwen 

Na molwyf Urien 



MARWNAD OWAIN AP URIEN 
REGED. 

Enaid Owain ap TJrien 
Gobwyllid ei Ren 

Oi Raid 
Reged TJdd ai cudd tromlas 



GORCHAN ADEBON. GORCHAN CYNVELYN, 



53 



Nid oed fas 

Ei gywyddeid 
Isgell cerddglyd clodfawr 
Esgyll gwaywawr 

Llifeid 
Cany cheflSr cystedlydd 
I Udd llewenydd 

Llathreid 
Medel galon gefeilad 
Eissillud y tad 

Ai taid 
Pan laddawdd Owein Fflamddwyn 
Nid oedd fwyn 
Og ef cysgeid 
Cysgid Lloegr llydan nifer 
A lleufer 

Yn eu Uygaid 
A rhai ni ffoyat hayach 
A oeddynt ach 

No chaid 
Owain ai cospas yn ddrud 
Mai cnud 

Yn ymlid defeid 
Gwr gwiw uch ei amliw seirch 
A roddei feirch 

I eirchiaid 
Cyd as cronnai mal caled 
Ni ranned 

Rhag ei Enaid 
Enaid Owain ap XJrien, <fec. 



GORCHAN ADEBON. 

Incantatio Adeboni. — E. JJL 
Ny phel guyd aual o anal 
Ny chynnyd dyual a dyual 
Ny ehofh noeth yn es^ 
Paub pan rydyo^er yt bal 
A garun y ef carei anreithgar 
Ny byd marw duyueith 
Nyt amsut y vut y areith 
Ny cheri y gyneuin gyvieith 
Emis anwychwas ancuyn 
Am sum am gom Cuhelyn 
Yn adef tangdef colit 
Adef let buost leu yn dyd mit 
Rhudvyt ceissiessit ceissiadon 
Mein uchel medel y alon 
Dyuen ar Uarchan Adebon 

Ac vely teruuyna Goarchon Adebon. 



GORCHAN CYNVELYN. 
Pei mi brydun 
Pei mi ganun 



Tardei Uarchan gorch^in 

Gwelgin torch trych truyt 

Cyrchessit yn Von 

Cyn noe geinyon 

Tyllei gam gaphan 

Rac cameu riu rhon 

Ryu elogown 

Esym vyrr vyriach 

Varchogion 

Tyllei ylvach 

Gwrhyt Govurthyach 

Ruyt guyn rac Eingl iaun Had 

laun \TÌnyn vrynnyal 

Rac canhuynaul cann 

Luc yr due dyvel 

Disgynnyal alel ^ 

Y pob deur dysel 
Truy hoel truy hen. .n 
Truy gibelaur a gen 
Ac eur ar drein 

A galar duyn dyvyd 

Y uynassed velyn 

Y greii oe gylchyn 
Celedic euyn 
Medd melyn 

Eil creu oe gylchyn 

Rac cadeu Gynvelyn 

Cynvelyn gasnar 

Ysgrun bryffiin bar , 

Goberthiat Adar 

Ar deuin duyar 

Cyrreith grad voryon 

Adan vorduyt haelon 

Cyuret cerd uylyon 

Ax weling dirion 

Teym tut anau 

Ys meu y guynau 

Yn y vuyt y dyd tau 

Gomyndyat gelyn 

Ehangseit eruyn 

Gorchaun cyrd ceinmyn 

Yw Guarchan Cynvelyn 

Gorchan Cynvelyn cyluy "wylat 

Etuyn gwr guned Guyned y TJlat 

Dychiannawr deur dychiangat 

Eidyn gaer gleision glaer 

Cyuerchryxmeit 

Cein dy en rud ynys guerth 

Rud volaut ued meirch 

Eithinyn neut gut blennyd 

Guarchan Cynvelyn 
Ar ododin neus goimc odyn 
Dogyn gymhuyliet 
Y uaeu drum oreureit 
Am rodes poet er les yu eneit 
Etmygir y vab Tecvan 
Wrth rif ac urth rann 
Wyr Calvan greit 
Pan Uyryuyt arveu 



54 



GORCHAN MAELDERU. 



Tros ben cat o vleidiau 

Buan deuer dyd rheit 

Trywyr a tlirygeint a thrycliant 

Y vreithyel Gattraeth ydaethant 

Or saul yt gryssiasant 

TJch ved venestri 

Namyn tri nyd atcorasant 

Cynon a Chatraeth a Chathleu a 

gatuant 
A minneu om Creu dychyorant 
Mab coelcertb uyguertli a unaetbant 
O eur pur a dur ac ariant 
Evnyvet nyt nodet e caussant 
Guarcban cyrd Cynvelyn cyvnovant 

Yma Tervyn Guarcban Cynvelyn 

Canu un Canuauc a dal pob Awdyl o'r 
Gododin beruyd breint yngcerd amrysson. 
Tri cbanu a tbriugeint a tbrycbant a dal 

pob un or Gorcbaneu Acbaws yu am 

goffau yn y Gorcbaneu rivedi Guyr a aetb- 
ant y Gatraetb nog y dyle gur vyned y 
ymlad beb arveu : Ny dyle Bard myned i 
amrysson beb y gerd honno. 



GORCHAN MAELDERU. 

Taliksin ae Cakt, ac a rodeis breint y dau Cym- 

meint ac odleu y Gododin oil ae dri Gwarchan 

ygcerd Amrysson. 

DoLEU deu ebyr am gaer 
Guibde adoer a duyaer 
Clod rud ceissiedyd cysgut 
Britbue arue aruiyt 
Rutbyr anortbur a webit 
A duy a dodet nyt bebit 
Odef ynyas dof y urtbyt 
Dygugei yn aryf yn escut 
Hutei yn ulyd eluit 
Gur a ret pan dycb 
Cyuely crymdy crymduyn 
Cyveilu nac eilu etuuy 
Tervyn ton-et tec teitbiaul 
Nyt aruedauc y uolaut 
Dypbryderas y uascaut 
Molaut rin rymidin rymenon 
Dysylei trecb tra manon 
Dysgleiriauc ac arcbauc talacbon 
Ar rud dreig fud Pbaraon 
Cyueylyawr yn auel adauann 
Trengsyd a gwydei neb ac eneu 
Y ar ortbur maur mur onuyd 
Ar vor ny delis na cbynguyd 
Na cbynguyd na cbyngor 
Gordibleu eneit talacbor 
Nyfc muy undyt y Esgor 

sgor eidin rac dior 
. . . nan ceinmyg y ragor 



. . . ossodes y gledjrf ar glawd 

nwyr budic 

en yn y annaud wledic 
. gynnuytbic cynlas cynneis 
Duvyn dyvynneis 
Cycbuecb ny cbuyt cycbueru cych ven- 

ycbes 
Cycbuenycbuy Enlli weles 
A lenuis mican mar edles 
Ar ystre gan vore godemles 
Hiite iduare yngorvynt 
Guyr govynnaf rbyannet 
Yn Uuru ruyd beu ry golet 
Colluyt meduyt menuyt 
Gogled Run ren lydynnit 
Gorcbeu am dycbu,el dycbuelyt 
Goruyd muy galuaut no meluit 
Am ruyd amry ysto flit lit lam 
Blin blaen blen blennyd 
TrybedaÁic y uledic y rbung 
Drem dremrud dremryd 
Ny wolet odef dogynfyd ^ 

Mor eredig dar digeryd 
Cyntaf digonaf can elw 
Cynnuytbic leitbic tivyrdelu 
Cyn y olo goundelu 
Tal gwr mawr y vael Maelderu 
Deluat dieirydaf y erry 
Par ardelu ruysc uryf bre 
Rymun gulat rymun lymdere 
Ysgaul disgynnaud ulaud gymre 
Nac ysgaut y redec rygre 
Ni odiueid o vevyl veint gure 
Da dyuot Adonuy am adassuyt 
A uncles vratuen gunelu 
Ladut llosgut ny cbetueist 
Nac eitbaf na cbyngor 
Ysgun tref dy bennel 
Ny ueleis or mor buyr mor 
Marcbauc a vei uaetb no od gur 
Trycbant eurdorcbauc 
Gyuedgar guaenauc 
Trycban trabauc 
Cyvun cyuarcbauc 
Trycban mant godrut 
A gryssius gantbut 
Trychun a tbrycbant 
Try nyt atcorasant 
Dyual ygcat cyninug ygcyni 
Yscyvrang nyt oed bleidic mab Eli 
Eruyssit guin guydyr lestri lawn 
Ac yn dyd camaun 
Campa wneei 

Y ar awyl can cynn y drenghi 
Calaned cocbued ae deni 
Buys blaen rydre ferei gadeu 
Dryl cadyr cat cein erysguydyat 
Bryt am gorleu 
Diecbuitb lain y oruylan 



KERDD DARONWY. 



KEEDD I WALLAWG AP LLEEXAWG. 



55 



Nat ry gigleu 

Ef guneei giiyr ludu a garaged 

Guedu cyn noe angheu 

Breint mab Bleidgd 

Ilac yspen 

Y beri greii 

Cein guodeo j celyo ery vyhyr 

O honaw aryf yscut 

As eiranghût 

Pan estynnei bawb ti disgymiut 

Ceneu guin guaet meiru meint a neint 

Teir blyned a phedair tudet en vaur 

Yt vaer asgyni myrr hut 

Ath uedi guas nym guerth na thechut 

Present cyn adrawd oed breichyaul glut 

Pan gyrchei ygcywlat e glot 

Oed annodauc 

Edilydei Run gur eurderchauc 

Arduyei can ur arur mynauc 

Ef rodei gloyu dul glan y gwychauc 

Anvonauc eissyllut altut marchauc 

Un maban y Gian o dra bannauc 

Ny sathraut Gododin ar glaur phosaawt 

Pan vei no lif lymmach nebaut 

Angor deor dain saqih saflFwy graen 

Anysgoget uaen blaen bydin aral 

Arcluy treis trachyniuyn 

Ruy gobruy gorduylam 

Enuir ith eluir oth gyuir ueitliret 

Rector rhuyvyadur mur pob cyvyeith 

Tut\'ulch treissir aer caer o dileith 

Angor deor dain sarph Saffuy graen 

Blaen bydin enuir yth eluir 

Guerit cyuir yth eluir oth gywir weithret 

Rector rhuyfyadur mur pob uivet 

Meruyn mab Madyeith mad yth anet 



KERDD DARONWY. 

Dabon E. L. 

Duw differ Nefwy 
Rhag llanw lied ofi'wy 
Cyntaf attarwy 
Atreis tros fordwy 
Py pren a fo mwy 
No get^ Daronwy 
Nid wy am noddwy 
Am gylch balch nefwy 
Yssid rin y sydd fwy 
GwawT gwyr Goronwy 
Odid ai gwypwy 
Hutlath Fathonwy 
Ynghoed pan dyfwy 
Ffrwytheu mwy cymrwy 
Ar Ian Gwyllionwy 
Kynan ai kaffwy 

»Xopef (el). 



Pryd pan wledychwy 

Dyddeuant et wa«th 

Tros drei a thros draeth 

Pedair prif Bennaeth 

Ar pummed nid gwaeth 

Gwyr gwrdd ehelaeth 

Ar Brydain arfaeth 

Gwragedd a fu fl5-aeth 

Eillon a fi caeth 

Ryferthwy hiraeth 

Medd a marchogaeth 

Dyddeu dwy i^ain' 

Gweddw a gwriog fain 

Hep-n eu hadain 

Ar wyr yn goriein 

Dyddeu cynrain 

O am dir Rhufain 

Eu cerdd a gyngein 

Eu gwawd a ysgain 

Anan derw a drain 

Ar Gerdd yd gyngain 

Ki i dynnu 

March i rynniaw 

Eidion a wan 

Hwch i dyrvu - 

Pymhed llwyn gwyn a wnaeth lesu 

O wig'' Adaf i ymtrau 

Gwydded^ coed cain eu syllu 

Hyd yd fuant a hyd yd fti 

Pan wnel Cymry camfalhau 

Ceir aràll fro pwy caro fu 

Llemais i lam o lam eglwg 

Hewssit da nir gaho drwg 

Mygedorth Run ys ef a ddiwg 

Rhwng Caer Rian a chaer Rywg 

Rhwng Dineiddyn a Dineiddwg 

Eglur dremynt a wyl golwg 

Rhag rhynnawd tan dychyffi-wymwg 

An rhen Duw ann ry amwg 



Dk Oaloaco, Gw.vLiAWG AP Lleenawg, Sio. 

Camden in Descriptione Scotiae qui in Triadum 
Libro in tres Britannise heroas, appellatar, vir 
animo magno fortique qui fusa nona Legione magno 
animi ardore cum IComanis concorrit acerimeqne 
Patriam defendit donee fortuna cum potius quam 
virtus desereret. 

TRI PHOST CAD YNYS PRYDAIN. 

Dynawt ap Pabo Post Prydain, Gwallawg ap Lleen- 
awg, a Chynfelyn Drwsgl. Vid. Trioedd. 

KERDD I WALLAWG AP 
LLEENAWG. 

KLl. 

Yn enw gwledig nef Goludawg 

Y drefynt biefydd Gyfeil foawg 

» Riain. «"Wisg.— LI. E. D. 

aQwjddfed.— LI. E. D. 



56 



GLASWAWD TALIESIN. KADEIR TEYRNON CCC. 



Eirig ei rethren rieddawg 

Rhieu rhyfelgar gewheruawg 

Ef diffyrth addfwyn Han lleenawg 

Toiyd un trwcli^ ardwyawc 

Hir ddychyferfyddaia 

O Brydain gofain 

O berth Maw ac Eiddin 

Ni cli}Tnineryn cyferbyn 

Cyweith cyweithydd clydwyn 

Digonwyf digones i Lynges 

O beleidr o bleigheid prenwres 

Prenial yw i bawb i drachwres 

Anghyfrent o gadeu digones Gwallawg 

Gwell gwydd* fwyd nog Artbes^ 

Cad yn Agathes o acbles gwawd 

Gognaw* ei brod" digones 

Cad ymro Vretrwyn trwy wrea mawr tan 

Meidrawl yw y tracbwres 

Cad ir ai cymrwy Kanbon 

Cad cad crynai yn Aeron 

Cad yn Ardunion ag Aeron 

Eiddywed eilywed i feibion 

Cat yngboed Beid boed ron ddydd 

Ni meddyliaisti dy Alon 

Cad yn rhac llydawdawP a Mabon 

Nid adrawdd adfrawd Achubion 

Cad yn Gwensteri ag estygi Lloegr 

Safwawr un a' wner 

Cad yn rhos terra gan wawr 

Oedd by^v^st gwragawn egurawn 

Yn necbreu ynbeniad y geirawr 

O rieu o ryfel ry ddiifawd 

Gwyr a ddigawn goddai gwartbegawg 

Haearnddur a Hyfeidd a Gwallawg 

Ac Owein Mon Maelgynig ddefawd 

A wnaw peithwyr gorweiddiawg 

Ym mhen coed cleddyfein 

Atfydd calanedd gwain 

A brain ar ddisperawd 

Ym Mbrydain yn Eiddin yn addefawg 

Yngbafran yn adfan Brycbeiawg 

Yyn ergyn yn ysgwn gaenawg 

Ni wyl gwr ni welas Gwallawg 



GLASWAWD TALIESIN. 

24 A DAL.— LI. E. D. 

Kennadeu am ddodynt mor ynt anfon- 

awg 
Dygawn ymletcynt meint fy ngheudawd 
Gnawd rwyf yn beli Beli wirawd 
Gnawd ysgwyd ysgawn ar gefn Yscawd 
Gnawd gwytb ag adwyth o Yspyddawd 

Giaer 



A nawcant Maer marwhawd 

A fydd mai ar Fenai crei gyflogawd 

Atfydd mwj ar Gonwy creith gwynieith 

gwnabawd 
Addoerlleith dyi-reith anaw barawd 
O beyrn erchwyrn edyrn ddyrnawd 
Tri dillyn diacbor drocb drymlyhawg 
Tair llynges yn acbes armes cyn brawd 
Tri diwedydd cad am di-i phriawd gwlad 
Gwnabawd bad betrawd 
Tri o bob tri tri pbechawd 
Ac Eryri fre farnhawd 
Liu o sais ail oynt trydydd dugnawd 
Yngbymry ydd erhy gwragedd gwedd- 

dawd 
Rac baran Kynan tan tarddawd 
Cadwaladr ai cwyn 
Briwhawd bro a brwyn 
Gwellt a tbo Tai ty tyndawd 
Atfydd rbyfeddawd 
Gwr gan ferch ei frawd 
Dy fyn hyn dwrbawd 
O Lin Anarawd 
O bonaw y tyfawd 
Cocb call y bruddawd 
Nid arbed na nawd 
Na cbefnderw na brawd 
Wrth lef Corn Cadwr 
Naw cant yn afrddwl 
O Bedryddant ddygnawd 
Dygorelwi lefni o laswawd efret 
Wrtb a gawd y Geudawd 



^Unhwch.— LI. E.D. 
'Gwyduit. 



* Gognaaw. 
^Racwydawl. 
'Wy.-Ll. E. D 



Brawd. 



KADEIR TEYRNON CCC. 

Areit awdl eglur 
Awen tra messur 
Am gwr deu awdwr 

ecben aladwr 
Ai ffonsai ai íFwr 
Ai reon recbdur 
Ai ri rbwyfiadur 
A rif ysgiytbwr ' 
Ai gocb gocblesswr 
Ai ergyr dros fwr 

Ai Kadair gymmesswr 
Ymblith gosgordd mur 
Neus dug o gawrmwr 
Meirch gwelw gostrodwr ■ 
Teymon henwr 
Heilyn pasgadwr 
Treded dofn doetbur 

1 fendigaw Arthur 
Arthur fendigad 
Ar gerdd gyfaenad 
Arwyneb ynghad 

* Ai rif ysgrythrir. — LI. E. D. 



KADEIR KERRIDWEN. 

Amaw bystylad 
Pwy J try chynweissad 
A wercliedwis gwlad 
Pwy y tri chyfarwydd 
A gedwis Arwydd 
A ddaw -wTth awydd 
Erbyn eu Harglwydd 
Ban rinwedd rotrwydd 
Ban fydd hyn hoywedd 
Ban com cerddetrwydd 
Ban biw wrth echwydd 
Ban guir pan ddisglair 
Bannach pan lefair 
Ban pan ddoeth o bair 
Ogyrwen Awen teir 
Bum Mynawg mynweir 
Ynghom im neddair 
Ny ddyly cadeir 
Ni gatwo fy ngair 
Cadeir gennyf glaer 
Awen hyawdl daer 
Pwy yw enw y teircaer 
Rhwng lliant a llaer 
Nis gwyr ni fo taer 
Eissülut eu Maer 
Pedair caer yssydd 
Ym Mrydain powyssedd 
Rhieu Merwerydd 
Am nid fo nid iydd 
Nid fydd am nid fo 
LlynghessawT a fo 
Tohid Gwane^ tra gro 
Tir dylyn dirbo 
Nag Aillt nag ado 
Na biyn na thyno 
Na rhynnawd godo 
Rhag gwynt pan sorho 
Cadeira Teymon 
Celfydd rwy catwo 
Ceissitor yngno 
Ceissitor Cedig 
Cedwyr coUedig 
Tebygaf ddull dig 
O ddifa Pendefig 
O ddull difynnig 
O Leon luryg 
Dyrchafwyd Gwledig 
Am derwyn hen enwig^ 
Breubawd bragawd brig 
Breuawl eissorig 
Orig a Meyin 
Am derfyTi chweftin 
leithoedd eddein 
Acbes fiysgiolin 
Mordwyaid Merin 
O blan* Seraphin 
Dogyn dwfa diwerin 
Dyllyngein Elpbin 
»Euwig.— LI. E. D. *Blant.— U, E. D. 



KERDD AM VEIB LLYR AB BRTCHWEL POWYS. 57 



KADEIR KERRIDWEN. CCC. 

Rhex rym awyr titheu 

Cerreifant on* correddeu 
Yn Newaint ym mhlygeieu' 

Llewychawd yn lleufereu 

Mynawg hoedl Minawg ap Lieu 

A welais i yma gynneu 

Diwedd yn llecbwedd Lieu 

Bu gurdd ei hurdd ynghadeu 

Aiatgddu fy mab inneu 

Dedwydd Dofydd rhwy goreu 

Ynghyfamryson Kerddeu 

Oedd gwell ei Synwyr no'r fau 

Celfyddaf gwr a gigleu 

Gwydion ap Don dygnferthau 

A hudwys gwraig o Flodeu 

A dyddwg Moch o Ddeheu 

Can ni bu iddaw disgoreu 

Drud ymyd a gwryd pletheu 

A rithwys gorwyddawd y ar plagawd lys 

Ac enweiys cyfrwyau 

Pan famer y Cadeiriau 

Arbennig uddun y fau 

Fynghadair am pair am deddfon 

Am Araith drwyadl gadair gysson 

Rym gelwir gyfrwys yn Uys Don 

Ml ag Euronwy ag Euron 

Gweleis ymladd taer yn Nant flfrancon 

Duw sul pryd pylgeint 

Rhwng wythaint a Gwydion 

Dyfieu yn geugant ydd aethan Von 

I geissaw yscut a hudolion 

Aran rhod drem clot a gwawr hinon 

Mwyaf gwarth y marth o barth Biython 

Dybrys am ei Lys Enfy^' Afon 

Aibn ai hechrys gurys gwrth terra 

Gwenwyn ei chynbyd cylch byd eda 

Nid wydywaid geu llyfrau Breda* 

Cadair gedwidedd yssydd yma 

A hyd frawd parawd yn Europa 

An rothwy y drindawt 

Trugaredd Dyddbrawd 

Cein gardawd gan wyrda 



KERDD AM VEIB LLYR AB 
BRYCHWEL POWYS. 

GoLTCHAF i gulwydd Arglwydd pob echen 
Arbennig torfoedd ynhyoedd am Ordden 
Ceint yn yspyddawd uch gwirawd aflawen 
Ceint rac meibon Llyr yn ebyr Henfelen 
Gweleis treis trydar ac afar ac anghen 
Yd lethrynt la&awr ar bennawr disgywen 
Ceint rhag udd clodeu yn noleu Hafi:«n* 

lOm— LI. E. D. 'Efnys.— LL E. D. 

«Mhylgeineu.— U. K D. «Beda. 

* F pummed ban j/n LL K D. 



58 



MIC DINBYCH. 



Rhag Brochwel Powys a garwys fy Awen 
Ceint yn addfwyn rodle ym more rhag 

Urien 
Yn ewydd am antraed gwaed ar ddien 
Neud amug ynghadeir o beir Cerridwen 
Handid rydd fy nhafawd 
Yn addawd gwawd Ogyrwen 
Gwawd Ogyrwen Uferen rwy ddigones 
A llefrith a gwlith a mes [armmt 

Ystyriem yn llwyr cyn clwyr cyffes 
Dyfod yn ddiheu angeu neses ^ 
Ac am diredd Enlli dyvi^ dylles 
Dyrchawr Uongawr ar glawr aches 
A galwn ar y gwr andigones 
An nothwy rhag gwyth llwyth Anghes 
Pan alwer Ynys Von tirion vaes 
Gwyn eu byd hwy gwleiddon Saesson artres 
Doddwyf Deganbwy i amrysson 
Ellyngais fy Arglwydd yngwydd deon* 
A Maelgwn fwyaf ei Achwysson 
Elphin pendefig ly hodigion 
Yssid imi deir Cadeir cyweir cysson 
Ac yd vrawd parhawd gan Gerddorion 
Bum ynghat Goddeu gan Llew a Gwydion 
Wy a rithwys gwydd Elfydd ac Elestron 
Bum i gan Vran yn Iwerddon 
Gwleis* pan laddwyd morddwyd tyllon 
Cigleu gyfarfod am gerddoi-ion* 
A gwyddyl diefyl diferogion 
O Benryn wleth byd Luch Reon 
Cymru yn unfryd gwrbyd Wrion 
Gwret dy Gymry ygbymelri 
Teir cenedl gwytblawn o iawn deitbi 
Gwyddyl a Brython a Rbomani 
A waban* dybedd a Dyuysgi 
Ac am derfyn Prydein cein ei tbrefi 
Ceint rbag Teyrnedd ucb medd lestri 
Yngbeinion Deon im ai dyroddi 
An dwy ben sywed . . . cecT ryferthi 
Ys cyweir fy ngbadeir yngbaer Sidi 
Nis plawdd haint a benaint a fo yndi 
Ys gwyr Manawyd a Pbryderi 
Tair Orian y am dan a gan rbegddi 
Ac am ei bannau' ffiydieu gweilgi 
Ar ffynnawn ffrwytblawn yssydd odducbti 
Ys wbegacb nor gwin gwyn y llyn yndi 
Ac wedi atb iolaf Orucbaf cyn gweryd 
Gorod cymmod a tbi. Diwedd. 



MIC DINBYCH. 

Archaf y wen i Dduw plwyf esgori 
Percben nef a llawr pwyll fawr woM 
Addfwyn Gaer y sydd ar Gla^vr gweilgi 

iNesnes.— LI. E. D. *GwUis(gweleÌ8.--LLE.D.) 

«Dybi.-Ll. E. D. »Gerddolion.— LI. E. D. 

^Arol y ganlynol yn *Wnahon.— LI. E. D. 
. LI. E. D. -Ei bennau.-Ll. E. D. 



Bid lawen Yngbalan eirian yri 
Ac amser pan wna mor maw wrbydri 
Ys gnawd gorun beirdd ucb medd lestri 
Dyddybydd gwaneg ar frys dybrys iddi 
Addaw bwynt y werlas o Glas Ffichti 
Ac am bwyf o Ddews dros fy ngweddi 
Pan gattwyf ammod cymod a tbi 

Addfwyn Gaer y sydd ar lydan Lynn 
Dinas diachor mor ai cylcbyn 
Gogyfarcb ty Prydain cwdd gyngein byn 
Blaen Llyn ap Erbin boed teu voyn 
Bu gosgordd a bu cerdd yn eu mebyn 
Ac eryr ucb wybr a llwybr granwyn 
Rbag udd ffelyg nag esgar gycbwyn 
Clod wasgar a Gwanar ydd ymddullyn 

Addfwyn Gaer y sydd ar don nawfed 
Addfwyn ei gwerin yn ym wared 
Ni wnant eu dwyn cyt trwy feflhaëd 
Nid ef eu defawd bod yn galed 
Ni lefaraf au ar fy nbrwydded 
Nog eillon deudraetb gwell caetb Dyfet 
Cyweithydd o lydd wledd waredied 
Cynnwys rbwng pob ddau goreu ciwed 

Addfwyn Graer y sydd ai gwna cyman 

Meddut a Molut ac adar ban 

Llyfn ei cberddau yn ei cbalan 

Am arglwydd bywydd bewr eiran 

Cyn ei fyned yn ei adwyd yn derfyn llan 

Es am rboddes medd a gwin o wydrin ban 

Addfwyn Gaer y sydd yn yr eglan 
Addfwyn y rboddir i bawb ei i-an 
Adwen yn Ninbycb gorwen gwylan 
Cjrweitbydd wleiddydd udd erlyssan 
Oedd ef fy nefawd i Nos Galan 
Lleddfawd y gan ri ryfel eiran 
A Hen lliw eboëg a meddu prain 
Hyn y fwyaf tafawd ar feirdd Prydain 

Addfwyn Gaer y sydd ai cyffrwy cedau 
Oedd meu ei rbydau a ddewisswn 
Ni lyfaraf i daith rbaith rysgattwn 
Ni ddyly celennig ni wpo^ bwn 
Ysgrifen Brydain bryder briffwn 
Yn yd wna tonneu eu bymgyäryn^ 
Pereit byd bell y Gell attreiddwn 

Addfwyn Gaer y sydd yn arddwyrein 
Gocbawn y meddut y molut gyfrein 
Addfwyn ar ei bor esgor gynrbein* 
Godde gwrycb dymbi bir ei badain 
Dychyrcb bar carreg creg ei badnein 
Llid ymywn^ tynged treidded troth meia 

» Uwyf .— LI. E. D. 3 HamgyfFrwn.— LI. K I>, 

«Wyppo.— U. E. D. *Gynfrein.— LI. E. D. 

*Mywyn.— LI. E. D. 



Y GOFEISWS BYD. MARWNAD ERCWLF. MABWNAD MAD DDRUD AG EROF. 59 



A bleiddud gorllwyd goreu affein 
Dimpyner o dduch pwy llad cofein 
Bendith culwydd Nef gydlef afein 
Aruyn* gunel yn frowyr gorwyr Owein 

Addfwyn Gaer ysydd ar Ian lliant 
Addfwyn yd roddir i bawb i chwant 
Gogyfarch ti fyned boed t«u fwyant 
Gwaywawr ryn rein a dderllyssant 
Duw Merchyr gweleis wyr ynghyfiiofant 
Dyfieu bu gwarthau a amugant 
Ac ydd oedd finger coch ac och ardant 
Oedd Uudwed fj-ned dydd y doethant 
Ac am gefii llech Vaelwy cylchwy fiiwant 
Cwyddyn y gan gefii Uu o Garant 



Y GOFEISWS BYD. 

Br deu t^ ar wlad gwledychyssid 

Bu haelaf berthaf or Rhianedd 

Bu terwyn gwenyn gwae ei gywlad 

Ef torres ar Ddar teirgwaith ynghad 

Ac ef ni fydd corgwydd i wlad dar plufawr 

Pebyr pell atkrechwys coed gyrth y godi- 

wawd 
Alexander yn hual eurin gw^ a garcharer 
Ki phell garcharwyd angeu dybu ac Ue 
Ef cafas ergyr o lu neb cynnog ef ni 
Ddarchawd myued bed berthrwydd or add- 

wyndawd 
Hael* Alexander ai cymmerth yna 
Gwlad Syr a Siriol a gwlad Syria 
A gwlad Dinifdi-a a gwlad Dinitra 
Gwlad Pers a Mers a gwlad y Cana 
Ag Ynyssedd Pleth a Phletlieppa 
A chiwdawd Babilon ag Agascia mawr 
A gwlad Galldarus bychan y da 
Hyd ydd ymddug y tir tywarch yna 
Ac yd wnahon eu bryd wrth eu helya 

Y weddont gwystlon i Europa 

Ac anrheithio gwladoedd gwissioedd terra 
Gwythyr gwenynt gwragedd gorddyntyma 
Bron losgedigion gwyledd gwastra 
O gadeu afor pan adroddet 
Digonynt brein gwneint pen brithed 

Y niilwyr mageidawr pan atrodded 
Neu wlad itb weisson ti pan ddiöyded 
Ni bydd ith esgor, esgor' lludded 
JRhag gofal yr hual ai Agaled 
Milcant rhiallii a fii farw rbag syched 
Eu geu gogwilleu ar eu miled 

As gwenwynnwys ei was cyn noi drefired 

Cyn no liyn bei gwell digoned 

Ttìti harglwydd gwladlwydd gwlad gogoned 

,»Aniyn.— U. E. D. »Hanl,-Ll. E. D. 
'Esgar.— LL E. D. 



Tin wlad lor oror goreu ystlyned 
Diwyccwyf digonwyf poed genyt dy gyffi^ 
Ar sawl am clyw poed meu eu huned 
Digonwynt wy fodd Duw cyn gwisg tudwed 



MARWNAD ERC^VL^. 

Ymchoeles EUydd 
Fal nos yn ddydd 
O ddyfod clodrydd 
Ercwlf pen bedydd 
Ercwlf a ddywedai 
Angeu nas riuei 
YsgMrydawr y Mordei 
Arnaw y torrei 
Ercwlf sywessyd 
Ewnin* lloer ^yd 
Pedeir colofii cyhyd 
Rhuddeur ar ei hyd 
Colofn Ercwlf 
Nis arfeidd bygwl 
Bygwl nis beiddie 
Gres heul nis godei 
Nith aeth nes i nef 
Hyd ydd aeth ef 
Ercwlf mur ffosawd 
As amut tywawd 
As rhoddwy Trindawd 
Trugaredd ddydd brawd 
Yn undawd heb eisau 



MARWNAD MAD DDRUD AG 
EROF. 

Madawg ddmd ag Erof Greulon. — E. Llwyd. 

Madawg mur menwyd 
Madawg cyn bu bedd 
Bu ddinas Edryssedd 
O gamp a chymwedd 
Mab IJthr cyn lleas 
Oi law dy wystlad' 
Dybu Erof greulawn 
Llewenydd anwogawn 
Tristyd anwogawn 
A oryw Erof greiilawn 
Brattau lesu 
Ag ef yn credu 
Dayar yn crynnu 
Ag Elfydd yn gardu 
A chyscoc ar y byd 
A bedydd ar gryd 

lErmiiu— LL E. D. «Ban o L. E. D. 
»0 law dy wystlas. -LL E. D. 



60 



MARWNAD AEDDON FON. MARWNAD CUNEDDA. 



Llam anwogawn 
A oiyw Erof greulawn 
Myned yn y trefn 
Ymmhlitli oer gethem 
Hyd yngwaelawd TJffem 



MARWNAD AEDDON O FON. 
Eghrys Ynyti g^awd bu Ynys 

gwiys gwobi'etor 
Mon Mad gogei 
Gwrbyd erfei 

Menai ei dor 
Lleweis wirawd 
Gwin a bragawd 

Gan frawd esgor 
Teyrn wofrwy 
Diwedd pob rhwy 

Rbwyf rewintor* 
Tristlawn ddeon 
Yr Arcliaeddon 

Can rychior 
Nid fu nid fi 
Yngbemelrhi 
Ei gyfeissor 
Pan ddoeth Aeddon 
O wlad Wydion 

Seon tewdor 
Gwenwyn pvir ddoeth 
Pedair peunoeth 

Meinoeth tymbor 
Cwyddynt gytoed 
Ni bu clyd coed 

Gwynt yngoror' 
Math ag Eunydd 
Hudwyd gelfydd 

Bydd elfinor 
Ym myw* Gwydion 
Ac Amaetbon 

Atoedd cyngbor 
Twll tal y rodawg 
Ffyrf ffodiawg 

Ffyrf ddiachor 
Cadarn gyfedd 
Ymhob gorsedd 

Gwnelid ei fodd' 
Cu cynaethwy 
Hyd tra fwy fyw 

Crybwylletor 
Cadarn gyngres 
Ei faranres 

Ni bn werthfor 
Am bwyf gan Grist 
Hyd na bwyf trist 
lYnvs *Mwy.-n. E. D. 

.Rewinetor.-U. E. D. » Ytair canlynol ynde^ 
»Yngohor.~Ll. E. D. chrcu oW oUif yn\A.±>.ii 



Pan ebostol 
Hael Archaeddon 
Gan Engylion 

Cynwyssetter 
Ecbrys ynys 
Gwawd bwynys 

Gwrys gochymma 
Y rbag buddwas 
Cymry ddinas 

Aros ara 
Draganawl ben 
Priodawr percben 

Ym Mretonia 
Difa gwledig 
Or bendefig 

Ae tu teiTa 
Pedeir morwyn 
Wedy eu cwyn 

Dygnawd eu tra 
Erddygnawd wir 
Ar fSri beb dir 
Hir eu trefra 
Oi wironyn 
Na ddigonyn 

Dim gofetra 
Ceryddus wyf 
Na chrybwyllwyf 
Am rywnel da 
I Iwi-w lywy 
Pwy gwabarddwy 

Pwy attrefna 
I Iwrw Aeddon 
Pwy gyneil Mon 
Mwyn gywala 
Am bwyf gan Grist 
Hyd na bwyf trist 
O ddrwg o dda 
Ehan trugaredd 
I wlad rbiedd 
Buchedd gyfa 



Taliesin. 



MARWNAD CUNEDDA. 

Mydwyf Taliessin derydd 

Gwawd goddolaf fedydd 

Bedydd rbwyf rbifeddan eiddolydd 

Cyfranc allt a gallt ac Ecbwydd 

Ergrynaw Cuneddaf creisserydd 

Yngbaer Weh a cbaer Liwelydd 

Ergrynawd cyfatwt cyfergyr 

Cyfanwaneg tan tra myr ton 

Lkipawt glew i gilydd 

Can cafas ei wbel uch elfydd 

Mai ucbercid^ g^NT^t wrtb onwydd 

»rôr? «Uchenaid.— LI. E. D. 



ARMES. MARWXAD UTHYR PENDRAGOX. 



61 



Ilefrnderrhyn v gwn ei gyfyl 
Kyfachedwyn a choelyn cerenydd 
Gwisgan feirdd cywrein canonhydd 
ISIarw cuneddaf a gwynaf a gwynid 
Cwynitor tewdor tavdun diarchar 
Dychyial dychyfun dyfiiveis 
Dyfyiigleis dychyfun 
Ymadrawdd cwddedawdd caledlwm 
Caletach wrth elyn nog asgwra ' 

Ys cynyal Cuneddaf cyn cywys a thydwed 
Ei wyneb a gadwed 
Gianwaith cyn bu Ueith dorglwyd 
Duchludent wys bryneich ymmblymnwyd 
Ef caned rhag ei 061 ai arswyd oergerdd 
Cyn bu dayr dogyn ei dwed 
Haid hafal am wydwal gwnebrwyd 
Gweineu gwaith llyfredd nog addwyd 
Addoed hun dimyaw a gwyioaf 
Am lys am grys Cuneddaf 
Am ryaflaw hallt am hydyrfer mor 
Am breidd aswm a ballaf ' 
Gwawd feirdd a ogron a ogaP 
Ac eraill a refon a rifaf 
Rhyfeddawr yn erflawdd a naw cant gor- 
Cyn cymun Cunedda [wydd 

IRym afei biw blith yr Haf 
Eym a fei eddystrawd y gayaf 
Eym a fei win gloyw ag olew 
Eym a fei toi-aP Keith rhag untrew 
Ef dyfal o gressur o gyflew gweladur 
Pennadur pryd llew lludwy uedes* gywlad 
Rhag mab edem cyn edym anaelew 
Ef dywal diarchar dieding 
Am ryfi^u angeu dychyfing 
Ei" goborthi aes yman ragorawl 
Gwir gwrawl oedd ei unbyn 
Dymhun a chyfatcun a thai gwin Kainda 
Difa hun o Groeling 



ARMES. 



Dtgogax awen dygobryssyn 
Maranhedd a meuedd* a hedd genhyn 
A phennaeth ehelaeth a ffraeth unbyn 
A gwedy dyhedd anhedd ym mhob mehyn 
Seith meib o Feli dyrchaiyssyn 
Caswallon a Lludd a Chestuddyn 
Divedd plo Coll lago o dir Prydyn 
Gwlad Verw dydderfydd hyd FaLaon 
Uuddedig eu hoelion ymdeithig eu hafwyn 
Gwlad wehyn fargodion 
Collawdd cynr^^ oil ei haelder 
Yn rygystlynedd o bennaeth weison 

* Am beirdd a swm a ball- ^ Torof . — LI. K D. 

»f.— LL K D. «Uedei.— LL E. D. 

*Cyn y rhagfiaenol tjnll. *Meaued.— LI. E. D. 

B. D. •Cytory.— LL E. D. 



Ryddybydd Lyminawg 
A fydd wr chwannawg 

I weresgyn Mon 
A rhewiniaw Gwynedd 
Oi heithaf ai pherfedd • 
Oi dechreu ai diwedd 

A chymryd ei gwystlon 
Ystig ei wyneb 
Nid estwng i neb 

îía chymry na Saesson 
Dyddaw gwr o gudd 
A wna gyfamrudd 

A chad y gynhyn ■ 
Arall a ddyfydd 
Pellenawg ei Luydd 

Llewenydd i Fi-ython 



MARAVNAD UTHYR 
PENDRAGOX. 
Net fi liossawg yn trydar 
Ni pheidwn rhwng deu lu heb wyar • 
Neu fi a elwir gorlassar 
Fy ngwT^ys bu enuys im hesgar 
Neu fi tywyssawg yn nhywyll 
Am rithwy am dwy pen Kawell* 
Neu fi rhwng ^ Kawyl yn arddu 
Ni pheidiwn heb wyar rhwng deolu 
Neu fi amug fy achlessur 
Yn diiant a charant Casnur 
Neu'r orde&eis i waed am wythur 
Cleddyfal hydyr rhag meibon Cawmur 
Neu fi a ranwys fy echlessur 
Nawetran yngwryd Arthyr 
Neu fi a dorreis cant caer 
Neu fi a Ueddais cant maer 
Neu fi a roddeis cant llenn 
Neu fi a lledeis cant pen 
Neu fi a roddeis i herpen* 
Cleddj-fawr gor&wr gynhallen 
Neu fi oreu terenhydd haeamdor 
Edeithor Pen Mynydd* 
Ym gweduit im gofid hydyr oedd gyhir 
Nid oedd fyd na bei fy EissiUydd 
Midwyf bardd moladwy anghywraint 
Poed gan frain ag Eryr ac wytheint 
Afagddu ae deubu ei gymaint 
Pan ymbyrth peddrywyr rhwng dwy 
Dringaw i Nef oedd fy chwant [Geint 
Rhag Eryr rhag oin amheicant* 
Wyf ag wyf belynawr" 
Wyf bard wyf pibydd ag wyf Crythawr 
Seith ugein cerddawr dygorfewr gyng- 
Bu caleh fri frroiad [alien 

* A chad cy gynhon.— LL ♦ Henpen. -11 E. T>. 

E. D. 'Pennynydd.— LL K D. 

*Cawell.— LL E. D. •Amheirant,— LL K D. 

s AiL -LL E. D. ' Tdynyawr.— LL E. D. 



62 ARMES. CYWRYSEDD GWYNEDB A DEHEUBARTH. GWAWD LUDD Y MAWR. 



Hu esgyll edeniad 

Dy fab dy Feirddnad 

Dy veir dewndad 

Fy nhafawd i draethu fy Marwnad 

Haudid o meinad gwrthgloddiad bỳd 

Pryd Prydain hu ysgein ymhwyllad 

Gwledig Nef ynghennadeu nam doad 



ARMES. 



Kein gyfeddwch 

Y am deulwch^ lluch omplaid 

Pleid am gaer 

Caer yn chaer ly yscrifiad 

Virain fo rhagddaw 

Ar Uen^ caw mwyedig Vein 

Dreig amgyíFreu 

Odd uch lleeu Uestreu llad 

Llad yn eurgyrn 

Eurgyrn yn Haw 

Llaw yn ysci 

Ysci ymodrydaf 

Fur itti iolaf 

Buddyg Veli 

A Manhogan* 

Phi rhygeidwei deithi 

Ynys fel FeH 

Teithiawg oedd iddi 

Pump pennaeth dimbi 

O wyddyl ffichti 

becbadur cadeithi 

O genedl ysgi 

Pump eraill dymbi^ 

O Norddmyn mandi 

Wheched lyfeddri 

hen® hyd fedi 
Seithfed o heni 

1 weryd tros li'' 
Wythfed lin o Ddyfi 
Nyd llwydded escori 
Gynt gwaedd Venni 
Galwawr Eryri 
Anhawdd y deui' 
lolwn Eloi 

Pan yn bo gan Geli 
Addef Nef dimbi 



CYWRYSSEDD GWYNEDD A 
DEHEUBAETH. 
Rhyddyechafwy Dduw ar blwyf Brython 
Arwydd Uewenydd lluydd o Fon 

1 Mae hon yn un cHr gan *Mhaiiogan.^Ll. E. D. 

rhagvlaenoi yn rhai 'Dymgos. 

Uyvrau. «Heu.— LI. E. D. 

«Dadolwch.— U. E. D. ' Tros ti.— LI. E. D. 

siieng.— U. E. D. «Dyvi.— LI. E. D. 



Cyfryssedd Gwynedd brys orgorddion* 

Ffaw claer o bob aer catfael gwystlon 

Powys dybyddant dwys ynghyfleudon 

Gwyr gorfynt gorynt ar eu deddfon 

Deulu yd ant byddant gysson 

Yn un reddf un eir cyweir Kymon 

Cyfranant yn iawn Karedigiawn Vaon 

Pan welych wyr ryn am lyn Aeron 

Pan fo trwm Tywi a Theifi Afon 

Wy gwnant Aer ar frys am Lys Lonion 

A gennis adewis yn orllwython 

Ni nothwy dinassoedd rhag yr wylhon 

Dyn clyd dyn maenid dyn daryfon 

Nid oedd Iwyr dengyn dyn Rhieddon 

Pan ddy\-u Gatwallawn 

Di'os eigiawn Iwerddon 

Ydd athrefnwys nefwy yn ardnefon 

Ceiniadon moch clywyf eu gofalon 

Marchawg lu mor taer am Gaer Llion 

A dial Idwal ar Aranwynion 

A gware Pelre a phen Saesson 

Ys trabluddir^ y gath fraith ai hanghyf- 

ieithon 
O ryd ar Teradyr 
Hyd ym mhorth Wygyr ym Mon 
leuanc didwynas dinas Maon 
Teyrn tud nerthad tad Alltudion^ 
Or pan* amygir mel a meillion 
Ban ddyfu Gadwallawn 
Dros eigiawn Iwerddon^ 
Gadent eu hamrydar an hamrysson 
Tru threfnwys neu nym Art nevon® 
Nid diwystP godi dig wrth Alon 
Ryddyrchafwy Duw ar blwyf Brython 



GWAWD LUDD Y MAWR. 

Kathl gereu gognant* 
Wyth nifer nodant 
Duw llun dybyddant 
Peithiawgydd ant 
Duw mawrth yd rannant 
Gwyth ynysgarant 
Duw merchyr medant 
Ryodres rychwant 
Duw leu escorant 
Ei ddiolydd anchwant 
Duw gwener dydd gormant 
Yngwaed gwyr gonesant* 
Duw sadwm .... 
Duw sul yn geugant 
Dieu dybyddant 



1 Gorchorddion.— Ll.E.D. 
«Trabluddia.— LI. E. D. 
^Ban o L. E. D. 
* ban.— LL E. D. 
''Ban o L. E. l). 



^Ban L. E. D. 
'Devefl. 

«Gogant.— LI. E. D. 
«Gonafant.— LL E. D. 



YMARWAR LLUDD BYCHAN. 



63 



Piim Hong a plium cant 
Oranant oniant 

brithi brithoi 
Nuoes nuedi 
Brithi bnthanai' 
Sycbedi edi euroi 
Eil coed cogni 
Antaredd dymbi 
Pawb i adonai 
Ar weiyd pwmpai 
Darofyn darogan 
Gwaed hir rhag gorman 
Hir cyhoedd cynhyn' 
Cadwaladr a chynan 
Byd buddydd bychan 
Difa gwres huan 
Dysgogan derfydd 
A un anudyd^ 
Wybr geiryonydd 
Cerdd awn y genhyd 
WylhaVd eil echwydd 
Yn nhorroedd Llynydd* 
Ban beu Uawn hyd 
Brython ar gynghyr 

1 Vrython dymbi 
Gwred' gwneddri* 
Gwedy eur ag eurynni 
Diöaith Moni a Lleini^ 
Ac ergri anhedd ynddi 
Dysgogan perfíaith 
Anhedd ym* diffaith 
Cymry pedeiriaith 
Symudant ei haraith 
Yd y vi y uuch' y vuch freith 

A wnaho gwynieith 

Meinddydd brefawd 

Meinhoeth berwhawd 

At dir berwhodawr 

Yn Uonyd^" yssadawr 

Cathl gwae canhator 

Cylch Prydain amgor" 

Deddeuant iin gyngor 

I "WTthod gwarthmor 

Boet gwrir venryt** 

Dragwynawl byd 

Dolwys dolhwy kyd 

Dolaethwy eithyd 

Cynran llawn yt 

Gyvarch cynud 

Heb eppa 
I Heb henfonfa heb ofur byd 
I Byd a fydd diffeith dyraid cogeu 
I tynghettor" 

i'Brithanhai — U. E. D. «Yn.— LI. K D. 

'Cynhan.— LI. E. D. 'Ydyviynvch. — Davie*. 

\ aa auudyd.— LI. E. D. " Llongoed.— LI. E. D. 

njydd.— LL E. D, "Angor.— LI. E. D. 

vaed.— LI. E. D. i«Uenhyt.— LI. E. D, 

vned ofri.— LI. E. D. i^Cynhettoi. _L1 E. D. 
' viii a Ueeni,— LL E. D. 



Hoywedd trwy groywedd 

Gwyr bychain bron otwyllyd 

Toruenawl tuth^ iolydd 

Hwedydd ar fedydd 

Ni wan cyllellawr cleddyfawr meiwyr 

Nid oedd uddu y puchasswn^ 

Maw^ angerddawl trefddyn 

Ac i wyr caredd creuddyn 

Cymry Eingyl Gwyddyl Prydyn 

Cymry cyfred ag asgen 

Dygedawr gwyddfeirch ar Uynn 

Grogledd a wennwynwyd o hermyn 

O echlur cashir caslun 

O echen Addaf henyn 

Dygedawr trydw i gychwyn branes o 

gosgordd 
Gwyrein merydd miled seithin 
Ar far angor ar cristin 
Uch o for uch o iynydd 
Uch o for ynial erbyn* 
Coed maes tyno a bryn 
Pob arawd 
Heb erglywaw nebawd 

vynhawg o bob mehyn 
Yd fi brithed 

A lliaws gynnired 

A gofiid am wehyn 

Dialeu trwy hoywgredeu breswylo 

Goddi creawdr cyvoethawg Dduw 

Pell amser cyn dydd brawd [Urddin* 

Y daw diwamawd 

A dwyrein darUeawd 

Terwyn tirion tir Iwerddon 

1 Brydain yna y daw dadwyrain 
Brython o fonedd Rhnfein 
Ambi bamodydd o anhyngres dieu 
Dysgogan sywedyddion 
Yngwlad y colledigion 
Dysgogan Derwyddon 

Tra mor tra Brython 

Haf ni bydd hinon 

Bythawd breu breyron 

Ai deubydd o gwanfed® 

Tra merin tra ced^ 

Mil ym brawd Brydain Urddin 

Ac yam gyifwn Kyffin 

Na chwyaf yngolud' gwem 

Gwerin gwaelodwedd TJffem 

Ergrykaf cyllestrig Caen 

Gan wledig gwlad anorphen 



YMARWAR LLUDD BYCHAN. 

Yn enw Duw trindawd cardawd cyfirwys 

Llwyth lliaws anuaws eu henwerys 

»Tuch.-Ll. E. D; i'UrdtUg.— LL E. D 

'PuchyBwn 



LI. E. D. 
'Anaw.— LLE. D. 
* Ebryn.— LL E. D. 



«Gwanfred.— LL K D. 
•Tadced.— LL E. D. 
»Yngoglud.-Ll. E. D. 



64 



CANU CYNTAF TALIESIN. AWDL ETTO O EIDO TALIESIN. 



Dy gorescynnan Piydain prif fan Ynys 
Gwyr gwlad yr Asia a gwlad Gafis 
Pobl pwyllad enwir eu tir ni wys 
Famen gorwyreis herwydd Maris 
Amlaes eu peLsseu pwy ei hefelis 
A phwyllad dyvyner ober efnis 
Europin arafin arafanis 
Cristiawn difryt^ diryd düis 
Cyn ymarwar Lludd a Lefelis 
Dysgogettawr percben y wen ynys 
Rac pennaeth o Rufein cain ei echrys 
Nid rys nid cyfrwys ri rwyf ei araith 
A rywelei a ryweleis o anghyfiaith 
Dullator pedrygwern llugyrn ymdaith 
Rac Rliyuonig cynran baran goddeith 
Rjrtalas mab grat rwyf ei Areitb 
Cymry yn danhyal rbyfel ar geith. 
Pryderaf pwyllaf pwy y hytndeitli 
Biytbonig yniwis ryddercbefis 



CANU CYNTAF TALIESIN.^ 

Ar ddwr mae cyflwr can fendigaw 
Ar Dduw mae iawnaf iawn synwyraw 
Ar Dduw mae cyfiawn gweddiaw'n brudd 
Can ny ellir lludd cael budd iwrthaw 

Teirgwaith i'm ganed gwn fyfyriaw 
Truan oedd i ddyn na ddoe geisiaw 
Hollgelfyddydau bydsy'nbyddinaw i'm bru 
Canys gwn a fu ac a fydd rhagUaw 

Cyfarcb i'm naf nawdd i'm gantbaw 
Cyfarchwel i'm del dawn o'i eiddaw 
A'm crair yw Mab Mair mawr arnaw vy 
mryd 
Canys delir y byd bob awr i-wrthaw 

Eu Dduw i'm dyscu a'm disgwyliaw 
Gwir greawdyr nef nawd i'm gantaw 
Cywraint yw i'r saint weddiaw beunydd 
Canys Duw Dofydd a'u dwg attaw 

Taliesin. 



AWDL ETTO EIDO TALIESIN, 



MoR yu gauel guelet 
Kynnurf Kynniret 

"Difrys.— LI. E. D. 

^ Gwel y Mangovion yn 23. tu dal. Ar ol y gan hon, 
y canodd Taliesin ei Hanes, y sydd yn tu dal. 24; 
Tervyn pa gan, yn lie y pennill diweddav yno,_sydd 
vol hyn yn LI. P. P. 

Mi a fum naw mis haiacli 
Yn mol Gemdwen wrach 
Mi a fum Wion Bach 
Taliesin wyf beDach 



Bratheu a brythver^ 
Brithuyr ar gerddert^ 
Ac ordaufc' galet 
Ac arduy dyghet 
Ac yr Duv dyuet 
Y dyuan gollet 
Mab ny mat anet 
Mabineit dyghet 
Aghenaud agkret 
Aghenri^ gywet 
Lloegruys ae dyuet 
Och rac anghyffret 
Hyt ym pen y seithvet 
Or Kalan Kalet 
Guir y dau guaret 
Druyr dyn damunet 
Guyn vryn guarthaet 
Guyned a drydet* 
Kymry un gyíFret 
Eu llu eu llucbet 
Coelvein ei guaret 
Guiraut Keudaut Ked 
Guaranruy Reget 
Rann gann ogonet 
Gogonet am rann 
Am rodes ruy fuan' 
Am bu bard datkan 
At gigleu Gamlan 
Atuelir gridvan 
Ac anuyn Kujoivan 
A chynnen diuan' 
A chynnyd maban 
Katuer yn vychan 
Kadoed a uelan 
Kynnyd Kadarnvan 
Kur llauer llaman 
Llumangocli giin vot* 
Aruyd oe dyvot 
Aerwyr eryrot 
Aueryr* eu Klot 
Eu Kled Kleu ragot 
Ragof rinuedeu 
Ran gan gyn agheu 
Dyt gueinyd guaetneu*" 
Dyd Keryd Kaereu 
Ef a dau val diheu" 
Acbes lyghesseu 
Artreth na thretheu 
Ny lluyd na suydeu 
Guan divlan dadleu 
Gan ruyfan ruyfueu 
Yeir bit greiryeu 
O Yon hyt Yynneu 



iBrythied.— LI. E. D. 
^Gerdded.— LI. E. D. 
'Arddawd.— LI. E. D. 
•Anghenfri.-Ll. E. D. 
^Edrydded.— LI. E. D. 
"Rhwyfan.— LI. E. D. 
'Druan.— LI. E. D. 



8 Leithen (lleitheii) oifod.] 
—LI. E. D. I 

«A weryd.— LI. E. D. 
i»Gwaed creu.— LI. E. D. 
"Eddaw 'al diheu.— LI. 
E.D. 



ENGLYNXION Y BEDEU, A BEDDAU MILWYK YNTS PRYDAIN. 



65 



Cret y Duv byubudyeu' 
Am byd ryd radeu 
Druy eiryaul Seinheu 
A synbuyr lliTyr llyvreu 
An roder di\àeu' 
Guenuled gual oleu' 



ENGLYNNION Y BEDEU. 

Allan o Lyfr Thomas Williams Physygwr a gy- 

mharwyd a Uyfr "William Salisbdbt o 

Lanrwst gau Ieüan Fardd. 

1. 
Y Bed yn y Gorvynyd a lyuyaf ai luyossyd* 
Bed fiyioinal' hael vab Hyulyd 



Bed Guaynuyn gurgoflfri rhung lluvan* a 

llyfni 
Gur oed ef guir y neb ni rodi 

3. 
Bed Guydion ap Donn ym Morva Dinllen 
Dan vain' dyveillion 
Craranauc* y geiffyl Meinon" 

4. 
Neut am dinau cwm waithvudic anwaith 
Wr clot ior gwaith uudic 
Aniynanl gedaiil gredic 

5. 
Guedy meirch a seirch crychraun 
A giiaiu- a gueuyr luiiawn 
Am dinon rythych dros odre on 
Pen hard Lonan^" Haw estron 



Guedy seirch a meirch melyn 
A gawr " a gwaewawr gurthryn 
Am dineu rhych bych dros odreon 
Pen hard Llovan Uaw ysgyn^- 

7. 
Bed Llovan llaw divo 
Yn ar ro'^ Yenai yn y gwna ton tolo 
Bed Dylan yn Llan Yeuno 
Bed Llovan llaw divo 
Un ar ei" o Yenei odidauc ai guypo 
Namyn Duw a mi heno 



* Cred dduw byw byddieu. 

—LI. E. D. 

* An rhodder rhen ddifien. 

-LI. E. D. 
'Gwenwledd gwlad olen. 

—LI. K D. 
*Lyviasai Luossyd; al. 

Liwasai. 
*Ffyrmail. 



*Llivon. 

'Van. 

* Guaranawg. 

' Meinyoon— Meinon. 

*" Llavan. Lloran. 

1^ Gwawr. 

«Ygyn. 

•^Anairo. 

"Amai. 



8. 



Bed Panna vab yt ' 

Yg gorthir Arv'on dan ei oer ueryt 

Bed Cynon yn Reon E,yt 

9. 
Bed llew llaw gyffes 
Dan achles mor cyn divot y Armes- 
Gnr oed ef guahoddei Ormes 

10. 
Pan dyvu Benbych ae beuyl ar Afon' oed 

ar wawci 
Arvauc y unni* lias* Agen ap Yvi^i' 
O lias Ager yn Aber Brangoni' 
Car canhwyliaith hed-ar luoed y taith 
Bed Tedel Tydawen yng guarthaf brynn 
Arien eny* gwna ton tolo 
Bed Dylan yn llau Yeuno 

11. 
Eic len' don drom dra thywayt 
Am vedd Dysgymin "* disgyffedawt " 
Aches trwm Anghures pechawt 

12. 
Bed ylidyr muynvawr ynglan 
Mawr nwyedus" fawt brydus briodawr 
Guenefwr gwr gwrd i gaur. 

13. 

Y Bed yngorthir Nanllau " 
îíy uyr neb y gynneddfeu 
Mabon vab Madron'* glau 

14. 
Bed An ap llian ymnewais'* 
Yynyd lluagor" llew Emreis 
Prif ddewin merdin Emreis 

15. 
Uwch law ryd y Garw vaen ryde 

Y mae bedd Hun ap Alun a Dyve 



ENGLYNION BEDDAU MILWYR 
YNYS PRYDAIN. 

Allan 0*11 Lltfb Dü o Gakbptbddiw. 
1. 
E Beteu ae gulith y glaw 
Guir ni ortwynassint vy dignaw 
Kerwid a Chiurid a Chav 



'Vab Pyt. 




•Ciglen. 


* I amnes. 




*' Dysgyrin. 


^ Benyl ar 


Arfon. 


"Dic^eddawt. 


*TnTii. 




•* Rinwedus. 


^Llaes. 




" Al. Cum, Llaw, Llau. 


«YrgrL 




'• Modron— Mydron. 


'Bangori. 




i^Yn nevvys. 


* Enni. 




** Llawagor. 



66 



ENGLYNION BEDDAU MILWYR YNYS PRYDAIN. 



E Beteu ae cut gwitwal 
Ny Uesseint heb ymtial 
Gwrien Morien a Morial 

3. 
E beteu ae gulich Kauad 
Guir ni Uesseint in lledrad 
Gwen ac Urien ac Uriad 



Bed Tedei tad awen 
Yg godir Bron Aren 
Yn y duna ton tolo 
Bed Dilan Llan Bemio 

5. 
Bet Ceri cletif hir yg godir hen, Egluis, 
Yn y diifuis gi*aeande 
Taru Torment y myn-went Corbre 

6. 

Bet Seithennin sinhuir vann 
Y rug Kaer Kenedir a glan 
Mor mawridic a Kinran 

7. ' 
Yn Abergenoli y mae Bet Pryderi 
Yn y tereu tonneu tir 
Yg Carrawe bet Guallauc hir 

8. 
Bet Gualchmai ym pyton 
Ir dUif y dyneton 
In llan Padam bet Kinon 

9. 
Bet gur gwaud urtin 
■in uchel titin in isel gwelitiu 
Bet Cynon mab Clytno Idin 

10. 
Bet Run mab Pyd yn Ergrid, avon, 
In oervel ig guerid 
Bet Kinon in Reon Rid 

11. 
Piau y Bet y dann y brin 
Bet gur gwrt yng Kyuiscin 
Bet Kinon mab Clytno Idin 

12. 
Bet mab Ossvran y Camlan 
Guedi Uawer Kywlavan 
Bet Beduir yn allt tryvan 

13. 
Bet Owein ap Urien ym Pedryal bid 
Dan guerid llan Morvael 
In Abererch Riderch hael 

la. 
Gwydy gurum a choch a cheia 



A goruytawr mawr minrein 
In llan helet beth Owein 

15. 
Guedi gueli a gwaedlan 
A guiscau seirch a meirch can 
Neud ew hun bet Cintilan 

16. 
Pieu y bet da y cystlun 
A wnai ar Loegir lukigrun 
Beth Owein ^ ab Llywarchhen hun 

17. 
Pieu y bet in yr amgant 
Ac tud* mor a goror Nant 
Bet Meigein mab Run rwiw cant 

18. 
Piau y bet in ir iniss 
Ae tud mor a goror gwris 
Bet meigen ap Run ruif llis 

19. 

Es cul y bet ac ys hir 
Im lluru llyaus amhir 
Bet Meigen ap Run rwyw gwir 

20. 
Tri bet tri bodauc in Ardorchauc brin 
Ym pant gwinn guinionauc 
Mer a Meilir a Madauc 

21. 
Bet Madauc mur egluc yg Kywluc 
Kein hen 
Vir Urien goreu mab y guyn o winllyuc 

22. 
Bet mor mawrhydic diessic Unben 
Post Kinhen Kinteic 
Mab Peredur Penwedic 

23. 
Bet meilir maluinauc salu vodauc, sin- 
Fisscad fair fodiauc [huir, 

Mab y brwyn o Brecheinauc 

24. 
Piau y bet yn Rit vaen Ked, ae pen, 
Gan Kiliei o Kaled 
Mab Meigen mad pan aned 

25. 
Bet Alun dywed yn y drewred, draw, 
Gan y ranv^aeret 
Bet Run mab Alun diwed 

26. 
Bet Llia gwitel in argel, ardudwy, 
Dan y guellt ae guevel 
Bet Epint in yffrint gewel 
iQwen. *Cud. 



ENGLYXION BEDDAU MILWTR YNYS PRYDAIN'. 



67 



27. 
Bet Dywel mab Erbin ig guesledin, Cae- 

au, 
Ni bitei gur j Breinliin 
Divai ni ochelai trin 

28. 
Bet gwrgi guychit a Gwyndodit, ler, 
A bet llaur llu ovit 
Yg gwarthaw giianas guir yssit 

29. 
E Beteu hir yg guanas ny chavas ae 
Puy vynt uy puy eu neges [dioes 

30. 
Teulu oeth ac anoeth a dynn y noeth 
Yen gur yeu guas 
Ae keissio uy calet guanas 

31. 
Bet Lluch Llauighin^ ar Certenhin 
Pen Saeson Suyt Ei-bin [Avon 

Ni bitei drimis heb drin 

32. 

E Beteu yn nhir^ uynyt yn lluyr 
Y guir lluossit 

Bet Gwryen gurhud enguaut a Lluytawc 
fab Liwelit 

S3. 
Piaur bet yn y mynyt 
A Liviassei Liossit 
Bet Teyrnuael hael ab hyvlyt 

34. 
Piau y bet hwn bet Eilivlch hir 
Ig gurtb tir Pennano Twrch' 
Mab Arthan gywlavan gyuulch 

35. 
Bet Llev Llavgyffes y dan achles, mor, 
Yn y bu y gywnes 
Gur oet hwnnu guir yneb ni rotes 

36. 
Bet Beitlauc* rut yn amgant riv lyvnav 
Bet Lluoscar yg Keri 
Ac yn y ryd Britu bet omni 

37. 
Pell y vysci ac Argut 
Gueryd machave ae cut 
Hir gwynion bysset Beidauc rut 

38. 

Pell y vyski ac anaw 

Gueryd machaue amaw 

Beidauc rut yu hunab Emer Llydau 
^LlawengjTi. sp^cTgjj — ^^ jj^ 

•Long Mountain. — Cefn ♦Beidiawg. 

digolL— W. M. 



39. 
Bet un pen ó Prydein yn lleutir Gwyn- 

assed 
Yn y da Uiw yn Llychun 
Ig kelli Vriavael bet Gyrthmul 

40. 
E beth yn ystyvacheu 
Y mae paub yn y amheu 
Bet Gurtheym gurtheneu 

41. 
Kian a ud diflÈdth Cnud 
Draw o tuch pen bet Alltud 
Bet Cindilic mab Corknud 

42. 
Netun due i Elphin 
A Prowy uy Bartrin 
Gîessefin uch Kinran 
Bet Ruvaiin ruyvenit ran 

43. 
Neum due i Elphin 
I brovi vy IVIartin 
TJch Kinran gessefin 
Bet Rywawn ly ieuanc daerin 

44. 

Bet ymarch bet y guythur 
Bet y gugavn Cletyfrut 
Anoeth bit bet y Arthur 

45. 

Bet Elchuith ys gulich glaw 
IVIaes Mevetauc y danaw 
DyUei Cynon yno y Cunaw 

46. 
Piau y bet hwn bet hun a hun 
Growin ymi mi ae gwnn 
Bet ew bet Eitev oet hun 
A bet Eidal tal ysgun 

47. 
Eitew ac Eidal diessic Alltudion 
Kanawon cylchuydrei 
Meckid meibion Meigen meirch mei 

48. 
Pieu y bet ixxm. Ì bet Brwyno, hir, 
Hydir i wyr yn y bro 
Parth ydvei ni bilei vo 

49, 
Pieu y bet hwn nid, aral, 
Guyth uch urth eirrid 
Trath latheu chuarthei vrthid 

£0. 
Bet SiHt dywal in Edrywuy, le,. 
Bet llemenic in llan Elwy 
Yg guemin bre bet Eilinvy 



68 



ENGLYNION BEDDAU MILWYR YNYS PRYDAIN. 



51. 
Bet milur mireingnaud Kelein, oelav, 
Kin bytaii y dan mein 
Llachar mab Run yg clun Kein 

62. 
Bet Talan talyrth yg Kinhen teir Kad 
Kyminad pen pob Nyrtb 
Hyget agoret y Pyrth. 

53. 

Bet Elinner ap ner in ywynder 
Dayar diarchar di bryder 
Penllu wu tra wn y amser 

64. 
Bet gur gurth y var Uacliar, llyvnnifer, 
In Aber duwir dyar 
Yn y guna tavne tonniar 

65. 
Pieu y bet yn y rideu 
Bet ruyw yu hwnnw mab Rigeneu 
Gur a digonei da ar y arfweu 

66. 
Pieu y bet hun Ì bet Breint 
Y rug lleuin a lledneiat 
Bet gur guae y isscereint 

57. 
Pieu y bet in Uitbir y brin 
Llauer nis guir ai gofin 
Bet y Koel mab Kynvelin 

68. 
Bet deheveint ar cleveint, awon, 
Yg gurtiidir Mathauarn 
YstiiFul Keduir Kadarn 



Bet Aron mab Dewinvin in hir gueunle 
Ni ddodai lew ar ladron 
Ni roddi guir y alon 

60. 
Bet Tawwlogeu mab Llut 
In trewrut traw mal y mae in y Kystut 
Ae clathei Kaffei but 

61. 
Pieu y bet ar lann rydnant, Run, 
Y enw radeu Keucant 
Ri oet e\v Riogan ae guant 

62. 
Oet ef Kyfnissen y holi galanas 
Guawrut grut aten 
A chen buir but bet Bradwen 

63. 



Pieu y bet Pedryval 
Ae pedwar mein amytal 
Bet Madauc Marchauc dywal 



64. 

En Eiwonit' elvit tir 

Y mae gur hyduf hir 
Lleas paup pan lydighir 

65. 
Etri bet yg Kewin Kelvi 
Awen ae divaud imi 
Bet linon garw y duael bet Kinvael 
Bet Kin veli 

66. 
Bet Lluid Uedneis ig Kemeisdir 
Kin boet hir tuw y eis 
Dy gü-cliei tarw trin in o treis 

67. 
Bet Siavn Syberv in hir erw, minit 

Y rug y guerid ae derv 
Chuerthinauc brauc'* brid chverv 

68. 
Pieu y bet yn y Clidur 
Tra uw ni bu eitilur 
Bet Ebediv am Maelur 

09. 
Pieu y bet in yr Allt di'aw 
Gelin y lauer y law 
Tarw trin tr'ugaredd itaw 

70. 

Y beteu yn y morva ys bychan ae hael- 
ewy 

Y mae Sanant Syberv vun y mae Run 
ryfel achwy 

Y mae Cai-vven verch Keunin y mae 
Uedin a llywy 

71. 
Bet Kennin henben yn aelwyd, dinorben, 
Bet Airgwl in dyved 
Yn ryt Gynan gyhoret 



Gogyvarch pob diara 
Pieu yr Vedgor yssy yma 
Bet Einyaun ap Cuneda 
Cwl yn Prydein y diua 

73. 
Pieu y bet yn y maes mawr 
Balch y law ar i lafnawr 
Bet Beli vab Bemli Gawr 

Lltwakch Hen t ddau hyn. 
74. 
Bet Gwell yn y rhiw felen 
Bet Sawyl yn llan Gollen 
Gwercheidw Llafur bwlch Llorien 

^EÌTÌonydd. 'Braut. 



DTHÜDDIANT ELPHIN. GWARCHAN MAELDERW. 



69 



Bed Rut neus cut tywarch 
Ni síd rydd gweiyd ammarch 
Bedd Llygedwy vab Llywarch 

Allan o Ltftb Aball. 
Piaur Bedd yn y Caerau* 
Gyferbyn a Bryn y Beddau* 
Bedd Gwiyd ap Gwryd glau 



LLYMA DDYHUDDIANT 
ELPHIN^ 

Elphin deg taw a'th wylo 
Na chabled neb yr eiddo 
Ni wna les drwg obeithio* 
Ni wyl dyn dim ai poi-tho' 
Ni bydd coeg gweddi Cynllo' 
Ni thyr Duw a'r addawo 
Ni chaed yn ngored Wyddno 
Erioed cystal a heno^ 
Eíphin deg sych dy ddeurudd 
Ni weryd vod yn rhybrudd 
Cyd tybiaist na chevaist vudd* 
Ni wna les gormotld cystiidd 
Nag aimnau -wyTtbiau Dovydd 
Cyd bwyv bychan wyv gelvydd 
O voroedd ac o vynydd* 
Ac o eigiawn avonydd 
Y daw Duẁ a da i ddedwydd^" 

Elphin gynneddvau diddan 

Anwraidd'^ yw dy amcan 

Nid rhaid it ddirvawr gwynvan" 

1 Hwn agladdwyd mewn lie a elwid Maes y Caeran 
yn ymyl iŵias Emrys. 

*Bryn y Beddau — According to this, is the old 
name for Stone-Henge, on SaJisbory- Plain. — Medd 
Wm Mobbis. 

'Gioel gan arall tan yr enw yn tu dal. 25 Y gan 
honno, yn LI. P. P. a elwir Gorchest y Beirdd ; o 
vlaen pa un, yn y Uyvyr hicnnw y mat y geiriau 
hyn : — "Ac yna (yn Uys Elphin) i bu Daliesin onid 
oedd ef 1 3 blwydd oed, ac ydd aeth Elphin ab Gwydd- 
no mewn gwahawddnadoUg at Faelgwn ei ewythyr; 
ac yno canmoles ef Daliesin yn Uys Maelgwn ; 
ac i rhoeil ef y'ngharchar, hyd pan ddaeth Taliesin ai 
eUwng allan a'i gerdd ehunan. Ac yno i canodd Tal- 
iesin Orchest y Beirdd, ger bron y tri bard ar ddeg ; 
ac o hynny allan i gelwid ef Taliesin Ben Beirdd." 
Tervyn y gan hanno a ddylai vod — "A ollwng 
Elphin, tfi hual eurin," ynolyrhan vicyav o lyvrau; 
adechre can arall yio — "ätjî ag cynnil; fyddyn 
canlyn. 

* It ddrwg obeithio. 

* Nid a wyl dyn ai portho, 

* Y 4edd ban yn LI. S, D. R ; ÿ Bed mewn rhai 
' Unnos. [ll^vrau. 

* F 'oedd ban yn LI. 8. D. R; ÿ iedd mevm rhai 
Uyvrau. 

» Y denfyn Duw dda i'r dedwydd. 
"Cans o vor ac o vynydd- 
'1 Anfilwraidd. 

" Y Sedd ban yn LI. S. D. R ; y 5ed mewn rhai 
Uyvrau. 



Gwell Duw na drwg ddarogan' 
Cyd bwyv eiddil a bychan ^ 
At gorverw^ mor dylan* 
Mi a wnav yn nydd cy\Tan* 
It well no thi-iclian maran* 

Elphin gynneddvau hynod 
Na sor er' dy gafaelod 
Cyn bwyv wan ar lawr vy nghod 
ÄÍae rhinwedd ar vy nhavod 
Tra bwyv vi i'th gyvragod 
Nid rhaid it ddirvawr ovnod 
Drwy gofa* henwau'r Drindod 
Ni ddiehon neb dy orvod' 

Taliesin ai Cant. 



KHAS WJUTUXOK ■ DSCHRKXT 

GWARCHAN MAELDERW, 

Talyessin ae Cant ac a rodes breint idaw kemeint ac 

odlea egododin oil ae dri gwarchan yng kerd 

Amiysson.*' 

DoLEU deu ebyr am gaer 
Ym duhun am galch am glaer 
Gwibde adoer a dwyaer 

^Yiedd ban yn ÌA. 8. D. R; 7 6ed mevm rhai 
uyvrau. 

* Y 5ed ban ^ LL S. D. R ; y 2edd mevm rhai 
Uyvrau. 

* Ar fodd garw verw : Ar nod garw verw. 

* Y 6ed 6a» yn LI. S. D. R ; 4€dd mevm rhai 
Uyvrau, 

*Mi a wnaf it yn nydd cyfran (cyfrdan). S. D. R. 

* Well na thrychan maran. 

' Na sorr with. *Ond coffa. *Dim dy orfod. 
"> L. P. P. y mae y gan hon. Gicel ddryll o honi 
yn tu daL 53. Gwel Choarchan Adebon yn tu dal. 53. 
a darllain yr amrywiaethau hyn o L. P. P. 
Hindi. 3. Ni byd ehovyn noeth yn esgall. 
4. Pawb pan rydynger yt balL 

8. Ny cheri golofni gyvieith. 

9. E mis e mwythwas amuyn. 

Hefyd Gwarchan Cynvelyn, tu daL 53 : yr amryw- 
iaethau hyn : 

4. Gweilgin torch tyrchtrwyd trychethin. 

5. Trychinf wrch cyrchessit en avon. 
9. Ryvelvododyon. 

10. Escym vyr vyrwalch. 
1 3. laun vriwyn vriwyal. 

16. Trwy heel trwy hemm. 

17. Trwy gibeUaur a gemm 
19. A galar dwfun dyvyd. 
22. 2-3, 24, aUan. 

29. At denin dwyar. 

30. Dyraith grad vorion. 

31. 32, aUan. 

37. Gomyngat gelyn. 

39. Gochaun cyrd ceinmyn. 

41. Gorchan Cynvelyn cylchwy wylat. 

43. I>ychiannawr deur dychiaiiat. 

45. Cyverthrynneit. 

48. Eithinyn neut yut blennyd. 

50. Ar Ododin nenr goruc o dyn. 

."iö. Wyr Catvan colovyn greit. 

65. Cynon a Chadreith a Chethlew o Gatnant. 



70 



GWARCHAN MAELDERW. 



Klotryd Ceissidyd kysgut 
Brithwe arwe ai-wrut 
Ruthyr anorthure a webir 
Adwy a dodet ny debit 
Odef ynyas dof y wryt 
Dygwgei en aryf en escut 
Hu tes enwlyd elwit 
Gwr a ret pan dychwelit 
Kywely kxymdy krymdwyn 
Kyveiliw noc eiliw etvi-wyn 
Nac emmel dy dywal a therwyn 
Tervyn toiTet tec teithyawl 
Nit arvedauc e volawt 
Difiiyderas y brascawt 
Molawt rin rymidbiu rymenon 
Dyssyllei trech tra Manon 
Disgleiryawr ac arcliawr tal achon 
Ar rud dhreic fud pbaraon 
Kyveillyawr an awel adawawn 
Trengsyd a gvydes neb ai eneu 

Y ar ortliur teitli tetli a thedyt 
Menit e osgord mawr mur onwyd 
Ar vor ny dheli na chyngwyd 
Gil na chyngor gordibleu eneit 
Talachor escor eidin rac dor 
Kenan kein mur e agor 
Gossodes ef gledyf ar glawd meiwyr 
Budic e ren eny annaud wledic 

Y gynnwrthic Kynlas Kynweis 
Dwvyn dyvynveis kychwecli ny chwyd 
Kycliwerw Kychwenyclies 
Kychwennych y enlli weles 

A lenwes miran mir edles 

Ar ystre gan vore godemles 

Hu tes idware yngorvyut 

Gwyr goruynaf ry annet 

En llwTw i-wydheu ry goUet 

Colwydd medwyd menwyd 

Gogled run ren ry dynnit 

Gorthew am dychwel dychwelit 

Gorwyd mwy galwant no melwit 

Am rwyf am ry ystoflit 

Ystoflit lliw llain blin blaen blen blen- 

wyd 
Trybedawt y wledic e rwng drem drem- 

rud 
Dremryd ny welet y odeu dliogyn ryd 
Ny welet y odeu dhogyn iyd 
Noc eredic dar digeryd 
Kentaf digonir can welw 
Kynnwythic lleitbic Uwyrdelw 
Kyn y olo gouudelw 
Taf gwr mawr y wael Maelderw 
Delwat dieirydaf y erry par ar delw 
Ewysc rwy bre rynun gwlat rymun rym- 

dyre 
Ysgaul dhisgynnyaud wlawd gymre 
Nac yscawt y redec ry gre 
Godiweud goddiwes gwlat vre 



Ny oddiweud o vevyl veint gure 

Da dyvot adonwy adonwy am adawssut 

A wnelei vratwen gwnelut lladut llosgut 

Ny chedwaist nac eithaf na chynnor 

Ysgwn tref dy beuwel 

Ny weleis or mor bwyr mor 

Marcbawc a vey waeth no od gur 

Try can eurdorch a gryssiassant 

En amwyn breithell bu edrywant 

Ket ly ladei hwy \:y ladassant 

A byt orfen byt edmyc vydant 

Ac or sawl a aytham o gyt garant 

Tru namyn un gur nyt englyssant 

Try cant eiu-dorcliawc 

Gwnedgar guaenawc 

Trycban trahaauc kyuun kyvarvawc 

Trychan meircli godi'ud 

A gryssyws gantbud 

Trychwn a thrycbant tru nyt atcorsant 

Dywal ygcat kyniwng yg keni 

Yg kyvrang nyt oed dang as gwnebei 

Yn dyd gwytb nyt ef weith gocbeli 

Baran baed oed bleidic mab eli 

Ervessit gwin gwydjr lestri llawn 

Ac en dyd camawn camp a wnebei 

Y ar aruul cann kyn noe drenghi 
Calaned cocbwed ae deui 

Pwys blaen rydre ferei y gadeu 
Dryll kedyr kat kein krysgwydyat 
Bryt am gorlew diechwith lam 

Y oi'wylam nat ry gigleu 

Et gwneei gwyi* llydw a gwraged 

Gwydw kyn noe agheu 

Breint mab bleidgi ac ysberi y beri greu 

Kein guodeo e kelyo ery vyhyr 

O honaw ar iyscut as eiriangut 

Pan esgynnei bawb ty disgynnut 

Cenei gwin gwaet meirw meint a wanut 

Teir blyned a phedeir 

Tutet en vaur yt vaer 

Asgym myrr but atb vodi gwas nym 

gwertb na tbecbut 
Present kyvadraud oed breichyaul glut 
Pan gyrcbei yg kywlat e glot oed anvbn- 

awc 
Ef dilydei win gwr eurdorcbawc 
Ef rodei gloywduU glan y gwycbiawc 
Ardwyei cann wr ar-vvr mynawc 
Anvonawc eissyllut alltud marcbawc 
Un maban e gian o di-a bannawc 
Ny sathraut gododin ar glawr ffossaut 
Pan vey no Uif Uymmach nebawt 
Angor deor daen sarph saphwy graen 
Anysgoget vaen 
Blaen bedin ai'all arlwy treis tra chyn- 

nivyn 
Rwy gobrwy gordwy lain 
Enwir yt elwir otb gywir weitbret 
Rettor rwyfyadur mur pob kyvyeith 



GWAECHAN MAELDERW. 



71 



Tutvwlch treissic aer caer o dileith 
Atigor deor dain sarph safíwy grain 
Blaen bedin enwir yt elwir oth gywir 

gverit 
Kywir yth elwir oth gjwir weithred 
Rettor rwyiyadur mur pob kiwet 
Meryn mab madyeith mat yth anet 
Aches guolouy glasvleid duuyr dias dilin 
Angor deor dain 
Anyswgiiaen en blaen bedin 
Lednid levir a meirch a gwyr rac God- 

odin 
Re cw gyvarch kywyreiu 
Bard keinre tot tarth rac garth merin 
Sewyt dim wodef ny ystyngei 
Rac neb wyneb cared eiythvaccei 
Diryeit o eii'ch meirch yg kyndor 
Awr gwryawr hein 
Gwaewawr kelin creudei 
Pan wanet yg kyveillt ef gwanei 
Ereill nyt oed amevyl yt a dyccei 
Dyvit en kadw ryt kein asmyccei 
Pan dyduc Kyhuran clotvan Mordei 
Greu ath diwedus tut leo na delus 
Meii"ch neb March lew keny vaccet 
A m byrth ampoi'th oed cadam e gledyval 
Ynyorth wr rwy ysgeinnyei 

Y onn o bryhoU llaw 

Y ar vein erch mygedorth 
Ardwy nef adef eidun gwalat 
Gwae ni rac galar ai auar gwastat 
Pan doethan deon o dineidin parth 
Deetholwyd pob doeth wlat 
Ynghyfryssed a Lloegyr Uuyd amhad 
Naw ugain am un a beithynad 
Ardemyl meirch a seirch a seric dillad 
Ardwyei waet nerth e gerth or gat 

O osgord mynydawc pan gryssiassant 
Gloywdull e am drull yt gynuoethant 
^ O aucwyn Vynydawe handit tristlawn 
vymbryt 
Rwy e ry golleis y om gwir garant 
O drychan eurdorchawc a giyssyws Gat- 

raeth 
Tru namen un gwr nyt anghassant 
Gosgord Gododin e ar rawn ria 
Meirch eiliw eleirch a seirch gwehin 
Ac yg Kynnor llu Uiwet disgin 
En amwyn called a med eidin 
O gussyl Mynydawc trossassei ysgwyd 

awr 
Kwydassei lavnawr ar grannaur gwin 
Wy ceri gon gwylaes disgin 
Ny phorthassan warth wyr ny thechyn 
. Neut ergveis y win ar yg herdet 
Gwinvaeth rac Catraeth yn un gwaret 
Pan ladei ae lavnawr ynysgoget 
Yn dayr nyt oed wael men yt welet 
Nyt oed hyU ydellyll en emwaret 



Adwythic scyndawc Madawc elvet 
Pan deg y cyvarchant nyt oed hoedyl 

dianc 
Dialgar Arvon cyrchei eur ceinyo arur- 

chyat 
TJiython browys meirch Cyuon 
Leech lend ud tut leuvre 
Grododin stre stre 
Ancat ancat cyngor cyngor 
Tymestyl trameryn lestyr trameryn lu 
HeidUyawn lu meidlyawn let lia lu 

dindywyt yn dyowu 

Scwyt grugyn y ractaryf tinin tal briw 

bu 
Eur ar mur caer crisgwitiat 
Dair caret na hair air mlodyat 
Un S saxa secisiar argouuduit adar 
Bro uual pelloid mireiu nis adrawd 
A uo byw odam gweinieit lui odam Ian 
Luch livanat nys adrawd 
A vo biw en did pleimieit 
Na bei cinaval cinelveit 
Dim guoiu ediu o adam neinim . 
Un hue an guoloet guoreu fdlinet 
Em ladaut lu mawr i guert 

1 adrawd ladaud map Nuithon 

eurdorchogyon cant o deymet 
Hyt pan grimbuillet 

Bu guell prid pan aeth can wyr y Gat- 

raeth 
Oid eilth gur gwinvaeth callon ehelaeth 
Oid gur luid einym oed luric ceinim 
Oid girth oed cuall ar gevin e gavall 
Ny wLsguis i mil i mil luit heinim 

1 guaiw ae ysguit nae gledyf nae gyllell 
No neim ab Nuithon gur a vei well 
Ti-a merin sodeo trileo 

Yg caat tri guaid franc fiuidus leo 

Bubon a guoreu bar deo 

Guaut i ar fisiolin i amdiflui 

Grododin im blain trin 

Terhit rei gnawd 

I llwrw Alan buan brithei gnawd 

Rac teulu deor em discinhei 

Gnawd mab golistan cennei bei 

Guletic i tat indeuit a lauarei 

Gnaut ar les Minidauc scuitaur trei 

Guaurud rac ut eidin Urvei 

Ni flforthint molut muet 

Rac trin riallu trin orthored 

Tebihic tan teryd trui Cinneued 

Diw mawrth gwiscassant en cein duhet 

Diw merchyr bu guero eu cit unet 

Divyeu ceunadeu amodet 

Diu guener calaned a civrivet 

Diu sadwi7\ bu didwm eu cit gueithret 

Diu sul laveneu rud a at ranhet 

Diu llun hyt benn cluu gwaed lun guelet 

Nys adraud gododin gwedy lludet 



72 



YRYMES DYDDBRAWD. 



Hir rac pebyll madauc pan atcorhet 

Disgynsit in trum in alavoed dwyrem 

Cintebic e celeo eirit migain 

Gwanannon guirth med guryt muiham 

Ac guicli fodyauc gAvichawc inham 

Eitliin uoleit mab bodu at am 

Guir gormant aethant cennin 

Guinweith a medweith oedyii 

O ancwyn Mynydawc anthuim 

Cim mrwynawc o goll giir gwned rin 

Mai taran nem tarhei ysc^vytanr 

Rac rynnaud eitliinin 

Moch arvireit i meitit pan crs 

Cinerein i midin o douis 

In towys enilin 

Rac cant em gwant cesseuin 

Oed nior guanauc idinin 

Mai ivet med neu win 

Oed mor diachar 

Yt wanei escar 

Uid alt guanar giirtbyn 

Moch aruireit i more i cinim 

A pherym ac stre 

Bu civeircli gueiromiat 

Ig cin or or cat 

Civeillt ar garat 

Init gene 

Bu guolut mynut bn le 

Bu guanar gueilgin guiymde 

Guelet e lavanaur en liwet 

In Ciuamwin gal galet 

Rac godwr3rf y aessawT godechet 

Techin rai eidin vre uiriet 

Meint a gaifeilau nyt atkorei 

O honau cuir oed arnaw ac canet [vei 

Cindynnyauc calc drei pan griniec gri- 

Nit adwanei ri guanei riguanet 

Oed menych gwedy cuin i escar i cimluin 

Oed guenwin hu carantet 

A chyn i olo a tan tut guet 

Daiar dirlishei efar med met 

Hurtrevit clair Cinteiluuad 

Claer cleu na clair air uener sehic [rat 

Amsutseic sic sac adleo gogyuui'd gogym- 

Edili edili ui puillyat 

Nys adrawd gododin in dit pleigheit 

Na bei cynhaual citeluat 

Llavnaur led rud laun ciuachlud 

Guron guorut y maran laun gur leidyat 

Laguen utat stadal vleidyat 

Bleid ciman lluarth teulu in ladu 

Cin oi dalu ni bu guan enwir ot guur 

Guereit rector Cindur mur pob kyvyeith 

Tutvwlch treissic haer caer godileit 

Kyvarvu ac ac erodu leidyat lu 

Hero ny bu ac cihoit ac i hero ni bu 

Hero ciued guec guero 

Gnissint guevilon ar e helo 

Nit oed ar les bro hot ero ni cilius taro 



Trin let un ero traws y achaus liuirdelo 

Ef guaiit tra trigant echassaf 

Et ladei auet ac eithaf 

Oid guiu e mlaen llu llarahaf 

Godolei o heit meirch e gayaf 

Gochore brein du ar vur caer cein 

Ef Arthvir rug ciuin uerthi ig disur 

Ig Kynnor guernor guaur 

Erdyledam canu i Cenon cig ueren 

In guarth ac cin bu diuant dileit 

Aeron riuessit i loflen ar pen erirhon luit 

E ranuit goreu bviit i iglivon 

Ar les Minidawc marchawc maon 

Em dodes itu ar gwasu galon 

Ar Gatraeth oed fraeth eurdorchogyon 

Wy guenint lledint seivogyon 

Oed ech eu temyr treis canaon 

Oed odit i mit o barth Yrython 

Gododin o bell guell no Chenon 

Erdiledaf canu ciman cafFa in cetwir 

Am Gatraeth ri guanaid brit rec 

Brit gue ad guiar sathar sanget 

Sengit guit guned 

Dial am dal med o galanet 

Gives riget nis cibno guedi cyffro cat 

Cevei cimwyn idau civi daeret 

Llithyessit adar ada am edismyccaf 

Edeuuniat eithuuat aruhieat 

Et guisgus awi' ig kinnor gaur 

Ig oin varan edeiuinieit ballauc 

Tal gellauc cat tridid engiriawl 

Etlinaut gaur arth arwynawl 

Ar grugiat guor vlodyat erigliriat 

Hir lu cem bu gupno mab gwen gat 

Erdiledaf canu ciman ci 

Guernit llawen Uogell bit budit did di. 



YRYMES DYDDBRAWD/ 

O L. E. D, 

Deus duw del wad ^ 
Gwledig gwaed neirthiad' 
Crist lesu gwyliad 
Rhwysg rhiydd amnad* 
Adfelach caífad^ 
Nim gwnel heb rannedd 
Moli dy drugaredd® 
Ni ddyi'u yma 
Gwledig dy gynna'' 
Ni ddyfu® ni ddyfydd 

1 Armes dyd brawd (detbrawd.— LI. C). 
^Domiiius Deus deliad.— LI. P. P. 
^Gwladiierthiad.— LI. P. P. 
*Ki-wyk rriydd an mad. — LI. P. P. 
^Neu yn doeth adail mad, yn pen itli gavad.— LI. P. 
* iSTi bom heb rannedd, 0th vawr drugaredd. —LLP. 
'Ni ddivydd yma, Un gwledic mor dda. — LI. P. 
8Niddoeth.— LI. P. P. 



TRYMES DYDDBRAWD. 



Neb cystal a doiydd 

Ni ganed yn nydd plwyw' 

Neb cystal a Duw 

Ac nid addef 

Neb cystal ag ef 

TJch nef is nef 

Nid gwledig namyn eP 

Uch mor is mor 

Ef a'n crewys 

Pan ddyfFo dews 

Ef an gwna niawr trws* 

Dydd brawd jti echwrys 

Cennadau o ddrws 

Gwyut a mor a than* 

Lhiched a tharian 

Eiryf eb gwengan 

Llwyth byd yn griddfan 

Ergelawr dygedawr llawhethan 

Ergelhawr mor a syr 

Pan ddisgynno pater 

I ddial a'i nifer 

A chym gopetror 

Ac ennynnu mor 

Llwyth byd llosgetawr 

Hynny fwynt marwawr 

Llosgawd ynial ran 

Rhac ei fawr faran 

Ef tynho aches* 

Rhac ei faranrhes 

Diffiim dydd reges 

Gwae ai hai-hoes 

Ef tarddo talawr 

Tarddid nef i lawr 

Gwynt rudd dygetawr 

Ech y gadwynawr 

Neu byt mor wastad 

Mai pan gread 

Saith pedyr ai dywawd® 

Daear ddiwamawd 

Dywawd duw Sadwm 



*Ni aned mewn plwyw, — 

* Is nef ag uwch nef, 
Nid oes brenhin ond ef 
Ef a greodd pob dyn 
UwcÉJaw pob terfyn 
Ef a roes pob rrau 
Djui law'r byd bjchaa 
Val y roea y gwir ior 
Y tofynen ir mor 
Velly daw diwedd. 

Ax lawr varannedd 
Pymthec diwmawd 
Cyn dyvod dydd brawd 
I tyr cadwynaa 
Tr holl blanedau 

LLP. P. 

* Yna bydd mawrdrwst 
Ar y ddaear grynwst 
Pan ddiscyno Deos, 
Ynghanol mundns 
DiiìÉawr of n a fydd, 
Ar y pedwar defnydd 

LLP. P. 



LLP. P. 

♦ Gwynt dwT a than, 
Daear awyr dylan 
Or wy vab gwiwgan 
Llwyth byd yn griddfan 
Er golaa yr huau 
Discyt nr llywethan 
Pan ddel yn prior 
Ai gym piedeiror 
Ac ennynu'r mor 
Ar main yn varwor 
Pan ddel y pumoes 
Ger bron Agios 
Llawer deigyr ar sam 
Rhag y vawr fam 

LI. P. P. 
^Dyd brawd diaches 
Gwae ae arhoes 
Pan gryno reges 
I^hag ei fawr fames 

LI. P. P. 
' Pedjr a ddywawd 
Am y ddaear famawd 

LI. P. P. 



Daear yn unffwm 

Sadwm fore rhwydd 

I'n gwnaho ni ciuwydd 

Tir bydawl tywydd 

Gwynt y toddo gwydd 

Ebryn bob dyhedd' 

Pan losgo mynyddedd 

Atfydd triganedd 

A chym rhag rhiedd 

Cyfoethawg ai heniyn 

Mor a thir a Uyu 

Atfydd cym dygryn 

A daear gychwyn 

Ac uch jx)b mehyn 

A marw mein fyddiu 

Eryf argelwch 

Ac enynnu llwch 

Ton anghyolwch 

Tarian ymrythwch 

Teithiawg sîfar 

Ac eryf ti"wy alar 

Ac enynnu trwy far' 

Rhwng nef a daear 

Pan ddyffo trindawd 

Ymaes maestawd 

Liu nef ymdanaw 

Llwyth llydan attaw 

Cyrdd a cherddorion 

A chathleu engylion 

Drychafant o feddau' 

Eirant o ddechrau 

Eirant cwu coed* 

Ar gymaint addoed 

A rewiniwys mor 

A wnant mawr gawr 

Pryd pan ddyffo 

Ef ai gwahano 

Y sawl a fo meu' 

Ymchoelant o ddeheu 

A ddigonwy camwedd 

Ymchoelent y pothgledd 

Ponid erlys dy gyfreu 

A lefeir dy eneu 

Dy fyned yn du hynt yn nanheu 

Yn nhywyll heb leufereu 

Ac ym oedd ei eirau 

Ac ym oedd ei ieithau 

Ac ym oedd ei ganwlad 

Ac ei cant lloneid 



* I daw tan pob taedd 
I losci'r mynyddedd 

LI. P. P. 

* Uefain anghlaear 
A fydd ar y ddaear 
Pan ddel Drindawd 
I f aes Maiestawd. 

LIP. P. 
' Kyvodant or beddaa 
A oddefodd angan 

LI. P. P. 

* O gread Addaf 

Hyd y dydd diweddaf 



Yno i dywait ein ior 
Wrth fjw a marwor 

* Y sawl y sydd vau 
Elont im dean 
A WTiaeth y camwedd 
Elont y barth cledd 
I fyned yn gLiu 
Lie nid oes golaa 
Mi a roes iwch hadaa 
Ag a roes iwch ieithau 
Ll. P. P. 



74 



YR AWDYL VRAITH. 



Canfed gwlad pressent^ 
Ni bum heb gadwent 
Oedd mynych cyfar chwerw 

Y rhof a'm cefnderw 

Oedd mynycli cyrysgwyddad 

Y rhof a'm cywlad 
Oedd mynych. cyflafan 

Y rhofi ar triian 
A'm goryw hwn fyth 
Ni'm gwnaei dyn byth 
Am gyrrwys ynghrog 
A -wyddwn yn og 

Am gyrrwys ym mhren 

Dibynwys fy mhen 

Tafaw di fy neudroed'^ 

Mor tru eii haddoed 

Tauaw dyr boened 

Ef gyrn fy nhraed 

Tauaw dy fy nwy fraich 

Ni ddybydd eu baich 

Tawaw dy fy nwy ysgwydd 

Handid mor dyfedd 

Tauaw dyr cethron 

O fewn fy nghalon 

Tauaw dy gethrawd 

Yrhwng fy neu lygad 

Tauaw yr da allad^ 

Coron ddrain i'm iad 

Tauaw dy oestru 

A wanpwyd fy nhu 

Teu i chwithau 

Mai yr y wch llaw ddeheu 

Iwch ni bydd maddau* 

Fyngwan a bereu 

A wledig ni Avyddiem 

Pan oedd ti a grogem 

Gwledig nef gwledig pob tud 

Ni wyddem ni grist tud vyhud 

Bei ath wybyddem 

Christ ath athechem 

Nid arfollir gwad 

Gan Iwyth eis 



* Mi roes iwch gadwent 
Ynghanol eich present 

bob cyfryw ryw 
Rhof am kef nderyw 
Mi a euthum ar bren 

1 gymryd fy nien 
Er adver mab dyn 
O garchar el elyn 

LI. P. P. 

* Trawed y neudroed 
Mor ddrut ir haeddoet 
Truan iawn im poenet 
Om pen im ti-aet 
Trawed fy neuvraich 
Neu'r gawsant eu baich 
Kavas pob yscwydd 
Dolur didramgwydd 
Tewon yw kethrad 
Rhwng fy neu lygad. 

LI. P. P. 
' Tewion yw ty Iliad 
Koron ddrain im iad 



Hyn oil a wnaethnm 
Er cariad i ddyn 
Mae a wnaethoch chwith- 
au 
Om kariad inhau 
Ni roesoch im fwyd 
Na thy rhag annwyd 
Arglwydd ner cawsud 
Pe is archesud 
Pan welsoch dlawd 
At ddelw'r Drindawd 
Er doluriaw fy nghnawd 
Yn govyn kardawd 
Pes tragarhessud 
Trugaredd a gawsud 
Am na thrugarheaist 
Trugaredd a golleist 
A wnaeth yn anfad 
Ynerbynytad-Ll.P.P. 
* Ni chewch chwi faddeu 
Eich camarferau 

LI. P. P. 



Digon sawchi anfad 

Yn erbyn Dofyddiad 

Canmil engylion 

Y sydd i'mi yn dyston 

A ddoeth im cyrchaw 

Gwedi fy nghrogaw 

Ynghrog yn gi-euled^ 

Myhun im gwared 

Yn nefoedd bu cryd 

Pan in crogyssid 

Pan ore! wis Eli^ 

Dy culwydd uch celi 

A chenwch ddau leuan 

Rhagof y ddau gynran 

A dau lyfr yn eich llaw 

Yn eu darlleaw 

Nis deubi ryrys 

Rygoswy rygossys 

Ac awch bi wyniaith 

Gwerth awch ynfyd araith 

Cayator y ddylaith 

A wnawch i uffern llaith 

Crist lesu uehel ryseilas trycha mil 

blwyddynedd 
Er pan ytyw ym muchedd 
Ac ail mil cyn crog 
Yt lewychi Enog 
Neu nid adwen ddi'ud 
Marat eu heissillut 
Gwlad press ith ermud, 
A chyd awch beiodud 
Trychan mil blwyddynedd namyn ua 
Origodid buchedd tragywydd 

Taliesuí ai Kant. 



YR AWDYL VRAITH. 

1, 1.^ Ev a wnaeth Panton 
Ar lawr glyn Ebron* 



1 Ynghrog iawn greuled 
I rhoesoch eich gwared 
Atteb ni wyddoch 
Pam im crogasoch 
Can mil o engylion 
Y sydd yn dystion 
A ddoethont im cyrchu 
Wedi fynghladdu 
Arglwydd ni wyddom 
Mai ti a grogasom 
Gwledic nef a phob tud, 
Ni wyddom pwy oeddut 
Ni arvoUir gwad 
Gan Iwyth issaf wlad 
Ni roer aur dalaith 
Ar rawd ufiFernfaith 
Yno gwae a wnaeth lys 
Ar fro annilys 






Gwae a edewis drysor 
YnglynUosgitor LLP.?.!. 
«Ef addywaid Eli 
Duw culwyd Celi 
Mae tri die cyn brawd 
I gwledycha Ennawc 
Ym i dywaidpob cnawd' 
Dynion daearawd 
Gwae a roes ei fryd 
Ar lawr creulyd 
Val y traetha leuan 
Yn yr ysgrythyr Ian 
Gwae a ymdirietto 
Yn yr hwn nid eiddo 
Nid oes or presen 
Or dechreu hyd orphen 
Un orig or dydd [wydd 
Wrth y fuchedd dragy- 



3 Y ddau riviad a ddengys drevyn yr awdyl yn ol 
amryw lyvrau. 
*Ebrion. 






YR AWDYL VRAITH. 



75 



Ai ddwylaw gwynion 
Gwiwlim Adda^ 

2. 2. A phum can mlynedd 

Heb vawr ymgeledd* 
Bu ev yn gorwedd 
Cyri* cael anima 

3. 3. Ev a wnaeth Eilwys 

Yn Uys paradwys 
A'i asen aswys 
lesin Eva* 

4. 4. Seithawr i buan' 

Yn cadw'r berllan 
Cyn cyvrdan satan 
Sitiwr tartara* 

5. 5. Oddiyno gyrwyd 

Drwy ryn ac anwyd 
I gael* eu bywyd 
I'r byd yma 

6. 6, I ddwyn trwy ludded 

Meibion a merched 
I gael ofuned' 
Ar dir Asìa^ 

7. 9. 1 Adda ai gymliar 

Y rhoed' rhaw balar 
I dori daiar^" 
I gael bara 

8. 11. Engylawl genad 

Gran Dduw uchel-dad" 
A ddug had tyviad 
Hyd at Eva 

J 9. 10. A gwenith claerwyn 
I hau'r havaryn'^ 
I borthi pob dyn 
Hyd wyl Vagna" 

|10. 12. Hithau darguddiodd" 
Degved ran o'r rhodd^* 
Hyd na chwbl hauodd'* 
YrhoUbalva" 

' Gyn' hwmania : gun hwmana. 

* Heb vawr anrh ydedd. 
»Heb. 

^Aswsiesu a femina: aswys iesin fsemina. 

'Sutiwr tartara: Kyfyrdd Tartara. 

'I ennill. 

"•Rhag haeddn ddured (teymged dured). 

* Asea; yr Aiia. 
'Deuth. 

; "I bryf orio'r ddaear : I lafurio daer. 
' Goruwch dad. [dyffryn (orwyn). 

■ * I hau'r rhyforyn : I gael'r hafaiyn : I ban rhyd 
'^Hyd ddydd Fagne: Yd wyl Fiigna. 
1 1 Hitbe a ddarguddiodd : hithau a guddiodd. 

i-" Y ddegf ed ran ir (y) rhodd. 
• Yd na chwplaodh. " Balfau. 



11. 13. Yno Ue'r hauwyd 

Yr yd a gelwyd' 
Medd DanieP brofwyd 
A brofeta* 

12. 14. Rhyg du a gavad* 

Yn lle'r gwenithad* 
Er dangaws avrad 
Ar ladrata 

13. 15. Am hyn o reswm* 

Rhag ovyn dydd dwm'' 
Mae'n rhaid roi degwni' 
I DduVn bena' 

14. 17. O'r gwenith gwyn-vraint* 

A'r gwin rhudd rhwydd vraint 

Y gwnair corf cywraint 
Crist vab Alpha ^» 

15. 18. Yr avrllad yw'r cnawd 

A'r gwin yw'r gwaedrawd" 
A geiriau'r drindawd 
A'u cysegra 

16. 19. Y Uyvrau dirgel " 

O ddwylaw manwel" 
A ddug yr angel 
A'u rhoi Adda" 

17. 20. Pan ydoedd yn rhen" 

Hyd tros y ddwyen" 
Yn nwvr lorddonen*' 
Yn dirwesta 

18. 7. Dau bump a deg wyth " 

Y bu yn amwyth" 

Yn arwain mysg-lwyth» 
Masgl foemina-' 

19. 8. Ac unwaith heb gel 

Pan ymddug Abel^ 

' Yr had a gelkwyd : Yr yd a gelpwyd. 

*SamueL 

'Broflfesia. 

* Rhyg du a gad. 

* Gwenith mad : gwenith had. 
•Am hyn o flfals-dwm. 

'Rhag ofn dydd hwn : Mae'n rhaid medd Satwm. 

* I bawb roi degwm, 
' GwLrfraint. 

** Crist ap agla : Crist fab agla. 

''Gwaedlawd: gwaedawd. 

**Llyfr pob (rhyw) ddirgel : Pob rhyw lyfr dirgeL 

*' Emanuel. 

^* A ddwg (y) Raphael iw roi i adda. 

^ Pan ydoedd yn hen : Pan oedd ym mresen. 

'* Yn nwfr lorddonen. 

'•Hyd tros i ddwyen yn i ddyfrwestva. 

'*Dau bump deg (agi "wyth : Dau un deg ac wyth. 

*' Y bu hi yn ymlwyth : Y bu yn ymdwyth. 

'"Yn arwain ymsclwyth. 

*'Mascula femina : Masgl a femiua. 

** Ir ymddug Abel. 



76 



DIFREGWAWD TALIESÍN. 



A Chain ddiymwel 
Homicida ' 

20. 21. Deuddeg gweiyddon* 

Pedwar angylion^ 
Anvones Leison* 
I lys Eva. 

21. 22. 1 ddangaws cannerth* 

Rhag pob rliyw draferth 
Pan vai angliyvnertli^ 
Ar brygnata' 

22. 23. Dirvawr ovalon 

A vu ar ddynion 
Cyn cael arwyddion 
Misericordia 

23. 16. Or gwin sinobl-rhudd» 

A blanwyd ar heul-ddydd 
Ar nos loer gynnydd 
A gwymp luna" 

24. 24. E gavas '^ Moesen 

Rhag dirvawr angen" 

Y tair gwialen^'^ 
Arddominica'^ 

25. 25. Ye gavas ^* Salmon 

Yn Nhwr Babilon 

Holl gelvyddydon ^^^ 

Area ícedera'* 

26. Mawr gevais innau^" 
Yn vy mardd-lyvrau "^ 
Holl gelvyddydau 
Gwlad Europa 

27. 27. Och Dduw, mor druan 

Y daw'r ddarogan^* 
Drwy ddirvawr gwynvau^" 

I lin Troea 

28. Sarfes gadwynawg 

Valch annlinigarawg 

^Ddiymweledigca: Yr homicida : Ddymwaredoca : 
I Arasynia : I A misidia. 

* Pymtheg o wryddon : Pedwar o angylion. 

^ A phedwar angylion : A deuddeg gweryddon. 

* Anvones Layson. ^ I ddangos nerth. 

* Pan ddel anghyf raith. 

'Ar bererindotta : Ar brinatra : Ar Brutania. 

« Gwin sinobl rhudd. 

'Y gwimaluna: Ar gwin alpha. 
"Ef a gafas. ^^ Y tair gwialen. 

" Ehaw ddirf awr angen 
" Ar ddorainia. " Ef (E) a gafas. 
« Yr holl gelfyddj'don. 
**Arca a ffecia: Gwlad Europa. 
1' Ag a gafas inneu. 

1» Yn fy mardd-gyf rau : Yn fy mhrif-lyfrau. 
"Drwy ddirf awr gwynran (gyfrdan). 
*• Ydyw'r ddarogaa. 



A'i hesgyll arvawg^ 
O Sermania- 

29. 29. Hon^ a oresgyn 

Holl Loegyr a Phrydyn* 
O Ian mor Llychlyn 
Hyd Sabrina* 

30. 30. Yna bydd Brython 

Yn garcharorion* 
Yn mraint alltudion 

Saxonia" 

31. 31. Eu ner a volant 

A'u hiaith a gadwant 
Ell tir a gollant 
Ond gwyllt Walia 

32. 32. Oni ddel rhyw ^^d 

Yn ol hir benyd 

Pan vo gogyliyd* 

Y ddau draha 

33. 33. Yno caif Brython" 

Eu tir a'u coron 
A'r bobl estronion 
A ddivlana 

34. 34. Geiriau yr angeP" 

Am hedd a rhyvel 
A vydd diogel 

1 Brytania" 

35. 26. Mi wn'2 ^^ cerdded 

A'u twng a'u tynged'^ 
A'u tro a'u trwydded'* 
Hyd ultima'" 

O'r haul i'r ddaiar o ddwvn i orchudd 
Ond mi Taliesin nid oes cyvarvvydd. 



DIVREGWAWD TALIESIN.'« 



GoRUCHEL Dduw golochir ym hob va'^ 
Goruchel ei enwau yn hebrea'^ 

Ai hesgyU yn ewrog (arfog). 
1" Geiriau Emanuel : Geir- 
iau Attanael. 
"I frutania: I lin Troia. 
1* Mi a wn. 
^^ I tro ai trw^-dded. 
1* I twng ai tynged. 
1^ Hyd ddydd ultima. 



* Ai hesgyll sefydlog : 
^ Sarmania. 
•' Hono. 
*Loegr a Phrydyn. 

* Yd yn Sabrina. 

* Fal carcharonion. 
' Ir Saxonia : I Saxonia. 
«Gogyd. 
» Yno ycaiíF Brython. 

16 lieu Ymddivregwawd : neu Bragawdgerdd Taliesin 
allan o Lyvyr y Dr. J. Davies ; sev adysgriveniad 
allan o Lyvyr Darogan Bodhenlli ; ac wedi ei chy- 
mharu gyda amryw lyvrau ereill. 

" Golochir ym mhob wa : a weddia ym mhob fa. 

18 Goruchel glod ymhob da. 



DIVREGWAWD TALIESIN. 



77 



Eli eloi ac adonai^ ac o ac alplia* 
Peryv nev pai'haus gwrdda 
Peris' paradwys yn gynnwys i'r rhai da 
Ac iifeni i'r rhai drwg a gwg i'w diva 
Ptris ef nef parhaus wrda 
Parwydydd elvydd peris privdda* 
O dan ac awyr a llyr a therra* 
Can ni bwynt un unian tan a therra 
Cad^vynau dyrys o dir hyd ethera 
Pwy namyn cyvrwys ai cyvrwyma* 
A cliynnil a chelvydd yn holi materia^ 
Achymmau helis o lemaria 
Canys nid un anwyd ser a therra 
Nid maen nid haeam ai cadama 
Nid cors nid calav tudded ai cuddia® 
Nid plwm trwm ei risg a'i goi-wisga 
Nid mettel o waith nvel ai cylchyna 
Neus gwisgwys cehydd gwr a d-vrvT a ia' 
Traethadur prophwyd pur ai ti-aetha'" 
Ond celvyddyd Panton sempiterna 
Pan ddywed tad Selyv yn psalmodia 
QuLs tegit aqua superiora 
Qui legis scriptura 

Neus gorwisgwys gwr celvydd nev oi nodd- 
A syr a sygnau a haul a Uuna''' [va" 

Peunydd cylch elvydd haul ai hwylia 
Yn uchel odduchom i lieu vera" 
Pum gwregys Uuniws Uuniedydd llawndda 
Sicut in ccelo et in teira 
Llawn yw y ddau eithav o eiry ac ia" 
A rhag eu hoervel neb nis nesaa 
Ail dau a osoded o'r tu isa' " 
Yn llawn o yngi-es gwres ignisia 
Pumed jw y pervedd** neb nis cyvannedda 
E.hac maint trajwres haul yn ei redegva" 
Oes na gwydd na dail na neb rhyw anivail 
Y ddau o boptu y dyvu tymer da*^ 
Gwres oddihwnfc ac oervel oddima'* 
Peris Duw ddwy fynnawn cyvlawn eu da**' 
Fynnawn gwres yn awyr a haul yw ei 
hwylva-^ 

1 Omega. 

* Eli EU Eloy ac Adoneia : Pater et homo O ac Alpha. 
«Peir 

* Pa ryw dy elfydd a orug Agla. 

* A .lyr a theri-a. 

* Nid oes ond cyf rwys au cyfrifa. 
'Yii holi matria: yn holi Maria. 
•Nid cors nid calaf rhudd ei- au kuddia 

Nid calaf tudded au cuddia. 
•Neus gwisgwys celfydd gwr dwfr ag ia. 
^Prophwyd traethad per ai traetha : Ar ol y gan- 

lynol mewn un Uyvr. 
ilNeus gorwisgws gwr kelfydd nef ai noddfa. 
•• Sugnau a ser a haul a luna. 
*• Oddiuchom lloer Ueuuera. ^* O eira a ia. 
" Au a osoded or tu issa. 
*• Y pummded yw'r perfedd. 
"Bygotfa.-Ll. P. P. 
" At deau y sydd ardymyr da. — LI. P. P. 
*• Yr oerfel o'r tu hwnt a'r gwres o'r tu yma.— Ll.P.P. 
••Gorug dwy ffvnawn cyflawn eu da : Peris Duw dwy 

ffynnawn gyflawn o dda (o eli dda). 
•* Fynawn wres yn uchel haul yw ei hwylva : a haul 

yn i hwyfla (hadva, ladva). 



A'r ail fynnawn a ddail yr eigiawn yn 

yma' 
Peryv nev a beris pob da' 
A berys present i blant Adda' 
A beris paradwys yn gynn^vys i'r sawl a 

vo da 
Ac fern i'r rhai drwg er eu diva 
A beris blwyddynoedd ac oesoedd a secula * 
Cyntav oes Addav* ac oes Eva 
Eiloes oes Noe * a novies yn archa 
Trydedd oes oes Abraham pen fydd' pater 

patriarcha 
Pedwaredd oes oes Moesen o Egyptica^ 
A gavas y deuddeg foi-dd drwy Vari Kubia 
A gavas gan geU voddi Pharona 
A gavas' dengair deddv yn y dirwestva 
Mewn dau davl vaen yn mynydd Sina 
Pumed oes oes ddedwydd Davydd propheta 
Chweched oes oes lesu a hyd vrawd y para 
Ac ynddi y proved '" y projihesia 
Dyvod o heppil " enwir Eva 
Mai y daw o'r drain '* blodau rosa 
Mair wyry a ddyvu yn mm Auna*^ 
Ac lesu a ddyvu o vnx Maria 
A'r nos y ganed lesu gwr a'n iachaa" 

Y clywid'* cor engylion nev yn canu gloria 
In excelsis Deo et in terra 
Dyvynwys elvydd i lawer da 

Ac i'r tri brenin seren lucerna" 
Tra vu Emanuel yn dawel yma 
Gwnaeth gwyrthiau lawer a gweithredoedd 

da" 
Gwnaeth ar y neithiawr leuan yn Galilea'* 
O'r dwvr y gwin melys" pan erchis Maria 
Ev porthes pum -mil*' ar y pumtorth bara 
Mwy oedd o wargred nog a lewed *' wrth 

vwyta 
Cyvodes y vorwyn o'r domo clausa 
Cyvodes unmab mam^ extra porta 

Y ar ei elorwydd o'i orweddva^ 

Cyvodes Lazar^ 
Y dan y ddaiar 

Brawd Mair a Martha 
Ev treiddwys tonau 
Heb geisio Uongau 

Hyd y borthva 

» Ac o'r tiydydd fynnawn y dyeDir eigiawn attan 
yma. 
Yr eil fiynnawn yn deü eigiawn attom yma. 

* Perus nef peris pob da. 

' Efa 1* GwT an nertha. 

* A beris oes ac oesoedd •' I clywspwd. 
blwynyddoedd a se«5ula. >• Ac i'r tri brenin serena. 

* Oes oes Addaf. i- Fo a wnaeth wyrthian a 
» Ar ail oes Noe. llawer o dda. 

' Abram benflfydd. ^ Neithiawr yn Gaklia. 

8 Pedwerydd oes Foesen »» O'r dwfr yn win melus. 
ym mynydd sina. *<> Porthes y pum mü. 

' Pan gavas. " Nog a weled. 

" Ac yn» i proved. ** Gwi-aig. 

" Y dosth o heppil. ^Y pedwerydd dydd o'i 

»'Ary drain. [Anna, weddorwedufa. — LLP.P. 

w Mair wyrf a doeth o fry ^* gef C3rf odes Lazar. 



78 



DIVREGWAWD TALIESIN. 



Ev â vu veddig' 
I'rparlysedig'' 

Yn ymyl porthig piscina 
Ev a vu veddig^ 
I'r clav nychedig 

A ddoeth attaw hyd y dyrva 
Ev gwarawd deillion* 
Ev diddan cleivion* 
A charcharorion 

bob clevyd a'u gorthryma 
Nis cyvriv nebawd 

Na'r holl vedysawd 

Bytb nis traetha 
A wnaetli ein rbiau 
O anryveddodau 

Hyd tra vu yma 
O'r diwedd y dyvu* 
lacbwyddawl lesu'' 

Hyd yn lerosolyma® 
Y cymmertli crog a chethxau 
A frewyllau ac angau 

Y cymerth un mab Maria 

1 obrynu llawer o law satana' 
Ev cyvodes y trydydd dydd o'i vedd or- 

weddva^" 
Ac a ddoetb at ei ddisgyblon gwedi bwyta 
Gwedi yspaid dieuoedd" quadraginta 
Neud o mewn nev y daeth pan ddaeth 

yma^^ [etwa^^ 

Mewn nev bu mewn y bydd mewn y mae 
A dyddbrawd y daw ev attam ni yma^* 
Ac a ddwg gantaw y sawl ai cofa 

Y caif Mihangel y saul a vo da 

I obrynu gwlad nev ys ev y sydd dda 

Y gethern enwir a adewir yma [da 

Y gethern y sy waeth ni wnaethant ddim 

Y getbern a el i ufern gan Lucifer ydd a 
Pwy a wyr pwy ynt, pwy a'u cofa'* 
Pwy onid cyvTwys a'u cyvriva 

Gwae a gymerth bedydd 
A chred a cbrevydd 

Ac ni sevis yn dda'® 
Gwae berchenawg tir 

1 Fo fu f eddyg. 

* I'r paralytig. 
» Fo fu f eddyg. 

* Gwaredawdd ddeillion. 

* Gwaredawdd gleifion. — LL P. P. 

* Ac yn y diwedd dyf u. 

'lachaaw lesu : lachusawl lesu. — LI. P. P. 

8 Serisolyma. 

^ Yny i cymerth cethreu 

A dirfawr angeu mab Maria 

Er dadbrynu ei lu o law satana. — LI. P. P. 
"O'i orweddfa. 
1' Hir. 
"Neud aeth men pan ddoeth: 

JNeu'r aeth men pan ddoeth yn y nef i bu yn ynef 
i mae : 

I nef ydd aeth mewn pan ddoeth yma.— LI. P. P. 
" Mewn ydoedd mewn i bu mewn i mae etwa. 
1* Attam yma. 

" Nid ynt y ö han rhagvlaenawl yn LL P. P. 
1' Ac nis ceidw yn dda. 



Ni chynnalio ei wir * 

Rhag un traba'^ 
Gwae er gwerth gweini 
A vo cyn trengi 

Oni thrugaraa 
Gwae hwynt penaethau 
O chwant alavau 
A dyr devodau 

Ac a'u diva 
Gwae ofeiriad byd 
Ni angreiftia gwyd 

Ni phregetba 
Ni warcbeidw ei gail' 
Ac ev yn vugail 

Nis areilia 
Ni ddifer ei ddevaid* 
Rbag bleiddiau Rbuveiniaid' 

A'xi fon glopa® 
Gwae ev a vo ci 
Cyn diwedd gweini 
Erbyii tervyn trengi 

Gwae ni tbnigarha 
Gwae ni chred i'r drindawd'' 
Gwae ni gynnydd cardawd 

Ac ni thrugaraa® 
Gwae a yso bwyd 
Gwae ni char olochwyd 

Ni lavuria^ 
Gwae hwynt gynniviaid'" 
Ni garant eu henaid 

Ni ddygymma" 
Gwae a geisio ei vryd'* 
Hyd ti-a vo mewn byd 

Trwy drais a thraha 
Gwae berchen da cybydd 
Gwae leidyr difydd 

O ledrata 
Gwae a laddo dynion 
Gwae a dyng anudon 

Onis dywyca 
Gawe berchen tafawd 
A farno camvrawd'^ 

Onis dilea 
Gwae wrtli gymydwg 
A gynnalio gwg'^ 

* Ni cheidw ei wir.— LI. P. P. 
«Rhagy traha: Rhag i ddifa.— LI. P. P. 
ä Gwae ni ddiffer ei gail : 

Gwae ni warcbeidw ei gail.— LL P. P. 

* Gwae ni ddiflfer (cheidw) ei ddefaid —LI. P. P. 
^Rhibynniaid: rubanniaid: rybynniaid.— LI. P. P. 
"A chyffes dda: Ai ffon glwppa. 

' Gwae ni weiniaid safawd 
Gwae ni chred i'r drindawd 
Gwae ni chynnydd kerdawd, Gwae ni thrugarha 

* Gwae a ddwg treftad gweddw a gwan onis adfera. 
'Gwae a ys bwyd, Ni chan golochwyd. [—LI. P. P. 

Gwae ni lafuria.— LI. P. P. 
"Gwnnifiaid: gweiniaid: gweinifiaid.— LI. P. P. 
11 Ni ddegyma. 
1* Gwae a gasclo golud. 
" Cyn yscar ai gnawd. — LI. P. P. 
>* Gwae a gynhsdio gwg wrth ei gymydawg.— Ll.P.P. 



CYFFES TALIESIN. 



79 



A vmel iddo ddrwg 

Ac a ddwg ei dda 
Gwae a ddyco tystiolaeth gam 
At vab no vam^ 

Onis penjrtia 
Gwae ddigasog saint 
Ni chynnal eu braint 

Nis addola* 
Gwae yn erbyn angau 
A wneP pechodau 

Nis cyfesa 
Gwae erbyn dyddbrawd 
Ni chospo ei gnawd 
Ac am ei briawd 

Ni phrydera 
Gwae ev a gynnydd 
Gogan a chelwydd 
Cyn ei elorwydd 

Onis gogela* 
Gwae a gynnaU amaw 
Ac a ddwg attaw 
At ni vo yn eiddaw 
Gwae a yspail tud* 
A gynnalio golud* 

Oni gyvnewita 
Gwae a ddyco trevtad 
Gweddw ac ymddivad 

Onis cyvrana' 
Gwae a orthrymo ar wan' 
Ai cawdd ac a ddwg ei ran 

Onis ad vera' 
Gwae ni garo Duw 
Gwae a gasao dyn*" 

Gwae ai diva 
Gwae a gynnaü bar 
Yn ei galon wrth ei gar" 

Ac ai casaa 
Gwae berchenog bwyd 
Ac a gaeo ei glwyd 
Ac ni alwo bwyst 

Wrth ei vwyta 
Gwae a ladd bendevig 
Gwae a wel sycbedig 

Nis disycha 
Gwae berchen cyvoeth 
A welo lednoeth 

Onis cuddia 
Gwae ni roddo letty 
A than a gwely 

I beregi'ina'^ 
Gwae a gawdd gwirion 
Gwae ni ddiddan cleivion 



*Ar fab Abraham: Ar 
fab I fam. 

»YnSabbatha.-LLP.P. 
'A folo: awnelo. 
*Pennillo L. P. P. 
*Gwae a gjmnail tud. 



•Gwae a gynnydd golud. •*! bereiina. 



■'PenniUoL. P. P. 
'Gwae a orthrymo ar 
weddw a gwan. 
'Onis cyfrana. 
*°Gwae ni gassa dyn. 
» Wrth gar. 



A charcharorion 

Nis govwya^ 
Gwae ev pan aned 
A ddwg ei weithred 

Yn infema 
Gwae hwynt y gethern- 
A wladycha iifem^ 

Byth wedy yma* 
Man y mae* ubain 
Man y mae* lie vain 

A llawer pla 
Man y mae* griddvan 
Man y mae' poethvan 

Heb esgorva 
Man y mae* deincryd 
Man y mae' anwyd 

Ac eiry ac ia 
Ac nad oes* dpxlolwch 
Nac edivarwch 

Vyth wedi yma 
Achav arch i'r Mab rhad ac i'r Tad da 
Tnigaredd y Drindawd a drugarhaa 
Cyn myned yn medd i'm gorweddva^ 
Llwyr edivarwch tud cyn elwyv oddiyma 
Ar a veddyliais 
At a ddigonais 

O drais a thraha 
Gael i'm drugaredd a diwedd da" 

Tauesin.* 



CYFFES TALIESIN. ' 

Bekedicite Dominus '" drwy nerth lesu fab 

Alpha 
I'r wyf yn cydnabod" i Dduwa'r Dríndod 

gorucha 
Fy mod yn wir pechadur ir penadur'* cad- 

ama 
O air meddwl a bryd a bywyd anmher- 

ffeithia 
Camdrenlio fy mhum synwyr mewn cyfer- 

wyr'^ a thraha 
Ac arfer" or seith brifwyd heb boenyd na 

dirwestfa 
Esceuliiso iawn fiichedd a saith rinwedd 

Ecclesia 
Miserere mei Deus iti Targlwydd ^' erfynia 

* Nis llawenha. t Qy^ myned i'm bedd ar 

* Gwae 'nt hwy y gethem. (a'm) diwedd orweddfa. 
Gwaenhwy y gethem. » Ban o L. P. P. 

»A fynnant nflFem, » Ion as Athraw o "Vynwy 

* Yn y Rathydra. ai cant medd hen Lyvyr 
» Yn i mae. Darogan Bodhenlli. 
*Man nid oes. 

'"Benedicte Domine.— LI. P. P. 
*» Ir w/n cydnabod. LI. P. P. 
"Bechadur im pennadur. — ij, P. P. 
"Seguryd.— U. P. P. 
"Ymaifer.— LI. P. P. 
i*Itti lesu yr.— LL P. P. 



80 



TEAWSGANU CYNAN GARWYN. MARWNAD CORROI MAB DAIRY. 



lesu er dy bum archoU am hyn oil ^ ir archa 
Maddeu fy lioll gamwedd cyn myned i or- 

weddfa* 
Pan ddel angeu im calon ac oer loesion a 

chrynfa 
Dwyn poenyd tros fy mhecliod a rhoddi^ 

nis galla 
Efrydd mud byddar * a dall ac angliall fydda 
Am cynghoi'au^ am trysor am anwylyd® 

adawaf 
Am gweitkredoedd^ am canlyn am gelyn 

cyhudda 
Pan ddelwyf i borth y fonweut y bresent 

adawaf 
Ar a welais y gerais oil a ddigaraf^ 
Fy ngwely a wnair mewn gro a rhwymo 

fy nwy adaf ^ 
A cLlustog faen dan fy mben a thudded 

pren amdanaf 
Am gado wna fy nglieraint ymmysg^" llyf- 

aint im bwyta [arnaf 

Am ysbeilio om da byd a bwrw gweryd 
Am gweitkred am canlyn am gelyn am cy- 
hudda '^ 
Pwy yna sydd oludog ond y ty^vysog penaf 
Arglwydd ar dy bum archoll am hyn ith 

weddiaf^'^ [yma 

Am hyn Duw gogoned cynfy myned oddi- 
Pen teyrn y deyrnedd dy drugaredd a 

archaf '^ 



TRAWSGANU" CYNAN GARWYN. 

M. Broch — Oak etto o waith Taliesin. 
Kynan cad gyifred 
Am arlloses^^ ced 
Cynyd gau gogyfed 
Gwrthelgwn trebred^^ 
Cant gorwydd cyfred 
Ariant eu tudded 
Cant Uen^^ ehoeg 
O un oflaen^® gyifred 

»Itioll.— LI. P. P. 

2 Cyn fy niwedd orweddfa.— LI. P. P. 

■*Am fy inhecliod a rhoi cerdod.— LL P. P. 

♦ Efrydd byddar a dall. — Arall. 

*Am hanwylyd. — LI. P. P. 

*Am cynghor a.— LI. P. P. 

'Fy ngweithredoedd.— LI. P. P. 

"O'rhoU dda byd a welais ac a gerais nis c araf. — 
LI. P. P. 

' Am gwely a wnair mewn gro am rhwymo a wnair 

yna -LI. P. P. 
" Yno i gedy fy ngheraint fi ymhlith.— LI. P. P. 
"iVtd yw hon yn LI. P. P, 
^^Nid yw hon yn LI. P. P, 
I'Trugaredd a archaf.— LI. P. P. 
1' Satyra. 

»^>Ar)lofes.-Ll. E. D. 
i^Trefbred.— LI. E. D. 
1- Lieu. -LI. E. D. 
J^Eaen.— LL E. D, 



Cant armell im arffed 
A phympwnt cathed 
Cleddyf gwein cari'eg 
Dyrngell no neb 
Cant cynan caffad 
Cas anweled 
Cadellig ystrad 
Cad ynysgoged 
Cad ar wy cyrched 
Gwaywawr ebrifed 
Gwenhwys a ladded 
A llafn gwyarlled 
Cad ym Mon mawr teg 
Eglyd moled ^ 
Tra menei myned 
Gorwydd a g^vorgred 
Cad ynghrug Dymet 
Aercol ar gerdded 
Nac ni ryweled 
Ei biw rhag ŵiw neb 
Mab Brochuael broled 
Ei ddywed eiddimed 
Cernyw cyfarched 
Ni mawl ieu lynged* 
Dystwg angyffred 
Ynyd^ am ioled 
Myngynnelw o Gynan 
Cadeu er gymman* 
Aeleu fflam lydan 
Cyfwyrein mawrdan 
Cad yngwlad Brachan 
Cadlan godoran* 
Tegyrned truan 
Crinyd rhag Cynan 
Llwiyg yn ymwan 
Eissor llyw hoechan* 
Cyngen cymangan 
Nerthi ath wlad Lydan 
Cigleu ymddiddan 
Pawb yn y goclifan 
Cylch byd goch gochvan 
Ceithynt dy Gynan 



MARWNAD CORROI MAB DAIRY.^ 

Can etto o waith Taliesin. 

Oy® ffynhawn lydan dyleinw aches 

Dyddaw dyhepcyr dy brLs dybrys 

Marwnad Corroy am cyffroes 

Oer deni gwr' garw ei anwydeu 

A oedd mwy ei ddrwg nis mawr gigleu 

Mab Dairy dalei lyw ar for deheu 

Dathl oedd ei glod cyn noi adneu 

lErglyd amoled.— LI. E, • Heuhan.— LI. E. D. 

D. 
«Tynged.— LI. E. D. 
*Yn nydd, ynnydd. 
*Gynnan.— Ll.E. D. 
^Godaran.-Ll. E. D 



' Corre ab Daim. — E. 
Llwyd. 
«Dy.-Ll, E. D. 
«Ordyviwr.— LI. E. D. 



AÜDYL. MARÜNAD T MILVEIB. 



81 



Dy flfynhawn lydan deleinw nonneu 
Dyddaw dyhepcyr dybrys dybreu 
Marwnad Con-oy am cjẁoes^ 
Dy fiynhawB lydan dyleinw dyllyr 
Dy saeth dychyrch draeth diwg dybyr 
Gwr a werescyn mawr- ei faranrhes 
A wedy mynaw myned trefydd 
A...ant wy flfres fiîa y wyonydd^ 
Tra fu vuddugre vore ddugrawr 
Chwedleu am gwyddir o wii- hyd lawr 
Cyfranc Corroy a chocholyn 
Lliaws eu terfysg am eu teríyn 
Tarddei pen amwem gwerin goddfwyn* 
Caer y sydd' gulwydd ni gwydd iii gryn 
Gwyn ei fyd yr enaid ai harobryn 



AUDYL 



A Gaht Taltesix, b dtbib. 
Mal rot yn troi tramhuylyeu' 
Trallaut meith tra chymeli^ tretheu 
Traus arofyn dreü® mynwyn mynneu 
Trin engyrret' am byrth am borthvaeu 
A guenuya Kuyn '" riein gan rieu 
Gnaut glut van Trein deuandureu" 
Ac am guyn riein ryueleu a vyd 
A diffeith eluyd heb eluydeu 
Ac alued Rufein gan ruyveu 
Ac a llinyn heb allel Kyrcheu 
A guyn vyt Guyndyt yn gaun" yr deheu 
A guander seis ag" inseilyeu 
A llugyr meith am gyvreithyeu 
A lloegyr yn brydyon brat y rieu 
A guth flfreinc a ŵaud ar logheu 
A gueith dovyr yn dyvrys agheu 
Eryssi oesvaur yr ae Kigleu 
Cluyf am bluyf amddifflar opleidyeu" 
Dreic diduyll tywyll a goleu 
Groludauc riedauc rieu 
An rodd trwy lydit adneu 
Y rann oe uled oesued heb eisseu 

DlWEDD YK AUDYL. 



I 



MARUNAD Y MILVEIB. 

Tauxsut ai Cast, SDnrwcDiB. 

Archaf weddi ir Drindawt 
Rhen am Rhothwy yr dyvolawt 



* Corroy genhyfinheu(oep *Draig. — Id. E. D. 

deiii).-Ll. E. D. «Engyrth.— U. K D. 

»M . . . r, M . WT.— M. S. '«Gwenwynwyn.— U. K 
s Wynyonydd. — U. K D. D. 
*Goaddfw3rn.— U. E. D. *' Frraingc denan difieu. — 
»Caer y su.-Ll. E. D. LI. E. D. 

•Tramchweüiau.-Ll. E. i^Gwan. -LI. E. D. 

D. "Oi.- LL E. D. [D. 

'TrachyndelL— LI. K D. '«Duaaan pleidiau,— LLE. 

G 



O ryned present periglawd &w^ gweith 
An rheith gwyth gogywawd 
Ydd edryssynt* saint sef Kiwdawd 
Rex Nef b-wyf fl6-aeth o honawd 
Cyn ysgar uy enaid am Cnawd 
Ryn a wyT ym mha ym mhechawd' 
Fy eirioled rhag rhiedd 
Byddwyf or drmdawt drugaredd 
lolaf rybuchaf elfydd gwaedd 
Naw radd Nef mestic torfoedd 
A degfed saint saig seithoedd 
Gwrhydrych ryvydd ieithoedd 
Morhaig mat gynnydd cyhoedd 
Nifer awyl Duw trychoŵld 
Yn nef yn naear yn niwedd 
Yn yng yn ehang yn y ngwedd 
Ynghorph yn enaid yn hagwedd 
Pell pwyll rhag rhiydd rhagwedd* 
Ath iolaf wledic t» lad hedd 
Poed yni henaid* ym muchedd 
Yn dragywydd ynghyntedd 
Yngwas Nef nim gomedd 
Ebystyl a merthyri 
Gweryddon gweddwcm gofri 
A Selyf Duw a servi 
Glan iaith glan daith dydeithi 
Ac yn dawn glas dyvydd imi 
Hyd pan rychadwyf fy nheithi 
Nifer a fuant glan Iwys 
Graddeu aur golofneu Eglwys 
Ar maint draethadur a draethwys 
Sywedydd Llyfreu llwyrlwys 
Rhag Gwein digarad deswys 
Boed im henaid ei amddiffynnwys 
Nifer a fuant yn anghyffred 
Uffem oer gwerin gwaredred 
Hyd pumoes byd 

Hyd pan ddUlyngwys Crist Gîaethiwed 
O ddwih fais affwjs abred 
Maint dyddwg Duw trwy nodded 
Dwy fil feib o blant Ilia 
A bimatu et in&a 
A leddaint er anÌMtra 
Edris ertn Kila 
Deccrawn Rachel gwelsid pi* 
Dybi Jerosolima 
Nifer Saint Armorica 
A Nifer y null Toronia 
A thorri trachaer Roma 
A noli* ac Alexandria 
A Garanwys ac ludea' 
Tre partes Divitia® 
Asia Affinca Europa 
Nifer saint Caphamawn Maritnen a 
Nain' 

1 An (ar).-Ll. E. D. • Apoli.— LL E. D. 

» Edryfynt.— LL E. D. ^ India.— LI. E. D. 

* Im pechawd. * Tres partes vivitia. — 

* Ban o L. E. D. U. E D. 

* Im buchedd.— li. E. D. • Nairn.— LL K D. 



82 



MARUNAD Y MILVEIB 



A zebulon a cisen ' a ninefen a Neptalim 

Yn Dubriactus a zorim 

Ynddi y prophwyclwys Crist vab mair 

mercli loachim 
O ai'deml penechen pan yra 
Nifer saint Ereclialde 
Clot pell castell marie 
JSTat atorroedd silve^ 
Ecclesise rolundse* 
Phelasise* csesariae 
Amaneon anibulatse* ' 
A dyffrynnoedd Bersabse 
A chyu cred gwyr cartasine 
A rhaithvorion Ìlolwnde® 
leitboedd Groeg a Efrai a Lladin 
Gwyr llacharte 
Nifer saint enugyniaid 
Dewrwyr ecbeurin eu plaid 
Rhag Pthiydd rhwysg folaid 
Cedwyr neb eu cynercbaid 
Yn ing yn ebang ym mbob rbaid 
Bwynt ddinas in Corpb ac in Henaid 
Nifer saint sicomorialis 
A dephropbani ynys 
Ar maint glan a vendig^ys 
Dwfr gwin^ g'w^yr ai distrywys 
Ac eiriawl urddawl pwys 
Dan Syr saint ryseilwys 
Nifer saint a ddeil goror 
Effectus re inferior 
A superare superiorse 
Ac armonim a tbysor 
A Dyfíryn Enor a Segor 
A chartago mawr a minor 
Ac ynys gwyr terwyn mor 
Nifer saint ynys Prydain 
Ac Iwerddon addwyn rann 
Torfoedd gweithredoedd mirain 
A gredis a gweinis y Genbyn 

Nifer •* senedd anchwant 

O Duw ddewin Darogant 
Ymbob ieitb im prydant 

Ynghylcb eliydd i buant 

Ar maint doethur a ddarogan Crist 

A chyn dybei dybuant 

Nifer seint oriento** 

A cbyiyndawd ciwdawd ludae 

leithoedd Groeg ag Efrei 

A lladin gwyr llacbarte 

7 TJgaint 700 o saint 

A 7000, a saith degugeiiit 

November nifer addiiunant 

Trwy vertbyri mad doetbant 

15 XJgeint saint a vuant 

A 3000, morialis plant 

lasnen.-U. E. D. « Eotunde.— LI. E. D. 

» Siloe. - LI. E. D. ' Gwin.— LI. E. D. 

»Rotunde.-Ll. E. D. « Saint.— LI. E. D. 

<Phalaifiè.-Ll. E. D. «Oriente.-Ll. E. D. 
» Ambulate.— LI. E. D. 



Hijs Decembris iicb carant 

Tra phen lesu dicbiorrant 

12,000, yn y gyman 

A gredwys drwy lef leuan 

Golycban gobrynnant rann 

Yn nefoedd nis digofant 

9 mil saint a arvoUes 

Bedydd a chrefydd a chyffes 

Er golaitb poen pobloedd gwres 

TJffern oer ei hachles 

Os Dofydd ryndigones 

Trwy ben Pedr perid anlles 

Qui venerunt Angeli 

In Natali Domini 

Media nocte in laudem 

Cum pastoribus in Bethlebem 

Nieum' Angeli de Coelo 

Cum Micbaelo Arcbangelo 

Qui priecedunt praecelio 

Erga animas in mundo 

Am nieum Angeli 

Prsecedunt confirmati 

Unisorati^ baptizati 

Usque in diem Judicei^ 

Quando fuit Cbristus crasifixus ut sibi 

Ipse plaeuisset venissent ibi in auxilium 

Plusquam duodecim legiones angelorum 

Toto orbe terrarum 

Jesus Cbristus videntem in agonia in 

muordo 
Ut sint nostri auxilium 
Duodecim millia millium 
Anti tribunal stantium 
Qui laudantie laudantium 
Tues mores Rex regum 
Nifer a fu ac a fydd 
Ucb nef is nef maint y sydd 
Ar maint a gredwys ynghywydd 
A gredis trwy ewyllys Dofydd 
Maint ar lid trwy y rbodydd 
Trugar Dduw dy gerennydd 
Am bwyr gwar an war gweledig* 

Nis goddwyf cyn bwyf diemig 

Tost yd gwyn pob colledig 

Ffest yd bawl eissiwedig 

Ni phecha" bryd rbyoddig 

O ryred present pan wyf dig 

Traetbaf pan fyddaf yngro 

O osymdaitb osepio 

A rhyfyr a Mertbyr elo 

Yn edryfant St. Segerno 

Ô air pecbawd pan ym bo 

Dim ucb dim maint am clybo 

YMA Y TERFYNA BARDDONI TALIESIN.* 



«Gwledig.— LI. E. D. 
^Eelia.— LI. E. D. 



»Niuem.-Ll. E. D. 
'Unistrati.— LI. E. D, 
" Judicii.— LI. E. r». 

'[Cawsom y dernyn canlynol, o waith T^LIESIW, 
yn y Cambnj-BrUon, a gopiwyd gan y Gol., lytliyr 



I 



MAKWNAD GERAINT AB ERBIX. 

CAN IAD AU LLYWARCH HEX. 



83 



MAKWNAD GERAINT AB ERBIN. 

Tywtsawg DrviiAiJfT.» 
Pax anedGeraint oedd agored pyrth nev 
Rhoddai^ Grist a arched 
Pryd mirain Prydain ogoned' 

Moled pawb y nidd Eraint 
Arglwydd molav innau Eraint 
Gelyn i Saia car i saint 

Rhag Geraint gelyn dyhad* 
Gwelais i veirch cymmrudd o gad' 
A. gwedy gawr garw bwylliad 

Rhag Greraint gelyn cythrudd' 
Gwelais i veirch tan gymmrudd^ 
A gwedy gawr® garw achludd 

Rhag Greraint gelyn ormes' 
Gwelais meirch can en crees 
A gwedy gawr garw achles'" 

Yn Llongborth gwelais drydar 

Ac elorawr yn ngwyar 

A gwyr rhudd rhag rhuthr esgar 

Yn Llongborth gwelais i wythaint 

Ac elorawr mwy no maint 

A gwyr rhudd rhag ruthr Geraint 

Yn Llongborth gwelais waedfrau 

Ac elorawr rhag arvau 

A gwyr rhudd rhag ruthr angau 

Yn Llongborth gwelais i ottoew" 
Gwyr ni giliynt rhag ovn gwaew'^ 
Ac yved gwin o wydr gloew 

yn llythyr, o Lvvyr Taliesin, yng Nghasgliad Hen- 
ffwrt, yr hwn ddemyn a adawyd allan yn ddamwein- 
iol o'r argraffiad cyntaf o'r gwaith hwn. — GoL.] 
MAEW>-äD DYLAN AIL TON. 
An duw uchaf dewin doethaf mwyhaf aned 
pydelismaes pwy ae swynas yn llaw trahael 
neu gynt noc ef. pwy uu tagnef arredyf gefeL 
Gorthirif gwastrawt gwenwyn awnaeth gweith 
gwythloned. Gwanu dylan. adwjthic Ian. 
treis ynhytyrver. Ton iwerd. . athon vanaw. 
Athon ogled. Athon prydein torvoed virein 
yn petweired. Gwolychafl tat duw dovydat 
gwlat heb omed. Crëawdyi celi an cynnwys ni 
yn trugared. 

^IÀ.aráll: Marwnad Geraint ab Erbin: Canu o 

£raint ab Erbin. Tri Llyngesawg Ynys Prydain : 

Geraint ab Erbin; Gwenwyn wyn ab Nav; a March 

«Ehoddi.— LL P. P. [ab Meirohiawn. 

•Wogoned (fagoned). — Î1. P. P. 

•Glyndihat: Glynn dihat.—-áraZÍ. 

'Gwelea y veirch kymrut o gat; neu, crumend. 

' Gelyn cystudd. 

' Gymryd, neu gymryad, neu grymrudd. 

I gweleis i meirch can crymrudd.— LI. P. P. 

•GuawTjgwa. «Grelein ormes. "Achlees (aches). — 
"Otteu, ottew, godde, goddoew. [JJ. p. p. 

"A gwyr ni chilynt (gyllynt, gylyn) rac gwaew. 



Yn Llongborth gwelais i vygedorth 
A gwyr yn godde amhorth 
A gorvod gwedi gorborth 

Yn Llongborth gwelais i arvau 
Gwyr a gwyar yn dineu 
A gwedi gawr garw adneu 

Yn Llongborth gwelais gymminad* 
Gwyr yn ngryd a gwaed ar iad 
Rhag Greraint mawr mab ei dad 

Yn Llongborth gwelais drabludd 

Ar fain brain ar goludd- 

Ac ar gran cynran man-rudd' 

Yn Llongborth gwelais i brithred 
Gwyr ynghyd a gwaed ar draed* 
"A vo gwyr i Eraint bryfied !" 

Yn Llongborth gwelais vrwydrin' 
Gwyr ynghyd* a gwaed hyd ddeulin 
Rhag rhuthr mawr mab Erbin^ 

Yn Llongborth y lias Geraint 
Gwr dewr o goettir Dyvnaint' 
"Wyntwy yn lladd gyd as lleddaint' 

Yn LlongbcMiih lias i Arthur'" 
Gwyr dewr cymmynynt a dur" 
Ammherawdyr llywiawdyr llavur 

Oedd re redaint dan vorddwyd Geraint 

Grarhirion grawn hydd 

Rhuthr goddaith^' ar ddifaith vynydd 

Oedd re redaint dan vorddwyd Geraint 
Grarhirion grawn odew^^ 
Rhuddion ruthyr eryron glew 

Oedd re redaint dan vorddwyd Greiuint 
Grarhiiion grawn wehyn" 
Rhuddion ruthyr eryron gwyn 

•Gymynad, gymmanat (i gwelis gvmynad). Nid 
yw y pennill hum yn y LJ. C. Onid yw yr hicn 
a gan yn, yn vyr o vraich yr un un, yr hvm sydd 
hefyd yn y U. Du. 

Yn Longborth gwelais gymmynad 

Porthid gniv pob cynniviad. 
*Eruein brein ar gjlud.— U. P. P. 
' Ac ar grawn Cynran madrudd. 

* Gwyr yggrit a gwaet am dzaet. — LI. P. P. 
*Ilywdrin. 

•Gwyr ruthr, gwyr ysgryt. 
'Onawr ii.abErb)n.--Ll. P. P. 

* Gwyr dewr, o Godir (o Odir) Dyfnaint.— LL P. P. 

* A chvn ry lleddid hwy (we) lladdysseint. 
" Yn Llongborth gweleis i Arthur. —LI P. P. 
1' Cymynt o dur. 
^ TwTT goddaith. 
" Grawn odea ; neu, Grawn o dew. » Vehyn. 



.84 



MARWNAD URIEN REGED. 



Oedd re redaint^ danvorddwyd Geraint 
Garhirion grawn voloch'' 
Rhtiddion ruthr eryron coch 

Oedd re redaint^ dan vorddwyd Geraint 
Garhirion grawn eu bwyd* 
Kuddion ruthr eryron llwyd 

Oedd re redaint' dan vorddwyd Geraint 
Garliirion grawn addas 
Rhuddion rhuthyr eryron glas. 

Oedd re redaint^ dan vorddwyd Geraint 
Garhirion grawn vagu'^ 
Ruddion rhuthr eryron du 

Oedd re redaint* dan vorddwyd Geraint 
Garhirion grawn gwenith' 
Ruddion ruthr eryron brith'" 

Oedd re redaint" dan vorddwyd Geraint 
Garhirion grawn anchwant" 
Blawr blaen eu rhawn yn arianf 



MARWNAD URIEN REGED. 

Dymcyvarwyddiad ynhwch dywaP* 

Baran yn nghyvlwch'* 

Gwell yd lladd nog yd ydolwch 

Dymcyfarwyddiad yn hwch '^ dywal 
Dywedydd yn nrws Llech 
"Dunawd vab Pabo ni thech" 

Dymcyfarwyddiad ynhwch dywal chw- 

erw" 
Blwng chwerthin mor ryvel dorvloeddiad 
Urien Reged greidiawl gravel 

' Oedd re rereint. - LI. P. * Grawn wenith. 

1« Eryron blith.— LI. P. P. 

*i Oedd re rereint. — LI. P. 

P. 



«Boloch.— LI. P. P, 

* Oedd re rereint. — LI P> 

* Grawn eubwyd. [P. >«Gran awcbwant.— L. P. 

* Oedd re rereint.— LI P. P. 



" Blair blaen eirion yn ar- 
iant 
Glaur blaen i rawn yn 
ariant. 



P. 

*Oedd re rereint. — LI. P. 

P. 
' Grawn ae bu.— LI. P. P. 
» Oedd re rereint.— LI. P. P. 

>*Dym kywarwydyat unhuch dywal— LI. Ddu. 
him cyfarwyddiad yn Hwch dywal.— LI. C. 
^'Barau ynghyfolch; neu, Baran ygkyouluch. 
>'Dymkyuarwydyat unliwch.— LI. P. P. 
'*Dymkywardyat unhuch dywal 

Chwerthin nior ryvel dorvloedyat 

TJrien Reged greidyaul gravel (gauel). — LI. Ddu. 

Dim cyfarwyddiad yn Hwch ddywal, chwerw 

Blwng chwerthin mor rhyfel 

Darflseddiad Urien Reged graiddiol. — LI. C. 



Eryr gal ynhwch glew hael * 

Ryvel goddig buddig vael 

TJrien greidiawl graveP " 

Gravael Eryr Gal ynhwch^ 

Berchen enawr 

Cell llyr cain ebyr gwyr glawr 

Pen a borthav o vy nhu* 
Bu cyrchyniad rhwng deu-lu' 
Mab Cynvarch balch bieuvu 

Pen a borthav ar vy nu Pen Urien 

Llary llyw ei lu* 

Ac ar ei vron wen vran ddu 

Pen a borthav mywn vy nhrys pen TJr- 
Llary Uywai lys'' [ien 

Ac ar ei vron wen bran ai hys 

Pen a borthav i'm neddair® 
Eryr echwydd oedd ni gair® 
Teym-vron treuliad gynniwair'" 

Pen a borthav tu morddwyd 

Oedd ysgwydd ar ei wlad oedd olwyn yn 

nghad 
Oedd cledyr cywlad" rhwydd" 

Pen a borthav ar vy nghledd 
Gwell ei vyw nog yn ei vedd 
Oedd dinas i henwredd'^ 

Pen a boi'thav o Godir Penawg'* 
Pellyniawg ei luydd^'' 
Urien geiriawg glodrydd 

Pen a borthav ar vy ysgwydd 
Ni'm ai'vollai waradwydd'* 
Gwae vy Haw lladd vy arglwydd 

* Graiddiol eryr gal yn Hwch gleu haul rhyfel 
Goddig buddig fael 

TJrien greiddiol gafael. — LI. C. 

* Urien grudyawl gavael. — LI. Du. 
" Eryr gau unhuch berchen enaur 

Kell llyr ebyr guyl (glwyr) glaur. 

* Pen a borthav a unta ; ticu, a bu tu. — LI. Du. 
Pen a borthav a ynty. — LI. C. 

*By kyrch ynat rug deutu.— LI. Du. 
^Pen a borthav ar vyntu 

Pen Urien llary llyueilu.— LI. Du. 
'Llary Uyw eu llys.- LI. C. 
sPedeir.— LI C. 

» Yryr echwydd aed vugeil; neu yrrechwyd, yr ech- 
wyd oed augail, &c. 

Yr erechwydd aed nu geiL— LI. C. 
"Genweir.— LI. C. 

11 Oedd cledy V cad cywlad ; neu, Oed cledyr cad cyw- 
i*Gedd ysgwyd ar ei wlad, [lad.— LI. Du. 

Oedd owyn ynghad cywlad rwydd. — LI. C. 
"Gwell y vyu noc yt y ved 

Oedd dinas y henured. — LI. Da. 
>* Godir pennauc ; neu, Gorddir pennog. 
i^Penynllawch y luyd. — LI. Du. 
i»Ny marfyllai war at wydd.— LI. C. 



3IARWNAD URIEN REGED. 



85 



Pen a borthau ar vy mraich 
Neus gorug o dir Brynaich' 
Gwedy gwawr eloi-awr veirch 

Pen o borthav yn angad vy llaw 
Llary udd llywiai wlad^ 
Pen post Prydain ryallad 

Pen a borthav o du pawl 

Pen Urien udd dragonawl 

A chyd del dydd brawd ni'm tawr 

Pen a borthav am porthes 
Neiid ad wen nad arvylles^ 
Gwae vy llaw lie 'm digones 

Pen a borthav o du Rhiw* 
Ac ei eneu ewyn vriw gwaed* 
Gwae Reged o heddiw 

Ni thyrvis vy mraich rhygarddwys \y 
Vy nghalon neu'r dores" [ais' 

Pen a borthav a'm porthes 

Y gelain vein wen a oloir heddiw ' 
A dan bridd a main 

Gwae vy llaw lladd tad Ow ain 

Y gelain veinwen a oloir heddiw 
Ynmhlith pridd a derw 

Gwae vy Uaw lladd vy nghevynderw 

Y gelain veinwen a oloir heno 
A dan vain ai dewid^** 

Gwae vy llaw 11am rym tyngid " 

Y gelain veinwen a oloir heno 
Ynmlith pridd a thywarch 
Gwae Tj llaw lladd mab Cynvarch 

Y gelain veinwen a oloir heddiw 
Dan weryd ac arwydd 

Gwae vy llaw lladd vy arglwydd 

Y gelain veinwen a oloir heddiw 
A dan bridd a thywawd 

Gwae vy llaw Uam rym daerawd 

iNys gome o dir Bryneich (Odir Bryneich). — LI. C. 
'Llaryud (llaryaid) llywyei wlat. — LL C. 

Llarywydd llyw ei wlad. — LL C. 
*Neut atnen nat ar vylles. — LI. C. 

Neud adwen nad yrfylles (ar y Ues). — LL C. 
*Llym digones. — lA. P. P. 
*0 dy Riu.— LL Du. O ddu Riw.-Ll. C. 
*Ac y eneuriw gwaet. — LL Du. 

Ac y eneo ewynrhiw gwaid. — LL C. 
'Ny thyr vis -vymbreich rygarduys -vy eis. — LL Du, 

Ny th3rrrwys fy mreich rygardwys fj aia,— LL C. 
•Neut dorres; neu, Neur dorreis. 
* A oleuir heddyw. 
'•Aedeuit ; neu, a dewyd (a etlewit). 
"Llad rym tyghit; neu Llamryn tynged. ^ 



Y gelain veinwen a oloir heddiw 
A dan bridd a main glas 
Gwae vy llaw 11am rym gallas* 

Y gelain veinwen a oloir heddiw 
A dan bridd a dynad 

Gwae vj Uaw 11am rym gallad 

Anoeth byd brawd bu yn cynnull* 
Am gym bueHn am dnilP 
Rhebydd \dled Reged dull* 

Anoeth byd bi-awd bu yn cynnwys' 
Am gym buelyn amwys* 
Rhebydd viledd R^edwys' 

Handid Eurddyl avlawen henoeth* 

A lluosydd amgen 

Yn Aber Lieu lladd Urien' 

Ys trist Eurddyl o'r drallawd heno 
Ac o'r 11am a'm daerawd '° 
Yn Aber Lieu lladd ei brawd 

Dyw Gwener gwelais i ddiwyd mawr^* 
Ar vyddinawr bedydd " 
Haid heb vodrydav hy bydd" 

Neu'm rhoddes i Run ryvelvawr" 
Cant haid a chant ysgwydawr 
Ac un haid oedd well pell mawr" 

Neu m rhoddes i Run rwyv iolydd cant- 
A chant eidionydd*' [rev" 

Ac un rodd oedd well nag ydd*' 

Yn myw Rbun reawdyr dihedd" 
Dyrain enwir enbydedd* 
Heiym ar veirch enwiredd 

iLlam ryn gallas. — LL Du. 

*Annoeth byd braut buyn kynnull. — LI. Da. 

Annoeth byd brawd yn cynnydd. — LI. C. 
' Amgym buelyn am tlmll (amdrull).— U. C. 
*Rebyd TÌlet (neu, wyled) Reget dxill. 
* Annoeth bydd (neu, byd) brawd bu yn (bwyn) 

cynwys. — LI. C. 
•Amgym buelyn a mwvs.— LI. C. 
'Rhebydd filed Rhegetbwys.— LI. C. 
Rhebyd vilet regeduis (Tieu, rededwys). — LI. Du. 
'Handit euyrdyl {lieu, evyrddyl) avlauen. — LL Du. 
9 Yn Abner Lley lladd Urien.— LI. C. 
1" Ac or Uam amdaerawt. 

i>GweleÌ8 y divyd mawr; neu, difydd; neu ddinydd 
Gweleis i ddiwyd mawr. — LI. C. [mawr. — LL Du. 
^* Betit, bedit, neu bedydd. 
^Hvhydd.—Ll. Du. 
Heid heb vodrydav hnbyd.— LI. Du. 
Heid heb fodrydau hy byd. — LI. C. 
1* Neu rivedliawr ; neu ryf eddf awr ; neu rhyf eddliawr. 
i^Ac un oedd well pell mawr.— LI. C. 
"Rhwyfydyddcantref.-Ll. C. 
1' A chant eudyonyd. — LI. Du. 
"Ac un (rod) oedd ueU nogyd. — LI. Du. 
" Rheawdyr dyhedd ; neu, creaudyr dyhed. 
'•Dyrein enwir eu bydedd {neu, enbydded). — LLDo. 
Direin enwir eu bydedd. — LL C. 



86 



MARWNAD URIEN REGED. 



Mor yw gogwn vy anav^ 
Arglyw pob un yn inhob hav 
Ni wyr neb nebawd arhav^ 

Pwyllai Duuawd^ marchawg gwain 
Er echwydd* gwneuther celain 
Yn erbyn ciysaid Owain^ 

Pwyllai Dunawd ydd presen® 
Er echwydd' gwneutliiir cadwen, 
Yn erbyn cyfrysedd Pascen. 

Pwyllai Wallawg marchawg trin 
Erechwydd® gwneuthur dyvin 
Yn erbyn cyvrysedd Elphin. 

Pwyllai Yran vab y Mellym^ 
Yu'n diol i losgi vy ffym'" 
Blaidd a vygai wrth ebyrn" 

Pwyllai Yorgant ev a'i wyr 
Yu'n diol i losgi vy nbymmyr'^ 
Llug a gi'avai wrth glegyr^^ 

Pwyllais i pan las Elgno 
Frowyllai lavyn a reiddio Pyll" 
A phebyll o'i vro. 

Eilwaith gwelais gwedy gweiihien '* 
Aur ysgwyd ar ysgwydd Urien ^' 
Bu ail yno Elgno hen 

Ar erechwydd ethyw gwallt" 
O vraw marchawg ysgiiall^^ 
A vydd wrth Ui-ien aralP' 

Ys moel vy arglwydd er evras gwrth^ 
Ni's car cedwyi* ei gas^' 
Lliaws gwledig rhydreulias 

'Mor yi gogun vy anaf. — LI. Du. 
Mor yw gogwn fy arnaf {neu, arwaf).— LI. C. 
' Arnaf. 
^PwyUic Dunawd; new, *Pyllei Dunawd. 

* Erechwydd. 

*Crysoedd Owein; cryssed, neu, cyfrysedd Owain. 
*Pwyllic Dunawd, ud presen. 
' Erechwyd. 

* Erechwyd. 

'Melsyrn ; neu, melhym.— LI. Du. 
1» Vyn Diha] llosgi uy ffym.-Ll. Du. 
11 Bleid uUgei (£u gai ; vu gel ; milgi) wrth Ebyrn.— 

LI. Du. 
"Uyn diliol llosgi uyn tymyr. — Ll. Du. 
"L^ye a gravei wrth Glegyr. — LI. Du. 
"Efrouj'llei lavyn o reidyo Pyll. — LI. Du." 

Ffrowylle lafyn ar eiddo (ereidyo) Pyll.— LI. C. 
>* Gweleis i gwedy gweithiau.— LI. Du. 
i*Uryein.— LI. Du. 
".Ar erethuyd (erechuud) ethyw guallt (guall).— 11. 

Du. 
I'YsgueiU; ys gweiU, ysgweill. 
" A fydd fyth Unen arall.— LI. C. 
«0 Ys moel yn fy arglwydd yr (ys) euras gwrth.— LI. 
*i Nys car cadwyr y gas. — Ll. Du. [c 



Angerdd Urien is agro genyv' 
Cyrchyniad yn mhob bro 
Yn wysc Llovan Llawddifro'^ 

Tawel awel ti hirglyw* 
Odid a vo moledyw 
Nam Urien cen nid yw 

Llawer ci geilic a hebawc wyrenic 

A lithiwyd ar y Uawr 

Cyn bu Erlleon Uawedrawr* 

Yr aelwyd hon a'i goglud gawr,' 
Mwy gorddyvnasai ar ei llawr 
Medd a meddwon eiriawr® 

Yr aelwyd hon neu's cudd dynad 
Tra vu vyw ei gwarcheidwad 
Mwy gorddyvnasai eirchiad 

Yr aelwyd hon neu's cudd glesin 
Yn myw Owain ac Elphin 
Breuasai ei phair breiddin'' 

Ar aelwyd hon neu's cudd callawdyr 
Mwy gorddyvnasai am ei bwyd [llwyd 
Cleddyval dywal diarswyd 

Yr aelwyd hon neu's cudd caen vieri" 
Coed cynneuawg oedd iddi^ 
Gorddyvnasai B,eged roddi 

Yr aelwyd hon neu's cudd drain*" 
Mwy gorddyvnasai ei chyngrain 
Cwmmwynas cyweithas Owain" 

Yr aelwyd hon neu's cudd myr'- 
Mwy gorddyvnasai babir gloyw 
A chyveddau cywir 

Yr aelwyd hon neu's cudd tavawP 
Mwy y gorddyvnasai ar ei llawr 
Medd a meddwon eiriawl 

Yr aelwyd hon neu's cladd hwch 
Mwy gorddyvnasai elwch gwyr 
Ac am gyrn cyveddwch" 

1 Ys a gro (agro) gennyv. 

* Yn uisc lovan law diffro. — Ll. Du. 
Yngwisc Louan law divro. — Ll. P. P. 

'Tauel auel ty (,fu) hirg'yu.— Ll. Du. 

* Cyn by Erlleon llauedraur. — Ll. Du. 
Cyn y bu ErUeon Llyweddriawr. — Ll. C 

^ Ae goglyd gawr : neu, ai goglud gawr.— Ll, C. 

«Eiriawl ,— Ll. C. 

'Berwassei ei phair breiddin. — Ll. Du. 
Berwassei ei pheir breid din. — Ll. P. P. 

^Neus cud cein vieri coed — Ll. Du. 

' Cynnevaut oed idi. — Ll. D. 
1° Yr aelwyd hon sai ddrein. 
11 Cymmwynas, cymdeithas Owein. — Ll. C. 
1* Neus cyd myr. "Nes cud tafawl. — Ll. C. 
1* Ac amgym cyfeddwch. — LI. C. 



MARWNAD CYNDDYLAX AB CYNDEWYN. 



87 



Yr aelwyd hon neu's cladd cywen 
Ni's eiddiganai angen^ 
Yn myw Owain ac XJrien 

Yr ystwfwl hwn a'r hwB draw 
Mwy gorddymasai amdanaw 
Elwch 11 u a llwvbvr anaw* 



MARWNAD CYNDDYIAN AB 
CYNDRWYN. 

Sevwch allan vorwynion a syllwch. 

"Werydre Cynddylan 
Llys Pengwern neud tandde 
Gwae ieuainc à eiddynt brodre' 

Tin pren â gwyddvid anxo* 

O dianc ys odid' 

A vyno Duw dervid* 

Cynddylan calon iaen gauav 
A want Twrch trwy ei ben ^ 
Ti a roddaist cwrwv Tren® 

Cynddylan calon goddaith wanwyn 

O gyvlwyn am gy\'iaitli' 

Yn amwyn Tren, trev ddifaith 

Cynddylan bevyr-bost cywlad"* 
Cadwynawg cyndyniawg cad" 
Amysgai Tren " trev ei dad 

Cynddylan vyvyr-bwyll o vri" 
Cadwynawg, cyndyniawg llu 
A mysgai" Tren hyd tra vu 

Cynddylan calon milgi 

Pan ddisgynai yn ughymhelri cad 

Celanedd a laddai 

Cynddylan calon hebawg 
Buddai'r enwir cynddeiriawg" 
Cenau Cyndrwyn cyndyniawg 

'Ni eiddiganei angen. — LI. C. 

* A Lluybyr amaw. — LI. C. & LI. Du. 

' Gwae ieuanc a eiddyn brodyrdde (neu, brodyrde). 
*Unpren agovit arnau. [— LI. Du. 

* O diemic yr odit. 

•Ac a fynno Duw derffid. 

'' A unant turch truy y benn. 

» Cu (tw) a rodeist curuf (yr kwrwf, twrwf) Tren. 

'O gyfly yn amgyfieith.. 
*' Bwyrbost kyulat. 
** Cildynnauc cat. 
"Amyscei (mysce, amygsei) tren: n£u, A mncsei 

Tren. 
«Cynddylan vyvyrbwyll (bevyrbwyll) offri(iy).— 

LI. Du. 
** A muscei ; a mycsei ; neu, amugsei. 
'*Buddair, (neu, Bu tairj enwir cynddeiriawg. 



Cynddylan calon gwyth-hwch^ 
Pun ddisgynai yn mhrÌT-lwch cad' 
Celanedd yn ddeu-drwch 

Cynddylan gulhwoh gynniviad llew 
Blaidd ddylyn ddisgyniad' 
Ni adver Twrch trev ei dad 

Cynddylan hyd tra attad 
Ydd adai ei galon mor wylad 
Gantaw mal y twrwv i gad* 

Cynddylan Powys borfor wych yt 
CeU esbyd bywyd ior* 
Cenau Cyndrwyn cwynitor 

Cynddylan wyn vab Cyndrwyn 
Ni mad wisg baryv am ei drwyn* 
GAvr ni bu gwell no morwyn^ 

Cynddylan cymmwyad wyt® 
Ar meithyd na veddyliwyd" 
Am drebuU tull dy ysgwyd'** 

Cynddylan cae di y rhiw 

Er yddaw Lloegyrwys heddiw" 

Amgeledd am un nid gwiw'* 

Cynddylan cae di y nen" 

Yn i ddaw" Lloegyrwys drwy Dren 

Ni elwir coed o xin-pren" 

Can vy nghalon i mor dru 

CyssyUtu ystyllod du 

Gwyn-gnawd Cynddylau cynran canllu"* 

Ystavell Cynddylan ys tywyU heno 
Heb dan heb wely 
Wylav dro" tawav wedy 

Ystavell Cynddylan ys tywyll hena 

Heb dan heb ganwyll 

Namyn Duw pwy a'm dyry pwyll 

Ystavell Cynddylan ys tywyll heno, 
Heb dan heb oleuad 
Elid amdaw am danad 

1 Cyndylan callon guythhucli. 

*Priffwch cad. 

'Llei (blai) dilyn dis gynnat. 

* Mal y guruf y gat (y gwrf a gat). 
*CeU a byt bywyt ior. 

* Fy nxad-wisc baraf am ei drwyn, 
' Gwr ny les gwell no morwyn. 

* Cymoyt (cynwuyt) wyt. 

» Ar meithyd na vedylyuyt (bydylwyt) 

Armeityd na bydy Iwyd.— lÌ P. P. 
" Yr ydau (yny daw) Lloegrwys hediw 
" Nid yw gwiw ; neu, nid iw ; neu, nydiu. 
" Cae di dy nenn. " Yng ddaw ; new. yn y dan. 
" Ny elvir coel o unpren. — LI. Du. 
'* Cyngran canllu. >• Wylaf wers. — LL P. P. 



88 



MARWNAD CYNDDYLAN AB CYNDRWYN. 



Ystavell Cynddylan ys tywyll ei nen 
Gwedy gwên gyweithydd 
Gwae ni wna da a'i dywydd^ 

Ystavell Cynddylan neud aethwyd heb 

wedd'' 
Mae yn medd dy ysgwyd^ 
Hyd tra vu ni bu doll glwyd 

Ystavell Cynddylan ys digarad heno 
Gwedy 'r neb pieiivad* 
Wi o angau byr a'm gad* 

Ystavell Cynddylan nid esmwyth heno' 

Ar ben Careg Hydwyth.^ 

Heb ner beb niver lieb ammwyth 

Ystavell Cynddylan ys tywyll heno® 
Heb dan heb gerddau 
Dygystudd deurudd dagrau 

Ystavell Cynddylan ys tywyll hen^ 
Heb dan heb deulu 
Hidyl man yd gynu '•> 

Ystavell Cynddylan a'm gwan ei gweled " 

Heb döed heb dân^^ 

Marw vy nglyw byw my hunan" 

Ystavell Cynddylan ys peithiawg heno" 
Gwedy cedwyr-voddawg 
Elvan Cynddylan Caeawg. " 

' Ystavell Cynddylan ys oergi-ai heno 
Gwedy y parch a'm buai 
Heb wyr heb wragedd a'i cadwai 

Ystavell Cynddylan ys arav heno 

Gwedy colli ei hynav 

Y mawr drugarawg Dduw pa wnav'^ 

Ystafell Cynddylan ys tywyll ei nen 
Gwedy diva o Loegyrwys^* 
Cynddylan ac Elvan Powys 

lAe dyvyd ; neu, Ae dywydd. 

^ Aethuyt heb ued. 

='Mae ym bed dy yscuyt (ascwyt). 

^ Guedy'r neb pieu vat. 

* Owi a angau byr im gad ; neu, Wi a agheu byr am 

•Neud eisinwydd heno. [gat. 

' Cai-reg hydwydd ^hytuytli). 

8 Stavell Gyndylan ystywyll heno. 

6 Hidyl ineu ytgynnu. Hidyl men yt gynnu.— LI. 

P.P. 
1" Ystavell Cynddylan amgen ei gweled. 

11 Heb doeth heb dan. — LI. C. Heb doet heb dan. 

—LI. Du. 

12 Maxu vyglyu byu mu hunan — LI. Du. 

1' Ys peithwae heno ; Ys peithwg (peithwac) heno. 

—LI. C. 
!♦ Cueawc. 

1' Y mawr-drigawc Dduw pa wanaf . 
»» Gwedy dyva o Loegyruys. 



Ystavell Cynddylan ys tywyll heoo 
O blant Cyndrwyn 
Cynon a Gwion a Gwyn 

Ystavell Cynddylan a'm erwan pob awr 
Gwedy mawr amgynnyrddan ' 
A welais ar dy bentan 

Eryr Eli ban ei lev 
Llewsai gwyr llyn'* 
Crau calon Cynddylan wyn ' 

Eryr Eli gorelwi heno * 
Yn ngwaed gwyr gwyunovi 
Ev yn nghoed trwm hoed i mi* 

Eryr Eli a glywav heno 

Creulyd yw ni's beiddiav 

Ev yn nghoed trwm hoed amav 

Eryr Eli gorthrymed heno 
Dyfrynt Meisir mygedawg 
Dir Brochvael hir rhygodded 

Eryr Eli echeidw myr 
Ni thraidd pysgod yn ebyr 
Gelwid gweled o waed gwyr* 

Eryr Eli gorymda coed 

Cyvore ciniawva' 

A'i Uawch Uwyddid ei draha^ 

Eryr Pengwem pen-gam Uwyd 
Aruchel ei adlais® 
Eiddig am gig à gerais^" 

Eryr Pengwem pen-gam Uwyd 
Aruchel ei ieuan^' 
Eiddig am gig Cynddylan 

Eryr Pengwem pen-gam Uwyd 
Aruchel ei adav 
Eiddig am gig a garav'* 

Eryr Pengwem pell galwawd heno" 

Ar waed gwyr gwylawd 

Rhj gelwir'* Tren trev ddifawd 

' Ysdavell Gyndylan amorwan pob awr 
Gwedy mawr anghyvran (anghyvyrdan, ymgynyr- 
dan).— LI. Du. 

* Lleisieu gwyr llyn.— LI. C. Guyr llyn.— LI. Du. 
' Greu callon Kyndylan roynn. — LI. Du. 

* Eryr Eli gorelwi heno eu gwaed gwyr gwynnofi. 
Eü goet trwm hoet arnaf ymi. — LI. Du. 

^ Get y mi ; neu, Arnaf fi. 

* Geluit guelet (gwelit) o waet gwyr. — LI. D, 
'Cyvore ciniawa. — LI. C. 

* Ae llauch Uuydit y draha. 

' Aruchel y atlas (neu, addes). 
1" Eiddig am gig a gares. — LI. C- 
" Aruchel y ewan. - Li. P. P. i» Gig Cynddylan. 
" Pell galwant heno. » Ys gelwir.— LI. P. P. 



I 



MAKWNAD CYNDDYLAN AB CYNDRWYN. 



89 



Eryr Pengwem pell gelwid heno 

At waed gwyr gwelid 

Rhy gelwir Tren trev lethrid 

Eglwysau Bassa y orphowys* 
Y diwedd ymgynnwys' 
Cledyi- cad calon Argoedwys. 

Eglwysau Bassa ynt faeth heno' 
Vy nhavawd a'u gwnaeth 
Khudd ynt wy rhwy vy hiraeth*^ 

Eglwysau Bassa ynt wng heno' 

I etivedd Cyndrwyn 

Tir mablan Cynddylan wyn* 

Eglwysau Bassa ynt dirion heno 
Ys gwaedlyd eu meillion^ 
Rhudd ynt wy rhwy vy nghalon* 

Eglwysau Bassa collasant eu braint 
Gwedy diva o Loegyrwys 
Cynddylan ac El van Powys' 

Eglwysau Bassa ynt ddiva heno 
Eu cedwyr ni phara*" 
Gwyr a wyr a mi yma 

-Eglwysau Bassa ynt barwar heno" 
A minnau wyv dyar^* 
Rhudd wy rhwy vy ngalar" 

Y drev wen yn mron y coed 
Ys ev yw ei hevras eirioed 
Ax wyneb ei gwellt y gwaed" 

Y drev wen yn y tymmyr 
Ei hevras ei glas vyvyr 

Ei gwaed a. dan draed ei gwyr" 

Y Jrsv wen yn y dyfiynt 

Llawen y byddair wrth gyvamug câd'® 
Ei gwerin neu'r derynt" 

* Eg^wysseu Bassa ynt faeth heno. 

•Y dined ymgynnuys. 

•Ynt tirion heno. — LI. Du. 

•End ynthwy a hwy fyhiraeth.— U. Du. 

*Ynt yng heno y etived Cyndrwyn. 

*Mablan Cynddylan wyn. 

•Y gwaeth eu meillyon : y gwnaeth eu meillyon.— 
Û. p. P. Yn gwaedly (^gwaedlef) ei meilUon. — 
LL Du. 

*Bhudd yn hwy rhwy fy nghalon. — H. Du. Ifeu, 
Kud ynt vy rwy vy gacallon. 

•Kyndyl ac Elvam Powys. 
**Y chetwyr ny phara. 
" Ynt barv ar (farwar) heno. 
** A minneu wye ordyax. — LI. P. P. 
^Rud vy rwy vyggaliir : rud ynt wy rwy vyggalar. 
" Br uyneb y guellt y guaet. 
•* Y drev nen ynyt (yn yd) hymyr. 

Yhevras y glass vyvyr. Y guaet a dan draet y guyr. 
"LUuen y bydeir wrth gyvamud (gyuanrud) kat. 
*'Y gueryn neurderynt. 



Y drev wen rhwng Tren a Throdwydd 
Oedd gnodach ysgwyd ton 
Yd dyvod o gad nog yt ych yn ech- 

wydd* 

Y drev wen rhwng Tren a Thraval 
Oedd gnodach y gwaed ar* 
Wyneb gwellt nog eredig braenar 

Gwyn ei vyd Freuer' mor yw di haint 

Heno gwedy colli cevnaint* 

O aniawd vy nhavawd yd lesaint 

Gwyn ei vyd Freuer mor yw van 

heno* 
Gwedy angau Elvan 
Ac eryr Cyndrwyn Cynddylan 

Nid angau Freuer a'm de heno 
Am damorth brodyrdde 
Dibunav wylav vore® 

Nid angeu Freuer a'm gwna haint 
O ddechreu nos hyd ddewaint 
Dihunav wylav bylgaint 

Nid angau Freuer' a'm tremyn heno 

A'm gwna gryd iau melyn® 

A chochau dagrau dros erchwyn 

Nid angau Freuer a emywav heno' 
Namyn my hun mi wan-glav'" 
Vy mrodyr am tymmyr a gwynav 

Freuer wen brodyr a'th vaeth 
Ni hanoeddyut o'r difaeth 
Gwyr ni v^ynt vygyliaeth " 

Freuer wen brodyr a'th vu 
Pan glywynt gyvrenin llu 
Ni echwydd sydd ganthu''' 

Mi a Freuer a Median 

Cyd yd vo cad yn mhob man 

Ni'n tawr ni laddawr ein rhan '* 

■ Noc yt ych y echuyd. 

* Oed gnodach y gavat (ganet, gauet) neu, Gnoch y 

guaet (guaet yn ar). 
'Guyn y vyt Freuer; jieu, Guyn y vyt Treiiy. 

Gwyn ei vyd Freuer mor yw haint. 
■•CeuneÌDt, cenueint. 

'Gwyn byd Freuer mor yw wann. LL P. P. 
'Du hunav uylav vore. 
'Ny agheu ffreuer. 

* At am gwna gryd iau melyn. 

' Ny aghen flfreuer a emuaf heno. 
•' Ny wanglaf . 

" Wyr ny fegynt uygylyaeth. 
**Ny echuyd ei sydd ganthu 

Niechyfyddai sydd ganthu.— Li Du. 

Ni echyuydei fiyd ganthu. — LI. P. P. 
^'Nyn taur ny ladaur an ran. 



90 



MARWNAD CYNDDYLAN AB CYNDRWyN. 



Y mynydd cyd ad vo uwch^ 
Nid eiddigadav dwyn vj muwcli 
Er ysgawn gan rai vy rhuwch 

Amhaval ar Avaerwy 

Ydd aa Tren yn y Tiydonwy 

Ac ydd aa Twrch yn Marchawy' 

Amliaval ar Elwydden^ 
Ydd aa Trydonwy yn Nhren 
Ac ydd aa Geirw yn Alwen* 

Cyn bii vy nghylched gi-oenyn gavyr* 

Galed chwannawg i gelin* 

E-ym goruc yn veddw vedd bryvyn^ 

Cyn bu vy ngbylclied 
Croen gavyr galed 
Celyngar y llillen 
Rymgonic yn vedw ved Tren. 

Gwedy vy mrodyr o dymmyr Havren 

I am dwylan Dwyiyw 

Gwae vi Dduw vy mod yn vyw 

Gwedy meircb bywedd a cbochwedd 

ddillad 
A phluawr meljn 
Main vy ngboes nid oes ym dremyn ' 

Gwartbeg Edeymiawn ni buant gerdd- 

enin 
A chan neb nid aethant yn myw' 
Gorwyniawn gwr o Uwclmant^*' 

Gwartheg Edeymiawn ni buant gerdd- 

enin 
A chan neb ni cherddynt 
Yn myw Gorwyniawn gwr edvynt" 

Edwyn wartb gwarthegydd ^^ 

Gwertb gwyl a negydd'* 

Ar a ddyvo dragwaxth a'i deubydd 

* Y mynyd kyt at vo ijch 

Nyt eidigafaf y duyn vym buch 

Yr ysgaun (ys ys cawn) gan rei vy ruch. 

* Amhaval ar avaeruy 

Yd y Tren yn y Trydonuy 
Ac yd aa Turch ym marchauy (marchnwy). 
3 Am haul ar Eluyden (Elfydden). 

* Geirw am Alwen —LI Dn. 

'Cyn bu vyghylchet croenen (groen) gawyr. 

•Galed chwannawc i gelen (geleiu). 

'Rum gorug y wedu ved Tren bryuynn. — LI. P. P. 

Rym gorug yn feddw fedd bryun. — LI. Du. 
'Mein vynghoes nym oes dudedyn. — LI. P. P. 
' A chant ( cherdd ) neb nyd aethant ym buw 

(byw). 
"Gwyr a uchuunt (uchnant).Gorwynnion wyr a uch 

nant.-Ll. P. P. 
'* Ym buyf Goruynnyaun gwr Ednyn. 
"Warth gwarthegyd.— LI. P. P. 
" Gwerth gwyla negydd. 



Mi a wyddwn à oedd da, 
Gwaed am eu gilydd gwrda 

Rbag^ gwraig Gwrtlimwl byddai gwan 
Heddyw byddai ban ei dysgyr 
Hi gyn na diva ei gwyr'^ 

Tywarcben Ercal ar ar dywal 

Wyr o edwedd Morial 

A gwedy Rhys mae rhysoniaP 

Heledd hwyedig ym gelwir 
O Dduw padyw yth roddir* 
Meirch vy mro ac eu tir 

Heledd hwyedig a'm cyveirch 

O Dduw padyw yth roddir gwrwm seirch 

Cynddylan ar bedwar-deg meirch 

Neu'r syllais olygon ar dirion dir 

O orsedd Orwynion 

Hir hwyl haul hwy vy nghovion 

Neu'r syllais o Ddinlle Vrecon' 

Freuer werydre 

Hiraeth am damorth brodyrdde' 

Lias vy mrodyr ar unwaith 
Cynan Cynddylan Cynwi-aith'' 
Yn amwyn Tren trev ddiiaith 

Ni sangai wehelyth ar nyth Cynddylan 
Ni thechai di-oedfedd fyth 
Ni vagas ei vam vab llyth 

Brodyr ambwyad ni vail 
A dyvynt val gawyail colP 
O un i un edynt oil 

Brodyr ambwyad a ddug Duw rhagov 
Yy aufawd ai gorug 
Ni obrynynt faw ei fug' 

Teneu awel tew ledcynt 

Peraidd y rhychau ni pharad a'u goreu '• 

Ar a vu'nad ydynt" 

iRei.-Ll. P. P. \ 

*Ehei gureugyrthmul bydeiguan hediw. ' 

Bydai ban y disgyr hi gyva (LI. D, gyn na) diva 

y guyr. [wyr- ) 

'Tyuarchen ercal ar er (ar) dyual wyr (er erdywal 

O etwed (etiued) Moryal a guedy Rys maer y sonaL 
*0 Duw pad.v yth rodir. 
*Vreiddun.— LI. P. P. 

• Yma canlyn y dam pennill hwn : 

Marcbawg o Gaer Adnau 
Nid oedd hwyr a gwynion 
Gwr o Sanneir. 
'Cynvreith (Kymwreith). 

* A dyuynt val guy all coll. 
•Ny o brynynt ffaw er fifug. 

i^Ny pharat (pharae) ae goreu. 
•* Ara vu nat ydynt. 



MARWNAD CYNDDTLAX AB CTNDRWYN. 



91 



As clywo a Duw a dyn 
As clywo ieuanc a hyn 
Mevyl barvau maddeu hedyn^ 

Yn myw ehedju ehediai' 
Dillad yn araws gwaed vai 
Ar glas verau nav nwyvai 

Rhyveddav dinclaer nad yw* 

Yn ol eilydd celwydd cItw* 

Yn ngwall Twrch tori cnan cnyw 

Ni vu niwl ai m\rg* 

Ai cedwyr yn cyvarnvg 

Yn ngweirglawdd aer yssydd ddrwg 

Endewais o weirglawdd aer ysgwyd* 
Digyvyng dinas i gedym'' 
Groreu gwr Garanmael 

Caranmael c yu i wy amad 
Atwen dy ystle o gad 
Gnawd man ar ran cynniviad 

Cynniv oedd ognaw llaw hael* 
Mab Cynddylan clod avael 
Dyweddwr Cyndrwynin Caranmael 

Caranmael oedd dihaidd 
Ac oedd deholedig trev tad 
A geiswys Caranmael yn ynad' 

Caranmael cymmwyedd ognaw*" 
Mab Cynddylan clod arUaw 
Nid ynad cymmynad o honaw" 

Pan wisgai Garanmael gadbais Cynddyl- 
an 
A pheryrddiaw ei ònen " 
Ni chafai Franc tanc o'i ben" 

Amser y bum i vras vwyd 
Ni ddyi-chavwn vy morddwyd 
Er gwr à gwynai clav gomwyd " 

* Maden bed yn. 

•Ym byw ehedyn ehedyei. 

•Rywedaf dincleir nadiv. 

♦Yn ol kilyd keluyd klyw.— LL P. P. 

*Ny vu nml ae muc : Nywy ae nywl ae mwc — LL 

•Edeneis y veirglaud aerysgnyt. 

Edeweis i wei^edd ae ysgwyd. — LL Do. 
'Digyvynd dinas y Gedym. 
'Kynnivoed o gnaf llav hael : Kymwed ognaw Daw 

hael — LL P. P. 
•Oed diheid ac oed diholedic 
Trev tat a geissyuys 
Karanmael yn gat. 
••Çjrmwed ognaw. 
"Nyt ynat kyt mynat ohonaa- 
"A phyryrdyau y onnen. 
"Tranc oe ben. 
*• Yr gar a guyneu klav gomnyt. 



Brodyr ambwyad innau 

Ni's cwynai glevyd com"wydau 

Un Elvan Cynddylan dau 

Ni mad wise briger nyw dirper' 
O wr yn nirvawr gywrysedd 
Nid oedd levawr vy mroder^ 

Onid rhag angau a'i aelan mawr 

A gloes glas verau 

Ni byddav levawr innau' 

Maes Maoddyn neu's cudd rhew 

ddiva da ei oddew* 

Ar vedd Elirinwedd eiry tew 

Tom E3wyddan neu's gwlych gwlaw* 
Mae* Maoddyn y danaw 
Dyn vai Gynon i'w gwynaw^ 

Pedwar pwn broder a'm bu 

Ac i bob un penteulu 

Ni wyr Tren berchen iddi* 

Pedwar pwn broder a'm buant 
Ac i bob un gorwyv nwyviant 
Ni wyr Tren perchen cyngant • 

Pedwar pwn terwyn" o addwyn vrodyr 

A'm buant o Gyndrwyn 

Nid oes i Dren berchen mwyn 

Gîosgo yngod addoed amad" 

Nid wyv bylgaint gyvod 

Neu'm gwânt ysgwr o gwr dyvod" 

Gosgo di yngod a thech 

Nid wyd ymadrawdd dibech" 

Nid gwiw clain yth grain y grech 

Amser i buant addvwyn, 

1 cerid merched Cyndrwyn 
Heledd Gwladus a Gwenddwyn 

Cliwiorydd a'm bu diddan" 
Mi a'u coUais oil achlan 
Freuer Medwyl a Median 

» Xyw dirper awr. 

« Ny mat nisc briger nya dirper anr. 

Our yn dirvaur gyuryssed 

Kyt oed lenaur vymbroder. 
'Ny bydaf leuawr inneo. 

* O diva da y odea. 

* Tom Eluithan neus gulycb glau. 
•Mae.— LL P. P, 

^Dyn yei (dylyei) Gynon y guynau. 

•Ny uyr Tren berchen y du. 

•Kygant.— LL P.P. 
M Peduar pun tervyn. 
•* Gosgo yngod adot (adof) amat. 
•» Neum gunant ysgnr o gurr dyvot (o gwr dy eot). 
"Nid ymadrawdd dibech.—UIhx. 
'* Chwioiydd am bydiddan. 



92 



CANU LLYWARCH HEN, I'W HENAINT A'l VEIBION. 



ChwioryJd a'm bu hevyd 
Mi a'u collais oil i gyd 
Gwledyr Meisyr a Cheinvryd 

Lias Cynddylan lias Cynwraith 
Yn amwyn. Tren trev ddifaitb 
Gwae vi vawr araws eu llaith 

Gwelais ar lawr Maes Togwy 
Byddinawr a gawr gymmwy 
Cynddylan oedd cynnorthwy 

Celein a sych a du tan ^ 

Pan glywyv godwryv godaran 

Lhi Llemenig mab Mahawen 

Arbenig lleithig llurig 

Yn nghylioedd aergwytbgwaith-vuddig^ 

Flam daphar llachar Llemenig 



CANU LLYWARCH HEN, I'W 
HENAINT A'l VEIBION. 

Cyn bum cain vaglawg bum cyfes eir- 
Ceinvygir ni eres [iawg^ 

Gwyr Argoed eirioed a'm porthes 

Cyn bum cain vaglawg bum hy 
A'm cynnwysid yn nghyvyrdy 
Powys paradwys Cymry 

Cyn bum cain vaglawg bum eirian 
Oedd cynway^v vy mhar* 
Oedd cynnwyv cevyn-gi-wm wyv^ trwm 

[wyv truan 
Baglan bren neud cynbauav* 
Rhudd rbedyn melyn calav 
Neu'r digerais a garav 

Baglan bren neud gauav hyn 
Yd vydd Uavar gwyr ar lyn^ 
Neud diannerch vy erchwyn' 

Baglan bren neud gwanwyn 
Rhydd cogau goleu ewyn* 
Wyv digariad gan voi-wyn 

Baglan bren neud cyntevin 

Neud rhudd rhycb neud crych egin 

^Celein a sych o dy tan. 

* Ynghyhoedd airggwyth gwaith fuddig. 
'Bun (bwn) cyffes eiryauc. 

* Oed kymueu vym par. 
^ííeui kyn trayaf. 

*Ytuyd (ydwyt) llavar guyr ar lyn. 
'Neut diannerch vy euryn. 
*End cogeu goleu euyn. 



Edlid ym edrych yth ylvin ^ 

Baglan bren gangen voddawg 
Cynnelych ben biràetbawg'* 
Llywarcb levexydd nodawg^ 

Baglan ben gangen galed 
A'm cynnwysi Duw difred* 
Elwir pren cywir cynnired 

Baglan bren bydd ystywell 
A'm cynnelycb a vo gwell 
Neud wyv Llywarcb lawer pell* 

Yn cymmwedd y mae benaint â mi* 

O'm gwallt i'm daint 

A'r cloyn à gerynt yr ieuaint' 

Y mae benaint yn kymued 
A mi om gwallt im danned 
Ar cloyn a gerynt y gwraged 



Dyrgweny gwynt* gwyJi 
Dewr bydd diwlydd bre' 
Eiddil hen hwyr yd re^° 



gne 



godre 
?gwydd 



Y ddeilen bon neu's cynnired gwynt 
Gwae hi o'i thynged 
Hi ben eleni y ganed 

A gerais er yn was yssy gas genyv 
Merch estrawn a march glas 
Neud nad mi eu cyvaddas" 

Vy mhedwar priv-gas erymoed'^ 
Ymgyvarvyddynt yn unoed" 
Pas a benaint haint a hoed 

Wyv hen wyv unig wyv anelwig oer 

Gwedy gwely ceinmyg 

Wyv truan wyv tridyblyg 

^ Etryt ym edrych yth linin. — LI. C. 
JV'eM, EJiyd i'm edrych ith ylfin. 
Edlid yn edryd ith ylfin. — LI. Du. 
*Cynhsllych hen hiraethauc. 
'Lleveryd vodauc. 
* Am cynhellych Duw difFred. 
*N"eut uyt Lyuarch lawer gwell. — LI. C. 
Neu, Neut uyd hyttrach lawer pell. 
Neud wyt Llywarch Uawer pell. — LI. Du. 
*Y mae henaint yn cymued a mi. — LI. P. P. 
■^ Ar cloyn a gerynt yr ieuainc — LI. Du. 
Ar cloyn a gar yr ieuaint (ieueinc). — LI. C. 
^Dyr guenn (dyr gweny) guynt. 
'Deurhyd diulyd bre (Dewr hyd ddiwlydd bre). 
^"Ifeu, Huyr ydyre (hwys y dyre). 
11 Y sy (y83'dd) gennyf yn gas. 
A gereis er yn was. — LI. Du. 
Neu, Deubeth a gereis er yn was 
Merch i estron a march glas 
A heddyw nid ynt gjrfaddas. 
i*Fy (ym) pedwar prifgaserioed(eirmoed).— LI. Du. 
i^JVeii, Yn gyvarvydynt yn unoet. 
iVew, Pan gyfai-fyddynt yn unoed. 
Ynghyueruydynt yn unoed. — LI. P. P. 



CANU LLYWARCH HEN, IW HENAIXT A'l VEIBIOX. 



93 



Wyv tridyblyg hen wjv anwadal drud 

Wyf ehud wyv anwar 

Y sawl a'm caroedd ni'm car 

Ni'm car ni'm cynnired neb 
Ni allav ddarymred 
Wi o angau na'm dygred 

Ni'm dygred na hun na hoen 
Gwedy y lleas Llawr a Gwen' 
Wyv anwar abar wyv hen 

Truan o dyirged a dyngwyd' 
I Lywarch ar y nos y ganed' 
Hir gniv heb esgor lludded 

Na wisg wedy cwyn na \'id ^Twyn dy 

vryd* 
Llem awel a chwerw g\\-anwyn' 
Na'm cyhndd vy mam* mab yt wyv 

Neud adwen ar vy ngwen" 
Yn hanvod cun achen * 
Tri gwyddorig el wig awen' 

Llym vy mhâr llachar yngryd'" 
Armaav i wyliaw rhyd" 
Cynnydd anghwy v Duw gennyd " 

O diengyd a'th wylwyv'^ 
O'th ryleddir a'th gwynwyv 
Na choll wyneb gwyr argnwyv" 

Ni choUav dy wyneb trin woseb er" 
Pan wisg glew yr ystre^* 
Porthav gniv cyn mudav lie" 

Rhedegawc ton ar hyd traeth 
Echadav tòrid ar\-aeth cad acdo" 
Gnawd fo ar fi-aeth 

*Guedy lleas (gwedy y Has) Llawr a Gwen. 
•Tman o dyngwy a ddygeydd. 

Traan o dynged a ddygwydd i Llywarch,— LL Du, 
'I Llvwarch er (yr) y nos y ganed. 
*Orwyn dy uryt,— L. P. P. 

*Llem awel a cherw gwenebjTj (gwenwyn.— LI.P.P.) 
•Amgyhyd (am gyhydd, am'gyhud) fy mam. 
'Neut atuen ar uy auen. * Ýnghanfiod cun a chen. 
•Tri gwydd orig elwig awen (wen) 

Trigwyddorig elwid wen (awen). — LL Du. 
'• Llachar y gryd. 

"Amaf (armaif) i uylaw (wylyaw) ryt. 
"Rhydd cynnydd anghj-f Duw gennyd. — LI. C. 

y^eu, Kynnydd cyn nid angh^*^ Duw gennyt. 

lieu, Ynnyt anghyf ; neu, cyn ni ddiangwyf. 

Ifev, Cyn nid anghwyf ; neu, Cynni ddiangwyf. 

Cynnydd anghyf Duu geneyd.— LI. Du. 
**0 diegyd ath ueluyf. 
**Gwyr argnif ; neu, gwyr ar gnif. 
'*Ni chollaifdy trin woseb er (wr: wose ber)— LI Du. 
" Fenwisg glew yr ystre. 
" Porthaf gnif ^ mudef (mydif) lie (le). 
"Echadef torrit arvaeth (kat ac ado) cad (acddo). 



Ysid ym a leva wyv 

Briwaw pelydyr parth y bwyv* 

Ni levarav na fowyv* 

Meddal mignedd caled rhiw^ 
Rhag cam cawn tàl glan a vriw* 
Eddewid ni wneler nid gwiw' 

Gwasgarawd naint am glawdd caer* 

A minnau a rinaav^ 

Ysgwyd bryd briw cyn techav 

Y com a'th roddes di Urien 
A'r arwest aur am ei en 
Chwyth ynddo o'th daw angen 

Er ergryd angau rhag angwyr Llo^yr* 
Ni lygrav vy mawredd 
Ni ddychanav rianedd' 

Tra vum i yn oed y gwas draw 
A wisg o aur ei ottoew^" 
Byddai re y rhuthrwn y waew 

Diheu diwair dy waes" 
Ti yn vyw a'th dyst rylâs 
Ni bu eiddil hen yn was 

Gwen wrth Lawen y ddwylwys neith- 

wvr** 
Arthur ni thechas" 
Aer a drawdd ar glawdd gorlas " 

Gwen wrth Lawen yd wylwys neithwyr 
A'r ysgwyt ar ei ysgwyd'* 
A chan bu mab yn bu hywyd 

Gwen wrth Lawen yd wyliis '• 
Neithwyr a'r ysgwyd ar ygnis" 
Can bu mab i mi ni ddiengis'* 

' Brian pelydr parth y bwyf, 

* Ny laf araf na phowyf . 

'Medal mi ened (mjged) calet rhiw. 

* Bac cam caun (cann) tal glan avriw. '' 
*Edewit ny weether (ny wnel) njrtiw (nid yw). 

Neu, Eddewid ny wellaer nyd iw, 

* Guas karaut (gwasgarawst) neint am glawd caer. 
'' A minneu armaif (armaaf) ys gwyd (y8gu3rt). 

* Yr ergryt aghen rac aghywyr Lloegr. — LI. C. 
Heu, Er eg^ angen rhag anghenwyr (anhepcur) 

Lloegr. 
'Ni ddyhunaf (dihnnaf) rianedd. 
'" A wise o eur y ottew. 
1' Diheu diweir dy was (waes) di yn fyw. 

Diau dywir dy was. — LI. Du. 
'* Gwen, wrth lawen yd welas. 
"A thucny techas(thechas): Athucnytechas.— LL 

P.P. 
"Aer (oer) adraud (a drawd) ar glawd (arglawdd) 

Grorlas. 
•* At ysguyt ar y jsgajd. 

Arysg ar ygnis (ysgwydd).— LL Du. 
** Gwen with lawen yd wylwys. 'i 

*■ Ar ysgwyd ar y gwys (ar y gnis). 
1* A chan bu mab im (imi) ny ddiengys (ddiengeis). 



94 



CANU LLYWARCH HEN I W HENAINT A'l VEIBION. 



Gwên gygydd gochawr vy mryd* 
Dy las ys mawr casnar 
Neud car a'th levawr- 

Gwèn vorddwyd tyllvra' a wylias neith- 
Yn ngoror ryd Vorlas [wyr 

A chan bu mab ym ni tliechas 

Gwên gwyddwii dy eissillyd* 
Rhythr eryr yn ebyr oeddyd — 
Betwn dedwydd diangyd^ 

Ton tyrvid toid ervid® 
Pan ant cynrain yn ngovid^ 
Gwên gwae ry hen o'th edlid 

Ton tyrvid toid aches* 
Pan ant cyvrain yn ngnes^ 
Gwên gwae ry hen ryth-golles 

Oedd gwr vy mab oedd dysgywen hawl ^° 

Ac oedd nai i Urien 

Ar ryd Vorlas y Has Gwên 

Prenial dywal gal ysgwn" 

Gonig ar Loegyr lu cyngrwn^'^ 

Bedd Gwên vab Llywarch Hen hwn" 

Teg yd gan yr aderyn ar berwydd bren 
Uch ben Gwên cyn ei olo dan dywarch 
Briwai galch Llywarch Hen 

Pedwar-meib arugaint am bu 
Eurdorchawc tywysawc llu 
Oedd Gwén goreu o naddu 

Pedwar-meib arugaint a'm bwyad 
Eurdorchawc tywysawc cad 
Oedd Gwên goreu mab o'i dad 

Pedwar-meib arugaint a'm buyn" 
Eurdorchawc tywysawc unbyn 
Wrth Wen gweisionaia oeddyn '* 



Pedwar-meib 
Llywarch ^® 



arugaint yn nghenvaint 



^Gwen gygyd Cgwgyd) gochawn (gochawd) vy mryt. 

* ]S'yt car ath lavawr (ladawr). 
^ Gwen vordwyt tyllvras. 

* Gwen guydun (gwydn) dy eissillut (eissUlydd. 
' Belun (Pi tawn) dedwydd dianghut. 

*Ton tyrsid coed ersid. 

' Pan aut (nawd) cyvrein ygovid (y gofid, neu, ya 

*Ton tyrfid caed acher, [ofid). 

* Pan aut (nawd) kyvnn ygnes (y gnes). 
Pan aut kyfyrm yngnes.— LI. P. P. 

*• Oed gwr vy mab oedisgwen haul (oedd is gwen haul). 

" Prenn\ al dywal gal yscyn. 

la Goruc ar Loegr lu (llu) Kyndrwyn. 

13 Yw hwn. 

1* Pedwar mab ar hugaint am bwyn. 

1^ Y wrth Wen gueissyon ein oedyn. [LI. P. P. 

i^Yn cemieint Llywai-ch: ynghenuein Lywarch.— 



wyr glew galwythaint 
RhuU eu dyvod clad tramaint^ 

Pedwar-meib arugaint o veithiaiut vy 

nghnawd^ 
Drwy vy nhavawd lleddysaint^ 
Da dyvod vy nghod colledaint* 

Pan las Pyll oedd tevyll briw* 

A gwaed ar wallt hyll 

Ac i am ddwylan Fraw frowyll* 

Dychonad ystavell o esgyll ysgwydawr'' 
Tra vydded yn sevyll* 
A vriwed ar angad PylP 

Dyn dewis ar vy meibion'" 

Pan gyrchai bawb ei alon 

Pyll wyn pwyll tan trwy livon" 

Mad ddodes ei vorddwyd dros obeli" 
Ei orwydd o wng ac o bell 
Pyll pwyll tan trwy sawell 

Oedd llary Haw aergre oedd aeleu eil- 
Oedd dinas ar ystre [wydd*' 

Pyll wyn doed erehyll eudde'* 

Pan savai yn nrws pebyll 

1 ar orwydd erewyll 
Arddelwai o wr wraic Pyll 

Briwyd rliag Pyll penglog fêr'* 

Ys odid llwvyr yd llever'^ 

Yn daw eiddil heb ddim digoner" 

Pyll wyn pellynig ei glôd'* 
Handwyv nwyv erod o'th dyvod ^' 
Yn vab o'th arab adnabod ^" 

^Twll eu dyvot clot trameint. 
Tulleu dyfod clod tra meint. — LI. Du. 
'Aveithyant; neu, a weithieynt. (A neitheint. 

LI. Du. 

Pedwar meib ar hugaint a veithyaint vygknawd 
lledesseint.— LI. P. P. 
^Lledosseint; neu, Ueddesseint. 

* Da, dyvot uygeot colledeint (colleddeint). 
^ Oed teuyll briw. 

° Ac am dwylann ffraw ffrewyU. 

'Dichonaf ystavell (ystevyU) o esgyll (oesgyD). 

* Tra uydaf yn sefyll. 

" Afrjf ed ar angad ByU. 
1° Dyn deuis amy meibion. 
I'Trwylinon; neu, liwon. 
i^Dros o bell. 

1^ Aeleu eilvyd (aelaf eilwyd). 
1* Pyll wyn doet perchyll eurdde (eude). 

Pyll wyn oedd perchyU eurdde.— LI. Du. 
i^Beriwyd rac I'yll pengloc ffer. 
1» Ys odid (oeddyt) llyfr(llwfr, Iwfyr, llyfyr) ydlleuer, 

Neu, Ys odid llwfyr yd llecher (techer). 
" Yndaw (yn dan) eiddil heb ddim (daw) digoner. 
'8 Pell cunic (cynnig) ei glod. 
"Handdwyf nyyf yrot oth dyvod. 
2" Unf ab a tharan (atharan, a tharaw) adnabod. 



CANU LLYWARCH HEN IW HENAINT a'i VEIBIOX. 



95 



Goreu tridyn y dan nev 
A wai'cliedwis eu haddev 
Pyll a Selyv a Sanddev^ 

Ysgwyd a roddaia i Byll 
Cyii noi gysgu neu bu doll 
Deiniaw i haddav ar wall^ 

Cyd delai Gymru ac elyflu o Loegyr* 
A llawer o bobtu * 
Eangosai Byll bwyll uddu* 

Na Phyll na Madawg ni byddynt hir- 
O'r devawd y gelwynt^ oedlawg* 

Rlioddyn na roddyn cyngrair byth nis 
erchynt* 

XJyma y mab oedd divai tringar 
I veirdd ys ei glod lie nid elai 
Byll pei bellach parhaai* 

Maen'° a Madawg a Medel dewrwyr 

Diyssig vroder 

Selyv Heilyn Llawr Lliver" 

Bedd Gwell yn y Rhiw Velen 
Bedd Sawyl '- yn Llan Grollen 
Gwarcheidw Llavyr'' Bwlch Llorien 

Bedd rudd neu's cudd tywarch 
Ni's eviydd gweryd ammarch'* 
Bedd Llyngedwy vab Llywarch 

Groreu triwyr yn eu gwlad 
I amddifyn eu trevad" 
Eithyr ac Erthyr'* ac Argad 

Tri meib Llywarch tri anghymmen cad 
Tri cheimiad avlawen" 
Llev ac Aran ac Urieu^ 

* Y amddiffin ea haddea 
Pill a Üelw a Sandea. 

•Deiniau y hadau, arvoU (ar wall : y hadaw arwall). 
Neu, Dimheu eu haddtf ar wall. 
•Ac elyflu Lloegr (elydlu o Loegr^. 
« Llawer o beU tu.- LI. P. P. 
*Danglioseis Byll bwyJl ydu. 
•Na phwyU na Madauc ni bydynt hiraethauc. 
'Or dewawt y (a) gelvynt (gehwynt, gefwynt). 
•Eodyn Uarodyn Uygreir vyt m s erchynt 

• Llyma y mabfd (ymabedd, yma Ted) divei tringar y 
Veird (ei eneid) ys y glod (Ni serthynt ni sei euclod: 

Veirdd y sei y glot Ue nid elei). 
Lie nid elei BjU pei bellach parei (parhaai). 
>»Maeir.— LI. P. P. 
*' Diwer. 
«Sawyll. 
" Llamyr. 
"Ni seirudd (seiryd) Gweryd Amarch. 

Nev, Nysevryd gueryt ammarch. 

Ms eiryd gweryd Cammarch.— li. Du. 

Ì' an diffyn eu treuad. 
» ikgir.— LI. P. P. 
" Tri chennad awlawen. — LI. P. P. 
"* Llew ac Araw ac Urien. — LI, P. P. 



Handid haws i amchwyson* 
O'i adaw ar Ian awon 

Y gyd â Uu o wyr Uwydion* 

Tarw trin rbyvel adwn 
Cledyr cad canwyll ysgwn' 
Been nev rhwy a endewid hwn* 

Y bore gan las y dydd 

Pan gyrchwyd Mwg-mawr-Drevydd 
Nid oedd vagawd meirch Mechydd* 

Cyvarvan a'm cavall* 
Celain ar wyar ar wall 
Cyvranc Rhun a'r drud arall 

Diasbad a ddodir yn ngwarthav Llug 
Odduch ben bedd Cynllug [Vynydd 
Mau gerydd mi a'i gorug' 

Otid eiry toid ystrad 
Dyvrysiynt cedwyr i gad 
Mi nid av anav ni'm gad 

Nid wyd ti ysgolhaig nid wyd elaig 
Unben ni'th elMOr yn nydd rhaid 
Och Cynddilig na buost wraig* 

Pell oddyman Aber Llyw 
Pellach ein dwy gyvedlyw 
Talan telais dy deigyr i mi heddyw* 

Er yvais i win o gawg 

Ev a ragwan rai rheiniawg*** 

Esgyll gwawr oedd waywawr Duawg" 

Oedd edivar genyv pan ymercbis" 

Nad gantu i ddewis'' 

Cynnydd y vai hael hoedyl mis" 

Adwen leverydd cyni vran 
Pan disgynai yn nghyvyrdy 
Pen gwr pan gwin a ddyly^ 

' Handid haus i amehuission (im achwisaon). 

* Y gyd a Uu ewyr llwydon. 
*CanwyU o o ginun. - LL P. P, 

* Tarv trin ryvel adun. 
Cledir cad canviU o gBuin 
Ken new ruy a endeid hon. 

* Y bore gan lav ydit.— LI. Du- 

Ban girchuid Mug mawr brewit ^Ttrent» y Seaaon.) 
Nid oedd vagaud (wagawd, dagawd) meirch mechit. 

«Kywarvan (kyvarvaau, k^-rarruam) am ca£all. 

' Meugerit mi ae gome. 

* Nyduid ti ysgolheic nid Tid eleic 
Unben nith eluir in dit reit. 
Och Kindilic na buost gureic. 

» Tsdan teleis dv (te) deigyr hedyu. 
10 Rac Beinyawc.— LI P. P. »' Diwg ; neu, Dwg. 
^Edifsj- gennyf pan ymerchais. — LL P. P. 
**Nat gantu y diewis, (edewis). 
** Cynny dyvei hael hoedl mis.— LL P. P. 
" Atuen leveryd kyni Fiun (pan disgynnei yg kyvr dy 
Pan (paen) gnr pan guin a dyly. 



96 



CANU MAENWYN. MARWNAD CADWALLAWN VAB CADVAN. 



Meyrygawg march awg maes 
Tra vynws Dovydd vy lies 
Nid yswn vegis moch mês 

Llywarch Hen na vydd di wyl 
Trwydded a gesi di anwyl 
Tarn dy lygad taw nag wyl 

Hen wyv vi ni'th oddiweddav 
Rhodd am gyssuP cwdd archav 
Marw Urien angen amav 

A'i dy gyssul cyrchu bran'^ 
Can ddiwg ac argynan 
Marw meibion Urien achlan 

Na chred vran na chred Dunawd 
Na chai gantliudd yn fosawd 
Bugaü Hoi Llanvor Uwybrawd^ 

Yssydd Lanvor dra gweUgi 
Y gwna mor molud wrthi 
Llallogan ni wn a'i hi 

Yssydd Llanvor tra bànawg* 
Ydd aa Clwyd yn Nghlywedawg 
Ac ni wn ai hi llallawg 

Heis Dyvyrdwy yn ei theryyn 
O Veloch hyd Traweiyn 
Bugail Uoi Llanvor llwybryn* 

Truan o dynged a dynged 

A dyngwyd i Lywarch y nos i ganed 

flir gniv heb esgor lludded 

Teneu vy ysgwyd ar asswy vy nhu 

Cw bwyv hen as gallav 

Ar Rodwydd Yorlas gwyliav 



CANU MAENWYN. 

Maenwyn tra vum i'th oed 
Ni sethrid vy lien i â throed 
Nid erddid vy nhir heb waed 

Maenwyn tra viim i'th erbyn 

A'm ieuenctid i'm dilyn 

Ni thorai gosail vy nhervyn* 

' Rot am gyssut. 

' Ai dy gyssut cyrchu bran. 

' Llafnawg Uwyprawd. 

♦ Yssydd Uaf nfawr tra bannawg. 

* LlafnawT llwybiyn. 

•Ni thorrei gasseil (gesseil) syn terfyn. — L 



Maenwyn tra vum i'th erlid 

Yn dylyn vy ieuenctid 

Ni charai gosail vy ngwythlid^ 

Meanwyn ti*a vum i evras 
O ddylyn dywal galanas^ 
Gwnawn weithred gwr cyd byddwn 
gwas^ 

Meanwyn meidyr di yn gall* 
Angen cassail ar wall* 
Ceisied Maelgwn vaer arall 

Yy'm dewis i gyvran* a'i gaen amaw 

Yn llym megis draen 

Nid over gniv i'm hogi maen 

Anreg rym gallad o Ddyfryn Mewyr- 

niawn' 
Yn nghudd yn nghelwm 
Haearn llym llaes o ddwi-n 

Boed bendigaid yr anghysbell wrach 
A ddywed o ddrws ei chell* 
Meanwyn nag addaw dy gyllell 



MARWNAD CADWALLAWN VAB 
CAD VAN, BRENIN PRYDAIN. 

Cadwallawîí cyn noi ddyvod 
A'i gorug a'n digonod' 
Pedair privgad ar ddeg 
Am briv-deg Prydain 
A thri-ugain cyvai-vod 

Lluest Cadwallawn ar Gaint 
Lloegyr ardres ormes amaint^'' 
Llaw ddillwng ellwng oed vraint" 

Lluest Cadwallawn ar Yddon" 
Avar an war ei alon*^ 
Llew lluyddawg ar Saeson^* 

*Ni charei gesseil fy ngwythlid. — LI. C. 

Ni charei gossaU uy ngwrthlit. — LI. Ihi. 
*Oedvli (oedwli) dywal galanas. — LL Du. 
3 Tra byddwn gwas.— LI. C. 

* Meddir, medr, meidr, medhyr di yn gaU. 
'Anghen cyssweid (kyssyeil) arwalL — LI. Du. 

Angen cysseil ar wall. — LI. C. 

* Vyn deui.*! i gyvran. — LI. Du. 
Vym dewis gyvran. — LI. C. 

* Ajirheg rym gall o Ddyffryn Meimiawn. — LL C, 
Anrhegyn ryn gallad o Ddyffryn.— LI. Du. 

8 A dynaut o drus y cheU. — LI. Du. 

* Ae gome an divragot (andigonot). 
1° Lloegyr ar dres ormes ednaint 

Neu, Lloegr ardres armes arneint. 
"Oed yreint; neu, Oed ureint; neu, Oed braint. 
^Arydon; neu, Ar ydon ; neu, Ar y don; neu, At 
" Yn alon. [yd don, 

*♦ Lieu Uuydauc ar Saeson. 

Neu, Llew Uvryddawg o'r Saeson. 



Y GORWYNTON. 



97 



Lluest Cadwallawn glodiydd 
Yn ngwarthav Digoll Vjnydd 
Seith-mis a seith-gad beunydd 

Lhiest Cadwallawn ar Havren 
Ac o'r tu draw i Ddjgen 
A breiaid pi llosgi Meigen' 

Lluest Cadwallawn ar Wy 
Maranedd wedi mordwy 
A ddylynad cad cylchwy' 

(Lluest Cad walla wn ar Fynnawn Vedwyr 
Rhag milwyr magai dawn 
Dangosai Gynon yno haeru iawn ' 

Lluest Cadwallawn ar Dav 
Ys lluosawg y gwelav 
Cyvrenin vraisg nav* 

Lluest Cadwallawn ar Dawy* 
Lleiddiad adav yn adwy* 
Clodrydd ceisydydd cystwy 

Lluest Cadwallawn tra chaer 
Caew byddin a ch3Tinwrv taer' 
Can cad a thori can caer 

Lluest Cadwallawn ar Gowyn' 
Llaw lluddedig ar awyn* 
Gwyr Lloegyr lluosawc eu cwyn 

Lluest Cadwallawn heno 
Trathir yn nhymmyr Penvro " 
Am nawdd vawr anhawdd i fo 

Lluest Cadwallawn ar Deivi 
Cymmysgai waed â heli" 
AJngerdd Gwynedd gwynygai" 

Lluest Cadwallawn ar Dyfyrdd Avon" 
Gwnaeth eryron yn 11a wn '* 
Gwedy trin dywyneu dawn " 

Lluest Cadwallawn vy mrawd 
Yn ngwerthevin Bro Dunawd 
Ei var an war yn fasawd" 
' Afneid yn Uosgi Meigen. 

* A delinat (diliaiad) kat kylchny. 
•Haery dawn; neu, Haearn daon. 

* Cywrennin ttc is nav. 
•ArDafwy; neu, Ar Dauy. 

• Lleiddiad addaf yn adwy. 

' (Caeu) Byddin a chynnwr caer (taer.) 
*Ar gowyn (gyuyn). 

• Llaa lludedio ar anyr (arawyn). 
"lathir yntymyn (tyiiayr; Penvro. 
" Cymaiysgi naet a heli. 

"Aigerdd Gwynedd Gwy ny gei (gaynigei). 
»Ar Dyfyrdd fdyfyrd, dufyfd) Avon. 
" Gwnaath eríìon yn Uawn. 
»Guedi trin dyuineu (dytìneu, dynin ea) daun 
•• Y var anuar yn ffossaut. 
H 



Lluest Cadwallawn ar Veinin* 
Llew lluosawg ei werin 
Twrwy mawr trachas i orddin' 

O gyssul estrawn, ac anghyviawn ven- 
Dillydd dwvyr o fynnawn [aich 

Tru tryni-ddydd am Cadwallawn' 

Gwisgwys coed cain dudded hkv 
Dybrysid gwyth wrth dynged* 
Cyvarwyddom ni am Elved* 



Y GORWYNION. 

GoRWYN blaen on hir-wynion vyddant 
Pan dyvant yn mlaen naint 
Bron gwla hiraeth ei haint' 

€rorwyn blaen naint dewaint hir 
Ceinmygir pob cywraint 
Dyly bun pwyth hun i haint ^ 

Gorwyn blaen helic eilic pysg yn 11}ti 
Grochwiban gwynt uwch blaen gwrysc 
Trech anian nog addysg [man 

Gorwyn blaen eithin a chyvrin a doeth 
Ac annoeth dysgethrin 
Namyn Duw nid oes dewin 

Gorwyn blaen meillion digalon llwvr 
Lluddedig eiddigion* 
Gnawd ar eiddil ovalon 

Gorwyn blaen cawn gwythlawn eiddig 

Ys odid a'i digawn' 

Gweithred call yw caru yn iawn" 

Gorwyn blaen mynyded rhag anhuned 

gaeav 
Llawn crul cawn trwm yw trawsed 
Kac newyn nid oes wyled- 

Gorwyn blaen mynyded hydyr oervel 
Crin cawn crwybyr ar ved [gaeav 

Chwevris gwall yn alltuded 

* At Feirin (veirin). 

*TwTwf mawr trachas Forddin. 
Jfeu, Turof maur trochas y ordin. 

»TW (trych, trig) tirymddydd (trwm dyd) am Gad- 
J^ b^it guych wrth dyghet. [wallawn 

iVeu, Dybrys o fysid gwyth wrth dynged. 

* Cyfarfyddom ni a Melfed. 
•Brongwala hiraeth y haint.— LI. P. P. 
^Dicllon llyfur ; neu, digallon llyfur. 

* Lludedic eigyawn; neu, Lludedic eidyawn; nm, 

lludedic edlgyon. 

* Ys odid ae digaon. 

*' Guithred call yn earn jn iaon.— LL P. P. 



98 



Y GORWYNION. 



Gorwyn blaen derw chwerw brig on 
Rac hwyaid gwesceraid ton 
Pybyr twyll pell oval i'm calon^ 

Gorwyn blaen derw chwerw brie on 
Cliweg evwr^ chwertliiniad ton 
Ni chêl gnidd gystudd callon 

Goi'wyn blaen egroes iiid moes caledi 
Cadwed bawb ei eirioes^ 
Gwaethav anav yw anvoes 

Gorwyn blaen banadyl cynnadyl i sercli- 
Gorvelyn cangau bacwyawc [awe 

Bas ryd gnawd hyvryd yn hunawc 

Gorwyn blaen avail amgall pob dedwyd 

Hirdyd meryd mall 

Crwybyr ar wawr carchaiuwr dall* 

Gorwyn blaen coll ger DigoU bre* 
Diaele vydd pob foil* 
Gweitlired cadarn cadw arvoll 

Gorwyn blaen corsyd gnawd meryd yu 
A ieuanc dysgedyd [drwm 

Ni thyr' namyn fol y fyd 

Gorwyn blaen elestyr bid venestyr pob 
Gair teulu yn ysgwn [drud 

Gnawd gan anghywir air twn 

Gorwyn blaen griic gnawd seutliuc ar 
Hydyr vyd dwvyr ar dàl glàn [Iwvyr^ 
Gnawd gan gywir air cyvan 

Gorwyn blaen brwyn cymwyn biw 
Redegawc vy neigyr hediw 
Amgeledd a dyn nid ydiw 

Gorwyn blaen redyn melyn cadawarth 
Mor vydd buartb deillion' 
Redegawc manawc meibion^" 

Grorwyn blaen cyrawal gnawd goval ar 
A gwenyn yn ynial [hen 

Namyn Duw nid oes dial 

Gorwin pise tuth eleircli ton 
Trybelid areith 

Duv i din a denvin kedimdeith" 
' Ein callon. 

* Chuec Evyr Chuerthinat ton. 
^ Katuet bawb y eiryoes. 

* Cniybyr aruaur carcharaur dall. 
^ Geyr digyll bre. 

* Diaell vyd pob foil. ' Na thyr. 

* Gnaut seuthu ar lyfur. 

''Morfyd duarth deillion; neu, Mor vyd diwaxth 
*" Manau meibon. [deillon. — LI. F. P. 

"PennilloL. P. P. 



Gorwyn blaen dar didor drychin 
Gwenyn yn iichel geuvel crin 
Gnawd gan rewydd rychwertliin 

Gorwyn blaen celli gogyhyt yswydd* 
A dail deri dygwyddyt^ 
A wyl a gar gwyn ei Yjt 

Gorwyn blaen derw oer-verw dwvyr 
Cyrchyd bwy blaen beduerw^ 
Gwnelid aeth saeth y syberw 

Gorwyn blaen celyn caled ac ereill aur 

agored 
Pan gysco pawb ar gylched 
Ni chwsc Duw pan rydd gwared 

Gorwyn blaen helyg hydyr elwig 
Gorwydd hirddydd delyëdig 
A garo eu gilydd ni's dig 

Gorwyn blaen brv^yn brigawg wydd* 
Pan daner dan obenydd 
Meddwl serchawc syberw vydd 

Gorwyn blaen ysbyddad hydyr wyliad 

gorwydd^ 
Gnawd serchawc erlyniad 
Gwnelid da diwyd génad 

Gorwyn blaen berwrbyddinawr gorwydd 
Ceingyvreu coed i lawr 
Chweryd* bryd wrth a garawr 

Gorwyn blaen perth hywerth gorwydd 
Ys da pwyll gyda nerth 
Gwnelid agkelvyd annerth 

Gorwyn blaen pertheu ceingyvreu adar 
Hir dydd dawn goleu'' 
Trugar daphar Duw goreu 

Gorwyn blaen erwain ac elain yn llwyn 
Gwychyr gwynt gwydd ni gywain* 
Eiriawl ni garawP ni gyngain 

Gorwyn blaen ysgaw hydr anaw unic 
Gnawd taer i dresiaw'" 
Gwall a ddwg daphar o law" 

* Gogyhyt ysuyd ; neu, gogyhyt y gwydd. — LI. P. P. 

* A deil deri dygaydyt. 

^Kyrchid biw blaen betuerw. — LI. P. P. 

* Brigawg vyd. 

* Hydr gorwyd.- LI. P. P. 
''Chwerdyt.— LI. P. P. 
'Bann cogeu.— LI. P. P. 

* Guychyr guynt guydd nigyein : gwyd migyein. — 

LI. P. P. 
'Eiriawl nygarawl. — LI. P. P. 
'" Gnaut y dreissyau; Gnawt y dreissic dreissiaw. — 
" Gual (gwae) a due daffar olau. [LI. P. P. 



ENGLYNION DÜAD. 



99 



TRIBANAU. 

CaIiANGACAV caled grawn 
Dail ar gychwyn llrnwyn 11a wn 
Y bore cyn noi vyned 
Gwae a ymddirietl i estrawn 

Calangauav cain gyvrin 
Cjrvred awel a drychin 
Gwaith celwydd' yw celu rhin 

Calangauav cul hyddod 

Melyn blaen bedw gweddw havod 

Gwae a haedd mevyl er bychod 

Calangauav crwm blaen gvrrysc 
Gnawd o ben diried dervysc 
Lie ni bo dawn ni bydd dysc 

Calan gaeaf kein gyureu adar 
Byr dyd ban cogau 
Trugar daffar Diiw goreu 

Calangauav garw bin 
Annhebyg i gynte\-in 
Namwyn Duw uid oes dewin 

Calangauav caled eras 

Purddu bran buan o vras 

Am gwymp hen chwerddid gwên gwâs 

Calan gaeaf cul cerwyt 

Gwae w^an pan syrr byr vyd byt 

Gwir gwell hegarwcb no phryd 

Calangauav llwm goddaith 
Aradyr yn rhych yeh yn ngwaith 
O'r cant odid cydynunaitli* 



ENGLYNION DUAD. 

KEU, T BIDIAÜ. 

Bm cocb crib ceiliawg bid anianawl 
Ei lev o wely buddugawl 
Llawenydd dyn Duw ai mawP 

Bid la wen meichiad* wrth uchenaid 
Bid tawel yn delaid* [gwynt 

Bid gnawd avlwydd ar ddiriaid 

Bidgyhuddawgceisiad bid gniviad gwyd* 

A bid gynnwys dillad 

A garo bardd bid liai-dd roddiad 

»Gweitli keluyd.— LI P. P. 

«Cedymdeith.— LI. P. P. 

' Llewenydd dyn ai mawl. — LI. P. P. 

* Meichieu. 

' Bit tauel yndildt. 

•Bit gnifgat guyd; neu, Guifyat guyd (gwydd). 



Bid lew unben a bid awy vryd ^ 
A bid vlaidd ar vlaidd ar adwy* 
Ni cheidw wyneb ar na roddwy' 

Bid vuan reiaint yn ardal mynydd 
Bid yn ngheudawd oval 
Bid anniwair anwadal 

Bid amlwg marchawg bidjogelawg Ueidyr 
Twyllid gwraig oludawg* 
Cyvaillt blaidd bugail diawg 



Bid gwir baglawl bid ryngyngawd gel 
Bid vab lleen yn chwannawg* [wydd* 
Bid anniwair daueiriawg 

Bid gwrm biw' a bid Uwyd blaidd 

Esgud gorwydd i ar haidd 

Gwesgyd gwawn-grawn yn ei -wraidd* 

Bid grwm byddar bid trwm cau 
Esgud gorwydd yn nghadau 
Gwesgyd gwawn-grawn yn ei adneu* 

Bid aha byddar bid anwadal ehud 
Diriaid bid ymgeingar*" 
Dedwydd or a'i gwyl a'i car 

Bid dwvyn llyn bid llym gwaewawr 

Bid gran clav glew wrth awr" 

Bid doeth dedwydd Duw a'i mawr'* 

Bid llym eithin bid dysgethrin drud 

A bid eddain alltud 

Bid ch wanna wg ynvyd i chwerthin" 

Bid wlyb rhych bid vynych mach 

Bid gwyn clav bid la wen iach 

Bid chwym colwyn bid wenwyn gwrach " 

Bid diasbad aeleu bid ae byddin 

Bid besgitor dyre 

Bid drud glew a bid rew bre 

' Bit avuy unben a bit leu. LI. C. 

* A bit lleiniad yr ardwy. 

* Ki cheidw ei wyneb ni roddwy. 

* Goludawg — LL P. P. 

* Bid gwir baglawl bid rygyngawd gorwydd. 

Bid amlwc marcliawc bid'redegawc gorwydd. — 
L'. P. P. 

* Bid yal Uen yn chwannawg. 

Bed amlwg marchawg, bid redegawg gorwyJJ. 
'Bid gcwm biw.— LI. P. P. 

* Guescyt guangraun yn y ureid. 
' Yn adneu. 

'" Bid ynvyt ynJadgar. — LL C. 

" Bit gran clef gleu wrth aur. — LI. C. 

Bid gwanandeu glau wrth awr. — LL ÂraH. 
•*Bid doeth dedwydd, Ihiw ai nawdd. 
"Bid eTein alldut, bit dysgethrin drut. 

Bit chnannanc ynvyt y chnerthin.— LL C. 
^*Ll. arall. Bid chwymiad colwyn, bid wenwyn 
gwrach. 

Bid cwynfan claf, bid la wan iach. 



100 



IR GOG, YN ABER CÜAWG. 



Bid wen gwylan a bid van ton , 

Bid hyvagyl gwyar ar on' 
Bid Iwyd rew bid lew calon 

Bid las Uuartli bid diwarth eiriad* 

Bid reiniad yn nghyvartli 

Bid wraig ddrwg a mynycb warth ' 

Bid gogor gan iar bid trydar gan lew* 
Bid ynvyd ymladdgar* 
Bid ton calon gan alar 

Bid hofder Uawer a'i heirch 
Bid wyn twr bid orun seircb 
Bid Iwth cbwannawg bid ryngawg 
cleirch* 

Bid anbygar diriaid bid fer pob ewaint 

Bid henaint i dylodedd 

Bid addvwyn yn ancwyn medd 

Bid chwyrniad col wyn bid wen wyn neidyr 
Bid noviaw rhyd wrth beleidyr 
Nid gwell yr otwr no'r lleidyr 

Bid gwp'dd gweilgi bid goi-waen ton 
Bid cwyn pob galarus 
Bid avlawen ben lieinus 



I'R GOG, YN ABER CUAWG. 

GoKEiSTE ar vryn aerwyn vy mryd^ 

A bevyd ni'm cycliwyn 

Byr vy nliaith difaith vy nbyddyn 

Llem awel 11 wm benyd er byw* 
Pan orwisg coed telyw hav* 
Terydd glav wyv heddy w '" 

Nid wjrv enhued miled ni chadwav" 
Ni allav ddarymred 
Tra bo da gan Gog caned 

Cog lavar a gan gan ddydd 

Cyvreu eicliiawg yn nolyd Ciiawg'^ 

"Gwell córawg na cbybydd" 

> Ar ffon.— LI. P. P. 
» Eirchiad.— 1-. P. P. 
' O'i mynych warth. 

* Bit gravangauc iar (gan iar) bit trydar leu. — LI. C. 

* Bid oval ar ei car. 

•Bid wyn twr bid orwyn seirch 

Bid hoffder llawer ai heirch, 

Bid rwth (lyth) chwannawc bid ryngawc cleirch. 
—LI. P. P. [bi7t. 

'' Goreisle (goreisti) ar vryn, aervryn (a erwyn) vym 
' Llem auel Hum benedyr byu. 

* Par oruisc coed telyu haf : coglyw haf.— LI. P. P. 
^0 Cei-yd glaf uyf hedjTj. 

*' Neud wyf anhyed milet ny chadaaf. 

•* Cyfra eichiawg yn molydd tuawg. —LI. Du. 



Yn Aber Cuawg yd ganant Gogau 

Ar gangau blodeuawg 

Gwae glav a'n clyw yn voddawg^ 

Yn Aber Cuawc yt ganant cogau 

Ar gangau blodeuawc 

Gwae glaf ae clyw yn vodawc 

Yn Aber Cuawg Cogau a ganant 
Ys advant gan vy mryd* 
A'u cygleu na's clwyv hevyd 

Neu's endewais i Gôg^ ar eiddiorwg bren 
Neu'r laeswys vy nghylchwy 
Edlid a gerais a gerais neud mwy* 

Yn y van odduwcb lion dar 
Ydd endewais i laLs adar' 
Cog van cov gan bawb à gar 

Cethlydd catbyl-voddawg hiraethawg ei 
Taith oddev tuth hebawg [llev 

Cog vreuer^ yn Aber Cuawg 

Gorddyar adar gwlydd naint^ 
Llewychyd lloer o'er dewaint 
Crau vy mryd rhac govyd haint 

Gwyn gwarthav naint dewaint hir 
Ceinmygir pob cywraint 
Dylywn pwyth bun i henaint® 

Gorddyar adar gwlyb gro 
Dail cwyddid divryd divro 
Ni wadav wyv clav heno 

Gorddyar adar gwlyb traeth 
Eglur nwyvre elielaetli ton 
Gwyw calon rbag biraeth 

Gorddyar adar gwlyb traeth 
Eglur ton taith ehelaeth' 
A grëad yn mabolaeth '** 
Carwn pei cafwn etwaeth" 

Gorddyar adar ar edrywedd'^ 
Ban llev cwu yn nifaith 
Gorddyar adar eilwaith 

1 Coc lauar canet y rawo. - LI. P, P. 
« Ys adwant (atvant) gan fy mryd. 
^Neus edeueis i Gog 

* Edlit a gereis neut muy. 

* Yr edeueis (edeueis) y leis adar. 
'Cogvrever (ureuer.) 

' Gulyt veint ; gwld neint ; gwlyb neint. 
^Duluyn (dylynn) puyth hun i heiut. 
9 Tuth ehelaeth. 

»» A gret y mabolaeth.— LI. P. P. 
^^Mae II braich hum yn gyntav oV pennill canlyn- 
awl, yn y LI. JDu. [P. P. 

12 Gordyar adar orrediyuaed ; ar edrywy ard. —LI. 
Jfeu, Gorddyar adar ar edrywiardd ban. 



YNGLTNION Y GNODAU. 



101 



Cyntevin cain pob amhad' 
Pan vrysiant cedwyr i gad 
Mi nid av anav ni'm gad 

Cyntevin cain ar ystre 
Pan vrys cedwyr i gadle' 
Mi nid ae anav am de' 

Llwyd gwarthav mynydd brau blaen on 

O ebyr dyhepgyr ton 

Pevyr pell chwertbia o'm calon 

Assymi heddyw pen y mia 
Yn y westva ydd edewia 
Crau vy mryd* cryd a'm dewis 

Amlwg golwg gwyliadur 
Gwnelyd syberwyd segur 
Crau vy mryd' clevyd a'm cur 

Alav yn ail mail am vedd 
Nid eiddun dedwydd dyhedd' 
Amaerwy aduabod amynedd 

Alav yn aU mail am lad 
LlithredawT Uyry lion cawad 
A dwvyn lyd berwyd bryd brad 

Berwyd brad anvad ober^ 
Byddant dolur pan burer 
Gwerthu bychod er llawer 

Berwitor brad yr anwir* 
Pan varno Dovydd dydd hir 
Tywyll vydd gau golau gwir 

Perygl yn burthiad cyrchyniad cewig' 
Llawen gwyr odduwch Had 
Crin calav alav yn eiUad*" 

Cygleu don drom ei tholo van" 

Yrhwng graian a gro" 

Crai vy mryd rhac Uedvryd heno 

Osglawc blaen derw cliwerw chwaith on'* 
Chweg evwr chwerthiniad ton 
Ni cbel grudd gystudd calon 

* Cein pob amat. * Pan vryt ketuyr y gadle. 

* Nidaaf anaf am edy. 
Ni nad af anaf amdde 

* Crei vymbyt. — LI. Du. 

* Ceri vymbry t. - 1 1. Du. 

•Nyt eidun detuyd dyhed,— LI. D. 
' Berwyd brad anf ad o ber. 
•Preator pteenuir (pre enwÌF). — ' 1. P. P. 
•Perygyl yn dirthÌTut (dirthinat) kyrcbynyat 
Kewic. — LI. Du. 

Cerygyl yn dirthiuat Cyrchyfiad Cewig. — Lh Coch 
*• Llauen guyr o dy net Ukt 

Crin calav alav yn deilyat. — LL Du. 
•» Cigleu don drom ith olo fau. — LI. C. 
" Rhwng gran o gro. LJ. C. [-LLC. 

** Oeglod blaen derw chwerw chwerw chw eith onn. 



Ymwng uchenaid a ddywaid amav' 
Yn ol vy ngorddyvnaid 
Ni ad Duw da i ddiriaid' 

Da i ddiriaid ni ater' 
Namyn tristyd a pbryder* 
Ki adwna Duw ar á wnêl 

Oedd macwy mabclav oedd goelin* 

Gyvran yn llys brenin 

Peed gwyl Duw wrth y dewin' 

O'r a wneler deryw' 

Yttyried ar a'i derUy' 

Car dyn yman yw câs Duw vry 



YNGLYNION Y GNODAU. 

Gnawd gwynt o'r deheu gnawd adneu yn 

llan 
Gnawd gwr gwan godeneu 
Gnawd i ddyn ovyn chwedlau 
Gnawd i fab ar faeth foethau' 

Gnawd gwynt o'r Dwyrain gnawd dyn bron- 

rain balch 
Gnawd mwyalch ynmhUth drain 
Gnawd rhag traha tra Uevain 
Gnawd yn ngwig gael cig o vrain'" 

Gnawd gwynt o'r Gogledd gnawd rhianedd 

chweg 
Gnawd gwr t^ yn ligwynedd 
Gnawd i deyrn arlwy gwledd 
Gnawd gwedy llyn lledvrydetld 

Gnawd gwynt o'r Mor gnawd dygyvor 
Gnawd i vanw vagu bor [Uanw 

Gnawd i voch turiaw cylor 

Gnawd gwynt o'r Mynydd gnawd merydd 

yn mro 
Gnawd gael to yn ngweunydd 
Gnawd arlaetb maeth dyn crefydd" 
Gnawd dail a gwyail a gwydd 

' A d; vet amav; neu, A dyfeiad heno. 

* Da y diryet ; neu, Y da i diried. 
^ Da y diiyet nyatter —LI Du. 

Dau ddirieid ny atter. - LI. C. 

* Namyn tristyd a phrudder. — M C. 

* Oedd macwy Mabclav (mab daf ) oedd goein gyf- 

ran.— I.L C. " fJ 

Oedgeingyfion; neu, oedgoewin gyvion.— Ll.Du. 

♦r'oed guyl Djru urth edein. — I.L Du. [P. 

' Or a uneler yn derut— LI Du. Derwdy. — LI. P. 

* Ystyryeit jr ae derlly.— LL Du. 

* Ban oh. P. P. 

"iVwi ÿw y ban yn U P. P. 
»»5on o L. P. P. 



102 



TKIBANAU. 



Gnawd nyth Eryi* yn mlaen dâr 
Ac yn nghyvyrdy gAvyr llafar^ 
Golwg vynud ar a gar 

Gnawd dydd a thanllwyth-yn nghynllaith 

gaiiav 
Cynreinion cynrwyddiaitli 
Gnawd aelwyd ddifydd yn ddifaith 



TRIBANAU. 



Ckin calav a lliv yn nant 
Cyvnewid Sais a'i ariant 
Digu enaid mam gen-blant 

Y ddeilen a drevyd gwynt^ 
Gwae hi o'i thynged^ 
Hen lii eleni goned* 

Cyd boed bychan ys celvydd 
Ydd adail adar yn ngorwydd coed 
Cyvoed vydd da â dedwydd 

Oer-wlyb mynydd oer-las iâ 
Ymddiried i Ddnw ni'th dwylla 
Nid edry'' hir-bwyll liir-bla 

Baglawg byddin bagwy on 
Hwyaid yn llyn graenwyn ton 
Trech na chant cystudd calon^ 

Hir nos gorddyar morva 
Gnawd tervysg yn nghymmanva 
Ni cliyvyd diriad â da** 

Hir nos gorddyar mynydd 
Gochwiban gwynt uwch blaen gwydd 
Ni thwyll drycanian dedwydd 

Marchwiail bedw briclas 
A dyn vyn troed a wanas 
Nac addef dy rin y was 

Marchwiail derw mwyn llwyn 
A dyn \'yntroet o gadwyn 
Nac addef rin y vorwyn 

Marchwiail dersv deilyar 
A dyn vyntroet o garchar 
Nac addef rin y lanar 

1 Llachar. 

* Ag anllwyth.— LI. P. P. 

3 Uynnired gwyut —LI. P. P. 

* Gwae hi ae thyghet. 

* Hen hi elein y ganet : hi hen eleni y ganed. 

<■• Xid eddeu. [P. 

' Trech na ehant cystyt calon : cyssiil callon. - LI. P. 

* iii chyfeuyd diryeit a da. —LI. P. P. 



Marchwyail drysi a mwyar arni' 

A mwyalch ar ei nyth 

A chelwyddawg ni then byth 

Gwlaw allan gwlychyd rhedyn 
Gwyn gro mor go von ewyn^ 
Tecav canwyll pwyll i ddyn. 

Gwlaw allan yngan glydwr* 
Melyn eithin crin evwr 
Duw Reen py beraist lyvwr 

Gwlaw allan gwlychyd vy ngwallt 
Cwynvanus gwan diíFwys allt 
Gwelwgan gweilgi heli hallt 

Gwlaw allan gwlychyd eigiawn 
Gochwiban gwynt uch blaen ca^v^l 
Gwedy pob camp heb y dawn . 

Llym awel Hum brin 

Anhaut cafíael clit llitred ritreuhid lin 

Ryseiw giir ar un conin 

Ton trathon toid tu tir goruch gwaeteu 
Rac bron baneu bre breit allan or sevir 

Oer lie llwch rac brythwch gaeaw 
Crin cawn alaf trwch* 
Kedic a weP coed in i blwch 

Oer gwely piscawd ygkisscaud iaen 
Cul hyd cawn baryw hand 
Birr diwedit gwit gwyrhaud 

Ottid eiry gwin y cnes ni ryfelir y gaeaf 
Nid a kedwir oe neges 
Oer llinneu eu lliw heb tes 

Ottid eiry gwin aren 
Segur yscuid ar iscuit hen 
Rywawr gwint reuhid dien 

Ottid eiry ar warthav rew 
Gosgubit gwint blaen gwit tew 
Kadir yscuid ar yscuit glew 

Ottid eiry tohid ystrad 
Diviissint wy keduir y cad 
Mi nid aw anaw nim gad 

Ottid eiry o du riw 
Carcharaur goi-vit cul biv 
Nid annvyd hawdit hetiv 

'Marchuyeil dryssi a mnydr (mwgan) ami; March- 
wiail amw^^ar crin.— LL P. P. 
*Guyn gro mor goron cnyn (goror ewyn). 
* Glaw allan y gar glydwr. — U. P. P. 
*Calaftrwch. ^Kudicawel. 



TRIBAXAU. 



1C3 



Ottid eiry gwin goror mymt 
Llum gwit llog ar mor 
Meecid lluwyr llawer kyghor 

Eurtim am cim cym am clwir 
Oer Uuric lluchedic awir 
Bir diwedit blaen guit gwir 

Guenin i gogaur gvan gaur adar 
Dit jiiolith kyssulvin ke%'m brin coch 
gwyar^ 

G-wenin i godo aer acdo rit 

Rreuid rev pen vo 

It neb goleith lleith dyppo 

Gwenin igkeithiu gwirt iv mor 
Grin calaw caled riv 
Oer divlit yr elvit hetiv 

Gwenin igklidur rrac gulybur gaeaw 
Glas cunlleit ceu ewur 
Dric weret llyvrder ar ur' 

Hir no8 llwm ros lluid riv 
Glas glan guilan in emriv 
Garv mir glav a vit hetiv 

Sich gwint guliflfynt kinvetlauc difiPrvith 
Oer callet cul hie 
Llywin avon hinon vit 

Driccin i mynit avonit igniw 
Gulichid lliw llaur trewit 
Neut gueilgi gveled ir elvit 

Nid vid isgolhaic nid vid eleic unben 

Nith eluir in dit reid 

Och Gintilic na buost gwreic 

Kircbit cam crwm tal cwm clit 
Briwhit ia brooet llum 
Rydyeinc glew a lavur trwm 

Bronvreith breith bron breith bron 
Bronvreith brinhii tal glann 
Gan gam cam culgrwm cam 

Gromchel auel guaetrann 
Breit gvir or sevir allan 

Calan gaeav gurim gordugor blaen grac 
Goreuynauc ton mor 
Blirdit dervhit ych kighor 

*C5<xli gwawr, goaor. 

' Dric weuet llyfrder ar gur. 



O kiscant yscuit ac anal gorvit 

Aguirdeurdiarchar' 

Tec no8 i fiyscauc* escar 

Kinteic guint creilivn koet 
Crin coed carw ercwn* 
Pelis enwir pa dir hwn 

Kin ottei eiry hit yn ai-vni melin 
Nim gvnaei artu awirtul 
Towisun 6 lu y brin Tytul 

Kan medrit morrvit y rodwit 
Arid ariv a diguit 
Pelis pan vit kyvarvit 

Nim gwna pryder im Prydein heno 
Kyrchu tro priw uchein 

Y ar kan kaoilin Owein 

Kim imtvin ariwen ac yscuid amad 
Diflfreidiat cad cynvit 
Pelis pa tir yth vaguid 

Y gur a rithao Duv o rygaeth karchar 
Rut y par o pennaeth 

Owein Reged am ryvaeth 

Elan ethiu miw in rodwyt i werit 

A teula na ffouch 

Gwydi met mevil na vynnuch 

Y bore gan las y dit 

Ban kirchuit Mug maur drewit 
Nig oet dagawd meirch Mechit 

Nim guna lleuenit llad 
Or chuetlev am diallad 
Mechyt golo gvit amad 

Kyvarvuam am cavall 
Kelein ar viar ar wall 
Kyvranc Ryn ar drud arall 

KAuis ffonogion Muge a lataut Mechit 
Druduas nid amgiflfredit 
Peruv new pereiste imi a dyvit 

Gwir igrid rid reuittor 
Oervelauc ton brith bron mor 
Ren rothid Duv in kighor 

Mechit mab Uywarch dihavarch unben 
Glvystec lien lliw alarch 
Kyntaw a iimin cluymus march 
* Ffyscao. 'Crin caan cara eacon. 



104 



I YSCOLAN. GWASQARGERD VYRDIN YN Y VED. 

CANIADAU MYRDDm. 



I YSCOLAN 

MTBBDIN WTLLT AI CANT. 

Du dy Farcli du dy gappan 
Du dy benn du dy hunan 
lad du a'i ti Ysoolan, 

Mi Yscolan Ysgolliëic 
Ysgafn ei bwyll Ysgodic 
Gwae ni bawt a gawt gwledic 

O Losci Eglwys a lludd buch yseol 

A llyfr rod i foddi 

Fy mhenyd ys ti'wm genni 

Creadir y creadureu 
Porthidon mwyaf 
Cyrraw^ di imi fy ngheu 

Blwyddyn llawn im Rliyddoded 
Ym Mangor ar bawl cored 
Edrych. di poen imi gan morbryfed 

Bei ysgwyp"WTi ar -wna ["«ti 

Mor amluc gwynt y flaenbric gwydd ffal- 
Ar a wneuthum bytb bìs gwnawn 



GAYASGARGERD YYRDIN 
; YN Y VED. 

1. GwR a lefeir yu y Bed 

A dysgwyd cyu seith mlyned 
Marcli raarw eurdein gogled'^ 

2. Er gyveis o win o wydryn gwyn' 
Gan rieu* ryfel degynn 

Myrdin yw vy enu Mab Morvrynn 

3. Er yveis i o win^o gauc" 
Gan rieu ryvel eglauc ^ 
Myrdin jw fy enu aniheiduc^ 

4. Pan del gurtliryn® yar olwyn du 
Y lad Lloegyr llwybyr wehyn 
Chuerw uenuyn yn amuyn 

5. Gwynbryn wynvrynn ei swyn ery' 
Hir neuet giuet Gymry 

Ni bydd diogellawr ygellawr Ardudwy 

' Madfleu. * Eurdeym gogled. 

'Er yftis i o win o wydr gwyn.— LI. E. D. 

♦ Kan rifcu.— LI. E. D. 

' Gawg. 

«Eglwy — LI. E D. 

•'Ani heiddwg.-LL E. D. 

» Pan del gwr gwrthryn.— LL E. D. [E. D. 

*Gwyubr»u ^wynfrjn eidwyu (ei syddyn) ery. — LL 



6. Ar ardaluy Kymry 

Rac arderchawc Twrch toryf hy 
Pau dyvo coch Kormandi 

7. Y holi Lloegrwys treul diffwys 
Tutb am bob darogan^ 
Castell yn Aber Hodni 

8. Pan dyvo y brxich cadarn • 
Hyt jTi Rhyt Pengarn 
Lliwaut gwjT treuliaut Karn 
Pendevic Prydein yno pen Earn 

9. Pan dy\'o Henri y boli 
Mur castell y dervyn Ei-yi-i 
Gall vat ^ gormes dra gweilgi 

10. Pan dyvo gwyngann y boli Llundeiu 
Yar veircli nyt Kein 

Rygeilu^ ev Dinas Kaergein 

11. Teneu y mes teu y hyt* 
Pan dyvo yn deLsyvyt 
Brenbin gwas gwae ae cryt 

1 2. Mab a vyd mawr y urdas 
A orescyn mil dinas 
Hoedl egin Brenhin o was 

13. Kadarn wi-tli uann advot 
Guann wrtb gadarn gurdirot' 
Pennaeth bandes guaetli ae dyvot 

1 4. Byt a vyd Byt* urtli vaurdes 

Yd bydant gurag edeint llaes vuches^ 
liydant llu Meibyonein eu cyffes^ 

15. Byt a vyd bryt wrth y daes' 
Ycb wnalio taeauc y leas ^" 
Disgiuen bun giirth buytb guas 

16. Byt a vyd a gorplien byt" 
Pallant ieuainc rac aduyt'* 
Mei marw cogeu rhag annuyt 

17. Byt a vyd byt^^ wrtli ercbuys 
Y adeilaur yn dyrys 

Heb werth maur ni cbaffaur crys 

1 Treth am bob darogan dydderbi. — LL E. D. 

^Galwawd (galwawrl. — 1 L E. D. 

s Ni cheidvr.- LL E. D. * Yr byd. -LI. E. D. 

»Gorddirod.-LL E. D. 

6 Byd a vydd bryd.— LL E D. 

' Ys byddant gwrageddaint (baint) llaetb vtiches. — 

8 Bydant lia meibioneiii. 12. E. D. [LL E. D. 

«Des.-Ll. E. D. "Ei les— li. E. D. 

" Gorpben oed. LI. E. D. 
I'Addoed.— LLE D. 
I'Eyd a vydd bryd. ■ LI. E. D. 



GWASGARGEED ^^RD1X YN Y VED. 



105 



18. B)-t a vyd bryt urth lyeu 
Byii mall a guall ar lamreu* 
Torredaud geir a clireirieu 

19. Eu divanuaut gwir lledaut geu' 
Guauu ffyd bob eildjd diitleu' 
Byt a vyd bryt wi-th dillad 

20. Kygbaus argluyd Maer chuiviat 
Guaclau Bard hard offeiryat 
Difannawr e wir Uedawr gwad* 

21. Byt a vyd heb wynt heblau 

Heb ormod eredic heb drathreul- 

yau 
Tir digaun vid un erw y nau 

22. Pan dyvo yr gwyr heb wryt 
Ac yn lie coet cael yr yt 
Ymhob hedd guled a gyvyt 

23. Pan fo cyfelin gymyrredd* 

< Y gwr ai gweryd ni ommedd 
Gwrthfyd yd ym mynyddedd 

24. Pan fo sych gwydd gwanwyn 

A fyddgweddi pennaeth gwenwyn 
Eyddawd gwaeth buddelw no chrwyn 

25. Dyu Merchyr dyd Kyghorphen 
Y treulyaiir UavTiaur ar benn 
Cydy ant deu ygkreu Kyghenn' 

". Yn Aber Sor yt uyd Kyghor' 
Ar uyr guedy trin treulitor 
Glynn* guynn Uyu yn ysgor 

27. Yn Aber Avon y byd Uu Mon 
Fingl giiedy hinuedon' 

Hir veryt arwyt Voryon" 

28. Yn Aber Duvyr nuy deil due 
Yt vi agnaho gwidig" 

A guedy Cat Kyvarlluc 

1 29. Cat a vi ar hyrri Avon^' 
A Brython dywoi-pi 
Grant '^ guyr guhyr gurhydri 

- U. E. D. » Uechant geu. — LL E. D, 
ilea. Ac heb ancydd eisiau Uinell ar ol. 
*LIechant gwad.— jBa/i o. LI. E. D. 
*Pan vo Kynvelin gymyred guyd goannayn 
'~'uedj pennaeth guenuyn , 

jydiiut guaeth bu delu no chryuyn. 
uildiant deu ynghreu cyngen.— LL E. D. 
I'd fydd 2arw gynghor ar wjrr. — LI. E. D. 
lyw. -LI. E. D. 

iinweddon (hjnifyddon).- U. E. D. 
\r wiyd forion (fordon).— LI. E. D. 
Yà fi a gnaho (vd fi a gnoho gwidig). — L!. E. D. 
" Byrri Avon. - LI. E. D. 
'»Gnawd (gwnant).— LI. E D. 



30. Yn Aher y Don pervor cat^ 
A phelydr anghyvyon' 

A gua^ rud ar rud Saeson 

31. "Wassauc dy waed dy "Wendyd' 
Am dywaut wylyon mynydd* 
Yn Aber Craihant crefydd* 

32. !Mi a ddisgoganaf eraill 
Cym a lief cwn pan eill 
Firur dy phla ynghoed peill 

33. Gwenddydd gwrandaw yn ddiau 
Yn y daw Teifi o lynnau 
Addoer llithawr Hen uwch Uyirau 

34. Gwenddydd addoer yw dy erddym 
Mi ddisgoganaf mefym 

Ar deywy a lief cloer wedi cym 

35. Pan ddyffo Gwynedd yn o iaen eu 

bryd 
Yn ysgwn ysgithrawg 
Chwei-w gy&od clod i garravrg 

36. Carrawg Ynyr comynhed 
Comyn lli cjTiiyn lleoedd 
Llithiaut cwn ar galanedd 

37. Carrawg Ynyr garw anwyd y bryd 
Garw esgyll yn ynni 

Llithiant brain ar ysperi 

38. Dysgogan Tydoch terydd dy 
Rhag Carrawg Cynan dydd 
Gwynfyd am rhydd sawy llan 

39. Dysgogan Tydoch terydd dy 
Yn Aber Mulchwch 
Byddant Teifi a fo trwch 

40. Dysgogan Teifi Uestri lli ar llyry 
A Brithwyr oi thorri 

Llan Dudoch cloch menechi 

41. Disgogan Dyfed arglwydd lawdi 
Brithwyr du o Fanaw 
Tydoch Uan trwm ddydd a ddaw 

42. DLsgoganaf y llan Dydoch 
Na bydd na chledr na chloch 
Namyn gwarw y fa gwyddfoch 

1 Yn Aber Peryddon peritor cad.- LL E. D. 

* Anghyminon. — LI. E. D. 

* Gwa-ssawg dy waed ti i Wcnddydd. — LL E. D. 

* Am dywawd y gw^Uyon.— LL E. D. ; 11 L. M. 
"Mynyd yn Aber Karaf.— LI. L. M. 

A gwedy cym c'oer a fydd 
Duma y diwedd pn U. L. M. 
Eanau o L. E. D. y» j/ lUilU 



106 



HOIANAIT. 



43. Pan treulio Prydain 
Teyi'nedd bychain 
Gwlad feibionein 

Gwerin ormes 

44. Ni wyr namyn dawn a rymesynt 
Yny ddel gwynt ar ches 

DlWEDD. 



HOIANAU 



NeU BORCHELLANAÜ MTBDDIN AP MOEFBTN, ALIAS 

Mtbddin Wyllt, yr hwn a ganodd o ddeutu y 
flwyddyn 570, ac a ysgrifenwyd allan o'r 
Lltftr Du Gaeefybddin. 

1. 
OiAN a Pborchellan a pharchell dedwydd 
Na chiadd dy red kyr ym mhen mynydd 
Cladd yn lie argel yn argoedydd 
Nac erwys Ryddercb hael rwyfadwr fíydd 
Ami ddisgoganaf fi a gwir fydd 
Hyd yn Abertaradr rhag traws eu Prydein 
Cymni oil yn eu cyflwydd 
Llywelyn ei enw o eissillydd 
Gwynedd gwr dygorbydd 



Oian a phorchellan oedd raid myned 
Rhag cynyddion Mordai pei llafased 
E,hag dyfod erlid amam ni an gweled 
Ac or diagwn i ni chwynwn i ein Uudded 
A mi ddisgoganafi rhag ton nawfed 
Rhag unig bariffwyn gwehyn dyfed 
Dyrchafawd llogawd nid ir lleticred 
Yn ty yn hir gwrthdir a gwystfiled 
Yn y ddel Cynan iti oe chyn gweled 
Ni bydd atcor byth ar ei threfred 

3. 
Oian a pharchellan ni hawdd cysgaf 
Rhag godwi'dd y galar yssydd arnaf 
Deng mlynedd a deugain yd borthais i 
Ys drwg o orhoen yssydd ai'uaf [boen 

Oes imi gan lessu gaflu gwaesaf 
Brenhinoedd nefoedd achoedd uchaf 
Ni mad rhianedd o blant Addaf 
Ar ni chredo i ddofydd y dydd diweddaf 
Yd weleis Wenddoleu ym merthic rhiau 
Yn cynnuU preiddiau o bob eithaf 
Y dan fy ngweryd rhudd nu neud araf 
Pen teymedd Gogledd llaredd muyhaf 

4. 
Oian a pharchellan oedd raid gweddi 
Rhag ofti pump pennaeth o Normandi 
Ar pumed yn myned dros for heli 
I oresgjTi Iwerddon dirion drefi 
Ef gnawhawdd I'hyfel a dyfysgi 
O ymladd mab a thad gwlad ai gwybi 



A myned i Loegrwys diiFwys drefi 
Ac na bo gwared byth i Norddmandi 

5. 
Oian a pharchellan na uyt hunauc ryd 
Dybyt attam ny chwedyl dyvi*ydauc 
Pennaetheu bychein anudonauc 
Meiri mangaled am pen keiniauc 
Pan dyffon dros for gwyr eneirchawc 
Cad veirch y danunt deu wynebawc 
Deu ulaen ar eu gwaew anothleithyawc 
Erddi heb uedi y myd diheddawc 
Gwell bet no buchet pob uchenauc 
Kyrn ar y gwr a get pedrifannau 
A phan uon goforyon meibyon eidawc 

Y byt bore taer rac caer sallawc 

6. 
Oian a pharchellan a pharchell dyhed 
Rym dyweid chwimb leian chwedel anrhyf- 
A mi disgoganaf haf gwythloned [ed 

Kyfrwg brodoryon brad o Wyned 
Ban diholertagwystyl yn hir o tir Gwynedd 
Dybyt seith ganllog o hynt gan wynt go- 
gledd _ 
Ac yn Aber deu gleddeu eu Kynadlet ■ 

7. ' " 

Oian a pharchellan a parchell gwynn 
Rym dywot chwionblein chwedyl am dech- 
Pan bebyllo Lloegyr yn tir ethlyn [lya 
A gwneuthiu' Dyganwy Dinas dehyn 
O gyfranc Lloegyr a Llywelyn 
Ad uyd mab ar war a char a chychwyn 
Pan sorro Deinoel Mab Dunawd Deinwyn 
Aduyd franc ar fo fort ny Ouyn 
Yn Aberdulas gwanas gwehyn 
Cochwet yn eu cylchwet yn eu cylchwyn 

8. 
Oian a pharchellan hoian hoiau 
Bei ychenawg Duw gwnai ymchwelau 

Y llyssy wyf byddawd mau 

Yr hwn yssy ceised yntau > 

9. i 

Oian a parchellan neu dyt goleu | 

Andaw di lleis adai- deiuyr^ leisseu 
An byt ny blwynydet a hir dieu ! 

Arien enwir edwir ifrwytheu 
Ac escyp llawch lladron diffaeth Uanneu 
A myneich a obrum^ beich o pechodau 

10. 
Oian a parchellan llym i Wynedd 
Cywely a fynnut pan elutti i orwedd 
Bychan a wyr Rydderch hael heno y ar ei 
A bortheisi neithwyr o anhunedd [wledd 
Eiry hyd ym hen clun gan ran caledd 
Pibonwy yn niblau blin fy rhysedd [edd 
Rhy ddybedddydd Mawi"th dydd gwythlou- 
Cyfrwng glyw Powys a chlas Gwynedd 
1 Ddwfn, ddyan. "Obiyn. 



hoianau. 



107 



A chyfod hiriell o'i hir orwetld 

I amwyn ei Elyn derfyn Ovvynedd 

Ac oui i'm cudd gan i'j rhi I'haii trugai'edd 

Gwae fi ban ym buy tra fy niwedd 

11. 
Oian a parchellan ny byt cyliin 
Ban ^ glyw yn llauar o Gaervyrdin 
Y ardwyaw deu geueu yn cywrhenin 
A hil Rys aerllut aerllit byddin 
Pan later y saes8on ynghymer trin 
Gwj-n eu byt hwy gymryw werin' 

12. 
Oian a pharchellan a pharcliell gwyn gwys 
Na chysgi hun fore 
Na cldadd ym mhrysg rhag dyfod 
Rhydderch bael ai gwn cytrwys 
Gan gafiael o honatti y coed 
Ehedawdd dy chwys 

13. 
Oian a pai'chellan a pai'chell gwyn 
Bei gwelud a welais o dreis deugyn 
Ni chas cutti hun fore ni chlyddut ar fryn 
Ni chyrchud ddifFaith o ddiôẁys lynn 
Ban eisteddo saeson yn eu sarflren 
A chyrchu o bell gastell goUwyn 
Atfydd dillad hoy\v a gloyw dullin 

14. 
Oian a parchellan andaw de yn awr 
Pan dodynt wjt gwynet eu gweith ynawr 
Llafneu y uerd drin' Kyrn a ganawr 
Briwawd Llurugeu rac llym waewawr 
Ban dyffo Nortmyn yar lydan lyn vad 
Ad uydd ym urthryn yna gan vid dinawr 
A goresgyn Prydein y wyron yswein 
Ar wall o Luudein a diatawr 
Ann disgoganaf deu priodawT 
A luniont tagneuet o nef hyd lawr 
Kynan Kadwaladr Kymry benbaladyr 
Bydawd eu cynnadyl a edmycawi* 
A chyweiriaw gwlad* a chystudyaw gwad 
A llu a Uedi-ad a ddewalawr' 
An bi nv ynaeth gwared gwedi gwaeth 
Neb o haelonaeth ni di dolawr 

15. 
Oian a pai'chellan neud glas mynydd 
Teneu fy lien i mi nid llonydd ' [ddydd 
Llwyd yw fy mlaidd ni'm traidd Gwen- 
Ban ddySbnt gup- Bi-jTieich in gwarth luy dd 
Cymry a orfydd cain bydd eu dydd 

16. 

Oian a parchellan a parchell garwy 
Na chladd dy retkyr nag iste^ fynwy 
Nac a char waes na char warwy 

^Ban gychwyn lluaer o 
Gaer vyrdin. 
'Gymrwy ■werin. 
' Yu erdd^-n, &c. 



* A freithiaw gwlad, &c. 

* Ddiwalawr. 
«Ysdi. 



Na chussyl a roddafi i wenabwy 
Na fid ieuangc serchawg sybei-w wa^vrwy 
A mi ddisgoganaf gwaith Machadwy 
Adiydd gelorawi* rhudd yn rhiw dydmwy 
O gyfi-anc y Kynfi-ain bronrheino cyfrwy 
Adiydd bore eoch ac och ofwy 
Arth o ddeheubarth a dderchafwy 
Pty llettawdd ei wir ef tra thir Mynwy 
Gwyn ei byd hi Gwenddydd a arhowy 
Pan fo pendefig D)-fed ai gwledychwy 

17. 
Oian a parchellan neud blodeu drain 
Gorlas can fynydd ellydd neud cain 
A mi ddisgoganaf cad Coed Llwyfain 
A gelorawr rhuddion rhac rhuthr Owain 
Pan gwnelont meiriau dadleu bychain 
Anudon a brad gwlad feibionain 
A phan ddel Cadwaladr i oresgjTi Mon 
Dileawr saeson' o dii-ion Brydain 

18. 
Oian a parchellan mawr eryssi 
A fydd ym Mhrydain ac nim dorbi 
Ban dyffon brodorion o amdiredd Mon 
I holi Brython brithfyd dybi 
Dyrchafawd draig flawd ffaw u peri 
Gwrdd Cynan faran o Ian Teifi 
Gwnahawd am Ddyfed dygyuysgi 
Bid iddaw yn aelau eilon ynddi 

19. 
Oian a parchellan mor enrhyfedd 
Na budd un eunyd y Byd yn unwedd 
Pelled son saeson sail cywryssedd 
Ar brithwn* haelon hil cymwyedd 
A mi ddisgoganaf cyn fy niwedd^ 
Brython dros saeson brithwyr ai medd 
Ac yna in dawni ddawn gorfoledd 
Gwedi bod yn hir yn hwyr fiydedd 

20. 
Oian a parchellan andaw di yr eilon 
A. gread adar kyi- Kaer Reon 
Un yssyn a rown mynydd Maon 
I edrych drychynnawg drych serchogion 
A mi ddisgoganaf fi cad ar y don 
A chad machawy a chad afon 
A chad coi-s Fochno a chad ym Mon 
A chad cyminawd a chad caerlleon 
A chad Abergwaith a chad laethon 
A phan fo diwedd tir terfyn i eilon 
Maban dyrchafawd mad i ii-ython 

21. 
Oian a parchellan bydan a fydd 
Mor druan ei ddyfod ac ef d'dyfydd 
Morwynion moelion gwragedd rhewydd 
Cai-ant ni pharchant eu carrennydd 

» Dileant saeson. ^ Brython. » Nygnedd. 



108 



KYVOESI MYRDIN A GWENDYD Y CHUAER. 



Rhwydd ni bydd digyfrwydd wrth i gilydd 
Esgyb anghyfiaith difiaith diíFydd 

22. 
Oian a parchellan bychan brychni 
Andaw di lais adar myr mawr en hynni 
Cerddorion allan heb ran teithi 
Cyn safbnt yn y drws tlws nis deiipi 
Rym dj wod wylaii o bell ynni 
Teyrnedd enrhyfedd eu cynyfeddi 
Gwyddyl a Brython a Rliomani 
A wnaliout dyliedd a dyvysgi 
Ac jTighyienw diwiau dyibd iddi 
Ac ymladd yn daer am ddwylan tywi 

23. 
Oian a parcliellan byclian breichfras 
Andaw di lais adar mor mawr eu dias 
Kerddorion allan heb ran urddas 
Gwiiiliunawd esspyd a bryd gan was 
Heb godwyd wyueb heb ran urddas 
Pan vo dau froder dau Iddas am dir 
Megittor oi gwir hwy hir alanas 

24. 
Oian a parchellan nym daw y cyngyd 
O glybod llais adar mor ddiergryd 
Teneu gwallt fy mhen fyllen nyd clyd 
Dolydd fy esgubawr nid mawr ei hyd- 
Fyngrawn haf a mi nid ymweryd 
Cyn ysgar a Duw didawl cywyd 
A mi ddisgoganaf cyn diwedd byd^ 
Gwragedd heb wyledd a gwyr heb wi'hyd 

25. 
Oian a pharchellan a phorchell ryni 
Teneu yw fy lien nyd llonydd imi 
Er gwaitli Arderydd mi nym dorbi 
Cyn syrthiai awyr i lawr a llyr yn Hi* 
A mi ddisgoganaf gwedi Henri 
Breenhin na frenhin brith fyd dybi 
Pan fo pent ar Daf ag arall ar Dywi 
Y daw diwedd thyfel iddi* 



KYVOESI MYRDIN A GWENDYD 
Y CHUAER." 

1. 
M. Deuthum i attat y adraut 

Yngnadaeth' y gogled y gennyf 

* Dwfr dyar eu gi'j'd ^ Fan fo pout ar Daf ac 

* Fy yd. atall ar Dy w 
*Gorphen byd. Er gwaith Ardei-ydd mi 

* Enlli. dryin dorLi. 

*Nota — Geiriau E. Evans, ncu I. Brydydd Hir, 
yn LI. P. P.— " Bi-udiau o'r Cwta Cyfarwydd juxta 
exemplar J Jones, correct ad cod, Davies : qui 
examinat ad L. Coch." 

'Yguadedd,— lil. P. P. 



Syu pob tyt traethuyt urthyf 
Yr gueith Arderyd ac Erydon 

2. 
G. Guendyd er m<nnt a dybyd amaf 
Eneichyad kyvod kud af ^ 
Cyfarchaf i'm llallogan 
Merddin y chwedlau dysgogan' 
Pie edewaist dyfynan 
Dymgoeu gorober 
Dydd Uawenydd yn ehangder' 

3. 
Kyvarchav ym llallogan Vyrdin 
Gur doeth darogenyd 
Kan hepkoryd o honau 
Pan au bun ganthau* 

4. 
M. Y gerd gadavael avi Heel' 

Kymyr* yu bi Kyvarch awel ruyd 
Byderch hael yn aruyd^ 

5. 
Kanys Ryderch bieu ifau 
A chymry oil i danau 
Neu gwedy ynteu Kudau' 
Ryderch Kael gymynat gelyn 
Guan teu y wan^ ac uy 

6. 
Dyd gwynuyd^" yn Ryt Tawy 
Ryderch Hael dan ysbeit gelyn 

7. 
Didas Beirdd bro glyt *^ 
Kud aaef et a yr ryt^* 
Mi ae dyweit y Wendyd 

8. 
Kan am kyveirch yn gelvyd 
Na bydd Ryderch Hael drennyd 

9. 
G. Cyvarchaf ym Kloteu Uallauc ^' 
Anuynauc yu lluyd 
Neu wedi Ryderch puy vyd^* 

1 On (eu) eichiad cyfedd cwdd af . ~ U. P. P. 
* Py cliwedleu darogan. — LI. P. P. 
^Ybban rJiayhlmnol o L. P. P. 
*Pa rian bi ni (Pari au bun) ganthaw. — LI. E. D. 
»En gerth Cadafael a bi (vi> caeL— LL P. P. 
6 Cyn ri.— LI. E. D. 

^Rwydd yw arwydd. Rydderch HaeL— LL E. D. 
Tu bi cjnfarchafaeL 

Rhwydd i arwydd Rliydderch HaeL— LI. P. P. 
*Neu gwedi Gweithen cwdd ddaw. — LL P. P. 
9 Gwan trwy.— LL E. D. 

Gwan trywan ac (teu ei wan ai") wy. 
wGwynvdd.— LI. E. D. 

GwynMaydd.-LI. P. P. 
» Glo glyd —U. P. P. 
** A wna (adwna, o daw) yr ryd. — LL E. D. 

Cwdd aa ef a wna (a ddaw) i'r rhyd. - LI. P. P. 
"Clodlewllallawg.— LL P. P. 
nPieufydd.— LI. P. P. 



KYVOESl MYRDIN A G^^'ENDYD Y CHUAEK. 



109 



10. 



M. O leas Gwendoleu y guaetfifreu Ar" 
deryd^ 
Handuf o eithin' 
Morgant vaur vab Sadumin 



n. 



G. Kyvarchaf ym Klotleu llallauc 
Kerdglyt Kyt Uiant' 
Puy wledych uedy MorgaBt 



12. 



M. O leas Guendoleu y guaetflBreu Ar- 
derydd 
A synnu paham ym ken gualadyr* 
Gwaet gwlat y Uryen* 



13. 



G. Kyvliu dy ben ac aryen gaeaf 
Gwares Dyv dy anghen 
Puy wledych wedy Uryen 



14. 
M. Digones Dofyd dicned arnaf 
Klaf wyf or diued 
Maelgwn Hii* ar dir Gwyned* 

15. 
G. Oys gayr ym brant yt vych uynghal- 
on' 
Dmc vyhoen am ryd drycli^ 
Neu uedy Maelgwn puy wledych 

16. 
M. Run y enu rugyl y ffossaut 
Ygkrynnir bydin brudraut' 
Guae Brydeîn or diuymaut '° 

17. 
G. Kan vyd Kedymeith" a Chanon 
Kynlleith " 
A thai waur'" a borthun 
Kwda" Gwyned guedy Run 

18. 
M. Run y enu ryvel o vri 

A oganaf y dyderbi 
' Guendyn gwlat yn angat veli " 

' Yngwaetffreu Arderydd.— 11. P. P. 
» Handwyf o eithur (eithun).— LI. P. P. 
«aydlliant.— Li. P. K. 
* Ysid i mi paham im len : 
Tsyd imi pam im cen. - LI. P. P. 
" Sea, Gwaladr gwaed gwlad Urien. — LI. P. P. 
'Xeu, O dir Uwynedd. - LI. P. P. 
■O vsgar am brawd yd nych vynghalon — LL E. D, 

a" LI. P. P. 
■ 7irwgfy Uiw(drut ihonnamrhyddrych). — LL P.P. 
! iighvnnor byddin brwydrawd. — LI. E. D. 
\'tu, O i ddiwrnod.— LL P. P. 
Can wyd cedymdeith. — LL E. D. 
'= A chauaon cynllaith. — LL P. P. 
'^\'tli alwawr.— LL P. P. 
"Cwdda.— LL P. P. 
" Gwenddyn gwlad yn angad Beli. — LI. P. P. 



19. 



G. Kyvarchaf ym klotleu llallauc 
Anvynnauc ygkyni 
Puy wledych uedi Beli 



20. 



M. Can ethyw vym pwyll gan wyllyon 
mynyd 
A myhun yn agro 
Wedi Beli y vab ev lago 



21. 



G. Can ethyu dy buyll gan uyllyon 
mynyd 
A thy hun yn agro 
Puy wledych guedy lago 



22. 



M. Amgurth gy varch ^ ym brutuan 
Y gyvedeu neut eban- 
Guedy lago y vab ef Katvan 



23. 



G. 



Y Kerdeu rydraethassam 
O dyvot clot Botiydan 
Puy wledych uedy Katvan 



24. 



M. Gulat Katuallaun vryt maur' 
Pedryvael byt orygela\ir* 
Dyguydit pen Eigyl y laur' 
A hyt y byt y hetmyccaur* 



25. 



G. O ueled dy rud mor greulaun 

Y dau ym bryt'' neu annogaun 
Puy wledych uedy Katuallaun 

26. 
M. Gwr hir yn cadu Kynnadyl 
A Phrydein yn un Paladyr' 
Goreu mab Kymro Katwalatyr 
27. 
G. Nag yscar yn antrwyadyl 

A mi o an gwarth yr gynuadyl 
Pwy wledych wedi cadwaladyi-' 

28. 

M. Am gwrthgyvarch yn glaear 

Y gynnedveu'" neut Abar 
Wedi Kadwaladyr Idwal" 

' Am gwrthgyfarch. — LL P. P. 

* Ynghyfeddeu ty genedyl! neud eban — LI P. P. 
» Wrhjd mawr.— LL E. D. 

* Pedryfal byd (pedryael bit) ryglywawr. 
'Digwyddit penn i llawr.— LI. P. P. 

* Neu, A hyd byd i hennycawr. — LL P. P. 
''Neu, Iddaw fy ra vyd.— LL P. P. 

* Neu, Dan un paladyr. — LL P. P. 

* Pennill o L. P. P. 
"Ycyfeddeu.-LL P. P. 

'* Pwy wledych wedi Kadwaladyr Idwal. —LI. E. D. 



no 



KYVOESI MYRDIN A GWENDYD Y CHUAER. 



29. 
G. Atli gyvarcliaf yn glaear 
Clotleu goreu dyn dayar 
Puy wledych wedy Idwal 

30. 
M. Gwledycliaut uedy Idual 

Yn llui'u Dyvynnyn diarchar 
Ysguyduyn Howel vab Katiial 

31. 
G. Ky^^archaf ym clotleu Uallauc 
Anvynauc yn ryvel 
Puy wledych uedy Howel 

32. 
M. Mi a diwedaf y glot vri^ 
Guendyd kyn esgar a thi 
Guedy Howel Rodri 

33. 
G. Cyfarcliaf im clod oui-i frawd 
Anofnawg yngliyni 
Pwy wledych wedi Rodri - 

34. 
M. Kynan ym Mon a vi' 
Nyt achatuo y deithi* 
A chyn* galuer Mab Rodri 
Mab Kaledigian vi^ 

35. 
G. Kyvarchaf o echlyssur byt^ 
Am dauet ychwaryan ^ 
Puy wledych uedy Kynnan 

36. 
M. O leas Guendoleu ygguaetifreu Ar- 
derydd 
Digoni o vrau^ 
Mervin viych o dir Manau 

37. 
G. Kyvarchaf ym clot ovri "* 
Vraut Kerdoleu oreudyn" 
Puy wledych uedi Mervin 

38. 
M. Dyuedaf nyt o drygaur^^ 
Ormes Prydein" pryderaur 
Wedi Mervin Rodri Maur 

I Ynglod ofri (own).— LI. E. D. 
« Pennill o L. P. P. 

^Oes Cynan ym Mon a fi. — LI. P. P. 

♦ Nid a gatto y deithi.— LI. P. P. 
i-Achyd.— LI. P. P. 

*Maban (mab) caledigan fi.— LI. P. P. 
' Neu, Bydan.— LL P. P. 

* Am dywaid y chwarian. — LL P. P. 
'Dygyng (dygyni) o vraw.— LL P. P. 

»» Clodfri frawd. -LL E. D. 

II Ceith eleu (cerdd oleu) oreuddyn. — LI P. P. 

1* Dy wedwyf nid o trigawr (ddrygaw, periglawr).— 

U. P. P. 
"Armes Prydein.— LL P. P. 



39. 



G. Kyvarchaf ym clotleu llallauc' 
Anmynauc yn dyd gaur 
Puy wledych wedi mab Rodri Maur- 



40. 
M. Ar Ian Konwy Kymuy Duw Merchyr 
EtmyccaTir y davaut^ 
Arveu ni aryen anaraut* 

41. 
G. Kyvarchaf ym clotleu Uallauc * 
Annynduc yn dyd guaut® 
Pwy wledych wedy Anaraut 

42. 
M. Nessaf }ti nes y amser Kennadeu an- 
sel" 
Y bennaeth yn llau HoweP 

43. 
G. A'th ogyfarchaf Llallogan Ferddin 
Anfynawg yn rhyfel 
Pwy wledych wedi HyweP 

44. 
M. Ys Bargodyein ni bissuys '" 
Ny byd nes y Baradwys 
Nyt guaeth xu-th o dyn nocurd Egluys" 

45. 
G. Kyvarchaf ym ychein vraut '- 
A uelais ygklot gein 
Puy wledych uedy Bargotyein 

4Ô. 
M. Blnydyn a hanner y ueruer Yrehyr- 
yeit^^ 
Eu hoes a difyrrer " 
Divenwir pob dibryder'* 

47. 
G. Can uyt Kedymeith a Chanon Kun- 
lleith '6 
Trugared Duu ith eneit 
Puy wledych uedy Brehyryeit 



iClod cleu Uallawg.— LL P. P. 
2 Wedi Rodri Mawr.-LL P. P. 
^Edniygawd i addawd. — LL P. P. 
♦ Arbenig arien Anarawd — LL E. D. 

Arbennig eirian (arien) Anarawd. — LL P. P. 
^ Clod cleu anfynnawg. — LI. P. P. 
*Anmymiawg yn dydd gwawd. — LL E. D. 

Yn nydd gwawd yn ffosawd.— LL P. P. 
■^Nessaf yw nes yn (nef i an) amser.— LL P. P, 
8 Cennadeu anghen (an liel) ynsel 

Y bennaeth yn Uaw Howel. — LI. P. P. 
^Pennill o L. P. P. 

1" Oes Bargodiein ni bi swys. — LL P. P. 
"Nid gwaeth fydd (urd)'odyn nog eglwys. — LLP. 
1- Ymjchiain (ym vuchein, im mirein) vrawd. — 
I'Y vreuer (uerner) urchyiyeyt. — LL í'. P. [P. 
i*Eu hoes a di£ferer; neu, 

Fryyrieid eylies a ddynfer. — LL P. P. 
"Dibwyder.— LL E. D. 
"Cedymdeithachanaon cynlleith.— LL P. P. 



1 



.P. 
LL 
P. 



KYVOESI MYRDIN A GWEXDYD Y CHUAER. 



Ill 



48. 



M. 



G. 



M. 



G. 



M. 



G. 



M. 



Dyrchavat muc o gud ^ 
Nyt archatuo * j deuryd 
Kynan j Own Kynuy beievyd' 

49. 
Ky^archaf o echlyssur byt 
Ym dywed yn cliwerian 
Pwy wledych wecli Cynan 

50. 
Gwr pellenig o dramyr 
Torant gaerau dierthyr* 
Dywedant* frenin o freyr 

51. 
Cyfarchaf o eclilyssur byd' 
Kan guy dost y ystyr^ 
Puy wledych uedy Brehyr 

62. 
Disgoganaf Seruen Wynn® 
Kennat^ guastat ysguyduyn 
Gleu gadam garchar gylchuyn 

53. 
Treiglau^" bro bradauc unbyn [dyn 
Ef grynent " hunt racdau hyt ympry- 

64. 
Kyvarchaf ym braut y guyn 
Canys mi ae hamovyn 
Puy wledych uedy Seruen Wynn'^ 

55. 
Deu ysguyduyn Beli 
A dyvi y vaeth a unant dyvysgi 
Nac eurin heduch vi^' 



66. 
G. Kyvarchaf ym clotleu llaUauc" 

Annuynawc yg Cymiy [Beli 

Puy wledych wedy** deu ysguyduyn 
57. 
M. Unic aruynauc^® ar uyneb KedauP' 
Kynghoraut Kat differ ^^ 
A wledych kyn nor gowuner^' 

'Dyrchyfawdd unig o gudd. — LI. P. P. 
*Achatwo.— LI. P. P. 
'Cynan y cwn bieufydd; neu, 
C^nan cwn cymru dirudd.— LI. P. P. 

* Torvnt gaereu dierchyr (diechyr). —LI. P. P. 
^Dywetynt (diweddynt). -LI. P. P. 
*YQban rJiagrlaenol o L. E. D. a LI. P. P. 
^Gwydddaf (gwyddost) gystyr.— L.L P. P. 

* Serfynwyn (serfen wyn). —LI. P. P. 
»Ceimiad.— LI. P. P. i»Treiglawd.— LL P. P. 

"Ef (er) grynawd.— LL E. D. 
*^Serf3ni (serfen) -wyn.— LI P. J*. 
"Nag erfyn heddwch nith fi.— LI P. P. 
"Clod cleii Uallawg.— LI. P. P. 
»'Pwy wedi.-Ll. P. P. «Unic arwynawL— L1.E.D. 
'"CadiawL— LIP. P. 
isDiflFied (düyffred).— LI. K D, 
"Gorynned.— LI. É. D. 
Cynnor gorunned (gofnned). — LI. P. P 



68. 
G. Kyvarchaf ym clotleu Uallauc^ 
Annuynnauc }ti lluyd 
Puy yr unic ai'uynauc'' 
- A darogeni di y vaeth 
Puy y enu padu pan vyd 

59. 
M. Gruffud y enu greidaul Mirein 
Gnaut ef gan argan Kyngrein' 
A uledych ar dir Prydein 

60. 

G. Kyvarchaf ym clotleu llallauc* 
AnnuvTiauc yghadeu 
Keu guedy Gruffud pieu 



M. 



61. 



Dyueduyf nit odr/ker* 
OrmeLs* Prydein pryderer 
Gwedy Gruffud Guyn Guarther 



62. 
G. Kyvarchaf ym clotleu llallauc" 
Anuynauc yn ryvel 
Puy uledych uedy Guyn Guarther 

63. 
M. Wi a Wendyd uenn maur adrastil 
gogan» 
A chuedleu Chuibleian' 
Atkas gueheleith a vyd deu adas" 

64. 
Ni phorthynt gwyledd na mawr addas 
Dyfi deu froder deu iddas am dir" 
Edmyckaur oe guir hir alanas 

65. 

G. Kyvarchaf ym clotleu llaUauc 
Annynauc ygkateu 
Puy uledych uedy uynteu 

66. 

M. Disgoganaf nat guas beid 
Brenhin" lieu Uau Dirvreid 
Gylvin gevel gavel Bleid^' 

iClod lieu llallauc. -LI. P. P. 

*Pwy unig arwynawl a ddarc^eni di ei faeth. — LI. 

P.P. 
* Gnawd ef man ar ran cynnrain. — LI. P. P. 
♦Clod cleu llallawg. - U. P. P. 
*Diwedaf nyd hedriccer.— LI. P. P. 
•Armes.— LI. P. P. 
•Clod lieu llaUawg.— LI. P. P. 
^Mawradias.— LL P. P. 
•Chwibleian chwedleu atcas.— LI. P. P.' 

Disgogan chwibleian chwedleu atcas.— LI. P. P. 
" Gwehelydd a fydd ar y deymaa, neu, 

Gweheleith a fydd dau iddas. — LI. P. P. 
" Dau van o L. F. P. 
i^Breyenhin.-Ll. E. D. 
" Gymn gofeil gafael bleidd ; neu, 

Gilmin goruol gahel Bleidd — LÌ. P. P. 



112 



KYVOESI MYRDIN A GWENDYD Y CHUAER. 



67. 
G. Kyvarchaf ym ehelaeth vraut 
A ueleis yn iiedvaeth 
Od yna puy a vyd pennaeth 

68. 
M. Kynniveruch o rif ser' 
Kynliebyker y niver 
Ef yu y Mackuy dau banner 

69. 
G. Kyvarchaf ym divuner vraut 
All wed by din bud ner 
P|iy uledych wedy Deu banner 



70. 



M. 



Cymysc Guydelyeitb yn aer 
A Chymro a chymrud daer 
Ef yu Argluyd uytb priigaer' 



71. 
G. Kyvarcbaf ym diagro vraut 
A darlleuys Lyvyr Cado* 
Puy uledych uedy efo 

72. 
M. Mi ai dyueit o Reget 

Kan am Kyveirch yn ogonet 
Keneu Henri* ryvyget 
Byth yn yoes nyt oes waret 

73. 
G. Kyvarchaf ym clot o vri' 
Vi'aut anuynauc yg Kymru* 
Puy wledych wedi mab Henri 

7i. 
M. Pan vo pont ar dav ac arall ar dywi 
Y daw ar Loegyr dyvysgi' 
A mi disgoganaf guedi Mab Henii 
Brenin na vrenin brithuyt a vi 

75. 
G. Kyvarchaf ym braut y guyn 

Kanys mi ae hamovyn [bin 

Puy wledych uedy Brenhin na Vren- 
76. 
M. Lledynuyt ^Tenhin a dau 
A guyr Lloegyr yn y duyllau 
Ny byd gulatluyd y danau 

77. 
G. Myrdin dec daunglot gjrvvyt* [ynvyd 
LHdiauc y myt® beth a uyd yn oes 

lArhif y ser — LI. E. D. 

Cyfniverwcli a rhif ser. — LI, P. P. 
«Myth prifgaer. -LL E. D. 
3 A lewys lyfyr Cado.-LL P. P. 
«Henrhi.-LL E. D. 

»Ofrifrawd.— IL P. P. «Ynghyni-LL P. P. 

' I daw ar Loegyr Iwyr ddj^fysci.— LL P. P. 
«Glyyyt.— LL P. P. 
» Llidiawg llwytlifawr ym liryd 

Beth a fydd yn oes yiifyd.— LL P. P, 



73. 



M. 



G. 



Pan vo Lloegyr yn gridvan 
A chynir yn diycanyan^ 
Y byd y lluyd bwhumman 



G. 



M. 



G. 



79. 



Myrdin dec daun leueryd' 
Na dyuet wrthyv geluyd 
Beth a vyd uedy lluyd 



80. 



M. Ef a gyvyt im o chuech 
A.r y vu yn hir yn llech^ 
Ar Loegyr a vyd gortrech 



81. 



G. Myrdin dec daunglot uely 
Troyt y guynt* o vyun ty 
Puy wledych uedy hynny 



82. 



M. Devawt yu dyv^ot Owein 
A gorescyn hyt Lundein 
Y roid y Gymry goelvein 



83. 



Myrdin dec daunglot bennaf 
Kanys yth eir y kredaf 
Owein pa hyt y j^araf 

84. 
Guendyd gurandaw letkynt 
Troit y guynt yr difirynt 
Pump mlyned a duy val kynt 

8.5. 
Kyvarchaf ym ehelaeth v raut 
A uelais yn ved vaeth 
O dyna puy a vyd pennaeth 



M. Pan vo Owein ym Manau 
A chat ym Prydyn gerllau* 
Biaut gur ef a guyr idau ' 

87. 
G. Kyvarchaf ym ehelaeth vraut 
A uelais yn vedvaeth 
O dyna pwy a vyd pennaeth* 

88. 

M. Penaeth da ei faeth a da fydd 
A orescyn yr elfydd 
Gwlat wynvyd drwy lawenydd' 

'A Chymru yn ddryganian. — LL P, P. 

'Dawn gljt gywydd. — LL P. P. 

'A rj-fuyn hir dan lech — LL P. P. 

♦Tooid y gwynt. - LL P. P. 

*Nota : nid oedd y i4 pennill nesaf achod yn llyfyr 

D Jones o Lanfair. 
^ A chad yn Mhrydein ger Uaw.^ — LI. P. P. 
'' Neu, Biawdd Gwynedd gwyr iddaw. — LL P. P. 
'ATeii, Pwy wledych oddi ynaeth.— LL P. P. 
•Pennaeth y vaeth a orescyn (elvydd) eluyd [P. 

Gulat wynuyt (wynnwydd) druy lauenyd. — LL P. 



KYVOESI MYRDIN A GWENDYD Y CHUAER. 



113 



G. Kyvarchaf ym ehelaeth vraut 
A "weleis yn vedvaeth 
O dyiia puy a vyd pennaeth 



90. 



M. Elit llevein yn dyflrynt^ 
Beli hir ae uyr goruynt 
Guyn eu byt Gymry a guaegynt' 



91. 



G. Kyfarchaf ym clotleu llallauc' 
Annwynnauc ygkadeu 
Neu* uedy Beli bieu 



92. 



M. Elit llevein yn Aber' 
Beli hir ae uyr llauer* 
Guyn eu byt Gymru guae WydyP 



93. 
G. Kyfarchaf ym clotleu llallauc 
Anwynnauc yn ryvel 
Pa y uae y Wydyl * 

94. 
M. Disgoganaf un Dyssauc' 

Gwyned guedy auch trallaut 
Gorvod iuch ar bob Kiudaut 

95. 
G. Canon Morvryn Monmet oedyn"* 
Mervryn" vrycli vreisc liwet 
Pa daw yn y deu ovunet 

96. 
M. Pan ddisgynno Kadwaladyr 
A llu llydan gantau Kymwed'* 
DuwMerchyry muyn^* guyr Guyned 
As deubyd guyr Kaer Gamwed'* 

97. 
G. Nac ysgar yn antruyadyl 

A mi o anguartli yn gynnadyP* 
Pa du i discyn Cadwaladyr 



M. Pan ddescynnó Cadwaladyr 
Yn nyfliyn Tywi 

'EM lleuyn yn dyfirynt.— LI. P. P. 
*Neu, Or helynt.-U. P. P. 
'aot cleu llaUawg.— LI. P. P. 

* Neu pwy (Neu, Pwy).— U. E. D. 
. * Elit Lleuyn yn ei haber : neu, 

EHd Llefeint yn Aber.— LL P. P. 

* Yn llawer.— LI. P. P. 

' Gwyn ei fyd Gymro gwae "WyddeL — LL P. P. 
« Pa y wae i WyddeL— LI. P. P. 

* Disgoganaf fedyssawd Gwynedd. — LL P. P. 
'" Canon Morfryn mor oned oeddym. — LL P. P. 
«^Oeddj-n Merddin.— LI. E. D. 

" A llu ilydan gantaw cymwl duw merchyr,- LL P. P. 
.»3Ynamwyn.-Ll P. P. 

I amwyn. — LI. E. D. 
"Canwedd.— LI. P. P. 
^Neu, Pr gynnadyL— U. P. P. 
I 



Biawt tra thrwm ebyr 
Gwascarawdd ai biythawd Brython 
brithwyr^ 



99. 



G. Kyvarchaf ym ehalaeth vraut 
A ueleis yn vedvaeth 
Puy a wledych odynaeth^ 

100. 
M. Pan vo teir-ieithyauc taeauc ym 
Mon 
Ae vab yn gunuachauc' 
Rygeluawr* Gwyned gt^udauc 

101. 
G. Puy gwasgar Lloegyr yar diued mor 
Puy y guyn ar deued 
Neu Gymry puy vyd eu gared* 

102. 
M. Taryf rhywyr a thoryf Ryderch' 
A bydinoed Katualadyr 
Yar Dardennin® avon 
Torrynt oil ued guyr' 

103. 
G. Nac ysgar yn awr antruyadyP" a mi 
O anguarth yr gynnadyl " 
Pa leas a due Katualadyr 

104. 
M. As guan guayu o ergryuyd Ilog " 
A Uau kyn y diuedyd" 
Dybyd Gymry " guarth o'r dyd 

105. 
G. Nac ysgar yn antruyadyl a mi 
O anguarth yr gynnadyl 
Pa hyt y guledych Kadualadyr 

106. 
M. Tri mis teii* blyned teithyou " 
A thrychant mlyned Kyflawn" 
Kaden gueitheu guledychaut" 

* Pan ddisgynno Cadwaladyr yn dyflfiryn Tywi 
Pa du y disgyn Kadwaladyr yn dyfifryn Tywi 
Braut trathum ebyr. 

Gwascaraut brythot Brithwyr. — LI. E. D. 
»Pa frithfyd a iydd ynaeth.-Ii. P. P. 
'Neu, gyfoethawg. — LI. P. P. 
*Eyglywawr (rhygalwawr).— LI. E. D. 

* Fwy wascar Lloegyr i ar dndwedd mor. — LI. P. P. 
•Gwaredd.-LL E. D. 

'Taryf rywyr a thwryf Bhydderch (ryfeirth) haeL — 

LI. P. P. 
»Tarddennin. 

»Allweddgwyr.— LI. P. P. 
»« Yn antrwyadyl. -LI. P. P. 
'' Can gwarth i'r gynnadyl. — LI. P. P. 
'* As gwant gwaew o ergrywydd llong : 

As gwae gwaew elai e gen sywydd, — LL P. P. 
"A llaw gynt (tyn) difedydd (diwedydd).— LL P. P. 
"Dybydd i Gymry. -LL P. P. 
I'A'eu, Teithiawn.— LI. P. P. 
I'Tmgein a thrichant cyflawn. — LI. P. P. 
"i\re«, Ysgafn gweitheu gwleidychan (gwledych- 
ant.- LL P. P. 



114 



KYVOESI MYRDIN A GWENDTD Y CHUAER. 



107. 
G. Nac yscar yn antniyadyl a mi 
anguarth yr gynnadyl 
Puy wledych uedy Kadualadyr 

108. 
M. Y Wendyd y dyuedaf 
Oes tragoes disgoganaf 
"Wedy Kadualadyr Cyndaf ^ 

109. 
G. I Ferddin i gofynnaf 
Ag ni wn ai Uyfassaf 
Pwy trefnawr yn oes Cynddaf ' 

no. 
M. Llau ar gled arall ar groes 
Gogeled paub y Einyoes 
Gan Gyndaf cymot nyt oes 

111. 
Neut a gannaut vyd yssyauc^ 
, Gwyned gwedy auch trallaut 
Goruot iwch. ar bob kiudaut 

112. 
G. A cbiudaut plant Adaf 
A henynt ae guaut* 
A dioes guaret hyt vraut' 

113. 
M. Or pan el Kymry heb gannortbuy 
Kat heb gataut^ en deurud oil 
Mai y gallo'r goludd'' 

lU. 
G. Cyfarchaf i'm ebelaeth frawd 
A welais i feddfaetli 
Pwy a wledych oddiynaeth.' 

115. 
M. Gwendydd Meueneduc^ virein 
Kyntaf Katraf ym Prydein 
Aiyluch Kymry druein^" 

116. 
G. Cyfarcbaf i'm ebelaeth frawd 
A welais i feddfaetli 
Pwy a wledych oddiynaeth" 

> Cynedilaf.— LI. P. P. 

* Pennill o L. P. P. 
'Heu, A ganawd fedyssawd : 

Ifeu, Neur anol aiiant fedyssawd a chiwdawd. 

LI. P. P. 
♦Plant Addaf a henwyn oc eu cnawd. — LI. P. P. 

* A dyfes gwared hyd frawd. —LI P. P. 
«Gadwad.-Ll. B. D. 

Geidwd.-Ll. P. P. 
' Mall gallo'r (gallawr na) goludd.— LI. P. P. 

Mai a gallor na puy a vyd pennaeth.— LI. L. M. 
« Pennill L. P. P. 
•Mefonneddus.— LI. E. D. 

Aleweddus— LI. P. P. 
*" Aruflwch Gyinry draein, — LL P. P. 
i^PenniUoL. P.P. 



117 



M. 



Pan dyvo dylat dylyet uchaf 
vor hyt ueryt dylat ^ 
Diued rieia orifen byf 



G. 



118. 
Neu uedy dylat dylyat iichaf ' 
Puy a vyd drevnaur a vi* 
Llann a rann periglaur 

119. 
M. Na rann periglaur na cherdaur 
Ny byd nac adreidyau'r allaur* 
Yn y diguydo nef ar laui'* 

120. 
G. Llallauc kan am hatebyd 
Myrdin mab Morvryn gelvyd 
Truan a chuedyl a dyuedydd^ 
121. 
M. As dyuedaf y Wendyd 
Kanys duys ym ky^^erchyd 
Dylat diued riein vyd 
122. 
G. Cyfarchaf i'm ebelaeth frawd 
A welais i feddfaeth 
Pwy wledych oddynaeth* 
123. 
M. A rydywedais i hyt hyn 
Y Wendyd waessaf unbyn 
Diderbyd kymmeint timmyn 

124. 
G. Llallauc kan am diderbyd 
Neu yr eneit dy vrodyr 
Pa bennaeth ynaeth a yjà^ 

125. 
M. Gwendyd wenn ben mynogi 
As dyweduyf yn divri 
Na byd pennaeth byth uedy 

126. 
Och anuyl or oer escar 
Guedi dy\^ot yn trydar 
Gan unben dewr diarchar 
Dy olo di dan dayar ^° 

127. 
Guascaraut auel awyr" 
Puy 11 drut o duyll ot gerdir^* 

* O wawr hyd werydd dylaf. — LI. P. P. 
«Orphennwyd.— LI. E. D. 

^Neu, Wedi (enwedig) dylyet fwyaf.— LI. P. P. 

* Pwy fydd a drefnawr. — Ú.. P. P. 

^Neu, Nag a dreigliaw'r allawr. —LI. P. P. 
^ Yn i ddigwydd nef i lawr. — LI. P. P. 
' Tra a chwedyl a ddywedydd,— LI. P. P. 

* Pennill oL. P.P. 
Yvaethavyd.-Ll. L. M. 

»JVeM, Ynaeth fyd.— LI. E. D. 
'"Dy ylodi y dan dayar.— 1,1. L. M. 
"TVfiM, Amwyr.— LL P. P. [P. P. 

^ Gredir (gedir).— LI. E. D. A dwyll yd gedir. —LI 



AWDYL. AFALLENAU MYRDDIX. 



115 



Guenussaut' hyt vraut ys dir 

128. 
Och leas dy vedvaeth 
Neut ym diammaetli* 
Hoet pa adoet pan dygir clot umo' 
Puy draetho guir^ 

129. 
O olochuyt kyvot a thravot lly vreu 
Awen heb arsuyt* 
A chuedyl Bun a htm breuduyt 

130. 

Mam Morgeneu marw Kyvrennin' 

Maru Moryen mur trin 

Trymmaf oed am dy adoed di Vyrdin 

131. 
Digones Dovyd dicued amaf* 
Maru Morgeneu maru Mordaf 
M^ru Moryen mam a garau' 

132. 
Vy Tin braut® na cheryt amaf 
Yr gueith Arderyd uyf klaf 
Kyvaruydyt a geissyaf 

Y Duw yth orchmynnaf 

133. 
Ath orchmynnaf ditheu 

Y ben y creaduryeu 
Guendyd wen atlam Kerdau 

134. 
Y- Kerdau rydrigassant 
O dyvot clot Bodrydant' 
Och Duw huynt a advant"* 

135. 
Guendyd na vyd anhylar^* 
Neu roet y lluyth ar dayar^' 
Diovryt o baub a gar 

136. 
Ym byu nyth diovrydaf *' 
A hyt vraut yth goflàaf 
Dj ifossaut trallaut trymmaf 

iGwennfiawd.— LI. E. D. 
GweinfEawd.— LL P. P. 

* Kamuaeth.— LL E. D. 

^ Hoed da adoed pan dygir (dyngir) clod emo (jma). 
—LL E D. 

* Pob arsuvt. 

' MoriaL-Ll. E. D. 
Cynreiinin Morial.— LL P. P. 
•I^gnedd.— LI. E. D. 
'Agaraf.— LL K D. 
' Xi fu bra-wd.— LL E. D. 
«Fedrydant.— LL E. D. 
Fodiyddant (bediydant).— LL P. P. 
»• A dduant.— LL E. D. 

Mor yw advant.— LL P. P. 
"Jieu, Anhafar.— LI. P. P. 
"I'rdaiar.-U. E. D. 
" Yth ddiofrydaf.— LL P. P. 



137. 
Escyt goruyd niyd guynt* 
Amlum ar du afrddwl gynt 
Yt a fyn ol a aethynt* 

138. 
G. Amcuyrynaf ' vy eiryoes vraut 
Y ren* ryw goreu 
Kymer gymtin kyn angeu 

139. 
M. Ny chymmeraf gymun 
Gran ysgymun veneich 
Ac eu tuygeu ar eu clun 
Am cymuno Duw e hun 

140. 
G. Gorchymynnaf vy eiryoes vraut' 
Yn y GJaer Werthevin 
Gogelit* Duw o Vyrdin 

141. 
M. Crorchymynnaf inheu vy eiryoes 
chwaer 
Yn y Gaer ni weí^:rydd' 
Gogelet Duw o "Wendyd 

liota.~G«iriau yn LL P. P.— "Dafydd JonesoLan- 
fair Dyfiyn CÌwyd a ysgrifeiutsai nn o'r copiaa i 
diwygiwyd hwn wrthaw, allan o hen lyfyr dihen- 
yddofemrwn, anno 1588." "Sio R. V. ad ex- 
emplar Davies." 



AWDYL. 



Pan fo cwyn cynllwyn bro Gwstennin 
Pan isger gwialen y Gilbant Werin 
Gwyn ei fyd y geneu yn OTvydd gyfeistrin 
A lefaro trigeir o'r heniaith gyssefin 

GWEXDDYDD CHWAER MeRDDDî WyLLT. 



AEALLENAU MYRDDDi 

Y rhai a gawsai gan ei Aiglwydd Gwenddoleu ap 
Ceidic— Allan o'r Delyn Ledyr." 

1 

A rodded i neb' yn un plygeint 

A roed*" i Ferddin cyn no henaint 

Saith A fall en bereint " a saith ugaint 

» JTeu, Herwydd gwynt.— LL P. P. 
» r 2 o'r bfaen o L. P. P. 
' A'm cvmynnaf — LL E. D. 
Gorchvmmynaf. — LL P. P. 

♦ Pr rheen.— LL E. D. 
»Gwagelet.— LL E. D. 

• Grorchymynnaf inheu- — LL P. P. 
' Gaer werthefin. — LL L. M. 

«Mai Uyn yn li. P. P.— "Taliesin i'r Af alien. Nid 
oedd yn llyfor B y Dr. Davies ond cymmaint ac i 
mae I) yn en hymyl." Sef y rhai sydd yma heb 
eu nodi o vod o L. P. P. 

•Ni ddangosed i neb. — LI. P. P. 

"I dangosed.— LL P. P. 

^Neti, Ber.— LI. P. P. 



116 



AFALLENAU MYRDDIN. 



Yn gyfoed gyfuch gyliyd gymmaint 
Trwy fron trugaredd y tyfeddaint^ 
Un ddoled uched ai gorthoaint'^ 
Tin forAvyn bengrech au gorchedwaiut' 
Olwedd ei henw oleuwedd ei daint* 

2. 
Afallen beren burwen o flodeu 
Ir ai hys melys ei hafalau 
A dyfant erioed a choed 
A dyf ar wahan ys llydan ei changau 
Disgogan Chwibleian cyfan cbwedlau 
Dyddiau arwyddion brithfyd ddiau 
A llynges dros for ag angorau 
Seithlong a ddeuant a seitligant dros donau 
Descynnant ar draeth y dan saethau 
Ar sawl a ddeuant ni atter yn neu 
Namyn saith. eilwaith. og eu lien adneu^ 

3. 
Afallen beren a dyf dra run* 
Cymeytliuleis yn ei bon yr bodd yr wun'' 
Am yscwyd ar fy yscwydd am cledd ar iy- 

nghlun 
Ac ynghoed Celyddon i cysgais i fy hun 
Hoian Borcbellan pwyllud dy hun 
Andaw di adar difyrr yn eu hymeutun * 
Teymedd dros for a ddaw dduwllun 
Gwyn eu byd Cymru or arofun' 

4. 
Afallen burwen ei brig a dyf ygymes yn 
Gnodach im onnwy gyfrwy gwledig [fessig 
No gwyr bro Bran Uiw ar riw ei brig 
Agweddi gan riain ran parhedig 
Nid wyf diddawB a dieiddig^" 

5. 
Afallen a dyf ynglan nant 
Ei hafalau melyn ai deil yn chwant 
Am gwnem am kutum am carassant 
,Ni ethy^y fy boen o hir lifiant 
Neut wyf ddigariat gan fyngbarant 
A minneu gan wyllyon nim adwaenant" 

6. 
Afallen beren bren ysydd fad 
Nid bycban dy Iwyth sydd ffrwyth am ad" 
A minnau wyf ofnawg amgelawg am danad 
Rhag dyfod y coedwyr coed gymmynnad 
I gladdu dy wi-aidd a llygru dy bad 

•Drwy eu dwyfroneu teyrnaidd i tyfeint (tyfedd- 

aint).— LI. P. P. 
Y ddeileu ber a'u gorchuddient : 
Neu, Un ddoled uchded ai gorthoaint. — LI. P. P. 
^Ban o h. P. P.— Gorchwyddeint. 
I *Gloywedd ei henw loywyn ei deint. — U. L. M, 
Pennül L. P. P. 
*Neu, Drum. 

"> Neu, Cymaethlessune bon yr bodd bun. — LI. P. P. 
•Neu, Hy medun.— LL P. P. 
«Pennill o L. P. P. 
^*PenniU o L. P. P. 
^^Pennill o L. P. P. 
"Ni bychan dyflfrwyth dy lliw syddamad.— L1.P.P. 



Fal na thyfo byth afal arnad 

A minnau wyf gwyllt gorthryfiad ^ 

Im cathrudd cythrudd^ nim cudd dillad 

Neum rhoddes Gwenddoleu tlyseu yn rhad 

Ac yntau heddyw fal na buad^ 

7. 
Afallen beren bren addfeinus* 
Gwasgadfod glodfawr' buddfawr brydus 
Yd wnant bennaetheu gam gyfesgys^ 
A myneich geuawg bwydiawg gwydius 
A gweisionein ffraeth bid arfaethus 
Yd fyddant wyr rammant rit rwyuanus' 

8. 
Afallen beren bren düetcyn 
A dyf yn Haber heb ardyfu cylcbyn* 
A mi disgoganaf cad ym Mbrydyn 
Yn amwyn eu terfyn a gwjrr Dulyn 
Seitblong i deuant dros lydan lyn 
A seithgant dros for i orescyn 
Or sawl a ddeuant nid ant y genhyn 
Namyn seith letwag wedi lletcynn' 

9. 
Afallen beren biborig 
Melyn ei haeron nid maon ei messig 
Cymathyleis yn ei bon a dynion dewissig 
A pban alwer Dyfnant dinas cerrig 
I talawr gerddawr ei galennig'** 

10. 
Afallen beren bren ni grino 
Pedwarcant mlynedd yn hedd i bo 
A dyf ar wahan ys llydan ei gortho 
Gnodoch yn ei gwraidd bleidd a treissio 
Na maban mynych a mwynhao 
A mi ddisgoganaf maban a fo 
O flodau Cadfan pan gynnyddo 
Grufiudd ei henw o hil lago 
Ni wna annoes pan pseudo" 

11. 
Afallen beren bren a honneit 
Neus gorwlych dwfyr rynn pluyn hwyeit 
A mi a ddisgoganaf ei bod yn nessaf 
Ag i mae arnaf ei harynneig 
Pan fo Duw Dewin ym diifryt i rhag trin 
Hyd na bwyf gyfrin ag eissifleit '^ 

* A minneu am danad wyf gwyllt gwrtMdrychiad. 

— LL P. P. 
^Neu, Im Cathrid cythrudd. 

Nim cyrchiat gyttradd.— LL P. P. 
3Bwyad.-Ll. P. P. 
*Neu, Addfeindus.— LL P. P. 
^Neu, Gwascatfawr coedfawr. — LI. P. P. 

* Geu gyfesgus. — LL P. P. 
'Eidrofanus, neti rwyfanus. — LI. P. P. 

* Neu, Afallen beren a pren melyn 

* A tyf yn nhal art heb art yn ei chylchyn. — LL Du. 
*Pennill o L. P, P. 
1» Pcnnill o L. P. P. 
^^Pennill o L. P. P. 
^^ PenniU L P. P. 



\ 



AFALLENAU MYKDDIN. 



117 



12. 
Afallen beren^ hydwf glas 
Plu fawr* ei changen ai chain wanas 
A mi ddisgoganaf cad am dias 
Pngewem' cyfeddgrud medd eu hadlas 
Ag amgylch cymminawd cymyn leas 
Cran pendefig Eryri eri atgas* 

13. 
AûJlen beren a dyf yn Llannerch 
.Angerdd ei hargel rhag rhieu Rhydderch* 
Amsathyr yn ei bon Maon yn ei chylch 
Oedd aeleu uddudd dulloedd dihefeirch* 
Mi nim car Gwenddydd ac nim hennyrch' 
Wyf cas gan wasawg gwaesaf ryddyrch* 
Ry rewiniais' i ei fab ef ai ferch 
Angeu a ddwg pawb pa rag nam cyveirch 
AgwediGwenddolen nebrhian nim peirch^" 
Nimgogawngwarwy"nim gofwy gordderch" 
Ac yngwaith Arderydd oedd anr fy ngorth- 

orx" 
Cyn i bwy aelaw heddiw gan eiliw eleirch " 

14. 
Afallen beren blodau esplydd" 
A dyf yn argel yn argoedydd 
Chwedleu a gigleu yn nechreuddydd" 
Rysorri gwassawg gwaesaf manwydd" 
Dwywaith a theirgwaith pedeirgwaith yn 
Och lesn na ddyfii fy niheuydd [undydd 
Cyn dyfod arfy llaw llaith mab Gwenddydd 

15. 
Afallen beren a dyf ar Ian afon 
Yn llwry ny lluydd maer ar ei chlaer aeron 
Tra fu om pwyll " wastat am bwyat yn ei 
A bun wetwarwys feinwys fanon '^ [bon 
Deg mlynedd a deugein ray gein anetwon 
Ydd wyf yn ymdeith gan wyUeith a gwyll- 

on 
Gwedi da ddigawn a diddan cerddorion 
Mi fetun nam gwiw gwall gan wyllion" 

» Afallen beren bren.— LL P. P. 

»Pufawr.-LL P. P. 

'Cyfeddgwnt (cyfedd grudd, cyweddym) medd eu 
haddas.— LL P. P. 

*Y2vano'r hlaen o L. P. P. 
Tr 2irf. pennill yw hum yn LI. P. P. 

'I hangerdd ai hargel ageiriaa Khydderch. — 
LI. P. P. 

•Oedd aylaw (allaw) yddynt dylloedd y dehebeyich. 

'' Yn ym car Gwenddydd ac nym kyveirch. 

»IUiydderch.-IJL P. P. 

• B«winies. 

^ A gwedi Gwenddoleu neb rbiaa nim peirch. 

'' Gorihrych. 

** O eddayr fy nghorthorch. 

'*Bwyf aelaw heddiw gan liw (eiliaw) Eleirch. 

"JVet^ Esylydd— U. P. P. 

Yr 22, Pennill yic Awn vn Li. P. P. 
^Neu, I'r dechrendydd.-LL P. P. 

"Menwydd (maessydd.) LL P. P. 

"iíTcM, Tra fum pwylL— LL P. P. 

^Neu, Feinns fanon.— LI. P. P. 

•» Jieu, Gwall gwyllieith a gwylloo. — LL P. P. 



A gwyllieit rhwyfeu na chrynaf y dragon* 
¥j arglwydd Gwenddoleu am browy fix>- 

dorion* [on 

Gwedi porthi heint a hoet amgylch Celydd- 
Bwyf was gwynfydig gan wledig orchordd- 

ion' 

16. 

Afidlen beren blodau esplydd 
A dyf y gweryd a hyt y gwit* 
Disgogan Chwimleian chwedleu o ddyfyd 
Yd cychennawr gan fiyd gwyrdd erfit' 
Rhag rhiein ar ddechreu origieu tewydd* 
Giorwyt grat wehyn dyn digrefydd 
Rhag maban huan heolydd arfeidd 
Saeson ar ddiwreidd beirdd ar gynnydd^ 

17. 
Afallen beren a prenn ffion 
A dyf dan gel ynghoed Celyddon 
Cyt ceissier ofer fydd herwydd y baton' 
Ynny ddel Cadwaladyr y gynnadyl cad- 

waon 
Eryr Tywi a Theifi Afon 
A dyfod grande o aranwynion 
A gwneuthur gwar a gwyllt a gwallhir- 

ion* 

18. 
Afallen beren burwen o flodeu 
Melus ei haeron carcharorion geireu 
Yr assen a gyfyd i symmud swyddeu 
Y fineu au gwyr ny synwyr goreu 
Eryr or wybyr ay wyr whareu 
Wherw bydd sein Ywein ameu*" 
Amyl i wyr ni wyr ddadleu 
Cynnedloedd dros foroedd a fordwyeu" 

19. 
Afallen beren Uen ar bren briglas 
Bradawg teymedd medd yn ninas 
Pyn ddaw Byrgwyn a gwyr Aras 
A mi ddisgoganaf cynhaeaf cneifir yr yd 

glas 
Pan ddel yr eryr ar eryres 
O Ffreinc odyt a dieinc yn ddiles" 

20. 
Afallen beren bren eil wyddfa 
Own coed cylch ei gwraidd digwascocwa 
A mi ddysgoganaf dyddaw etwa 
^Neu, "SxL neu na chyscafi ergrynnaf fy nragon.— 

'Ifeti, brorryw frodorion. — 11. P. P. 
Pmnill o L. P. P. 

♦ ITeu, A dyf i gwreidd a chyt fydd.— LL P. P. 

*Neu, Yd latheonaor gaa brid gwrhyd.— LI. P. P. 

*Ifm, Rhag dreigieu ardderchea rieu lybydd,— 
LL P. P. 

■'PenniUoL. P.P. 

^Ifeu, hafon, hamon.— LL P. P. 

'PenniU o L. P. P. 
^Nea, Ameu, amen. 
^PenniUoL. P. P. 
*'Peania o L. P. P. 



118 



GOSSYMDEITH LLEVOET WYNEB GLAWR. 



Medrawd ac Artliiir^ modur tyrfa 
Camlaim danner than difieu yna^ 
Namyn saith ni ddyrraith or cynimanfa 
Edryched Wenhwyfai- wedi ei thraha 
Eglwysig beudefig ai tywysa 
Gwaeth imi a dderfydd lieb ysgorfa 
Lleas mab Gwenddydd fy Haw ai gwna 

21. 
Afallen peren per ei changeii 
Puwawr mawi- weiriawg enwawg invev 
A mi ddisgoganaf rhag perchen Machreu 
Yn nyfTryn Macliawy Mercherdydd creu 
Gorfoledd i Loegyr gorgoch laineu 
Oian a parclieUan dyddaw dywieu 
Goi'foledd i Gymru gorfawr godeu 
Yn amwyn Cymminawd cleddyfawd cleu 
Aer a saeson ar onn fereu 
A gwarwyawr pelre ar eu peneu 
A mi ddisgoganaf gwir heb geu 
Dyrcliafawd Maban madfan y Deheu' 

22. 
Afallen beren beraf ei baeron 
A dyf yn argel yn Argoed Celyddon* 
Cyt ceisier ofer fydd herwydd ei hafon' 
Yn y ddel Kadwaladr i gynadl rhyd 

Rbeon^ 
Kynan yn erbyn'' cychwyn ar saeson 
Kymry a oruydd kain vydde dragon® 
Kaffant pawb ei deithi 11a wen fi brython^ 
Kaintor cyrn elwch^** cathl heddwcb a 

hinon " 

TERFYN CAlrtTAU MYRDDIN. 



GOSSYMDEITH LLEVOET 
WYNEB GLAWR. 

1. GoLUT byt eyt dydau'^ 
Ket ymgymysur'^ o honau 
Dycbyslyd'* anghen dychyfyau 
Dybyd hinon guedy glaii 

2. Ny naut kyhaval ky vaeth Ian 
A gleu chuerit creu oe dinau 

'Medrawd ar Arthur.— LI. P. P. 

* Darmerthan difieu yna. — LI. P. P. 

ä Yr awdyl hon yw y'-í'è, neu yr olaf yn LI. P. P.- 
Ac yno dyii:edir mat y (jyntaf oedd yn y LI. Du. 
*A dyf y dan gel ynghoed' Celyddon.— LI. P. P. 
^Ncu, Hanîon.— Ban o L P. F. ywhwn. 

* O gynnadyl Rhytreon.-^Ll. P, P. 
'Yn ei erbyn ef. — J \. P. P. 

8Cymiy a orfydd cein fydd cu dragon.— LI. P. P. 

» Llawn fydd y (fi bri) Brython.— LI, P. P. 
^''Cenitor corn elwch. — LL P. P. 
11 Y YLd Awdyl yw hon vn LL P. P. 
«Cyd dyddaw.— U. E. D. 
i3G«mmyner.— LI E D. 
"Dychystudd.— LI. E. D. 



Pob llyvnr llemityor amau 
Pob ifer dyatter heibyau 
Dychymmyd detwyd ac anau 
Kuyd^ ac ef Duw dyuallau 

3. Golut byt eyt dydo" 
Digaun Dovyd darparo 
Hydyr guaed guanec nrthuro 
Pan eluir chuelit aedo' 

4. Dioryvic dyn ny iielo 

Ni didaur ny daur cut vo 
Ny wneyt guir ny ein ymro 
Ny chenyr* mwyeit ar ffo 
Bit vleid beidyat a duylP 
Chuannauc Yjà lien lluydau llandino* 

5., Golut byt eyt dybyd 

Atuaed chuant atvant riuyd'' 

Dychynneit ieuainc dychynnyd 

Nyt echuenit clot Keluyd 

Nyt un arvaeth caeth a ryd 

Ys guae® vro ny bo Krevyd 

Atvant a dau ny uneliyd* 

Lluyt ac anuyt ny gynnyd'" 

No buylpi o Duv diffyd 

Ny eluir vn gyureint ny gynnyd 

Keinyathun gobrynnwn grevyd 

Hyd pan in bo gan Grist gerennyd^^ 

6. Agh}'^'aelyur aghyvi-deleit Uan" 
Dychystud bru bro lit'* 
Guell na vo geu Edeuit^* 
Yn gueithret guastra gueilit 
Chuec yn anuaus yn odit 
Chuery druc cor uedy treghit 
Nyt gnaut esgussaut esgguit 
Ny chefiir da heb prit 
Pedryvan duvyn pedrychuelit 
Areith guell goleith no govit 
Druc pechaut oe bell erlit 
Da yggnif porthi menechdit'® 
Duv o nef guae drut ny chretit 
Mab meir diueir a venhit 
Da uerth yn gobeith" urthit 
Ath giybuyllir yn bron bit 

iRhihydd.-LL E. D. 

«Cyddyddo.— LI. E. D. 

»Ac do —LI E. D 

«Cliofid- LI. E. D. Cheffir.- LL C. 

* Bid bleid beiddid a dwyUo.— LI E. D. 
' Llwyddawg llawddino. — LI. E. D. 
'Rhihydd.-LL E. D. 
8Gwag.-LLE. D. 

* Atnant a dau ny wnebydd. — LL E. D. 

1° Llwyd ac ynfvd ni ddigymydd. — LL Du. 

"Ni obwyU.— LI. E. Ü. 

^*Bano L. E. D. 

"Aghyvrdelid Ham.— LL E. D. 

"Brolid.— LI. E. D. 

^•"iGwell na (nag) no geu edewit.— LL P. P. 

'«Menaichdid. 

"Fy.-LL E. D. 



AKYMES PRYDEIN FAWE. 



119 



7. Difiys guanec diffustit traeth 
Gosgymmon guyth gordin 
Guylveiu hanes goyeuin 

Puyll llu a tliuyll ti-uy ciiuerthin 
Bit gynvidyd gy w reimliin 
Bit lesc eidyl bit vani cria 

8. Kerennyd fall gall gynnin 
Gan reuyd ny phell vydiin* 
Dychyflfre guaeu guaetlin 
Dychyvervyd trucli a thrin 
Enghit a vo Uyveithin^ 
Enuir ef Ryll^ y uerin 
Namyn Duw nyt oes dewin 
Argluyd gulat luyd guerthenin 

9. Dyfiys guanec drygyrthryn gro 
Gust eidyl moch deluyn* 
Ruyl'uant* maon medlyn 

A ordyvyn paub oe dervyn 
Trenghyt tomt pob dengliyt' 
Ry brynnu^ nef nyt ef syn 

10. Mor vji; gywreinin gyrbuyll onebant 
Guiscaut Kaet Kein goruyll'' 

Nyt eglur edrych yn tyuyll 
Rac annuyt ny ueryt Kiinnuyll 
Nyt eduyd nuy divo puyll® 
Kerennyd a Dovyd ny duyll 

1 1. Nuy *° dyvo puyll prif egua 
A gynneu edyn uy una 
Oer gaeafraut tlaut morfa 
Guell ruyd" no ryssedha 
Rac druc di diuc atneir 
Llauer niaureir a vethla^'* 
Keudaut Kyt woiymdaa 
O vrys ny uys Kuc a" 
Arytbal wy drindaut traha 
Maur Duw morwyt urda 

12. Redeint goruyd ruyd pob traeth 
Kyniic mynauc mai-cbogaeth 
Nyt neb a ved oe arfaeth 

Nyt efenir paub yn doetb 
Nyt ehofyn biyt yn llong dreith 
Ny thangnef guynnaun a godeith 
Byt byu gur heb druc wryaeth 
Mynauc Kerd Ketuyf eillyaeth 

»Fydd rhin.-Ll. E. D. 

• Llyferthin — U. E. D. 
»CylL— LI. E. D. 
«Detwyn.-L1.E.D. 
»Ey yfant win.— LI. E. D. 
•Dengyn.— LI. E. D. 
'Brynwv.— LI. E. D. 
•GowylL— LI E. D. 

• Nyd dedwydd ny ddyfo pwylL - LI. E. D. 
"Niw.— LL Ë. D. 

"EMydd.— LI. E. D. 

MFetha.— LI. E. D. 

^'O ofiya ni wys cwdd a. — LL E. D, 



Ny by Kyvysgur^ heb noeth 
Nyt oes reith nat vo pennaeth 
Breyenhin veidyaut^ anreith 
Dyual dir vyd y Oeith' 
Ny naut eing llyvyrder rac lleith 
Enghit gleu oe gyvarueith 
Medu mut drut pob anghyvyeaith 
Dinas a diflfyd diffaeth 
Eiryaiil a garaur haudueith 
Ef molir paub wrth y ueith 
Ny char Dovyd diobeith 
Goreu cyûnjt yn gyueith 

13. Guaeanvyn goaflum tir 

Od ynt tonnaur gaur enuir 

Dy uestyl olaf dimiygir 

Guall amy mynych uelir 

Ar a vo diflfyd divenuir y draa 

Kyva rann rybuchir 

Bit uastat gureic ny erchir 

Mevyl ysgnaut o ueddaut* hir 

Ny rydecho rydygir 

O hir dinau dychuynir 

A vo maiTi ny moch uelir 

A vo da gan Duv ys dir 

A vo gleu gochlyuir y glot 

O uychot godoHr 

Guyn y vyt pidiu y rodir 

Karennyd Duv a hoeilyl hir 

DlWEDD. 



ARTMES PRYDEIN FAWR. 

GOLTDDAli AI CAST.* 

Dysgogan awen dygobryssyn 
Marannedd a meuedd a hedd genhyn 
A phennaeth ehelaeth a fl&aeth tmbyn 
A gwedy dyhedd anhedd ymhob mehyn 
Gwyr gwychr yn trydar casnar dengyn 
Esgud yngnofud* ryhyd difíyn 
Gwaethl gwyr hyt Gaer Wair gwascar- 

awdd Allmyn 
Gwnahawn' gorfoledd gwedy gwehyn 
A chymod Cymry a gwyr Dulyn 
Gwyddyl Iwerddon. a Mon a Phrydyn 
Cemyw achludwys eu cynnwys genhyn 
At porion fydd Brython pan ddyorphyn 
Pell dygoganer amser dybyddyn 
Teymedd a bonedd eu gorescyn 
Gwyr gogledd ynghyntedd yn eu cylchyn 

»N"i bydd huysgwr — LL E. D. 

•Beiddawd.— Ll. E. D. 

»Ei olaith.— LI. E. D. 

«Weddwdawd-LL E D. 

^Evelbj y ma&yn dd>yg ; a hyny yvj tyb, — E, 2>. 

•Yngofud.— LL E. D. 

'Gwnahawnt.— LL E. D. 



120 



ARYMES PRYDEIN FAWR. 



Ymlierfedd eu rhagwedd y disgynnyn 
Dysgogan Merddiu cyferfydd hyn 
Yn Aber Peryddon Meirion MecMeyrn 
A chyn ni bai un rhaith llaith a Gwynyn 

un ewyllys bryd ydd ymurtb fynnyn 
Meirion eu treutheu* dychynnullyn 
Ynghedoedd Cymry nad oedd a delyn 

Y sydd wr dyledawg a lefeir hyn 
Ni ddyfíai a dalai yngheitbiwed 

Mab mair mawr ei air pryd na thardded 

Rac pennaeth saes^ ac eu hoffedd 

Pie bwynt Kychwyn^ i Wrtbeym Gwyn- 

edd 
Ef gyrbaut Allmyn i alltudedd 
Nis arhaeddwy neb nis dioes daear 
Ny wyddynt py dreiglynt ymhob Aber 
Pan brynassant Danet drwy ffled called 
Gan Horfa Hengys oedd yn ei rbyssedd 
Eu cynnydd bu ywrthym yn anfonhed 
Gwedi rhin dilein Keith ym ynver 
Dyehymmydd medd-dawd mawi- wirawd o 
Dychymmydd angeu angen llawer [fedd 
Dechymmydd anaelew dagreu gwragedd 
Dychyffiroy edgyllaeth pennaeth lledfer 
Dychymmydd tristyd byd a ryher 
Pan fydd Kechmyn Danet an teyrnedd 
Gwrthotted trindawd dymawd a broyller* 

1 ddilein gwlad Frython a Saesson yn an- 
hedd 

Poet cynt eu rheges yn alltudedd 
Na myned Kymry yn ddifroedd 
Mab Mair maw ei air pryd nas terddyn 
Cymry rhag goeir breyr ag unbyn 
Cyneircheid cyneilweid unraith Cwynyn 
Un gor un gyngor yn eisson ynt 
Nid oedd er maured nas Ueferynt 
Namyn er hep cor goeir nas cymmodynt 
I Dduw a Dewi ydd ymorchmynnynt 
Taled gwrthoded ffled i Allmyn 
Gwnaut wy aneireu eisseu trefddyn 
Cymry y saesson cyferfyddyn 

Y amlan* ymdreulaw ag ymwrthryn 
O ddirfawr fyddinawr pan ymbrofyn . 
Ag am allt lafnawr a Gawr a gryn 

Ag am gwy gair cyfrgeir y am peurllyn 
A Human addaw a garw ddisgynn 
A mal Balaon Saesson syrthyn 
Cymry cynyrcheid cyfun ddullyn 
Blaen wrth fon granwynion cyíÿng oeddjTi 
Meirion yngwerth eu gau yn eu creinhyn 
Eu Byddin yngwaedlin yn eu cylchyn 
Eraill ar eu traed trwy goed Kilhyn 
Trwy vwTch y ddinas fForas fFoliyn 
Rhyfel heb ddychwel i dir Prydyn 

'Meiriou eu trethau,— LI. E. D. 

«Saefon.-Ll. E. D. 
* Pfill bwynt kychmy?', — LI. E. D. ■ 
*BwyUer.— LI. E. D.j' 
*C»mlan.— LL E. D. " 



Attor trwy law gyngor mal mor llithryn 
Meirion caer geri diiri cwynant 
Rhai i ddyffryn a bryn nis dinvodant^ 
I Aber Peiyddon ni mad ddoethant 
Aneuleu dretheu dychynnullant 
Naw ugein canhwr y ddisgynnanf* 
Mawr watwar namyn pedwar nid atcorant 
Dyhedd i eu gwragedd a ddywedant 
Eu crysseu yn 11a wn creu a oroclhant 
Cymry cyneirchaid enaid dichwant 
Gwyr deheu eu tretheu a amygant 
Llym llifeid Uafnawr llwyi* i lladdant 
Ni bydd i feddyg mwyn ar a wnaant 
Byddinoedd Cadwaladr cadr i deuant 
Ryddrychafwynt Cymry cad a unant 
Rhaith anolaith ryddysgyrchassant* 
Yngorphen eu treutheu angeu a wyu lant* 
Eraill ar osgeill ryphlanhassant 
Oes oeseu eu tretheu nid esgorant 
Ynghoed ym Maes ym Mryn 
Canhwyll yn nhywyll a gerdd genhyn 
Cynan yn rhagwan ymhob disgyn 
Saeson rhag Brython gwae a genyn 
Cadwaladr yn baladr gan ei Unbyn 
Trwy synwyr yn llwyr yn eu dychlyn 
Pan syrthwynt eu clas* dros eu herchwyn 
Ynghystudd a chreu rliudd ar rudd Allmyn 
Ynghorphen pob angrheith anrheith deng- 

nyn* 
Sais ar hynt hyd Gaerwynt cynt pwy cynt 

techyn 
Gwyn eu byd hwy Gymry pan adroddynt 
Rym gwarawd y drindawd or trallawd 

gynt 

Na chrynned Dyfed ua Glywyssyg 
Nis gwnaho molawd meirion Mechdeym 
Na chynhorion saesson ceffyn ebryn 
Nis gAvnaw meddut meddawt genhyn 
Heb daled o ddynged maint a gefíyn 

ymddifaid feibion ac eraill rynn^ 
Trwy eiriawl Dewi a seint Prydyn 
Hyd ifrwd argelo^ flbhawr allan 
Dysgogan aweu dyddaw y dydd 
Pan ddyíFo i wys i un gyssul 

Un cor un gynghor a Uoegr llosgid 

Yr gobaith Arreiraw ar yn phrydaw luydd 

A cherdd arallfro a ffo beunydd 

Mi wyr cudd ym dda cwdd* cwdd fydd 

Dychyrchwynt gyfarth mal ai-th o uynydd 

1 dalu gwyniaith guaed eu henydd 
Atoi peleidral dyval dillydd 

Nid arbettwy car corph eu gilydd 

iDirwadant —LI. £. D, 

*Ban o L. E. D. 

'Llaith anolaith rvddyrchasant. — LI. E. D. 

<Awdant-Ll. E.'D. 

&C1US-L1. E. D. 

•Dengyn.— LI. E. D. 'Rhynnawd. 

«Arlego -LI. E. D. 

»Cwdda.— LI. E. D. 



MARWNAD CYNDDYLAN. 



121 



Atoi pen gaflaw heb emennydd 

Atoi gwragedd gvreddw a meirch gwielydd ' 

Atoi o bein utlir rhac uthux cedwyr 

A lliaws Haw amhar cjn gwasgar lluydd 

Cennadau angaii dychyferfydd 

Pan safwyiit galanedd wrth eu hennydd 

Ef dialawr ar werth ei dreth beunydd 

Ar mynych gennadau ar gan luydd' 

Dygorfu Cymry trwy gyfergyr 

Yn gyair gadair gydson gydfiydd 

Dygorfu Cymry i beri cad 

A Uwyth lliaws gwlad a Gynhullant 

A lluman glan Dewi a ddyrchafant 

I dywysaw Gwyddyl drwy leiengant 

A gynheu^ Dulyn genhyn a safant 

Pan ddyffont ir gad nid ymwadant 

Goiynnant ir saesson py geissiyssant 

Pwy maint i dylyed or wlad a ddaliant 

Cw mae eu herw pan seiliasant 

Cw mae eu cenhedloedd py fix> pan ddaeth- 

ant 
Er amser Gwrtheyrn genhyn a sathrant 
Ni cheffir o wir randir angharant 
Nen fraint un saint pyr y sangysant 
Neu wrthieu Dewi pyr y toryassant 
Ymgedwynt Cynuy pan ymwelant 
Nyt ahont AUmyn or ven y safant 
Hyd jpan dalont 7 waith gwerth a ddigon- 

sant 
Ac angheu dieu yngwerth eu cam 
Ef talawr o anawr Grarmawn garant 
Y pedair blynedd ar pedwar cant 
Gwyr gwychyr gwaUt hirion ergyr Dofydd 
A deol Saesson o Iwerddon dybydd 
Dybi o Lengo lynges rewydd 
Rewiniawd i giid rwygawd lluydd 
Dybi o Alclwd gwyr drud diwair 
I ddiol* o Brydain flrain luydp 
Dybi o Lydaw prydaw gyweithydd 
Cedwyr ar Gadteirch ni pheirch eu henydd 
Saesson o bob parth y gwarth a'i deubydd 
Hy trengis eu hoes nys* 
Dyderpi angeu ir du gyweithydd 
Clefyd a dyUid ac an gweryd 

Gwedi aur ac ariant a char ' 

Boed perth eu differth yngwerth eu dryg- 

%dd 
Boed mor boed angor eu cyssulwyr 
Boed creu boed angeu eu cyweithydd 
Cynan a Chadwaladr cadr yn lluydd 
EdmyccawT hyd ft^wd ffawd ai deubydd 
Deu unben dengyn dwys eu cyssid 
Dau oresgyn' saesson o blaid Dofydd 

*SanoL E.D. 

* Y pedwar ban rhoffvlaenol o L. E. D. 

»Gyhen.-LL E. D. 

*i>dihol, neu ddehol. 

»Oe8 ellfydd 

•A chao uwyn edd (fwynedd). — LL E. D, 

'Orsengyn.— LI E.D. 



Deu hael dau gedawl gwlad warthegydd 
Deu diarchar barawd un ffawd un ffydd 
Deu orchwy nawd^ Prydaiu mirain luydd 
Deu arth nis gwna gwarth cyfarth beunydd 
Dysgogan Derwyddon maint a dderfydd 
O Fynaw hyd Lydaw yn ei Haw a fydd 
O Ddyfed hyd Ddanet* hwy bieufydd 

wawl hyd weryd hyd e\i hebyr 
Llettalawt' eu pennaeth tros yr echwydd 
Attor ar Gynon saeson ni bydd 
Atchwelwynt Wyddyl at eu hennydd 
Ryddyrchwynt* Cymry cadr Gyweithydd 
Byddiuoedd am gwrf orthrwyf Milwyr' 
A theymedd Dews 17 gedwys eu fíydd 

1 wis i bob Llynges tres a dderfydd 
A chymod Cynhon gan ei gilydd 
Ni alwawr Gynhon yn gynnifwyr 
Namyn Kechmyn Cadwaladr ai gy&ewid- 

wyr 
Eu Cymro llawen Uafar a fydd 
Am ynys gymwyeid heid a dderfydd 
Pan syrthwynt galanedd wrth eu hennydd 
Hyt yn Aber Santwic swynedig fydd 
Allmyn ar gychwyn i alltudydd 
01 wrthol attor ar eu hennydd 
Saesson wrth angor ar fordd beunydd 
Cymry Gwenerawl hyd frawd gorfydd 
Na cheisswynt lyŵawr nag angawr bydydd* 
Arrymes yr ynys honn namyn ni bydd' 
lolwn ni a grewys* nef ac elfydd 
Poed Tywyssawg Dewi i'r cynnifwyr 
Yn yr yng Gelli Kaer am Duw y sydd 
Ni threinc ni deieinc ni Arddispydd 
Ni wiw ny wellyg ny phlyg ni chryd 

DlWEDD. 



MARWNAD CYNDDYLAN. 

Meiqast ai Cakt. 

Dyhedd deon die hir by' 
Rhiau a Rhirid a Rhiossedd" 
A rhygyfarch" lary lyw eirassedd 
Ef cun iw mi wyf im derwyn fedd 
O leas Cynddylan yn ei famed ''^ 

Manred gymined a feddyliais 
Myned i Fenai cyn nim bai feis 

lErchwynawd.— LL E. D. 

*Thanet.— W. M. 

»Llettatawt.— LL E. D. 

*Ryddrychafwynt —LI. E D. 

» Am gwrwf a thwrwf milwyr.— LL E. D. 

•Brydydd.— LI. E. D. 

'Namyn hyd ni bydd.— LL E. D. 

* lolwn ni ri a grewys. — LI. E. D. 

• Dyhedd dean diechir by (eleddj.— LI. E. D. 
"Rhiassedd-LL E. D. 
»Rbygyfwrch.-Ll. E. D. 
"Fanred.-Ll. E. D. 



122 



CANU ETTO O WAITH MEIGANT. 



Carafi am eneirch o dir Kemais 
Gwerling Dogfeiling codelling trais 
Ef cynnif mi wyf im derw llednais 
O leas Cynddylau coled a nofeis 

Manred gymined ei feddyliaw 
Myned i Fenai cyn nim bai naw 
Caraf ameneirch o Abeiffraw 
Gwerlin DogfeHng cadelling ifraw 
Ef cynnif mi wyf im Derwin taw^ 
O leas Cynddylan ai luyddaw 

Manred gyminned gwin waretawg 
Wyf colledig^ wen hen hiraethawg 
Colleis pan amwth afaf pennawg 
Gwr dwr diarchar diarbedawg 
Cyrchai drais tra Thren tir trabawg 
Ef cynnif mi wyf yn naear foddawg 
O leas Cynddylan clod ceiriadawg 

Manred gymmined mor fu dafawd 
A gafas Cynddylan cynrhan cyifrawd 
Saith gant rbialiu ni yspeidawd 
Pan fynnwys mab pyd mor fu parawd 
Hy darfu yn neithiawr ni bu priawd 
Gan Dduw py amgen plwyf pydu daearawd 
Ef cynnif mi wyf ni^ wrth wawd 

leas Cynddelan clod addwyndawd 

Manred gymmined mor wyf gnodaw 
Pob pysc a milyn yd fydd teccaw 

1 drais a gollais gwir acliassaw 
Rhiau a Khirid a Rhiadaw 

A rhygyfarch lary pob eithaw 
Dyrrynt eu Keiddeu a tolen taw* 
Caitb cwynynt briwynt grydynt alaw 
Ef cynnif mi wyf in eru penylaw 
O leas Cynddylan clod pob eithaw 

Manred gymined a weli di hyn 
Yd lysc iy nghalon fal etewyn 
Hoffeis mewredd * eu gwyr ai gwi-agedd 
Ni ellynt fy nwyn brodir ambuiad geuell 

ban vytliin 
Canawon artir wras dinas degyn 
Rhag caer Luydd coed nis digonsyn 
Crau y dan frai a chrai gychwyn 
Briwynt calch ar di-wyn^ feibion Cyn- 

drwynyn 
Ef cynnif mi wyf in nhir Gwelyddyn 
O leas Cynddylan clodlawn Unbyn 

Manred gymmined mawr ysgafael 
Y rhag caer Luyd coed neu^ dug moriael 

^Ffaw.—Davies. 
«Coddedig.— lil. E. D. 
"Ar.-Ll. E. D, 
* Priddau a doleu.— LL E. D. 
»Meuedd.— LI. E. D, 
•Gwyn.— LI. fi.D. 



Pymtheccant muhyn a plienn gwriael 
Pedwar ugein meirch a seireh cyhawael 
Pob esgob hunop ym mhedeirael 
Nis noddes myneich llyfr afael 
A gAvyddAvs yn lu creulan o gynrhan claer 
Ni ddiengis or ffossawd brawd ar y chwaer 
Diengynt ai herchyll trewyll yn taer 
Ef cynnif mi wyf in ers^ trafwael 
O leas Cynddylan clodrydd pob hael 

Manred gymmined mori'vedd en-im^ 
Gan fy mryd pan athreiddwn pwll ag Ahin 
Irwm y dan fy nhraed hyd bryd cyntun 
Plwde y danaf hyd ymhen fy nghlun 
A chyn ethnÌAve yno im bro fy hun 
Nid oes un car neud adar iw warafun 
A chyn im dyccer i Dduw ir digfryn 
Ni ddigones neb o bechawd cyhawal i mi 

hun 



CANU ETTO WAITH MEIGANT. 
Dyt dyuit trenghit deweint 
Dw a rit ar an' breeint 

Y sonet y suin y seint 
I pluiv y bobil pilgeint 

Y llyfreu in Uythir in lleeint* 

Y pwill y prider im pereint 
Pym a vu ir culuit cyrreisiaint' 

I volaud rebit rycaint* • 

Eilunnid Dunawd" Dehewaint 
Aer ei enwyei arvau o íiraiuc 
Nis plaud neb nes no heneint 
Liu cludLr lluybir y peireint 
Pac Prydain Priodawr hoifeint 
Eigil i wrys Lloegrwys Caint 
Dyheid Dyret in diwant 
Ar aches a ganaf 
Ni bit truein trihaf 
Yngoror gwarthaf saint 
Llesteiriawc awir dwfh naint* 
Bre brawdauc i gwin am fynaiat' 
Am Emreis adraut edryfant 
Gnawd lycheidw cuniad cenvaint 
Cred i Dduw nad Derwyddon darogant 
Ban torrer Din Breon braint^" 

Gollechaf perif peridydd 
A bei'is deigir mab Dauit 
A Selif suinedic syuedit 

'Era.— LI. E. D. 

*Moroedd ercun.— LI. E. D. 

sAren.— LI. E. D. 

*Lleaùit (in Uyaut).— LL P. P. 

*Eymofyii (Rymat uir) culuit kyrreifieint. 

* Ei folawd ry bydd ry caint. 
•Duawd. — LL E. D. 
«iVcM, Llesteirawr i wir Dyfneint. 

* A'eu, Bre baradwys y gwin am fy neint. 
^"Ifeu, Din bre breint. 



CYNGOGION. 



YMATREG LLYWELYX A GWRNERTH. 



123 



Mab gwledig gorfawr gwarthegit 
Arbedav e o Glydawc mynit uit 
Kac Piydain poen Owein ai deubit 
Dewr in rheit dyre pawb oe gilit 
j Bluidindaud parahaud brwidir beunit 
Taer bore bradawc Caduin broit 
Ar canhwyf ai nwyf ai newit 
Arllechwet Arvon Eitionit 
O fined eu hanet ir mynit 

Dybi mysc Deri fisc y miun llan 
Grogwn tri cyn i bo mi Meugan 
Dychyffrwy genhyf ygkyman 
Peleidir guir goieithin unbaran 
Rhuy rhean ryvel amy van 
Kymry ve Cunreit ygkiman 
A gwydi gorthin gvraetlan 
Vytin in galhuawr dit dogiji gyman 
Penvrith o vuarth Cadvan 
Teithi Cerddorion Cynnelwi o haelon 
Am' rhen rhad gorten gweith heiniw 
Dylaith o bob gwyniaith 
A chadwyd kyvreith 
Cysgawd gwyniaith gemyw 
Dyddwyn ag atwyn kedeim ynghadwyn 
A gwedi cwyn kynniw 
Cochwet calanet ky vig breon 
Cochwet calanet ar enaint 
Am noetheint yg gwartbaf nant 
Saitli angerdd eu segyf 
Dwfyn dwfyn gwattyn guattyn awallu 
Tri geir am tri pheir tri theulu 
Tri — m — tri nia deupi Metygon 
Tail- aer aer am kaer o ganlion 
Kad cad cyffylad^ ar saeson 
Gwall gwall tin ar\-oll ar Cynhon 
Graid greic goffeileic dragon 
O Eryri vreith "vreon 
Eryri o orvi ban "welhych 
Dyragon o nyuant a lewych 
Grid im bro greid igro gro ig gwrycb' 
At ysci asceini ascellwrych 
Llestri llu ar heli tuth eleirch 
Gwae wTth mor nad gwrthtir wrthrycli 

Not»:— Meugant ai Cant o'm tyb i, sic J. Jones 
Allan o lyfr Thomas GruflFudd Arglwydd Llan 
Bedr. sic Dr. Daviea. — Nid oedd yn dangos i bwy 
na cban bwy i canwjd. 



CYNGOGION. 

1. Caxtrexgis iy ngwist amhoen 
O amryues neus adwaen 
Num gwnaho Dofydd dwyboen 

> Ehan.— LI. E. D. 

»Cyfluydd.-Ll. E. D. 

' Greid un bro greid greid gro yngwrycb 



2. Ni gwnaho Dofydd dwy boen ar ddyn 
Am ydig ae afar 

Direid Nef direid daear 

3. Daerawl pechodawl im goel a Duw 
A deweint duhuned 

A gothwy Crist na chysced 

4. Na chysced mab dyn or dioddefeint 

mab Duw 
A duhuned pUgeint 
Ef ceiff nef a chyrreifeint 

5. Cyrreifeint a gaiflF a gafiaho Duw 

Ac nis dirmycco 

A nef y nos y trangho 

6. O Treinc mab dyn heb ymddiwin a 

Duw 
Am a wnel o bechawd 
Ny mad aeth eneid yn ei gnawd. 

7. Ny naud y direid imyoli a Duw 
Yn erbyn dydd cynhi 

Ni thebic diaid j trenghi 

Elaeth a Gant. 



YMATREG LLYWELYN A 
GWRNERTH. 

Uywelyn a Gwmerth a oedynt deusant Duyanl yn 
y Trallang yn Powys a dyvot yghyt a unaetbant 
y teiranr Diaethaf or nos, ar teiraur cjmtaf or dyd 
y dyuedid eu plygeint ac oryeu y dyd y am bynny 
ac y sef y guelai Lyuelyn Hudugyl Gomertb yn 
gaent. A chan ny vydyat pa bam oed bynny, sef 
a wnaetb yntea canu &iglyn. 

Tyssiliau vab Brocbnel Yscitbrauc agant yr Englyn- 
yon byn y gan Urnertb yn dy voty gyfforan y gret- 
urth Lyuelyn sant y getymeitb ac a eluir Ymatreg 
Llywelyn a Gwrnertb. 

1. EiRY mynyd guynt am berth 
Canys creaudyr nef am nerth 
Ae kysgu a wna Gwmerth ? 

2. Eiry mynyd Duw yn bennav 
Kanys attau guediav 

Nac ef kysgu ny allav 

3. Eiry mynyd guynt am ty 
Kanys Uevery velly 

Beth Umerth a wna hynny 

4. Eiry mynyd guynt deheu 
Kanys ti-aethaf prif eiryeu 
Tebekaf yu mae agheu 

5. Eiry mynyd goruyn bro 
Deduyd baub urth ae llocho 
Creaudyr nef ath diangho 



124 



CUHELYN AI CANT. 



6. Eiry mynyd goniyn pren 
Kanys llefaraf amgen 
Nyt oes naut rag lyghet nen 

7* Eiry mynyd pob deuaut 
Ra gormeil goval dydbraut 
A gaffaf y gymun ynghardaut 

8. Eiry mynyd guynt am ty 
Kanys llefefry felly 

Och vy mraut ae reit hynny Ì 

9. Auendrut mi ath garaf 
Hyt ar Duw y guediaf 
Lyuelyn ryuyr y Kaffaf 

10. Eiry mynyd guynt am vryn 
Kanys creadyr nef ae myn 
Ae kysgu y mae Lyuelyn 

11. Eiry mynyd guyn deheu 
Kanys traethaf prif eiryeu 
Nac ef canu oryeu 

12. Eiry mynyd godysgeit 
Pan droho ygkylch pleit 
A uydost puy a dyueit 

13. Eiry mynyd llafar hy 
Kanys kyrbuylly felly 
Na unn onys dyvedy 

14. Eiry mynyd Kanberth. 

A geiff y voli yn prydverth 
Mae yma dy vraut Gurnerth 

15. Blaengerd gymhelri a duu pob drut 
Ac auen ym peri 

Beth Umerth oreu itti 

16. Blaeneat pob deuaut a llafar o neaut 
Am uuched kyt dyd braut [drut 
Goreu y cefeis gardaut 

17. Auen drut teg dy gampeu 
y mae'r ganon yth eneu 
Dyuet pa gardaut oreu 

18. Blaengar auen guynt wcth lynn 
Pam ymlado am vryn 

Goreu yw buyd rac neuyn 

19. Onyt buyt ny kyrhaedaf 
Ac am duylau nas kaffaf 
Dyuet beth yna aunaf 

20. Blaengar gymelri ae ynni dob drut 
Ac auen ymperi 
Dyro ddillad i-ac noethi 



21. Vyndillat mi ae rodaf 

Y Duw y gorchymynnav 
Py dal yna a gafi&f 

22. A rodych o da ym pob atrec 
Drut ym breint cady dy uyneb 
Sev y key neb ar y ganvet 

23. Kyvliw dyd kan yth garaf 
Ardelu kerd kanys keissyaf 
Gan Duw py unpeth gassaf 

24. Bud ac auen a chyffret 
Pan retto dufyr ar anuaret 
Guaethav tuyll truy ymdiret 

25. Tuyll truy ymdiret os gunav 
Ac y Duw Naf kyffesaf 

Pa dial a vyd arnav 

26. Os gunei duyll truy ymdiret 
Heb ffyd heb grevyd heb gret 
Key benyt ar dy seithvet 

27. Kyfliu dyd mi ath gredaf 
Ac ar Duw y govynnaf 
Nef py ved yd henülaf 

28. Nyt cyffelyb da a druc 
Pan ymlado gwynt a muc 
Guna da yr Duw sef y diuc 

29. Blaengar auen pob achles 
Retuaur goruydaur ar tes 
Diued pob peth yu cyffes 

30. A nuelych o bob dirdra 
O duyll a threis a thraha 
Yr Duw kyffesa yn da 



CUHELYN AI CANT. 
Greid bleid byghawd 
Gretyw detyf durawd 

Gnavd brawdwriaeth 

Gwr oet eiteol 
Goi-wy reol 

Gordethol doeth 

Gwyth v'ul dragon 

Gosparth Brython 

Gosgyman weith 

Gnawd tryganet 
Gnawd kyhidet 
Gorset metveith 



GWYDDNEU AI CANT. 



125 



Metwin kyvran 
Marchavc mirllaTi 
Man meidrolaeth 

Medrit mur ior 
Mavs Pedir pedror 
Mawr Cor kyvoeth 

Moes breisé vreyr 

Moes wirth vehir 

Milwr orvith 

Maer claer kywid 

Mad cathyl kyvid 

Moidit ieith 

Mas cas nognav 
Maer antedawg 
Maredavg doeth 

Medel visci 
Mai vartoni 
Mjmogi gwyth 

Myn vinad vron 
Medv ton 
Tros draeth 

Mer kerteu kein 
Mywir coi'ein 
Mirein anoeth 

Menestir vytud 
Meued vedud 
Molud esmwyth 

Music a gan 
Mai eur orian 
Man Vyhanieth 

Gweith reith rysset 

Gwich ruich. lywet 

Rinwet Reen 

Rec rysyolaw 
Rec a archaw 
Rvymav virchen 

Rhuthr ntlir awel 
Rynaut wel 
Ryfel febin 

Ruteur dyrlyt 
Rhychlud clodryt 
Rihit aden 

Reuwet parawd 
Rin vynn wascawd 
Tra gwawd wobrin 



Ry bait i tavt 
Ry cheidv ynawt 
Race kawt gelyn 

Rychetwis detyf 
Ry chwynis gretyw 
Rac lletyw Ogyrven 

Rac dac drossot 
Reghit brid bod 
Rot Cubelin 



GWYDDNEU AI CANT. 

Kyd karui vi Morva, kassaa vi mor pur 

Doe waneg karrec kamhur 

Glew diwael hygar hael hwyskur 

Yscinvaen beirt bid bydic clydur 

Goruc klod Heilin benffic awirdwl 

Hyd bmud parahawd y ertivul 

Hyd karui vi Morfa cassa vi don 

Digoneia don dreis oer kleis y ron 

Ef kwyniw yn i wiw herwyt hon 

Gwaith heiniw golchiw or winuiuron 

Kyd illeinw keudaud nis beirw kalon 

Ac ni lluru cyheic kymod y ron 

T vun edivar oi n^essau 

Ban vryssyus pebrur pell y agheu 

Glew diwal kywerthyd yd vain in deu 

Menic it arwet duwir dalenneu 

Fechit dirisclan oth divot 

Mi nith erwill fuched' diot 

Cm parth gwerthais y march irot 

Dial kyheic amoed bus 

Am y kyvreu y melis 

Oth korr dy sorr di ymi bu ewnis 



GWYDDNEU AI CANT 

Pa» ddaeth t Mob tbos Gaktbep t Gwailawd 

SETTHEXDi saw di allan ag edrych 
Uirde varanres mor maes Gwitneu rhyt- 
oes 

Boed emendiceit y morwin 
A hellyngaut gwydi e wyn* 
Fiynnawn Wenestyr mor terrwyn 

Boed emendigeit y vachdeith 
Ai golligaut guyi gweith 
Ffynnaun Wenestyr mor diffeith 

' Unchod, neu imchod. 
*Gwyddi ewin, neu gwydi cwin. 



126 



YMRYSON GWYDDNEU A GWYN AB NUDD. 



J 



Diasbad wererit yar van kaer 
Hyd ar Duw i dodir 
Gnawd gwedi tralia tranc hir 

Diaspad mererit y ar van kaer 
Hetiu hyt ar Duv y dadoluch 
Gnawd gwedi tralia attregweh 

Diaspad mererit am gorcliwyt heno' 
Ac nim haut gorluyt* 
Gnawd gwedi traha tramcwyt 

Diaspad mererit y ar gwineu 
Kadir Kedaul Duw ae goreu 
Gnawd gwedi gwedi gormod eisseu 

Diaspad mererit am kymliell 
Heno wrth vy ystavell ^ 

Gnawd gwedi traha tranc pell 

Bet seitlienin synwyr van 
Rhwng kaer Kenedir a glan 
Mor, maurhydic a kinran 



YMRYSON GWYDDNEU A GWYN 
AB NUDD. 

Kanis koegawc sy mor eurawc 
A liin yn ymyl llys Gwallawc 
Minneu byddaf goludawc 

Boed emendigeit ir g^vydd 

A dynnwys y lygad yn y wydd 

Gwallawc ap Lleinawc arglwydd 

Boet emendigeit ir gwydd du 
A dynnwys i lygad oed ddu 
Gwallawc ap Lleinawc penn Uu 

Boet emendigeit ir gwydd gwenn 
A dynnwys i lygad oi benn 
Gwallawc ap Lleiniawc unben 

Boet emendigeit ir gwydd glas 
A dynnwys y lygad yngwas 
Gwallawc ap Lleinawc urddas 

Tarw trin an vyddin blawdd 
Arbennic llu Hid anbawdd 
Dinam eiroes am oes nawdd 

Ygan gwr gwrdd i kynnyad 

Arbennic llu Hid Owydd 

Ath wrdd nawdd kanys erchydd 

* Gorvydd. * Gorewydd. 



Kanys nawdd ym a roddyt 
Mor verth y thogyvetliyd 
Gwawr lu py du pan ddoyd 

Ban ddeuaf ogat a cbymynad 
Mawr ag aesawr in anghad 
Briwint pennavr peleidrad 

Ath gyvarcbaf huyscwn 
Gwr ai yscwid yn angben 
Nebir gwr pan yw dyecben 

Kamgrwn vy marcb kat trabludd 
Hud im gelwir i Gwin Mab Nudd 
Gordderch kreurddillad mercb Lludd 

Kanys ti Gwin gwr kywir 
Rhagot ni ry ymgelir 
Minnew Gwiddnau Garanhir 

Nim gad i gan gyvlafaredd 
A thi wrth i frywn yd wedd 
Diwris im trwm Tawy annedd 

Niu Tawve i nessaf a lafaraf 
Wrtbyt namvin Tawve i eitbaf 
Erir mor teruin treiaf 

Yscitbreid fy modrwy eur gywrwy 
Kanu y gan vy Afarwy 
Gweles aer rac Kaer Fandwy 

Bhag Mandwy llu a weleis 
Aessawr briwhed torrhid eis 
Mygedawl kein a ddygei dreis 

Gwin ap Nudd budd bytinawr 

Cynt i syrtliiei cadoedd rhag Carnedd- 

Dy vreich no brwyn briw i lawr [awr 

Ystec fy ki as ystrwn 
Ag ys ev oreu or kwn 
Dormarchedd bwnnw a vu y Maelgwn 

Dormartb drwynrbydd ba syllydd 
Arnaw can yssamgyffredydd 
Dy grwidir ar Wiber wynydd 

My wn yn y lie y lias Gwenddoleu 
Mab Ceidiaw Colowyn kerdeu 
Ban ryerchint brein ar kreu 

Mi a wnn yn y lie y Has Bran ! 

Mab y Werydd glod lydan 
Ban ryerbint Brein garthan 

Mi a wnn lie y Has Hacbeu l 

Mab Arthur uthr yngherteu j 

Ban ryerhint brein ar kreu 



YMDDTDDAN. ENGLYXION CAD GODDAU. ENGLYNYON Y KLYWEIT. 127 



^li a wn lie i lias Meiric 
Mab Kerreian clad etmic 
Ban ryreeint brein aa kic 

Mi a wn lie' i lias Gwallawc 
Mab Goholetli teitbiawc 
Addwod Lloegyr mab Ueynawc 

Mi a wn lle^ i lias milwyr Prydein 
Or dwyrein ir gogledd 
My "wi -wiw vinteu j bedd 

Mi a vun He Has mUwyr Prydein 

Or dwyrein ir deheu 

Mi wi vnw vinteu y hagheu 



YMDDYDDAN ARTHUR A 
CHAI A GLEWLWYD. 

Pa gwT yw y PorthavT 

Glevlvid Gafaelfa-WT 

Pa "WT ai govin Arthur a Chei gwin 

Pa hndda genhit gwin goreu im bid 

Ym ty ny ddoi onis gwaredy^ 

Mi ai gwardi a thi ai gwely 

Vithneint elei Assivion ell tri 

Mab a Myclron gvas Uthir Pendragon 

Kyscaint mab Banon a gwin godybrion 

Oet rinn vy gweission in amwin eu detvon 

Manawydan ap Llyr oet dvis i kusil* 

Neus due Manavid eis tull o Trywrid 

A Mabon am Mellt 

Maglei gwaed ar gwellt 

Ag angvas edeinawc a llwch llawynnawc 

Oetin diffreidiawc ar i din cyminavc 

Arglvit ai Uochei mynnei ymtiwygei 

K-^i vi heirolei tra llathei pob tri 

1 gollet Kelli kaffad cueUi 
i serriolei Kei hid trae kjinynei 
Aithiu" oed hvarei y gvaed goverei 
In ííeuat Awamach in imlat ef a gvraoh 
Ew a gwant penn Palach 
In atodev dissethach 
Ym minit Eidin amvc a Chinbin 
Pob cant id gwrtin pob cant 



Rhac Bedwir bedrydant 

Artraetheu trywrvid in un in a garwlwid 

Oet gwychyr y anwyd o cletyf ac yskwid 

Oet gvvaget bragad vrth Cei yngliad 

Oet cletyf i ghad oe law digwystlad 

Oet hyneiw gvastad ar Ueng as lies gwlad 

Betwir a Bridlav naw Cant gwarandaw 

Chweehant y eirthaw a talei y ortinav 

GveLssion am buyat oet g\'ell ban vitint 

Rhag rhiau Emreis gveleis e Kei ar vrys 

Preiteu gorthowys oet gwrhir in ewnys 

Oet trum i dial oet tost y cynnal 

Pan yvei owval yvei wrth pedwar 

Yg kad pan delei wrth gant it lathei 

Ny bei Duw ae digonhei 

Oet diheit agheu Kei 

Kei gwin a lathei digonynt wy kadeu [un 

Kyn gloes glas vereu ygvarthaw ystawing- 

Kei a gwant nav gniton Kei win aeth Fon 

Y dilein Llevon 

Y yscvid oet mynud erbin Cath Paluc 
Pan gogyveirch tud 

Pwy gwant Cath Paluc 

Naw ugein kinlluc ac vital in y bvyd 

Naw ugein kiwrann 



ENGLYNION CAD GODDAU. 

Val dyma yr Eaglynion a ganwyd pan cad goddau, 
ereill a'i geilw cad Achren, ac o achos iwrch gwyn 
a chenen y bu, ac o anwn yr hanoedd hwynt, ac 
Amathaon ap Don ai daliodd. Ac am hynny jt 
ymladdodd Amathaon ap Don ac Arawn Trenin 
anwn, a gwr oedd yn y gad oni wyped i henw ni 
orfyddit amo; a gwreic oadd yn y tu arall a elwid 
Achren, ac oni wypid y henw ni orfyddit amtmt. 
A Gwidion ap Don a ddychymygawdd henw y gwr 
ac a ganodd y ddau Englyn sy yn canlyn. 

Carngraf vy march rhagotoyw 
Benn Òlgen gwera ar yasfoyw 
Bran ith elwir briger loyw 

AC PAL HTS. 

Camgraff dy farch yn y dydd cad 
Bann blaen gwem ar dy angad 
Bran lorgric ai vrig amad 
Y gorfu Amathaon mad 

GwYDiox AP Don ai caîít. 



AMRYW GANUAU, XIS GWYDDIS PWY A'U CANT. 
ENGLYNYON Y KLYWEIT. 



A Glyweisti a gant Kynvyt' 
Ac a glyv y dvedut* 
Goreu Kamwri Katbyd'' 



'NìlramlIe. 
'IG a vnm. 
•Gwarchodei. 



'Cyssir. 



'Kynwyd. 
*Dywedwyd. 
'Cedwid. — Dr. Davies. 



A glyweisti a gant Kynrein^ 
Pen Kyssul Ynys Prydein 
Ys gwell cadw noc olrein 
A glywaisti a gant Idloes 
Gwr guar hygar y einyoes 
Groreu kynnyd Kadu moes 
*Cynrhain. 



128 



ENGLYNYON Y KLYWEIT. 



A glyweisti a gant Kynlluc^ 
Gur lluyt llydan y oluc 
Kavas da ni chavas druc 

A glyweisti a gant Meugant 

Yn ysgar a ysgarant 

Pob euuir dienwir y blant* 

A glyweisti a gant Karku 
Gwedy gorvot ar y llu 
Nid guaraduyd guellahau 

A glyweisti a gant y vronvreith 
Pan dramuyich dros diffeith 
Na vid elyn dy gedymeith 

A glyweisti a gant y vran 

Kymmer Kynnudan 

Gvell ry draws uo ry druan 

A glyweisti a a gant KadgyfiFro 
Hen yn darllen llyvyr Cauo 
Nyt mad vu ny bu Gymro 

A glyweisti a gant y gegin 
Byd leu na vyd dia . . . thrin 
Na vit dy wreic dy gyvrin 

A glyweisti a gant IJryen 
Gyt ac a ganei amgen 
Digaun Crist Trist yn llauen 

A glyweisti a gant Kynvarcli 
Bit dy ysgnyt ar dy varch 
Ar nat parcho na pbarch 

A glyweisti a gant Deui 
Gur lluyt llydan y deithi 
Goreu denaut daioni 

A glyweisti a gant Teüau 
Gur a vu'n penydyau 
A duv nyt da ymdarau 

A glyweisti a gant Padam 
Pregetliwr kywir kadarn 
A wnel dyn duv ae bam 

A glyweisti a gant Andras 
A diodevod croes leas 
Duv a rannuys nef a gavas 

A gly weist ti a gant Anaraut 

Milur donyauc ditlaut 

Keit urth amhuyll puyll paraut 

A glyweisti a gant Gurhir 

Gwaistaut pob yeitb gywir 

1 Cynllwg. *Dif enwir. 



A wnel duyll ef a duyllir 

A glyweisti a gant Marthin 
Breinyaul sant y gyffredin 
Namyn Duw nyt oes deuin 

A glyweisti a gant Gereint 
Mab Erbyn kywir kywi'eint 
Byr koetlauc digassauc seint 

A glyweisti a gant Ryderch 
Tridyd haeP sercbauc serch 
Gnaud rygas guedy ryserch 

A glyweisti a gant Hugbuyd 
A vuassei gynt yn fuyd 
Gnaud guedy traha tramcuyd 

A glyweisti a gant Ffolucli 
gymryd edifeirwch 
Gnaut guedy redec yrthuch 

A glyweist ti a gant Cormoc 
Breinyaul gyvreith annoc 
Pob bur ledrat y groc 

A glyweisti a gant Eileru 
Marchauc serchauc syberu 
Hir y cnoir tameit chueru 

A glyweisti a gant Esperir 

Ymdidan a Meni hir 

Kar kywir yn yng y guelir 

A glyweisti a gant Heled 
Verch Cyndruyn vaur y rhyved 
Nyt rodi da a wna dloded 

A glyweisti a gant y Barcut 
Y dyn ysglyvyat gleu drut 
Moch vyd Bam pob Ehut 

A glyweisti a gant Haernued 

Yradauc vilur teyrned 

Trech nerth no guii- urtb digassed 

A glyweisti a gant y Pysc 

Wrth ymdrafful ymplith. y gurysc 

Trech anyan nac adysc 

A glyweisti a gant Hueil 
Mab Caw Kymmuyll ariel 
Mynych y syrth mevyl o gesseil 

A glyweisti a gant Llywarch 
Oed henwr drut dihavarch 
Onyd kyvaruyd kyvarch 

' Ehydd had. 



ENGLYNYON Y KLYWEIT. 



129 



A glyweisti a gant Beduini 
Oed escaub donyauc diifri 
Eacreitha dy eir kyn noi dodi 

A glyweisti a gant Avaon 
Vab Talyessin gerd govyon 
Ni chel grud gystiid calon 

A glyweisti a gant Ysgafhell 
Vab Dysgyvndaut Katgymell 
Njt anregit tlaut o bell 

A glyweisti a gant Rioget' 

Guedy caffel teyrnget 

Ny chusc Duv pan rywaret 

A glyweisti a gant y Gorres 
Wrth y gelein pan sorres 
Ny charaud Crist ae croges 

A glyweisti a gant Angar 
Mab Caw milwr clotgar 
Bid tonn kalonn gan alar 

A glyweisti a gant llu crun 
Wrth y gydenu Huatrum 
Pan lado Duv llad yn drum 

A glyweisti a gant Goliffer 
Gosgordvaur guych y niver 
Kaa uiryoned ny charer 

A glyweisti a gant Beuno 
Kan dy bader ath credo 
Eac agheu dy thycya ffo 

A glyweisti a gant y Beleu 
Gyt ar adar yn guareu 
Pob hir nychdaut y agheu 

A glyweisti a gant Duinnic 
Milur doeth detholedic 
Digaun Duv da y unic' 

A glyweisti a gant Kymluch 
Yn y henaint ae heduch 
Deduyd a gar datoluch 

A glyweisti a gan Gwiaun 
• Dremynur goluc unyaun 
Duv cadam a vam pob yaun 

A glyweisti a gant Llenllyauc 
Guydel urdawl eurdocbauc 
Guell Bed no buchedd heghenauc 

A glyweisti a gant Kynon 

' Bldogedd. [Cjmghanedd. 

'Mae Giraldus wedi rhoi hwn er dangaws ansawdd 

K 



Yn ymoglut rac meduon 
Curw yw alluyd Calon 

A gl3rweisti a gant y gurhy 
Bit lauen paub yn y dy 
Wyneb Trist druc ae hery 

A glyweisti a gant Hylwyd 
Oed henur kail kyvaruyd 
Nyt treftat enryded argluyd 

A glyweisti a gant Gurgi 
Yn kyssul mewn Kunsli 
Nyt reit y detuyd namyn y eni 

A glyweisti a gant gur kail 
Yn kyghori guas aghall 
A unel druc arhoet y llall 

A glyweisti a gant Rioget 
Oed flydlaun kyviaun y gret 
A unel druc ymogelet 

A glyweisti a gant Kyghellaur 
Yn ymdidan a Uiu guaur 
Cbuerdit bryt wrth agharaur 

A glyweisti a gant Kynan 
Guledic sant y anyan 
Drykai pob amuyll y rann 

A glyweisti a gant 

Gur a un y 11a ... 

Druc drycuas guaeth bod hebdo 

A glyweisti a gant Huaraur' 
Yn ymdidan ae gymhar 
Ded or ae gwel ae kar 

A glyweisti a gant Gildas 
Mab Caw Milwr atkas 
Dynaut guas hir y gar 

A glyweisti a gant GurseUd 
Guydel diogel y ymlit 
Drwg pechaut oe hir erlit 

A glyweisti a gant Lliaus 
Mab Nuyvre milur hynavs 
Dadleuad ar bob achaus 

A glyweisti a gant Kyndelu ' 

A glyweisti a gant Credeüiad 
Yerch Ludd riain wastad 
Digaun da diwyd gennad 

'Huarwar. 

'Mae arwydd yn yr hen lyvrau vod pennill ar goU 
arol hwn. 



130 



YMDDIDDAN RHWNG ARTHUR A GWENHWYFAR. ENGLYNION. 



A glyweisti a gant Kyndrwyn 
Tangnefeddwr mad mwyn 
Nid gwarae hengi a cholwyn 

A glyweisti a gant Hen Gyrys 
G"WTia dy neges yn ddi ddefrys 
Gwell car yn Llys nag aur ar Fys 

A glyweisti a gant Caleaw 
Ni mynnei i neb ei dwyllaw 
Gwell un hwde no dau addaw 

A glyweisti a gant Eiiropa 
Mab custeon caswestfa 
Gnawd o ben drythyll draha 

A glyweisti a gant Ebeubryd 
Mab Cyfẅlcb cyfiawn yspryd 
Goval Dyn Diiw ai gweryd 

A glyweisti a gant Drystan 
Gobeithiwr prudd ei anian 
Gossymdeitb dyn Duw ai rhan 

A glyweisti a gant Dremhidydd 
Hen ddisgwylliwr ar geurydd 
Gwell nag nac addaw ni wneydd 

A glyweisti a gant Cywryd Ceint 
A oddef9,wdd lawer heint 
Gwae ieuangc a eiddun heneint 

A glyweisti a gan Eilassaf 
Odid un Dyn dianaf 
Nid un awen iacb a chlaf 

A glyweisti a gant y Pi 
Geilwad argoeliad gwesti 
Nid meoiclidid maerioni 

A glyweisti a, gant Cadreith 
Fab Porthawr filwr areith 
Ni char Dofydd diobeith 

A glyweisti a gant Gwenddoleu 
Wrth dramwyaw dyffrynau 
Pren ynghoed arall bieu 



YMDDIDDAN 

Rhwko Aethub Fbenhin ai ail Wbaig 
gwknhwtfak. 

Hon oedd y ferch a ddygodd Melwas Tywysog o'r 
Alban.— (yr LI. Gwyrdd. 

A. Du yw fy marcli a da dana 
Ac er dwr nid arswyda 
A rhag ungwr ni chüia 



G. Glas yw fy march o liw dail 
Llwyr ddirmygid mefl mawrair 
Nid gwr ond a gywiro ei air 



G. 



ymlaen y drin 

Nid deil gwr ond Cai hir ab Sefin 

A. Myfi a ferxyg ac a sai 

Ac a gerdda yn di-wm gaulan trai 
Myfi yw'r gwr a ddaliai Gai 

G. Dyd was rhyfedd yv/ dy glywed 
Onid wyd amgen no'th weled 
Ni ddaUd di Gai ar dy ganfed 

A. Gwenhwyfar olwg eirian 

Na ddifrawd fi cyd bwy byxan 
Mi a ddaliwn gant fy hunan 

G. Dud was o ddu a melyn 
Wrth hir edryx dy dremyn 
Tybiais dy weled cyn hyn 

A. Gwenhwyftir olwg wrthox 
Doedwx imi os gwyddox 
Ymha le cyn hyn im gwelsox 

G. Mi a welais wr graddol o faint 
Ar fwrdd hir Arthur^ yn Dyfnaint 
Yn rhannu gwin iw geraint 

A. Gwenhwyfar barabl digri 

Gnawd o ben gwraig air gwegi 
Yno y gwelaist di fi 



ENGLYNION YMDDIDDAN '^ 

Rhwng Abthue ab Uthue a'i nai 'Liwlod ab 

Madoo ab Uthub oed fabw, ac wedi ymrithio 

301 rhith Eetb.— Allan o'r Llyfr Gwyrdd. 

A. Y sy ryfedda gan wy fardd* 
Ar flaen dar a'i brig yn hardd 
Pa edrych Eiyr pa xwardd 

E. Arthur bell glod oddiwes 
A'th lu llawenydd a'th les 
Yr Eiyr gynt ath weles 

A. Y sydd ryfedda o du mur 

Ath ofynaf yn fesur | 

Pa xwardd pa edryx Eryr î 

E. Arthur bell glod yn hynt 
* Celliwig. « Ys rhyf eddaf cyd bwyf bardd.— L. M. 



.11 



ENGLYNION YMDDroDAÍî RHWNG ARTHUR AB UTHÜR A'I NAI LIWLOD. 131 



Ath llu llawenyx dremynt 
Yr Eryr ato weles gynt 

A. Yr Eryr a sai ar flaen dâr 
Pei hanffit o rew adar 
Ni byddit ti na do ua gwâr 

E. Arthur gleddyddawg iithur 
Ni sai dim gan dy ruthur 
JVli jw mab madog ab uthur 

A, Yr eryr ni wn ei ruw 
A dreigla glyneu Cemyw 
Mab Madog ab uthur nid byw 

E. Arthur iaith gyfrwyslid 
Ath lu nis gwradwylid 
Eliwlod gynt im gelwid 

A. Yr Eryr olwg difai 

Ar dy'madrodd nid oes fai 
Ai di yw Liwlod fy nai 

E. Arthur dihafarx osod 
08 mi ydyw Liwlod 
Ai gwiw ymgystlwng o honod? 

A. Yr Eryr barablau difrad 
Os di ydyw Liwlod 
Ai gwiw yniladd am danod 

R Arthur dihafarx atteb 
Ni sai gelyn ith wyneb 
Rhag angau ni ddianc neb. 

A. Yr Eryr iaith di ymgel 
Allai neb drwy ryfel 
Yn fyw eilwaith dy gaffel 
/ 

E. Arthur bendefig haelion 
O xredir geiriau y ganon 
A Duw nid gwiw ymryson 

A. Yr Eryr barabl eglur 

A ddywedi di with Arthur 

Pa beth sydd drwg iw wneuthur Î 

E. Meddylio drwg drwy irdwP 
A thrigo yn hir yn y meddwl 
A elwir pexod a xwl 

A. Yr Eryr barabl doethaf 
It dy hun y gofynaf 
Bodd Duw pa ddelw ir harddaf ? 

E. Cam Duw o fiyd iniawn 
Ac erxi arxau cyfiawn 
A bair nef a bydawl ddawn 
lAfrdwL— L. M. 



A. Yr eryr gwii- íyn^ 
Os llwyr oiynaf iti 
Ai da gan Grist ei foli ] 

E. Arthur ydwyd gadamaf 
Ar dwr gwr gwiw obeithiaf 
Pob yspryd moled ei Naf 

A. Yr Eryr radlon fywyd 
Ith ofynaf eb ergyd 
Pwy sy nesa eb yspryd 

K Arthur disegur lafhau 

. . .ydaist o gur gan waydau 
Cnst yw ef cred nag amau 

A. Yr Eryr barabl adef 
A ofynaf o hyd ilef 
Beth ore i geisio lief 

E. Edifeirwx am drawsed 
A Gobeithio y drugared 
Hyn a bair y dangnefed 

A. Yr Eiyr barabl diwg 
A fynegi di yn amlwg 
I wneuthud be sy drwg 

K Medylio brad anghywir 
A xhelu medwl yn hir 
Cwbwl bexod i gelwir 

A. Yr Eryr barabl tawel 
A dywedi di heb ymgel 
Beth a bair ym i oxel 

K Gwedio Duw bob plygaint 
A dymuno cael madeuaint 
Ac erxi cynnorthwy'r saint 

A. Yr Eryr barabl didlawd 
1th ofynaf ar draethawd 
Pa fath waetha ar bexawd 

E. Arthur oderxog doethiaith 
Gwedi profer pob cyfraith 
Gwaetha bemir anobeith 

A. Yr Eryr barabl Osyd 
A fynegi yn gelfyd 
O anobaith beth a fyd 

E. Heudu hir boen uffemol 
A xaffel cwymp anesgorol 
A xolli Duw'n dragwydol 

A. Yr Eryr iaith ymadaw 
Ath ofynaf rhag llaw 
Ai gore dim gobeithiaw 



132 



ENQLYNION TRYSTAN A GWALCHMAI. 



E. Arthur arderxawg Cynan 
O mynni o fyd gafel rhan 
Wrth gadarn gobaith gwan 

A. Yr Eryr barabl cywir 
It dy hun y gofynir 
Pan nad cadarn perxen tir 

E. Artliur arderxawg wydfa 
Na xoll Dofud or alfa 
Y cademid yw'r pennaf 

A. Yr Eryr barabl diau 
Atb ofynaf ar eiriau 
Ond yw cadam finnau 

E. Arthur ben cadoed Cernyw 
Arderxog finiog o liw 
Kid cadam neb ond Duw 

A. Yr Eryr iaith diarfFord 
Ath ofynaf heb foeldord ' 
Beth a wna Duw a gosgord 

E. Gosgord os gwir i folî 
Os cyfiawn cyferxi 
Ni ryd Duw uffern arni 

A. Yr Eryr iaith drym garn 
Ath ofynaf yn gadarn 
Pwy dyd brawd a ryd barn 

E. Arthur arderxawg wydfa 
Gorxest gwir a defa 
Duw ei hun a farna 

A. Yr Eryr nefol dynged 
Ar na xafas i weled 
Beth a wna Crist i'r rhai cred 

E. Arthur wydfa llawenyd 
Ath hi buost Iwyr gynyd 
Dy hun dyd brawd a'i gwybyd 

A. Yr Eryr barabl syxoed 
Ath ofynaf berxen torfoed 
Dyd brawd beth a wna i bobloed 

E. Arthur arderxawg Lampre 
Ath wir gwiriondeb hagdle 
Yna i gwybod pawb ei le 

A. Yr Eryr barabl difustul 
Ath ofynaf heb gynfyl 
Ai da cael gwasanaeth sul 

E. Gwasanaeth sul o xeffi 
A gras gan duw gwedi 
Gwynfydedig wyt o honi 
iFaldord.— L.M. 



A. Yr Eryr barabl difri 
Ath ofynaf dros geli 
Beth ym o byda hebdi 

E. O bydi heb eiriau lien 
Die sul eb raid eb angen 
Hyd yr ail sul na xward wen 

A. Yr Eryr barabl hynod 
Ath ofynaf yn hynaid 
Beth ore rhag enaid 

E. Pader a gwediau 

A dirwest a xardodau 
A diodef enaid hyd angau 



LLYMA ENGLYNION 

A fu rhwng Trtstan fab Tallwch a Gwalch- 
MAI FAB GWYAR, gwedi bodTuYSTAN dairblynedd 
allan o Lys Arthur ar sorriant, a gyrru o Abthde 
wyth ar hugain o'i Filwyr i geisio ei ddal a'i ddwyn 
at Arthur ac e fwrriodd Tbystan hwynt i lawr 
bob un yn ol eu gilydd, ac ni ddaeth er neb ond er 
GWALCHMAl a'r Tafod aur. 

G. Prwystyl sydd tan^ anianawl 
Pan fo'r mor yn ei chanawl 
Pwy wyl filwr anfeidrawl 

T. Prwystyl fydd tonn a tharan 
Cyd bont brwystul eu gwahan 
Yn nydd trin mi yw Trystan 

G. Trystan barabl difai 

Yn nydd trin nid ymgiliai 
Cydymaith yt oedd Gwalchmai 

T. Mi a wnawn er Gwalchmai yn nydd 
O bai waith cochAvydd yn rhydd 
Nas gwnae'r brawd er eu gilydd 

G. Trystan gynneddfau eglur 
Huddellt baladr oth lafur 
Mi yw Gwalchmai nai Arthur 

T. Yno gynt Gwalchmai nog mydrin 
O bae arnat ti orthrin 
Mi a wnawn waed hyd ddeulin 

G. Trystan o honot ti y pwyllon 
Oni'm gommeddai'r arddwrn 
Minneu a wnawn goreu ag allwn 

T. Mi ai gofyn er a fen 
Ac nis gofynaf ar grauen 
Pwy yw'r milwyr sydd om blaen 
iTon. 



ALLAN O DDRYLL O HEN LYFE YSGRIFEN A GAFED TN NGOQERTHAN. 133 



G. Trystan gynneddfau hynod 
Nid ydynt ith adnabod 
Teulu Arthur sy'n dyfod 

T. Arthur nim bogelaf 

Naw cant cad ai tyngeddaf 
Om lleddii- miiineu a laddaf 

G. Trystan gyfaill rhianedd 
Cyu mynd yngwaith gorfedd 
Goreu dim yw tangnefedd 

T. (J caf iy ngledd ar fy nghlun 
Am Haw ddeau i'm ddiíîyn 
Ai gwaeth finneu nag undyn 

G. Trystan gynneddfau eglur 
Cyn cynnaws lliaws llafur 
Na wrthod yn gar Arthur 

T. Gwalchmai o honot y pwyllaf 
Ag om pen y llafuriaf 
Fal i'm carer y caraf 

G. Trystan gynneddfau blaengar 
Gorwlychyd cafod cann dâr 
Tyred i ymweled ath gar 

T. Gwalchmai attebion» cymmen 
Grerwlychyd cafod cann rhych 
Minneu af ir lie mynnych 

A c yno daeth Trystan gyda Gwalchmai at 
A rthur. è 

G. Arthur attebion cymmen 
Gorwlychyd cafod cann j)enn 
Llyma Drystan bydd lawen 

A. Gwalchmai attebion difai 
Gorwlychyd cafod cann tai 
Croesaw wrth Diystan fy Nai 

Trystan wynn bendefyg llu 
Car dy genedl cred a fii 
A minneu yn ben Teulu 

Trystan bendefig cadau 
Cymmer gystal ar goreu 
Ag yn gywir gad fìnnau 

Trystan bendefig mawr call 
Car dy genedl nith ddwg gwall 
Nid oera rhwng car ar Hall 

T. Arthur o honot y pwyllaf 
Ac ith ben y cyfarchaf 
Ac a fynnach mi ai gwnaf 
^Nage, Gwrthgiych. 



ALLAN O DDRYLL O HEN LYFR 
YSGRIFEN 

A gafed yn Ngogerthan yn y fl. 1769, mewn 
flaw odiaethol, meddai Llywelyn Ddu. 

Aches ym leinist aflei lyrwy ym byddin 
Twrwf Catwallawn hael edhwyl a ydin 
Esgar hyd haual a rhan chwefrin 
Rhahawd y adveirch ai radlann medud Ì 
Y uolud ar llyr llaun 
Nauit glust deheu a mor eigiaun 
Hevelys y lion nas arllu estraun 
Hyd esgyr y wyr a daly yaun 
Madganet mab brith ^ cyth mor radlawn 
Kynneved echel aeth Kywr\'d Kamawn 
Tewynt rieu Krawn rac proystlaun 
Grardei ir pananed dyn dywyndaun Kymry 
Pan rygreas Crist Catuallaiin 

As amoduy Duw y deur orchordon 

Nys arlludion gwynt a thonnawr 

Nychuedyl am doddyw o wynefld glawr 

Lladd y gwyr yn aer anoleith awr 

Diau trafodynt lladd llaihawr 

Rived o dud agynhennawr 

Yd wnad Cadwallawn pan gymhwyllo j 

myd? 
Tra barhao Nef ucheluit lawr 

Ossidd arf y Mon ryphebyllas 
Malgwn hevelyit haylon o guas 
'Nj ar arch Briniach ny ry dadlas 
Ac edxiin amaddynt yn dad ruytuylluras 
Ny buglait ywarthec nys arlleueir nep 
Hymanaf Gweithen i dan adas 
Ar wyneb Cymry Catuallaun uas 

Dybit ymdouit y luydauc Prydain 
Y digones guychyr gwallauc 
Eilywod GJattraeth fawr vygedauc 
Allmyr a maen a gwiyonawc* 
Biw rewyt y rann rad Luossauc yn aerl 
Yg cattreu gwyn gwesti varchawc 

Esgor lluded llong llann gled yfawc 
Yspyddawd Catwallawn Gaer Garadauc 
vre 

"Wrth y gyfwyre gynne Efrawc 

Kyweir dennmeir ye oneir Prydein 

Pryder ior udic aduer 

Kedwesid grut Kymry can differ y ysgwyd 

Y ysberi pell yd glower 
Cawawc cynhorawc cawgawg fer 
Peuyr porth ysgewin Kyffin A bar 
Canotor cathyl gwynnwyd gwenleuver 
Golluchaf gleu hayl hUic naf ner 
Aded gynt ethynt yn hyd irver hallt 

* Pict or Briton. » Gwinionawc 



134 



O LYFR GOGERTHAN. AUDYL. YMDDIDDAN Y SAINT A CHYBI. 



Rac gawr pallt gorthrycher 

A uouch notlii hael dimyn oer arglwydd 1 ^ 

Onid gordeil awyr a ser 

Calwallawn ei miawn a ral ymher 

Pydret 



O LYFR GOGERTHAN, 1759. 

Rhan rhen rliad gordden gwaith heinyw 
Dylaith i bob gwyni aith 
A chadwyd cyfraitli 

Cysgawd gwiniaith geinyw 
Dyddwyn ac addwyn cedeim ynghadwyn 

A gwedi cwyn cynnif 
Cocliwedd calanedd cyfyng freon 

Cocliwedd calanedd ev seggyf a renaint 
Amnoethaint yngwartliaf nant 
Seith angerdd au segyf, dwfyn, dwfyn, 

gwaddyn, gwaddyn awallu 
Tri gair am dri phair tri tbeulu 
Tri M. tri nis deupi meddygon 
Tair aer, aer am gaer o ganhon 
Kadcad cyflfylud ar saeson 
Gwall gwall ou arfall ar gynbon 
Graid greic gofFelaig ddragon 
A eiyri fraith freon 
Eryri a orfi ban welych 
Daragon o nyuant a lewych 
Greid uu bro greid agro gro yngwrycb 
Ar ysci asceini asgellwrycb 
Llestri Uu ar belitutb eleircb 
Gwae wrtb for nad gwrthdir a wrtbrycb 

Drull yw hon o'r Gan. Tu dal. 160. 



AUDYL. 



MocH dau byt yggryt yggredyf carant^ 
Moch dau mynych dorr o^ ttvmeimant 
Mocb dau rung saeson ryssyant ymdrychu* 
A dibarcb gladu a guassant 
Mocb day guyr Mannau er mynny molyant 
A gogled dybed diheu a gunant 
Mocb vyd ym prydein pryder achuant 
Ac am deutu lloegyr llavar yt guynant 
Am litbrau mab Henri enryvedant 
Meint uyd ygguasgar yr ysgrydyant 
Ysgeindorf * voroed rif torfoed iarvant 
Turf am y teruyn traba ny barchant 
Ami disgoganaf escut levant 
Guiryon val geuauc a gymmunant 
Maur tracbures llygbes lloegyr o fyrchuant' 



* Qu. na TO nch, &c. 

*Korant. 

'AT LI. E. D. 



♦Ymdrechu.— LL E. D. 
*Ysgain dros. -LI. E. D. 
«A gyrchant.— LI. E. D. 



Lluoed avledneis treis a geisiant 
Am gyboed ty roed^ taer ostygant 
Y tyreu kadam yn uann y gunant 
Am dal tyrva y turneimant 
Am gyghaus undyd rif myi'd a syrthyant 
Am voroed kyhoed y kymynant 
O honau disgoganaf na büia plant 
Ac nyt mi ae kel nys treulant 
Oesvot adyvyt Dovyd ae divajit 
Brytbon ae treula pennaurdant 
Britb vyd a dybyd o dieter Kai-ant 
A Seis byd lauen pan y guelant 
Dygogan tyvyrru erymes tra bydant 



YMDDIDDAN Y SAINT A CHYBI. 

Wbth ftnkd I Ynts Estlli.* 

Pan oedd seint senedd Brevi 
Yn ol gwiw pregeth Dewi 
Drwy arcb y Propbwydi 
Yn myned i ynys Enlli 
Yno i gofynnent i Gybi^ 
Bwy borthiant sydd ar weilgi* 
Duw a ro cyngor ini® 
Ar dir a mor yleni® 
Cann baws^ gan Dduw roddi 
Na cban ddyn diddim ercbi 
Mae medd y Propbwydi 
Ddau partbiant byd or heli* 

Gweddiwn Dduw o ddifri^ 
A goddefwn galedi'" 
Ni chair lies o ddiogi 
Trecb Uafur no direidi 

Yno i dywawd Eleri 
P cbredir Uyfr Grenesi 
Ni rodd Duw ddyn geni" 
Heb lafur iddo iw borthi^^ 

Welhvell fydd Duw oi addoli" 
Waetbwaetb" Diawl oi bercbi 
Dirwest ffydd^^ a gweddi 
A orfydd bob caledi^* 

1 Tyroed.— LI. E. D. 

'* Ajieurin ai cant medd rhai llyrrau. 

=* I dy wedasant (dyfod hon) wrth gybi 

* Pa (ryw) vwyd a geir yngweilgi. 

* Gyngor i chwi. 

* Ar dir a mor a drysni. 
' Mil can haws. 

8 Deuparth da (y) byd yn heli. 

' Gweddiwch dduw yn ddifri. 
*•• A goddefwch (fawr) galedi. 
" Ni roes duw ddyn iw eni. 
" Heb ryw luniaeth iw borthi. 
la FoU. 

"Waethwaeth fydd. 
'* Dirwest a chred. 
»«aefyri. 



Y mwyaf yn nydd cjrW 

Y mwyaf ei amherchi* 
Yr haccraf ei ferthyri' 
Teccaf a fydd ger bron Cell* 

Nag ofhwcli for heli' 
Mwy nor fwyalch ynghelli 
Nidd ardd nid erddir iddi 
Nid llawenach neb no hi 

Archwn i Dduw un a thri 
Arglwydd yr hell arglwyddi 
lesu ar ei bum gweli 
Yn dwyn o bob cyfeb-hi* 



AWDYL. 



Kyvaesad kelvit 
Kynelv o Dovit 
Kyvaenad kynan 

Crist kein didan 
Ac vei gyv'erkinan 
Am y gylchin huan 
Ar gynniver pegor 
Yssit dan y mor' 

At gynnrfer edeiniavg 
A orug kyvoethavg 
Ac vei vei paub 
Tri trychant tavaud 
Ny ellynt wy traethaud 
Kywoetheu y trindaud 
Din dyval y vawd* 
Ni erfyll cospavd* 
Cymmiin bid paraud 
In erbyn trindaud" 
Bit glaf glevychaud 
Ban wanha ei gnaud 

1 ddiovryd yssictaud" 
Gvae ti din hewid 
Pir dodvid im bid 
Onit imwaredit 

Or drug digonit 
lieud uit yth rehit 
Yt vrit a kerit 
Drud dy tihenit 
Dy imtuin ar logelvit 
Tniach dy divet 
Dy lafuriav o uet 
A segi a tkraet 
Ymplith prit a tbudwet 

' Y mwyaf ei glwyf ai diodi. 
* Rhydd a fydd yn nydd cyfrif. 
' Ar llaw a gar ferthyri. 
' Hagraf a fydd garu bron Celi. 
' Nac of nwch ormod bwystri (prwystri). 
'Cydfedhomi (klyvyri). 
' Yscid y dan mor 

Ffawd. loTrallaud. 

' Ni eruyn cospaad. i' Y diodrat yscaut. 



AWDYL. 135 

DiavaeP dy imteith 
Dy iscar ath cedimteith 
Corph diffit direit 
GJobAÒll oth eneit 
Corph ni gliuit 
Pe lleveir y gilit 
Pa roteiste oth revet 
Kyn kywes arget 
Pa roteste oth olud 
Kin pwll mwU mut 
Ac i harvetud 
Ac i diadaud 
Ac ni rywelsud 

Y meiut a garyssud 
Ac itoet owud 

Y luru tenit dud- 
Ad aon' itaethant 

Y kymmeint no ^änniant 
Prid prin udechant 
Othrud a geugant 
Ag ysmortmant 
Mai gosod amrant 
A veleiste ogarant 
A vu treis tra geissant' 
Ny phecheiste guener 
Oth vaur etyllter 
Ni cheuntoste pader 
Na philgeint na gosper 
Pader priw traethawd 
Gobvill o nebawd 
Namyn y trindawt 
Rhytelud istedlid 
Tri seith pader beunit 
A wu ag nid oes 
Ac ni thr^his eu hoes ' 
Moe y dinwassute merwerit, no pbre- 

geth efegil 
An deid i glethvir gverth* na buost 

ussU 
Ni phercheiste creireii 
Na lloc na llanneu 
Nid endewiste kiwreu 
Beirt gov^ hygleu 
Ni phercheiste kivreith 
Kreavdir new kin lleith 
Llyaus anghivieith 
A dodute ar di areith 
Gwae fi pir imteith 
Genhide in kyveith 
Gwae fi pir wuu^ 
Ar dikivolu 
Pan daethume attad 
Oet bichan vi mad* 
Neu rimartuad 
Oth lavr kiveithad 

iDihafal. sjn hoes. 

«Teint dud. «Gnrth. 

» A duon, daon, ad horta. ^"Wuvf, wuu. 

♦Tragissant. » Vi auvad. 



136 



AWDYL. 



Amun nin cred 

Ni neb oth tremynt trvyted 



AWDYL. 



Eneid kit im gvneit 
In agheu digerit 
Gwir yw gvae vinneu 
Pir daethoste im goteu 
Nag irove nag agheu 
Na divet na dechreu 
O seith lawanad 
Bann im se suinad 
O seith creadur 
Pan in roded ^ ar pur 
Oet nn tan llachar 
Pan im roted par 
Oet un prit daear 
Nim dyhaetei alar 
Oetun gwint gouchaf 
Llei vyn drwg nom da 
Oetun njrvrl ar mynit 
Yn keissav kedonit 
Oetun blodeu y guit 
Ar wyneb elvit 
Am suinase dovit 
Im dodath ar devnit 



AWDYL. 

Nag un adneir vm^ 
Neu run wared un"* 
Keugant kynranghawn 
Wide kywascaran* 
A chiwnod senet 
A cheugant kinadlet 
A dadvirein o vet 
Gvedi hir gorvet 
Kyvaethawc Duu a wet 
Y din in y deheu wuchet 
A dyadu tan 
Ar pobloet anylan 
A lluch a tharian 
A llyaws llydan 
Ny lletraut lie dinag 
Na didrif na diag 
A wide tagde 
Teernas arvereu 
Dygettaur y trillu 
Rac drecb drem lesu 
Liu guirin guirion 
Eiliu egilion 



^Dodaeth. 

• Neu onadDeinm. 



"Neu runwaredun. 
■• Kywiscam. 



Liu arall brithion 

Eiluu brodorion 

Trydet llu divetit 

Syth leith gyweithit 

Huiliant i glithuir im parthred dievil 

In un in daon 

Gan dull aghivion 

Myn i mae meillion 

A gvlith ar tirion 

Myn i mae kertorion 

In kyveir kyffon 

Kein bit eu govalon 

Gan gwle'dig gorchortion 

Myn i mae ebestil 

Am teernas uwil 
Myn i mae periw hael in i claer kyveistet 
Rotiat bid beddrael nid gvael y gerennit 
A. chin deginnull enne eilivert vedit 
Or saiil dymguytat ar lleith dim gorbit 
Ac ew gweith dvngv nelemne dunbrodic dit 
Nis rydraeth ryveteu kyvoeth rvyteu dovit 



AWDYL. 

Kyntaw geir a dywedaw 

Y bore ban gyvodaw 

Croes Crist en wise am danaf 

Ar helv fy rhen i góescaw 
Hetyw untrev a gl6aw 
Nid ew wy Du6 nis credaw 

Gwisaw am danaf in berth 
Ny credaf coel canyd kerth 

Y gwr am creuys e am nerth 

I mae vi mrid ar debed 
Arowun ar mor wyned 
Etyl butig bithawl ket 

I mae vi mrid ar kighor 
Arovun myned ar mor 
Etyl budig bytawd ior 

Dyrchid bran y hasgell 
Ar ovun myned im pell 
Etyl budig bydawt gwell 

Dyrchefid bran y hadein 
Arovun myned Ruvein 
Etil butig bytaód kein 

Ystamde wineu fFrvin gvin 
Rhedeg hiraethawc rhawn rhin 
Rhen new oet reid Duw genhin 

Ystam de wineu byrr y blew 



AWDYL. 



Ruid ygniw lygig otew 
Myn yt fyt tróyn yt fyt trev 

Ystam de -wineu hir i neid 
Ruid igniw rygig woteid 
Ni lut ar lew trev direid 

Trwm kytvot daeai- tev deil dris 
Chwerv vuelin met melis 
Rhen new rhóita de neges 

O eissillit gwledig a gweith 

Wdig wasprit, a Phedir penn pob ieith 

Sanffreid fwyna de in imdeith 

Heul eirioled arowned 
Argluit Crist Celi Colovin Cred 
Dwcc viff wyn pechod am gweithred 

Terwyn pise tuth eleirch tonn 

Trybelid areith 

Duw i din a denvin kedimdeith 

Gor6yn blaen pertheu kei gyvreu 
Adar hir din bann cogeu 
Trugar daffar Duw oreu 

Mi ai gowynneis y Offeirieit bid 
Ac hescib ac higneid 
Ba beth oreu rhag eneid 

Pader a bóyeit a bendigeit creto 

Ae canho rhag eneit 

Hid wrawd goreu gortywneit 

Yskithrich fort a delhech ti 
A ilunhych tagnevet 
Nyth vi tranc ar tragaret 

Rho v6yd i newynawc a dillad 
I noeth, a cheinc olychwyd 
O Cyiyl dievil dothvid 

Syberw a segur dolur 

At eu cnawt guerth vynet tros vessur 

Ystir nithieu ni bo pur 

Rhy hun a rhyvetudawd a rhywirawt o vet 

A rhy etylldea o ynawd 

Llyna chwech chwerw erbin brawt 

Anudon am tir a brat Arglvit 

A divano llawgar 

Dit brawt bitawd ediwar 

O kyvoti pilgeint a deweint 

Dyhunaw a ymeitunaw seint 

It keiff pob Cristiaón Maddeuant» 

*Cyrreisiant. 



137 



AWDYL, 

CUHBLTX A*I CANT. 

Deus Ren 
Ry mauy Awen 
Amen fiat 

Fynedig wa6d 
Ffrwythlawn draethawd 
Rhy bestawt 

Herwit iirten 
Awdyl Keridwen 
Ogyrwen amhad 

Amhad anav 
Areith awyr llaw 
Y kau keiniaid 

Cuhelin Bart 
Cymraeg hart 
Kit wrthodiad 

Cert cymwynas 
Ket kyweithas 
Ni faintimeit 

Gathyr kywystrawd 
Kyvan volawd 
Cluttawd attad 

Kyvrgein genhid 
Cor a chiwit 
Cyhyd cydneid 

Kywrgryn kywfle 
Kywlan flamde 
Kywvire vad 

Kenedyl worord 

Kywrisc woscort 

^yg hygneid 

Kywolu wa6r 
Kywaus mawr 
Kir llavreucheid 

Kent vychod 
Kerenit not 
Clod achubiad 

Clo celwit 
Kant kalan kit 
KynnuUyd greid 

Cuhelin doeth 
Kymraec coeth 

Cyvoeth awyr llaw 

Kelvit it gan 



138 



AWDYL. 



Clyvir vir Aeddan 
Kywlafan lev 

Kert kyvlawnder 
Kadeir dirper 
Cadir wobr y w 

Kan halogicion 
Caffod eilon 

Keinon wrthaw 

Can tyimet 
Cathyl gyMdet 
Kyvsrys wyn 

Campus veirch 
Cauliyn au peirch 
Kywreneirch glyw 

Cor 6aradred 
Kenedy 1 noted 
Ket kyvetliw 

Lliwet a h6n 
Llysseit eitun 
Llun Venediv 

Llyd am kywor 
Llog defessor 

Llog porth anaw 

Llygrin kydrun 
Lledvegin grim 
Llim yd grin glew 

Lleuver synhvir 
Llawer a vyr 
Llwir id worriw 

Gor pegwr gwlet 

Drwy tangnefet 

Het o hediw 



AWDYL. 



GrOGONEDAWC Argluit hanpich gvell 

Ath vendicco de eglvis a chagell 

A kangell ac eglvis a vastad a diffwis 

A teir finhann yssit due ucli gvit 

Ac un veil elvit a y riscawd ar dit 

A firig a pervit 

Atli vendiviste Awraham penfit 

A vucliet tragivit 

Adar a gwen a attpavr a dien 

Ath vendigaiste Aron a Moessen 

A Vascal a femen 



A seithnieu a ser a awir ag ether 

A llyvreu a Uyther 

A physcawd yn hydir ver 

A kywit a gweithret a thyvot a thudwet 

A sawl da digonet ath vendigaf de Ar- 

glwit 
Gogoned gogonetawc Arglwyt 



AWDYL. 



Bendith y wenwas ir dec diymas 

Breisc don bron ehelaeth 

Duw i enw yn nufin ymhob ieith 

Dyllit enóir Meir rymaeth 

Mad daethost di ynghorpolaeth 

Llyna mab gwyri gobeith 

A dylivas Idas y Ieith 

Bu drwy vevyl a thwyllvriaeth 

Yn hudawl gwar gwassanaeth 

Y Arglwydd bu hewit ac ni bu ddoeth 
Ac hyd vrawd ni vu i arvaeth 
Kyffei Bart Piydit 

Ar y syt yn elfit 

Ar hallt ar echwit 

Ar graian ar mir ar syr syweddiaeth 

Beimiad rhodiad llani Haw fraeth 

Mwi i dynwasswn i ganawn i edwaeth 

Kyvoetheu rhi nysyrdraeth 

Mawr Duw heddiw moli dywr daeth 

Bendith naw toryf nef ir kelvydd 
Creawdur Cyfoethaóc Duw Ddofydd 
A beris Ueufer llewenydd 
Hael vyhver heul yn dydd 
Ail canwyll Cristiawn a lewychydd 
Uch eigiawn lloet vilwedd vilenydd 
A thrydydd rhyfedd yw merwerydd 
Mor kv threia evd echwydd 
Digones perew pedwerydd 
Rhyvedd rhedeg dvc dwfr ŵîhóydd 
Kv da kvd ymda kw treigil kv threfha 
Pa hyd anev evd vydd 
Ympen y seith mlynedd 
I due ren y Rhyssedd 

Y dat wedy nyd wyt 

lolune arabeir Cyvoethaoc Dduw Mab 
Meir, a beris new ag elvit 

uffem a vu ran iti bu rydd 

£>hen nef ry fi6ynom ni dy gerennydd 

Brenin gwirthwin gwyrth uchaf 

Y sydd y sy penn plant Addaf 
Yssi per gadeir gadamaf 

Yssi hael diwael diwerhraf a diwir 
Yssi o wir yd pridaw 

1 Duw mawr i Dduw llawr llariaf [fyw 
I Duw gwinn góengerdd a ganaw yn i 



AWDYL. 



139 



I Duw yn ddyn digeryd or de&ydd i 

dellaf 
O bechu a bechwys Addaf 
O bechawd cyn brawd piyderaf erbyn oed 

Y dydd y del pawb oe b«id yn y deuredd 

yn deuraf 
Mai i bu pan vu oreuhaf 
Yn un llil yn un He teccaf 
Hyt ymhen un bryn erbyn eu bamu or 

teulu teilyngaf 
Teilyngdawd wascawd osgordd naw gradd 

nef 
Vy Dews kynnu Uawdd 
Vy Deus Dominus menawd 
Vy barddeir y beirdd y vedyssaod 
Fy maurhydic non fy mherchen 
Fy mharch cyn tywarch cyn tywaód 
Am gadu i draethu traethawd 
Yth voU cyn tewi tafawd 
Am im cof mal lob a ddywawd 
Wrth y wreic y am dreic uffyldawd 
Ban dywTi gwas Duw diwamawd 
Attaw ir ymbrav ai briawd 
Rhoddes ef ddimeid cyn dymawd 
A bilwis o bilion i gnawd 
Kan ydoedd hagen hygaf i roddion 
A roddei o nebawd 
G<3naeth trugar y gardawd 
Yn e\T koeth kyvoeth y drindawd 

Y mas maeistawd y mae mol 
Duw adwin yn codi 

A diwad pecbawd wid wedi 
A diwin kelu brad Keli 
Kulwid Arglwydd nef naw canmaól 
Attad gwenwlad vad veidroli 
Gwenwlit rhydd rhieiddun voli 
I Gwyn gar kar gwar gwirionedd kedwi 
Ni chedóis Eva yr avallen pen bàrwys 
Duw wrthi 



Am i cham ni chymv a hi 

Gwyth goleu a oreu emi 

Rhyw dudded edmic o gyllestic wise a 

gwisc6ys am deni 
Perif nef a beris iddi' 
Ymhervedd ei chywaeth y noethi 
Ag ail gwyrth a wnaeth ehelaeth 
Arglwydd a erglyw ei voU 
Ban vynnwys gochel y deli 
Sef ffordd y ffoes iddi 
Yn yd oed aradwr yn eredig tir 
Herwydd gwir y gweini 

Y dywawd y Dl:inda6d Geli 
Ew ai mam dinam dawn owri 
A gwT gwyn twrr gwyr gwedi 
Ni addaw y geissyaw yn gwesti 
Or owi-is y win yddi 

A gwelest gureic a mab genthi 
A dyóed tithau crolav gwironedd 
Nith omedd yngweddi 
Yn gweled y myned hebddi 

Y randir a rhad Duw ami 

At hynny y doeth digyfoeth gwerin 
Uin Kain kadverthi 
Toryf an war enwir y Bynni 
TwT keisseid yn keissaw koeli 

Y dywad un gwrthwn gwrtharab 
Wrth y gwr a well 

A gweleisti ddynion dyn gowri 

Yn myned hebod hebnirossi 

Góelais pan Uyvnais y lleudir d^wcli 

A welwch i medi 

Sef a wnaethant plant Ksei 

Y wrth y medel ymchweU 

Drwy eirioled Mair Mari oe gwybod 
G<3ybu Duw o heni 
Ydd oedd y diffiyd gyda hi 
Yspryd glan a glendyd ynddi 



TEBVTN Y CYNVKIaDD. 



140 



Y GOGYNVEIKDD. 



CANUAU MEILYR. 

Meilyr Brj'dyt a gant yr Awdyl Varwnat hon i'w 
vreiniawl uchelrat Gniffut ap Kynan Tywysawc 
Gwynet diÉFynwr a tharyan Kyinru oil. A uu 
VL&rw yn niwet y ulwytyn 1137 wediitaw deymasu 
yn uilwreit 50 mlynet.' 

Rheen nef mor rhyfet i ryfetawd 
Riau rwyf elfyt rwyt i folawd 
Rex radau vruo ryn fynghardawd 
Rec rydeirinam ynn'^ rhan drindawd 
Pann dyib dofyt yn nyt pentiawd 
Peryf par urthfynn yn ei'byn brawd 
Pann gaffwyf i y gan glain glan gyflogawd 
Can dyddaw angeu angen drallawd 
Ac eu^ dra diymhaf trengi metwawd 
Llys lleufer ynys gurys gorfyndawd* 
Py dawant anant na phrydant wawd 

Y Edwyn^ terrwyn torf y forawd 
Nid adfarn cei-tau nid gau daerawd* 
Ni due neb ceiniad nag o honawd 
Yn awen gyfrif kenif draethawd 

Y ri a roai heb esgusawd 
Gruffut glew dywal ar orfetawd'' 
Gwir gwae i werin gwin eu gwirawd 
Gwr a lywai lu cyn bu breuawd 

Blait by tin orthew yn derw blynghawd® 
Yr perygl preitwyr peri fFossawd 
Pascadur cynrain^ Prydain briawd 
Handoet gadgyffro'" o Anarawd 
Ac ail o Run Hir ryfel durawd" 
Gwanai ynghynglior eissor Medrawd 
Mai Urien Urdden ai amgyffrawd 
Gweled i ben Uu ni bu defawd 
Mur cadeu neuaddeu o ystyllawd 
Cyn myned mab Cynan y dan dywawd 
Ceffid yn i gyntet met a bragawd 
olo Gruffut yn rut fedrawd'^ 
Cwynym''' dragon dwfn dygn diwmawd 
Ergyr waew brwydrin cyn rhewin rhawd '* 

^Neu vol ŵjín— Marwnad Gruffudd ap Kynan ap 
lago ap Idwal ap Meurig ap Idwal Foel ap An- 
arawd ap Rhodri mawr brenhin holl Gymru. 

* Rec rydeiri namyn 

^ Ac yn. ' Pasgawdur cywrain. 

* Gorfywdawd. ^° Handoed gan gyflfro. 

* I Edwyn, Etuyn. *' Ddurawd, dinawt. 

* Gan daearawd. [fetaut.'^ Feddrawd. 
' Orwetawd, oruetaut, or- " Cwynyn. 

« Deno blygawt. " Ruawd ryawt 



Rynn^ ruthrai dorfeit oet'' rybarawd 
Ry gadet* Rufain reg atwyndawd 
Ni fynnai gambur garu nebawd 
I gynieriait* lyw dotyw dymawd' 
Difa draig wron weinion® wascawd 
Gogwyppo i Dduw oi diwetawd 
Nad el' yn rygoll oi holl becbawd 
O gyfranc brenhinet brain fotawc® 
Pan fai gyfluyt' o "wyr gwychawc 
Atcoryn deymet yn weinytawc^" 
Pob pump pob pedwar yn war weiniawc 
GAivylynt golithrynt yn ogelawc 
Rhag un mab Cynan y cyndyniawc 
Yr arynaic lew llaw diferiawc'^ 
Ni lut i erlid yn odidawc 
Ceiniad cas agarw^^ syberw serchawc 
Ced galwed unic'^ nid oet ofnawc 
Ar boh rai reitiai yn aur rotawc" 
Rag bytin Emrais drais drahawc 
Cadau didudyf cletyf durawc 
Cwl clywed cystut'* ar grut mynawc 
Can gertau cyhoet oet arterchawc 
O Ysgewin barth hyd borth Efrawc" 
Dybu brenhin Lloegr yn lluytawc 
Cyd doeth ef nid aeth** yn warthegawc 
Ni yn Eryri yn reiawc 
Ni thorres i baur a fu breitiawc 
Gruffut giym cyhoet nid oet gutiawc 
A diffyrth i wyr yn Orwythawc^' 
Cyfamuc i "wyr^" a mil farchawc 
Clywed i gyma ut tra bannawc-^ 
Brenin brwydr efnys gwrys gwellyniawc 
Penn riau parau anoleithiawc 
Perchen pefr ystre o re fyngawc^ 
Modrydaî' Cymry erchi farchawc^ 
Ar wyneb neuat yn amniferawc 



iPryn. 
*Oeth 

* Ry gaded 

* I gymereid 
'Dyrwawd. 

* Fron-weinion. 
■' Pan el. 
8Ffotawc. 

8 Gyflwyt. 
i^Renytawg, reenydawc, 

reuetawc. 
iiDififeriawg, difeiriawc. 
i*üennad (kenyad) cas a 
garw. 



i^Kyd bei unyc. . 
'*Reidyei yn enrodawc, 

anrhodawc. 
i*Llat,au (ladeu) didudyt. 
" Cwl cly wynt, clywyd. 
"Eurawg. 

18 Cyd daeth nid aeth. 
"A dyphyrth y wyr yn 

orwetawg, orwytawc. 
*• Cyfamug ei wir. [awg. 
"1 Clywed a gyna yd traban- 
^* Perchen petifer (peuur) 

ystre or re vygawc. 
^'Ei rhi (erhi) varchawc 



I DRAHAEARN A MEILYR. 



141 



Nerth Rodi-i rei lywascarawc 
Cyn myned mur ced jn dawedawc 
Dym guc neum gome yn oludawc 
Yfais gan deyrn o gym eurawc 
Arfod faet feitiad' aughad weiniawc 
Yn Uys Aberffi-aw yr ffaw ffodiawc 
Bum o du gwledig yn lleithia-wc 
Eilweitli yt aetkum yn negessawc 
O leufer llyw camawu iawn. dywyssawc 
Bu fedd aegylchwy-yn fodrwyawc 
Torressid goraaes yn llynghessawc 
Gwedi tonnau gwyrt gorewynawc 
Dyphorthynt i seirch meirch rygyngawc 
A fu^ neud gweryd yn war weiddiawc* 
Gwae a ymtiried wrth fyd bradawc 
Ni wyP cychwil feirt cyhusseitiawc 
Tymp pan dreing tei"wyn torf diflfreidiawc* 
Cwyniff ni bytif diebreidiawc 
Delw yt am gyrrwyf bwyf cynheiliawc* 
Crist cyflaAvn anwyd boed tmgarawc 
Wrth Ruifut Gwynet gwylet fotawc 
Yngwlad nef boed ef yn draftadawc 
Nad i enaid hael yn waeletawc 
Hael a ri a renni ynny rhyhyt' 
Ni chronnai na seirch na meirch gweilyt 
Gwladoet ofynaic draig Gwyndodyt 
Gwr a roddei gad kyn dybu i dyt 
Gruffut grym angor eissor merhyt 
Marchogai escar ar elorwyt 
Arbennic cenfaint ceraint weinyt 
Cynrheinion'^ ysgwyd ysgororyt 
Yn i fu weryd i obennyt 
Ni bytai diwyth i Iwyth oswyt 
Amugei dragon udd Mon meindyt 
Men yd las Trahaiam yn Gham fynyt 
Y dau dywyssawc deiftiiawc dedwyt 
Brenhinet Powys au Gwenhwyssyt 
Gorau gwaith gwynniaeth ai gyweithyt 
Pan gedwis i wyneb heb gywilyt 
Outynt cyfnofant cant cyfoedyt'^ 
Cyngen gymmynid gwytfid wryt 
Taer tertyn assau talau trefyt 
ToiTÌ calchdoet tiret trenyt 
Am drefan dryffwn rac eirolyt 
Tyrfai rac llafnau pennau peithwyt 
Caith cwynynt certynt gan elfyt 
Cnoynt frein friwgic o lid llawryt 
Llenwj't dwreawr'' i fawr faessyt 
Delid meirch amliw a biw elfyt 
Gwern Gwygyd gwanai bawb yn i gilyt 
Gwaed gwyr goferai gwyrai onwyt 
Or maint a dyfu ar eu edryt 



*Aniot uaet ueithyat 

* Eurgylchwy. 

^ Asm, a ni. 

*Weidiawg, feitiawg. 

' Ni wjrr. 

•Difreityawc. 

" Cwynis ni byddis 



cynheUwawg. 
9 Yny ryhyt 
'"GulíMÌoet (ef) ouynneic 

dreic gwyndotyt. 
*' Kyurei-don. 
"Kutyjit kyfnouant cant 

k^-uoedyt. 



A due oe gadau chwedlau newyt 
Cad rag Castell march maur ewedyt^ 
A Chadau Cynwrie wyrenic wlyt 
Y gad gynghywair- ym Meirionnyt 
Arglwyt glew gadam haiam dyfyt 
Ni fetes mawret en merweryt' 
Yngwaith y Waederw chwerw chwelidyt* 
Cad Geredigiawn gyfiawn gywyt 
Crefynt* gwraget gwetw gotiwedyt 
Cad yn Iwerton dirion drefyt 
Gan ai canfu ni bu feryt* 
Cad rag tal Piydain prennial fethyt' 
Gruffut a orfu rag llu gwythryt 
Cad rag easteU Mon mor digeryt 
Dybu oi gyflO-ed gwared bedyt 
Dewissais in hau nid gau defiiyt 
Ar emys i lys ai luossyt 
As rotwy fy rên rann dragywyt 
Yngwerth a rotes ar lies Prydyt 
Ni wtant fanfeirt ni faur gyonyt' 
Pwy a ennillo or do y syt 
Edewis em-was clas Cymreyt 
Canawon mordai mynogi lyt 
Dytwyreo Owain Eingl didudyt 
Ennillot llyw ystrad lie i gUyt 
Gwelant glyw Powys i bell oessyt 
A hawt i ergryd hyd lew divyt 
Cadwallawn gedawl o gynfedyt 
Cyntaie ar gann calan weinyt 
Gnawd gwarehan a gan eu haweinyt 
Yr arfod' adwy hwy a orfyt 
Gruffut grym wriawr oe fawr vevyt 
Nim didoles nu ny bu gelwyt" 
Yn i fwyf gynnefin a derwin wyt 
Ni thorraf am car fy ngharennyt 
Carennyt y syt herwyt trined 
I Gristiawn ys iaun i gyrrhaeted 
Crefyt y Creawdr i cyfrifed 
I Ruffiit gloyw ut ae cut tudwed 
Hyd nas gwnel pechawd pell eiliwed 
Pedrydawe deyrn uch cym Coned 
Cenif nis dygif yn diabred*^ 
Marwnad miir tewdor mor dylyed'' 
Cademid rhewid" cynn noe fyned 
Ei-grynnai fy mhwyll o bell gerted 
A dyfb mab Cynan maur amgyffired 
Can Grist cain forawd '* gwlad ogoned 
Pan gaffo j>enn gwyr peuer ymtired^* 
Gran engylion foes nym oes neued 
Tin undawd Drindawd drwy rybuchedd" 
Gan glain gloyw addef yn nef drefred. 



• Delw yt amgyrwys bwys " Llc.i ■.\-yd dwy reawr. 



»Edwdyt. 

* Groglyweir. 
^Y merweryt. 
*Gw9lidyt. 

' Crenynt, creuynt. 
«Bo feryt. 
'Prenuyal uethyt. 

* Genfyt, gynfyt. 
•Yn arfod. 



'"Fenyt. neuyt 

'1 Ni wybu (wy bu) geluyt. 

»* Diabred. 

i^Nordylyed. 

'♦Kewyt. 

^ Ceinfolawd, 

'° Pef r ymtired. 

"Yn undawd. 



142 



MARW YSGAFYN MEILYR BRYDYT. GORHOFET GWALCHMAI. 



I DRAHAEARN A MEILYR. 

Meilyr Brydyt a gant yr Awdyl hon yii y lluyt y Has 

Trahaeam vab Caradawg, a Meilyr mab 

Riwallawn vab Cynvyn. 

GwOLYCHAF ym Ren rex awyr 

Arglwyt a wyr uym pryder 

Pryder pryderaf yn fawr ' 

Am uy arglwyt llawr llyw uiuer 

Ny dotynt dros uor etwaeth 

Pobyl anhyuaeth Nanhyuer 

Gwytyl dieuyl duon 

Ysgodogion dynion lletfer 

Cad a uyt ym mynyt earn 

A Thrahaeam a later 

A mab Ry wallawn rwyf myr 

O'r gyfergyr nyd aduer 

Difieu ym pen y teir wythnos 

Tru a nos' yd ith later 

DIWEDD. 



MARW YSGAFYN VEILYR 
BRYDYT. 

Rex regwm rybyt rwyd ei voli 
Ym arglwyt uchaf archaf weti 
Gwledig gwlad oruod 
Gorucbel wenrod 
Gwrda gwna gymmod 

Yryngod^ a mi 
Adfref adfant oof dy rygodi^ 
Erof ac edîuar y digoni 
Digonais geryt 
Yg gwyt duw douyd 
Yy iawn greuyt 

Heb y weini 
Gweini fi* hagen ym Reen ri 
Cyn bwyf deierin diuenynni^ 
Diheu darogant 
I Adaf ae blant 
Y ry draetbysant 

Y propbwydi 
Bod lesu ym mru merthyri 
Mau- mad ymboi-thes y beichogi 
Baich rygynnuUeis 
O becbawd annoueis' 
Ry dy ergryneis 

Oe gymbelri 
Rwyf pob fa' mor wyt da wrtb dy ioli 
Atb iolwyf ry purwyf cyn o'm® poeni 
Brenhin boll riet 
Am gwyr nam gommet 

' Tu a nos, trayan nos. ^Diuenynhy.— MS. 
«Gryghod, yryghod, MS. «Annofais.— MS. 
'Adureu aduant cof dy 'Ua&wa— MS. 

rygoti.— MS. * Nom.— MS. 

♦Gweiniui. -MS. 



Am y di-ugaret 

Om drygioui 
Ceuais i Haws awr eur a phali 
Gan vi'euawl rieu er^ eu hoffi 
Ac wedy dawn awen amgen ynni 
Amdlawd fy nhafawd ar fy nhewi* 
Mi Yeilyr Brydji; bererin i Bedyr 
Porthawr a gymmedyr gymhes deithi 
Pryd y bo cyfnod yn cyuodi 
Y sawl y sy' met armäa fi* 

As bwyf yn adef 

Yn aros y lief 

Y Hoc a achef 

Aches wrtbi 

Ac ysi didrif* dideul ebri 

Ac am y mynwent mynwes heli 

Ynys veir uirain 

Yuys glan y glain 

Gwrtbrych dadwyrain 

Ys cain yndi 

Crist croes darogan 

Am gwyr am gwartban 

Rag Ufem afan 

Wahan wasti 
Creaódyr a'm creóys am cynnóys ym plith 
Plwyf gwirin gwerin EnlH 

Tervyn bardoniaetb Meilyr Brydyt. 



GORHOFET GWALCHMAI. 

E HÜN AI CANT. 

MocHDWYREAWG huan haf dyfestin 
Maws llafar adar mygyi- hyar bin* 
Mi ydwyf eurdedf diofn yn nhiin^ 
Mi ydwyf Hew rag Hu lluch fy ngordia 
Gorwyliais nos yn achadw fin 
Gorloes rydau'' dyfyr dygen freidin 
Gorlas gwellt didrif dwfyr neud iesin 
Gordyar eaws awdyl g}Tinefin 

Gwylain yn gware ar wely lliant 
Lleitbrion eu pluawr pleidiau edrin* 
Pellynig fy ngbof y' nghyntefin 
Yn etbryb cam caerwyd febin' 
Pell o Fon fain ydwyti dwythwal werin 
Esmwyth ysyd ^" yn aserw gyfrin 
Yd" endewis enau yn acblysur gwir 
Ar lleferyd gwâr gwery ei lain 
Ac er'* lies Owabi bael bual dilin 
Dychysgogan Lloegyr rag fy Hain 

lYr. — MS. ' Lleithyryou eu pluawi 

'Amdlawd uyn tavawd ^Rydyau. — MS. 

ar uyn tewi. — MS. pleidyeu etrin. — D.D. 

*Arma a ui.— MS. ' Ethrip caru kaerwys 

* Ac yssi ditrif. — MS. vebin. - D.D. 

^ Mygy hear bin. -MS. i» Yssyt,— MS. 
» My ytwyf eur detyf di- '^ Yt.— MS. 

ofyn yn rin. — MS. ** Acar lies.— MS. 



GOKHOFET GWALCHMAI. 



143 



Llachar fy ngliledau lluch yd ardwy — glew 
Llewychedig aur ar fy nghylchwy 
Cyfun westlawg dyfyr dyd neud gafy' 
Cathl o ar adar awdl osymwy 
Gorfyunig^ fy mhwyll ymhell amgant 
Hedyw wi-th atkreidiaw tir tu efymwy 
Gorwyn blaeu afall blodau fagwy 
Balch caen coed bryd pawb parth yd 
garwy 

Caraf Gaerwys fun fenediw deithi 
Cas genyf genthi ni gynhelwy^ 
Gennilles a'm llif ced a'm lladwy — ar air 
Fy muner rdd mawr imi fy ngofwy 
Gwyn ei fyd padiw Duw yd ragwy 
Rieinged rwych wyry "w^ared Lywy 

Llachar fy nghledyf lluch ei anwyd 
Y* nghad llewychedig aur ar fy ysgwyd 
Lliaws am golwch nym gwelsant er moed 
O rianed gwent gwyllt ym crybwylleid 
Gweleis rag Owain Eingyl a'u hadoed* 
Ac o du ribyll rebyd y* ngreid 
Gwalchmai ym gelwir gelyn y saeson 
Er* lies Gwled^ Mon gweint ym mhlym- 

nwyd 
Ac er bod Llywy lliw eiry ar goed 
Pan fu aer rag caer cyforiaia waed 

Gwaedreid fy nghledyf a godrud y' 
nghad 
Y* nghyfranc a Lloegr llawr nid ymgud 
Gwelais o arfod aerfab Gniffud 
Rialliioed trwch tebed ossud 

Gwaith Aberteifi terwyngad Owain 
Gwyndeym Prydain priodawr ud 

Grorisymed* glyw o'i glywed yno 
Rag gorwyr lago' gwyar drablud [Eingl 

Gwalchmai ym gelwir gal Edwin ac 
Ac i gynnwrf llu hud^ wyf llofi-ud 
Ac ys imi dystion a'm testyn ganthud* 
O essillyd cynan coeling dad hanud^" 
Ac er bod a'm deu feirch" o du balch fre 

Freidyn 
Nid athethaf drin drwy ym gythrud 
Carafi eos fei forehun lud 
A golygon hwyr hirwyn ei grud" 
Caraf eilon mygr maith amadud 
Eüiwed asserw a seirch cystud 
Ni charyf llawyr fy llawr gy " 
Chan gynif cynnor gwyth gwned 
Hut — ny hwynt" a mi mor wyf dirr 



' CyTum westlawc dyuyr 

dyt neud gawy. — MS. 

fc cafwy. — MS. 
•Goruynnic fym pwyll.— 

tc.-MS. 
•Cynhalio 
♦Eahatoed.— MS. 
»^Ar.— MS. 
•Gorisymet.— MS. 
' lago tywysawg gwyned 
•Ac y gynnhwiyf, &c. 

—MS. 



*Ac ysymy Dyston am 
testiin ganthut gan- 
thud & ganthunt, MS. 

"Dadhanut.— MS. 

"Deuaeirch.— MS. 

"Y grut.— MS. 

" Geiriaa yn y banaa ar ol 
weal eu dilea yn yr 
hen lyvyr. 

"Huvnt.— MS. 



Er gwyl : gweüging' porffor pwyll 
Ni dirmygaf gof cyfyrdelid y 
Nym rodwy rwyd eirioes v. 
Ach llywy o gynllewyth hua. 
Air yd gyfachlud 

Achubais rag llu lliwed 
Llwyprynt llenwynt 
Gynnwys Owain yn argl 
Lyaiâ or gyfergyr cr 

yn ehegyr 
Cymynid ar dres droch lynges lyr 
Lluch fy nghledyf fy ngheiniaw ni llwyd' 
Ni lludiaf ym llaw Had ni gweyr 
Gwelais angerd ri rag craig GSwydyr 
Pan amwyth ud Mon maws o'i dymyr 
Gwelais yn Rudlan ruthr flam rag 
Owain a chelaned rain a rud fehyi'* 
Gwelais yn ymo* yn amrygyr 
Tewi ganllyw awyr o anystyr 
Tored Caerfyrdin y' ngwrthrin gwyr* 
Gordyar ei dreis' Emreis eryr 
Dychluded teymed teymged idaw 
Gwledig Aberfraw a gwlad Ynyr 
Endewais i eaws am ryhiraeth er gwyl' 
Gweilging porfor pwyllad fyfyr' 
Pell nad hunawg gwen gogwn pa hyr 
Pan dyftigtrawd blawd blaen afall^rr'" 
Bid ewynawg ton tu porth wygyr 
Bid swysawg serchawg bànawg breuyr 
Breudwydiaw er bun balchliw arien dos 
Ys odidawg nos neu ym hepcyr, hawd 
wyr di er gwendir goleitbychir honaf 

eu gorfelyn eu ongyr" 
gerdawl fymarch mawr ys proiais 
wng penwaed barth a phorth Gemais 
an haelion hywyd hawd y treidiais" 
charedig bobl ba hyd dulliais 
Owain a unis fy mryd^ 
ew hyder hud ys cefais 
ryg mygr y gwelais y 
gwr gwrd i eurais, Gwaith 

y ystofysid cynnif cyn 
llad o Loegr llew Din Emrais 
Carafy yr ednan a'i llarian llais 
Cathl fodawg coed cadr ei ethais" 
Cyfiim goluth bun ban ym dyneirch'* o 

bell 
Pwyllid erof ar ni lefais 
A minnau o'm cof cefais defiiais 
Defawd oi adawd oeth ystyflais 



»Gweilgig.— MS. 

»Ny dumygaf, &c.— MS. 

'Nyllwyt.— MS. 

*A chiJaiiet rein a rut 

uehyr.— MS, 
*Ymo k ymro, MS. [MS, 

* Yg gwrtin & gwrthrin. 
I'Gor^ary dreis.— MS. 

* Am ryhiraeth yr gwyl. 

-MS. 



»Uyuyr.— MS. 
•'Pan deurictrawd blawd 

blaen euellgyr. —MS. 
11 Y ongyr.— MS. 
I'Hywyt hawt y treit. — 

MS. 
I'Unis vym mryd.— MS. 
"Cathyl uodawc coed ca- 

dyr y etheis.— MS. 
'^Denneirch.— MS. 



144 



GWALCHMAl AI CANT I OWAIN. 



Dymhunis ton wyrd wrth Aberfraw 
Dychyrch tir tremud dychlud anaw 
Diyssig ' yd gao ednan arnaw 
Argoed nwy asswe^ aserw yndaw 
Ail wydle didrif didwrf gyíìaw ^ 
Adawd* ym gwrtlirawd gwrthred hod- 

iaw' 
Angerdawl fy march ym maes caeaw 
Er* lies ner CjTian cynwediawn faw'' 

Arglodig gwendyd gwyu assymed pawb^ 
Prydain allwedawr oil yu eidiaw* 

Endeweisi eryr ar ei gidiaw, dyfyn 
Dyraitli Gwyned gwyar idaw 

Pan amwyth Owain aur a threfi Dinbych 
Dyd yn ystrad aesawi- dreuliaw 

Dybrysiais innau yn aroloed i EingP" 
Dyfryded yn Lloegr rag llwybr fy Haw 
Derllydid fy nedf fy newisaw" 
Y' nghadelUng fro dy siliaw^'* 

Dymhunis ton wyrdd wrth aber Dau 
Dychp'ch glan glaswyn glwys y fiydau 
Diessig yd gan ednan enaii 
Addawd •' ym gwrthrawd gwrthred gerau 
Adwen gwellt didrif pan dyf diau 
Adwen balch caen coed cadr ei flodau 

Adwen yfeisi fed a'i fenestri o aur 
Yn llys Owain hir hwyr dilidau " 

Dymgwallofied ei win'^ o'i wen adaf ud 
Yn Arfonig Gaer ger hiriell bau ^® 
Derllesid i'm Haw Had ym godau 
Y'ngwaith Maesgarned gan freyrau 
Dyhepcyr alaf '^ elyf doniau 
Dychlud clod Brydain bedrydanau 
Dygwystlir idaw o Din Alclud '® gogled 
Draig yw yn dyhed drawen yn dehau 

A Duw yn cyntefin cain hindyd 
Araf eriw haf hyfryd dedwyd 
Adfwyn dydaw dyfyr dychward gwyr 

wrth echwyd 
Ogfanw a chegin a chlawedawg drydyd 
Dymhunis ton mor y merweryd 
O Abermenai mynych dyllyd 
Dy goglad gwenyg gwyn gyngreawdyr 

fynyd 
Morfa Rianed Maelgwn nebyd 
Neu dreidysi'' tra lliw Lleudiniawn dre- 

fyd 

Neu dremyrth eurawg caer Adeiyd 

Ac wrthyf cyferchyd o deyrned Prydain 

' Diessig. "Derllytid uyn detyf uyn 

*Aswy. dewissaw.— MS. 

^Eil wytle didrif didwryf '^ Yg gadellig uro dysiliaw 

gyviaw. — MS. ''Adawd —MS. 

«Ada«d.— MS. »Hywrdilideu.-MS. 

'Hotyaw. — VIS. ^^Dymgwallojvyed. — MS. 

^ Ar. — MS. ^* Yn ai-vonic caer ger hir- 
'Faw.— MS. ielbeu.— MS. 

«jAssy met pawb. — MS. "Dy hepkyr alaf. — MS. 

«Eityaw.— MS. " Duai3aj.ton. 

" Arfloed i Eingl. " Neu dreitysy.— MS. 



Pa fron heilin haelaf y syd 
A minnau ym cyhud heb gywilyd 
Ef ydoed Owain hir hywystl bedyd 
Ac amdawd o fun nenwawl defnyd ' 
A dyfnwys a mi maith garennyd 
Ac ym daerawd y draul o dra newyd 
Ac amrant hirwrwn a grud hirwlyd 
Ac yn llys afneud^ ym eidunir 
Hynoeth oeth dybydaf o dybwyf ryd 
Ac OS Duw o nef neu yni cynnyd 
Ceinfod gan Llywy oni lawr ymhunyd^ 

DIWEDD. 



GWALCHMAl AI CANT I OWAIN. 

Ardwyreaf hael o hil Eneas 
Adwyreaf glew Hew lluch efras 
Ardwyreaf dechaf o deyrned Prydain 
A theymas cain Owain eur-was 

Ardwyrews fy nhad* 

Ei fraisg* frenhindad 

Ar awen am nad 

Ei rad ragfras^ 
Ardwyreaf innau fan cynhorawr fosp' 
Ar barabl perwawd ar draethawd dras 
Am cyhud am ud iawn eissHlyd Idwal 
Nid el heb dial mal galanas ^ 
Ac yn llys Cadwallawn gan gedwelHn 
Lliwed^ai cofaed ced gyfadas 
Cynhelweis o draig dragon wanas 
Cymhwylleis Gemais Gymry dinas 
Neum carws Owain cerdawd yn was® 
Gnawd wedi ryserch ryseiliaw cas 
Neum rodes o'i fud heb oludias 
Grorwydawd fyrf gnawd faw gymwynas 
A mi neud adwen ar naid ym laen "* y 

gas 
Gawr amP' a llafnawr ar flawr flaid 
A braid ym arwar ar bar golias 
Abrwysgyl ei faran ^^ ar gan y glas 

Gloes eisioes esgar 

A'm cur mal carchar 

Ac angerd anwar 
Gnaws dar dan ias 
Ac yn orau dyn Duw rygreas" 
Cyn ei far arnaf neuaf nam Has 

Ac o'r maint y syd 

Arnaf o geryd 

•Defnyt.— MS. 'Cyotorawr fosp.— MS. 

*Llys afneued. — D. D. *Dial mal galanas. — MS. 
^Ceinuod gan ly^e ymy ' Certawd yn was. 

lawr ymhunyt.— MS. '"Neid ym laen, amlaen. 

♦Vyntar.— MS. ^AmyL-MS. [—.MS. 

<■ Y vraisc. - MS. " Y varan. - MS. 

^Y rad racuras. — MS. "E,y kreas. 



'CAXU GWALCHMAI. 



145 



Cymyd a'th brydyd^ 
Ni byd jTi fas - 
Mab Grufud greid am dias 
Maith dy dreisiau di-ag Euas 
Ath lawdaf ith lawn urdas 
Ath lawd^ pawb pen teymas 



Drw^EDD. 



ARWYRAIN OWAIN. 

GwALCHMAi Ai Cast. 
Ahdwyreaf hael o hil Gi-ufud 
O adian Cynan ceinwydiawn ud 

Owain yd elwir 

Arglwyd hywyd hir 

Ef am dir yn wir 

Yn wyth gyhud 
Ef y'ngraid y'ngrew yn llew Uofnid 
Ef y'ngryd y'ngryn yn ryn lybud 

Ef gwr gwelitor 

Groleith y dewdor 

Rag ofii yn angor 

Hyd oror morrud* 
Ef gwnaeth yn ungad dwy gad digud 
Yn undyd herwyd herwyr 

Cad fawT Faes Gamed 

Cad ysti-ad Astyrwed 

Cadam gywrysed 

Cedeirn ossud 
Cant a dau y ngrau* y'nghrair achlud 
Cnud a chnud a fud ymdanadud 

Cad ar gi-ad arall 

Cad gawad guall 

Cad mal bad a ball 

A phellt ar grud 
Cad a chedwyr Lloegr a Uwgyr y fud 
A gorfod i fod i fab Grufud 

DIWEDD. 



GWALCH^IAI AI CANT I OWAIN 
GWYNED. 

Ardwyreaf hael o hil Rodri 
Ardwyad gorwlad gwerlin teithi 
Teithiawg Prydain 
Twyth afyrdwyth Owain 
Teyrnain ni grain 
Ni grawn rei 

Teir lleng y daethant liant lestri 
Teir praf prif lynges wy bres brofi 

•C^mytatlibrydyt.— MS. 'Athlawt. — MS. Ath 

• Ny bryd ya uas.— Ma. lawd. 

* Rac ofyn an aogor hyd oror mor rut. — MS. 
*Deu yg kreu, &c. MS. 

L 



Tin o Iwerdon 
Arall arfogion 
O'r Llychlynigion 
Llwrw hirion Hi 

A'r dryded dros for o Nordmandi 

Ar drapherth anferth anfad idi 

A draig Mou mor drud ei eissUlud yn aer 

A bu terfysg taer i haer hoH 
A ragdaw rewys dwys dyiysgi 
A rewin a thrin a thrauc cymri 

Ar gad gad greude 

Ar gryd gryd graende 

Ac am dal Moelfre 
Mil fanieri 

Ar lad lad lachar ar bar beri 

A fwyr fwyr fyrfgawd ar fawd fodi 

A menai heb drai o drallanw gwaedryar 

A lliw gwyar gwyr yn heli 
A llurygawr glas a gloes trychni 
A thrychion jti dud rag reidrud ri 
A dygyfor Llo^r a dygyfrang a hi 
Ac eu dygyfwrw yn astrussi 
A dygyfod clod cledyf difri 
Yn seith ugein ieith wy feith foli 

DIWEDD. 



GWALCHMAI AI CANT I OWAIN 
GWYNED. 

Abdwybeaf hael o hil lago 
A gennys dra chas dra Chors Fochno 
A gyrchws glyw Flandrys a flemychws i 
eu bro 
A bar yndaw yn diolo 
A lithws llwytgun ar fan fo 
A borthes branhes Biynaich gyfro 
A gymhellws treth o Dwr Penfro 
A elwir o wir orau Cymro 

DIWEDD. 



ARWYRAIN OWAIN GWYNED. 

GWALCHKAI AI CAHr. 

Abdwtkeaf hael o hil balch run 

O Faelgwn Gwyned gwinfaeth reidun 

O Gadwallawn Law hir Uawrfab Ein- 

iawn Yrth 
arth orben aerbost catgun 

DIWEDD. 



146 



CANU A GANT GWALCHMAl I RODRl FAB OWAIN. 



AWDL 

A Gant Gwalchmai i Dapyd mab Owaix. 

Araf haf hear gweilgi 
Eirioes coed oergled celli 
AUwynin ossid o symvid arglwyd 

Erglyw Duw fy ngwedi 
Auwyd prophwyd pvud ioli 
TJd nefoed i-eg oed rodi 
Amser ym ceri ef carwn dafyd 

Y defawd am Uoclii 
Ni llwyd fy llechfod hebdi 
Carenyd Dafyd dyfn fri 
Nym rwyd geidw rodri uid reidus 
wrthyf 
Nid gwerthfawr ganthaw fi 
Nym gwna o neb tra trosi 
Trosof ir gof arglwydi 
Mor yw gwael eii goloi 
A gwlad Cyinru mor gymri 
Nyd mod mau dewi heb bonni pwy 
oedynt 
Prynesynt eu moli 
Owain angerdawl anaw anfeidrawl 

Aer wrawl wrhydri 
Cadwallawn cyn ei golli 
Nid oed a lludw y llawdai fi 
Cadwaladr cerdgar cerdau cyfarwar 

Cyfarfu am perchi 
Madawg madioed godoli 
Mwy gwnaeth uy mod no'm codi 
Un mab Maredud a thi-i meib grufud 

Biaii bud beii'd weini 
Irdiid urdas gymhelri 
Gallon clywaf yn llosgi 
Lleaws teyrned lliaws dyfiyded 

A'm dyfiys eu trengi 
Trangaf truaf trueni 
Tranc am cennis cyn no mi 
Medyg a iolaf 
Medyg plant Adaf 

Y Duw ucbaf erchi 
Archaf arch i Grist celi 
Wy gaifael caffaf rëi 
Cynhysgaeth dofyd 
I gynnif dafyd 

I gynnal ei deithi 
Can glod a gorfod gofri 
Gwyr a thir a hir hoedli 

DIWEDD. 



CANU A GANT GWALCHMAI I 
RODRI FAB OWAIN. 

Dymgwadoles Duw dyfyn bwylladoed 
Dymgwallofies bod bud ar gyhoed 



Dymgoluch gogled gweglyd luoed 
Dymgodau dehau dyhynt breidioed 
Dychrymynt fy nghlod y' nghlud fandoed 
Dymcyfeirch pawb ym mhob lleoed ; 

Pwy gorau gwledig yn y gwladoed _ ( 

Dysgwi'theb gwrthrawd gwrthrod i honni * 
Hwnnw yw Rodri rwyd ar oloed ] 

Ar wehelyth byth brys wy anlloed 
Adaw wy wallaw o well gadoed 
Arlludiaw Rodri i rodwyd y del 

Nyd gochel ryfel rialluoed 
Nyd gwr gwyr i amug ami gnud gynfedyd 

Ai chantrefyd ai chantrefoed 
Nyd ef Rodri mawr mur ciwdodoed 
Nwy pen cynnadled pob cenedloed 
Ys ef Rodri hir huysgwr deym 

Huysgwthyr cedeyrn y cadwennoed 
Ac o Rodriawg rwyf lliwydoed 
Rodri rad gymryd y byd fydoed 

Bid ged gynnefawd gynnefin cyfrein 
Cyn twrf dwyrein dwyre brwydrin 
Bid wych y gogled uch gwled uch gwin 
Bid lew yn deheu yn ehang fin 
Bid gymry ny gnaws yg gnawd feithrin bar 

Ac ym cyfeillt car corí' íysgiolin 
Ac OS mi ai haed herwyd twyllrin 
Nym bo un cyfieith namyn Cain 
Caraf Rodri draws dreis gyfredin ei enw 

Yn Efrai ac yn Lladin 
Ac ym mhob cyfieith yn gyfiewin 
Hyd yd breswyl hwyl haul Fehefin 
Gollewin wledig wlad teithiawg hael 

Gwyr ail gyfael gwrawl gofawg 
Gorsaf teyrned gwersyll wychawg 
Gorsed i lluoed goi-saf nerthawg 
Gorsefyll yn ryd rodawg annibellt 

Nid heb waed ar wellt ar wallt peithiaóg 
Ac o Rodri oed y Rodriawg 
Mae yntau orau un tormennawg 
Tormennoed anlloed an Uyw tiriawg 
Toi-foed eurdorch oed am eurdorchawg 
Teyrnfab Owain tremynniad trais hir 
Treth treulir a'i dir yn digasawg 
Traethaf o honaw honnaid farchawg 
Tra ym donwy Duw dawn arderchawg 

Ban yd ran ei rad i rodolion byd 

Balch ei fenwin beilch ei faon 
Ban bref biw yn riw rag edeon 
Pan orch eol cad cedawl wron 
Ban beisg berion a bwystgunion — coed 

Cadr bonhed bud a berthon 
Cyflafan taerdan rag teyrnon 
Cain felaig pen draig a phendragon 

Dragonawl feidriawl fadiain yn eliyd 

Alaf geinryd elw dy ganrain 
Dy ganred dy ged dy gyfwyrain 



ARWYRAIN MADAWG MAB MEREDUD. MARWNAD MADAWG MAB MEREDUD. 147 



Dygyiinif dylif dedlid gymain 

Dy gymri gymryd 

Dywyn dy wynfyd 

Dy gangau genyd 

A'm piyd a'm prain 
Dy wasgar cynnygyn rag dyrain 
Dy gwesgryn drudwyn drudwyr Uudain 
Dymgorllwyd arglwyd argrain wyr Gnifud 
Dadanhud anghyd angerd Owain 
Dychyrchws iy llyw Hew mawr mirain 
Dechennis dewis deuioid goelfain 
Dy warae orau dy orwyrain 
Dy orofyn ar bawb hyd bell Rufain 
Dysgwedwù gwelsant ar gan celain 
Am draeth Edrywy adrywed brain 

Erbyned erfai 

Eiir falchwawd walcbmai 

Yn awr difai 

Yn urdedig 
Yn synwyr yn llwyr yn llunedig 
Yn faith ferth yn gerth yn goethedig 
Yn enw iin orig, yn emeinig emyd 

Ediebrid ny diodrig 
Nys muner na fer na fynedig 
Nys difeim cedeirn cad arglodig 
Nyd yn wyry yn war 
Yd wesgryn esgar 

Yn wythlar yn weithfiidig 
Yn hywyd yn i-wyd rag hwyedig 
Yn ried Gwyned gwynfydig 
Yn gar gan Dofyd yn ei garennyd 
Yn dragywyd annhranghedig 

DIWEDD. 



ARWYRAIN MADAWG MAB 
MAREDUD. 

GWALCEHAI AI CaNT. 

Ardwtreaf deym eurgym adawd 
Eisor cor cwbldawn estrawn drallawd 
Ystryw dra-mesur 
Ysgawl pybl pobldur 
Present penadur 

Prysur durawd 
Prydain â danad 
Prydydion borthiad 
Boed cyfoed dy rad 

A'th wlad a'th wawd 
Ethiw dy ergryd 
Yn eithafoed byd 
Arthiir gademyd 

Meuwyd medrawd 
Madawg maws odrud 
Mygrfab marediid 
Meiriau drablud 

Drablawd fosawd 



Ac yssid amad ar neb uwy gnawd 
Na mwy gronni enr nog erwaint flawd 

Ni Tjd rwysg eryr 

Hyd troed o'i dymhyr 

Yr oiyn herwyr 
Yn herw ystawd 
Nyd haws yth esgar esgor dy gosbawd 
Na chafiael tywyn ni bo tywawd 

Nid oes gystedlyd 

I hael hefelyd 

Or a pjrrth bedyd 
A fyd a fawd 

Nyd ydyw yn fyw 

Ni daw ni dodyw - 

Ni chynan ni chlyw 
Ni chlud molawd 
Hyd pan del Cynan caia adfwyndawd 
A Chadwaladr mawr mur pob ciwdawd 

DIWEDD. 



MARWNAD MADAWG MAB 
MEREDUD. 

GwALCHUAi AI Cast. 

Caru Duw diwellig ymdired 
Cyrchaf car cerennyd afneued 

Car am oedd nym oes 

Corawg iynawg foes 

Corf eirioes, aur iy nghed 
Cam dyn nyd dilys ogoned 
Can dyddaw i fraw frwyn dynged 

Cerais ud Powys 

Cerifi fordwys 

Cosb Uoegiwys llaw hyged 
A hedyw ni hawdd wyf oy fyned 
Nym byd bun nym beidd dyn dyhuded 

Dyhed dym goryw 

Diwed ai-wyd yw 

Diliw ryw, rin golled 
Rewin mawr am wyr wawr waredred 

Kwysg heb warth 

Rwyd o'i barth ymborthed 

Rydost fy nihenyd 

Rydrwm fy nhristyd 
Rym ergyd oer goded 
Rag galar garw afar efrifed 
Ryfei farw cyn Madawg mad aned 

Cynawon cadud 

Cadrfeib Maredud 
Cad gyhud gynnired 
Cyn arfod yn oes fod fy nghed 
Mor gresin frenhin gwyn gogoned 

Gruffud gredf uwel 

A giym hy hywel 
A hywyd oloed 
A hwyaf arnaf emy wed 
At deurud Fadawg fod tudwed 



148 



MARWNAD MADAWG MAB MAREBtTD. 



Tudwed to yd edrith fyth fyd cymry 

A chymri a cliymrwyn 
A cliyniradw a hirgadw hirgwyn 
A hirgur o dolur ei dwyn 

Ac i duw o'i dawn 
Yd archaf i arch, iawn 

Awdl frwythlawn 

Frwyth gymmwyn 
Cyfedmig geilig gal wenwyn 
Cyfeisor êchdor acli drylwyn 

Trilliw ei lafnawr 

Treulyn ysgwydawr 

Trylew fawr falch derwyn 
Tyrfa torf terfysg heb difwyn 
Heb diwad yn orwlad orllwyn 

Gorllecheisi eisiau 

O'i oesfriw aesfrau 

O'i angau anghlaear 
O freidin freenhin freidgar 
O Fadawg o'i fod yn daear 

O nenbren Powys 

draig dragonwys 

O diphwys ei dafar 
O difeitbiad Lloegi" llafn dyar wrth ud 

Nyd wrtb fedr ei alar 
Galwaf Diiw gan deifniawg adfar 
Gal ofyd biienyd huarwar 

Hywir draws draglew 

Hywerth feirch oiiihew 
Eurllew Uecb ysgar 
Lluch ysgwn pan esgen ufeliar 
Llawch eircliiad Haw borthiad adat 

Llerw falcb farchawg 

Llafr fawr fani Fadawg 
Llary llysawg Ihiosgar 
Llywelyn llyw diarchar 
A llawen cyn y bo llafar 

Llawfryded frydau 

Yr Madawg ys mau 
Marth gofiaii gyfesgar 
Aes gychwyn ysgwyd -wyn wanar 
Ysgor corf ysglyf torf taerfar . 

EsoTid ei angad 

1 esglywu gwlad 
Gwleidiadon gyngwasgar 

Gwae gyniry gymri gyfagar 
Goloed grud byged hygar 

Hygar glew bael ud 

Hael fab Maredud 

Hawl odrud gwaedreid cad 
Ced eglnr cedeym gur gyrthiad 
Cad amlwg crai cyflwg cywlad 
Cywleidiadon cyhoed nerth oed nawd 

Clin gynnawd gynnifiad 
Cenytesid llawr llwyr drefad 
Llesgen deg llysoed cyfarad 

O ben Pumlumon 

Hyd borth Caerlleon 

Pair dragon draig furtbiad 



Fangor fangeibr oleiiad 
Hyd orwyd Meirionyd meidriad 
Medresid mawr ri 
Mawr ran gan deitbi 
Arwystli arwyste rad 
Aur hwysgynt wyr Bledynt bleiniad 
Aergorf torf terfyn acbubiad 
Ocb Duw na dodyw 
Dydbrawd can deryw 
Derwydon weini nad^ 
Diwreidiws Powys peleidriad, ryfel 

Py farw ud gwlyb ystrad 
Astrus chwedl ry cbweiris i Gymry 

Ystryw cbwerw nid chweriau i ryle 
Ail marth mawr mor de 
Ail yiiih ail syrth fe 
Ail gawd gne gnawd gyfre 
Ail diliw dilain draig erby 
Ail dyd brawd braw ystawd ystle 
Ail 11am am edfyn 
Yw Had llywelyn 

Ail dechryn am dechre 
Ail dewr ud ai trymgud trymde 
Ail drais wael am hael am hynny 
Am orwyr Bledynt 
Ym gorflawd lledcynt 
Ami edfynt am dyle 
Am adfod arth ai-fod arf he 
Heb edfryd y' ngweryd wely 
Gwelais dorf am dwr 
Gwelais wyr am wr 

Am wledig Edeymiawn 
Gwelais frad a chad a chamawn 
Cyfrwng Hew a llyw Merfyniawn 
Gwelais Loegr y' ngrwn 
Gwelais ais yn dwn 

A thonwaed ar estrawn 
Gwelais haul yn heiliaw ban llawn 
Yn medu medged i oru eirchiawn 
Gwelais wehelyth 
Ac eu trefnau tryth 
Ac y treth ni ogawn 
Gwelais gynt wy cenynt cw dawn 
Rag Madawg mechdeym Lleifiawn 
Lliaws twr twnfriw 
A gwaed freu am friw 

A Ffranc trwch trathawys 
Lliaws torf o derwyn Argoedwys 
Am ud glew a glywid a Lloegrwys 
Lliaws bard a borthid ar ei wys 
Ar ei fed o felged gwlad achrwys 
Lliaws eurfeil fawr 
Yn llys llary a llawr 
Heb hyd fawr oi-ffowys 
Lliaws aes esmwyth falch Gaerwys 
Ar ei helw a hwylynt trallynwys 
Lliaws cledyf claer 
A glaif rud raid aer 

^Ifeu, veinin ad — D. D. 



BRETTDWYD GWALCHifAI. AWDYL. ARWYBADî I OWADî GWYNED. 



149 



A gawr daer drag i wys 
Lliaws teth rag treth tra biimwys 
A bydin a bedrawd tu eglwys 
Lliaws gorwyd gwelw gwalch fixiwys 
Frwysg ifer firaeth fraisg grawn faeth gre- 
Uiaws gwinau fadw fi-awd tywys [wys 
Tu hir tret' tremyuiad amdyfrwys 

Lliaws llwyd a llai 

Llidvrs erch erfai 

Lliaws grai grym difiwys 

Lliaw coch ceinwiw 

Cynfyn ford fawliw 
Felaig riw redecdwys 
Lliaws du a dwn a mygdwn melyn 

A milwyr dragonwys 
Can ry gaUas Duw draig Powys 
Crei dechryn dechi'eu garawys 
As rodwy fy ren reidun drugarawg 

I Fadawg fad gynnwys 
Gran lain y nglan Baradwys 
Gan engylion gloywon glwys diwedd. 



BREUD^\^D GWALCHMAI. 

BoED ym dysgwy Duw dwywawl annwyd 
Mai y dysgws Duw Dafyd bropbwyd 
Boe<l ym dysgwy Duw dwys ym gadwyd 
Hag cadeir enweir yn weitheu rwyd 
Kym Uywy Duw yn diarswyd 
A dyly arglwyd a erglywyd 

Ry Uofies yntef 

Undawd ^rfadef 

Gran engylion nef 

Neu ry-urdwyd [nwyd 

Er mawT gwymp ISIadawg modur plym- 
Am bosfe cad ced goeth oeth ym uthrwyd 
Ni'm ethrefig Duw a digfiyd osseb 

Ny lludiwn i neb newid breudwyd 
Nyd breidgof genyf cen bwyf llwyd 
Lleas goronwy gwr yn ysgwyd 
Nyd gau o'i angau ym hangenwyd 
Yn agal gofal dyual dyfrwyd 
Dyfiyded fonhed fennig yd wyd 
Dechryd hun a hoen hon pan dodwyd 
Dychyrch cyfarwyd dychyfarwyd, a mi 



O drechryni y tri yd ym treulwyd 
Grenilles gnaws aur awr a ducpwyd 
Gfwl oed fy ngadu cany adwyd 
A adwy creawdyr mad y crewyd 
Ei wadawl er Duw diawd a bwyd 
A dillad i noeth nawd rag anwyd 
A gwely a thy a thes aelwyd 
Eli fi^ienhin elwch cyd wyd 
Nyd el yth blegyd neu ryblygwyd 
Ac am bo o'm bud ym niwedwyd* 
Bod Duw ym diheu cadwyd 
A chadw dy gyfraith 
Hyd ym cyfranc a'm llaith 

A'm llwydaw golochwyd diwedd. 



AWDYL 

A Qxm GWALCHMAI I Efa n WRAia. 
Calan hydfre cain cynwyre 
Cyfarwyd dwfyr yn y dyfyrlle 
Cyferwar ac wyf ar gywir garu 

Ac afar gynwyre 
Cennyn can ein Duw neud de 
Cyfiyw atreg cof atre 
Cyfdaerant y ron a rin a cheryd 

A chiir gnodyd ar ne 
Gnaws edyn adnabod bore 
Gnaws am ban benial ystre 
Gnawd o'm gwawd gwychran i falchlaiin' 

Gnawd o drin dres aele [febin 

Gnawd gwedi ryserch ryse 
Sylwed gwyth gwrth y dwyre 
Gnawd erof hiraeth a dygyUaeth echen' 

Ac uchenaid fore 
Gnawd march o feiroh rabire 
Yn &rch dewT yn ferch dyre 
Gnawd gwraig gwell genthi 

A fo gwaeth idi 

Fy adas ni debre 
Dilyw a dyfu dydbrawd a dyfi 
I dygyfor i gynne 
Yd y gyfwrw enwir yn enwerys goll 

Y' nghyllestrig dande 

^Tmuwetwyd.— LL D. D. 'Hiraeth edgyllaeth ech«u 
*ireu Yali^laan, falchlafn. 



CANUAU CYNDDELW BR YD YD MAWR. 



ARWYRAIN I OWAIN GWYNED. 

Ctkdklw ai Cast. 
Ardwtbeaf hael hwyl gyfrgain yg cad 
Hwrd gleisiau feidiad flaid cyl'wyrain 
Yn ail arwar mawr myn yd gyngain 



Yn aü awduriaeth medfaeth madiain 
Yn faJch awyd gwalch goradain 
Yn ail awen dofii o dwfn gofiain 
Yn ail arwraid fy huadain 
Yn ail arwyre ail arwyrain 



150 



ARWYRAIN I OWAIN GWYNED. 



Yn ail gerd i'm rwjf yn rwyd yd fain 
Yn ail gair moliant moli Owaia 
Cyfarw ag Eingl am Djgeingl dired 
Gwaedlaw ar darwed gwaed ar darwain 
Cyfarfu dreigiau riau Rufain 
Ac essilyd ran fud y gwigain 
Dragon o dwyrag draig o dwyrain 
Draig wen ollswin well y dichwain 
Oed cleudaer oed claer cledyf ucli gwain 
A Uinon yg gnif a llafnae llain 
Llafn yn llaw a Haw yn Had pennain 
Llaw ar llafn a'r llafn ar llu nordmain 
Ac eryfoed trwm rag tremid angau 

Wyned creu ac eryfain 
A gnawd y cigleu adneu ednain 
Ar edrywan gwan gwayw yw yn adain 
Ar edrywed gwaed gwaedai gigfrain 
Marcliogynt feirw ar fil frain 
Marchogion Brynaich. branhes Owain 
Celyrfed dachwed celaned crain 
Calenig udud coelud celain 
Cynt yd awn am dawn am dadwyrain 
Cerdorion amryw am rod Owain 
Ar ha cadr cadell Mriell hiriain 

Ar berging coeling am eu coelfain 
Ergyrwayw cludlain clod hnysgain 
Eryr huysgwr ysgwyd arwain 
Erchwyniawg trylew trylwyn ucb prain 
Tryliw ei ongyr angryg rysgain 
Gwaith Aberteifi torrynt grain waywawr 
Fal gwaith Fadon fawr wriawr oriain 
Gwelais gadau geirw a rud feirw rain 
Oed ryd i fleidiau eu hargyfrain 
Gwelais eu hadaw heb eu hadain 
Y dan draed adar gwyr gwanar gwain 
Gwelais eu trychni trichant celain , 
Gwelais wedi cad colud ar drain 
Gwelais rag terfysg twrf adfirain 
Torfoed ymosgryn tarf ymysgraia 
Gwelais trydar ci'ain y ar drumain mor 
Gwelais ei hesgor ysgar dilain 
Gwelais beleidr gwyr am fagwyr fain 
Gwelais parau rud rag ruthr Owain 
Gwelais ar saeson trychion truain 
Cyn dyd difedyd fedel cyngrain 
Gwaith fudig gwledig gwlad feibionain 
Gwaith bryn dyganwy au dyganrain 
Gwelais yn Rudlan yn rudlanw cain 
Torf arwr am wr am orwyrain 
Gwelais rag Penfro penadur digard 
Gwelais rag Penard pen ar digrain 
Gwelais eu berthl wrthlu yg crain 

Yn yd byrth berthdud golud gwylain 
Gwelais dyrf dygyn gwelais dyrain 
Gwelais dyrawr awr arwyd dadfain 
Gwelais darf ar gyfarf ar gyfaniain 
Gwelais aer uch caer uch coed Llwyfain 
Nyd oedynt wyned wryd fychain 
Nyd oedud fygwl fugail Prydain. 

DIWEDD. 



ARWYRAÎN I OWATN GWYNED. 

Cyndelw a'i Ca;ít. 
Ardwyreaf hael hawl diachor 
Aerdarf arynaig aerdorf angor 
Aer fawr fud fawr far aer bar bedror 
Aerfawr fud fawr falch gwalch gweilch 
Aer gyngrwu ysgwn aesdwn eisdor [oror 
Aer gyngredf annedf anniolor 
Aer a wnaeth ar draeth a dreithitor 
Rwng Arfon penes a mynwes mor 
Aer rag dinas caer cadr dyodor 
Cadarn gyfarfod gwrthod gwarthfor 
Oed dygyngwed Eingl oed digyngor Lloegr 

Llu Prydain yn ymatgor 
Oed anystwyth gwyth gwaith anesgor 
Am Deifi am dwr am dwrf angor 
Oed amlroch llynges aches achor 
Oed amgen gwaith Fon a gwaith Fangor 
Oed amgoch ystrad am ystryw por 
Oed amlwg ysgwyd am weun ysgor 
Oed amliw gelau oed ami gelor 
Oed am dinau crau clau clywitor 
Oed gwrd am alaf am Alun drefred 

Oed gyr ban brofed cyfred cyfor 
Greid goluch dyluch dilochitor 
Grym afrdwl Ercwl ar giynitor 
Teyrnas fy rwyf rwysg Edifor 
Teyrnfoes eirioes eiriachador 
Teyrned ai gwyl a gwelhator 
Teyrnged yth law taw telitor 
Teyrnaig arwar arfoUitor gwen 
Teyrngerd awen amgen am gor 
Arwred Gwyned gweinidator 
Arwyrain Owain cain cenitor 
Arglwyd am cynfaeth cyn fy hepcor 
Ar feirch pasg yg gwasg yg gwisg porfor 
Arglwyd am porthes porthle teudor 
Porthloed ysgwydawr pyrth mawr marmor 
Arglwyd far gwrdfar gwrd faes oror 
Arglwydaf gwraf gw^ hyd echdor 
Arglwyd Duw hedy w boed hawd amor Uary 
Llid esbyd ysbar ysbydawd ior 
Tiyd amdlawd nam gwawd nam gweditor 
Yth fyw Faelgwn ryw ran gyfeisor 
Nyd af y genyd mynwyd mawr ior 
Nyd athwyf drais wr dros dy gyngor 
Nyd adwyd hebof heb gof heb gor 
Nyd ediw hebod raclod ragor 
Nym golo Gymro gwr diohor 
Nym golud golut golythator 
Nym gomed oi barth borthfeirch efrifed 

Beirnaid am regyd beird am ragor 
Ath folant feirdion derwydon dor 
O bedeiriaith dyfyn o bedeir or 
Ath gyfarwyre bard bre breudor 
Cyndelw cynhelw yno cynnor 
A'th gyfeirch ce wr cyfurdator 

A'th gyfarchaf well pell itor 

Hanpwyf well o honawd gawd gweditor 
Hanpych well o honaf 



MARWNAD I OWAIN GWYNED. 



ARWYRAIN I OWAIN GWYNED. 

Ardwtreaf hael o hil Einiawn yrth 
Ni cheuir ei byrth erbjn berthnawn 

gwaJchlid gweilchlawn 

A oru gwythlawn 

A orfu ar llu rawn 

A oreu cadau Caredigiawn « 

cynnygir coelfain cyflawn 

A budlaw bodlawn 

A dylud cy frwythlawn 

A. dy cynnif canys dichawn 

A dyly Cymry ai cymer drwy barch 
Fal y cymerth march gwedi meîrchiawn 
A dyryd ei fud i feird proestlawn 
A dyran atan ataw yd awn 
A fo balch dulliaw o dull cyfia-vm 
A fo traethadur traethed ei dawn 
A fo bard digard o myn digawn 
Cer bron bro lydan gochaan gochaawn 
Y dangos nad byw Uary llyw Lleisiawn 
I geisiaw mynawg myned a wnawn 
Ni cheisiaf drostaw medyliaw myned 
Nid ceisiaw caled ced Caswallawn 
Nis llud llu cyngredf dedf Dyfnwallawn 
Dyfnwallaw anaw anewig dawn 
Nis card cyrd amnad anghad anghrawn 
Nis car Hid fyged Uedfegin grawn 
Nid llc.gan Uuchfar Uuchfeirch erchrawn 
Nid lie... an helder crynoder crawn 
Crynai Faes Camed rag camial ei feirch 
Rag tarf dihefeii-ch tyweirch tir dawn 
Ciynai flaen bra...d brad gad greulawn 
Rag bar braisg wledigfal brig briw gawn 
Crynai elorfeirch bre bryd nawn 

Crynai elen rudrag ei we 

Crynai gylcli cadlan cadle estrawn 

alcb Uafar Has eithiniawn 

Crynai a chwr ysgwydawr 

Pan dorres wr Mebwyniawn 

Crynai ys is gwyn fynnawn 

Mau fad gwaywdawn 

Trydar ffawd awn 

Trylew 
TryHw eu peleidr pan fo 

am fedgwyn am fedgym Uawn 

Tyrrant am eu rwyf rwysg anogawn 
Torfoed amnifer am ner am nawn 
Am eryr cedwyr a'm ceidw yn iawn 
Cedwid nef nerth Merfyniawn 



MARWNAD I OWAIN GWYNED. 

Cyndelw B. M. ai Cakt. 

Cadwedig ym cof codiant om arglwyd 

Cor dygwyd caer dygant 
Aros marw mawrgoel darogant 



151 



Armes draig dragon pedrydant 
Llid ergryd esbyd esborthiant 
Llydw amnawd oesgawd ysgarant 
Llwrw branes 11 ormes ormant 
Llyw Uafnawr Hew llawr dichwant 
Llwybr Uanwed Uenwis y ant 
Om prydest ym prydain amgant 
Amgre bryd o bryder adfant 
Am drist beird am if diyrdant 
Amgeu fyrd o'e gyrd yd gerdant 
Am Owain Gwyned yd gwynant 
Mur moreb deu wyneb dyfnant 
Dyfnais rod o'i fod o'i fediant 
Medgwyn maith a'n maeth o'i ariant 
Medgyrn dyrn dymiad fent 
Medel cyfi-iau cyfrifant 

Ffwyr fiyrfder ffer ffyniant 
Yn gwrhyd ardduniant 
Gwrd eifor eisillyd Morgant 
Nid aeth trais tros Emrais a ant 
Oi amrawd gwarthflawd gorthoriant 
A saint saith mil dybuant 
Saith angerd seg yn difant 
Glas ferau heiyrn heasant 
Glas lafar gwa-sgar gwisgasant 
Am dwyll marchogion marchogasant wyr 
Am du a Uiant 

Am ardal Caer Dathal doethant 

w amdrai amdrwch yd aethant 
Am aid fleiniaid flaid anant 
Am drychioed am drychu naw cant 
Amdrychion berion buant 
Amgoch bryn a phenryn a phant 
Ami celain y'nghrain y nghreunant 

Y g creulanw ewyngant 

Dor ysgor ysgwyd eliphant 
Elyf nawd adrawd edrywant 
Edewyd ameu emywiant 
Er nad byw rywr ryw runblant 
Card anghard anghen a'm peidiant 
Car cerdau cerdorion ramant 
Cadam fam feirniaid gwestifiant 
Cyrd Foracb cyfedach carant 

Kerdgar cyfarwar cyfarwyd yw Duw 

Diwedwr cyn trychwyd 
A'm rodes nid rod gwarâ^wyd 
Trecb wyned haeloned hylwyd 
Traul gordrud golud goleurwyd 
Coel calan cyman cymhenrwyd 
Glew gloywrad gloyw gyngad gynghwyd 
Cyn canfeirch o duch ceirch cynnwyd 
Cyn wan torf terfysg ymorcbwyd 
Cynway w gwyth gweith fudig arglwyd 
Gwedi gwalch gwladlawch gwladlwyd 
teymas 

Teymed gkwyd 
Gwedi gwawr gwriawr gwreidi-wyd 
Gwraid ri gwesti gwastadrwyd 



152 



MAKWNAD I OWAIN GWYNED. 



Gwedi gwr arwr ar orwyd 

er orug orau bei canmlwyd 
Ni thwyll pwyll pellnod heb arglwyd 
Ni thyf cof rag codiant ebrwyd 
Ryd euras I'iaii ryd afrwyd 
Ryd eurais Emrais amrygwyd 
Neud efryd cerdawr neud afrwyd cerded 

Cerd am ged am gerthrwyd 
Can ethyw Uawr llyw llawn awyd 
Llawch Gwyndyd gwendud ehangrwyd 
Beird borthiad braint neirthiad nerthrwyd 
Braw Brynaich ysgwyt faicli ysgwyd 
Balcb edlid yssid ys arwyd 
Ys emyw ys arnaf yd gwyd 
Ys wyf wedi rwyf rodrwyd 
Bard difro dyfryd heb arglwyd 

Arglwyd glew aerllew ydan eurllain gled 

Gledyfal gynwyrain 
Arglwyd rwyd rud fu ei gigwain 
Arglwyd hael hirglod dadwyrain 
Arglodig arglwydi orchrain 
Argledr llawr arglwyd mawr madiain 
Aiyf eryf eryr Nanhoeunain 
Araf yw arwyd y dichwain 
Ardrud walch gwrfalch goradain 
Ar hil Run rud weryd a main 
A dragon coeling nid coelfain, ei dwyn 

Ys coel brwyn braw dilain 
I gerdawr a'm preidiawr a'm prain 
I eilwyon am eirchion arclifain 
I flaid rud i fraw fud i frain 
I feird dwfn dyf yd a goiiain 
I gyndelw oed ardelw urdain 
TJrd wledig liurig llu aergrain 
Urdws Duw diwyrnawd Owain 
Urdawl ben priawdnen Prydain 
Mai gwaith Arderyd gwyth ar dyrfain cad 

Yn argrad yn aergrain 
tJch myrd wyr uch myrdin oed cain 
Uch gwalchlan uch gwalchlad pennain 
Uch gwayw ryn yn rudaw adain 
TJch gwaed gwynt golau hynt gwylain 
Uch gwaed lyry gwaedlanw gwaedai gig- 
Uch gwaed frau uch adnau ednain [frain 
Yg gawr huysgwr huysgain yn wybr 

Yn ebrwyd gyfarwain 
Y gwrfoes yg orfaes cyfrgain 
I gornawr gwriawr goradain 
Ygwi'ial ygwryd Owain 
Ygorun aergun aergyfrain 
Yn aergad yn Argoed Llwyfain 
Ym pen draig dremynt oed celain 

Calenig beird byd buched redusion 

Bugail Mon mall dired 
O'i fawrwlad morad maraned 
Ym roded rifed anryfed 
Ym aelwyd yd barthwyd berthed 



Berth wartheg anreg anryded 

As dygaf ys dygyn atchwedled 

Ei fawr glod hyd fawr glwyd rossed 

As duch Duw yny dangnefed 

A dug trais tros Erch a Heled 

A wnaeth anfadran anfedred ar wyr 

Ar weryd maes Carned 
Pan amug Tegeingl teg rysed 
Rysfa cad cadellig foned 
Oed tramawr trameirw yn dyhed 
Oed trymle gweithle gwythloned 
Oed tromwan coelwan caLfed 
Oed tramawr tremynai tachwed 
Oed tremid cyfnewid cochwed 
Cledyfal clan dywal diwed 
Clwyf efnys dyfrys dyfryded ys mau 

Braw gofiau brau gyfed 
Porthi hoed argoed argywed 
Porthloed gwawr porthes llawr Uaried 
A'm rodes rud aur gymmyred 
As rodwy Trindawd trugared 
Gwrawl hawl haelonaeth goi'fed 
Gwrfalch balch bwlch y difaed 
Gwr efrais yn trais yn ti'ofed 
Gwr afraid ei farwnaid i fed 
Gwr gwaedrwyf aerglwyf eurgled oed ei arf 

Eurgorf tarf torf hywled 
Gwlyd wrth wlyd wrth wlad gyfanned 
Garw wrth arw wi-th awr gymined 
Chweg wrth chweg wrth chwedl ei fawred 
Chwerw wrth chwerw wrth chwant cyw- 
Gwrd wrth wi'd wrth ordrud gwned [rysed 
Glew wrth lew wrth lyw teyi-ned 
Gwyl wrth wyl wrth ellwng refed 
Gwn oed hwn oed hiriell Gwyned 
Gwyned ar gynnan aer gynnygn rebyd 

Gwystyl bedyd byd eilig 
Ym buched haeloned hUig 
Hil hael ion heilyn dychymig 
Hawl greulawu hael hwyrgrawn hirgryg 
Hard i fard ei fwrd nadolig 
Oed aelaw caer aelwyd Beblig 
Pobl ar wled yn hed yn hirdrig 
Mygr di-agon gwron gwyrenig 
Medw medlys melus eumestig 
Meiriau angau angheinmyg ei farw 

Ei farwnad ni difyg 
Aerllew tarf torfoed friwenig 
Arllaw lies arlleg tres treisig 
Cyrd cerdynt mal cynt Celliwig 
Ar wyr wawr ar feirch mawr mawrthig 
Fraeth leision leisiaid cynnhebig 
Ffriw eurdo ffrwyngno ifroen dyfrig 
Ffrawd wallaw anaw anewig 
I fynu i fyned am dirmyg 
Baran Uauw ger llynges gerrig 
Blaid aei-flawd amnawd ammwythig 
Berth nerth der haelder huenyg 
Burthiad cad cedeirn ar drysug 



MARWNAD I OWADí GWYNED, 



153 



Bud am bu am bo i edmyg 
Bod am rod am rwyd galeaig 
Buelyn am. win am wenyg o fed 
Feird orsed wersyllig 

Gwersyll torfoed tew Hew lladai 
Gorsaf tarf taerfalch fal Gwalchmai 
Gorfaran gwrfan gorfydai 
Gwr yn aer yn aros gwaed fai 
Bryd Erof gryd arf grau a dodai 
Brwydr aei^rwydr eurgrawn ni gudai 
Bradawg waith gwyniaith gwynygai 
Brys briwgad brig bragad briwai 
Brwysg lafiiau yg crau yg crai celaned 

Cymined cymynai 
Gwyrd heli Teifi tewycbai 
Gwaedlan gwyr a llyr ai Uanwai 
Gwyacli rud gorfiid goralwai 
Ar doniar gwyar gonofiai 
Gwydfeirch ton torryut yn ertrai 
Gwythur naws fal traws ai treLsiai 
Gwydfid Eingl yg clad ai tiychai 
Gwydgwn coed colled au porthai 
Gwydwal dyfneual dyfnasai...fymod 

Fy mediant a gafaai 
Collais arglwyd call nym collai 
Corf eurdoi-f eurdal am rodai 
Cof cadflawd a'm cawd a'm carai 
Car cerda\\rr cerdau a'i cyrchai 
Gryd wasgar lluchfar a'm llochai 
Grym dillud dullus fab eui-ai 
Gredf greidwyr a chyfyr a chai 
Glew defawd glyw oestrawd aestrai 
Ystre hynt wastad gwestai — gwyndigyf 

Gwyn eu fyd bieufai 
Gwyth ysgor tra mor tra menai 
Gwlyd el fyd elwaLs o honai 
Tra fu Owain mawr ai medai 
Med a gwin an gwirawd fydai 
Gwyned wen Gwyndyd len ledpai 
Gwedi gwawT cad iawr ai cadwai 
Pa wladwr arwr ar wyndai 
Pa wledig a wledych amai 
Gwledycliws ar wlad ar wledolion med 

A mediant ar dirion 
Gwledychawd molawd mil feirdion 
I foli telthi teymon 
Gwladoed pair cadair cadfaon 
Yn nherfysg yn nherfyn Saeson 
Yn nhorfoed cyhoed cyngreinon 
Yn nliarf enwerys gwrys gwron 
Yn nhwrf llu a lief ysglyfion 

1 Gym cenynt cerdynt cam-weilwion ar dir 

j At derfyn Caerlleon 

' Eurllew byd esbyd esborthion 

I Aur llyw llwyth lleithig prydydion 
Aur golofh aur diofii deon 

I Aur anreg red^ rodolion 

, Eurgor dor dinas cerdorion 

\ Eurgorf torf teymas nwython 



Eurdraig Eryri eryron — ^fyhyr 

Eryr gwyr golluchon 
Dangosed gweithred gwaith. Fadon 
Yn nyd gwyth gweitbfudig dragon 
At llwTw ysgwydfwi'w ysgyrion" 
Arllwybyr llad a lla&au rudion 
Ar greuHf ar greulyd feirwon 
At greulan baran berion 
At greulen ar greuled Arfon 
Creulanw gwaed am draed amdiychion 
Amdrychid erfid arfogion — i Iawr 

Am eurglawr mwynfawr Mon 
Nid gair gau ef gorau gwron 
O For Ud hyd for Iwerdon 
Hyd Elfed trefred trag Idon 
Hyd Elfael eUfa Gwenhwyson 
Hyd weryd wryd orchordion 
Hyd warawd reidgnawd reidusion 
Hyd Guer Graint i gadw braint Brython 
Hyd Gaer Llyr a hyd Gaer Lleon 
Hyd Ystreigl hyd Eingl hyd Aeron yd aeth 

I bennaeth o Benmon 
Pennaf gwr nid gorwag hofder 
Pen riau riallu ymher 
Tres trachwres trochiad ei wrymder 
Prain Prydain preidwyr ehofhder 
Pair enwair enwawg y glewder 
Par an war an was yn racter 
Pobl wasgawd ysbydawd oesber 
Post esbyd oesbarth elifer 
Asbam mwy dadfam ai dadfer — ^yn iawn 
Na wnaeth crawn crynoder 
As molaf mal yd adroder 
Mai ym cant o bob cant cymer 
Am hirwnaeth hiraeth hiramser 
Hil Alaelgwn jMaelgynig ener 
Marw mawrdraig mawrdrwg y dadfer 
Mab Grufud cledyfrud clod fer 
Maws medgym term tyner — a'm rodai 

Nid rodion ni daler 
Nid a gwad a rad ym roder 
Am rodes rwydles rwyf nifer 
O'i alaf amliw biw breufer 
O'i breidiawr o'i fwynfawr funer 
O'i winllyn o'i winllad ucher 
O'i wenllen o'i wenllys 
O'i wenllaw anaw anober — nym doeth 

Can doeth ym a llawer 
O gynnif o gynnhal iawnder 
O gyngredf o dedf o dyfnder 
O difiyd Gwyndyd rag gwander 
O warthrud gwrthryn gwyn gwarther 
O dyrru ar Hew llu llwyrder 
Llyw llwyrdrais llwyrdraws y nifer 
dorri o derwyn ober 
O gadau rifedau rif ser 
O gadwyd Prydaia rag prydei' — gorwlad 

Gorflodiad gorflyngder 
Boed llawenyd boed lleufer 
Boed cyfadef nef ym Ner diwedd. 



154 AMRYSON CYNDELW A SEISYLL. ARWYRAIN. TRI ENGLYN. ENGLYNION. 



AMRYSON 

Ctndelw a Seistll Brtfwrch, am Benceibd- 
lASTH Fadawg Mab Maredüd. A Chtndelw 

A DECHREUWYS. 

Ym hyfryd yn cymryd cylch 
Gan lljw cyfed Hew cyfwlch 
Marchogwni marcliogaetli falcli 
Marchogion meirch gweilwon gweilch 

Sbistll. 
Gweilch cadau yn cadwyd maes 
Gwyr gwauar gwawr trydar trais 
Gwynfyd beird bod yn en lioes 
Gwendorf gwyn deyrn Powys 

Ctndelw. 
Cyd bei fcau wledig hyd wlad bor — eur- 
Aer farcbawg deifniawg dor [^^g 

Rybydei fan faith ragor 
Rybydwn bencerd ben cor 



SEISYLt. 



-aglyw 



Am faes tref gal w lys twrf emys- 

A glywir yn hysbys 
Twrf gawr gorwydawr gochwys 
Fal twrf torredwynt am brys 

Ctndelw. 
Cyd bei tau wledig wlad Run — am Mael- 
Maelgynig a borthun [gwn 

Kyd bydei fan fed anbun 
Rybydwn bencerd ben cun 

Seistll. 
Mi biau bod yn bencerd 
O iawn Uin iawn-llwyth Culfard 
A hyn Cyndelw fawr cawr cyrd 
bon ni lienyw beird 

Ctndelw. 
Rym gelwir yn fyrf yn fysg — arab hwyl 

Yn arabhawl derfysg 
Yn fyrd cyrd cerd dafawdlysg 
Yn brydyd yn brifard dysg 

DIWEDD. 



ARWYRAIN MADAWG 
MAREDUD. 

Ctitdelw Bbydtd ai Cant. 



FAB 



AnDWYriEAF naf o naw ran — fy nglierd 

O naw rif angerd o naw ry w fan 
I foli gwron gwryd Ogyrfan 
Gorun moi'gymlawd ai goglawd glan 
Par-goch glyw glewdraws maws mab Cad- 

fan 
Pell yd wledycb wyr wledig Arran 
Perging cyniwair pair Pedrydan 



Pedrydawg Fadawg farchawg midlan 

Fy mard lef is nef nid anghyfan 

Fy mardair itb barth nid gwarth nid gwan 

Taer am aer am gaer am gain walch-lan 

Tew am lew trylew traul arian gan 

Tarf am galenig torf am galon 

Twrf ton fraetb am draeth am draed gwylan 

Perierin y' ngofiir y' ngofan — fy ngwawd 

Pergnawd parch folawd fal nas diflan 
Erchwyniawg esgar ysgwyd trywan 
Yr yfais i'th lys leisiawn gyman 
Eurmydedawg lyn erbyn eurban 
Eurgyrn buelin bueilgyrn ban 
Eirioes y perthaist parth ac atan 
Emys Haw llamhir a dan Human 
Erchlyfn archlyn ceii'w uch cain ebran 
Eiliw pysgawd glas gleisiad dylan 
Ermid ei gi'eulaw ar ei greulan 
Eryr argyfrain er yn gyngran 
Ergyrwayw cyncad ar ferch cyncan 
Erlyniad fleiniad flaid cynfaran 
Arwar fy ngwrdfar ar fy ngwrdfan — rwyf 

Canwyf py ganwyf cad clwyf cludfan 
Canaf can caraf can wyf gwaetliylfan 
Canu cerd am boiiih am byrth cloduan 
Cyfodwch cenwch cenyf o'm ban 
A mi feird imewn a chwi allan diwedd. 



TRI ENGLYN 

A Gant Ctndelw fawr i Fadawg fab 
Mabedud. 

Madawg ai ceidw can urdas 
Bryn diormail diormes 
Bre uchel braint ardangos 
Lie trydar Llech ysgar Uys 

Yssid yth llys Haws dyn 
A chedyrn a chym amgen 
A gwawd gwedi gwirawd gwin 
Ac aur Uathr yn Haw deon 

Deon unged yn ungoel 

Ys berth yd borthir y' ngwyl 

A glew ynial yn ynniail 

Y glyw ym myw Madawg hael 

DIWEDD. 



LLYMA ENGLYNION 

A Gant Ctndelw Fawr i Fadawg fab 
Mabedud. 

Ym maes bryn actun canhun neu rifais 
Am rhudlafn ar fy nghlun 
Ar unti'ai trychan catcun 
Ys elont nef ar nun 



ti 



MARWNAD MADAWG FAB MAREDUD. 



155 



Ym maes didlystun oed diihun ein glyw 
Nid oed glod gwarafun 
Pob llary ar llyfafarcli diffun 
Pob llew a llafii ar glun 

Ym maes j croessau croessassam deon 
IVIarchogion meirch gwinau 
Hawlwyr hwylynt am breidiau 
Haelon cledyiau rhudion clau 

Ym maes tref galw lys torf emys ein glyw 
A glywir yn h japys 
Twrf marchogion meirch gocbwys 
Mai turf torredwynt am brys 

Ym maes mathrafal mathredig tyweirch 
Gan draed meirch mawrydig 
Ar dadl cynnadl ced fudog 
Arwyd iawn wladlwyd wledig 

Nis gwyr namyn duw a dewinion byd 

A diwyd Derwydon 

O eurdorf eurdorchogion 

Ein rif yn riweirth afon 

Llawer gorwyd blawr yn llanfawr Uog- 
Llemenyc yn ionawr [awd 

A llawer gwr gwrd yngawr 
Gan Llywelyn lies kerdawr 

Llawer gwr a march ym maessing hedyw 

Hedychdir digyfing 

A llawer gwr gwrd yn ing 

Gan hael o hil gadelling 

Yn ystrad langwm ystyriais ein glyw 
Ystyrient a genais 
Torf fedawg fynawg fur trais 
Torf lywelyn rywelais 

^han Llywelyn Uyw aere 
Or rug hyd ym mudug wre 
Llawer marchog march dyre 
Lliaws gwas ar hyd glasfre 

Ban in dyfynnwyd i gynwyd gadfor 
Ein cyngor cynnigiwyd 
Cedwyr balch bwlch eu hysgwyd 
Hyd y pasg ia gwascarwyd 

Nid adawo duw dyn yn fyw beUach 
Deu byllawg er deryw 
Marw madawg mawr ym eilyw 
Llad llywelyn llwyr dilyw 

Hawdamor waelest edwy 
At llys gan ystlys dyfrdwy 
A lie teg tebyg i draeth 
A wnaeth fy hii-aeth fwyfwy 



Hawd ammaùr i gwm brwynawg 
Ar tai ar terfynau enwawg 
A lie ni Uyssir cynnrann 
At llan od uch llys fadawg 

Er pan yw marw madawg wynn 
Nid Uawen llawer unbenn 
Gwae yw y byd hyd i gwnn 
A braint diflÈdth y weithion 

Canys bu marw tarw trydar 
Ac nid byw fy llyw llawhir 
O thyrr calonn rag galar 
Y fÌEiu a fyd dau banner 

Pei byw llary lleissiawn 
Ni luestai wyned ym mherfed edeimiawn 
Heb wyr llad gan llyw camawn 
Llith berion lluydion llawn 

Ym mywyd madawc ni feidiai undyn 
Dwyn terfyn tra hyfiyd 
Nid medwl medu hefyd 
Namyn o duw dim o'r byd 



MARWNAD FADAWG FAB 

maredud: 

Ctìtdslw ai Caht. 

Cyfarchaf ym ri rad obaith 

Cyfarchaf cyferchais ganwaith 

I brofi prydu o'm prifiaith — eurgerd 

Ym arglwyd gydymdaith 
I gwynaw Madawg medfaith ei alar 

Ai alon ym mhob iaith 
Dor ysgor ysgwyd ganhymdaith 
Tarian yn aerwan yn eurwaith 
Twrf grug yg godug yg godaith 
Tarf esgar ysgwyd yn nylaith 
Rwyf myrd cyrd cerdorion wobaith 
Rud dilud diledf gydymdaith 
Ry-gelwid Madawg cyn noe Iaith 
Rwyd galon difogion diâaith 
Rwyd attaf atteb fy ngobaith 
Ryd wisgoed wesgwyn ganhymdaith 
Rud ongyr Bran fab Llyr Llediaith 
Rwyd ei glod o gludaw anraith 
Rudfoawg faon ny olaith 
Rad wastad wystlon ganhymdaith 
Llafia argi-ad y' nghad y' Nghynllaith 
Llafii gwyar a gar o gydwaith 
Llaw escud dan ysgwyd galchfiraith 
Llyw Powys peues diobaith 
Hawl ofyn gwr ny myn mabwaith 
Hwyl ysgwn ysgwyd pedeir-iaith 
Hil teym yn heiym henwaith 
Hael Fadawg ueuder anhywaith 



156 EGLYNYON. EGLYNYON A GANT KYNDELW Y YWEIN. AWDYL I EWEIN. 



Can deryw darfuam o'i laith 
Can daerawd darfu gydymdaith 
Oed beirdgar bardglwm dilediaith 
Oed cadarn angor dyfn for diíFaith 
Oed hir ei drwyded oed liyged hygar 

Oed Uafar gwyar o'i gyfarwaith 
Oed buelin bias gwanas gwaedraith 
Oed eurllew o aerllin gadiaith 
Oed difam gadarn gydymdaitb — unbyn 

Oed dyrn yn beiyrn haearn dalaith. 
Ai diwed ys bo can bu ei laitb 
Y difwyn y cam gymaint ei afaith 
Y' ngoleuder saint y ngolendaitb 
Y' ngoleuad rad rydid pei-faith 

DIWEDD. 



EGLYNYON 

A Gant Ctndelw t Dedlu Madawc. M. Mae- 

EDUT, PAN UU UaKU MaDAWC. AM 

Gltbod eu Godwetf. 

GoDWRYF a glywaf am glawr maelenyt 

Mur eluit eiluann' gawr 
Teulu madawc mad anawr'* 
Mai teulu bann benlli gawr 
Godwrf a glywaf am glawr yeithyon bir 

Hydyr y wir ar saesson 
Teulu madawc mur dragon' 
Mai twryf tormennoet kynon 
Godwryf a glywaf godor drein waewawr 
Gwae wyr lloegyr* yn dyt kein 
Teulu madawc mur prydein 
Yn llwythawc yn llithyaw brein 
Godwryf a glywaf am glawr Uafur rei 

Ryuelglod disegur 
Teulu madawc* mawrglod mur 
Mai gawi- toryf teulu Arthur 
Godwryf a glywaf* am glawr uagu glyw 
Glew'' vadawc bieufu 
Trinua cyua kynytu 
Tiydyt tri diweir deulu 
Tyll evL hysgwydaur teruysc vawr vaon 

DIWEDD. 



EGLYNYON A GANT KYNDELW 
Y YWEIN. 

M. Madawc. 

YwEiN aer dilein a dylif yg gawr 
A Uafnawi" Hat heb rif 



lEKan.— LI. du. 
*Anhawr. — LL du. 
«Galon.— LI. du. 
*Gwae lloegr. — LI. du. 



'Eglur mur.— 11. du. 
•Ar.~Ll. du. 
'Gloew. — LI. da. 



Ac o du gwaedlafyn gwaedlif 
Ac ar dir kynnygyn kynnif 
Kynnytws aeruleit aerulawt teymet 

Teyrnas gyuadrawt 
Ny bu trwy hunaw tra hawt 
Ny bu trwy gyscu gasgawt 
Gosgortuawr keduawr cadw amuod 
wrtliyf 

Y wrthyd nam gwrthod 
Om bot ny bytwn hebod 
Nyd ef oet uy mot uy mod 
Gan vod yn unvi-eint yn unvryd am llyw 

Llaw urydet nym ergyd 
Dragonawl wrawl wrhyd • 
Dreic wynua di-agon wynuyd 
Gwynuydic y ueirt oe uawrdawn rebyt 

GwT am ryt rut eurdawn 
Arlleg toiyf rac twi-yf kamawn 
Ual twryf ebyr yn llyr 11a wn 
Llawn am lyw estrawn am lyw ysti'ad 
mawr 

Gwyr am lawr gwyr amlad 
Ac yn dyt rebyt rotyad 
Rotyon o ueirch rutyon rad 
Rad wallaw anaw yn oed awyt kyrt 

Cawt arnaw ny gyflwyt 
Pryder dragon rotyon rwyt 
Prydein glawr eurglawi* arglwyt 
Arglwyti gyntwryf gyntorawr yn toryf 

Yn teruysc bytinawr 
Marchawc balch bwlch y aesawr 
Meirch anvonawe mynawc mawr 
Mawr ged agkaled ygkalan yonawr 

Mawr llyw 11a wr llaw gyfran 
Pan dygyrcb cludveircb cloduan 
Pan vyt kyd kedwyr am jiann 
Am pennaeth yt ym am pennaf teri'wyn 

Tyri-ant veirt am alaf 
Teyrneit bael teymaf 
Teymet orset orsaf 
Nyth orseif esgar esgynvaen mawruro 

Mawrvrydic yth adwaen 
Gwawr glyw glew diuwg blwg blaen 
Gwalch yn eurgalch yn eurgaen 
Eurgolofyn arwr yn arwein eurgrwydyr 

Yn eurgreir gywyrein 
Yn aergreu mawr yn aergrein 
Ergryd byd bid lac ewein. Ewein 



AWDYL I EWEIN. 

Ewein arwyrein yr oroet ar bawb 
O bybyr genedloet 
Mygyr varchawg deifnyawg da oet 
Mygedvys y magadoet 



ARWYRAIN. MARWNAD. RIEINGERT. 



157 



ARWYRAIN EWEIN VAB 
MADAWC. 

Ctsdelw ab Cant. 

Ardwyreaf dreic o drud veith awen 
Llew llawen llawr osbeith 
Llewenyt llu Isedyt bydreith 
Lly^w anaw llauyn eurllaw aerlleitb 
Llary ywein lloegyr dilein dileith 
Llid ysgwn ysgwyd pedeiryeith 
Pergyg gly w glewdrdws maws metueitli 
Par greiilyd peir gwrhyd gwr reith 
Pedrydawc pwyllawc pwyll goteith 
Pell y glod o gludaw anreith 
Preit wasgar dreisuar driseith gyiiarpar 

Yg gwear yg gwynyeith 
Ry gelwir gelyn agkyfyeitli 
Celeu rut geloreu dyrreith 
Gretyf diletj-f dilut gyuarweith 
Glew difraw gly w ganllaw gunlleith 
Brys yg gwiys yn efiiys ouyn wreith 
Bryd yg gryd yg greidyawl afeith 
Breisc abrwysc abrwysg^d anorreith 
Bleit a blwg a blaengar gyweith 
Bro amnawt oesgawt oesgeith y gynnygyn 

Y gynhal nyd hawt weith 
Dremhynt hynt hirualch walch osgeith 
Dremrut prut preityawr rwy canwreith 
Dor dewdor deou ai^wyreith 
Doeth dewrgoeth dewrglod ganhymdeith 
Drud aerlud aerlew yn aerlleith 
Dryd aergwys aergun gedymdeith 
Dwm dradwm di-adegyn yd peith 
Dymheyrn haeam y daleith 
Bre drydar arwar anoleith 
..raw bronndor bar dyfynuor dyuynueith 
Blawt esgar ysgor yn diíFeith 
Balcli eryr baran llyr lledyeith 
'Biad eurgrwydyr gynxirwydyr gynureith y 
daryan 
Yn aeinivan yn eurweitb 
•^ Byrt kyrt cadw agkadw agkyureith 
Breint ongyr angert agkyuleith 
Brein borthyad gweiniuyad gwinueith 
Gwin a met a metgyrn rwy meitb 
Ry talaf ym rwyf om rwylweith molawd 

Xyd molyant o iiriwyeith 
Delw ym peirch a meircb mygyr hydeith 
Mynw eilon mal gwyllon gwellueith 
Delw ym daw oe law lawer gweith 
Pnf ragor plu porfor perfeith 
Delw yt wytt pen rieu pen reith 
Yt wyf pen prifueirt om prifyeith 
Delw yt wytt wawr toryf coryf kyxireitli 
Yt wA'f dann dediiryd wyd oleitb 
Xyd wyf uart dylaw wyf dyleitb ar gert 

Wyl' dilut ym pob yeith 
Dym keinuyc om kuinualch areith 
Airos gwarth yr gwrthiod auyeith 



Nvd wyf dlawd om gwawd om gweiuryeitli 
Gweiruyd bryd bryssyaw y ymdeith 
Heirt veirt ATit ar ueircb nit rawngeith 
Hael Lebod ay hebaf nosweitli 
O honawd handid uy gooeith 
O honaf hanbvch well gan weith 



MARWNAD YWEIN UAB 
MADAWC. 

Ctkdslw ax cakt. 

Lleith ywein llith brein breit urys y uar- 

Auarwy aet uab klys [an 

Llafur llafyn dolur dilys 

Llid carant cad wrygyant wrys 

Gwrys aerureu dechreu un dechryn a hwnn 

Honneid uyt y deruyn 
Lloegyr al am eur mal melyn 
Er Ueas duw ny lias dyn 
Dynyadon oesgawt as gwtant oe narw 

Gwr oe uar am peidyant 
Coll arglwyt call argledyr cant 
Eurglet y muchet mochnant 
Moclmant diheuchwant erehwynawc gwl- 

Gwlad vrochuael ysgithrawc [edic 

Dyfynuet a orchut deilnyawc 
Detyf hael mad auael Madawc 
Madawc essillyt oes ellwg a^gawt 

Eurged beirt neud echwg 
Kedernyd bleit aergryd blwg 
Ked wallaw kadoet oUwg 
Neud kygkolled ym colli rwyf mecheia 
Rwym achaws oe gygklwyf 
At goreu yt ym gyi-wyf 
Am gar neid auar neud wyf 
Nyd wyf duetkynt am dUetcawt hael 

O hii yoruerth hirulawt 
Colled gwr eurged aergawt 
Oe golli tewi nyd hawt 
Nyt hawt ym wybod neud anobeith kyrt 

Kertoryon neud ynt geith 
Och nad byw keinllyw kynlleith 
Achaws uu liaws oe leith. Leith ywein 



RIEINGERT EUQ VERCH VAD- 
AWC, M. MAREDUT. 

CnrDKLw Ai Cant. 

GoRVTXAWC drythyll goruynt a dygaf 
Wrth ar a volaf a voleisy gynt 
Kymrawd ewyn dwfyr ae dyuriw gwynt 
Kymraec laesdec o lys dyfrynt 
Kyfleuer gwawr dyt pan dwyre hynt 



158 



RIEINGERT. 



Kyfliw eiiy gorwynn gorwyt epynt 
Rin woleith woletyf woleu dremynt 
Riein nym rifei y ked am riuynt 
Rienet iti a dywedynt 
Rieingert eua a vawrheynt 
Tremyn y treitwny treuyn a gedwynt 
Treitle glyw powys pei am getynt 
Pan dreiteisy yno ynjt oetynt 
Trwy fenestri gwydyr yt ym gwelynt 
Trybelid wylein a wylynt amaf 
Treul atteb attaf a danuonynt 
Llawen y carwn y kenym kerynt 
Llawuorynyon gwery gwiryon oetynt 
Amgall a bwyllad a bell bwyllynt 
Am gyndelw brydyt yd bryderynt 
Gorwynawc drythyll golwyth yolwyf 
Gordawc pall eurawc pell nas gwelwyf 
Goruelyn called colledic wyf 
Colleis gall attep y nep am nwyf 
Ym pwyllad newid neud adwyf am vun 

Yn anhun anhed kyd lys porthwyf 
Gorthewisi wrtbyfy gwerth uy hirglwyf 
Nyd gorthaw a wnaf wrtli a garwyf 
Keladwy ly^vy liw tonn am rwyf 
Rwy gennyf gennyd yr nad ydwyf 
Cadyr amneid ganneid ged ath yolwyf 
Cany wney dy erofi yr a ganwyf 
ìía wna ui veinwen val na bunwyf 
Nyth "wnaf erny wed yr nath gaifwyf 
Nyd yr cbwetyl amgen yt amgyrwyf 
Namyn amgaru ny geiytwyf 
Nym dawr vercli pennyaetb pryd nath 

welwyf 
Nyd yr keisyaw tal tros a ganwyf 

Gorwynawc drythyll gortynyn dy uyned 

Gwrthdrych lys leissyawn y ystlyned 

Llys y daw deon yw darymred 

Llys eua y veiii; y digoned 

Llysseit y hirdwf oe heur duted 

Llaes wenn gall wenngann wengaen decked 

Llif dragon vanon valch y thyged 

Lliw ewynvriw tec rac tonn nawued 

Nawued rann ym poen yr pan aned 

Nys ryborthes nep na thebyked 

Ni riuafy ar vun vod yn galed 

Nyd clod uyg gwrthod wrth uyndaed 

A dywed yno eniwed o honaf 

A dy wan attaf ac attep ked 
Ac yrofi na chel vy ryweled 
Ac yrtj yt wyf o nwyf nym kred 
Ac yrod titheu nam amheued 
Ac er peryf nef nam diuanwed 
Diuanw am goreu kyn nom gwared 
Y gwaret oet reid pei rybuched 
Gwarvart wyf iti o dylyed 
Gwar eir ym kyueir nym kyuaered 
A chenym karo nam keryted uyth 

Cm kerytawd naẃd nam ditoled 



Pell ym treit treitgof oe rygolled 
Preit preitwyr preitiwr yg kynired 
.Pargoch gad gadarn rac calchdoed 
Pergig kynverchin kynn noe vyned 
Gwedy hael ywein hawl ordiued 
Hwyl dihwyl diofyn am y drefred 
Neud wy ae gofwy nyd gouyged 
Goualon eilon aelwyd reged 

Gorwynauc drythyll gortyiyn dy gyweith 

Gortawn ked kyrtuawr kertawr kyureith 

Gortyfnyad bual buarth metueith 

Goreu ar veinwen vyned eilweith 

Na chymyt a hi o hii' obeith 

Na chymer -wrrthep a, dan wrthyeith 

Nyd af y ar hir dwf ny dal hirdeith 

Y ar draed awel y drydeweith 

Ny theweis er moed oe moli mal drud 
Ny pheir gossymud ym gossymdeith 
Ac nym riiy gwenn riein ryuet a weith 
Ac ym oet y Haw uy llawen reith 
Ac nyd oes uart dwfyn dunus gyfieith 
A garwy yn hwy o hir obeith 
Nym athreity meingann meingadyr y hyst- 
Nym hu vrys oe llys y llaes ymdeith [lys 
Gwiryon dec dawel y chyuaryeith 
Gwann detyf dof ym cof ym canhymdeith 
Gwery uanon vanwl gwar uetwl veith 
Gorme gwawr vore ar vor diffeith 

Gorwynawc drjrfchyll gortyuyn dy arlwy 
Arlwyaw erlid gobrid gobrwy 
Gorwynawc drythyll syll na (fy) saffwy 

Y saffwn yt wyf o nwyf neud rwy 
Neum rydraeth hiraeth uetiiaeth uakwy 
Am a rygarafy kenym karwy 

Neud llutedic glann rac glas vordwy 
Neud llawen awen awel neud mwy 
Neud Uawer ym llify lliw amaerwy tonn 

-Ban llewych y bron ger y breichrwy 
Golwc dof dewis gan ae syllwy 
Goleuliw golwc yr ae gwelwy (caffwy) 
Gweleisy ystlys glwys gloyw y gylchwy 
Ny ry weleis tec nwy ry gwelwy 
Ac adan rut em i-uteur vodrwy 
Ac uch wynep gwyn gwineu vagwy 
Deuawd a gatwaf can ae catwy 
A berthyn rac dyn nwy dylynwy 
Uy rin a riein nys rybuchwy 
Nys gwybyt rewyt nys ry gelwy 
Keledic uy hun yn hir ofwy He 

Y Hedrad vore gan auarwy 

Goiwynawc drythyll gortyuyn dy gywir 
Eil gwynn gorwynawc gorpwy enwir 
Manyled meinwenn mal yt yolir 
Mal yd ardunaf ym ardunir 
Ardunedic dyn a dwc y fíynyant 
Ardunyant molyant mal yd glywir 



DAU ENGLYN. MARWNAD CADWALLAWN. 



159 



A glywch chwi deon a dywedir 
A dyweid riein ny ry geblir 
Yg golud amliw amyl ym rotir 
Nyd amgen ym ryt nym rybucMr 
Handid om kyuoeth oni kyuarch pan wyf ' 

Om rieu om rwyf * ry gystlynir 
Bart Uywelyn hael hud ym gelwir 
Geleurut gelyn y bob enwir 
Enwawc ym keinyoes ym keinmygir 
Anwar vy Uuchvar onym llochir 
Pall gwyluann gwylein gwylualch wrth 
gertawr 

O ruteur gwerthvawr y gorthoir 
Pellyonic vyg cof yg caerwys dir 
Pell yt wyf ym nwyf ony thelir 
Petestres wedeit yn hydreit Kir 
Petestric yolic' pa hyd yth yolir 



DAU ENGLYN 

A gant Ctndelw i Gyn)dion Llywelyn am Madawc, 
Am Maredad ac iw gym o achos rodi ido y carw a 
ladassant yn ymyl ei dy. A llyma yr Englyniom 

Balch ei ftigunawr ban nefawr ei lef 
Pan ganer cyra cydawr 
Com Llyweiyu llyw Uuydfawr 
Bon ehang blaen hang bloed fawr 

Com wedi Uad com Uawen 
Com Uugynor llywelyn 
Com gwyd gwydr ai can 
Com rueinell yn ol gellgwn 



MAKWNAD CADWALLAWN M. 
MADAWC. 

Ctndelw a'i Cast. 

Dtmgwallouwy duw diheudawn a wen 
Awdyl urten amgen amgall digawn 
Yn ardunyaw gwr gwrtuar eigyawn 
Yn awdur lla^nir lleueryt yawn 
Y ganu marwnad y gadwallawn 
' Mai jmn gant moruran marwnad einyawn 
N'eum bu om cam can ut carawn 

myri'et a met a meirch crychrawn 
-■«eud men oe agheu dagreu digrawn 
Digrilwch dragon dreig yoruerthyawn 
Neum dotyw defiiyt dyt dyuytlawn 
Dyuod y gyfnod y gadwallawn 
Edmygaf radeu rieu radlawn 
Had wehynn grannwyn greid anogawn 
Iref adraut veirt heirt hiraethlawn 
. irawt gan hiraeth a wnaeth a wnawn 
Am eryr mawrwyr meruynyawn yt wyf 
Kyreirch panyw. *Omryw. ' Petestric yolyd. 



O diua uy rwyf yn ry dristlawn 
Gwedy gwawr cymry cymreisc gwrth nawn 
Kymrwysc rwysc i-wyf ga-wr 

Fi*aeth lawr fi'wyth lawnr 
Pwy keidw o haelon hil cadwgawn 
Teudor am ysgor am iscell grawn 
Py urys cyflauan yn gwan gwaewdawn 
Py uriw lliw llassar o lin lleissyawn 
Py uyt glew a Hew a llauyn greulawn 
Py uyt glyw aerllyw ar llwrw camawn 
Py uyt llaiy Uysseit Uyssoet hylawn 
Hylawch prydytyon prydein ogawn 
Py uyt cart oleith olud angkrawn 
Py uyt cert olwch oestrwch estrawn 
Py uyt cad wryaf rac cadwryawn 
Py uyt ced wallaw ual cadwallawn 
Gadwallawn radlawn '•odri essillyt 

Cadeu ysgymyt ysgymodi 
Cad asgen ysgwn ysgwyd veU 
Ced ysgein gwynyein gwn y goUi 
Neu chollei^ arglwyt rwyt yn roti 
Neum rotesy hil run rut a phaU 
Neu chyuyd ynof cof ym koti 
Cotedic yt wyf o diglloni 
Neum bu oe aghad rad ragori 
Ragor vut heb gut heb gyntoli 
Rec ouyt oetwn oe daeoni 
Gan gyueisor por pawb ae gweli 
Gweleis am eurUew am eurllestri 
Yn Uyssoet lUsseit ymgegenni 
Ymsag toryf am goryf am gert westi 
Amsathyr kyrt a byrt a bartoni 
Amser am kerid gan lyw keri 
Caradwy wledig wladoet noti 
Carasswn aestwn as dirperi 
Carassei am bot am bod yndi 
Gwedy gwalch kedwyr am kedwis gan yawn 

Ny gadwei na chrawn na chrynoi 
Ryhir y tawaf tawel wyfi 
Ny bytaf dawel nyd men tewi 
Am gadwallawn ma^vr gwawr gwrhydri 
Gwryd gwyr deheu bareu beri 
Am gadwaladyr hael hawt y uoli 
Pan voled haelon haelach nor tri 
Am vorgant goi-mant gormes uenlli 
Gormeissyad bleinyad blaen dyuysgi 
Am dreic argoedwys bowys berchi 
Un perchen parchus ar y deithi 
Am v^adawc mynawc mynw haeloni 
Medel glyw glewdraws maws mynogi 
Ajn ywein prydein piyderi haual 

Prennyal ymdial ymdiodi 
Gwr ny orseuyid a orseui 
Gwr gorsaf gwrhaf gwi-t yg kyni 
Gwr a wnaeth argel ar galedi 
Argae kedemyd kadamualch ri 
Gwr a wnaeth kymry mal nad kymi-i 
Gwr a wnaeth kymry d gwrhyd gwrthi 
Gwr a Mmaeth gwrthod gwrthuot dewi 



160 



MARWNAD CADWALLAWN. 



Gwrthwyneb lloegyr heb eu Uochi 
Gwr a wBaeth gwaedlif gwaedlauyn gochi 
Gwr a wnaetli gwaedlan gw^aed cann deiui 
Kymysgei greu gwyr a gwyrt heli mor 

Mawi- diwymawd wrth y hoffi 
Hoffi digoni a digones Hew 

Ar Hu tew trylew ti-wy varanres 
Hofder nyd ouer val y doues 
Ygkefyn yr aelwyd oet aelaw tres 
Eruyd a diychid rac y drachwi'es 
Arueu pendrychyon cochyon coches 
AiTiawc tormenawc toryf agkynnhes 
Agkymessur cart kerteu achles 
Aglieu cad ortwy rwy rym rotes 
Agheu am lut gwen gwae rwy goUes 
Neus gwarchae mynwent y mynwes daear 

Neud gwar gwawr trydar trin orllawes 
Er pan lias llyw ked neud neued nes 
Neuaf nas gwelaf ual ym gweles 
Eissyeu am dygyrch, ym ajgyn afles 
Nyd aflwyr ym gwyr ym gotiwes 
Oet brwysc breisc lafnawr ban breityawr 

bres 
Oet bwlch y ysgwyd nyd ysgoges 
Oet balcli y ragor kyn noe reges 
Clod itaw racdaw y ragores 
TJgein punt oe not eam rotes yn rot 

Oe varannet nym ditoles 
Nys ditolwy duw oe deyrnles 
Teymeit ormeil teym ormes 
Yttwyf am dauaw val yln donyes 
Yn goleith adneir mal yd adnes 
Rys molaf om kert om kein aches 
A beidyad bleinyad a bleit iieges 
Beirt ganhelw ganlierth berth ly borthes 
Yn amwyn ednob edneint ar gnes 
Yn Hat esgarant pan esgores 
Ny bu esgorueich bryneich branhes 
Branes ymborthyad nyd amborthei gabyl 
Nyd oed gablawd a obrynei 

Nyd oet ef am grawn a giynoei 
Nyd oet ef gronnyad ual a gronnei 
Nyd oet amdlawd fyrt kyrt ae kyrchei 
Nyd oet ny gefFyn or a gafFei 
Nyd oet agcloduawr llawr pan llatei 
Nyd oet agcloduan y uann yd uei 
Nyd oet e dressic yt odrossei 
Namyn y dreissyaw dros a welei 
Nyd oet am galan yt ymgelei hael 

Nyd hautuiyd yr ae kotei 
Gwalch hyder glewder glewdraws diuei 
Gwaew hydwn ysgwn ysgwyd amdrei 
Gwartheruab madawc aruawc eruei 
Gwawr mawi- milwryaeth metuaeth mordei 
Mordaf heuelyt ryt ym rotei 
Rotyon gwelw gwyllyon dym gwallouyei 
Gwallouyad anaw anoeth aduei 
O blegyd beirt byd bieuuytei 
Amgylch kyminawc kymynei saesson 



Ar swyt wynnogyon yd wynnygei 
Ac oet mal gwr ae gorsauei 
Gorsaf teyrnet het ny haetei 
Ac oet mal trochyad yt y trychyei 
Trychwj'S eigyl trychyon y hadawei 
Y loegyrwys hwysgynt lledcynt nyd 11 ei 
Can Has Hid aerlew Hew nwy llochei 
Neud etiw mUAvr mal na ryuei 
Neud ydiw hetiw hetwch arnei 
Arnaf ernywaf ernywed'am clwyf 

Am gletyfrut i-wyf ym rygoted 
Cotyant a llywyant rac eüywed 
Eilyw am dotyw duw ym gwared 
Aele om dygnet yt ym dogned 
By dogneis uawr gert am y A'^awrged 
Mawrgor gar llachar llacheu gyfred 
Gan vawrdraws arglwyd rwyt ym roted 
Gan vawrdreis emreis amryw duted 
Kyuym doeth kyuoeth kyuym daered 
Kyfliwyon gweHwyon gweilch ogyfi-ed 
Kyuystrawd eurgalch mygymalch myged 
Mygedawc uarchawc veirch yn ehed 
A hetiw ym daw dywi-thred oe dwyn 

Handwyf dirrwyn urwyn^oe vi'aw goHed 
Yn amwyn eluael pan wnaeth elued 
Elujrten greulawn elvyt greuled 
Nyd oet ym erbarch ked kyuarched 
Yt oet ymerbyn heb ymarbed 
Yd gUyei pob llwfyr yny Hated 
Yd gyrchei pob glew yn yd glywed 
Yd kwytynt pennawr penn o draed 
Yd gystlynei pawb oe gystlyned 
Yd oieithid gwr gwrt ly weled 
Rac ked ellwg blwg bleit kynii-ed 
Bac kadwallawn llary Haw egored 
Agored y lys y les eilwyon byd 

Eithid y espyd y esporthyon 
Ymyw mynw aches buches beirtyon 
Ym buchet gwledic gwlad orchorton 
Gortyfiiws udut but a berthon 
Gorwytawr tuthuawr tu hir gleisson 
Gwr eu uleit gwreit gwrhyd n-wython 
Gwrawl gletyual gwryal gwron 
Brif arglwyt bro Iwyt bro din eithon 
Briodowr cloduawr clud ac aeron 
Ban brofer traethawd traethaduryon call 

Nyd kolledic uyg kyueillyon 
Cyndelw wyf hyd tra uwyf traethawd gys-' 

son 
Treithitor yg kert yg kein osson 
Gnawd om gwawd gorvod yn amrysson 
Mal pan oruyt Hen yn Hyuyr canon 
Canaf yn esgud yd gwn pa hon 
As gwtant yn dysc yn discyblon 
Gwedy cadwallawn i-wyt yawn rotyon 
Botuawr gwaur gwendyd gwynuyd gwein- 
A eirchyeid prydein a phiydytyon [yon 
Nyd gwaclaw adaw adaf rutyon 
Edewis y ron gan gofyon galar 



CAXU Y YWEIN KYUEILYAWC. 



161 



A geleu rut yg gwelvdon 
Edewis terrwyn teyni veibyon 
A edeu geleu yn y galon 
Tri ergyrwaew glyw glew ganaon 
Tri «"jT ongyr angertolyon 
Tri chyui-in a thrin ac a thrychyon 
Tri chyfred a ched a chertoryon 
Tri ehorth am borth am byrth saeson 
Tri ehouyn diouyn dialuoryon 
Tri ch}-faiyf rac taryf rac toryf haeloa 
Tri cliloduan gwalchlan gweüch urodoiyon 
(xolchynt eu deurut dewr weissyon o gad 

Gwastad gymynad gymynogyon 
Lun etyw an llyw Hew teymon 
Teymet ohen dreic nenn dragon 
Canys dir hepcor dewrdor deon 
Dens Dominus duw boed gwiryon 
As deupo casnar kar kyngreinyon 
Colofyn cadellig cadell brython 
Yg goleuad gwlad gwledic veinyon 
Yg kein adef nef nawt eggylyon 



CANÜ Y Y^VEIN KYUEILYAWC. 

Ktsdelw Bbtdtt ai Caht. 

Dysgogax derwyton dewrwlad y esgar 

Y wysgwyd weiniuyad 
Dysgweinid kyrt kydneid kydnad 
Kyd uolyant gwr gormant gormeissyad 
Dysgweyd keinyeid kyua enad eu rwyf 

Eu rwytuot yn anihad 
Dy brydeich brwydyr daer aer aerurad 
Dybriw dreic dragon beleidryad 
Dybrys alaf deifyr y drefad Bowys 

Y beues y hendad 
Dygostvmg arthan dy gwystyl 

Waew dy gwan dywynnyc oe aghad 
Dygwisc amgenwise amgeinyad 
Dy gwasgar trychyeid mal trochyad 
Dychanaf ym naf ym neirthyad ywein 

Peir prydein preit gyrchyad 
Breisc y doryf am goryf am geinrad 
Beirt gynnuU am drull am dri Had 
Botawc y rodawc y rodyaw toruoet 

Twryi' kyhoet kybutyad 
Bot rot rann gyman gymynad 
Belch lauyn goch heb guchyed o gad 
Brondor wrt ortrud ordyujmyad knudoet 

Uch knawd meirw ar ystrad 
Bron hyged hygawt y gywlad 
Bro hygadw a diuradw a diurad 
Diurad dygymrad dygymrwyn ognaw 

Digymrut wrtb eirchyad 
Dilwfyr ut dilut vut veityad 
Dilyw glyw glewdraws gynniuyad 
Difwys beith odwys beithynyad glud glwys 



Argoedwys argleidrad 
Diachris cartwys cert vorad 
Diechrys llwry Uwyrwys Uwyprad 
Diechig weUig waUouyad 
Diachor wosgort wosgrynyad 
Diachar llachar lluchyad y laspar 
Llacheu uar Haw weinyad 
Llewenyt preitwyr preitwr yawn 
Lleitbiawc ywein Uwyth ogawn 
Lleithyar llym grym gryd 
Lleityad kad kert glyd 

Kedemyd katwallawn 
Pasgen wrys pascueirch.urysc vreiscdawn 
Pascadyr toruoet twryf eigyawn 
Pascle kun kyflawn kyflafan goteith 

Gwyth gwynnyeith wrth wynnawn 
Par odrut parawd vut votlawn 
Paladyrgoch paladur estrawn 
Gwnaeth gwrf gwrhyd vanu 
Gwrualcb yg gwalchlan 

GwawT creulan mal creulawn 
Gwaew drwy benn drwy beri camawu 
Gwaed ar wallt rac allt gadwallawn 
Yn llannerch yn lleudir meruynyawn 
Yn Hew glew yn Hyw rac Heissyawn 
Uatei llauyn gasnar llathrei galch Hassar 

Mal llachar Haw digrawn 
Digrawn rwyf rwyt vann rwyuan rwy dig- 

rifwch 
Digrifwch dragon dreic ofrwy 
Dinas gwestiuyeint gostygws mal gwr 

Gwestun dwr dorradwy 
Gwesti gwlet gwledic aruordwy 
Gwesti gwyr yn gwastad gwarwy 

Gwesti gwastador 

Gwastad rad ragor 

Gwawr tewdor toryf arlwy 
Gwesti ked kedemyd uwyuwy 
Gwesti kyrt keiryadawc ouwy 

Gwesti gwystyl greu 

A gwystyl d^eu 

Gwesti creu a chymwv 
Hutbres kad beityad beirt wantwy 
Rutbeir bar Hachar ban Uatwy 
Rutbraf y saffwy ny syU ae olwc 

O olud ny rotwy 
Rut bareu a beir yn adwy 
Ryt bebyU rynn gestyU gystwy 

Rut uyt gryd grym aer 

Ysgor glyw glewdaer 

Ysgwyd glaer glod arlwy 
Rut ongyr angert alasswý 
Rut Iwybyr gwaed gwae Iwuyr ae gwelwy 
Run auael auwy rugyl ordwy ortmd 

Ar erdrych auarwy 
Rut uedel ryuel ryuerthwy 
Ruthyr uthyr ualch eurgalch y gylchwy 
Kylchwy kyuryuel kyureith orden rwyf 

Kynnygyn glwyf glod urten 



162 



CANU Y YWEIN KYUEILYAWC. 



Kyuaruod oniod orawen 
Kyuaryf taiyf twr3rf 11 u yn dyrwen 
Kyfle niuei'oet kyflaun y eiryoes 

Kywlad loes moes maxen 
Mawrdraws dreis dra llyr henuelen 
Mawr bar beir o bedeir ecbeu 

Marchawc meirch canwelw 

Meu genbyd gynnhelw 
Mi gyndelw gert ogyi'uen 
Brwysc rwysc rwyf tewdor dor dygen 
Brwyd rwyd rad rannawc om awen 

Brwydyr gygrwn gygres 

Bryssyws bwyd branhes 
Ucb kawres kaer amgen 
Balcli ongyi' angert uruoen 
Ball ar lyw am lanneu hafren 
Braw rac y wryawr gwrtwawr a gwrthwan 

A gwrtwaew yn aghen 
Blaengar glew gletyual uiyen 
Bangor toryf taerlew Hew llawen 
Blaengar y volawd yn hartwawd hytestyl 

Yn hywestyl yn hywen 
Baranres aeruleit aeruen y waedlafyn 

Ae waedlan disgywen 
Disgywen gorten gordawn fraeth gordwy 

Hydyr goryw uilwryaetli 
Gorpo teyrnuar tywyssogaeth brut 

Ar brydein dirogyaeth 
Gornawr glyw glewyd dialaeth 
Gonilwg aryf aeruetawc bennaeth 
Gorchynnann gosgort gwasgawd calchdoed 

Gwasgargert gwisgogaeth 
Gorwytawd pen keirvv pennhilluaeth an ryt 

Anrydet uarcbogaeth 
Gorun toryf twryf aches ar draetli 
Gormes draws gwenwynuaws gwinuaeth 
Gortyfnyad bual butxigolyaeth ualch 

Ny iiwlch dyn y aruaetli 
Aryf toruoet teruysc eigyl yg kydoch 
O vangor byd vangeibyr dydoch 

Amyl ywcli veirt yw vut 

Emys llys nyw Hut 

Emys rut ruthyr gwytuocb 

Y ordawn a ordyfyn drosoch 

Y ueii-ch kann kyfran kyfryngoch 

Y ysgwnn gynnif y ysgwyd yg gnif 

Y yscwyteu vochuocb 

Y dreiswaew y dreiswan mor groch 

Y drosset ny dreissir nemoch 

Y drylew yn riw 

Y doryf drylwyn wiw 

Y daryan dryliw droch 

Y bareu y arueu aruolocb 

Y bebyll y by 11 y ball coch 

Kochwiw y osgort am byrth marmor mawr 

Mab gruifut greid oror 
Cocli y laupi o lat yn ragor 
Yn raclan yn raclym eissor 
Kocli arueu aeruan kocliHw luman 



Rac baran beirt vangor 
Koch rodawc pedrydawc pedror 
Y ar orwyt pedrogyl pedreindor 
Koch bwlch y lein o drin o drydar 

Koch y bar o borfor 
Porthes gwr gwrualch ygkyntor 
Gwyth vore yn racre rac yor 
Treis ar ysgwyd rac ysgor dinteirw 

A gwyr meirw rac mur cor 
Tres rac Hew rac Hyw pedeir or 
Treis ar lloegyr a llu wrth agor 
Taryf rac twryf glasuor a thewdor a ther- 
uysc 

A thrylew a thrylwyn vrondor 
A thrychyon a thrychan elor 
Gelyn traws ryuel tros ruuein yd wys 

Tros y llys yn llundein 
Mynw ehofyn colofyn kyfwyrein 
Mur metgyrn mechdeyrn mechein 
Mwyn ouyt y veirt y veith goelvein rann 
Meirch mygyruann kynkan kein 

Yn rith rynn ysgwyd 

Rac ysgwnn blymnhywd 
Ar ysgwyt yn arwein 
Yn rith Hew rac Hyw goradein 
Yn rith llauyn anwar llachar lleiu 
Yn rith cletyf claer clod ysgein yn aer 

Yn aroloet kyngrein 
Yn rith dreic rac dragon prydein 
Yn rith bleit blaengar vu ywein 
Ewein awytuawi' argledyr toryf twryf gawr 

Angert llawr llu gyngi'wn 
Ny hirgeidw ar geirch meirch mygdwn 
îíy hwyrgyrch cludlann clod adwn 
Ny fy rac teruysc rac taryf yg gosgort 

Tai-w tewdor dor dyrwn 
Ny phlyc y brafaw ym pryfwn 
Ny phyrth gwarth gorthrum y gystlwn 

Nys ergryd goruryd 

Na gorthrwm glewyd 

Nys treuyd nys traethwn 
Nys crawn ked escud rac ysgwn 
Na thaeawc raygawc na mygdwn 
Ny dodaf tiyg kert yg kynhelw camdull 

Om kyimull canys gwnn 
Nys Hut Hew llauynuriw kanmiw ki*A)vnin 
Ny dotwyf archavael hyd ar hwnn 
Horitor y glod o gyflawnder kyrt 

Kertoryon ae daduer 
Dychyuyd glewyd glew hyder 
Dychyfiy fossawd fwyr gnawd fer 
Dychynne flamdreis y dan flamdei lloegyr 

A phlant eigyl yg gwander 
Dyglud glod mal y clyw llawer 
Dychyrch cad dy rann rad rif ser 
Dychymmell prydein or pryder yd vu 

Prif deym ae differ 
Drud ysgwnn ysgwyd dau banner 
Drud au)rrdwyth amnwyth amniver 



I 



MARWNAD TEILU TWEIN GWYNET. 



163 



Dnidyon a veirtyon 

A vawl neb dragc»ii 

Namwyn dreic ae dirper 
Drud wr gwrt gortrud y lasuer 
Drud rwyf toryf twryf Uanw jm aber 
Druduleit gawr drud vwyniiawr vuner 
Drud lachar dnidlauyn a gymer 

Dnid lawn y eurdym 

O lad y exirgym 

Am liigym am leuuer 
Drud urwysc ri dnxdureisc y haelder 
Drud uannyar dniduar tlrudualch ner 
Drudlwyr y drafwyr y ar drafun veirch 

Oe dràferth rac Ibi-dun 
Saeson sag dyllest yg gwestun 
Bu creu eu callon eu kymun 

Gwi-tlann dihaiiarch 

Gwrtnenn perchen parch 
Y ar erchuarch veinlltin 
Gwruawr glyw a glewyd amun 
G"WT osffeth o wise borfonin 
Scodic rae cart kert orun deym 

Kledyr kedeym cad eitun 
Ysgryd gryd racgreid eborthun 
Ysgrud wlyt ar wlet y melltun 

Ys gnawd rae ywein 

Ys gauael y urein 

Ysgaiiaeth y veit ktm 
Ar ysgwyd rwyd rodwyt iial nin 
! Ysgawl toryf rac trefred alun 

Ysgordor dyrwn 

Ysgwn oet ysgwn 

Ysgwyd twnn tal rugun 
I Taer peir par llachar Uoegyr diwael 
I Taryf lutyaw toryf gynyaw gyuael 

KjTiwalch vidch uygyrdor 

Kyuachauael cor 

Kyuechei ueint kafael 
! Eryr cad gwrthodyad gwartbwael 
Erchwyn greid eirehyeid archauael 
Erchwynyawc pedrydawc pedryael y lenn 

Powys wenn wlad urochuael 
Eurdyrn wal gletyual glywael 
Ettiuet kynuyn kert aiiael 
Gauael glew yg cad gaiiaeled y wlad 

Gauaelant ueirt y ged 
Gal dywal dyual diarbed 
Gwawr oirwy kylchwy calchdoed 
Granwynnyon trychyon trachywet eitun 

Ti-achwytynt benn o draed 
Yn llidwm yn llydan drefred 
Yd wanei wanar yd waned 
Baryf ar uaryf ac aryf yn greuled 
Tal tra thai trannyal tra chaled 
Yn Uys ywein hael hu anred y wir 

Hydyr y dir ae daered 
Yny mae gwaret a gwared 
Yny mae gwarae gwaradred 
Yny mae yued heb neued heb nac 



Heb nebawd eis.sywe<l 
Gorpo teym twryf Han wed 
Yn teymas nef noted 



MARWNAD TEILU YWEIN 

GWYNET. 

Ctkdklw ai Cakt. 

EwEiN arwyrein aur wron kymry 

Kymroeyd orchordyon 

Mur metgym mechdeym mon 

Meu hoed am hoetyl y dragon 

Dragonawl kedawl cad uarchawc melyn 

Llywelyn llaw deauc 
Aerdaryf glyw glew dywyssawc 
Aer goryf aer doryf eur dorchawc 
Eurdorchauc deifnyauc o dyfaant ragor 

Rac ysgor esgarant 
Ny bu uethyl ny bu vethyant 
Ny bu uagawd meirch morgant 
Mor gynneuin trin tra latei ysgwyd 

Ac ysgwyt a danei 
Gortiuann annwaws traws trei 
Goronwy ualch uab gwalchmei 
Gwalch gwaedrwyf hynwyf vnic a gereis 

A garaf y edmyc 
Blaen blawt bleinyad gwerennyc 
Bleit gawT bletynt uab kynwryc 
Cyrchyad kynniuyeid kert aryal drudyon 

Clwyf ehofyn cletyfal 
Nyd kyrt nyd cart anwadal 
Kein awen canawon yal 
Canawon keidryon cadyr yd iiolir glyw 

Glew dragon a gwynir 
Deu vadawc enwawc enwir 
Deu gyuet gyuoed hoed hir 
"Fir y kedwir kof ked vawr oronwy 

Cad ortwy ortaun vawr 
Gwrt y law ar y lafnawr 
Gwyl hael gwrt auael gwryawr 
Gwruan gynuaran gynuelyn angert 

Angut gert gart elyn 
Aer deruysc am y deruyn 
Aruaeth haelonaeth heilyn 
Hael hygleu urydeu uryd eryr yn aer 

Yn aros kyuergyr 
Hirgwyn brwyn brwydyr diechyr 
Hiruraw amdaw am dudyr 
Tud achles butles botlawn kertoryon 

Kertessynt am y nawn 
Breinrut brwydyr breisc ualch y dawn 
Bryd ar llwrw ar llary einyawn 
Llary einnyawn lluchdawii llochessid 

Veirtyon vab kynon clod venwyd 
Llaw rotyad Uew yg glewyd 
Llaffetheir yfo fort byd 



164 



DADOLWCH YR ARGLWYT EYS. 



Byd trist wyf o glwjrf am glaer dechryn 

Can treghis Hid ersvyn [treul 

Lloegyrulawt gadyrgawt gyngelyn 
Xilyw mawr Hew lla^VT llywelyn 
Llywelyn llachar lluch uaran gyuet 

Ny gyuyd oe vablan 
Bu llw cloduawr bu cloduan 
Y law y Haws kynran 
Kynran rann gyiran gyuradw weHyg bart 

Balch digart digyiiyg 
Mor dec moH mor deilyg 
MHwr mawr mal maelogyg 
Maelogyg mwynuawr mynw gyuod y gad 

Mygyr uleinyad uleit ossod 
Angiit vrt ortwy hynod 
Angert ulawt anglawt anglod 
Clod wasgar aesgar eisgur gyuaruod 

Gyuaruawc bennadur 
Bleit blaengawi- bar dyrawr dur 
Beirt auael hart aeardur 
Haetassei wawr glyw glod dengyn gyuet 

Gwirawd uet gwir oet ynn 
Gwae am vab geunillyn # 
Gwae veirt kymry gwedy gwjTin 
Gwyn gwaednawt aerulawt aemleit auael 

Aryf trylew treis allael [lew 

Llawrotyad Haw rot gaffael 
Nyd Haw vytac vytfei liael 
Haelon eiuyonyt hil merwyt maiTV ynn 

HH kedwyn cad ouyt 
Eissyeu glyw ynn byw an byt 
Eissor balch bwlch eissillyt 
EssHlyt merw3iii mawr a letkynt yw 

ISTad ynt vyw vegys gynt 
Lias Hary vrodyr gwyr goruynt 
A chyd Uetyd llatesynt 
Lias asser aerllew aerllid uuelyar 

Aerbeir bar baet eruid 
Llyw glyw glewdraws yg gouid 
Llew toryf taryan eur gymid 
Lias goronwy hael hwyl ueidyauc yn yg 

Hil kyuyg kaduarchawc 
Gwrolwalch balch bwlch y rodawc 
Gwrueint gwrtvreint garanawc 
Lias morgant mur gawr llassar wawr wanar 
Llary Hachar llawch kertawr 
Mab y ewein prein preityawr 
Wyr y ewein madyein mawr 
Lias rys ruthyr efnys afneued y dawn 

Aer greulawn aryf greuled 
Rwysc vrwysc vreisc vreuawl dyghed 
Bwyd vrwyd vrwydrglwyf rwyf rwytged 
Lias deu gymynawc am gymynad eigyl 

Am degeingyl dec ystrad 
Einyawn wyl olud rotyad 
Einnyawn diwyl diofyn cad 
Lias mab gwyi'engyn gwyruriw y baladyr 

G^VT oet gadyr y gadw riw 
Bwytimt ueityad gad geitliiw 



Rut y waedlafyn o waedUw 
Lias rys fyiihonwys fynedic hygar 

Gwar y gar y gynwys 
Gwr jTi gware a lloegyrwys 
Gwalch balch oet bwlch ar bowys 
Lias arglwjrt grwytrun gwyturiw y baladyr 
Gwaladyr cadyr yn cadw riw 
Gwan garthan gyrth yn ymliw 
Gwan wrth wan gwaed luman liw 
Pan Has gAvas sanfreyd frawtged y gymry 

Oet kymraw y glywed 
Oet gwr gwrawl y weithred 
Oet gwalch balch bwlch y golled 
Eny Has arterch yn ardiifryd llu 

Y Has ku can vy mryd 
Coryf toryf teruysc fysc flamgiyd 
Cor eissor eissyeu yr byd 
Eny Has madawc mur dygyuorth uar 

Meu auar car kyn north 
Oet anwas cas cad ehorth 
Oet anwar par yn y porth 
Tra rwy ym gouwy goual gogywec 

Am vab tec tudawal 
Baran lew llew lloegyr oual 
Lleduegin gwin gwyrt uual 
Gwae ui gletyf glan gloewdrud yth arwein 

0th arwet ossymud 
Medel draws a dreis latud 
Meuryc beuyr bieuoetud 
Gwae ui gletyf glan gloewdrud ym Uaw 

Or Hachar diwyrnawd 
Lias trauswalch treis y deuawd 
Ual yd las ureichuras y vrawd 
Kut vedrawd ae ceidw wedy kein wotew 
Arllwybyr llew lloegyr dylein 
Ar win ar breitin ar brein 
Ar uet o uetgyrn ywein 



DADOLWCH YR ARGLWYT RYS. 

Cyndelw ai Cant. 

Am rotwy rwyf nef rwysc awdurtawd kert 
Nym gwnel cart o nebawd 

Y uoli mab duw dibechawd 
Dibechdoeth kyuoeth kyuundawd 
EÜ digabyl parabyl parawd 

Per awen parhaus hyd urawd 
Ar lies llawi- llyw Hafnawr llwyprawd 
Ar llwybyr ywan or dawn ym daerawd 
Delw ym bo yr bot y drindawd 
Trugaret tros waret tros wawd 

Y adrawt aerulawt eurulawd y ysgwyd 
Mal ysgwyd rwyd I'ahawd 

Mur mawrgor treithitor traethawd 
Traeth om bronn ti"a thonn tra thywawd 
Mur mawrdir mawrdoryf amgyffrawd 



DADOLWCH YR ARGLWYT RYS. 



165 



Mur mawrdut uch medut metwawd 
Mur mawr daryf mawr dwryf gorwytawd 
Mur mawrdreis mawi-draws gyanefawd 
Yth gueir vn kwbleir cablawd 
Nys keueis kenif dy uolawd 
Molaf wr klydwi- klutawd y eircliyon 
Y eirchyeid ar blauhawd 

Y eiyr eiryoes raoes medrawd 
Ny welaf ny welir kydiirawd 
Gweleisy vt nym gwarthnit gwrthrawd 
Gwrthurwy dyi- crwy djr creulawn dy bytawd 
Gweleisy wledic die diofnawd 

Ofiiy y ofyn y efnys giwdawd 
Gweleisy gleis a threis a tkrallawd 
Cletyual dywal diwymawd 
Gweleisy glod a rod a rawd o beleidr 

A reeydr rut o gnawd 
Gweleisy bael o hil anarawd 
Ae gweles gẅelei ryuetawd 
Mai cadam yn cadw y briawd 
Mai cadwr cadwei a dywawd 
Kedweis kyghaws maws niae ystawd deheu 

Duw o nef ae gwarawd 
Gwr gwrthaw gwi-thych ys defawd 
Gwrth uchyr gwrthrychyeid ys gnawd 
Gwrth eurdro euixlrull gno gnythawd 
Gwrth em-dal bual bugxinawd 
Buelin oreurin wirawd 
Buarth Hat llonyt o uragawd 
Buches kyrt kertomon wasgawd 
Buchet glyw gloyw ystryw aestrawd 
Burthyad cad kyrcbyad kyrchynawd 
But beirtyon bai-teir om tauawd 
Briwgoch brie ongyr brythawd 
Breithgad gwyr brydyeu llyr lloegyr dif- 
Bri biython breit saesson saghawd [rawd 
Bre bronndor bronn dewrdor durawd 
Bryd gryd grynn grannwynn greid wor- 

grawd 
Brisc rise reu rieu rad barawd 
Brwyse rwysc rann gyman gymendawd 
Brwydyr eurgi-wydyr eurgreir bydyssyawd 
BreLsc rebyt yu ryt yn rwyt nawd 

Y gwna rys rietawe o dlawd 
Braw bryneieh branar eu bedrawd 
Bro kreugyl braugoel yspytawd 
Bolch y lauyn o lavur fossawd 
Bwlch y glet baleh y gletyuawd 
Cletyfrut gwrvut gwr a deflSy clod 
Gwrawl rod rodawe hy 

Gwr kyrchyad kyrchwn yw uawi-dy 
Mawr dal kert nyd cawt y uelly 
Gwr gwaedrwyf gwlad \ti rwyf \ti ry 
Gwr gwaedlann nyd gwi* gwann gwecry 
Gwr golud gwaetkaud gwaedkny calanet 

Kelennic a dyry 
Gwr ereiilawn creidan ae kywy 
Ky&o cad cadellig wely 
Gwr a wyr yn dyt fwyr na ffy 



Gwr a wnn y a hwnn yw hynny 

Gwr yn twryf yn toryf ar hyly 

Gwr yn taryf yn teruysc wedy 

Gwr yg gryd gwyr gwrhyd gwr hy 

Gwr greidyawl ual greiduab ery 

Treis dreon trinheion nyw try 

Traws trydar tiydyt haeamlly 

Gretyf eigyawn ny grawn ny gryny gormot 

Alaf rot elifiy 
Grym ertrym aerdreic ae dyly 
Glyw uyged glew vugeil kymry 

Kymry difreidyad 

Kymrwyn y gywlad 

Kymwy cad cas venwyn 
Kyrd wadawl cerd gamawl ganwyn 
Ked gyŵed gyfrieu gadwyn 
Kadeir cor cadeu dor dirrwyn 
Kar kerteu kertoryon wo rllwyn 
GwrUyw glyw glewdi*aws maws metgwyn 
GwT Uwrw llu lloegrwys digyflwyn 
Gwr gwrtuann am aduan atwyn 
Gwrt uann gawr gwrtuar vawr venwyn 
Ef goreu val gwr yn adwyn 
Yn ceint cler cletyual ar drwyn 
Llathrei lafyn uch auyn veh auwyn 
A llif creu a lliw freu ar frwyn 
Llatei dreic ar dragon drylwyn 
TryHw goch trylew droch drachwyn 
Am eiirurwydyr am eurgrwydyr eurgwyn 
Am eururo am eururon terrwyn 
Toryf anwar trydar trydolwyn 
Twryf taerueith goteith gwaeanhwyn 
Teulu a thewlu a thewlwyn waewawr 

A gwyr mawr ymasswyn 
Fyryf deruysc fysc dydysc dydwyn 
Fwyr fysgyad fal fleimyad flamdwyn 
Frwyth wellig welluaeth fraeth frawdwyn 
Frawt wallaw anaw aniuwyn 
Llwrw milueirt miluerrch dygyflwyn 
Llwybyr molyant metyant met ankwyn 
Llyw kernels oth goteis yth gwyn 
Llew camawn kymer y difwyn 
Llawvrydet am dwc om dwyn y wrthyd 
Lloegyr eruid braw lid brwyn 
Brwydyr asgen brwyse nenn breisc adef 
Brein borthyad achiyuyad achref 
Bradw ysgwyd bryd ysgein wrth lef 
Brydeu tan treulwan trin wotef 
Ys arglwyt ys arwyt ys ef 
Ys cad fyrt ys car kyrt kyflef 
Gwledie dec cantoryf a dec cantref rif 

A rugeint kyuadef 
But barawd baran gwynt hyíîref 
Bugeil byd biw gymryd gymref 
Coryf keindoryf can dothwyfy adref 
Yth edryt yth adrawt is nef 
Par eurglawr erglyw uy martlef 
Peir prydein profwn yn tagnef 
Tagneuet am nawt amniuerwch rif , 



166 



ARWYRAIN YR ARGLWYT RYS. 



Riallu diheidwch 
Nyd achar llachar llauarwch 
Nyd achles afles arafweh 
Nyd aclilut eurgut argelwch 
Argel kart kertoiyon wolwch 
Dor yscoi" yscwydeu amdrwcli 
Doeth a drud am dud am degwch 
Taryf aergawt aergwl gadarnwch. 
Toryf eurgoryf eurgwyn gyuedwch 
Kyuetach uorach uireinwch 
Kyuetwalch kyuetweilcli elwch 
Elyf dreic dragon digrifwch 
Alaf lyw lluoet amgelwch 
Amgelet brython brytliwch teymon 

Teymas ynyalwcli 
Teilu rys teilwg gwrys gwryssywch 
Gwrys arloes eiryoes eiryolwch 
Chwi gennyf gynnifyeid sefwch 
Mi gyndelw a gynnelw gennwch 
Beirt wogawn bart vrtawn vrtwch 
Vrtawl kert kan edifarwch. 
Angut but beimyeid gyuradwch 
Ongyr vrt angert uatbolwch 
Angertawl gretfawl gi'efyt vnli-wch dywal 

Am djrwed Uonytwcb 
Can dotwyf a digerytwcli 
Na dala uar casuar cas betwch 
Nam gwrthvrawd om gwawd om gwarwch 
Nam gwrthrynn grannwynn greid wolwch 
Nam gwiiihod eiryf drauod aryfdrwch 
Ny wrthyd mab duw dadolwch 

Dadolwcb llacliar 

Llacbeu gyuarpar 
Yn aeruar yn arueu 
Llydw ysgor ysgwyd bytineu 
Llid ysgwn asgwnn ys goreu 

Y gymryd an kyd kyn bareu 

Y gymmod an d3ruod an deu 
Dy uoli uilwr hyd angheu 
Dy uolawd ystanwawd ys teu 
Dy uart da dothyw yth oteu 
Dy uar gwrt gortyfyn y vateu 
Ti bebof nyd hebu oet teu 
Mi hebod ny bebaf \iinheu 

Hir ytb ardrethir ar dretheu o bell 

Hil cadell kell kerteu 
HU coelig pergig pennaetbeu 
Hydyr am datyi kynnatyl kennadeu 
HÜ rodri gwesti gwystyluereu 
Gwastad gryd gwystlon byd boed teu 
HÜ gruffut rwyf rwytuut radeu 
Ewysc rynnawt morgymlawt mawrgleu 
HÜ maelgwn'milcant adodeu 
Hil tewdwr diwetwr debeu 
Brwydyr oi"ch.wyt ny orcbut tlysseu 
Nac aryant nac eur yn adneu 
Brwysc rwysc rwyf brolwyt bro seithbeu 

Breisc am ged am gadeu [dyued 

Preit preitwyr preitwalcb gyiireieu 



Priodawr prydein prein preityeu 
Pressennwr piysswr pres oleu 
Preswylyawc uarchawc ueirch. gwineu 
Gwynnuydic wrthurydic urydeu 
Gwynfyd cyrd ceiniyrd cyfedeu 
Gwynnuyd gwyr gwrawl deuodeu 
Gwynnuyd beirt beú'nyad wyf uinheu 
Gwr glewyd yn ergryd aergreu 
Gwr gwledic ar wladoet nyd geu 
Gwr g...wy gwrtrych ysgwydeu 
Gwr goi-trin golud geloreu 
Gwrt uaran kyfran kyureidyeu 
Gwr uannyar gwrt uar gwynn doleu 
Gwr a dengys Hat a Uafneu rutyon 

Llew dragon llyw dreigyeu 
Dreic ebofyn ehag y deruyn 
Di-agon rwyf rwyt walch gygelyu 
Dragonuart dragon ualch uytyn 
Dragonawl di-a ganwyf o dyn 
Canaf wawd yr priawd ae pryn 
Prif arglwyt brolwyt bron heilyn 
Breisc anlloet beirt borthloet berthyn 
Brwysc brydeu brwydyr dechreu decbryn 
Brad bryneich branes ae canlyn 
Bi-aw dachwet gyminet gymyn 
Gwrys efnys dechrys dechryn y ongyr 

Y angert nyd eduyn 
Gnawd veil knawd knudoet ax gylchyn 
Arllwybyr 11a wr neud Uawer blwytyn 
Llew llyssoet Uysseit y deruyn 
Llys eborth Uu adorth llewyn 
Gwyt wossut llofrut Uoegyr dilyn 
Gwyr wosgo wosgort diergi-yn 
Gwrd wasgar o wiscoet keinwyn 
Gwyr ossed gwr goruod goruyn 
Gwedy mydw a met gorewyn 
Am birwlet am hirwlad y hyn 
Am gedawl am gadeu dylyn 
Am gyrt wawr am gyrn mawr melyn 
Gorpo hael haelonath wobryn 
Hawl modi'ut hil mawrvut mervyn 
Gwawr gwendoryf gwendud oe gylchyn 
Gwennvlad nef gwir adef gwiryn 



AEWYREIN YR ARGLWYT RYS. 

CxNDELW Ai Cant. 

Yn llyfyr axall hon yw wythfed Awdyl y 
Dadolwch. ■; 

Ardwykeaf dreic fwyr seleic ser 
Ardwy kedemyd menwyd muner 
Ai-demyl ehagdoryf am ehangder 
Am eurdal bual buarth hydyi-uer 
Hydyr yd gert uyg gert ygkyflawnder 
Yg gyflawn voli ri rwy dirper 
Yn urtyant molyan mal yd glywer 
Yn awen barawd awdyl biirwawd ber 



EGLYNYON I RIEID VLEIT. 



167 



Yn anwfjm yn dwfyn yn dyiynder yd uam 

Nyd bart ae daduam beirt ae daduer 
Yn taryf yn tei'uysc yn fysc fyryfder 
Yn twiyf yn toruoet hudoet hyder 
Ynghyŵagor glyw am eu glewder 
Clos y clyw llawer 

Yn agkyiiwyth gwyth gweith nanhyfer 
Yn agkyfle llwfwr Ilafur ouer 
Yg kemeis yn treis yn traws ober 
Peunyt oet newyt uewid ruteur 
Peunoeth oet pennaf gwedy pynner cad 
Can Uary llawrotyad Had a Uwyrder 
Llowyt jw ganthaw heilyaw haelder 
Hil grufFut hael ut hawl diaber 
Kart wahan kadwan kadwalch nifer 
Kert wetawl gedawl gadell ener 
Kadam vleit uleinyad cadyr neirthyad ner 
Kadyr yt ym dengys rys yn racter 
Eac twll y gylchwy pan am gylcher brwyd- 
Nyd bradawc argl-wyt yn yd wneler [yr 
KynifVr kynnif nid dioiier 
Kynnifyad kynnetyf Alexander 
Teymas dinas dyn a gymer 
Ymerawdyr llywyawdyr Uyw amniuer 
Teymuro a geidw o gadamder 
Teymuron heilyn haelon daduer 
Teyrnet osgryn mal gwynn gwarther 
Teymeit gwreit gwr yn ygder 
Teymweilch prydein gwedy pryder 
Teymged kymry ef ae kymer 
Kymeraf ut uaf na,uid ofer 
Ym na uid ouid yggwenwynder 
Pan gychwynws gwr ^wrt yn trymder 
Ny bu a gwalltan y gwrtb gwallter 
Oet fyscyad fleimyad flam gan ucher 
Yn seith neid awyr jn seithwyr ser 
Pan aeth sai-f cadlan seint cloduan cler 
Cletyfeu cochyon cocbyn vriger 
Ysgor ymdiffyn pan ym differ gwlad 

Nyd ef gwledic a orsauer 
Pan amuc teym teifi aber 
Nyd abai- y gwnaeth nyd saetb salwder 
Yn ran oribwys yd gynnwyser 
Yg kynn^ys rydid gleindid gloewder 
Yg goleuad rad ry damuner 
Yg goleu ureisc ure yn lie lleuuer 
Yggoleuureint seint yt asswyner 
Yg goleu adef nef yt noter 



EGLYNYON MARWNAD Y 
EIRID VLEIT. 

Ctìídelw Betdtt ae Cant. 

RIRID rwyf gwrhyd gwrbaf o gyfet 

A gefeis y alaf 
A duw ae duo y amaf 
A dwc pawb a vo pennaf 



Pennhaf y treitem trwy ryuyc gwron 

Ffi'oen wynyon friw dyfryc 
Lies beirt heirt oe hart wenyc 
Lies kelynyn kelynnyc 

Kelennic ruteur am rotei riryd 

Nym rotes a vei lei 
Nyd aruanwl vut vytei 
Nyd ar vanarch yn parchei 

Nyd ar an percbis an peirch y weithon 

Or deon diheueirch 
Yny kyrchem karcharueirch 
Karcharoryon kecoron keirch 

Gwnaetli goronw gwr anlew 

Gyflauan anhelediw 
Adlat ririd rwyf auaw 
A byth nys beitei bei byw 



KYNDELW AE CANT Y RIRID 
VLEIT. 

Mae ym vleit am car cm cafi^ wrthaw 

Yn wrthep archauael 
Nyd bleit coed coll y auael 
Namwyn bleit maes moesawc hael 

Cledyf clod wasgar a wisgaf ar glim 

Rwg uy llun am llassar 
Cledyf cloynneu hygar 
Cledyf ririd uleit vlaengar 

Priodawr pennant pennaf uchelwr 

Uchelwyr uodrydaf 
Nyd y uleit preit y prydaf 
Namyn y vleit glyw y glewhaf 



MARWNAD RIRID ULEIT. 

Ctndklw Betdtt ae Cant. 

Ym peryf digart bwyf dygen geinyad 

Yr mab yr mawrdad rotyad uy reen 
Yr yspryd vchel or vn ecben 
Yr arglwyt gwlad Iwyt gwledic moysen 
Mor wyf gert geinrwyf hyglwyf hagen 
Mor wyf hygleu uart o ueirt ogyruen 
Mor wyf gwyn gyfrwyf nyd wyf gyfyrwen 
Mor oet gyfrin fyrt kyrt kyrriduen 
Mor eissyeu eu dwyn yn eu dyrwen 
Aessawr andianc oes anien [doden 

Mor wyf dirrwyn nrwj nam urwydyr a 
Breisc uab gorgeneu brydeu braduen 
Mor debic uy mod megys gwydyen 
Gogwytaw peb llawr ker Haw y benn 
Mor nawd pob rahawd na byt ryhen 



168 



MARWNAD RIRID ULEIT. 



Mor wenwyn yni kwyn am yd ym ken 
Mor wyf godedic die disgywen 
Mor uynych mor veith lleith llwytli pobyen 
Gwyr yn auyrdwl gwyr gwerin vrten 
Gwyr yn auyrdwyth gwyth yr gweith 

ueigen [gwet 

Gwyr yn amwyn greid gretyf ychen yg 

Gwyr yn kywrysset gwyr gwlet gwlytyen 
Gwyr yn kyd bei'chid iich gwid gwenen 
Gwr an kyd barchei oe barch amgen 
Gwyr y buam y gyd am ged orten 
Nyd ym gyd am vut am vetu gwen 
Ny threuyd bebof aghof aghen 
Agheu ririd wynn wedy arthen 
Kyn kanwyf o dwfyn o dofyn a wen 
Awyt neud aflwyt neud aflawen 

Neud aflawen wyf neud aflauar drist 

Neum rym cotes crist creawdyr trugar 
Neud amrygwyn ym neud amrygar 
Neud amrygyr kyrt kyd ymarwar 
Neud am dragon dwfyn dyfneisy auar 
Neud am dreic bennant bennaf galar 
Neud gwaruet meuet mynwent uranar 
Neud gweryd riryd rwyf uuelyar 
Neud gordiuanw lioen hoetyl abar lledkynt 

Neud gordiuynt hynt gwynt gwrth don- 
Neud wy ae gouwy neud gordyar [nyar 
Neut gordiwet gwr gwrt y uannyar 
Gwi' ny oet bygawt a oet bygar 
Hygyrcb y neuat kyn llat Uachar 
Gwr oet gyhaual diel dyar 
Ar goreu a vu o veib gleissyar 
Gwr oet ueirt aruoll kartgoll kertgar 
Gwr oet vleit llysseit llyssid y uar 
Gwr oet rut y lauyn o lif gwyar 
Gwr oet ruthyr aruthyr ar f escar 
Gwr athrigyad aer gwr atbrugar 
Gwr athrist y ueirt oe vod yn war 
Gwr am gwnaeth hiraeth bir ysgar ac ef 

Yny del Uu nef a llu daear 
Gwr gweinnyad yg cad gwr gwanar yn yg 

Gwr o dinodyng gwr bergig bar 

Paraud oe adaf kyn noe adaw 
Pareu post enweir peir pediylaw 
Pedryliw y lauyn y lat racdaw 
Pedrylef kwynuan kyrt am danaw 
Pedrydawc deifnyawc dyfneis y gwynaw 
Kwynaf ym er moed hoed o honaw 
Eil kwyn am tremyn tremid yrdaw 
Eil gwr gwrt gorten arthen eirthyaw 
Eduynt edryuynt wrth edriuaw rot 

A geueis oe vot o vut ganthaw 
Eryr gly w glewaf neuaf na daw 
Edlid a berid oe bericlaw 
Emywed arnafy o uod arnaw 
Deyerin derwin dir eu kutyaw 
Er pan yw tawel ryuel rwyuaw 



Rwyuan tan taei'wres trachwres trinnaw 
Rym gwnaeth yn athrist athreityw pennant 

Ae phennyadur wedy syrthyaw 
Priodawr dinmawr prutuawr preityaw 
Preityn oet y gwyn kyn noe gwytaw 
Prydein am galwant om gwarandaw 
Prydyt ny hepcyr yr breyer braw 
Pryder am danuer prydaf itaw 
Prydeis y rwyf treis cyn treul athaw 
Athal eur vual a vu eityaw 
Ethiw hael hebofy athwy hepdaw 
Nyd etiw om kof keissyaw uyg kyuet 

Kyuoed oueret y uetylyaw 
Y niywyd riryd wryd wognaw 
Delw ym doeth anoeth ym doeth anaw 
Delw yt oetwn vart y ueirt ganllaw 
Canlles am rotes ruteur wallaw 
Delw yd oreu duw y dewissaw 
Dewissed y duw y dwyn attaw 
Delw y doeth ataf alaf oe law 
Delw yt oet wrthyfy yt wyf wrthaw 

Wrth ar am carei caraf gymen gadw 

Kerrynt aessawr bradw brad gyghallenn 
Ruthyr aruthyr eirthyaw arthen viibenn 
Run venwyd riryd rut y onnen 
Nyd oet dylaw dreic dmgon woen 
Nyd oet vleit ampi'ut nyd oet ampren 
Eurdwrn oet y lauyn yny loflen 
Eurglet kymynet kymjmei benn 
Eurdorchogyon dewr deyerin lenn 
Edlid ym dilid yw eu dilen 
Aervleityeid vleinyeid vleitieu kyuaruod 

Erlynassant glod yr bod yn benn 
Ergrynynt eu bar seirfF saffar senn 
Ergyr waewawr treis traus y gynhenn 
Eryron trychyon trychwyd orfenn 
Yr yuassamny uedw vet y drefwenn 
Ym buchet gwledic gwladoet berchenn 
Madawc mur kyhoet niueroet nenn 
Meidryad cad cadyr dor car cor kyuyrbenn 
Medreis uot uy rwyf ar uy rwychren 
Mechdeym metgyrn metgwyn pennyadyr 

Medel gwyr gwaedvur oesgur asgen 
Maws massam cadarn callon yaen 
Moes ysbwys ysbys echrys ochren 
Mygedawc y hoedyl hoed ar orfen 
Mygyr yd latei loegyr hyd lewdir trenn 
Mynw traglew Hew 11a wr mwynuawr mes- 

prenn 
Mur gwryd gwynnuyd gwenn eluyten 
Nyd Uawen uy mryd y mro gyngen 
Ar Uary llaw hyged gweled gwytlenn 

Gwytlenn ae gortlio gorthaw dristlawn wyrj 
Gwytlan ae gwerchyrgorchutgwythlawn| 
Gwytuet eu gwytua gwytuid estrawn 
Gwytun am rotes butles botlawn 
Gwytueirch eirch erchlyuyn erchliw 
krychrawn 



MARWNAD EINYAWN, M. MADAWC, M. ITOX. 



169 



Gwjrtuiled gyfred gratyuyged grawn 
Ymuchet miir treis traws y gama-wii 
Creshwyr fwyr faglawr fraethlawi' frwyth- 

lawu 
Can riryd rwyf cad kunyad creulawn 
Gallon oet agraff kedoet agrawn 
rotyon gwron gorun eigyawn mor 

Madawc m\u* tewdor cor caswallawn 
Gogyman cluduan cludueii-t wogawn 
Cludeisy alauoet llyssoet lleissyawn 
Gwedy pargoch grym parllym peirllawn 
Kyrchwn hael dinmael dinmawr nyd awn 
Duw damnaut eiryoes einyoes einyawn 
MaAATiiab ytnyued mawrged gyflawn 
Nym golut mawmit mal riwallawn 
Llyw llafnawr llew llawr llystynwallawn 
Ririd nym gochel am gochawn oe breit 

Wedy riryd uleit vlawt haearndawn 
Toryf aergoiyf argoed hoed hiraethlawn 
Twryf taerdreul taerdan jm g\van gwynawn 
Aer daer demysc daryi" aryf" aradryawn 
Artb wartb wTthodyad am nad am nawn 
Tra vu yyg kyuet yg kyuoeth yawn 
^vm llauarei y nep nam bei digawn 

111 ditolei y lary o lawer dawn 
-^i^vLu goruc dewr ^VT deumt wartblawn 
Ny bu warthlef kert kynverching werin 

O benn talyessin bartrin beirtrig 
Barteir om kyueir ny byt kynig 
Ym kyueteu breu brwydyr diedig 
Handoet eu hachoet kyn eu hechig 

Y merw dei*w diiruet vnchet vethig 
I Or kedeyrn kedawl hawl hirdinig 

' gadell ener o gadelling 

I Or glan essUlit gloew essillig 

I Or glyw glew dywal ny dal ny dig 

jO vonet koelig coelvut kertoryon 

' arvon o uon o vaelgynig 

jWedy cad wosut mawr mygyrvut mig 

(Wedy ced wosep neb nym deiring 

|Llew llawr llid enweir Uydw beir bergig 

iLlwrw tiylew llaAvr llew llurig deilig 

[Ym buchet arthen arthuar yn ig 

Y mywyd riiyd ruteur wellig 
IRotynt rut a gwyi-t rwyf kjrt kunig 

yRoted arduant ar dinodig 



MARWNAD EINYAWN, 
M. MADAWC, M. ITON. 

Cyndelw ae Cant. 
Iywbîsset brydein ysy bryder ynn 
Y sy brid i lawer 

les gwr gwythlawn y ober 

Lrgleidryad vleinyad uleit niuer 

Lervur uar aerbeir bar bynnyer, 



Aruod uygyr a vagei haelder 

Digones pen glyw pan glywer hyd urawd 

Peir fossawd fwyrnawd fer 
Kymyrrws y hoedyl y hyder 
Kg gorwyt glasiire rac glasuer 
Yn trymgleis yn treis yn trymder 
Yn tromgad yn tramgwji; wener 
Yg kj-flaundal kyrt yg kyflaunder but 

Ny bwyad diaber 
Yny vy w ny vytei ouer 
Yny varw y vart ae daduer 
Teilwg ym talu a roter 
Treth volawd traethawd nawd nawsber 
Teruysc yn racfysc yn racter a wnaeth 

Twryf tonn fraeth fraw aber 
Ysgryd glud glewyd uyd vaichder 
Ysgryd gryd greidyawl hawl hydyruer 
Ysgor gadw ny gedwis llyuyrder 
Ysgwu walch ysgwyd deu han ner 
Ysgawl gwyth gwaethaf nad anuer y 
hoetyl 

Neud y hoed a gwyner 
Kwyn kyrt kyuaenad na water 
Kwytaw Uary ar llau vart bc^uder 
Kwyn kydneid keinyeid ae kymer 
Cof colli a roti rif ser 
Gwaethyl edlid om bron pan brouer kyu- 

Yr kyuran y doter [rein 

Gwasgaud gwaud gwisgoet diouer 
Gwasgarei gweiscueirch mei muner 
Gwaedlann vlaut amnaut amniuer 
Gwaedlyry vyry varan elifer 
Gwae ni ueirt uyned yn dyuynder daear 

Gwaur trydar traus lewder 
Gwarth wrthrynn gwaewrut gwynn 

gwarther 
Gwas a las o leissyawn ener 
Llary einnyaun llyu Uuyrdaun lluru ner 
Llew doethlyw dothyw y amser 
Amser ym perchis parch dillut berchen 

Aerbeir benn preitnenn prut 
Rwysc aches am rotes rwytvut 
Rwyf cadeu yr cadw y deurut 
Ny tholyes uy lies llyw rybut 
Ny tholyaf a ganaf heb gut 
Nym gwnaeth golut glyw golud am anaw 

Nam gorthaw nam gwarthrut 
Kertoryon kertassant rac dut 
Ar llary uronn ar uryneich gystut 
Kerteu dwiyn deifoyawc y sy utut 
Kwyn kynran kyfi-an kyfryngthut 
Oet eityaw eu kert oet eitut eu kadw 

Or kadyrwalch nwy dihut 
Diiirad hael oet haelach no nut 
Diuraw dreic dragon dadanhut 
Dyuryd uyt uytaf drwy gythrut 
Am ben cun kenetyl varedut 
Dyuiydet y veirt varw achlut einyawn 

Dor breisclawn brwysc loûnt 



170 



ENGLYNYON. 



Llofrut glyw glewdor gor gadwyd 
Lloegyr dachwet gyminet gymwyd 
Neum hirdeul liirch-eit na atwyd 
Hael kedawl lioedyl ureuawl ureutwyd 
Pan ym daw anaw o annwyd uyg cert 

Uyg kyeuillt neud adwyd 
Neud adwyf o nwyf nad ydwyd 
Euthyr amtliyr eryr dihywyd 
Ruthyr kynwan kynan ab kynwyd 
Ruthyr kynon vab kul uanawyd 
Ruthyr torredwynt gwrt gordyfnwyd ar 

Ar breitin y magwyd [brein 

Ef oe barth neud gwarth gwaredwyt 
Gwaud volaud val y derll3rtwyd 
Ef gunyad a gad ni gilwyd 
Ef latei ef wanei wanwyd 
Ef gwnaetb a gwaedwaew gwaed abwyd 
y urein 

O uryneicli tra adwyd 
Gwaew kynllew kynllat y annwyd 
Gwaew kynulawt kynvleit kyn ulaen 

rwyd 
Gwaew ysgwn esgud ym plymnwyd 
Gwaew gweinnyad gwenwyn y dysgwyd 
Gwaew gwanar gwawr aeniar aer iiwyd 
Gwaew gwaedrwyf gwawr dirglwyf dor- 

glwyd 
waew yg koryf yn toryf yn tryfrwyd 
wryaf 

Y orssaf oet arswyd 
Gwaew trwy vlwg trwy vwg tniyuortuyd 
Gwaew y dreis yn eis yn ysgwyd 
Gwaew einnyawn creidawn creulanw 
wyd o lid 

A lithyei ganaw Uywd 
Llwytessid y uut y veirtyon Uwybyr an- 

Anaw prydytyon [ant 

Llwyr ym treit tremid goualon 
Treiilgawt boen' hoetyl ujrrr gyueillyon 

Treulyws vyg grutyeu 

Cofyon kyueissyeu 
Kyneteti kyuoedyon 
Tin am clwyf ar cletyf riityon 
XJn a vu a dyvu deon 
Un catgaut cadulaut uleit galon 
TJn kadkun val cadki aeron 
Un a vu liaelaf o baelon kymry 

Un kymreisc y rotyon 
Un mawr llary mawrllwrw kynreinon 
Un mawllew mawrllyw kertoryon 
Un mawrwalch ma%vrualcli mur dragon 
Un mab mawr madawc ab idon 
Un lloimt prydein pryderwn y gert 

Prydems y kanwn 
Bleit blaengar bar dyar dyrwn 
Beirt ganllaw bart itaw oetwn 
Ym pwyllad am braffgad bryffwn 
Praff edlid ysid y saifwn 
1 Treulgadw hoed. 



Dyfuasswn vreiscdawn o "vreiscrot ein 
yawn 

Da digawn a dygwn 
Nyd oet nep a gynnhebykwn 
A Hew treis pan y treityasswn 
Nyd oet llary mor llary lluadawn hynt 

Handid kyut y kwynwn 
Nyd oet drwc ar dreic valch gystlwn 
Ad oet da y deduryd a wnn 
Nyd oet nawd nebawd na bytwn 
Yny bei am veirck mei meindwnn 
Nyd oet ny gaifwn or a gaffai hael 

Ydoet hael tra vu hwnn 
Hunn oet digi'if hael hun oet digraiin 

Hwnn oet lew o leissyawn [glei 

Aerdaryf taryf teruysc yg camawn 
Aerdoryf toryf twryf goteith wrth gawi 
Ar uyg grut am veirt uut valchdawn 
Neud divwg^ deigyr dillwg digllawn 
Neud meu hoed am hoetyl anwogawn 
Neud wyf gwjm gotedic digawn 
Neur gyrcheis ar oestreis estrawn 
Emys pasc pyscawdliw eigyawn 
Dihauarch gyuran^ a due y gadlan 

Ar gaduarch cann krychrawn 
Dinac dreic a dragon kreulawn 
Dinas gawr garwlym y waewdawn 
Diwethaf y canaf * can yawn 
Diwetgof DiwetgoU einyawn 



i 



ENGLYNYON 

A Gant Kykdelw, t Ewein Ktueiltawc. 

GwiRAWD ywein draw dra digoll uynyt 

Mor vynych y haruoll 
O win kyuyrgein nyd kyuyrgoU 
O vet o vuelin oil 

Gwirawd am daerawd am daw gan rebut 
Am rybuch oe wenllaw 
Pennyadyr cad ked wallaw 
Penn cor penkert wyf itaw 

Gwirawd a dygyr a digawn atan 
Gwin a bann rann radlawn 
Yn llys lies glyw llyw lleissyawn 
Yn Haw Hew cad kyrn Had llawn 



Gwirawd ywein llary Uawen yd rotir 
Yny tir tu hafren 
A threul hygar yw hagen 
A thraw y daw a dygen 

Gwirawd ywein llary llachar y deruysc 
A.r deruyn y esgar 

^Neu, dwjmg. — LI. D. D. 

Weu gynran.— LI. D, D. ^iVeu, Cadwaf.— LI. D, 



DADOLWCH RHYS FAB RUFFÜDD. 



171 



Balch y daw yn llaw lluchuar 
Metw J thoryf met y thonnyax 

GTvirawd an gwrthuyn gwrtli syr a Ueuad 
Gan rwyf rad rut vyliyr 
Am liiiTiryn hii'vreisc eryr 
Am hauren hyuryd gwen gwyr 

Ar llaw ywein hael hawl dilin gwrualch 
Y mae gorvlwcli eurin 
Anrydet gwymp arwet gwin 
Anrec brifdec breyenhin 

Vt yssym etiw ar geir 
Nys arueit Hew a dau Uoer 
Gwaew crwm yn dyt trwm trwy fwyr 
Gwan fysc yn eurwrysc yn aer 



DADOLWCH RHYS FAB 
RUFFUDD. 

Cyxdelw ai Cant. 

Akswynaf nawdd duw diamheu dy ddawn 
Ath ddoniawg wyf finneu 
Ar dy wyr eryr aereu 
Ar dy wlad wledig deheu 

áfiswynaf archaf arch vawr y beryf 
A beris nef a llawr 
Nawdd i-ac dy vai* car cerddawr 
Ar dy byrth ar dy boi-thawr 

kassrynaS archaf eirchiad ym gelwir 
Nawdd cywir cyngwastad 
At dy ddryseu aur drwsiad 
At dy ddiysawr gwawr gwenwlad 

vynaf awch nawdd na chelwch awch 
porth 

Can perthyn attregwch 

istegwyr Uys gostegwch 
^steg beii'dd bardd a glywch 

^.sswynaf nawd hawd haelon deheubarth 
Diheuborth cerddorion 
Ath dwrf oth darianogion 
Ath dorf ath deymfeibion 

\\-ynaf nawd hawd haeloned worsaf 
Xith orseif teymedd 
Ar dy dorf corf cy wrysedd 
Ai- dy deulu teilwng medd 

I ildgwyn eu gwirawd meddgym au gw 
Au gwarcheidw yn eurdym 
A gloyw y fed yn edym 
A glyw dewT a glew deym 



Teymweilch prydein prydaf awch prifgerdd 
Awch prifglod a ddygaf 
Awch bardd awch beirniad fyddaf 
Awch porth perthyn yw aXtaS 

Atteb a ganaf a gan wyf arglwydd 
Erglyw fi can dothwyf 
Lleisiawn llyw y Hew glew glewrwyf 
Llaesa dy far dy fardd wyf 

Wyf cerddawr ym rhwyf rhwysg morgym- 
mlawdd gwyrdd 
Rhwysg fiyrdd cjn-dd cerdd wahawdd 
Aswyn aserw herw hirflawdd 
Aswynaf ar udd naf nawdd 

Am rhoddwy rhwyf nef rhwysg awdurdawd 
cerdd 
Nim gwnel cardd o nebawd 
I foH mab duw dibechawd 
Dibechddoeth cytbeth cyfundawd 

EH digabl parabl parawd per awen 
Parhaus hyd frawd 
At lies llawr llyw Hafiaawr Hwybrawd 
ArHwybr iawn or ddawn ym daerawd 

Delu ym bo er bodd y drindaud trugared 
Tros waredd tros wawd 
I adrawdd aerflawdd eurflawd 
Ei ysgwyd mal ysgwyd rhwyd rhahawd 
Mur mawrgor treithitior traethawd 
Traeth om bronn tra thonn tra thyuaud 
Mur mawrdir mawrdorf amgyfrawd 
Mur mawrdud uch meddud meddwawd 
Mur mawrdarf mawrdwrf gorwyddawd 
Mur maurdrels maurdraus gynnefaud 
Ith gyfeir un cwbleir cablawd 
Nis cynneH cennyf dy folawd 
Molaf wr clydwr cludawd 
I eirchion i eirchiaid ar blanhawd 
I eryr eirioes moes medrawd 
Ni welaf ni welir cydfrawd 
Gweleisiudd nimgwarthrudd gwrthrawd 
Gwrth&Tiydr cruydrcreulaundybyddawd 
Gweleis i wledig dig diofnawd 
Ofn i ofn i efnys giwdawd 
Gweleis i gleis a threis a thraUawd 
Gleddyfal hywal hwyrnawd 
Gweleis i glod a rhod a rhawd 
O beleidr a rheeidr rhudd o gnawd 
Gweleis i hael o hil anarawd 
Ai gweles gwelei ryfeddawd 
Mal cadam yn cadw ei briawd 
Mal cadwr cadwei a ddywawd 
Cedwis cyngwas maws maiestawd 
Deheu duw o nef ai gwarawd 
Gwr gwrthaw gwrthiych ys defawd 
Gwrth uchyr gwrthrychieid ys gnawd 



172 



DADOLWCHRHYS FAB RUFFUDD. 



Gwrtli eurdro eurdrull gno gnythawd 
Gwrth eurdal bual bugunawd 
Buelin oreurin wirawd 
Buarth Had llonydd o fragawd 
Buches cyrdd cerddorion wasgawd 
Buchedd glyw gloew ystryw aestrawd 
Burthiad cad cyrchiad cyrclmawd 
Bud beirddion barddeir om tafawd 
Briwgoch brig ongyr brythawd 
Breithgadgwyrbrydeullyr Uoegr difrawd 
Bri brytbon breint saeson sangawd 
Bre brondor bron ddewrdor ddurawd 
Bryd gryd grynn granwyn greid wor- 

grawd 
Brisg risg reu rieu rad barawd 
Brwysg rwysgrann gyman gymmendawd 
Brwycb: eurgrwydr eurgi'eir bedyssawd 
Breisg rebydd yn rhydd yn rbuyddnaiid 
Y gwna rhys rhieddawg odlawd 
Braw Bryneicb branar eu beddrawd 
Bro Brengyl brangoel yspyddawd 
Bolcb ei lafn o lafur íFosawd 
Bwlch ei gledd balch ei gleddyfawd 

Cleddyfrudd gwrfudd gwr a ddeffry 
Clod gwrawl rod rodawg hy 
Gwr cyrchiad cyrcbwti ei fawrdy 
Mawrdal cerdd nid cardd y felly 
Gwr gwaedrwyf g\\dad un rwyf un rhy 
Gwr gwaedlan nid gwr gwan gweccry 
Gwr golud gwaedcnud gwaedcny 
Calanedd calenig a ddyry 
Gwr creulawn creulan ai cyffry 
Cyffro cad cadellig wely 
Gwr a wyr yn nydd flwyr na ffy 
Gwr a wnn i a bwnn yw hynny 
Gwr yn twrf yn torf arhyly 
Gwr yn tarf yn terfysg wedy 
Gwr yngryd gwyi" gwrhyd gwr hy 
Gwr greidiawl fal greid fab ery 
Treis dreon trinheion nwy try 
Traws trydar trydydd haiamlly 
Greddf eigiawn ni gi-awn ni gryny 
Gormodd alaf rodd elyfiy 
Grym erddrym aerddreig ai dyly 
Glyw fyged glew fugeil cymry 

Gymry diffreidiad 

Cymmrwyn i gywlad 
Cymmwy cad cas wenwyn 
Cyrdd waddawl cerdd ganmawl ganmwyn 
Ced gyfred gyfrieu gadwyn 
Cadeir cor cadeu dor din-wyn 
Car cerddeu cerddorion worllwyn 
Gwi'llyw glyw glewdraws maws medd- 

gwyn 
Gwi" llwi-w llu lloegrwys dygyflwyn 
Gwr gwrddfan am adfan addfwyn 
Gwrddfan gawr gwrddfar wawr wenwyn 



Ef goreu fal gwr yn addwyn 

Yn seint cler cleddyfal ar drwyn 

Llathrei lafn uch afn uch afwyn 

A llif creu a lliw ffreu ar ifrwyn 

Lladdei dreig ar dragon drylwyn 

Tryliw goch trylew droch drachwyn 

Am eurfrwydr am eurgrwydr eurg-wyn 

Am eur fro am eurfron terwyn 

Torf anwar trydar trydolwyn 

Twrf taerfeith goddeith gwaeanhwyn 

Teulu a thewlu a thewlwyn waewawr 

A gwyr mawr ymasswyn 

Fiyrf derfysg ffysg hyddysg hyddwyn 

Ffwyi' ffysgiad fal ffleimiad fflamddwyn 

Ffrwyth welling wellfaethffraeth ffrawd- 

wyn 
Ffrawdd wallaw anaw anifwyn 
Llwrw milfeirdd milfeirch dygyflwyn 
Llwybr moliant meddiant medd ancwyn 
Llyw cemeis oth goddeis ith gwyn 
Llew cammawn cymmer y difwyn 
Llawfrydedd am dwg om dwyn i wrthyt 

Lloegr erfid brawlid brwyn 
Brwydr asgen brwysg nen breisg addef 
Brein borthiad achiyfiad achref 
Bradw ysgwyd bryd ysgein vrrthlef 
Bradeu tan treulwan trin oddef 
Ys arglwydd ys arwydd ys ef 
Ys cad íFyrdd ys car cyi'dd cyflef 
Gwledig deg cantorf a deg cantref rhif 

Ar hugeint cyfaddef 
Budd barawd bai-an gwynt hydref 
Bugail byd biw gymryd gymref 
Corf ceindorf can dothwyf i adref 
Ith ediyd ith adi'awdd is nef 
Par eurglawr erglyw fy marddlef 
Peir prydein profwn ein tangnef 
Tangnefedd am naud amniferch rhif 

Bhiallu diheiddwch 
Nid achar llachar llafarwch 
Nid achles afles arafwch 
Nid achludd eurgudd argelwch 
Argel cardd cerddorion wolwch 
Dor ysgor ysgwyddau amdi'wch 
Doeth a drud am dud am degwch 
Tarf aergawdd aergwl gadarnwch 
Torf eurgorf eurgwyn gyfeddwch 
Cyfeddach forach fireinwch 
Cyfeddwalch cyfeddweilch elwch 
Elyf dreig dragon digrifwch 
Alaf lyw luoedd amgelwch 
Amgeledd brython brythwch 
Teyrnon teymas yuialwch 
Teulu rys teilwng gwiys gwrysiwch 
Gwrys arloes eirioes eiriolwch 
Chwi gennyf gynnifiaid sefwch 
Mi gynddelw a gynnelw gennwch 
Beirdd wogawn bardd urddawn urddwcl 
Urddawl cerdd can edifarwch 



I 



DADOLWCH RHYS FAB RÜFFÜDD. 



173 



Angudd bndd beimiaid gyfradwch 
Ongyr urdd angerdd fatholwch 
Angerddawl greddfawl greddf unliwch 
dywal 

Am dywed lonyddwch 
Can doddwyf a digeryddwch 
Na ddaly far casnar caa heddwch 
Nam gurtkfraud om giiaud om guaruch 
Nam gwrthiyn granwyn greid wolwch 
Nam gwrthod eirif drafod arfdrwch 
Ni WTthyd mab duw ddadolwch 

Dadolwch llacbar Uacheu 
Gyfarpar yn aerfar yn arfeu 
Llydw ysgor ysgwyd byddineu 
Llid ysgwn asgwn ysgoreu 
I gymryd ein cyd cyn bareu 
I gymmod an dyfod ein dau 
Dy foli filwr hyd angeu 
Dy folawd ys canwawd ys teu 
Dy fardd da dothwyf itb oddeu 
Dy far gwrdd gorddyfii ei faddeu 
Ti hebaf nid hebu oedd teu 
Mi hebot ni hebaf finneu 
Hir ith ardrethü" ar dretheu 
O bell hil cadell cell cerddeu 
Hil coeling perging pennaetheu 
Hydr am ddadl cynnadl cennadeu 
Hil rhodri gwesti gwystlfereu 
Gwastad gryd gwystlon byd boed teu 
Hü gruífudd rwyf rwyddfudd radeu 
Rhwysg rbynnawdd morgymmlawdd 

mawrgleu 
Hil niaelgwn milcant addodeu 
Ail tewdwr diweddwr deheu 
Brw-ydr orchwydd ni orchudd tlysseu 
Nag ariant nag eur yn adneu 
Brwysg rwysg rwydd brolwydd bro 

Seith beu dyfed 
Breisg am ged am gadeu 
Preidd preiddwyr preiddwalch gyfreieu 
Priodawr prydein prein preiddieu 
Presen wt pryswr pres oleu 
Preswyliawg farchawg seirch gwynnieu 
Gwynfydig vrr frydig fiydeu 
Gwyníŷd cyrdd cennyd ceinfyrdd cyf- 

eddeu 
Gwynfyd gwyr gwrawl ddefodeu 
Gwynfyd beirdd beimiad wyf inneu 
Gwr glewyd yn ergryd eurgreu 
Gwr gwledig ar wladoedd nid geu 
Gwrddfaran cyfran cyfreidieu 
Gwrdd fanniar gwrddfar gwenddoleu 
Gwr a ddengys Had a Uafneu rhuddion 

Llew dragon Uyw dreigieu 
Dreig ehofn ehang ei deriyn 
Dragon rwyf rwyddwalch gyngelyn 
Dragonfardd dragon falch fyddyn 
Di"agonawl dra ganwyf ei odyn 
C'anaf wawd ir priawd ai Y'vyn 



Prif arglwydd brolwydd bronheilyn 
Breisg anlloedd beii'dd borthloedd berth- 

Brwysg brydeu brwydr declireu dechryn 
Brad bryneich branas ei canlyn 
Braw dachwedd gyminedd gymmyn 
Gwrys efnys dechrys dechryn 
Ei ongyr ei angerdd nid etfyn' 
Gnaud uch cnaud cnudoedd ar gylchyn 
Ar Uwybr llawr neud Uawer blwyddyn 
Llew Uysoedd Uyseidd ei derfyn 
Llys eorth Uu adorth llywelyn 
Gwyd wosudd Uofinidd lloegr ddilyn 
Gwir wosgo wosgordd diergryn 
Gwyrdd wasgar o wisgoedd ceinmyn 
Gwrdd wosod gwr gorfod gorfyn 
Gwedy myddw a medd gorewyn 
Am hirwledd am htrwlad i hynn 
Amgedawl am gadeu dybyn 
Am gyrdd wawr am gym mawr melyn 
€ror|)o hael haelonaeth wobryn 
Hawl wodrudd hil mawrftidd Merfyn 
Gwawr gwendorf gwendyd oi gylchyn 
Gwenwlad nef gair addef gwir yn 

Arddwyreaf i ddreig flFwyr jSTeleig ffer 
Arddwy cedemyd fenwyd funer 
Ardeml ehangdorf am ehangder 
Am en dal bual buarth hydrfer 
Yr gerdd fy ngherdd ynghyflawnder 
Ei gyflawn foli ri rhwyddiri)er 
Yn urddiant foliant fal yt gljwer 
Yn a wen barawd awdl burwawd ber 
Yn annwfti yn nwfh yn nyfhder — yt fam 
Nid beirdd ai dadfam bardd ai dadfer 
Yn tarf yn terfysg yn fiysg yn ffyrfder 
Yn twrf yn torfoedd hudoedd hyder 
Ynghyfragor glyw am eu glewder 
Ynghyfi^od clod y clyw llawer 
Yn anghyflwyth gwyth geith nanhyfer 
Yn anghyfle llwfr llafur ofer 
Ynghemeis yn treis yn traws ober peu- 
nyd 

Oedd neuyd neuid y rudver 
Penoeth oedd o penaf gwedy pynier cad 
Gran llary Haw rodiad Hat a llwyi-der 
Kenyd yw ganthau heüyau haelder 
Hil gruJBFud hael ud haul diaber 
Kardwahan catwan catwalch nifer 
Cerdd weddawl cedawl cadell ener 
Cam fleidd fleiniad cad neirthiad ner 
Cadr ydd ymddengys rhys yn rhacter 
RhagtwU ei gylchwy pan amgylcher 
brwydr 

Nid bradawg arglwyd yn yt glywer 
Cynnifyw cynnif nid diofer 
Cynnifiad cynneddf Alexander 
Teymeidd gwyr theidd rhag gwynn 

gwarther 



174 



MAEWNAD ITHEL. MARWNAD lORWERTH GOCH. 



Teymfro a geidw o gadarnder 
TeyrnÍTon heilyn haelon dadfer 
Teymwalch grydwalch wedy pryder 
Teyrnged cymry ef ai cymmer 
Pan gylchynnwys gwr gwrd yn nhrym- 

der 
Ni bu a gwalltan i gwrt gwallter 
Oedd flfysgiad ffleimiad fflam gaii xiclier 
Yn seithfed awyr yn seithwjrr ser 
Pan aeth sarff cadlan seint clodfan cler 
Cleddyfeii cochion cochyn onger 
Ysgor amddifyn pan ymddiíFer gwlad 

Nad ef gwledig a orsafer 
Pan amwg teyrn teifi aber 
Nid abar y gwnaetb nid saetli salwder 
Yn rhan orfFwys yt gynbwyser 
Yg kynniiys rhydid glendid gloeuder 
Yngolenad rhad rhy ddamuner 
Yng ngoleu freisg fre yn lie lleufer 
Yn ngolefeint seint ydd asswyner 
Yng ngoleu addef nef yt nodder 

D. S. Mae hon yn dri chanu yn y Ll. Coch : "As- 
s'W3maf ar udd naf nawdd," yn diweddu y gyntaf ; 
" G wen wlad nef gair addef giwr yn," yn diweddu 
yr aü. 



MARWNAD ITHEL AP CADIFOR 
WYDDEL. 

Ctsddelw a I Cant. 
Mab cadifor kat wormeil 

Maurg ot adas mygi'was mael 

Ysgwn bryffwn braíF diwyl 
Ysgwyt llatlireit hyneit hael 
Hael anuar guenuynuar guyn 
Huyluleid ^ vleiniad ygkatlan 
Percliennauc parchus luman 
Peir glyv periglus unben 

Unben daun amgen ni div 

TJnbenn balcb bulch yn hediv 

Rudei pan llatei rac lieu 

Rud onnen oe lovlen lau 
Llau hylat ar llafyn hylurch 
Llunyei glot lleii^ dihavarch 
Myim tonn tremit y dygyi'cli 
Maengann wedy meingan veirch 

Marchauc llauir lleitli unbenn 

Maurgof argycliuedyl yu yn'' 

Kyt ragor a due ragon 

Catvab gruflTud am rudlan 
Yn rudlan rug deu niver 
Pan gyfreing gwavaur a guyr 
Lladaud a bi llith adar 
Llavyngreu keneu kedivor 
Mab cadifor, <fec. 

1 Ysgwn.— Ll. D. D. 

• Mynneu glod glew.— Ll. D. D. 

' Ae glod ar gychwetyl gychwyn.- LL D. D. 



MARWNAD lORWERTH GOCl 
AP MAREDUDD. 

Cyndelw ai Cant. 

loRWERTH aer gannerth eur ganhorthuy 

Nyt kerdaur nyu moluy [kjrrd 

Nyt cablaut ys xnolaut muy 

Moli hael mal y haeduy 
Haeduys deifnauc ri devnyd vymbardaur 

Lluini llavnaur llaur llauryd 

Llary Hit aei'leu lieu lluyd 

Lleissyaun lias y hynevyd 
Hynevyd argluyd ar eurglaur powys 

Porthes glwys gloes waewaur 

Glyw lovrud geleurud gaur 

Glewdrut golut geloraur 
Bu gelyn biyneich branes gyvuyrein 

Bard goelvein beird gyvles 

Bleidgruydyr bruydyr brydeu aches 

Bryt yn arvot a dodes 
Ny dodes vygkerd ygkyvreith eryoet 

Dreic argoet hoed hydyrveith 

Hirwaur toryf coryf kyvarweith 

Hirvalch gwalch g^vae ui oe leith 
Lleithicluyth hydiiyth hyd wasgar o gat 

Brwysc luchiat breisc lachar 

Ef oed leu oed lyw trydar 

Ef oed lary o lin gasnar 
Kaswallaun eissyor eisseu y dy\'ot 

Balch arvot bwlch arveu 

O beleidyr reeidyi- rudgreu 

O beleidryat kat kigleu 
Kigleu beleidyr briu brith o gyvergyr 

O gwaet gwyr y ar wlith 

A gwyach hylef hylith 

A guydva bleid yn y blith 
O blith guyrd a chyrd a chein amser guin 

A guii"aut wrth leuuer 

Berth yt borthynt amniver 

Am iorwerth amnwych nerth nêr 
Aervlaud kyvadraud kyvadref kerdeu 

Cledyr cadeu kat wodef 

Ny tholyes bud beh'd achref 

Ny tholyir guaut guedi ef 
Ef oed gatvarchauc get verchyr am cluyf 

Cledyvrud nyt etkyi* 

Gueilchlyu glyu gleiidraus eryr 
Gwalchlann gannerth gualchnerth guyi 
Gur ygaur dyraur deryu ygkreulan 

Hael am rann am ruythvyu 

Bu truy IcAvyt voes gloes glyu 

Nyt o lyvyi'der y deryu 
Kan deryu dor glyu glot diogan hael 

Kann bu guael an guahan 

Ny chel vygkerd vygkuyvnan 

Ny child vyggi'ud vyggridvan 
Gridvan darogan dryc}Tnierth am cluyf 

Clotvan ruyf ruydget nerth 

Aerualch balch bulch y darmerth 






CYLCH LLYWELYN. 



175 



Aiyf taryf toryf agor^ yoruerth 
loi'wei'tli aer gannerth, &c. 



CYLCH LLYWELYN, 

Sep Bswtdkkd Lltweltn ab Iobvbrth. 
Cynddelw Ai Cant. 

Crist celi poet mi om meitliveint synuyr 
Ae synnyuy kyn lieueint 
Crist kreaudyi* llyuyaudyr lluru seint 
Cret krevyd cehyd kyureint 

Nyt kywreint y neb kywryssed am ruyt 
Yn ryvyc guytliloned 
Tilt glyu tir mynyu neus med 
Tir torvoed tervyn guyned 

Guyned ny ryssed yu rysswryaeth gluy 
A glywant men yd aeth 
Mai toryf nyw ter\ysc alaeth 
Mai tonn treis trytlon tros traeth 

Traethaf canmolaf kan mil gwyr ysgun 
Hand esgyn eu heryr 
Calchdoet seith rivet syr 
Cylch vy ruyf yn y rechtyr 

^echdyr croesosvrallt cryssyassant onn 
Amyl dragon pedrydant [dreic 

Guyr gortho bro bryn a phant 

Guir cymry cymheUasant 
I 

■ ellyuys rywr rywodic lluoedd 

Llywelyn weithvydic 
Ym bro loegioiys diffuys dig 
Ym bryn gwyth yn amwythic 

Vmwythic wledic wlat om hydyr y breint 
Am ud breisc ny chyhydyr 
Uch uch y dydd herwydd hydr 
Yssic dyd osuyd oeswydyr 

h-eis a ladaud o lu trycheit llo^yr 
j Llywelyn arhonneit 
U Ae bobloed cyhoed kytneit 
Ü Ae byll ae bebyU ny belt 

Pebyll llywelyn llew cat a welet 
Yn oleu arthanat 
j Yn llutwau Uidum yn rat 
Yn llu gorseddu gorwlat 

PebyUywys fy Uyw yn Uu hyvryt praff 

Ar pryffwTi o wyndyt 
Gorthoei drei draws a hyt 
^ Gorthir y gelwir gerwryi 
, 'Aerdoryf.-LL D D. 



4. PebyUywys vy rwyf yn uyt gurd gyn- 

Gwyi- gynnif ym plymnuyt [nygyn 
Y^wendut glut yt glywyt 
Yngwenweun bevyr bell o gluyt 

5. PebyUywys teym teu amat y henu 

Ef henyu o gancat 
Llyw gwyned gwynvydic wlat 
Llwyth Uewdir ystwyth ystrad 

6. Yn ystrat meuruc anystyweU lu 

Y am lyw bro hirieU 
Ni savei racdun ruych peU 
Nac aer na cbaer na cbasteU 

Petuax casteU poeth peith ryuyc ystuyth 

Y am ystrat meuryc 
Lluyt usuyd nyt plyd nyt plyc 
Clot gyhoed caeroed cerryg 

Kerrynt a dugam ny dygerd ereiU 
Ar aUtmor ae agerd 
PebyUva peir cyva cerd 

7. Pennal dir engir angerd 

Engiryawl rubeth am rybyd angerd 
Ar gerd gerd geiryonnyd 
Dybuant dybydant vyd 

8. Dy walwem drywern drevyd 

Tremynuys ryssur rossed diabret 
Am diebryt gwyned 
Llo^yr gylchwyn ae mynn ae med 
Llywelyn Uyw teymed 

Teymdut leissawn accalassuy dir 

Y deym deganwy 
Kam yr Kymro nyu bofluy 
Kynnif kadwaUawn nyt muy 

9. PebyUywys fy Uyw yn Uyssyn drevai 
Am drevret wenwynwyn 
Claur powys peues unbyn 
Canmil canmoles duv hyn 

PebyU Uywelyn pawb etwa ae gwyl 
Yal y gwelsawch chuy yma 
Ygkaer ygkarrec bova , 

Ygkaer vyrdin vyrdyoed bla 

Pla oed ar gyhoed ar gytcam cynnygyn 
Eu cynnif rywnaetham 
Arthur gynt ffuyr luchynt fläam 
Ae keissei val y kawssam 

Kawssam ar bowys beues goeth gestyll 
Eu gostung oed annotth 

12. Tri tryuan kynan kyvoeth 

13. Pedwar enwauc peithyauc poeth 



176 CYNDELW I WENWYNWYN. ENGLYNYON MOLYANT Y WENWYNWYN. 



Peth ae dylyet gan dylyn breint 
Bro beli ae medu 
Kavas kyn lleas kan-llu 
Keissyet pen tytwet pob tu 

Tued a thired a tlii neut baval 
Neut hyvaul dy westi 
Eang y w yt rydit ri 
Ehovyn a golovyn geli 



CYNDELW I WENWYNWYN. 

YsYM argluyd gurd gordivung y var 
Gorduy neb nyu bystung 
Glyu diwreid gurdvleid gorvlung 
Glew dyual ny dal ny dung 

Yssit ym argluyd aergluyf ner nerthvaur 
Aerlleu Uaur llauch niver 
Ny oleith lleith yr llyvyrder 
Ny odef kam nyu kymmer 

Yssit ym argluyd eurgledyfrud gaur 
Breisc lavnaur bruysc lovrud 
Ny daul ■wrth ae maul maurvud 
Ny graun golut ny golud 

Yssit ym argluyd argledyr anau beird 
Am bardeir yn eidyau 
Am karyat kadarn ariiau 
Am kerd am kyuhelu o lionau 

Yssit ym argluyd argledyi* cat a tharyf 
A tbervyn ar gyulad 
Klotvaur llaur llau angkaeat 
Korf torf tervysc oe agbat 

Yssit ym uledic ulad ymdiffyn llary 
Llauer dyn ae govyn 
Gualcblan' wosparth warth wrthryn 
Gwalpar^ gwanar gwenwynwyn 



ENGLYNYON MOLYANT Y 
WENWYNWYN. 

CYNDELW AE CaNT. 

Detholeis o les o leissyawn uy rwyi" 
Yn rwytualch am y dawn 
Yn hawl wrt ortyfyn camawn 
Yn bael digraff yn digrawn 

Detholeis uy rwyf yn rwyse aerllew toryf 
Yn teruyse a thrylew 
Yn anreith odeith odeAV 
Yn wrt ortrud yn lud lew 
'GTvaedlan— LI. D. D. 'Gwychuar.-Ll, D. D. 



Detholeis uy rwyf yn rwyt rad wasgar 
Yn llachar yn lluchyad 
Yn llary Uawr yn Haw rotyad 
Yn Hew glew glyw difreidyad 

Detholeis uy rwyf yn rwyd gelynyon 
Gal ynal ym plymnwyd 
Yn wawr glyw glew diarswyd 
Yn walch balch bolch y ysgwyd 

Detholeis uy rwyf yn rwyt am olud 
Rwyt wan rut yn rodwyt 
Yn rotawc vriw vi'eisc arwyt 
Yn argledyr ym yn arglwyt 

Detholeis uy rwyf yn rad wellig mawr 
Llwythuawr llawr Haw derchwyn 
Yn eurllyw glyw glew degyn 
Yn eryr gwyr gwenwynwyn 

Detholeis rwyf llu lluryglas deyrn 
Llugyrn gyrn gyuadas 
Yn doethgar kertgar cartgas 
Yn dor cor coelig dinas 

Dinas teyrnas teymweis ohen 
Teyrnwalch din Emreis 
Bu da dethol a geueis 
Bu doeth mal y detholeis. Detholeis, &c. 



ENGLYNION 

A Gant Ctndelw I ■Weswtswtît. 
Gwenwynwyn ei-chuyn eirchyeit yrmolyani 
Mur mil cant maelgun gi-eit 
Haul waul wastat reinyat reit 
Hael wael waret get gytneit 

Kytneit kynnivyeit kynniviat argluyd 
Didramgwyd o dromgat 
Cas draus drablaud caud kywlat 
Cadeu dor car cor kyi-chyat 

Kyrcheis eryi' treis tres oheb heb gud 
Kat wossud ket wosseb 
Ar wr ar wir y wyneb 
Ar wyr waur wrach no neb 

Gwrhyt diogel diogan fysgyat 
Yn fysgyau biu garthan 
Aerva vawr aerwawr eurwan 
Eurwalch balch bolch y daryan 



Taryannauc enwauc enweir anghynnuys 
Aergoeduys bowys beir 
A dyrr ongyr angerd weir 
Ac ny dyrr y deyrneir 



1 



CAN TYSSILYAW. 



177 



Teymed orduy ordyvnyat gorllin 
Yn gorlluyn duy gawat 
Ynghyvaryf taryf toryf amnat 
Ynghyvarvot kyvnot kat 

KatxijTi kyvreieu kyvruyd yn rodi 
Ket westi wastadiiiyd 
Gryt worllwyn a greit worllwyd 
Glyw argledyr a gleu argluyd 

Argluyd teithyauc tuythvaur yn arveu 
Yn arvruydyi- bydinaur 
Argae toryf rhac twryt" aessawr 
ArgleJtiyat vleinyat vleid gaur 

Gaur beird* huysgun huysgein a vyd 
Am vedul laab oweiu 
Graur valch rac preidualch prydein 
Gaur vaur am breidyaur am brein 

reid wasgar anwar anwas y gelwir 
Enwir hir hydyr y gas 
Euwauc dreic dragon wanaa 
Glyu dinac a gleu dinas 

Dinas teymas teym orun toryf 
TwTyf aches anodun 
Ru\-f dragon rodyon reidun 
Reidrud rodyat niythut nin 

Run gyggredyf gynnedyf gynnevaut oreu 
Rud bareu rod baraut 
A dal eur mal yi- molaut 
Ac ni beirch peiscveirch pascnaut 

Gnaut gredyf ae ysguyt ac' ysgun teruyn 
Ym prafduyn }Tn pryffuu 
Llit odrud llud llu gyugiiin 
Lluoed ortheu lieu llavyndun 

Y lavyn ynghreulif ygkreulyn guyar 
Ygkreulaun jTuw-i-thryn 
Gwychyi" y gwylch gweilch amdifyn 
Gwalch gwenwynvalch gwenwynwyn 



CAN TYSSILYAW. 

Ctndelw ai Cant. 

Duw dinac dinas tangneved 
Duu dy naud nam caud ym camued 
Duu doeth i deithi teymed 
Teymes uerin' uas uirioned 
Duu am* dug im dogu' aniyded 
Yw wenulat yw raf yw ried 

' GawTveirfc, neu gawrveit. - LL D. D. 

* Neu, ar ysguyd ar. - LI. D. 

» Teymas wen.— U. E. D. » In.— LI. R D. 

♦ An. -LL E. D. ' Wlad.— LI. E. D. 



Yn eluch yn heduch yn bed 
Yn hodyat^ yn hand varannhed 
Ac eilrod* eUrot gyhyded 
Areüdec^ eüdec dryganed 
A gaauyf ym ruyf om racued 
Ragor nam rat ram lygyrwed* 
Tyssüyaw teruyn gyuryssed 
Parth am naud a di"aud a dryssed* 
Peris ner o'r niver nadred 
Praff uiber uibyat amryssed 
Mab gardun ardunic naured* 
Mabolyaeth an*olyaeth wared 
Mab Brochuael brou Hael haul omed 
Grorjni nef yn eivyonyd duded^ 
Mat gyrchaud garchar allduded 
Kyrch cyvlaun cyvle divroed 
Mat gymerth amau prau pi-uded 
Prif obniy obryn trugared 
Mat ganet o genetyl voned 
Mauruledic maurulat tyllued 
Mat goreu madeu marthoed 
Ac yr duu diovryt giu-aged 
Gureic enuauc anuar y throssed 
Ae treidyuys bu truy enuired 
Llanvechan vychot y byrthed 

Llan* ymron y dialled 
Dynyaul' bobyl ny borthant iauned 
laun i duu divanu eu reued '" 
At eu bryt ae bratauc \niched 
Ae gueryt ac ef ae gommed 
Cedawl ud cadell etived 
Cadeir cor yn cadu haeloned 
Ceduis di'eic dragon gynnadled 
Kassau caru creuloned 
Karet baub ceraduy diued 
Kerennyd cyn ceryd cared 
Keritor vy ngherd ygkynted 
Yn yt gar guyi' guaner guinwled 
Caraf y Ian ar lien dan gadred " 
Ger y mae gwydvarch uch guyned 
Guitvile gluyde gleu deachued'- 
Guyd \'ynuent guydva brenhined'^ 
Beird neuet niverauc orsed 
VreLsc adorth ehorth ehovned 
Breiniauc loc leudir cy\'anned 
Meivod wenn nyt meuvyr" ae med 

n. 

Nys med treis nys treid ysgereint 
Nys daeret trevret y triseint 
Mwy yndi guesti guesteivyeint y balch- 
naud 



iHoddiawg.— LL E. D. 
*Neu, eilvod. 8 

=• Ac eil rheg. — LL E. D. » 

* Khagor fan ihag rhan ^" 
rhagyrwedd,— LI. E. D. " 

'Adrawdd adiyssedd. — 
LI. E. D. 

* Mab gardyn arddunig 
fawredd.— LI. E. D. 

"Dudwedd. -U. E. D. 



Llam.-LL E. . 
DaiarawL-LL E D. 
Rheufedd. - LL E. D. 
Caraf y Uan ar lien gan- 
gadredd — LI E. D. 
G widdiiiile glywdda glew 
ddeachwedd.— LI E. D. 
Brenlied— LL E. I). 
Meiwyr.— LL E. D. 



178 



CAN TYSSILYAW. 



Noc amrawt amraiut 
Ae balchlann rug y balclmeint 
Ae balclivur ae balchuyr testeint^ 
Ae balchuys egluys eglureint^ 
Ae balchrad ae balchrot trameint 
Ae balchwawr yn awr yu deueint 
Ae balcligor heb acbor ecbureinc 
Ae balch oiFeiiyat ae botFeiryeint 
A pharaud^ offeren bofFeint 
Balcb y bagyl baguy eur y hemyeint 
Balch y Hoc rac y llifeiryeint 
Anbebic ii' bleit a blyc beint* 
Affleu ffreu a pbiyvet llyffeint 
A than jjoetb portboed digofyeint* 
Ufifern earn® ifurf y benneint 
Kyn arnaf erniiied uytheint 
Uytb p t wytbprif cymmeint'' 
Kyn ergryt penyt poenofaint 
Portbuyr duu poet buynt vygkereint 
Pan vo paiib pan vuyf beb beneint 
Yn oed deur dengmhiyd ar bugeint 
Pan dan* braut rac bron ucbelseint 
Am roduy creaudyr kyrreiveint 
Kyn minneu kyn y buyf gyureint 
Kyndelu viyf kynbeluaf ^ o vi-eint 
Kerd neuyd ym rebyd rygeint 
Kein awen gan auel bylgeint 

III. 
Pylgeineu radeu am rodir 
jRod raydgall ruyd gatyr yt geuir'" 
Cann di-eic prydein a biydir 
O bryder bei-tbvalcb yt bercbir 
Bei-tb y mae meivod ae rbandir" 
Bertb eluyd rac elved enuir^ 
Bertb y Hoc urth lleu*^ babir 
Bertb y cblas ae cbym glas gloyubir 
Bei-tb radeu I'ieu rygi-edb- 
Ae creduy creducb na tbuyllir 
Tranc ar duu traethaf na ellir 
Traut ar dyn ae tremyn truy dir 
Truy dir""periglus pellus pell dygir 
Pall arnau puyllaf y dognir 
Pressuylgoll truydoll egir 
Pressent vradu vradauc y geluir 
Pobyl byd yn an guyd yn geluir" 
Paub o lionam yn cam'® yn cospir 
A unel iaun ratlaun ly molir 
A vyd lyd y dyd yt vernir 
A fo gwyl goleu yd nodir " 
Goluc duw arnau a dodir 

I Ai balch-wyr ai balchwir 

tessaint. — LI. E. D. 
«I^lurfraint.— LI. E. D. 
' Ai pharawd. — LI 'E D. 
«Blyghaint.-Ll. E. D. 
»A than poen porthloed 

digofaint — LL E. D, 
•Wern.— II. E. D. 
' Wytlibrif wythbrifwyd 

cymmain. — LI. E. D. 
«Panddel.-Ll E. D. 



'Cynhelwyf.— U. E. D. 
i»Genir.— LI. E. D. 
I'Hamdir.-Ll. E. D. 
'* Berth elfydd elf ed enwir. 

-LL E. D. 
"Lien.— LI. E. D. 
^*Nid ?/«i— Truy dir yn 

LI. È. D. 
'*JV'eit, guyd ynguelir. 
1' Am ein cam. — LI. E. D. 
^'Banoh. E. D. 



A va guan urth uan urth iaunuir 
Yn lluru puyll pell yt adrodir 
A vo llary llauen rygyrcbir 

c a vo llacbar ry llocbir 
A vo guar guell yt nodeir 
Nac a vo anu.ar ac enuir 

IV. 

Enuir dyn a el ytb erbyn 
Enuauc vyd vegys y bervyn 
Enu dreic dragon amdefíyn 
Anuar var vedgyrn eissydyn 
Tissiliau teymed gylcbuyn 
Treis uenuyn teruyn toryf erehuyn 
Pan aetb gur gormes uuelyn 
Gweitb goguy guytbyat ymostryn* 
Pan gyrcbuyt ymlynuyt ruyt ryn 
Yn plu}^ plyninest ymortbryn* 
Yn reidun orun oresgyn 
Yndyd reit arodauc yggiyn 
Yn rotuyd ebruyd yn erbyn 
Yn roclle guyach gwjarllyn 
Ygkyvrgein cyvup-ein cyverbyn 
Ygkyvi-gell tewdor dor dycblyn 
Ygkyvranc Powys pobyl degyn 
Ac Oswallt fab Oswi a eluyn^ 
Yn aele oval amovyn* 
Oed aelau coel cuynau canvryn 
Ynryvel yn ryvaur disgyn 
Wrth disgyr ketuyr kadyr uebyn ' 

Ygkynnif sarif unbyn 
Sevis ef seint® duu gennhyn 

V. 

Kan vot duu yt vun y dilenn^ 
Tut uledic eluic Eluydenn^ 
Tir gureid goruyf rac unbenn 
Tirion mon meillon y morbenn' 
Tissiliau teyrued nenbrenn 
Teja-nas dinas diasgeun 
Teyrn^" ae kan kadyi- eurbenn 
Teymuaut teyi-nuyi' kyngenn 
Kynnyduys" kynnif kygorffenn 
Kynuys glein kynglas'- dyuarcbenn 
Kynadyl kerd kerenuyd gymenn 
Gein^^ uenuas beb gas beb gynbenn 
Llann a wnaetb ae lauvaetb lovlen 
Llann Uugyrn llogaut offerenn 
Llan Trallyr tra lliant uydrlenn^* 
Llan drallanu drallys Diuorbenn 
Llan llydaw gan llytued uobenn 
Llan benguern bennaf daearenn 



iGwythgad ymosgryn.— 

LI. E. D. 
«Ymhlymnaid ymwrtn- 

fyn.— Ii. E. D. 
'Osswi aelwyn. — LI. E. D. 
*Am ofyn. — LI. E. D. 
»AVrth ddeigr cedwyr cad 

cadrwehyn. — LI. E. D. 

Oair cyrch ar yoU yma. 
«Sefut.— Ii. E. D. 



' Ydfueiddilen.-Ii.E.D. 
8Tadwledig el wig elfydd- 

en -L'. E. D. 
"Meillion y meibjru. — 

LI. E D. 
'oTeyrnfardd.— LI. E. D. 
11 Cynnyddwyr — Ii. E D, 
IS Cyn glas —LI. ED. 
13 Geni.— Ii E. D. 
1« Wyrddlen.- Ii. E. D. 



CANU I DDÜW. 



179 



Llan bywys baraduys buruen 
Llan gamarch llau barcli y berchen 

VI. 

Perchen cor keid' wosgor wasgaut 
Ketuascar cas Uacliar Uuclmaut 
Lluchvaran llucb van y volaut 
Arvolyant urddyant^ urdd enuaut 
Keid' veivot o vii-ein logaut 
Lloc vaurveith am vedveith vedraut 
Terv\Ti tec ym terwyn beidaut 
A ueles ny uelir hyt vi-aut 
Caer ruvein lyved olygaut 
Caer ucliaf uchel* y devaut 
Caer ehang ehofjm y chiudaut 
Ny chy\'ret y phobyl ae phechaut' 
Caer ar heul caer didreul didi-aut 
Caer bellglaer o bellglot adaut 
Caer barchus barhaus baraut 
A beiyt y bererindaut 

VII. 
Pennyadury kergyl keressyt 
Ket a chi-et a chrevyd y gyt 
Periglaur periglus w^nidyt 
Gwj-udaut* guyiin guiiyon ormodbryt 
Pereit naut peniaut perheyt 
Per volyant esbortbant esbyt 
Peir ky\Teith ky\Tuyd yn kyuyt 
Cyuoeth duu an dug yggiiynuyt 
Kyva ^•yd yr piydyd ae pryt 
Piydest loyw pryder dilieuyn 
Diuahard y vai'd y veniiyt 
Diffleistor teutor tor diviyt' 
Diff}T-th hael hir brochuael broglyt 
GraduneP greidyaul y urhyt 
Guyi-th a unaeth ny uneir hyt ennyt 
Ny unaethpuyt eiryoet yr yu oes byt' 
Oe ataf etuyu canllyt'° 
Y dyvu a deil ar y hyt 
Giijilli arall guerthvaur y detvryt 
Gi*anyggi-e dybu dybryt 
Gre yggi-edyt" yn lledyf yn llucvryt 
Ygkai'char yn daear yn yt 
Post Powys pergig kedemyt 
Pob '* argledyr argluyd diergryt 
Porthloed bud portbloes oe vebyt 
Yn eluyd Penn mynyd penyt 

vin. 

Pennydur pennaf y grevyd 
A greduys y duu deus do^yd 
Cretet baup y peir lluossyd 
Uuossauc y daxm y detuyd 

»Cerdd.— li. E. D. ' DifiFryt. - LI. E. D. 

•Arfoliant urddant.— LI. ^Gradifael— Ll.'E. D. 

E. D. » Cyn oes byd.— LI. E. D. 

•Berth.- LI. E. D. [E D. "Oe ataf etewyn tanllyd. 
♦Gael ucbel uchaf. LI. —LI. E. D. 
» A phechawd. -LI. E. D. " Gre yn neddf . -li.E. D. 
•Gwyndyd.— LL E. D. »Pobyl.-LL E. D. 



Credaf da ny diva ny di\yd 

Ny diffyc onyt y diffyd 

Credaf vi vy ri vy rybyd' 

Yy Llyuyaudyr creaudyr credovyd 

Credaf y auen- am reen am ryd 

Mat gynnull maur weryd' 
Credaf y post pres-sent pressuylulyd 
Am peris or peduar deiuyd 
Credaf y peryf nef ati eluyd 
Am gunaeth o bui-aur \ti brydyd 

IX. 
Prydyd uyf rac Prydein dragon 
Piaut kerd kadeir prydydyon 
Glyu am ryd ragorveirch gleissou 
Gleissieit liu glas ganoligyon 
Men detvryt meiut guryt guron 
Mai y gunaeth mechdeyrn haelon 
Meirch ar geirch yn garcharoryon 
Meith geixlet mygyr gydret geitryou 

Y meivot y maent aruydon 
Arureid y wreid vrythyon 
Ymauruled ymed ymaon 

Y thretheu yn traethadury on * 

Y deugreir gyueir* gyweithon 

Y gyvyt yn gyvoethogyon 

Y hynaf henu henyu 03 thiryon* 
Handit ryd rung y duy avon 

Y sygynnau' gleu gloeu rodyon 
A volaf, a volant beirdyon 
Caraf i barch y harchdiagon 
Caradauc vreinauc v^reisc rodyon 
Card oleith olud esborthyon 
Periglaur perthuaur pebyllyon' 
Delu yd ym yn diamrylon ' 
Am lugym am gym am geinyon 
Yn untref yn untreul wledolyon 
Yn undaut undat vrodoryon 
Can trugar can war werydon 
Can terwyn can toryf eglynnyon'" 
Can dorvoed niveroed neivion 
Can vot duu can vot uiryon 

Am rod vygguledic guleityadon 
Drefret giilat waret worthordyon 
Kyndelu ae kant 
Terfyn can Dyssiüaw 



CANU I DDUVV. 

Deudengrai) beu berchen brad briodaiu* 
Deudengrad dyweirwlat mor vat mor vaur 

*Ei hynaf henyw oi thir- 
ion.— LI. E. D. 

'Ei sagn fab; neu, y sy 
gynfab.— LI. E. D. 

*Berthfawr (porthfawr) 
powysion. — LI. E. D. 

'Diamrysoa.— LI. E. D. 

10 Engylion. —LI. E. P. 



'Rhebydd— U. E. D. 
«Credafinen.— LI E D. 
^ Wawr ddull werydd. — 

LI. E. D. 
*Ei threthau i'w tliraeth- 

adurion. — LI. E. D. 
»Ynwir.-Ll. E. D. 



180 



CANU I DDTTW. 



Duu deuruir pellir pwyllaur on kynnhenn 
Dilenn o bressen ban yn biyssyaur 
Deu ediyd y syd a synliwyi-aur 
Deu erbyn agkeu anghychwiaur 
Doethwlat ny adef adaf wychiiaur seil 

Uifem yu'r eil diireil dyraur 
Over divuner llyther lleaiir 
Ofyd a chrevyd yt achrettaur 
O flfyrfyoli tri o draethaut berffaith 
Oe gwyded ieith oe gwydaur 
Berthidau riau lyiiasgaraur 
ISTy mat borthes mam mab nuy didaiir 
Pe rothit donyeu byt dynyaul o gaur nenn 
Dynyadon betheu benn bob euaur 
Parchus ruyf ratlaun daun debnraur 
Porth yn guaiit tavaut digarcliaraur 
Berth gyvoetli Uuyrdoeth. lleuychuaur 

beunyd 
Am elyi vedyd am elvyd glaur. 
Gwedy golodyd o dyuyllaur 
Guedy golnc vrat goleuat giiaur 
Gnrtb keli yoli kynn neitbyaur daear 
Guyl drugar dy gar vo dy gerdaur 
Kyt uypuyf liediw baud vot uch Uaur 
Ny uyf yn bynny a uyf heuaur 
Guyr reen ymreit ryd iolaur 
Bile yn periglen heb periglaur 
Gudam yn gorlhic gwr lluyduc llaur 
Gur hydyr veu gheu yggygellaur 

II. 
Bygolli maur duu mor dybryt y neb 
Kyghall nuy gobeb oe gynvebyt 
Kyntoraur yssyd ys ef ancryd 
Kyghallen dilenn orflen orflryt 
Kygeudon adau o diovryd Crist 
Kygavauc kyvrdrist ky vi-dost benyt 
Kanyu y dyn divanu y vryt 
Kygreif diaul kygul kyuyd 
Kygaus a vyd traus a ved tristyt meith 
Kyvreith dioleith cyn lleith lletryt 
Kyvvyrdoeth ryu gogel brat annel bryt 
Kyvyrduyth ky vavy rduy th priftiy th prifuyd 
Kyvarvaetli amaeth am arvedyt tuyll 
Kyvranc geu gymuyll am pwyll ym pyt 
Kyvrgnaut ymweudaut devaut bevyt 
Kyvredec a chuec chueru hir ennbyt 
Kyvreit oed ym pleit oed ym plegyt vot 
Kyvragot dyvot tu vyggueryt 
Yn Hum Ihiyth eluyd dovyd an dyt 
Yn llaur lliwettaud anglaud anglyt 
Yn llur yt yd guyd liyd yggueryt llaur 
Yn Hum im kyvaur yd yn kyvyt. 
O areu agbeu aereu eigyt 
O oerued poenued paub y vyuyt 
O amar daear dofn y gyt 
O aruen pechaut lletraut Uetvryt 
Ny rygar trugar tra syberuyd 
Ny rydau anau oe anwylyd 
Ny rygoduyf rnjf rymguei-yt o dygyn 



Nyt ruyd uy gynnygyn gyndiebryt 
Ny rygoUuyf duw o deured byt 
Ny rygoUes nef ny bo ynvyt 

III. 
A-nfydruyd auyd euyc lauur duun 
AlU uedy y kamn punn penyadur 
Heb synyeit yn reit n;yd eclilysur 
A heb wybot bot byt mor ampur 
Bybu Erthyst ynn lybu Arthur [sur 

Gynt rybu amgyvraut guynt guan tra mes- 
Bybu Ulassar keissassei Fflur, 

Y gan Ud Prydein prit y hesgur 
Bybu Vran vab Llyr llu mym adur mat 

Ygkamp ygkyulat ygkat ygkur, 
Bybu Erculff tnavyr rwysc didaur dur 
Byvyc agi-edvaul greidyaul greidur 
Bybu gamuedauc Madauc modur ffau 
By bud vu idau dilau dolur 
Bu A lexander byt ly wiadur 
Hyt sygnoed nefoed ny bu segur 
Pam na uyl pobloed paub yn dostur pla 

Pob traha yn diva ac yn divur 
Pob naf pob niver pob ner pob nur 
Pob nenn ym pressen yn ampryssur 
Gurthot ruyf hollawl lioll ysgrythur eith 

Gurthuyneb a ueith yu y wneuthur 
Gurth auyd tragyuyd tra guyladur 
Guarchedid eluyd dyspyd dispur 
Gurthefin vrenhin vreisc pennyadur byt 

Gurthladet om bryt piyt pechadur 
Gorthyvrys nef oed nyued eglur 
Gurthuyf ny bo trist Crist creadur 

IV. 

Creaduryeu nef naud dialaeth seint 
Cyrreivieint gymmeint gymmedrolaeth 
Cared ym ynni neut mi ae maeth 
Caru a mynnu vy mabolaeth 
Caraf yolaf tri ti'uy drudannaeth ket 
Carret om guaret yr audi guyrdaeth 
Can ryd duu dovyd daun ehalaeth 
Can ran goleudeur ffmytheu íFi-aeth 
Can clyw am cenyw kymhuylluriaeth 
Cein Uyuyaudyr creaudyr credun lywnaetli 
Caud catuent pressent pressuylyaeth an- 
hydyr 
Canys breu mal guydyr hydyr hudolyaeth, 

Y teii- person byt bit yth ai'vaeth 
Yr tri yn iaunuir iaun ■wrogaeth 

Yr unduw undyn na vit hydraeth brat 
Yr mab rat yr tat tec henavyaeth 

Kan due pumwhan Crist pumoes o gaeth 

^ yg o gyvyg gymmydogaeth 

O angor teudor tut alaeth 

Gymuyll otuyll ottuyll dyuyssogaeth 

Yn dyn dit ympryt ymm pan aeth 

Yn dolur ygkur ygkorforaeth 

Kynnyduys maur ur maur vreuolaeth gnif 
Yngkynnif y brif briodoryaeth. 



Kyvyt vu vinheu heb suyseu saeth 
Gan an duu viy vrenhinyaeth. 



Brenhinetl benn ban yth anet hael 

Bro oed ysgavael ys go^•^lnet 

Brenhin Pob ffin pob flau dyghet 

Brau kuydam ygyt yngki-yt agkret 

Yn uffem gethem goeth dreälet enian 

Yn dffan |x>ethyan peithauc druydet 

Yn daffar taervar tan amgyfíret 

Yn arffainzyd^ lie ny lluyd kerdet 

Yn y daeth Kayn can y weithret 

Cam ygkyueithas nam nym bo vynet 

Gudam bob anuar daear dyret 

Godef gi-un ysgun anysgoget 

Grodesun guydun-guaelaet arvan 

Guyth gyman yn Han yn Uuyr gywet 

A mi am a vyd yngehevet 

Yn avrinau Duu yn efrifet 

Archaf danc cyn tranc truy eiryolet Meir 

Hyt nam gunel kellueir koll agkyorec 

Cyn dylau gychwyn tydyn tytwet^ 

Cen dalu y Duu y dylyet 

Can lleng engylyon kein lliuet obeith 

Cyn lleith rhac kyvreith kyvreithaet' 

CaflFuyf o yoli Crist Keli ket 

Kaffel yn adef naud nef nodet Amen 

KTlfDELU AE CANT 
VI.* 

Un Argluyd kyvruyd kyvreithgar TJledi' 

A uledych heb avar 
Un mab Duu difiiiys y dafiar* 
Un Dovyd trag}'uyd tnigar 
Un rieu ruyf nef a daear 
Un goron' guraiü y daflar 
Un af uen* o uedi glaear 
Ym peryf kyn perigl buyf car 
Om cared caravuy edifar 
Ny bu dull vadeu dalv vydar 
O dyn Duw a brjTi yn brifgar 
Eyverthir enwir yn anwar 
Yn Argluyd Uffem wem wanar 
Rygyrchant unpeh* '" teir trydar 
Kynnadledd kenedloed am par" 
Liu Brithyon'* brodorion bruytyrgar 
EU gurthlu'* gordu gordyar 
Trydydd llu nyu Hud kvvarchuar '* 
Liu guynnyon gm-nvydic a gar 
Yn huenyd naud yn buanaw nef 

Buyf adef aduyngar 

' ArfFurayd. * Afwen. — LI. Coch: Add- 

'Tytuet. wyn.-Ll E. D. 

'Neu, kyreilhaet. ' Ni fo dull faddeu dall 

*Yrav:dylhoiii,wdechrtu fyddar o ddyn. LI.E.D. 

p canu i/n LL K D. '" Rhychyrchant nn pair. 
»Wledig.— LI. E. D. —LI.E.D. 

* Yn canlijn y mae v ban "Am par. — LL E. D. 

hvcnyn LI. E. D.— Un ^Neu Brython.— I l.E.D. 

mab Mair meidrawl di- "Gwytblu.— LI. E D. 

archar. "Cyfarwar.— LI. E. D. 

'Gwron.— Ll.E. D 



CANU 1 DDUW. 



181 



Kyn buyf guan esgus guyn esgar 
Buyf guas Duw gwesti dialar 
Kyn buyf anghenauc anghenwar 
Hoedyl hoedi-an hoen eban abar 
Kyn aghen agheu athrugar 
Ai-glywet gloes glasswed glar 
Kyn dirvaur gy waur gyvysgar 
Kyn nom duyn ym diued garchar 
Kyn oergaud aglaud aglaear 
Ygguasc ygguisc deru a guyar 
Urden ren reithvaur guaur guar * 
Index Rex rei* ovyd by gar 
YehedauP keilaiU ket wascar 
O irchiat* llaw rodyat Uachar 
laun om daun doeth arllavar 
Yaul heb daul heb doli arwar* 
Yolyd uyf o nuyf yn avar 
Yolaf y Duw y disuyn y var. 

vn.» 
Rao bar an peryt '' pen haelonaeth 
Dyfun deifijauc vyd y alaeth 
Yn anoes y mae moes mauniaeth 
Maur drygeu brydeu brauduryaeth 
O agkret agkristonogaeth 
Agkrevyd* yssyd yssyuaeth 
Quell gobrit gobruyon eduaeth* 
Heb heneint heb beint heb hh-aeth 
Kyn gortho guarther varchogaeth 
Kyn guarthrud kythrud kythreulaeth 
Nyt guallauc vradauc vraduiyaeth 
Mab Duu yr mab dyn dirparaeth 
Pan gymmerth maiu* ur raaruolaeth 
Ym prenn crog an creaudyr ni a aeth 
Ef an car an kyA-arthaus ynaeth ^° 
O uffem craunuem creulonaeth 
Ef bieu radeu ratlonaeth 
Uch nan torf " nau tyuyssogaeth 
Ef is nef uch nef uch nautraeth yssyd 

Ny symmut y bennaeth 
Ef an ruyf yn ruyd '■ veidrolaeth 
Guellivyat'* guallo\yat guellvaeth 
Ef a ved '* a vedyr oe arvaeth 
Aryf haf naf nestic hynaiyaeth 
Ef yn ìTeisc yn vron ehelaeth 
Ef a dau i dangos a wnaeth 
Guaun '* yidau kyn brau breuolaeth 
Dioheb wosseb wasanaeth 
Erbyn braut brau vyd braduryaeth 
Dovyd bamant ryd ai' y gaeth '* 
Yr amser y ffiiiyner pob fl&^ieth 



'Goar.— LI. E. D. 
«Rheg.— LI. E. D. 
' lachw ddawl, neu iach- 

wyddwL— LL £. D. 
♦Eirchiad.— LLE. D. 
^lawn ùawl) heb ioli ar- 

war.-Ll. E. D. 
' Yr aü aicdvlvn LI.E.D, 
•Perys.— Ll.'^E D. 
'Anereddf.— LL E. D. 
'Etwaeth.-Ll. E. D. 



" An cyrcbaws yn aeth. — 

LL E. D. 
"Terf.— LL E. D. 
«Ehwyf.-LL E. D. 
"GweUigrad.— LI. E. D. 

t*? guelligiat. — E. E. 
i*Ef afydd.— LL K D. 
'^Gwnawn.— LL E. D. 
"Dofydd bamed rhydd a 

rhygaeth.-LL K D. 



;i82 CANU I DDUW. 

NÌ ueryt meuyt miluryaeth' 
Guran guyl ni a gueledigaeth 
Guelat vy giielitor yn aeth^ 
Muy yt gar guaur guyr gurdaaeth 
ISoc yt gar car cerd kebydyaeth 
Llei yt gar llavar no llaiivaeth 
Muy yt gar llauryd no Uaugaeth 

VIII.» 
Lleuenyd llu nef llawena vy mryt 

Yth vynet* yth wynva 
Mab Duw byu vy llyu am lleha 
Om lie drwc am dyduc ym da 
Daioni vy ni* am rydha 
Ryd rybuyf gan vy ruyf « ruy gwna 
Keen reithleu rieu rat gyva'' 
Ratlaun doetliruyf kyvaeth koffa 
gan treigyl attreguch yma 
Ac an cam an cymmer etua 
Trugarauc Argluyt trugarha 
Urthyf^ y urtliyt nym^ jjella 
Pell yduyf o nuyf yn echua 
Ar ny vo puyllauc nys puylla 
Eitbr oric ny thric ny threfna 
Hoedyl etvyn hoen dyn dibarha 
Hoetran hydyr hydreid ae treidia 
Treul trydar am car am cassa ^° 
Nam golud ym golycliwyda 
gatwent pressent y bryssya 
Dial bias aval blys Eva 

O amraut amreint diara 

amryii-amryvus vuyta 

O bu chuant chuennychu traha 

O bu cbuec bu chueru odyna 

Chuerdit byt bradauc an diva 

Yn divanu divant" y da 

Yn chuetyl atveilyau'^ yt atveilya pa up 
O'r pobloed ny bara'^ 

Peris ef peryf nef nodfa 

Per adaut Paraduys Wydva 

Pereit loc y enu yna 

Y Adaf adef ny vuyna 

Ffruyth luytlilen wastadwen westva 

Yn fruythlaun o fruytheu terra '* 

Terwynaul iecliedaul iaclia 

Bard a'tli yaul a'th vaul a'th vaurha 
IX." 

Maur defnyd bedyd bendigeit rieu»" 
Ruyf eneityeu" rat volyeit 

Molaut DuAv molaf ae dyweit 

Ae moluy nys molaf ofeit^* 



1 iV^e?<, mawrwriaeth. — LI. 

E.D. 
' Gwelant hwy (vig E. E.) 

gwelitor yn aeth. — LI. 

E. D. [E. D. 

' Y dri/dedd awdyl yn LL 
«It,hẁynfyd.-Ll. E. D. 
»Fy rhi.-LL E. D. 
«Ganrwyf. — LI. E. D. 
'Gynna.— LI. E. D. 
«Wrthid.-Ll. E. D. 



'Nam.— LI. E. D. 
'"Mam cassa. —iL E. D. 
11 Yii ddifant.— LL E. D. 
I'^Adfeiliawg.— LL E. D. 
i''Oibara.-LL E. D. 
i*£ano L. E. D. 
15 F bedwaredd awdyl yn 

LL E. D. 
lepiau.— LL E. D. 
i'Rheidiau.-LL E. D. 
i-Ophaid.— LL K D. 



Am obruy am ebrit vy reit 

Am lessu cam cyrbuyllyeit 

Caraf y dretli a draethant genyeit* 

Traeihaut ber i burau eneit 

Rac oerveru ufFern wern woneit' 

Rao oervel uchel ucheneit ^ 

Rac koryf agkyscot agkysceit kuynvan 

Rac turyf tan taer yneit. 
Rac auyd avruyd nyt avreit 
Rac avrduyth avrdul gyuydeit 
Rac buched gan bechaduryeit 
Rac treul hoen yn hir boen yn biiyr beit 
Yn hirguyn guenuyn gueinivyeit 
Rac gorthmd kythrud kythreulyeit 
Kythreul-glas' gurthgas gurthgrivyeit 
Rac gormeil yspeil ji\ yspeit pecliu 

Rac pechaut ordyvneit. 
Gordyvyn vi goreu ri ruyf gi-eit 
Yn ruydvreint yn rann seint seinyeit 
Yn ruylluyr* yn synuyr synyeit 
Yn niydhaul liuyrdaul hir dodeit 
Ym pridull cynnull kynheilweit 
Ym pri doeth kathyl kyvoeth koethyeit* 
Ym pryssur llavur llyvyr doneit 
Ym pressent ym pressuyl eneit 
Yn adorth ehorth ehovneit kyvi'gein 

Kyvuyrein glein gloewheit 
Duw am rod ruyd vod vedylyeit 
Rann didann gorchlan gorcheithleit 
Turyf eurin uerthevin urth reit 
Yth gerdaur guerthvaur gurthfynnyeit 
Rac braut rann baran^ barn beirnyeit 
Pan varner tri niver truy neit 
Bernit* Duw an duyn i uenbleit nevol 
Y nefoedd yn yneit. Amen. 

X"» 

Nyt ynat neb drut ny drevnuy 
Guascaut cynn guiscaw avaruy 
Avar maur ym bron^^ llaua bann lluythuy 
Mor vyd lluyd llonyd llau daduy^* 
Mor attrec pob chuec i)an chueruy 
Mor advuyn'3 divuyndigonuy ^^ 

Crist kuluyd poet ruyd ymranghuy 
Om rang'* lies neges nam naguy 
Duu am due om druu y dramuy 
Y tremyn y dremit o vi-uy'« 
Mor deduyd a dreid a draguy 
A huyl" ar haelvi-on tra gyrchuy 
Kan kyrchuy'» Dews diarduy 
liVeu, dreith a draethant 'Earned. -LL E, D. 
geMaid.-LL E. D. ^» Y hummed mvdyl aV 

^Wenaid.-LL E. D. „ £^«/^'*^ ^\f í^'-n 

^Mae y ragvU.enawl ar ol Çymron.-LL ED 

hon yn LL E. D. ^ ^ Wr/*^^ ^tT F \ 
*Cvtliraulglas.-LLE.D. "Addfwyn.-LL E. D. 

'Yn rhwyddlwyr. - LI. »iVe«, y""^W " ^"^ 

E.D. »Ŵ^^''^7Ì n 

» Neu, koelhyeit. " Rhag. -LL E. D. 

4oyi. - LL I D. ^Ntu ovruy, ovnuy 

.Kh^gb^rawdrhagbamu. ;;á^^-4--Zi,Vò. 



AWDYL. ELYNYON. MARWNAD MEIBYON DWYWC. 



183 



Kyrch clotvaur am dirv-aur diruy 
Pumhoet pobyl ' rhac pobyant orduy 
Pumhoes b}-t a hevyt yn buy 
Guae vab dyn dilyt y gamduy 
Ygkamlit- eithr gobrit gobruy 
Ysgeryd ysgared vujrvuy 
Cam guyit yn lyhyt yn ruy 
Yn ruy yd amuc ac amunuy' bryt 

JRy benyt ny bechuy. 
Pechadur pechodeu dirpruy 
A dirper pryder pryt arluy* 
Ar luyn cyn kystlun kestuy 
Keissau nef guar adef guaruy 
Kan goreu an Duu an datpruy* 
Tniy gethreu a chreu a chrymuy' 
Can gueryt creaudyr ae crettuy 
Kan gwaraut guerinwalch nevuy 
Kan diflyrth Trindaut tri Älaccuy o dan 

Tri meib' glan glein ovuy 
Kanys ef a ved a vyunuy 
Kanys myn mynnaf a garuy 
Keritor car cor caraduy 
Kanretcret crevyd am roduy 
Kan guledych guledic eur gylchuy 
Kylch huan Kynnan nyu kannuy 
Kynheilwat kynheilwet \'uy^niy 
Gan Gyndelu kynhelu kannorthuy. Amen. 

CYÎTDELÜ AI OA>T. 



CYNDELW A GANT YR 
AWDYL HON. 

GwELEis ar vorwyn vwy n vawr rydic 
Golwc diserchawc syberw keinmic 
Lliw goleu tonneu taenverw gwenic 
Llanw ebyr ar llyr lie ny mawrdi-ic 
Mynych ymanuon dygyn gofyon die yrof 

Arien gannwyll ryuie 
Mai ydwyf yn kelu kalon yssic 
Ny mat gyrchawd gwenn gwely eidic. 



LLYMA ELYNYON 

A Gast Kysdklw t Ytnyced Brtf Cbogkn 

TAB MaDAWC AB GwALLACC. 

Etkyuzd aerllew a dan eurlliw claer 
Ar daryan daer daluriw 
Am danaw ny daw ny diw 
Nym gad adoed boed hetiw 

» Neu, pibyl. < Prif arllwy. - LI. E. D. 

« Ynghamlaid.— LL E. D. 'Dirprwy.— LL K D. 
*Neu, a camrmuy. —LI. 'Achymwy.— LL E. D. 

P. P.— a damanwy. — 'Trineis.— LI. E. D. 

LL£. D. 



Hetiw ym kyfliw yt ym kyflut gwen 
Gwynn y kawt ar vygiiit 
Hoen am amdrei am draus lofrut 
Hoed hydyr am hoedyl wydyr wodnit 

Godrut uar anwar anwas ysgwytwyrt 
Arwar kyrt kyn Ueas 
Gwisgeis glwyf am glod wanas 
Gwiagws llid llew lliw glew glaa 

Glasuet y ortbo y orthaw ym byw 
Am emyw ye na daw 
Trwm ynof cof ced wallaw 
Trisituart uytaf am na daw 

Trist yw ynof cof kawt erbyn ymbryd 
Yr brawduaeth Uywelyn 
Trwm a barthred yd berthyn 
Y due duw dewis ax dyn 

Dewissws uyg kert dewis y enw 
Y anaw rym kedwis 
Bu wrth wruyrt kyrt keinia 
Bu wrth uryd gwyr y gweinis 

Gwenidawc rodawc rad wellig keinyad 
Kyrchyad cad ken echyg 
Kyrchws glyw bar glew bergyg 
Kyrch ehofyn yn olyn yn yg 

Get digyuyg mewn mynwent uyged hael 
Beirt auael wael wared 
Milyoet am gyhoet am ged 
Mil uyrt molyant ydnyued 
Ednyued, «kc. 



MARWNAD MEIBYON DWYWC 
UAB lORUERTH. 

Ktkdelw ae Ca:;t. 

Kertgar kyuarwar kyuaruoloet brwydyr 
Biyd vchel yg kyhoet 
Glewdraws kyghaws kenetloet 
Glyw dinac ual dinas oet 

Nyd oet amrylaw nac amrylon wr 
Amryliw oet y onn 
Ny threfyt brwynuiyt om bronn 
Nac om cof nac om callon 

Callonvleit wreit wrt elyn yg gawr 
Gwrtlew 11a wr Haw gjTiiyn 
Beirt ouynac dinac dyn 
Breint archauael hael heilyn 

Heilyu haul dechryn o dechreu y hoetyl 
Y hoedran yssy veu 



184 



ENGLYNYON. 



Haetad vleinyad vleit cadeu 
Haelwalch balch bwlch y eissyeu 

Eissyeii yssy veu yssy vawrdruc yni 
Nyni clawr dim nym diwc 
Dygyn gofyon deou am dwc 
Diua dewrblant da dwywc 

Diuefylwyr frodyr urwydyr efiiys yn trin 
Yn trydar anuelys 
Cad enwiret enwerys 
Keidweid greîd grugunan lya 

Grugunawc eryr grugunan gynnetyf 
Ny gymysc am ogan 
Glew lew lachar taeruar tan 
Grym gyflym am gyflauan 

Kyflauan trathan tratherwyn y haul 
Traws gedaul gad orllwyn 
Gwr goreuras gwas gwenwyn 
Gwawr gwanar hygar hygwyn 

Hwynwyf o dyrwyf o dyraur annyan 
Am erwan am em"waur 
Ach gwynaf er ycli gwynaur 
Er yell gwynant kant kertawr 
Certgar kyuarwar, &c. 



KYNDELW 

A Gant t Tei Engltn hyn, t Vab Eillt o 
Lansadwkn. 

Tra fu uyw glyw bu glewgadyr trydar 
Bu trydyt guaed raeadyr 
Pergyng par gweilgyng gwaladyr 
Pum dryll gunei pyll oe paladyr 

Bed pyll pwyll enwir enwauc yn trydar 
But wasgar beirt wisgawc 
Dan lien dirgel oeruelawc 
Yn llan diuradw gadw gadauc 

Guaedlyd y lein gwanar seuyll Iwrw 
Gwaew aerfwrw gwan aerwyll 
Guaedfreu gwaew diheu deudryll 
Gwaedryd gwae veirt byd am byll 



ENGLYN, A GANT CYNDELW Ì 

EuRWAS kyn lleas yn llyssoet enwawc 
Mygedawc magadoet 
O bob da defnytadoet 
O bob defnyt deifnyawc oet 



MARWNAD. 

LLYMA EGLYNYON 

A Gant Kyndelw t Htwel vab yeuaf. 

Reitun am rotes hywel 
Reitiawc veiniawc vannawc vil 
Keueis gan dreth. ortethol 
Tarw tec talgarth yg gwarthal 

Lief a glywaf gloew eilyrth 
Lief eilon yn eilwyt uerth 
Lief bon corn blaen cad ehorth 
Lleis garw a Uef tarw talgarth 



MARWNAD ULETYNT VART. 

Ktndelw ae Cant. 

Yn aerdwryf yn aerdoryf yn aerdoryf 
aerdew ' 
Yn ardwy rac trylew 

Y dan llafnawr lleith wotew 

Y dan llassar glas lias Hew 

Lias gwas gwawd digart digabyl y gwynaw 
O dis lias llys bennart 
Bleit glyw glewyd diwahart 
Blaengar bleituar bletynt vart 

Bart hart ehelaeth bart ae meithuaeth met 
A meuet marchogaeth 

Y aruod oet y aruaeth 

Y enw y anaw ry gwnaeth 

Ban wnaeth y angert engy hynt yw glod 
A glyw deifyr ae gwelsynt 
A vnbyn powys pwy gynt 
Ae flam ae bleitlam bletynt 

Bletynt bleitadwy yn adwy yd las 
Y dessid a vei hwy 
Mabolaeth uetuaeth uaccwy 
Mab o oed ae hoed yn hwy 

Hwyaf ym athréit a threisuar y dwyn 
Hawl wenwyn hwyl gwanar 
Yny redei rut wyar 
Raeadyr ar paladyr ar par 

Oet parawd cletyf cleudaer ym bartrin 
Yn dyt trin ger traeth caer 
Llid ysgwn ysgwyd kanhaer 
Llew keinllew kyn llofrut aer 

Yn aerdwryf yn aerdoryf, &c. 
^Mal hyn hwyrach — aerdaiyf yn enrdoryf aerdew. 



EGLYNYOX. GWELYGORTEü POWYS. 



185 



LLYMA EGLYNYON 

A Gast Ktsdelw. Y Dtgtji»klw t Uab. 

Yg kjTinossod clocl claer dyleith bytin 
Ny bytud vrrth gyui'eith 
Oet auawt llauyn adi-awt lleith 
Dygynnelw dy ganhymdeith 

Trie yn hartureint seint senet gyd eurglawr 
Arglwyt nef ath weryd 
Dygjm yw hebod bod byd 
Dygynnelw a duw gennyd 

Gwr ae gwnaeth yn dyn yn delw boenedig 
Pan aduc dygynnelw 
Kan duw ny bo kwyn dielw 
Cutuet keindiwet kyndelw 



GWELYGORTEU POWYS, 

Ktndelw ak Gant. 

AucH rotaf arawd oi-awen gyffes 
Auch rotes auch reen 
Wrth awch bot awch bod yn llawen 
Wrth awch bryd awch breint o ueigen 

Auch rotaf arawd arovun a wnaf 
Aruogyon gydyhun 
Ygwythlid yggwythlawn orun 
Yg gwaedlann yg gwaedle gwytgun 

Auch rotaf arawd auch rotyon am keidw 
Ked wallaw kadnaon 
Bendith duw gennwch gynureinyon 
Gnawd y vart vendigaw haelon 

Auch rotaf arawd aerwosgryn bowys 
Argoedwys dwys dengyn 
Uy maw ret uy mawreir ae mynn 
Uym bareu man bar an kychwyn 

Auch rotaf arawd aerdihauarch wyr 
Nym gwehyr gwahan arch 
Neum kymwys dreic bowys trwy bai'ch 
Neum arwar neum car neum cyuarch 

Cyuarchaf y duw cyfarchdawn volyant 
Y vilyoet enwogawn 
Eurdorchawc uarchawc ueirch agkrawn 
Eryr gwyr gwelygort lleissyawn 

Eil welygort vawr veirt wellig am peirch 
Ar uygyrueirch ar uygyr uyg 
Bleityeu toryf teruysc diechyg 
Bleinnyeid kimyeid kadeUig 



Trydet welygort trydar ordiuwg 
Treis wollwg vlwg vlaengar 
Lloegyr lleityeid llofi-utyeid llachar 
Yorueirthyawn y vurthyaw esgar 

Pedwaret welygort pedweryt molawd 
Molafy ly ae dyrllyt 
Mawr doryf dai-yf gyuaryf gyweithyt 
Madogyon madawe essiUyt 

Pymhed welygort pymhedran cm kert 
Keritor yn eu bann 
Aerwyr gawT aruod vawr varan 
Arotyawn creulawn rac creulann 

Chweched athrugar athraon cadwallawn 
Eil Uutyawn Uafyn nityon 
Kyunewid eruid aniogyon 
Kynnifyeid kunyeid caer eillyon 

Seithued welygort oleugor tros wawd 
Ae traethawd traethitor 
Gwi*t uytin veityeid yn tewdor 
Gwyr weimyawn gwrhyd diachor 

Wythued iwyth gynnwyth gynwan eudetyf 
Eu dewis gyflauan ' 
Llawen doryí' am goryf am gyuyrdan 
Llaurotyon llofrutyeid gai-than 

Nawued eu riued rut wet yg kyfranc 
Kynn bu tranc eu trosset 
Tygyryawn tyghed oruolet 
Ny charws tyngyr tagneuet 

Decued yw am klyw om clud eurdaun kert 
Kenitor canys yawn 
Toryf ysgwn ys gnawd ygcamaun 
Taryf rac cad rac kwcwll uyrryaun 

TJndec uad awen vndecued awyt 
A weinyt vyn tyghed 
Om gwawd rann om bann om barto'ed 
O walch ualch o weilchyawn- giwed 

Deudecued amgen am geinwiw garthan 
Gyrth yn gwan rac gwaeduriw 
Hydyr eu gwir or gwr ny diw 
Hil gwryaeth ysgoew ysgwyduriw 

Trydet yw ar dec a digawn raclod 
Yn ragod ragor dawn 
Flam luchlam y luchlat estraun 
Faw gynghyr fwyr wyr fynudyawn 

Pedwaret ar dec ardunyant a geiff 
Ardunwawd diatrec 

>Eu dewis gyflan. -LI. D. D. ar U. Coch. 
*Neu, feilchyawn. — U, D. D. 



186 



BREINYEU GWYR POWYS. CANU Y HYWEL M. EWEIN. 



Kynnifyeid cynnygyn ogywec 
Cyndrwyn kyndelw ae hanrec 

Auch rotaf arawd orawen gyffes 
Auch rotes audi I'een 
Wi-th auch hot audi bod yn llawen 
Wrth auch bryd auch breint o ueigen. 



BREINYEU GWYR POWYS. 

Cysdelw ae Cant. 

Kertawr hueiiyt huanaw auch mawl 

Kert hep dawl heb dwyllaw 
Kert uchel antawel antaw 
Nyd kasgert kosgort dyssilyaw 
O dawn mawr mab duw dylyaf ardelw 

Dull kynhelw kynhalyaf 
O gerteu bleityeu blaen gwryaf 
O ganoii kertoryon kanaf 
Canaon selyf seiriF cadeu meigye)i 

Nyd meigoll y kigleu 
Kynniuyeid kynneurawd oreu 
Kynnytws brenhinet breinhyeu 
Cynnytws powys per uolyant yr pell 

Nyd pall yr digoussant 
Dragon dwfyn deuawd a gadwant 
Dreigyeu dewr deu prid ny dalyant 
Ny thelir o wir o wreitrwyt breisc 

A brwysgaw yn rodwyt 
Ebediw gwr briw braw dygwyt 
Yn dyt brwydyr rac bron y arglwyt 
Ny thai gwyr powys penn reith ar gymry 

Gan gymryd ag kyureith 
Wedy treul trylew dioleith 
Wedi trin ti*aean o anreith 
anreith y dyvu dioual anrec 

Anrydet kyuartal 
Ermydet teri'wyn teyrnual 
Eur hybarch hebauc a bual 
Buant kyd yg gryd yg gretyf kyuaruod 

Kyuai-uogyon diletyf 
Y wi-thod annod ac annetyf 
O greulan o greulawn gynnetyf 
Cynnetyf gwyr metueith metgyi-n ortyfneid 

Metgwyn gi-eid gretyf heyrn 
Gwyllyoet gynt ny gedwynt gedeyrn 
Gwyl bentan am dan am deyrn 
Cynnetyf y aergun argoedwys werin 

A warawd rac lloegrwys 
Rann y vrawd y vreint ae towys 
Rann y chwaer ny cheir o bowys 
Cynnetyf y bowys benn ymadrawt gwyr 

Ych gwiraud eur gymlawt 
Yn nep llys yn nep lie anhawt 
Nad ef daw ar eu llaw lledcawt 
Cynnetyf y bowys kynnossod yn aer 



Yn aros eu raclod 
Ym blaen cadeu cadw aniod 
Ac yn ol diwetwyr dyuotl 
Cynnetyf y bowys ban el ar dremyn 

Y deruyn diogel 
Na bo tro tramwy gyuarchwel 
Na bo caeth na bo carr dichwel [ssaf 

Cynnetyf ywch bowys ban wiiaethauch gor- 

Auch gorset na bei gaeth [waeth 

Glyw gwyrthuawr gwyrthodwch chwi et- 
Gwrthodes lywyr righyllaeth 
Cynnetyf yr dreigyeu uegys di-agon berth 

Ny borthynt anetuon 
Yn eu byw ar eu ryw rotyon 
Na rennid ranneu kynytion 
Cynnetyf a waraud y werin argoed 

Nyd argel om bartrin 
Nas gouwy gordwy na gortin 
Goual tal teledic brenhin 
Cynnetyf yr cedwyi* ced ysgein y veirt 
Cedweilch heirt hart yd uein 
Eil gwertli gwarth gwrthodes kynrein 
Eil gormeil gormesgylch riein 
Gwrthodwch auch cam cenedloet — powys 

Peues cyrt a chyhoet 
Glyw kyrchuawr kylchynueirch nyd oet 
Gwyl hebauc heboch neud adoet 
Nyd adoet uyn dawn yn ouer — om gwlad 

Am gwledic ae dirper 
Nym gwna tro treigylueirt un amser 
Nym tv/yll pwyll pam ym kyuarcher 
Gwyr powys pobyl disgywen 
Cad orllawes orllawen 
Pedeir kynnelyf cadw cadyr vrten 
Ar dec yr dugant o ueigen 



CANU A GANT KYNDELW Y 
HYWEL M. EWEIN. 

Cadeir beir beryf 
Kannyad duw gennyf 

Cadyr deissyf heb dissut 
Dawn kyflawn digawn digyflut 
Digart gert y ged diorchut 
Diheueirch gystut diruawr vut gwrtulwg 

Trin trablwg trablawt ut 
Treis ormeil ormant ormes lofrut gawr 

Gortwy llawr gorten ut 
Rygallas rec dinas rac dut 
Oe hygder ehagdud varedut 
Pan wnaeth balch odrut bylchu flemissyeid 
Fleiniyeid greid gryd lofrut 
Brwysc auad o gad oet ganthut 
Brwydyr a chrwydyr a chryd amadut 
Brwyngwyn gyuamwyn gyuamnit asyr- 
dwyth , 



CANU Y HrSVEL M. EWEIN. 



187 



Gwyth beich bwyth bu eidut 
Gwyth yt aeth traws bennaeth trostut 
G^wTt eis-sor eissillit gruÔut 

Gwybu bawb heb gel 

Gwyth g^vI■t hwi-t hywel 

Yn ryuel kyn rybut 
Gwyt briw gleu a Uafneu Uedrut 
Gwytuid gwyr yg weryd achlut 
Gwyr y glyw trychyon rac tra chythrut 

gwaew 
A gwedlin ar eu griit. 
Grut vutic wledic wlad ohen 
Grugunan rwyuan rut onnen 
Nyd o nerth Uaesgad yd geif llesgen — dir 

Hy molir meint y lenn 
Hud uriw calcli am ualch eluyten 
Hud wyf uart y ueirt kyghallen 
Hud af yg kyntoryf yg kynhen — am kert 

Am kynhelw om perchen 
Hud aruoll archoU yn archlen 
Hud arwet arueu ae loflen 
Hud arueit tra chrou 
Treityaw y alon 
Treul dnigon saesson ssen 
Hud ysgithyr y esgar yn dilen 
Hud ymbyrth y ysgwyd asgen 
Hud ymbraw am breityaw breisg nenn 
Hud ymbeircli diheueirch a diheubenn 

—glyw 

Deheubarch o goUen 
Hud amnawt hirulawt hir wenn — j jagoT 

Hir gor dor doeth gymen 
Huan wiys hawl echrj-s ochren 
Hual gryd kedemyd kyngen 
Kyngen gywrysset am gywrys — deheu 

Llary llacheu heuelys 
Llathrei latyn oe law ar gyuys 
Llachar glaer yn aer yn dyrys 

Ac ysgwyt yn rviyd 

Rac ysgwn plymnwyd 

Ac ysgwyd ar y ystlys 
A phareu yn phyryf hyd enuys 
Yn eis meirw a meirch yn cochwys 
Ac ar gastell gwis gogwys yd orvu 

Godwiyf llu lluchyad gwrys 
Arwr ualch ar uolyant ysbys 
Ar uoloch dragon dreic efnys [yawr 

Pan arurwydyr arurys arl^ivy blys — bleit- 
A gwaewawr uch gwregys 
Pan dineu gwyar greu ar grys 
Arueu gwr gwron ae dengys 
A mod anwared enwerys — yg gawr 

Angert llawr lloegyr echrys 
Anlloet kym teyrn teii* ynys 
Anhawel hywel hawl gyfrwys 
Antywallt y lys o liaws eirchyeid 

Pan archant y emys 
Emys fraeth yn ft'wynuawr am daw 

frawt vot ut heb lutyaw 



Caffwn y radeu 

Caffad an gwawdeu 

Cathleu cleu kerteu caw 
Karwedros cauas y g^nthaw 
Kadam dan gwan trywan trwytaw 
Camp raged aruod arueityaw — ae aryf 

Ac arhos heb gilyaw 
Gas trymdras tr)*mdreis ardwj'aw 
Kar kedym caen heym heidyaw 
Kaereu divuryaw cad arllaw — aerllew 

Arlleng glyw glew difi-aw 
Cart wrthryn y wi-th aber&ŵw 
Canys tec teymas idaw 
Teymet yntaw ynteu dayarglas 

Ry alias rwyf anaw 
Taryf taeruar trydar vawr yndaw 
Tarw bytin dylin dyludaw 
Taryf ar ysgwydaw terrwynyaw a dysc 

Teruysc fVsc festinyaw 
Terrwyn ri yn torri amaw 
Teym dreic a dragon wrthaw 
TwTwf tonn torchawe hael trwm oet y 
glywel 

Tiu- kynuael yn kwytaw 
A flameu odrum yn edrinaw 
Ae angert ae ougyr yn Haw 
A gwyr gyrth am byi-th yn burthyaw — 
gorwlad 

A bragad jn briwaw 
A brwydyr a breis rwysc yn brwyscyaw 
A breuolyon eyryn yn cwympyaw 
Yn aber ystwyth yn ystry wyaw — gwyth 

Gweith uadon ym didlyaw 
Gosgort llawr kyn llat o honaw 
Gwisgwys Uary Uuryc amdanaw 

Gwasgawd gwawd gwaet nenn 

GwT yn gwLsgaw penn 

Gwasgarei bawb racdaw 
Gosgort wrt a ordyfyn preityaw 
Gosgrynwent kadwent ked walla w 
Gwallofyad alaf gollewin eryr 

Aryf dewTwyr y dwyrein 
Rutuoawc uarchawc uarch ysgein 
Riallu ry alias yg crein 
Pan nithrws hil run ar rut grein — gwaew- 
awr 

Gwawr gwryawr goradein 
Raclydawt ae gletyf uch gwein 
Raclym xu yn pannu penueein 
Rac pareu rien rut gicwein 
Rac teiui yn torri twr mein 
Teym glyw terrwyn tyrrynt prein — vn 
drud 

Y gwn knud uch knouein 
Rygnassant ryf naw cant kelein 
Kalanmei kelennic y urein 
Kred a ched a chert ry chygein yth bleid 

Yth blegyd y dichwein 
Echel dor echdor gor goeluein 



188 



CANU Y HYWEL M. EWEIN. 



Vcheluar vcheluab ywein 

Echrys par llachar lluch gyfwyrein — gaw 

Lluoet gwawr mawr madyein 
Gryd oi-t\vy grym uwyuwy uirein 
Glyw llywyaw llewenyt kyngrein 
Glew otef gloes lef a glas lein — ar glun 

A glywir ym prydein 
Prydein par praf drydar di-anliyal 
Prydytyon gadeir gadyi- ynyal 
Pryduertlile kylioet kyhaual — meruyn 

Hawl edwyn hil Idwal 
Pryssur dewi- dragon dreic goual 
PryiFwn gawr priodawr preitwal 
Prydesteu kymry kymrodyal — kynlielw 

Neud kyndelw ae kynnhal 
Can anidaw anaw anwadal 
Anhyet kyfred kyuartal 
Eurdorchawc a ryt eurdal — ym yr kert 

Am keinyon o vual 
Frawt ystryw estronyon hual 
Fysc dyfysc diffwysgad ardal 
Fyiyf deyrn rac kyrn rac carnyal — emys 

Fwyr dyfynurys dyfneual 
Kyssynhyws kysseuin dial 
Ar dir caer yr cadw y aryal 
Cletyfeu goruthur cletyual — ar wyr 

A oruc yn difal 
Hywel liael heuelyt eidal 
HywT glew gwledic diofal 
Hwysgynt huysgwr — ysgwyduwrw ysgwn 

Ys gwrtvialcli ymprennyal 
Hwyl taerdan tra wan trwy wyal 
Hwrt aflwfyr mal hirdwfyi- hoewal 
Hoewal hawl gadarn hart gedawl — y eir 

Mal yd gi-eh- yd gredir 
Greid gyfred gyfrawt nawt gywir 
Gryd gyffryd gyffro ny foir 
Grym gyíFuryf gyfor a geffir — y vnt 

Ae vetgyrn wrth pabir 
Gwryd hwylurys haeluron a honnir 
Gwyr gwasgawd devawd divoir 
Pan wesgir ar lloegjn- pan gosgor teudor 

Pan osgort wasgerir 
Pan wasgar heyrn pan heir 
Pan wesgiynn camawn camp enir 
Pan llat yn lluchyad pan llochir — yn Uym 

Yn llachar yd vernir 
Pan gymrwy ryuel ry hofl&r 
Pan gymer glewder yd glywir 
Pan gymyn yg kad pan gymysc lluoet 

Pan gyhoet gyhutir 
Pan gychwyn arueu pan gochir 
Pan arueit pan breit pan brouir 
Pan wnel butugawl beteu ir — uoch uoch 

Bytyn droch a drychir 
Nyd arlkityaw ri ry ellir 
Nyd yr lies nyd erlleuessir 
Traws trochyad kyi'chyad pell kyrchir — ^y 
ueirch 



Ac y ueirt yd rotir 
Taryf ar dres oe dreis a welir 
Twryf yn toryf yn teruysc am dir 
Trwm yt ergiyner crynoder y -jar 

Y uannyar a uolir 
Tryfrwyd wawd ym priawd pryciir 
Trefred uawr treul gawr y gelwLr 
Tiyliw y ysgwyd ysgydwir — yn toiinent 

Y gadwent yd gedwir 
Trylwyn yw am glyw am glewhir 
Trydar bar berchen a berchir 
Trydyt hualawc huelir — yn dygyn 

Y gynnygyn gan y dir 
Trwst trathrwst tretheu a dygir 
Trwy ortwy yd wrt gymellir 

Ar digai"t gyugran 
Kyn gorun gwaedlan 

Y gloduan yd gkidir 
Clnduan clod yn cledi-wy ysgwyd 
Cleis o dreis o draws y annwyd 

Creulawr gawr gyrchyad 

Garw gymwyd gywlad 

Yn.kyflat ym plymnwyd 
Kein uyged am drefred dryfrwyd 
Kert gan gyi-t amgylch y aelwyd 
Keffid eu keinllith kwn kunllwyd 
Keflynt veryon voreuwyd 
Keffitor ymdwr am drwyd — heuelyt 

Twrch teryt y ar vwyd 
Caffawd beirt eu but yn yt wyd 
Keffid noeth noted rac anwyd 
Keffitor ym prafnad ym profFwyd — areith 

Ym pryffwn waedwyd 
Kenir ytt kenetloet gadwyd 
Keinwalch gyrch reid y dotwyd 

Keinnyad giyd grym Hew 

Keinnhyeid glew dew doryf 

Am dy goryf dysgorwyd 
Kedwyr dor am gor am gyrwyd 
Kadarn prein yn pen yt adwyd 
Ked ebrwyt kyn arwyt kyuarwyd 
A llat a llafneu trwy vortwyd 
Mor gyfran gyfred y donyon 
Mur mawrgor morgant ai-wytyon 
Mor gadarn y fwyr ar faraon — freinc 

Ac ar frawt o wystlon 
Am deu ystlys dwfyr dofyn auon 
Ymdibustlpit gynt gyngreinon 
Ymdibustlei lew ar Ian aeron — berth 

Pan borthes eryron 

Ry dirwy dyrawr y hoUyon 

Ry dylawch eirchyad ac eirchyon 

Ry dylat yn drud r-an canaon — knud 

Ry dylud alltudyon 
Ry dyly dileiri gwleidyadon 
Ry dylif kynuyf cadnaon 
Ryd erwyll rwyf dreic rodolyon eirchyei 

Ry dalant cu rotyon 



CYNDDELW 1 LYWELYN. 



189 



Ry dysgaf disgj'wen veii*tyon 
Rym gedir y gadeir amiysson 
Ry dirllid uyg cert yg keinyon — o uet 

Yg kyntet teymon 
Yg kyghawr gwrawr a gwron 
Yg kyghest gorchest gorchordyon 
Yg cantref emreis jn ymryuel gwrt 

Yn ymhwrt am haelon 
Yn aber muner meneiuyon 
Yn anweii- yn diweir deon 
Yn enwoc yn anwar 
Yn aerbeir yd aerbar 
Yn erbyn ywei-ton 
Yn tewdor yn anior anion 
Yn aruod ac arueu mtyon 
Pan \vTiaeth penn dragon pen drychyon o 
wyr 

Pan drychws y alon 
Gal ysgwn ysgwyd agkyuan 
Garw esgar yn ysgor gaduan 
Gnawd gan draws lyw maws luman — 

archauiul 
Yn aergad y ar gann 
Gnawd rodawc rac marchawc midlan 
Gnawd kynteiryf kyntwryf yn arnan 
Gnawd yny gyman gymyrret am heirt 

A glwysueirt vch glas pann 
Gnawd ataw itaw a ruteur oe law 

A rutueirch y dauan 
Gnawd ym ri nitueirt o uaran 
A roti rut wise am danan 
Gnawd y gwna rut lanw amgylch rutlan 
— gaer 

A rut liw ar dylan 
Gnawd gosgo gosgort yn diflan 
Ual ymosgryn mawr giiwr gamlan 
Gnawd canaf y volyant ual auan vertic 

Neu uartwawd arouan' 
A uo kert ny uo cart yny rann 
Ny uo gwaeth no gweith y berllan 

Am byrth caer uyi-tin 

Porthes gwyr gwaedlin 

A gwawr trin bu trechaf 
Gwal teilu tal ym a ganaf 
Gnawd jw honn om bronn y brwydaf 
Brydeu anaraf brythwch gaeaf — garw 

Bytin darw deymaf 
Brwydyr edrin breenbin breisc naf 
Bryssw3 glew bresswyl a honnaf 

Brwysc rwysc rwyf trydar 

Bwrw hvrw lid anwar 

Bwyd adar oe adaf 
O voli peir deon pyr dawaf 
O dor cor coelic kynnelwaf 
O golofyn prydein y prydaf — yn geluyt 

Or defnyt y dyfnaf 
O prydest o dyllest a dullyaf 
O dawn duw can dotyw attaf 

^Neu, aroE»a. 



Or mor pwy gilyt py gelaf — uy geir 

Y gadeir a gadwaf 
O gadwent o gadwyd eithaf 
Athwyd uytb ath. enw yn uwyhaf 

Ath dir ath degwch 

Ath elyf ath elwch 

Ath wolwch ath alaf 
Ath urondor ath \to gadamaf 
Ath uolchlafyn ath ualch ymorsaf 
Ath volir ath welir ath welaf — ^yn uynud 

Ath olud ym danaf 
Ath uolant veirt byd ath volaf 
Ath uo hael hil run a unaf 
Ath orchymynnaf gan y mawr drugar 

Pleid a gar plant adaf 



CYNDDELW I LYWELYN.^ 

Llywelyn heilyn haelaf — o undyn 
undawd plant Addaf 
Nis gwna pawb na bo pennaf 
Ni wnaeth Duw fwlch ar falchnaf 
Naf ym mhressent yw ner wennwlad — 
rhwyf 
Yn rhodd Duw ai garhiad 
Trosti nid traws twyll na brad 
Trois nyw Uefaîs na Uadrad 
Ni bu ledrad cad cadr Aber — Conwy 
Cyn nechrau fy udd ner 
Cynnygn fy llyw oedd Uawer 
Cwyddynt yngnif seithrif ser 
Rhif ser rwy cigleu cigwledd rad — i frain 
O freisgwyr ardwyad 
Cerhynt fy llyw nid lledrad 
Cwrr gogof cyrrheidd coscad 
Cadwent pan gyrchaist gyrch union — ^seuig 
Sangei bawb ei alon 
Parthred gwyth mal gwaith fadon 
Porth athwy myrdd ofwy mon 
Ym Mon bendragon ban dreigiau — Prydain 
Wyt prydfawr ith arfau 
Cefeist a donaist yn dau 
Cad anhawdd y coed aneu 
Cedwaist cad orfod caen orferw — gwaedlin 
A gwaedlaif yn ymherw 
Cyd tan ti-wy wan trwy agerw 
Ced hy cad fiy iron yn erw 
Erwan teymedd teyrn udd — Prydain 
Pryder Lloegr ai cythrudd 
Ai law braw bryneich gystudd 
Alun rac hil run bu rudd 
Rhuddgreu ei arfeu arfeidd erlyn — Lloegr 
Lliaws bardd o'i gylchyn 
Dawn fu pan ddyfu yn ddyn 
Dydd llawenydd Llywelyn 

^ Allan L. E. D. 



190 



ENGLYN. MARWYSGAFN CYNDDELW. HIRLAS EUEIN. 



LLYMA ENGLYN 



A gant Ctndeelw gwedi anfon Myiiach o Fyneich 
Yschad Marchell iw wrthod ac i ddywedyd nas 
cleddynt yn eu Monachlog. 

Cen ni bai ammod dyfod — i'm lierbyn 
A Diiw gwyn yn gwybod 
Oedd iawnacli^ i fynacli fod 
Im gwrthfyn* nag im gwrtliod. 



MARWYSGAFN CYNDDELW 

Y Gelwir y Pum-awdl htn. I Ddow. 
Cyfarchaf i Dduw cyfarchwel iawn 
I foli fy rlii rhwydd i-hadlawn 
Un mab Mair a bair pyi-nhawn — a bore 

Ac aberoed íFrwythlawn 
A wnaeth coed a maes a m'esur iawn 
A ffrwythau a doniau Duw ry ddigawn 
A "wnaeth gwellt a gwydd 
A grug ym mynydd 
A wnaeth dedwydd — yr dedfryd iawn 
Ac ai-all ar wall ar wellic ddawn 
Yn eissiwedig ac yn ddigllawn 
Arcbaf i fab Duw canys digawn 
Commod o'n pechod pechu nid iawn 
A chynnwys yn naf yn aruodded 
Ir wlad eidduned myned a wnawn 
Cyfarcliaf i Dduw cyfarcliaf 
Ceinfolawd ardraethawd i ti a draethaf 
Neud milioedd ath fawl fodrydaf 
O'th dorfoedd ith derfyn iichaf 
Neud mi a fynnwn fy naf — o'th ganiad 

O'th gariad i'th gredaf 
Neud cennyd cerdd glyd cynnelwaf 
Ced wallaw na ad wall arnaf 
Neud oedd fwy no rhaid rhad mwyaf 
Ehwyf cedyi-n yn cadw ar eithaf 
Neum dychryn meddwl a feddyliaf 
O bechu a bechws Addaf 
Neud wyf alltud drud o dreigl dy wendud 

Ath wendorf am danaf 
Neud beirdd yr eglwys egluraf 
Neud eu porth a barthwyd attaf 
Neud hyfryd ny llwrw y lie a gyrchaf 
Neud gobaith wrth benrhaith rhin a geisiaf 
Brenin pob gwerin gwared arnaf 
Gwedi treiglaw byd budd arnaf 
O ganiad y tad teyrneiddiaf 
Ar mab ar yspryd glendyd gloywaf 
Yngoleuder deddf dedwydd fyddaf 
Yngwarf engylion gwii-ion gwaraf 
Yngwenwlad wledig nef a archaf 
Gwledig arbenig pan ith aned 
Dyfu waredd ynn dyfu wared 
Dyfu Addaf blant o blaid angred 
O anghyfraith faith o gaithiwed 
Dyfu yn gofwy un gofuned 

'lawn.— LI. P. P. «Derbyn.- U. P. P. 



Ry ddyfu wrhydri hydr afneued 
Dyfu Grist ynghnawd priawd prifaed 
Dyfu ym mru mair mab dymuned 
Dyfu bumoed byd o boen galled 
O dwyll o dywyll trydwyll trefred 
O anghyííred gadwo gadarn — alar 
O garchar esgar pan ysgared 
Ac ef yw ein lly w an llwyr nodded 

fam wrth ein gwaith ar ein gweithred 
Ac ef Arglwydd nef tangnef tynged 

An dug o gyfrgoll pan archolled 

Ac ef dwyre ynn ac ef daered — ei fudd 

Ac ef Udd nin lluddan llessaed 
Ac ef yn osseb yr ossoded 
Yn hollawl meidrawl hawl huanred 
A roddo i Dduw ei ddegfed — oi law 

Heb luddiaw iddaw ei ddyled 
Nid wyf fardd digardd ymdigoued 
Ar helw fy nghreawdr llywiawdr lliwed 
Mi Gynddelw geiniad rhad am rhodded 
Mihangel am gwyr am gwrthfynned 
Gwledig arbennig pan genais — honawd 

Nid ofer di'aethawd a rydreuthais 
Nid eissiwed ced man y cefais 
Nid ef ym crews dews diifleis 

1 wneuthur amhwyll na thwyll na thj'aLs 
Nid ef digrefydd 

A gretto Ddofydd 

Nid ef ai cediydd — clwyf defnydd clais 
Nid ef ddihunaw ar handdenais 
Nid ef rhoddh" nef ir neb nyw cais 
Nid rhwydd yr arwydd a weinyddais 
Nid rhwy o obrwy ry obrynais 
Nid perthyn ryfyg ryfegais — im bryd 
Nid porthi penyd r}'ieddyliais 
Yn adawd rheen ry deiddunais 
Rhyd im enaid rhaid rheolais 
Gwledig arbennig erbyn attad 
Er barch gogyfarch o gyfaened 
Yn ddigabl ar barabl ar ei bariad i 

Fy ngherdd ith gi-ybwyll canwyll canwlad 
Can wyt priodawr can wyd meidi'iad — 
mawr 

Can wyd cynhorawr — gwawr goleuadt 
Can wyd bronn broffwyd can wyd ynad 
Can wyd rieu hael can wyd roddiad 
Can wyd athro ym nam eithriad — oth fauu 

th fai'an oth irein wlad ; 

Nam diddawl oth fudd udd echeiniad 
Nam gwellyg ym mhlyg ym mhlaid irad 
Nam gwallaw oth law gwallus drefrad 
Nam gollwng gan Uu du digarad. terfyn, 



HIRLAS EUEIN. 

EOEIN KYVJEILIAUC K HUN AI CaKT. 

GuAUR pen d6yi"e gaór a doded 
Galon yn anvon anvut dynged 



HIRLAS EUEIN. 



191 



(Jeleurut ein g6yr g6edi lluted tróm 
Tremid gov6y mur Maelaór Drevi-ed 

Deon a yrreis dygyhyssed 
Diarfov'd ar vi-oydyr arvau goched 
A rygotóy gleó gogeled ragtaó 
Gnaód y6 oi dygnaó de\Tiyt coted 

Dóyallaô di veaestyr gan vothaed 
Y Korii yn lla6 Rhys yn llys lly6 ced 
Llys E6ein ar bi-ait yt ryborthed eiiioed 
Forth mil a glyói pyrth egored 

Menestyr am gorthaó nam adaóed 
Estyn y Korn er cyd yved 
Hii-aethla6ii am lly6 lli6 ton naoved 
Hirlas i aróyt aur i duted 

A dyt6c o vi-aga6d 6ira6d orgi'ed 
Ar lla6 Wgan dnifis dros i óeithred 
Kenaoon Goronóy górt gynnired góyth. 
Kenaoon hydóyth hydyr ei góeithred 
Ctóyr a ubryn tal ynipob caled 
G6yr yngaór g6erthva6r g6rt ymöared 
Bugelyt Havren balch eu clyded 
Bugunat cym met ma6r a 6na neued 

Dy6alla6 di y com argynvelyn 
Anrydetus veto o vet goreóyu 
Ac or mynni hoedyl hyd un blóytyn 
Na didaól i barch can nid perthyn 
A dytóc i Rnfut 6ay6rutelyn 
G6in a gfiydyr goleu yn ei gylchyn 
Dragon Ai-6ystli aröystyl tervyn 
Dragon Oóein hael o hil Kyn\'yn 
Dragon i6 dechren ac ni6 dychrjTi cat 
Cyvlavan ai'gi-at cymy6 erlyn 
Ketoyr j't aethant er clod obryn 
Kyveton arvaoc arvau Edóyn 
Talassant i met mal g6yr Belyn gynt 
Teg i hydrevynt tra vo undyn 

Dy6alla6 di y corn canys amcan cen- 

nyv 
Yt ymgyn-yó gly6 gloeó ymtitan 
Ar llaó deheu ein lly6 gyvlavan 
Lluch y dan ysgóyd ysgaón lydan 
Ar lla6 Ednyvet lla6r diogan le6 
Ergyróayó tryleó trei i darian 
Tervysc dyfysc deu diovn aiiian 
Torrynt toiTedóynt uch teg advan 
Teleiró ynghyngrein ynghy\Tan bróydr 
Tal ysgóyd eurgróydr toriynt yn viian 
Trylió eu pelydr g6edi penóan 
Trylóyn yn amóyn am6i6 Garthan 
Kigleu ym Maelaór ga6r va6r vuan 
A gar6 disgyrr g6yr a góyth er6an 
Ac ymgynnull am drull am dramóyan 
Fal i bu ym Mangor am ongyr dan 



Pan 6naeth dau deyru heb cym cyvrdan 
Pan \-u gyvetach Vorach Vorvran 

Dy6alla6 dir corn canys myvyr gennyv 
Men yt amygant met a'n tymmyr 
Selyv diai-s6yt Orsav Góygyr 
Gogelet ai ca6t calon eryr 
Ac unmab Madaóc en(ía6c Dudur hael 
Ha6l bleitiaxl lleitiad lluch ar ysgyr 
Deu aróreit deu le6 yn eu kyngyr 
Deu arial dyóal deu vab Yhjt 
Deu r}i; yn nyt cat eu kyvergyr 
Kyvai'gor diachor camp diachyr ^ 

Ai-vod lleóod g6rt górtóan cedóyr 
Aer gunieid lunieid coch eu hongyr 
Treiseróyr yn fóyr fa6 ehegyr 
Trei eu d6y aesaór dan un ystyr 
Gorvu góynt goaetvan uch glan glasvyr 
Gortóy clau tonnau Talgarth ystyr 

Dy6alla6 di venestr na vun angau 
Korn can anrydet ynghy\-etau 
Hirlas buelin breiut uchel hen ariant 
Ai gortho nid goi*theneu 
A dytóg i Dudur eryr aereu 
Gr6ii-a6d gyssevin o'r góin góineu 
Oni daó i meón o'r met gorau oil 
G6ira6d o ban dy ben vateu 
A lla6 Voreitig Uochiat certau 
Kertyn hyn i glod cyn oer adnau 
Dieithr vrodyr "vryd ucheldeu 
Diarchar arial a dan daleu 
Cedóyr am gomg góasanaetheu 
Nid ym hyn dihyll nam hen deheu 
Kynnivieid gyrthieid vleinieid vleitiau 
Kynvaiun creulaón creulyd vereu 
Gle6 gly6 Mochnannóys o Boóys beu 
O gle6 gónet amatunt deu 
Achubieit pob rheit rhut eu harveu 
Echedóynt rag tervysc eu tervynau 
Moliant y6 eu rann y rei góynnau 
Marónad vu neud mi neóid y dau 
O chan Grist mor drist 6yv o'r anaeleu 
O goll Moreitig mawr ei eissieu 

Dyóallaó di'r com can nim puchant 
Hirlas yn llaóen yn lla6 Yorgant 
G6r a dyly góaód góahan voliant 
Góenóyn y atóyn góan edryóant 
Areglyt devnyt dioteviant Uavn 
Llyvu i deutu llym ei hamgant 

Dyöallaó di venestr o lestr ariant 
Kelennyg edmyg can urtuniant 
Ar llaór Góestun va6r góeleis irdant 
Ard6y Goronóy oet góeith i gant 
Cedóyr cyvarvaeth yt ymónaethant 
Cad ymerbynieid eneid dichóant 
Cyvarvu ysg6n ac ysgarant aer 



192 



EGLYNYON. 



Lias aer Uosget maer ger mor lliant 
M6piva6r o garcliaraór a gyrcliassant 
Meuiig vab Grufyt giym darogaut 
Neud oet goclióys pa6Ì) pan atcorsant 
Neud oet la6n o heul hirvrjni a phaut 

Dy6alla6 di y corn ir cynnivieid 
Cena6on Euein cyngrein cydneid 
Wynt a dyrlljiiant yn lie honneid 
Glud men yt ant gloy6 heym ar neid 
Madaóc a Meilir g6yr gortyvneid treis 
Tros gyver6yr gyverbynieid 
Tariannogion torv terfysc dysgeid 
Trinlieion vaon ti'aós ardóyeid 
Kigleu am dal met myned dreig Kattraeth. 
Ky6ir eu hai*vaeth arveu llióeid 
Gosgoii; Yynyta6c am eu cysgeid 
Kaossant y hadi-aót cas vla6t vleinieid 
Ni 6naeth a 6naetli vynglied6yr ynghalet 

Vaelor 
DiUóng karcharor dullest voleid 

Dy6alla6 di venestr vet hidlaid melus 

Ergyr6ay6 g6iys gochóys yn rheid 

O gy n buelin balch oreureid 

Yr gobryn gobróyei heneid 

O'r gyimiver anhun a boi-tb cynnieid 

Nis g6yr namyn Du6 ac ai dy6aid 

G6r ni dal ni d6ng ni byt 6rth 6ir 
Daniel dreig cannerth mor verth heóir 
Menestr ma6r a góeith yd ioleitliir 
G6yr ni oleitli lleith oni llochir 
Menestr met anc6yn a'n cydrotir 
Görtdan gloyó goleu górtloyö babir 
Menestr góelud dy goj^th yn Llidóm dir 
Y g6yr a barcliav 6ynt a berchir 
Menestr g6elud dy galchdoed k3aigrein 
Ynghylchyn E6ein gylcb6y enóir 
Pan breitóyd Ka6i'es taer6res troy dir 
Preit ostóng orvlong a orvolir 
Menestyr nam didaòl nim didolir 
Boed ym mbaradóys in cynbóysú' 
Kan pen teyi'net poed hir eu tróyted 
Yn i mae góeled góaranred g6ir Amen. 

EUEIN KYVEILYAUC EHUN AE CANT. 

Tywyssauc Powys yttoed : Oicein Gwyned a Rys o 
Deheuharth au hymlityas$ynt\oe ulat Anno 1167 
ynteu ai henillmid hi yn ol dricy gymhorth y 
Norddmyn ar Saeton dan Harri yr 2ed. 



EGLYNYON 



A Gant Teulu Twein Ktvkiltawc'i 
Gylchîaü Ktmry. 

Teulu ywein Uary lluoet anhun — treis 
Yn en traws arovyn 



Fyrt kyxt kyueteu duhun 
Pa fort yt awn o vortun 
Dos was yn ebrwyt heb roti — ^geirda 
Yr gwrda y sy yndi 
Dywan wan trywan trwydi 
Dywed an dyuod y geri 
Dos was o geri ac archwn wrthid 
Rac an Hid an Ilocbi 
Diwet y doetham i ti 
Dywed y down arwystli 
Dygychwyn gennad gan vawiTydic — doryi 
Y deruyn keredic 
Dywan ar wyllt ar wallt pic 
Dywed y down benwedic 
Dos o benwedic boen ouyt — gennad 
Gan yth wna kewilyt 
Dywan ar gynan g}Tiyt 
Dywed y down veiryonnyt 
Dygycbwyn gennad gyuyl mordwy — gwyrt 
Gordyar y gylcbwy 
Dywan yr ti-aean tramwy 
Dywed y down Ardudwy 
Dygj'^cliwyn gennad gein deruyn — y wlad 
A wletychwys meruyn 
Dos y west ar nest neuyn 
Dywed an dyuod leyn 
Dygych'svyn gennad o gylcb dragon — llary 
Lluossawc y galon 
Dos varchawc ai"uawc anion 
A dywed an dyuod von 
Teulu ywein liael hawl dioleitli — lloegyi* 
Lluossawc am anreith 
A ennir wedy hirdeith 
A annwny yn ros nosweith 
Dos was y gennyf ac nac annerch — nep 
Ony bj-t uyg gorterch 
Dywan ar vuan veinerch 
Dywed an dyvod lannercli 
Dygychwyn gennad gadyr ardal — teixlu 
Teilwg met o vual 
A dywan dyno Bydwal 
A dy^ved an dyuod yal 
Kychwyn yw theruyn pathawi' — eu hoewet 
Hirvelyn eu gwaewawr 
Dywan diw calan yanawr 
Dywed an dyuod uaelawr 
Dos was na olut na oleith — dy Iwrw 
Dy lutyaw nyd hawtweith 
Dywan o vaelawr vawrdeith 
Dywed an dyiiod gynlleith 
Dos was a chyghor na chygeia — an toryf 
Ual teiluoet bychein 
Dywan dwc rybut liytwein 
Dywed an dyuod uechein 
Teulu ywein rwyf rwystrassam — ^wladoet 
Poed gwlad nef a welam^ 
Kyrch kyfrwyt kyflwyt adlam'^ 
Kylch kymiy kymerassam 

« Ein adlam. —LI. Coch. « Cyflara. — LI. Coch. 



MAE^TíAD. GWTNNUAKT BRYCHEINYAWC. CANU 1 DEWI. 



193 



MAmVNAD YWEIN GWYNET. 

Dastel ab Llosgwbs Mkw AB K, 

OcHAFY diiw o clyuod j leith 
Llyw gwynet ae gwyndyd obeith 
Ochaf duw na daw ef eilweith 
Ymyd ymydawl ossymdeith 
Diouryd ewein dygyn a weith 
Y vubyn gwjnet ae metueith 
Nyd oet wr dwy awr dwy areith 
Wi-th neb ny thon-id gyfreitli 
G^VT a wnaei ar lloegyr Uwyr anreith 
A dwyn y dynyon yn geith 
A chwytaw racdaw rif seith — -riallu 
!Ny ellid y oleith 
Oet gwr hael rac gwael rac gwynyeith 
Oet kymreisc oet kymry dyieith 
Oet ysg\*'Dn oet twnn taleith — ^y daryan 

Oet cadam kyuarweith 
Drwc y Uiw y llaw oet benreith j luoet 

Kyhoet kanhymdeith 
Nym arwar na char na chyweith — nym 
arha 
Aras agkyxiyeith 
Am retyf augor dyuynuor diffeith 
Yd lysc vy ghallon yg cof meith 
Mal y llysc gwynnawn gan oteith 
Ny thawn pei bytwn keluyt 
O uoli mab duw diwenyt 
Kyn yn dwyn yn herw yn herwyt — 
daear 
Yn hei'wr ar douyt 
Moch gwnelwyf mal y gwna dedwyt 
My a duw diheu gerennhyt 
A welei Ewein yn Uuyt — yn lloegyr 
Yn llosci y threuyt 
Gwelei doryf ar doryf y gilyt 
Gwelei daiyf ar dymia osswyt 
Ny weled o gied a betyt — etwa 
Y gynna gystetlyt 
Ny wnaeth duw neb dyn dwywawl fyt 
Ny maeth mam. mab y heuelyt 
Mi nyd wyf lawen o lewenyt — bryd 
Am bryder yr vndyt 
Am ewein am dwyrein dyrllyt 
Am deym am gedym gyduyt 
Am rotes meirch re rewyt a danaf 
Neud nad ef ae dyiyt 
Mi nym dawr ken del dros eluyt 
Llanw o uor a llif o uynyt 
A mi bei gallwn ymgeryt — a duw 
Yt oet ym y defnyt 
Dwyn uy rwyf a dwyn uy rihyt 
Dwyn uy ner uy nenn kyweithyt 
Yny uwyf hynwyf hyneuyt — galar 
Yn auar yn ouyt 
Cof Ewein ym callon yd uyt 
Diunner vcher ac echwyt 
o* 



GWYNNUART BRYCHEINYAWC 

A Gaht tb Awdtl HOKir tb Abglwtt Bts. 

Vts duw ^-yn neirthyad uad rad rannu 
Yyn nerth am cannherth ym kynytu 
kynneir om cadeir cadam ganu rys 

Kymry wrys ysbys ysbyd wetu 
Kynwan coryf rac toryf twryf elyflu 
Kynrabad kyncad wlad wletycbu 
Kymhen draws kyghaws kygretyf morgym- 
lawt 

KjTnhentawt canclawt uar ulawt ulaen 
Kymhendreic penn eic yn pennaethu 
Kymhenaf pennaeth yr wnaeth yessu 
Kymhendoeth achoethachaeth yrmolyant 

Pebyrdor pedrydant pebror gylchu 
Kymhenrwyt gyfi-wyt gyfi-wys tra haetu 
Kymhenreith gyfreitb gobeith pob tu 
Kymhenvrwydyr am vinwydyr pan eur- 
grwydvr wasgar 

Seri gyuarpar sathar sathru 
Seith wyr ser gyfiiifer am ner a vu 
Seith cad a seith cant seith riallu 
Wyth cad ac wyth eant ac wyth teulu taer 

Cannhaer am cancaer kyn hetychu 
Naw cad a nawcant gormant gorfv 
Dec cad a dec cant deccaf a fv 
Yscafyn niuer rys yn llys dinefwr fyrt 

Myrt gyrth glydwr glod chwennychu 
Fort wosgord diwosgort diwasgaru 
Fort aergun odorun wadwryf teulu 
Fyrt kerteu a threthau a thraethu molawd 

Milyoet wawr wasgawd wennwawd 

wetu 

Fwyr dra fwyr dra Uwyr dra lloegyr vethlv 

Frawt dra fi^wt dra chawt drachynhennv 

Frwst dra fi-wst dra thrwst tretheu o lun- 

dein 

Traethadur prydein wyf yn prydu 
Treis tra threis ti-a thraws tra threun 

gyrchu 
Twryf tra thwryf tra thoryf tra tharyf 

racdu 
Tew tra thew dra thro o dra thrychu trin 

A gwaedlin am deulin yn yn gwanecu 
Taer tra thaer am drom aer drwm gymynu 
Am deruysc am deruyn am deruynu 
Am biw deifyr dewr escor yt ysgymu hael 

Ac am dreth diumael trauael tri llu 
Am deym am gedeym heym heu 
Am degeigyl am dir eingyl yn ymdyrru 
Am gydurawd medrawd myrdin darogan 

Am orwjT kynan kert echlyssu 
Am dyfyrdwy am ordwy wrt disgynnu 
Am hafren am orten am wrt luestu 
Am hyfryd kymryd kymry ben baladyr 

Am aber taradyr yn tremynv 
Am byrth ysgewin yn goresgynnv 
Am berth wygyr y mou yn meneatrv 



194 



CANU I DEWI. 



CANU Y DEWI. 

GWiK.VDABT BBTCHKISYAWO AB CaKT. 

Am roto dyiiot dedwyt deweint 
Awen gan awel pan del pylgeint 
Awyt boet kyfrwyt kyfreith bai'toni 

Kynnelw a dewi y deukymeint 
Ny dyly corn met keinon metweint 
Eart ny wypo hwn liyriny dy geint 
Nyd ef y canaf can digyofeint — uymmryd 
Namw3Ti mi ae pryd kyvvyd kywreint 
Ys mwy y canaf kyn no heneint 
Canu dewi mawi- a moli seint 
Mabsant sy w gormant gormes beint — ny ad 

Na lledrad yn rad i-wyd ysgereint 
Yssid rad yny wlad a mad a meint 
Yg gyfoeth dewi difefyl gereint 
A rydid heb ofud heb ofyn amgen 

Heb ofal kynlien kylch y beneint 
Onyd bleit a dreit drwy y wytlineint 
Neil byt goruynyt rewyt redeint ^ 
Ef kymerth yr diiw dioteifyeint — yn dec 

Ar donn a chaiTec a chadw y vreint 
A cbyi'cbu ruuein ran gyreifyeint 
A gwest yn efrei gwst diamreint 
A gotef paluawd dymawd ti-ameint 

Y gan vorwyn difwyn diwyl y deint 
Dialwys peirglwys pergig dyfneint 

Ar ny las Uosged Uuoet llesseint [vreint 
Dyi'chafwys brynn givynn breinyawl y 
Yg gwyt seith mil ma^vr a seitli vgeint 
Archafael kaifael gan westeifeint 
Dyrcbafwys dewi breui ae breint 

Y freint wrth y vryd yn \Teinyawc y ssyt 

Ae eluyt yn ryt yn rietawc 
Ar iwerton wlad ys rad rannawc 
Ar deheii ef bieu a phebidyawc 
A pbobloet kymry a gymer attaw 

Ac a ryt yn Haw llwyr deithyawc 
Ti-a el yn erbyn jrrjjarcb nodawc 
Padric ae luoet yn lluossawc 
Ac ef an gwrtliuyn wrth nad ofnawc 
Ar diiigaret Duw ar drugarawc 
A garo dewi da difFreidyawc 
A gabo ae caro iial caradawc 
A garo ual Dewi deu eiryawc na vid 

Na chared na Hid na lleidyr difyawc 
A garo dewi diofredawc 
Cared efferen len lawei-awc 
A garo dewi da gymydawc 
Cared ymwared ac ygbenawc 
A garo dewi ual düutyawc doeth 

Ry gelwir ef yn goetb yn gyuoethawc 
Den ychen dewi deu odidawc 
Dodyssant liwy eii gwarr dan garr kynawc 
Deu ycben dewi vrtercbawc oetynt 

Deu gar a gertynt yn gyd preinyawc 

Y hebrwg anrec yn redegawc 

Y lasgwm nyd oet trwm tri vrtassawc 



Edewid bangu gu gadwynawc 

Ar deu ereill iireisc y orycbeinyawc 

Ban del goiyn amam ny rybytwn ofnawc 

Rac gormes kedeirn cad dybrunawc 

Ar duw a dewi deu niuerawc 

Yd gallwn bressen bresswyluodawc 

Amen. 
Breinbyawl iiyth uydaf ban delwyf yno 

Ny byt yn eii bro a brydei-Avyf 
Gwelafy offeiryeid coetheid canhwyf 
Canaf eu molyant men y delwyf 
Gwelafy wir yn llwyr a Uewenyt mawr 
A lien vch allawr heb allu clwyf 

Gweleisy am vcher vcbel eu rwyf 
A gwi'aget rianet rei a garwyf 

Gweleisy glas ac \Ttas vrtedic liaelon 
Ym plith dedwytyon doethyon dothwyf 

Ym plwyf llan dewi lie a volwyf 

Yd gaíFwyf y barch kyn nys archwyf 

Ac o bleid douyi. dilieuuart wyf 

Ac ar nawt dewi y diagliwyf 

A digoneisy o gam o gyglwyf difii 

Y duw a dewi y diwykwyf 
Canys dichawn dewi nys dichonwyf 
Gwnaed eiryoled ym am a arcb^vyf 
Arcbaf rec yn dec a digeryt wyf 

Y erehi ym vwji rwy t gerenhyt 
Y duw gessefin dewin dotyt 

Ac y dewi wynn wedi douyt 
Dewi mawi* mynyw syw sywedyt 
A dewi breui ger y broyt 
A dewi bieu balcblan gyfelacb 

Lie mae moracli a maAvr greuyt 
A dewi bieu bangeibyr yss^'t 
Meidrym le ae mynwent y luossyt 
A bangor esgor a bangeibyr benllann 

Yssyt yr cloduan yr clyd ywyt 
A maena-wT deifi dioruynyt 
Ac aber gwyli bieu gwylwlyt 
A benuyniw dec o du glennj-t aeron 

Hyfaes y meillyon hyfes goedyt 
Llaim artb llan adneu llanneu Uywyt 
Llann gadawc lie breinyawc rannawc rihyt 
Nys arueit ryuel llann uaes lie vchel 

Nar llann yn llywel gan nep lluyt 
Garth bryngi bryn dewi digewilyt 
A thrallwg kynuyn ker y dolyt 
A llann dewi y crwys llogawd newyt 
A glascwm ae eglwys gyr glas uynyt 
Gwyteluod ainichel nawd ny achwyt 
Kreic vuruna dec yma tec ymynyt 
Ac ysti-ad uynhid ae rydid ryt 
Rotes duw dofyt defnyt oe voli 

Dewi ar ureui iiryn Uewenyt 
Ragor mawr vch llaAvr rac Uuossyt 
Penn argynan coned cred a bedyt 
A bod oe gylchyn kylch y veyssyt 
Haelon a thiryon a thee drefyt 
A gwerin a gwin a gwirodyt 



CANÜ I DEWI. 



195 



A goruod gwared lliwed Uonyt 

Llwyth daniel orucliel eu hefelyt 

Nyd oes yn cadw oes a moes a mynudyt 

Llwyth maryed mawretus eu merweryt 

Gwell pob yu duun dewr noe gilyt 

A dewi an differ an difl^Ti uyt 

Ae ^yrth an diffyrth rac pob diffyt 

A dewi an gweryd rac kryd keryt pechawd 

Y maes maestawd dŷtbrawd dybyt 
A dewi ae goruc gwr bieiíyt 

Magna uab yn uyw ae uarw deudyt 

A dewi ryweled yny rihyt 

Ual kyfliw a heul hwyl ysplenhyt 

Yssid a dewi da gyweithyt 

Wrtli wann a chadam a chadw y prydyt 

Ac itaw y mae mal y dedwyt 

Dedwytyon breui yny broyt 

O vedru canu coeth anrec y hael 

Kefeisy archafael kaffafy ostec 
O gyrchu breui breint ehedec 
Dym gorden yn Uawen llawer gost^ 

Y voli dewi da gymraec ehofyn 

vot bryd a bronn o brydest chwec 
O brydest dyllest dull ychwanec 

Y vreui a dewi doeth gymraec 
Diogel y nawt yr neb ae kyrcho 

Diogan y uro diogywec 
Eäc creiryeu dewi yd gryn groec 
Ac iwerton tiryon tir gŵytelec 
O garawn gan yawn gan ehoec 
Hyd ar dywi auon uirein a thec 
Or llyndu Ued vu Uid gyhydrec 
Hyd ar twi-ch teruyn tir a charrec 
Dothyw y dewi debeuparthec beir 

Y dial ual diweir dwyn y warthec 
Dothyw y dewi yn deheuec 

Gan borth duw |X)rth dyn yn diatrec 
Dothyw y dewi diffreidyad tec 
E,ys mawr mon wledic reodic rec 

I Ry metylieisy hynn y honni vrtawl 

\ Y vrtas anvedrawl a vedyr roti 

I Rwyt radeu bieu beirt iw voli 

' A lien a llyureu a llenn bali 
Pan deuth o freinc franc o erchi 
Yechyd rac clefyd rac clwyf delli 
WynepclawT ditawr dim ni weli 
Pefychwys tremwys drwy uot dewi 
Merch brenhin dwyrein doeth y vreui 
A phryd a gweryd y gyd a hi 
Wrth glywed dahed tyghed dewi 
Ae vuchet wiryonet wirion ynni 
A el ym medi-awd mynwent dewi 
Xyd a yn vffem bengwern boeni 
A pheiilin a pheunyt yggorelwi 

Y geisyaw diflnyd yd ecrwi 
Ny allwys gwerin gwared iti 
Hyd ban y gwarawd gwirion dewi 

Ac adar ae haroy nyd arhoynt wy neb 
namwyn dewi 



Ar ef ae dytuc oil heb eu colli 

Yn vn ysgubawr vawr ar llawr llenwi 

Pan del ryuel a rwys fichti 

Ros eluyt pob kelwyt geilw dewi 

A gwrtheu a oruc gwerthuawr dewi 

Bu obeith canhweith kyn noe eni 

Danvoned itaw ditan perchi 

nef dec adef adwyn westi 

Allawr dec ny eill dyn disgwyl amei 

Ychwanec kyuoeth kreuyt peri 

Kredwch a glywch kedwch dewi 

Yn ych llaw a llu y byd gyd a chwi 

Ar uagyl eur y phenn ffowch recdi 

Val rac tan tost yd wan tyst duw iti [peri 

Ae ^-reich ureisc ae vryn gwyn vchaf vchel 

Arllech dec dros wanec a thros weilgi 

Ae dytuc dybu duw wrth y throssi 

Ac nad bo yny uro treint a theithi 

Eithyr tri mwc yn amlwc oe amlenwi 

A uynn duw dybyt byth wy voli 

A uynno noted kyrched dewi 

Duw a volaf yr eiryoled ym 

Kany allafy dim heb duw trined 
Dewi yn ehag yn rann rwytged 
Ac yn yg dietig dewi wared 
Dewi mawr ar y mor mynych noted 
Ry gelwir ar y tir rac dy wrthred 
A gwestua y dewi gwestei roted 
Ar pob sant gormant geugant gonad 
A dewi ae treity wys tros tydwed eluyt 

Ar seint sywedyt dedwyt dyghed 
Ac y uyny w ethwyf eithaf dyued 
A theymet ethynt a theymged 
Ar uab nonn haeluronn hawt ogoned 
A dewi uab sant syndal dut^d 
Dewi mawr myniw mad y gweled 
Penn ar gynnan bedyt creiyt a chred 
Ny chronnes rotes radeu wallofyad 

Ruteur a dillad uad uerthideu 
Ny cheflSd gan naf nac oe eneu 
Ny chafíad gwrthep namwyn gwyrtheu 
Gwrthebed hyged y hygleu gertawr 

GwyrthuawT briodawr briawd detieu 
Or daw llyghes drom drwm y geiryeu 

Y geissyaw kymraw kymryd preityeu 
Rwg mynyw ar mor mawr a droeu 
A uyt ar eu llu wy lliw dyt goleu 
Collant ar llygeid ar eneidyeu 

Ny welant na lliant nac eu llogeu 
A chyghor a wnant a chennadeu 

Y hebrwg itaw ebrwyt dretheu 
Trydy pla wytyl aflwyt diheu 
Try dybut mynyw mynawc bieu 
Peuiydwys trefriwys diffwys trefrieu 
Yn amgant hotnant ormant oreu 

O anuot boia^ bu diamheu 

Y doeth ef y uynyw syw synhwyreu [eu 
Keisswyd kythreulaeth gwaeth gweithred- 

J Bora.— LI. Coch. 



196 



EGLYNYON. EQLYNYON DADOLWCH. 



Ny allwyd a uynnwyd methlwyd wynteu 
Ellygwys gwraget eu gwTecysseu 
Eei gweinyon noethon aethan vateu 

Y gwertli eu gwrtli warae gwyrth a oreu 
Kei-tassant gan wynt ar hynt agheu 
Edewis padric drwy die dagreu 
Lloneid llecli llauar liygar liygleu 

Pan aeth y werton y wyi-th ynteu 
Ac eigyl racdaw draw dra thonneu 
A duw ae myunwj's myuiw y dewi 

Kyn geni yn ri y enryueteu 
Pan pregethwys hael pregetli oreu 
Ual com yd glywid gloyw y eirieu 
Kyn syrthei urwynen ar urynneu o nef 

Neuoet y gadeu oe hanoteii 
Ny syrtliei yr llawr uawr uilltireu 
Namjm ar dyn vrtawl vi'tliynt seinhyeu 
A dewi oet bennaf or pennaetheu 
A duw yn gwybod y deuodeu 
Ac ef oet vchaf yr yn dechreu byd 

A liefyd kertynt ygyd a ninbeu 
Dewi diifenvys y eglwysseu 
Dichones rac gormes gormant greiryeu 
A phynnawn dewi ae phynnhonneu llawn 
Llawer vn radlawn frwythlawu frydeu 
Ac ol y uarch ae ol ynteu 
Ys adwaen y maen y maent ell dev 
Yssid hynn ar vrynn gwynn goleu vcliel 

Gan ochel drygoet drygweithredeu 
Mynogi a pberclii a pharch beinkeu 
Yn eglwys a cliynnwys a cliannwylleu 
Yssid gyfetach gan gyfeteu 
A charu duw yn drech no phennaetlieu 
Yssid gan vnbynn vnbarch dynyolaetb 

Yssid vnbennaeth vnbennesseu 
Yssid escob llary ucb alloreu dewi 

Pym allawr breui breint yr seinhyeu 
Ac y uoli dewi dotliwyf yr deheu 
Boed doeth uon am clyw am gwerendeu 

Y gwr a volaf gwir ogonet 

Ny wnaetli na gwaeth na gwythlonet 
Namyn o bell dygymhell gwell gwiryonet 
A dygjTinnull seint yny senet 
Seint angaw a llydaw llu edrysset 
Seint Uoegyr-ft'ys ac iwys a seint y goclet 
Saint manaw ar anaw ac ynysed 
A seinhyeu powys j^obyl enryuet 
Seint iwerton a mon a seint g^vynet 
Seint dyfneint a cheint a chynnatled 
A seint biycheinyawc bro hywret 
A seinhyeu maelenyt eluyt uannet 
A seinhyeu present worment tiret 
Dy buant y gyd yn vn orsset 

Y ureui ar dewi da y \Tichet 

Y gymryd dewi dy gyrarodet 
Yn bennaf yn deccaf or teyrnet 
Or digonsam ny gam o gymaret 
Kyuodwn archwn arch diomet 
Drwy eiryoled dewi a duw a net 



Gwae anad gwennwlad gwedy masswet 
Drwy eiryolet meir mam radlonet 
A mihagel mawr ym pob aruet 
Dychyferujrtwn ny lu am y laryet 
Dycheferuytwn ninheu am drugaret 



EGLYNYON 



A Gant Gwiltm Rycel e Dautt uab Ywein. 
Hanpych well dauyt dawn gaffael fal turn 
Teyrnged or Israel 
duw deon archauael 
Ac o dyn hawl erwyn hael 
Hael vt cletyfrut clod ueith nam gwrthod 
Mawr wrthyd vyg gobeith 
Anaw dreullyaw drin wosbeith 
Enw bell hanpych gwell ganhweith 
Cannhweith mal vn weith enw bell o hanawd 
Heneuyt bro hiryell 
Hanbwylleis gemeis gymell 
Hanbwyll o hanaf hanbych gwell 
Hanbych gwell dauyt *fec. 



EGLYNYON DADOLWCH 

A Gant Gwiltm Rtdkl e Dauyt vab Ewein. 
Dauyt uab ywein bwyf vn uryd a thi 
Yth dewruawr anwylyd 
Cas cart kertoryon ven^vyd 
On tiydar trydyt hael byd 
Dy vjd wrth dy vryd vranhes oborthyant 
Wyd berthdud oddiwes 
Dawn kyflawn kywlad ormes 
Dauyt duw ytty ae rotes 
Rotes duw dri dawn y drin wychyd naf 
Nerth ercwlfF ywr trydyt 
Doethineb sselyf yssyt 
A pliryd adaf ar dauyt 
Nyd gnawd yt dauyt nad ei bryd am vut 
Yn votlawn y gennhyd 
Gnawd ytt dreic dragon wynnuyd 
Dygant rutaw am gant ryd 
Ryuet eithyr gwynet gwenwyngawt kywlad 
Kyn kyflechwyf rynnawt 
TJym myw am uy llyw nym llawt 
TJymiyd nyd hyuryd hyd hawt 
Hawt J bawb a thi yth wyneb am vut 
Ymueitiaw am attep 
Yth aruod ossod ossep 
Yth arueu nytli arueit nep 
Neb ny oruc duw wrhyd benlli gawr 
Bannllef beirt yth uoli 
Trin elyn tranc arglwyti 
Treul metgyrn teyrn val ti 
Tidi o mynny ym einyoes arglwyt 
Erglyw vi yth gynnoes 



CANU HYWEL AB YWEIN. 



197 



Hebawc biyn brenhin eiryoes 

Hebu ym hebod nid oes 

Nyd oes ym dauyt dawn oniod ar bawb 

Arbennigyawl hebod 
Cadyr rwyf cadam glwyf glybod 
Can Uonyt byw \n dyt bod 
Can uod yn wirion wrhyd Lyvvlyt hir 

Y archaf ytt dauyt 
Dygen ^-t Uaweu llawiyt 
Dygant dreic py gerennhyt 
Kerennhyt herwyt or \m (er na) heteis val 

Ar NTeyenhin kemeis 
y harchaf llaiy naf lledneis 
Llyw gwryaf trin eithaf treis 
Treis dwyn glyw asswyn glew essyng oual 

Ofyneic maelgynig 
Mab ywein coeluein coding 
Mawrad gwallouyad gwellyg 
Gwell genubyf aniaf emyw elyn Uo^yr 

Wallofyad eur melyu 
Noth uar uawret gar ganlyn 
Bar y ssy ar y daear o dyn 
Dyn wyt galon rwyd goleu y deruyn 

Nyd arueit nep y teu 
Duw ath wuaeth or pennaetheu 
Yn oroijTi pawb yn oreu 
Goreu vn goreu gerennyt y dyn 

Yr honu duw tragywyt 
A. goreu eil gerennyt 
Wedyn ronn duw roun dauyt 



HYWEL VAB Y^VEIN A GANT 
YR AWDYL HONN. 
Karafy gaer wennglaer o du gwenylan 
Mjmyd gar gwyldec gweled gwylan 
Ydgai-wny vyned kenym kared yn rwy 
Ry eitun ouwy y ar veiugann 

Y edrvch uy chwaer chwerthin esrwan 
1 adrawt caru can doetli ym ran 

Y edryt uy lleduryd ae llet ourwy 

Y edryt llywy lliw tonn dylann 
Llifyant oe chyfoeth a doeth atann 
Lliw eiry llathyr oeruel ar vchel uann 
Rac ual ym cotidy )ti llys ogyruann 
Chweris oe badaw hi adoed kynrann 
Ethyw am eneidy athwj'f yn wann 
îíeud athwyf o nwyf yn eiJ garwy hir 

Y wenn am llutur yn llys ogyruann 



HYWEL AB YAVEIN AE CANT 
YR AWDWL HON. 
Carafy gaer ualchweith or gyuylchi 
Yny bylch a balchlxm vy hun yndi 



Enwawc drafferthawc a dreit iddi 
Anwar don lauar leuawi- wT^;hi 
Dewisle lywy loyw gydteithi 
Glaer gloew y dwyre o du gweilgi 
Ar wreic a lewych ar eleni 
Ulwyddyn yn ynyal anion yn eryri 
Ny dirper pebyll ny ssyll pali 
Nep a rwy garwy yn uwy noti 
Pei chwaerei y but yr barddoni 
Nebawd nossweith y byddwn nessaf iddi 



HYWEL AB YWEIN AE CANT. 

AsswsiswxY heddiw uarch gloywliw glas 
A threiddyaw amat geinwlat gynlas 
Y haeddu daddyl ucith kyn lleith lleas 
Gan hwn ai-Uudyaw hoen arlludyas 
Ac ym bei arwyd yr yn was etmyc 

E lliw oed debyc gwenyc gwynlas 
Hiraythawc vyg kof yg kyweithas 
Hoet yrddi a mi genti yn gas 
Kyt gwnelwyf ar ddyn ^-rdd o uolyaut 

Nym gwna poen rwydyant bodyant 
ba dras 
Tonn a gallonn honn oet a gavas 
Yr twf mein riein rwdeur wanaa 
Nyt ydy w heddyw nyd hu adas vym porth 

Yn ymyn yd oed vym perthynas 
Or a vn mab duw o deyrnas nef 

Kyn addef goddef gwae ui nam lias 



HYWEL AB YWEIN AE CANT. 

Pax vei lawen ^Tein pan vrysyei waed 

Pan wyar waryei 
Pan lyuel pan rudit e thei 
Pan rudlan pan rudlys losgei 
Pan rudam rudflam flemychei hyt nef 

Yn addef ny noddei 
Hawd gwelet goleulosc amei 
O gaer wenn geir emyl menei 
Treghissant tiydydyd o uei trychanUog 

Yn llyghes vordei 
A deckant kyman ae Idlyei 
Kyuaryf heb vn varyf ar venei 



HYWEL AB YWEIN AE CANT. 

PvM vcher vchet pan achubet fireinc 

Pann faraon foet 
Pan vu yr^-f am gyryf am gaiety 



198 



HYWEL VAB YWEIN AE CANT. GORHOFET. 



Pan vei aryf am varyf a wyryet 

Yng goet gorvynwy yng gordibet Uoegyr 

A llygru y threfet 
Llaw ar groes llu a dygrysset 
A Had a lliwet a gwaetlet y lauyn 

A gwaetliw ar giwet 
A gwaetlenn am venn a vannet 
A gwaetlan a grann yn greulet 



HYWEL VAB YWEIN AE CANT. 

Vyn dewisy rieiix virein veindec 
Hirwen yny llenn lliw ehoec 
Am dewis synhwyr synhyaw ar ■wreicyeit 
Bau dyweid o ureit weteit wouec 
Am dewis gydran gyhyd rec a bun 

A bod yn gyurin am rin am rec 
Dewis yw gennyfy bartliw gwanec 
Y doeth yth gyuoeth dy goeth gymraec 
Dewis gennyfy di betb yw gennyt ty ui 

Beth a dewi di dec y gostec 
Dewisseisy vun nal nad attrec gennyf 

Yawn yw dewissaw dewistyn dec 



GORHOFET 

HTWSL VAB YWEiy B HON AB CaNT. 

ToNN wenn orewyn a orwlych. bet 
Gwytua ruuawn bebyr benn teyrnet 
Caraf trachas lloegyr lleudir goglet hetiw 

Ac yn amgant y lliw lliaws callet 
Caraf am rotes rybuched met 
Myn y dyhaet myr meitli gywrysset 
Caraf y theilu ae thew anhet yndi 

Ac wrth. uot y ri rwysaw dyhet 
Caraf y morfa ae mynytet 
Ae cliaer ger y choed ae chein diret 
Ae dolyt ae dwuyr ae dyffrynnet 
Ae gwylein gwynnyon ae gwymp wraget 
Caraf y milwyr ae meirch hywet 
Ae choed ae chedyrn ae chyuannet 
Caraf y meusyt ae man veillyon arnaw 

Myn yd ganas faw fyryf oi-uolet 
Caraf y brooet breint hywret 
Ae diffeith mawrueith ae marannet 
Wy a un mab duw mawr a ryuet 
Mor yw eilon mygyr meint y reuet 
Gwneuthum a gwth gwaew gweitb ar 

derchet 
Y rwg glyw powys a glwys wynet 
Ac y ar welw gann gynnif rysset 
Gorpwyf oUygdawd o alltudet 
Ny dalyaf diheu yny del ymplaid 



Breutwyd ae dyweid a duw ae met 
Tonn wenn orewyn a orwlych bet 
Tonn wenn orewyn wychyr wrth dreuyt 
Gyfliw ac arien awr yd gynnyt 
Caraf y morua y meiiyonnyt 
Men ym bu vreich wenn yn obennyt 
Caraf yr eaws ar wyiyaws wyt 
Yg kymer deu dyfyr dyifrynt iolyt 
Arglwyt nef a 11a wr gwaAvr gwyndodyt 
Mor bell o geri gaer lliwelyt 
Esgynneis ar velyn o vaelyenyt 
Hyd ynhir reged rwg nos ymy a dyt 
Gorpwjrfy kyn bwyf bet butei newyt 
Tir tegygyl teccaf yny eluyt 
Ked bwyfy karyadawc kerted ouyt 
Gobwylled uy nuwy uy nihenyt 
Tonn wenn orewyn wychyr wrth dreuyt 
Cyuarchaf yr dewin gwertheuin 
Gwerthuawr wrth y uod yn vrenhin 
Kyssylltu canu kysseuin 
Kert uolyant ual y cant mertin 
Yr gwraget ae met uy martrin mor hir 

Hwyr wetawc ynt am rin 
Pennaf oil yn y gollewin 
byrth caer hyd borth ysgewin 
Yn ywr vun a uyt kysseuin uolyant 

Gwenlliant lliw hafin 
Eil ywr Hall or pall pell uy min y wrthi 

Y am orthorch eurin 
Gweiruyl dec uy rec uy I'in ny geueis 

Ny gauas neb om llin 
Yr \iy Hat y a llafneu deuuin 
Rym gwalaeth y gwreic brawduaeth bren- 

hin 
A gwladus wetus wyl uebin vab wreic 

Gouyneic y gwerin 
A chenaf ucheneid gyfrin 
Mi ae mawl a melyn eithin 
Moch gwelwyf am nwyf yn etein y wrthaw 

Ac ym Haw uy llain 
Lleucu glaer uy cliwaer yn chwerthin 
Ac ny chwart y gwr hi rac gortin 
Gortin mawr am dawr am daerhawd 
A hiraeth y ssywaeth yssy nawd 
Am nest dec am debic afallulawd 
Am berweur beruet uymhechawd 
Am enerys wyiy ny warawd ym hoen 

Ny orpo hi diweirdawd 
Am hunyt defnyt hyd dytbrawd 
Am hawis uy newis deuawd 
Keueisy vun duun diwyrnawd 
Keueis dwy handid mwy eu molawd 
Keueis deir a phedeir a ffawd 
Keueis bymp o rei gwymp eu gwyngnawd 
Keueis chwech heb odech pechawd 
Gwenglaer vch gwengaer yt ym daerhawd 
Keueisy seith ac ef gweith gordygnawd 
Keueisy wyth yn hal pwyth peth or wawd 

Ys da deint rac tauawd [yr geint 



« 



AWDYL. CANU. 



199 



AWDYL 

A Gant Htwel vab Ewein. 

Karafy amsser haf amssathyr gorwyt 
Gorawenus gljw rac glew Arglwyt 
Gorewynawc tonn tyiihegyl ebrwyt 
Grorwisgwys auall arall arwyt 
Gorwenn uy ysgwj'd ar uy jsgwyt y dreis 

Kereis ny gefeis gefeiawyt 
Kecidwen hirwen liwyrwann ogwyt 
Kyfeiliw gwenn wawi- yn awr echwyt 
Klaer wanlluu wennlletyf wynnlliw k ywyt 



"Wrth gamu brwj'nen breit na dygwyt 
Bechannigen wenn warm y gogvryt 
Bychan y mae hyn no dyn degmlwyt 
Mabineit hinyeit la\m gweteiti'wyt 
Mabdysc oet iti roti yn rwyt 
Mabwreic mwy yd feic fennedic i^^yt ar 
wen 

No pharabyl oe pbenn aghymbenrwyt 
Petestric iolyt am byt y eilwyt 
Pa hyd yth yolaf saf rac dy swyt 
Adwyfy yn anuedret o ynvydrwyt cam 

Nym ceryt yessu y cyfarwyt 



CANUAÜ LLYWARCH AB LLYWELYN, SEV 
PRYDYDD Y MOCH. 



CANU 

A Gant Pbtdtt t Moch t Dadtt M. Ywinr. 
Kyuarchaf duw naf neuawl dad keli 
Kelu}i;yd heb afrad 

Y uilwr arwr arwein vad 

Y voli ked westi wastad 

Y uilwyr eryr aryf gwennwlad a gwaetl 

A gwytgwn ysborthyad 
A dauyt lawryd lawr gyrchyad 

Y deuawd eirthyaw detyf neirthyad 
Priodawr pennwaet pan gaflEid ut ner 

O nertli duw ae cread 
Prif deyrn kedym kydwet rad 
Preityei bawb y bob digarad 
Pendeuic fraw aber frawt cad 
Prydein hydyr hudoet ymdiuad 
Heb reith heb gyfreith heb gyirad a gwan 

Na gweini keleurad 
Heb ysgor hygor hygarad 
Heb ysgar ysgwyd ac aghad 
Heb ysgarant blant yd blygyad kymry 

Oet kymrwyn y delwad 
Pan doues peir trachwres trochyad 
Par ti^y vai* trwy uyi-t ysgwytyad 
Por eissoi' aessawr weiuiuyad 
Pan racdaw bu faw bu fysgyad 
Penn brynn keredic nyd karyad ae due 

Yn dejTn pymthegwlad 
Namyn gwaew yn gwan oe aghad 
A llafyn coch ya llaw gynniiyad 
A brwyscaw a briwaw bragad 
A brwysglet a breisc lat trwm yad 
A bytinawr gwrt gortyfnyad kynnygyn 

Yn kynnif ar ysdrad 
Kedwitt duw an kedwis heb wad 
Kadyr hetwch hytyn am winllad 
Kad wyllyon dauyt da gyrchyad 
Ked wallaw cad wallawn amhad 



Ked orllwyt arglwyt argleidrad kymm 
Kymreisclod dyrchauad 

Y anaw a daw a dyfnad 

Y anant y eni bu mad 

Y eur rut yn rot oe geinyad 
Ae emys ae amryw dillad 

Y bali porffor parth nad a wyrthya 

Ae werthuawr ysgarlad 
Ef oreu rieu ry gread 
Vt edmyc ti-aws ryuyc treissyad 
Ef yn wyl yn olud rotyad 
Ef yn daer yn aer yn anllad 
Ef vlawt kyfrieu ef vleityad yn dygyn 

Ef kynnygyn kymynad 
Ef ysgrud ef drud ef drussyad 
Ef doethaf ef doethuawr ygnad 
Ef goreu a vu o vab tad 
A mab gwreic gwrygwys y pwylla<l 
Pwyllaf a ganal" a genwch veirtyon 

Y vawrdawn a geffwch 
Kert dauyt kein rebyt kenwch 
Kor eissor hyfor kyfetwch 
Kart wahart a wahan volwch 
Ar dreicyeu dragon amdistrwch 
Kabyl amaw ut fraw a frouwch nyd oe» 

Nyd assw y gwelwch 
Ef digawn dyhet a hetwch 
Ef dwyre dewrueirt uireinwch 
Ef dyrran dyt kalan cadrwch 
Ked eirchyon yi- kedawl erchwch 
Ef dyryt heityt a heitwch anaw 

Ef anant kyuolwch 
Ef goreu aereu arafwch 
Ef gorfu gorua-wT y clywch 
Ef goruc am gerryc mor llwch 
Am vuarth caduan cad arrwch [anet 

Ef gwnaeth tu pentraeth penn trwch cal • 
Cral ac ef na cherwch 



200 



BYGWTH DAUYT. 



Gwyr yn digjn yn djgyrrydwch 

Gwerin ner yn aerdawelwch 

Gwar hywel hoewal kyiietwch 

Gwrt yn Hat a llafyn deu avwch 

Gwyr hoetylwydyr gwr hydyr yn y hwch 

Kyn noe vawr attregwch [ae var 

Teymet prydein pryderwch. 
Rac teym gwynet yd gwynwch 
Teyrullaw uy lly w ryddygwch 
Teyrnllw teyrnllid gennwch 
Teyrnged heb rif hebrygwcli oe lys 

Ywch Uessaf os gwnewch 
Rac tain y agheu telwch 
Rac talarw cadeu cwt uytwch 
Rac diuei deyrn diuennwcli 
Rac dauyt awch kilyt kilywch 
Ef uawrllyw mawrllid naallolwch 
Chwi vawr wyr y vawr wr gwystlwch. 
Ef a daw y dwyn yr einwch 
Ef ae dwc ac nyw diolwch 
Chwi racdaw y gyd ny gedwch yn rwyt 

Na rydewr ynyalwch 
Ef y uaes y uaws gadamwch 
Chwi y goed y gad nwy beitwch 
Ef y vrynn y vi'einyawc kyfrwch 
Chwi y bant diuant dymydwch 
Ef aer dyrch awch kyrch nys kyrchwch hyd 

Ôhwi oe fawd yd fowch [iirawd 

Gnawd oe law lawrfeirt gyuradwch 
Gwan o aer a gwin o evrvlwch 
Gwaew a llafn yn Hat yn deutrwch 
Gwae ae cawt nyw dyhut dadolwch 
Dadolwch teym tarw catvc pryduawr 

Gwyr prydein rwy goruc 
O vro echeifyeint vchelgruc 
Hyd wynn urynn Uundein He clod luc 
O Pennwaet dyfneint dim nyd fvc 
Hyd pentir gafran yd gysyrduc 
Alaeth y pennaeth ar bob engiryawl 

O hir wawl hir aduc 
Ef wrawl oe orofyn rwy due 
Hyn nyd feith yn faeth pob sarruc 
Gwr goruawr gorflwg pan amuc 
Gwyr gystwy gwi't gastell y rue 
Ef gwnaeth yn erthyst byst bochgluc 
A glyw briw branes dy orlluc 
Ef ae gwna nym gwnel gorchyfluc 
Y wytgwn en bod or wytgriic 
Ef goreu rieu hyd y rudyc heul 

Hwyl diiiiawr diíFeithuc 
Meith y ry yr hynn nym aduc 
Meircli breischir vch brasgeirch hafluc 
Mwth myggann hir Ham haerlluc 
Na bwynt gynt na rjrwynt vch ryd nuc 
Mab ywein gyfwyrein gaduc 
Mad ganed mad uam ae hymduc 
Dauyt hael y haual nyd fuc 
Dyn nys gwyr a duw nys goruc 
Mam wyi- ae colles kyllestricyawl wise 



Ae osget gorphorawl 
chwanta eua efnys hawl 

Y assen bu assw kytlu-awl o urys 

Amiyuys amryuawl 
An hendad handym agheuawl 
Dybu yr gwared g\vT detuawl 
Grist yg knawd an brawd bu breinyawl 
Mab an tad an tud rwyf holla wl 
A.C an teid ac an tad dwywawl 

Y gwr a oruc wrawl deyi'nllin 

Breyenhin bron gedawl 
Breisc dauyt o deuawd yth yawl 
Brenhinet vrt vonhet vi-tawl 
Bre ganre geinrad ganhwynawl 
Bro gynnyt ar gynnygyn breuawl 
Meith oth rad heb reid eu heiryawl 
Mythyon ueirch fwyr tyweirch fortawl 
Mur gwerin goreii bedytyawl 
Milueirt hynt mwyn mawrwynt meiryawl 
Men ofyneic dreic dragonawl prydein 

Prif deyrn canhwynawl 
Wrth \ijn duw na vyn uy nitawl 
Ac wrthyd orthywys greidyawl 
Uy reen am rotes heb dawl 
Rwyf myrtoet mawrdawn ysprydawl 
Nam dod ut mandoet ym mantawl ac eur 

Ac emys hyganawl 
Ti deyrn derrwyn butugawl 
Mi brydyt brydest aunyanawl 
Ti wron oreu eneidyawl 
Mi digart dy vawrvart ath uawl 
Ti aerwi- arwr ariivynyawl fossawd 

Mi ath wawd ath watawl 
Ti eryr ongyr augertawl 
Ten yth lys lestri eurinawl 
Ten vyg kert augert engiiyawl 
Meu dud ior ath cor ath canmawl 
Boed ten ben rieu bot neuawl douyt 

Balch dauyt da uydawl 
Boed agored pyrth pedyr a phawl 
Yth erbyn arbennic dynyawl 
Bych gwr het yn hawturyd ar sawl 
A geif tud an tad ysprydawl 



BYGWTH DAUYT. 

Pbtdtt t Moch ae Cant. 

Kalan hyturef tymp dyt yn edwi 
Calaf gan lloer uann llwrw uenegi 
Kyntwryf yn ebyr llyr yn lleuAvi 
Kyngyd gaeafawr hwyluawr heli 
Keluytodeu reen rannwyd a mi 
Megys na rannwyd am rieni 
Kychwetyl am dotliy w am dwythualch ri 
Kywythyawn am dawn om dielwi 
A gwrt uyt adwyn agwedi uyg kert 



KYUARCH GWELL DAUYT. AWDYL. 



201 



Agarw y angert engjr a hi 
Anmynetus vum vyr kadeithi 
Enwawc orthywys om gorthewi 
Kyd adawaf hael o hil beli 
Na bwyf bwyll samic o bell sorri 
Gwn yny ganwyf gwenwynic m 
Gwytli wastaawd tavawd nas tyf eli 
Gwythlawn yw vyn dawn yn diuysgi 
Gwaethyluann yg kyman yg kymeln 
Gollycha dy uar ueirtyon westi 
Gollachar y uar o vartoni 
Gwyl daujrt lawryt lawr orthorri cad 

Cedawl ar ogel uy ysperi 
Gwyllon teyrnon tud amnoti 
GoUuthon dragon dreic eryri 
Grollewin deym gwellaa ui 
Gwellygyaw uyg kert yw uyg koti 
Gwell ytt wj^hael rwyf no riuedi meirch 

Marchogwyr hyd bell ar dy deithi 
Gwell wytt vn edniyc treissyc nor tri 
Mordaf nut ryderch yn detyf roti 
Gwellynyawc deym gedeym gospi 
Gwallaw ym anaw enw dy uoli 
Gwallouyad eur rad rodri' essillyt 

A syU dy uy mody ym cuelli 
Nam gyrr y wrthyd nam gwrthod ui 
Nam gad ar gychwyn dytyn dewi 
Gwyn deyrn prydein prawf vy llochi 
Ath eur rut ath vut ath uynogi 
Gwynnygawd dy glod hynod honni 
O angert am kert am kymelri 
Gweleis ueirt yn gryc nyd egrygi 
Gal vlawt yn adrawt dy wrhydri 
Keneis dy volyant val nas ly ganant 

Milwr pedrydant jjedrydawc ri 
(îogwyr doethyon dwfyn nad ofyn tlodi 
Doethgert lawi- werthuawr yt wyf wrthi 
(xogwu duw pryffwn y profFwydi 
Nad advc oe dawn y daeoni 
(xogwybyt dauyt detyf elifri 
Na ryweüyt ny rwyoU 
O chygein hael vt hwyl ym ynni 
A chygor angor ym agori 
Ny byt keladwy uod kaledi • 
Y men ym chwrwer yr chwant kronni 
Teymuab ywein teymet aergrein 

Teymas uirein varan benlli 
Na gwna eiyr gwyr gordiogi 
Am dadyl ut trwyhatyl yn detyf troi 
Na orsag dy lenn dy les wyf i 
Na orssaf ar naf yr neb ynni 
Nam ai-werth yr eur y arglwyti ereill 

Nym arwar arall yi- uym perchi 
Dym gweta vrtas dym gwadawl hi 
M^gys y dewrwr y dywedi 
Dydotyw y dyt dauyt dyuynfri 
Detyf hael ym kaffael neu ym colli 
Dydel kyn ryuel y rott a mi 
Engyl tagneuet tanc heb drengi 



Am bo vt kedawl kyduod a thi 
Ath uo hwyr hatlet a hir hoetli 



KYUAKCH GWELL DAUYT. 
Fktdtt t Moch aje Cast. 

Haxbtch well dauyt handid o deuawd 
Gogyixarch teym gogwyr teymuart 
Gogyfurt torment gogyfyaw toruoet 
Grogawn teyrnueirt gogawn teyrnuro 

Termud torment teiTwyn deym 
Eiyres ormes eryron dyrrua 
Eryr teyrnon yr yn deymgein 
Eryr dreic ormant ai-dunyant prif ueirt 
Eurdwm prydytyon arwynawl pryduar 

Ar wyneb prydein 
Hud wytt yth edryt hud wyf yth eduryd 
Hydyrueirt oth ediych hud ynt yth adrawt 
Eiryoed dy ang car aerawd dyt angkeu 
Eurawc dy aghad eirj't ym anghen 
Teymllu teymet teymllaw teymllin 
TejTnllyw teymas teruysc torment 

Teruyn tir gadw terrwyn 
Teym ar gedym eur gedawl dauyt 

O devawd angertawl 
Rwym kynnygyu kynnogyn ditawl 
Rwyf prydein prydyt ath vawl 



AWDYL 

A Gast Pbtdtt t Moch t Bodbi tab Ywguf. 

Ajttyrrox daear antyrron 

Ampryfleukionyeu dynyadon 

Amryw uyd lie beynt urodoryon 

Vu cain ac afael wirion 

Ny bu bryd eisyeu absalon 

Nac alexander na iason 

Bu kedym or tri trinheion 

Treul efi^i afyrdwl groegyon 

Ercwlff a samswn seirff galon 

Ac echdor gadam gad wyllon 

Doeth vu or trioeth t^ir canon 

Teh- colofyn y keluytodyon 

Marcwlff a chadw gadyr swysson 

A selyl benn sywedytyon 

Eannws duw dews donyon angkymwy» 

Angkymhes veibyon 
Ran y bawb o bobyl yadon 
Rei yn dmd eraill yn doethyon 
Kei tra llwfyr tra lÌauar eu son 
Ac ereill taerlew termudyon 
Rei digart yn hart yn haelon 
Mwy no rwy o rei kybytyon 



202 



ARWYREIN RODRl VAB YWEIN. 



Ym oni dawn om daw kyflawdon 

Am olud termud teymon 

Yyn tauawd yn vrawd ar vrython 

O vor lit hyd voi" iwerton 

Mi ym detyf wyf diamrysson 

Or prif iieirt ym prif gjŵiUyon 

Neiim roted gweled golygon 

Tro orid trwy wyr a gweissyon 

Gweleis wjrt o ueirt yn osson 

Yn moli rodri rwyf dragon 

Wynt kenynt nas kelynt pa hon 

Keblynt or kwbyl an defon 

Ef yn vawr yn llawr yn llyryon angert 

Yn angut y rotyon 
Ef yn wyl yn olud anuon 
Ef diwyl diwyll gweidyaton 
Ef oreii rieu nyd ron y gynna 

Ef kynnif tud uoryon 
Ef bu ryt or rwyt gorcbordod 
O amgant llys dygant uab don 
Ef a vo gan vot egylyon 
Yn naw grat yn dewret gwiryon 
Ef ym myd ym mawi'uiyd ym mon 
Yg kemeis yg kymaws deon 
Hil ywein prydein praf wron 
Hil rodri yn helw rodolyon 
Yn eryr prifwyr priodoryon clod 

Yn cludaw anoetliyon 
Yn eurdud teiTwyndrud tirion 
Yn eurdwr yn eurdorchogyon 
Yn eurdoryf kyntoryf kynreinon 
Yn eurgoryf yn toryf antyiTon 

Antyrron daear antyrron 



ARWYREIN RODRI VAB YWEIN 

Pbtdyt t Moch ae Cant. 

Ardwyeeaf liael o hwyl aches kyrt 

Nyd kartwawd agkyfres 
Yrdang nad plygyad plymnwyd bres 
Ardwyad gorwlad a gormes 
Aryfle ysg^vyd eur yn armes kynnygyn 

Yn kynnif ry dodes 
Ar ysgwyt didramgwyt didres 
Aryal liy ny fy ny foes 
Ny cliwsg y gywlad ny chyScoges glew 

Glyw prydein rwy proues 
Nyd kynna itaw eidol nes 
Noc Arthur eirth dragon walhes 
Nyd kynnwys y lu nyd kynnhes y lid 

Y lochi nyd afles 
Nyd ef rif kynnif kyuynnes 
Ny wtant cwt ant i-wy cotes 
Yn dyrlid molyant mal yt es 
Yn moli milwr uaranres 
Ef yn atteb ny dywaes nac 



_Nac vchel na hanes 
Ef milwr ar vilwyr didres 
Ae uilyoet kyhoet kyuaeres 
Ker aber congwy kynnognes dwy dreic 

Deu dx'agon yn ygres 
Deu dremud am dud ae dodes 
Dwy uytin orllin orllawes 
Deu deym deri-wyn didorres yn Hid 

Liu daear ae hoffes 
Vn ar dir ar doruoet ry dres 
Yn aruon yn arwar trachwres 
Ac arall mynawc y mynwes mawrvor 

YmaAvi" uar agkymhes 
Yn esguraw hawl hawt adnes 
Yn esgar y bawb am beues 
Yn yscwthyr trydar yn ysgwn darpar 

Yn llachar nyn lloches 
Ar draethell ny draethwyd neges 
Mor orvlwg gyulwg gyuaerea 
Ar honn rodri mon mwyn claearwres 

Heul — hael dauyt ae rotes 
Due eil ruthyr troch aruthyr trachwres 
Tir lleyn yr Uithyaw branhes 
Tu goror halluor holies ysgwytawi" 
Ar ysgwydeu gwyngnes 
Dy gyuarth pob pai-th ef porthes 
Dec am vn ef dygyuoryes 
Deu cann waew terrwyn toires bar dygrwn 

Pan ysgwn esgores 
Kyn ysgar Hew llachar lluchwres 
Ae alon ae al angkymhes 
Kynnifyeid bleinyeid bleidyeu armes cad 

Bleityeu coecl ae llewes 
Kynna hwn neus gwn nas gweles 
Dyn y myw or meint ry ganhes 
Cart amaw vt fraw frawt odiwes clod 

Bei clywed oet eres 
Mor wrawl y hawl pan holes 
Mor gadarn yd geidw hyd reges 
Mab ywein prydein priodes gwendud 

Gwyn deyrn eryres 
Mad gogant molyant rwy moles 
Mal mertin ym marteir kyffes 
Milueirt mawrurydic ryd anuones duw 

Dyn ym myd ae gwares 
Rodri mawi" rwym llawr rym lloues 
A ryt but y bawb y gymhes 
Cafaf cor mawrnaf mawrnerth aches llydw 

Handid lied uym muches 
Cafant uyrt o veirtyon eu lies 
voli rodri ryodes 



ARWYREIN RODRI VAB YWEIN. 

Petdtt y Moch ae Canp. 

Ardwyeeaf naf vt neirthyeid prydein 
Prif deyrn kynnifyeid 



1 



AWDYL. EGLYNYON. EGLYN. AWDYL. 



203 



Aerdoiyf goryf gwrt derrwyn j neid 
Y gynnif ar gynnygyn trechyeid 
Ardwy cad argrad eiirgreid teyrneit 

Teyrngert ordyfneid 
Llew trylew trylef y geineyid 
Llwrw beirt byd esbyd esporthyeid 
Llaw rodri g\vrt ri gwrth amygeid gwlad 

A gwr gwlyt wTth eirchyeid 
Llary ysbar ysbenyt y neid 
Llew wi-th aer a lh\*íÿr wrth eirchyeid 
Llaw didawl gwi-awl gwr ny dyweid nac 

Uy neges yw syniihyeid 
Yn eryr ar llawr wyr lleityeid 
Yn adon niedwon met kynteid 
Yn ardwy beirt dwfyn dyfneid y alaf 

Y elyff ueii'ch canneid 

Yn erchlyfyn yn erchliw gleissyeid 

Yn eruawr froenuawr friw eureid 

Ym pob Uiw keinwiw can ryuygeid dyn 

Yn velyn yn voleid 
Ef ae ryt yn rwyt eruynnyeid 
Ef rywr ryweryd digreid 
Ef gogel gogan gymliwyllyeid 
Ef gogawn glyw kamawn keimhyeid 
Ef gogwyt galon geleurutyeid aer 

Y oruod y yspeid 

Ef dreissyc ny blyc y blygneid 

Ef dreissyad ac wynteu dreissyeid 

Ef g^Tchyad ragor wy gyrchyeid rac kwys 

Wy loegrwys lofrutyeid 
Ef ysgydw am ysgor y deid 
Ysgwydawr llethriduawi- Uathreid 
Ef eryr prydein priawd wy gwi-thau gwrth- 
Pan onic keili keluytyeid daear [rychyeid 

Dynyadon edeifnyeid 
Ef goreu vn gwi-on ym pleid 
Kymry vawr kymrwy gynnyrcheid 
Ef mwyhaf y met adrotyeid 
Ef haelaf ef teccaf teleid 
Ef medrws modur benuryeijl 
Mai mediii modrydaf ar lieid 
Yn wyaf balchaf bwlch liueid lafynawr 

Yn wryawr ordyfneid 
Yn gymynher ner nerth }X)b reid 
Yn gymhen yn gymhan ygueid 
Y gwnaeth duw deifnyawc ar honneid 
Kodri hael ae hafal ny gwneid 
O dwfyr ac awyr ac eneid a phrit 

A frawtus tan ny pheid 



AWDYL 

A Gant Petdtt t Moch t Eodbi. 

Hael rodri lyodres edneint 
Hawl gretuawl tra gwawl tra gwyneint 
Hanbych well o duw diechwreint deyrn 
Teyrnet westiuyeiut 



O wynet yn het yn hartureint 

O Bowys o beues dyfneint 

ynys brydein briawd ureint 

Ae their rac ynys rec hofeint 

Teyrnas yth law lid gereint nyd cliwith 

Yr chwydad esgereint 
Nyd bath Hath yn llaw ysgereint 
Ny byt byth bydawl y gymeint 
A thrugar kertgar cad wytheint 
Ath roto creawdyr kjoreiuyeint 
Ath Iwyto mawi-uro a mawnireint 
Athro ked bych kydui"awd a seint 



EGLYNYON 

A Gant Pbtdtt t Moch t Koffut M. 
Llywelth. 

Graessaw anaw angut ym prydein 
Ym pryduawT dadanhut 
Engiryawl arwynyawl ut 
Angertawl gretuawl gruffut 
Gruffut gryd lofrut a la^vul•ydet dygyn 
Y dugost bobyl wynet 
Bar gwanar y gwin ae met 
Ae gwyr goruych or diwet 
Diwet wyr eryr ar gymry hu bych 
Hu byt bawb ae dyly 
Wrth duw yt yolaf hynny 
Wertheuin ^Teyenhin vry 
Breisc deyrn kedeym cad ognaw llawhir 
Gan llewenyt wrthaw 
Metwl pawb porth uyt itaw 
Metyant y grissyant graessaw 



EGLYN. 



Nyd yr da y hwfa hen 
Namyn yr maws ym y hun 
Y molafy vletyn vleit trin 
Haelwas hwywys yg garthan 



AWDYL 



A Gant Pbtdtt t Moch t Rüffüt M. 
Lltweltn. 

Ardwyreaf dreic dragon nenn prydein 

Llawer bart pryduawr yny oben 
Ardwyad cancad kyn ked oe benn 
Ys kynt no rywynt uch rut wybren 
Yr kertgar ysgar ysgarlad lenn 
Ys gwyi- vwrw yn uierien 
Ys g^\•ybuam gam am ganhunben 
Gwrth herw dyt osswyt oes o yaen 



204 



BYGWTH GRUFFUT VAB KYNAN. AWDYL. ÄIARWNAD. 



Dillyngws keli ual kwlwm dolen 
Eu carchar anwar amhar am penn 
Ny bu haws udut ual trablut trenn 
Noc anhawt gwahawt gwyut yg gwden 
Neu wtam nad cam kymryd yn benn 
Mab llywelyn hael hylwyt berchen 
Ar wyneb prydein prif eluyten 
Eryr huysgwr hyd ysgoen 
Aer orun ual run rut y onnen 
Eryr teyrnet y w^iiet wean 



BYGWTH GRUFFUT VAB 
KYNAN. 

Pbydyt y Moch ae Cant. 
Ardaly nef ardunya fyn dlid 
Arglwyt duw yn dyn ytli enid 
Erglyw ui am vuner ossid 
Yg canyad oth rad otli ry did 
Na dos hael yn helw dy dwydid 

Y wrtliif na mi y wi-thid 

Am parabyl oth dawn ym jjerid 
Parhawd o nebawd y nid y hael glew 
Y gloduawr hu bid 

Y gybyt y gabyl ae ouid 
Rac beieu rieu yny rennid but 

Dy rybut rufiut a rybuchid 
A thitheu aryf kadeu kydlid 
A thmgar kertgar kyuyrdelid 
Ytt heu vyg cert nac ef uid 
Mai heu rac moch meryerid 
Ac ystyr brif vnbenn mor brid 
Eur auya os ef ny erchid 
Ny ystyr llythwyr uy llethrid ym kert 

GyiT cli yr cart y wrthid 
Ac onys gyrry di gyrraf wrid 
Yth deurut atli dewrw^arth ganlid 
A glywo dy wyr wy erlid 
Ath orwyi- ym llamwyr ym Hid 
A hwde dewis or lydid 
Cabyl neu glod om dyuod dybid 
Dym dotyw edliw ac edlid 
Am haelon haelder kynhenid 
Lias ioruerth aernerth eur newid a chai* 

Och yrdaw nyd odid 
Mab madawc llaw deawc lieu did 
Y uawr uyw y vawrueirt pob hid 
Marw einyawn mawr anaw dibrid 
Myrt ly wneith yn gyureith gymid 
Mab Tegwared hael hawl dremid galon 

Gal ac ef ny borthid 
Ny Hat bleit vcli blaenwel gwituid 
Nys dwc lleidjrr uy llawrgert o did 
Neud llei dy ouod neud dy ouid ked 

Cadwgawn ry delid 
Mab llywarch dihauarth dyndid 
Mab duw nef boed nerth wy rydid 



Ny mag nac neges amollid 
Ny myc rot yn rann edewid 
A minheu magator om düid 
Üot y duw a bod jg gleindid 



AWDYL 

A Gant Pbydyt y Moch y Ruffut ap Kyna». 

E,AC rwj dygannwy dygynwyre glyw 
O uon hyd uynyw llyw llu agde 
Dy ryd y doryf dy re orwydawr 

Hyd y llewych llawr gwawr gwymp 
vore 
Dychymysc airffysc yn aryfle aesdur 
Ae gledyf ilamdur ay glot dyre 
Mab medel vtkyrn heyyrn dy he 
Gruffut teyrnud tut elisse 
Mab cor dor dewi-ed ef dwyre prifgat 

Megys y hendat oe rat rodre 
Molawt yw ygnif mal ym danure 
Edeinueirch a seirch serygyl kynnwe 
Moladwy y ryd rod y bore 
Moidyd essillyd ny syll eurde 
Moleis y rwyf kemeis liamre ysgaylan 

Yn amwyn gai-than gyrch y dande 
Moli haelder ner nyt aghyfle 
Aghyilym uuner ueirch fer fyryfne 
Pan divwng trawsulwng tros vre y dreiss- 
Ysgyluyon ysgylue [yon 

Rac colouyn lliaws maws mab nwyfre 
Pac gelyn bryneich branhes dychre 
Ny byd arodryd ar och-e prydein 

Prydydyon ai-wyre 
Ef yw fenn fynnyant dibelre 
Ef ae dwc oy dec werydre 
Ef kymer hyder hyt uudugre lys 

Ef dengys emys amyl eu gorne 
Ef yn freu tei'eu tarole saysson 

Mur eryglon mon mynestyr greude 
Poet ef y oi-ifen orfFywysle 
Arfedawc eirchyeit arch oe vnlle 
Ygkyuaruot clot cludueird dyle 
Ygkyurwys gynnwys gan w^awr y le 



MARWNAD RUFFUT VAB 
KYNAN. 

Pkydyt t Moch ae Cant.» 

Hael gruffut dilut dilawch teyrnet 

Teyi'nveirt neus gwtawch 

' Llyfr arall a ddywaid'mai DanieJ ai gwnaeth ar pen- 
nill diweddaf yma sy gyntaf yno. Gi-uflfudd ap 
Cynan ap Yweiii Gwynedd ydoedd hwn. Bu f arw 
Anno 12l)0 ac a gladded yng Nglionwy mewii cwfl 
abad neu fynach, Caradoc. 2ò'à. 



AWDYL YR HAEARN TWYMTN. CAN Y RUFFUT AP HY^ EL. 



205 



Periglew glew a gl^wssawch 
Peir piydein pryd nad oet rawch 
Rychwynant anaut anhawtgoU teym 

Teyrnueirt kjmiy oil 
Can y hoed hyd ynt aruoU 
Cant callonn yn donn yn doll 
Tyllon y alon y al a gedwis 

O gadwent ac ynyal 
Hoetyl ureu hydyr glen gletyual 
Hyd gaer ae aer ae ear mal 
Molaf milyoet naf niuer eurdeym 

Mor kedeym cadam ser 
Caeth faeth y feirt maeth mwth ner 
Coetb doeth drud termud tyner 
Tyner wrth lawer wrth lu byd yn llwyr 

Yn Uwry ysp a menwyd 
Echel var vu an car kyd 
Vchel goryf gwendoryf gwyndyd 
Gwynet gwawr drosset gwr drud am der- 
uyn 

Am dyrua beirt akhnud* 
Cwtant oil teymgoU tiid 
GrufFut niynawc vt mynud 
Mynud wrth uolud wrth nilwyr bu gwrt 

Bu gordwy ar allmyr 
Cadyr wrhyd bryd bran vab llyr 
Cedawl arwynawl eryr 
Eryr teymet teymwawr prydein 

Pryder beirt neud ryuawr 
Myned \-t but bytinawr 
Mynawc llaiy y mynwes Uawr 
Llawr gruflFut llary ut Uawen gymwyn ysb 

Llawer osb nad ydwyd 
Ethynt veirt er pan athwyd 
Heb eur seirch heb ueirch heb uwyd 
Bwyd y gnud a drud a dreic vu ruîfut 

Vt angut angert ueic 
Agor cor cad o feleic 
Ac or pennaetheu penn eic 
Eigyaw-n mwyn terrwyn tyrua man a bras 

Bu brys beirt kylch huan 
Mawr llawr llwrw- prydein a chlan 
]SIab mad kynnifyad kynan 
Kynan darogan derwyton dy daw 

Ef dy diw o urython 
Anaw kwynaw kertoryon 
Vn oet well vt mwynbell mon 
Mynawc arderchawc ardyrchauael beirt 

Llawer bart llawn auael 
Aerawd gwawd gwedy allael 
Aer dahnithyr eur hylithyr hael 
Hael Arthur niodur myd angyt am rot 

Hael ryderch am eur vut 
Hael mordaf hael mawrdec nut 
Haelach gretuolach gruflFut 



Hael gruflPut dilut «fee. 



'i\reu, achlad. 



* Neu, Lly V 



AWDYL YR HAEARN TAA'YMYN. 

Pbtdtt t Moch ae Caxt. 

Creawdyr nef crededun y was 
Credwn y hwn val y credwn yonas 
Dur ynad detyf rad ry sswynas douyt 

Dof wyf yt yn wanas 
Dy^wynnyc dy wir dy wynnyas 
Dy wynnuyd ym kywyd nyd kas 
Edrych pan vemych ueint uyn tras 
Creadur j)oethgur path greas 
Archaf arch y bedyr o berthynas crist 

A due crog yn vrtas 
Trwy eiryawl tec ymyawl tomas a phylip 

A phawl ac Andras 
O afleu uy llaw a llauyn wyn las 
O afeith goleith galanas 
Da haeam diheiu-a pan Has 
Lleith madawc nad om llaw y cauas 
Noc ae ceif cain ae glas 
Rann o nef ae naw temas 
A minheu mynnaf gyweithas 
Bot duw ym a dianc oe gas 



PRYDYT y MOCH AE CANT 

Y RcFFCT AB Htwel AP Ywbtk Gwtxkt. 

Duw douyt dym ryt reitun awen ber 

Ual o beir kyrridwen 
Arwar ut gwetwar gorten 
Eryr gwychyr gweith ueigen 
Meu gynnelw yr elwyr alaf gan dreic 

O dragon modrydaf 
Heb pant molyant milyoet naf 
Heb panuu gan y pennaf 
Pennaf vt gruflTut greid eryr prydein 

Priodawr tud allmyr 
Hydyr yt a clod rod rywyr 
Hyd yt aeth hwyl heul a ssyr 
Rif ser yn haelder yn helw kertoryon 

Yn kerted oth artelw 
Ewng dvvTin y gwelwn a a gwelw 
Rwyf byd rwyt gennyd gynnelw 
Kynheilwad prydein wjd priodawr clod 

Ac wy-d do byddinawr 
Wyd ysgryd gryd greid gwryawr 
Ac wyd ysgwyd rwyd rwyf Uawr 
LlawT deym kedym kedwis mawtryt ner 

Kerth kymry ae gwrhyd 
Pan deUid rac Uoegyr llucvryd 
Dellis dreic bowys bwys byd 
Pan doeth byd y gyd goed engir keiryawc 

Kyi'ch Grufliut ry honnir 
Heynt lo^yi- liwed enwir 
Heym am deym am dir 

^Neu, di wir yn wynias. 



206 



EGLYNYON MARWNAT. AWDYL. 



Tir uy naf traethaf treth wynet dy doeth 

O deithi teymet 
A tlireth gaer genuyn ar liet 
A dwy o dir yi' lielet 
Hawl adwn ysgwn ysgwyd yn lleis dreic 

O dragon iiit Emreis 
O pob tir treth ath weleis 
Ac o bei ametli treth treis 
Treissyeu ai-daleu ardwy trin ry due 

Ry digywys y gwerin 

Y racwys o loegyrwys lin 

Y i-ac broil y breenhin 

Breenhin powys pobyl dost yn engir 

Yn ongyr goniuost 
Twr keurein twr brydein bost 
Tad ced cadoet ly wnaethost 
Gwneuthost gestyll twnn tud gynnadyl 
Kynnygyn — kynnygeist ny bu hadyl 
Ny wneuthost di nam y neb dadyl 
Ny oruc duw dy gystadyl 
Castell mathraual mwyth werin wythawc 

Du peithyawc poeth ethrin 
0th gynnygyn gynnogyn bytin 
Nyd vch wjoieb neb noe lin 
Glyned duw trined ym trugardawn ui 

O vawr nen mervynyawn 
Arf myi-t aradyr kyrt kan yawn 
Eryi* gwyr llewyr lleissyawn 
Lleissyawn berchen benn ban fv ystwng 
Dreic — a dragon yn echwng 
Hydyr wneuthost wi* ar wyr vlwng 
Dyt trawd trallawd or trallwng 
Trallwng llywelyn lien brid yw berchen 

Ae barchwyr yg gofid 
Och ar ny Has yn Hid 
Yth garchar dolur deliid 
DeHis grufiut niawr a maon prydein 

Nyd ]>ryduerth yw alon 
Lie tec teyi'nweith vt mon 
Llys yr lies y veddygon 
Metwynt Uy w am vyw am valcli wythuryn 

Twr — bu tyno wrth an gAvynn 
Pan doeth oes aessawr yg grynn 
Pan dyfu penn llu pennllyn 
Penn llyssoet kyhoet keiryawc amgant 

Glaer — a glywir dra lliant 
Hud aeth eu naf yn diuant 
Hud el rac gi-iiffut cut cant 
Can ced lyt peunyt prif eurglaer yn rwyt 

Am roteist ut didaer 
Can cad tec torreist dreic aer 
A gwedy cancad cancaer 
Carws duw dy uod uyd ohen gymro 

Ar gymry yt wyd nenn 
Ar bob dreic dragon berchen 
Ar pob hydyr hud wyd yn benn 
Pan ym gwnaeth vulet nath uolwn uy 
Rwyf — nyd ryuet na thawn 
Peryf nef pyr dywettwn 



Parabyl prif liyuryd hyd hwn 
Hwnn a due ragor ragoch wyr kymry 

Kymriwei dur vochuoch 
Pan vu lew loegrwys voloch 
Pan oet Uif ceiryawc lliw coch 

Cochurynn keredic kyrcheist rysset gwrt 

Yn gorddwy teymet 
Ongyr gwyr gwyrynt yg gwet 
Onn ger bronn breenhinet 
Breenhin mawr llin mab gwlad a gwyr 

Wyf gorwar am danad 
Ath garaf wyf digarad 
Ath garo duw dewr duw dy dad 

Duw douyt dyni ryt <fec. 



LLYMA EGLYNYON MARWNAT. 

A Gant Peydtd t Moch t Euffut ab Howel 

AP OWKIN GWTNET. 

Chwefrawr mis chweiris chweddyl 

Diargel mawr — marw gniffut vap hywel 

Nym aele gne gnaws echel 

Nym eilyw dilyw ken del 

Dotyw ynn dilyw am dilen preitwalch 

Prid uyt pawb or gorffen 
G wander coll aemer eurnen 
Gwendud barch gwyudyd berchen 
Perchen vo gruffut parch westi ar nef 

Ar neillaw grist keli 
Am lyw mawr gwawr gwrhydri 
Am luchuar gwanar gwae ui 
Gwae ui uod lla^vlyt 11a wen vt gwendoryf 

Gwyndeyrn heb datcut 
Lloegyr ormes rotes eur rut 
Rotyad gra dillatl gi-uifut 
Gruffut grym euniut adwyn Hew 

Yn He bei gyuamwyn 
Ynbyn detyf vn boen oe dwyn 
Enbyd ym ergydy mawrgwyn 
Cwynaf vleit gwiyaf ulawt gwiyawr 
Kyfnod — kyfnewid glas waewawr 
Einyoes drang Hew gyfrang llawr 
Anyan chwefrin dan chwefrawr 
Chwefmwr mis chweiris &c. 



AWDYL 

A Gant Pbtdtt t Moch t Wesluakt Deo 
Veech Hywel. 

Duw sul gwyn yw hyn hynt gynwyre 

Glyw — hynt a dycco glew gloew dydwyre 

Dygychwyn olwyn elwa^ vanngre 

Dygymer hwyl fer heul neud foure 

Dos heb argysswrw ar llwrw yr He 

^Neu, elwawd. 



CANV. 



207 



Dossawc hytolawc hawt y belre 
Heb dymyr Tudyi- tud elisse 
Enwawc kyueilyawc ys kof aele 
Heb uerch gynuelyn gelyn gne unbynn 

Ked boed vnbennes ys anebre 
Nest a dywawd im dim gy dwyre 
Gnawd y dyn dylaw dylif ny gwe 
Lly warch ym gehvir llu dy ganre 
Lloegyr dystryw distrawch dilawch dile 
Dyfnwyd uy ysgw>*d yn ysgarte 
Dylnant ysgai-ant gwaew oe ha^re 
Y fort yd gertwyf gwrt yd gre bnuihes 

Gwr yssy o varauhwc yay haryfle 
Llawer vcheneid ym reid dy re 
Llwybrant om nwyfyant vch nor nwyure 
Neur ai'wet dyuret yn eu dyfyrlle 
Gwisc gwyndeil gwyeil gwet a darre 
Neud adneu cogeu coed neud attre 
Neud adwen ar dyn ry dwyn uygne 
Neur due wysc cantwysc gan y godre 
Dolyt caer llion deil lliaws bre 
Neum due meii'ch mygyruawr dyrawr 
Dyre — ai- h"wy4 ganmawl hawl ar heul 

orne 
Caeroet gwynlliant gwynllywc se 
Caradwy lywy lewych ystre 
Can y daw ym bot om bod yn de 
Am hyn gwar uorwyn liw gwawr uore 
Klywaf uyg callon tonn val tande 
Yn llosgi yrdi ar detyf kjnine 
Diameth osgeth o wise eiu'de 
Diamlieu anuon grann wynyon gre . 
A chludaw y hawl y chlod a he 
Hyd y daerahawd heul hyd y dwyre 



CANV 

A Gant Pbtdit y Moch t Kys Gbyc 

Crist creawdyr ymerawdyr an met 
Crist keli kolofyn tangnheuet 
Crist mab meir am peir pur uonhet 
Synhwyr — kyn synhyaw enwiret 
Caranhawc yessu car ym wet 
Keiryoimyt kyreheis uym buchet 
Kyrchaf yn gynttaf kyntet deheubarth 

Diheubenn teymet 
Kycrhaf rys uab rys om rysset 
Kyrchyad cad cadell ediuet 
Kyrchynueh-t kyrchant wy orset 
Kyrchuawr llawr ys kyi'chu llaryet 
KyrcheLst ros ditos diuaet 
A phenuro a phen goniolet 
Torreist gaer ujTtin toruoet ar jfreiac 

Llawer fi-anc ar adwet 
Ac abei tawy tref dyhet 
Tyryoet briw a hetiw neud het 



A seint cler ar claer wyndh'et 

Nyd saesson y maon ae met 

Yn Abertawy ten-wyn allwet lloegyr 

Neud Uwyr wetw y gwraget 
Ny char eryr gwyr gorwet na chysgu 

Na chosgort heb wnet 
Gnawd ysgyn ac ysgwyd ar glet 
Yn ysgor brondor brenhinet 
Gnawd gwaewawr gwryawr gwythlonet 
Gwan trwywan trwydun gj'thrymet 
Gnawd oe law y lavur cochwet 

Y gychwyn allmyn alltudet 
Gnawd y lu y lat eu tachwet 

Y Iwydyon canaon callet 

Gnawd eryr ebyr abar gwet bangaw 

Y bencnud wy gyuet 
A chicurein kyuwyrein kicwlet 
Kicytyon coelyon kalanet 
Trydyt gnawd cannrawdkynra wet oueirt 

Am y \-wrt kyuannhet 
Ae breitin ae wlytwin ae wlet 
Ae breityawr goruawr gorhoffet 
Ae eur rut ae uut ae ueuet 
Ae emys hy weturys hywet 
A minheu om donyeu dym het 
Gnawd ym daw anaw anuedret 
Or deheu yrdanc haelonet 
Ardal hart y uart am uerthet 
Por eissor vn eissyeu nym gwet 
Penn elyf pan elwyf wynet 
Vn Uyssenw a run nyd ryuet uy mod 

Yn mudaw am reuet 
Reuet teymet ti bieu y dreis 

Ar draws ualch gyfrieu 
Rysva dygyn dugost wy goteu 
R\isgleth gwrt nyd ymhwrt amheu 
Riuet syr syrthyassant yg oreu 
Oth gynnygyn oth gynueuodeu 
Ros diuro penuro j)enn uateu pybyl 

Pobyl uedyt rwy kigleu 
Llys hawrfort y berw fyrt neud teu 
Llwyr lla'iged y thudwed hitheu 
Llutwyd kymynwyd kwbyl yn eu pobed 

Pob kenueint yn ychreu 
Kastell gwis kystyngeist yn gleu 
Ae arberth gosymerth goleu 
Anghen yn aghen yn agheu oth gas 

Ath osgort i-wy goreu 
Rys uychan y galwant ys geu 
Rys uawr ualch yg calch yg cadeu 
Rys gryc y galwant goloiyn peu 
Nyd Rys gryc yn kynnyc kameu 
Rys nys kil na deg mil na deu 
Pan el rys yn rwysc y arueu 
Arvawc kymynawc kymened osswyt 

Oes vdut nyd tyghed 
Aerwr syr syrthyws eu riued 
Ar y law ae lafyn wyarlled 
Arwr dinefwr dinamhed adaf 



208 



MARWNAD HYWEL UAB GRUFFUT M. KYNAN. 



Neud athwyf ath weled 
Yn bennaf yn bennaeth or gred 
O gymro o gymry giwed 
O bob teyrnas teymged yn rwyf 

Nwy rotwy gogeled 

Y eirchyon y eii'chyeid ar lied 
Ae eur rut ae vut ae lynwed 
A minlieu ked mynhwyf vyned 
Am radeu ryeu lyn daered 
Yssym eiir ac aryant nyd fled 
Ac emys grawtbuiys gi'awnvyged 
Yssym -wyx a thir a threfred ebang 

Ac ehofyn ystlyned 
Yssym vt digut digaled 
Digryno digawn y doetbed 
Am rotes ryodres riued 
A diycli eur ar drychant tuted 
Ef goreu rieu ry aned 
Er Arthur llary modur lliwed 
Ef dihytyl y eur yn arfed frawt veirt 

Ual frwyth coed llawn adued 
Llywelyn llj^w bedyt a chred 
XJab loruerth uy nertb uy noted 

Y titbeu vt deheu dyred 

Clod 'svr llary om Ihviy yth drwyted 
Nj bytud wrthut \ut 'vyged 
Yth eissor yth oes o haelhed 
Wrth uordaf a nut pan roted ruteur 

A rydderch afueued 
Yth wrhyd yth wi't gadarnhed 
Mai gwi'hyd ercwlflf ergrynhed 
A Samswn gwytg^vn gogoned achaws 

Ac echdor pan broued 
Ac or pryd y prouaf nad fled 
Nath adws yessu eissywed 
Yn hygant y tri yn tecced adaf 

Neud adwyf yth ganred 
Run gymrawt gymry ouyged 
Rynn wrthyd llyvv lyd llaw roted 
Rys uab rys dilys dylyed prydein 

Prydytyon eituned 
Rys derllys dyrllytwn y ged 
Rys rebyt ef dyrllyt dyued 
Dyued rwyf dy glwyf dy glod dy gyn- 

ygjn 

Dy gynnif ys hynod 
Dy gletyf ly gly^vssam arrod 
Ath waew rut yn rynn ym wossod 
Dy arwyt ech awyt vchod 
Ys ar grad y gad y ganuod 
Canhorthwy gordwy gordirod 
Can wyr lloegyr ys llwya* adnabod 
Dy ysgwyd rwj^gwyd ragod trychanweith 

Trychangwytli gj'uanxod 
Ath eur ryt dilut diuyth od yth lys 

Ath emys amgyi'uod 
Ath breityawr yn dyrawi" dyuod 
Ath preitin ath braf dy ofod 
Mai yt wytt yt wyf yth ganuod 



Yth ganmawl ny gannwyf goruod 
Mor huysgwr gwr yn gomod ar bawb 

Or bobloet agkyduod 
Cannhyad duw ys diheu y uod 
Yth gannerth kyn darmerth daruod 
Canyd oes yma amnod y drigyaw 

Dreic prydein syll ragod 
Pan vuttych oth uyd hart gyduod 
Or bythwn ny hebwn hebod 
Boed yn nef ath hendref ath hauodteym 

Teyrnas duw vchod 



MARWNAD HYWEL UAB 
GRUFFUT M. KYNAN.v^ 

Pbtd t Moch ae Cant. 

Hywel ddiogel diogan deyrn 

Duw or nef nyth vryi ban 
Ae senet laiyet lydan 
Ae seint gloew ardonyeint glan 
Gloewdid a rydid gan y rad boed teu 

A bid duw yn ganhyad 
Hywel hoewal pob eirchyad 
Hil kyuan hwyl kynwan cad 
Cedawl arwynawl ar wyneb prydein 

Pryd}i;yon dioheb 
Ny uagei uygwl atteb 
Ne uaeth uegyuaeth y neb 
Naf eryr teyrn rac tympestyl kedeym 

Cadwei dud y dan destyl 
Ner trymder tromgad diwestyl 
Neun gwTieir vegys gweir vab gwestyl 
Gwystlid rac llethi'id Uatlireidrutlafnawr 

O loflen mab gniflut 
Treis gjTiiryd lewgiyd lofrut 
Tros gymry traws gymreisc vt 
Ut adỳen hywen hywel neud adneu 

Nyd adwna duw a wnel 
Gwr hydyr yn hoedran a del 
Gwawr echen gwrhyd echel 
Echig ynof cof neum cafas edlid 

Am edlig tejTTias 
Hydyi' vt cletyfrut cloduras 
Huysgwr gwr yn oed gwas 
Gwastad yg cancad yg kyngwyt galon 

Gal ouid yn rodwj^t 
Gosseb rotyad eur i-ad rwyt 
Gwys eissyeu aergleu arglwyt 
Ar deheu rieu rwyf goruchel nef 

Yn adawd mihangel 
Arbennic aer bynnac gwnel 
Arglwyt boed hywyt hywel 

Hywel ddiogel diogan deyrn &c. 

^ N.B. Hywel Fab Grufudd ap Cynan a fu farw An. 
1216, ac a gladded yn Xghonwy meddai y Powel. 



I 



PRYDYD Y MOCH Y ViDAWC AP GRÜFFÜT O VAELAWB. MARWNAT. 209 



PRYDYD Y MOCH Y VADAWC 
AP GRUFFUT O VAELAWR. 

Am vnic treissic j traws yolaf duw 

A ddigawn yach o glaf 
jSIilwr milwyr uodrydaf 
Madawc law ddeawc lary naf 
ìs-ài ner rac trymder trist gythrud dolor 

Dilys ym j eur rud 
Mab duw nef noda \"y vd 
Gredeuawl greidjawl gmffud 
Greit eryr milwyr maylawr a archaf 

Y erchwyu nef a llawr 
Vd dinac dinaä gwryawr 
Vn dmaiu vn mab mam mawr 
Yn mab duw ehun oe heneint na lud 

Gyre ny Iwyd beird oe heiut 
Rwym galon nyt gelyn seint 
Rwyf powys peues hoflTeynt 
Powyased angheu powyssuc ae gwyr 

Or goreu y hamwc 
A edeu rieu ryddrwc 
Ac a uo da ef ae dwc 
Dvc ywein wynnuein ny wnn ban ae hoet 

Neut y hoedyl am erwan 
Hil gruffud taer rybud tan 
Teu angheu anghyflauan 
Kyflauan vuan vu ar dreigyeu byt 

A bedyd kyn bwyn teu 
Kadyr grist rac cadwen angheu 
Kadw vadawc uyuawc yn veu 
Meu bryder llawer llwrw klwyf ym 

Deuryd — ^ym dewred nyt ydwyf 

Am 

[Englynion ar goU.^ 

Lltw gwrawl breinyawl brenhineitaf 
Llywyawdyr gwenndref nef nerth a archaf 
Llwydyant pob carant caraf dy uoli 

Llewychuawr geli ri rywoccaf 
Llwyr ym kyfyd bryd brys ny gelaf 
Llauur veith a weitb aweinydaf 
Llyryeid uawl trethawl traethaf o naw 
TJan — llwydran ellylw gan a genydaf 
Llawen eidun vun uyd diorssaf 
Ueueir ry gwbl eir ny rygablaf 
Uetyf dihol dethol doetbaf or gwraged 

Llaryed gluduawred a gloduoraf 
Llawr mawr mebwynyawn dawn diwarthaf 
Llewychdud meinhir ywr tii- teccaf 
Uu diurawd hyffawd hoffaf ker meurye 

Lliw gwynnblyc gwenyc gwen y hadaf 
Leuuer eiry didrevd neu heul yn haf 
Lliaws ae canmawl or mawl mwyaf 
Li in gwinuaeth pennaeth pennaf o gymiy 

Llun hy ae dyly ieith atalaf 
Llwrw gwir nyw cenir ual y canaf 
Llauar car kerdrod o uod uydaf 
Lloer hynot ar glot yr gloewaf deurud 



Llaesuerch uaredud a brud biydaf 
Lleduryd yw gouyn dyn diweh-af 
Llit cant o volyant gwanint gwb-af 
Llawer geir neir a wnaf ker aeron 

Llif dragon vanon vonhediccaf 
Llebliw ardal gwiw gwydyrblas yd af 
Lie uym llwyd eilwyd arwj-d araf 
Lies uymoet eres evraf am tavawt 
Llathreit wawt hyd urawt hut nawt hoet 

naf 
Lliw cer enwysc riw rin dawl om tafawd 

Neut diuethl anueidrawl 
Llin arglwyd llary hylwyd hawl 
Llun diweiruun dy vriruawl 
Mawl ran ellylw gan gynyd gwyd hydec 

Y gwawd hydyr ny deruyd 
Milyoed dreul ne heul hafdyd 
Molyant pwyll uedyant pell uyd 
Ny byd amdlawd gwawd gwawr hynod 
Ellylw — all wed- dawn a gwybod 
Nawd y w rac ran o dannod 
Nwyf rieu glwyf rwy o glod 
Cloduawr dwn kyrchwn kyrch dUud 
Ueinuarch — ar fwynuerch varedud 
Claer ome dwyre deurud 
Clwyf cant uyrd uedyant veird uud 
Buduawr yawn hydawn hediw hawl 
Dylyn — yw held dolyd hebliw 
Bod rod rin diurawd wawd wiw 
Bun laes wanllun Iwys wynlliw 



LLYMA VAR\YNAT 

A Gajît Pbtdtt t Moch t Iobwebth ab 

BOTFKBT. 

Ftsctolen* byddin bud achref kerddeu 

Kerddwys hael yn tangnef 
Camo vro vreinyawl addef 
A gwedy camo caer nef 
Nef yr gwr arwr eur ossep cerddeu 

Ny due card e wynep 
Ny wn o wawt e wohep 
Ny wybu nakau nep 
Nep ny wyr yn Uwyr uy Uetviyt am lary 

Am lury nul oespyt 
Trydar wasgar wisg ermyt 
Tiydyd hael beird auael byt 
Bydoed ygkyhoed ygkwyn a ethyw 

Oe athaw yn amwyn 
Post cadeu kedawldut vrwyn 
Powys dir peues derwyn 
Terwyn yn amwyn am nerth teyraed 

Teymas oed y werth 
Ysgwyt eurdrut l^chdrut berth 
Ysgemyt tewdor loruerth 
loruertb gat gannerth gyt gj-nnor kynran 



210 



MARWNAD MARED. M. KYNAN. CANU. 



Kynreul eur a phoi-ifor 
Ef oed Hew llew lu agkor 
Dyhed teyi-ned tut yor 
Yor drydar aerllary oerllawr ae gortho 

Ny "wrthit yudyd gawr 
Mab rotpert rwyf byddinawr 
Wyr aryfrud maredud mawr 
Mawr a gwyn kymnvyn yr dwyn 
Kyrarawt dreic dnvy ganhyat y drindawt 
Car an war llacliar Uwch gwavrt 
Llary llawfer fyryfder fossawt 

Fyscyolin &c. 



MARWNAD MARED. M. KYNAN. 

Prtdtd y Moch ae Cant. 

Maredut llofiut ^oegyl•^vys diarcliar 

Diorclirawn orthywys 
Y mer nef nota vt glwys 
Ym parawd ym paradwys 

Parawd ysbytawd y esbyd prydein 

Yt pryduawr y wrhyd 
Maredut marw yw hetiyd 
Mai modur artlmr arthgryd 

Greidyawl arwynyawl arwynebet glyw 

Gloew eryr teyrnet 
Clwyf dygyn delieu a goglet 
Clywed y uyned y net 

Betrawd an daerawd pob deurut prydus 

Pryderwn yn achlut 
Daear vn kyuar an cut 
Deon derw maredu maredut 

Maredut gruifut grym aduan teym 

Teyrnet ar gwynuan 
Meibyon dewr deryut ychlan 
Mur greid kynuiuyeid kynan 

Dwyn meibyon kynan cyn bu llwyd yrun 

Arwynawl ym plynmwyd 
Engyrt gyi't gwrtlilys annwyd 
Anghen agkyuartal wyd 

Angheu an goreu gormeil kenetloet 

Can edlid yn adueil 
Nyd hawt ny nawt neb ynyeil 
xiyd liyn hoes dyn noc oes deil 

Deilyadon dyfrynt am defry hiraeth 

O hiruod dreic kymry 
Yth weryd liydyr wrhyd by 
Yth achles wales wely 



Gwelytyn teyrn tud gynuan ae ceidw 

Ae cedwis pob calan 
Bro heirt y ueirt y ueirch can 
Bronn gedawl uch bro gaduan 

Caduan ner ener anaw kertoryon 

Kertassant ar eityaw 
Arwar tiydar trin ognaw 
Eryr g^vyr frawt dymhyr i'raw 

Fraw gyi-chyad cant cad kyn bu llawr y 
Ae deyrn vytinawr [dy 

Ny elwid rwyd ysgwydawr 
By gelwir rann varw raun vawr 

Mawr deyrn kedeym kyd gyurannu eur 

Ac aryant ym pob tu 
Milwr mil wyr gynytu 
Maredut mawT adwyn vu 

Maredut llofrut &c. 



CANU 

A Gant Pbtdyt y Moch t Llyweltn 

M. lOBUERTH. 

Crist creawdyr llywyawdyr llu daear 

A nef — am notwy rac auar 
Crist keli bwyf keluyt a gwar 
Kyn dy wet gyuygwet gyuar 
Crist mab meir am peir om pedwar def- 

Dofyn awen diarchar [nyt 

Crist uab duw dym ryt ar llauar 
Y uoli uy ri rwysc o dyar 
Llywelyn llyw prydein ae phar 
Llew a glew a glyw gyfarwar 
Uab ioruerth yn cannerth an car 
Uab ywein frawtyein frwyth kynnhar 
Ef dyfu dreic llu }ti llassar dillad 

Yn dillin kyuarpar 
Yn eruid yn aruod abar 
Yn arueu bu keneu kynnhyar 
Yn dengmlwyt hylwyt hylauar 
Yn didrauc y gyfranc ae gar 
Yn aber conwy cein dafar uy llyw 

Llywelyn a thrugar 
A dauyt deuawd ul kessar 
Diuei dreic dragon adwyar 
Diuwlch ut diualch y esgar 
Diuwg blwng blaen uuel drwy uar 
Dybryd ynn veirt byd bod daear arnaw 

Ac arnan y alar 
Ef an llyw kyn Hid gyuysgar 
Ysglyuyon ysglyuynt llurw bar 
Oet rynn rut ebyr or gwyi' gwar 
Oct rann veirw uwyhaf or drydar 
Oet araliw tonneu twnn amhar eu neid 

Nyd oetyut dilauar 



CANU. 



211 



Tonn heli ehelaeth trwy uar 
Toun arall guall goch gwyar 
Pann orvu penn llii llachar llywelyn 

lAjw alun athauar 
Myrt bii Hat Uith brein gortyar 
Or milwyr a mil ygkarchar 
Porth athwy pan aetham y ar 
Meirch mordwy vchmawrdwiyf tonnyar 
Oet ongyr oet engir eu bar 
Oet angut gwaedrut gwaedryar 
Oet engyrth yn hynt oet agkar 
Oet yg oet agheu an kymhar 
Oet amheu yr byd bod abar 
O honam o heneint Ueithyar 
Mawr gadeu angheu angklaear 
Meirw sengi mal seri sathar 
Kyn plygu rodri rwyd esgar y mon 

Mynwenhoet bu branar 
Llywelyn kyd llatwy trwy uar 
Ked Uoscwy nyd llesc uuelyar 
Llary deym vcli kyra kyuarwar 
Llwrw cyduod yr clod ys claear 
Ry Uoues rwyf tres tros uannyar y ueirt 

Oet vawrllwyth yr daear 
Gwisci eur ac aryant nys car 
Gwascwynueirch goseirch gossathar 
Ysginawr goruawr goruynt par 
Ysgarlad Uiw fleimyad flamyar 
Meirch mawrthic frwythyc fraeth anwar 

Frawtus — a phreityeu cwiar 
Mwth y ryt arwyt ygwascar 
Mal arthur kein modur kybdar 
Cann a chann a chein wyllt a gwar 
Cant a chant a chynt noc adar 
Adar weinidawc caeawc kynran drud 

Dreic prydein pedryiian 
Adod lloegyr lluossawc am pann 
Adaf hir yn herwyt calan 
Adwet teymet tir nys rann 
A dan ser yssef y amcan 
Adnes y ui-anhes y vrein bann dychre 

Y dychrein gwyr ygkreulan 
Gwrt y gwnaeth am deu draeth drynan 
Gwr hydwf gwrhydri ogyruan 
Dygwyt gwyr heb leuyr heb lann 
Dygoch Uawr dwygad uawr varan 
Yn am \to alun eluyt cann a freinc 

Yn frawtus val camlan 
Ar eil yn anion aruor uann 
Yn vndyt an vnduw ynn a rann 
A dwy di-eic feleic faw gyman 
Ual deulew nyn dylochassan 
Ac vn traws gadgun treis uaran ual gwr 

Yn goruod ym pob uann 
Llywelyn llafnawr agkyuan 
Lloegyr diwi-eit Uu rutuleit rutglann 
Liu racdaw a llaw ar Human 
Llwybyr yn wybyr yn ebrwyt allan 
Llwrw dawn cadwallawii uab caduan 



Y mae am brydein yn gynuan 

Llary ny del y law attaw attan 

Llyryed tremyned tea mor dylan 

Eac Ueith anoleith anolo Hann 

A UafnawT Hedrut uch grut a grann 

Ninheu ueirt prydein prydus eiryan berth 

Gwyr a byrth uy rwyf ym pob calan 
Yr digabyl barabyl gau bawb oe uann 
Digrifwch elwch elyf egwan 
Oe aryant gormant gorym drudran 
Ae alaf ae eur ae aryan cann 
Can edwyn dechryn o dechreuho bleit , 

Vch blaenwel yn oed Ho 
Gnaws achaws yn ych kyn aduo 
Gnawd y lat ny Iwyt y abo 
Caer Ueon Uyw man mwyn pabo ath due 

Ef ath dwc yg godo 
Llywelyn ef Uosges dy uro 
Lias dy wyr tra llyr tm llwyuo 
Llwyrduc y wytgruc nyd file fo 
Lloegrwys yn llucvryd ys ymino 
Lieu dir teym llutywyd yn agro 
Lias y glas y glwysdei neud glo 
Llys elysmer bu fer bu fwyr gno 
Llwyr Hosged y thudwed ae the 
Llwrw gwelwch neud hetwch heno 
Can vy rwyf nyd ryued ked bo 
Hyd y t el y doryf ar dyne a brynn 

Vt breinhyawc bieiuo 
Llew ae due ae dwc pan uynno 
Yr trallwng triHu angosgo 
Llys efnys afneued tra uo 
Lies y uyrt o ueirt ae kyrcho 
A due y wytgruc ae dycco gwylywch 

Gwelhator pwy Hutyo 
Llwi'w uochnant edrywant a dro 
Llwydcun llwyd llithwyd am honno 
Lledkynt argoedwys gwys greudo 
Llys a dwy neud einym yno 
Edryched powys pwy^uo 
Breyenhin breisc werin brwysc ado (acdo; 
Ae gwellygyaw pwjH ly twyllo 
Ae gweU fitinc na fiuwtus gymro 
Llyw yssyn synhywch ked tawo 
Lloegyr gychwyn a uynn a uynhç 
Llwyr y dyd y uryd ar uro gadwaHawn 

Uab caduan uab yago 
Llary ysbar ysbenyt y plo 
Llwrw esbyd yspeid anolo 
Llew pryduawr Hyw prydein ae chlo 
Llywelyn IHaws y vranuro 
Llary deyrn kedeym cad wosgo ygcur 

Ys fyg car a oruo 
Gorwyt vt dremnit dra mor Hiant y mon 

Mam gymiy y metant (bedrytant) 
Gorllwybyr Hu llenwis ewyngant 
Gwarthaf brynn a phenrhyn a phant 
Grorlleinw gwaed am draed a ymdrychant 
Amdrychyon pan ymdrechassant 



212 



AWDYL. 



Cad y coed aneu cadyr anant bortlii 

Bui-thyeist wyr yn diuant 
Eilgad ti'oni yn tremynassant 
Yt adyen vch dygen dyfnant 
Eil milwyr milwyr dybuant 
Eil yi-tli gyrtli yn gwrtliuynnassant 
Eil agwi-t ymhwrt am hart amgant bre 

Bronn yr ervv y gal want 
Kynwan llu mal Hew ytli welsant 
Kadyi- eiyr ytli wyr yn warant 
Kan liynny kynliennu ny gwnant 
Kan wyllon kelydon kertant 
Dugost y wytgruc a dygant y dreis 

A dryssei kyfnouant 
A mtglann yn rutlaw amgant 
Run gannclawt adrawt edrywant 
A dinbych wrtbrych orthorryant ar ml 

Ar voelas a gronant 
A dinas Emreis amrygant 
Amrygyr iiewenliyr naw nant 
A chaer vn aruon acliarant yg gnif 

Yg gnaws coll am peityant 
Ne\u: orwyt dy orofyn nad ant 
Ytb erbyn yth erbarcb vetyant 
Neur oi-twytt yg gorhenw morgant 
Ar vilwyr prydein pedrydant 
Mad yt ymdugost waew mad yth want 

Arall — yn aruoll ysgai-ant 
A chletyf a chlotuawr yth wnant 
Ac ysgwyd ar ysgwyt an chwant 
Mad tjnivysseist lu loegyr yi'ddant 
Ar deniyn mechein a mochnant 
I^y gy^^ygy^ ^y genhynt c^vt ant 
Ny cheif hoen na hun ar amrant 
Mad yth ymdue mam wytt doeth wytt 
Dinam — wytt ditawl o bob chwant 
O borfor o bryfFwn uliant 
O bali ac eur ac aryant 
Afy wrys^ gochwys goch anant y veirt 

Yn vyrtoet y caffant 
A minheu om radeu rym anant 
Yn rut eur yn rwyt ardunyant 
O bob rif ym rwyf ym donyant 
O bob ryw ym roted yn gant 
Ked archwyf ym lly w y lloergant yn rot 

Ef am ryt yn geugant 
Lliwelyt llettrawd dy uolyant 
Llywelyn a llywarch ae cant 
Munerawd y marw ny mwjmyant 
Mai ym byw lleissyawn ryw iiin blant 
Nyd gormot uyggeirwytt* gormant teym 

"Wyf tebic elifíant 
Can oriiod pob rod yn ramant 
Can volawd a thauawd a thant 
Kein deyrn kyn bych digreiuyant 
Can difwyn oesgwjn ysgarant 
Can duw ren yn rann westiuyant 
Can diwet pob buchet bych sant 
»iVeu, O emys. *Ifeu, ytt. 



AWDYL 



A Gakt Pbydtt y Moch t Ltweltn 

M. lORWEKTH. 

Duw ran dym ryt kymwynas 

Detyf dyfyndawn kyuyawn kyweitha-s 

Deduryd dyt gwynuryd gwyn wanas 

Dragon — dreic prydein ae hui-tas 

Detyf uy rwyf rynn wrthyd o lias 

Dewr egin dwyreawd yn das 

Llywelyn llary dyn llwyr dias galon 

Gwyl hydwf ual pallas 

Buost mab arab arueu di-as 

Drud cadeu dreic keneu kynlas 

A gwedy hynny buost gwas 

Clet eurin clo bytin cloduras 

Neud wytt wr aerdwr ardwy euras cad 

Kedernyd eneas 
Dy gywlad nyd lledrad y lias 
Dy gynnogyn ny gpiheil y tywas 
Dy gludawr waewawr goch leas kyn- 
Yn kynnwyn galanas [nygyn 

Dy gludueirt ynt heirt yth hartglas 
Dy gletyf dy glod 17 seas 
Dy arueu angheu angkywas galon 

Gal ouyt rwy dyfnas 
Dy orwyt dy oniawr adas 
Dywedi teithi teyrnas 
Ar ynys brydein briodas yn hir 

Yn herwyt bod achas 
Dy ystwng kedyini kadarndras 
Detyf gwystlaw yth law heb lutyas 
Dygymer pob ner pob nwythas deyrn 

Duw o nef yth swynas 
Wytt priawd tii- prydein ae thlas 
Wytt prifwyr eryr arddjTnuras 
Wytt chwyi-n wytt teyra wyt eiryas 
Qadeu — wytt cadarn ual dinas 
Wytt goreu vn g^vl■on or uas 
A wnaeth duw y dyt yn creas 
Llym anyan tra than trwy gras a choed 

A cheyrn oreuras 
Llyw bydoet lied byd dw^yn a bas 
Llywelyn llywarch ryth gauas 



AWDYL 

A Gait Petdtt t Moch t Ltwsltn 
M. I0BÜERTH. 

Ath uendiccwy duw deyi-n werlin hael 

Hil uletynt uab kynuyn 
Aryf eryi' gwyr llewyr llewy^n 
Aer gymid kyndlid kynuelyn 
Aryal gortywal gwrdiuyn pennawr 

Penn prydain ogyrthyn 
Yth ysgwyd tebygwyd toryf wyn 
Ysgwyd ball guall guhelyn 



AWDYL. CANU PRYDYT Y MOCH Y LYNVELYN UAB lORUERTH. 



213 



Geir uyg eir or penneir yn perthyn 
Ar bawb — o bobloet dyfestin 
Meu eur rut ym rotyon glyn 
Mi lywarch titheu lywelyn 
Mechdeym kedeym cad o mynn aryfrut 

Eur dilut aer dylyn 
Amhyl yth gylch galchdoed gymyn 
Am d}Tiiyr gwaed gwyr gorewyn 
Peithyawc dy alon dy elyn gwae ef 

Gwaet a gwlad neuth ganlyn 
Peth oth oed athwyd wy deruyn 
Pymthengweith pymthengmlwyt bych 
Hyn — mabddysc ytt dreulyaw tretli en- 
Y veirt — yn yrtyoet yth gylchyn [uyn 
Dy law hir neu chredir na chryn 
Yn roti e\if nit a melyn 
Dewr yth wnaeth ytí duw yn vn dyn 
Haelaf — hyd aeth heul oe gylchyn 
Detyf dy dad daeoni ath glyn 
Dadeni haeloni heilyn 
Wyr y wein prydein praf dechryn galon 

Gal ouyt hil memiyn 
Wyr madawc vreinhyawc enwawc hyn 
Mab loruerth mad ganed urtyn 
Ath ogyuarchaf naf ny eduyn beirt 

Megis bai-t ar dremhyn 
Hawl gretuawl kedawl cad edwyn 
Hael hywlyt la wry t lywelyn 
Hanbwyf well o honawd wawd obryn 
Hanbych well o duw ac o dyn 



AWDYL 

A Gani Pbtdtt t Moch t Lywklts j 
Uab Iobcebth 

Neum bu dyt ker eluyt elwy 
Eily wn wawd a deuawd a dwy 
Neiun bu aralldyt ym rydyd rwy 
Ker moreb kein wyneb konwy 
Neum bu tremyn tramwy rwng lleyn 

Llewychedic eiu' ar uy kyfrwy 
Ac eurawc anion ac ardudwy 
Ardal dwfyn hoewal dimilwy 
Eissytyn gwylein riein yn rwy 
Kalcheid y kaeroet kylchwy maelgynig 

Milgieit eu gwyr ym pob tramwy 
Nyd treid tra dilyn pell ouyn pwy 
Py geidw yr gorddwfyr rac pob gorddwy 
Llywelyn ae keidw Hew yn adwy 
Llyw gwyuet ae met hyd y mawddwy 
Llaw orthrech wrth rwyfan mordwy 
- Lloegyr wrthryn tra llynn Uwmynnwy 
Wyr madawc ermidet uwyuwy 
Wyr ywein uirein y auarwy 
Pryffwn y digreit praif y ddirwy. 
Ger eluyt mechyt a machawy 



O lydaw o draw o drwy mor hafi-en 

Hyfriw y peleidyr ym porthaethwy 
ddyfneint o neint o Nanheudwy 
Or tir a uemir vrrth efyrnwy 
Gwychynialch lywelyn erlyn arlwy 
Nid kywiw a Uwfyi- dwfyi- dyfyrdonwy 
Kereist oth uebyd gwiyd gai-wy 
Karu bun weddeit lunyeit lywy 
Eur didawl meidrawl y modrwy ae phall 

Ny phell tynn riein rac a garwy 
Yn ganmlw^'t yn rwyt yn rwy ar gymry 

Ath gyniryd yn uwyfwy 
Doeth attep duw ath attwy 
Teir oes byd a heuyd yn hwy 



PRYDYT Y MOCH AE CANT Y 
LYWELYN VAB lORUERTH. 

Able nadolyc yr ae dyly lloegyr 

Dellis llew o gymry 
Yn gert gytuod rod ryly 
Yn ged gyhydyr gad hydyr hy 

Hy bytei arthur eirthyaw hyn ae lu 

Eilywoet oe gylchyn 
Milwr gwlyt mil wyr giyd gryn 
Mai yt wytt hetiw hytyn 

Hytyn lywelyn hytolawc y veirt 

Ae vytoet Uuossawc 
Rwyf bedyt ny beit y rawc 
Rwym lloegyr lliwed trahawc 

Traha yw y neb na bo kaeth ym rwyf 

Gwr ny rif kybytyaeth 
Duw mal ef nef ner bennaeth 
Dyn kynna nys gwna nys g wnaeth 

Gwnaethost gad aerbost ged eurbar 
Prydein — nyd pryduerth yth esgar 
Y gymry gymryd gotyar 
Lloegyr wales yn wores war 

Gwi-hydri benlli ban llocher ys gwlyt 

Ys gwledic kymynner 
Ys gwrt yny gordiner 
Ys gordnid fwyr dylud fer 

Fwyr fysc aer deruysc ar deruyn lleon 

Llyw prydein llywelyn 
Dygen rwyf ry due dy hyn 
Ducost vt dremrut dremyn 

Tremyn llywelyn llyw rydyrch prydein 
Prid y loegyr y dissyrch 



214 



PRYDYD Y MOCH AE CANT Y LYWELYN. Y CANU BYCHAN. 



Miluyrt glydwr glod neinteircli 
Moes terrwyn maes twrr a gyrch 

Cyrchyad tremynyad tra mor ut dy gas 

Dy gosgoi-t yn breinrut 
Meu dy ged gad wychawc nut 
Teu uyg gert angert angut 

Angut uu dy gyrch angert lyr a bran 

A briw goch dy ongyr 
Traw y treinynaist benn gwyr 
Trwy dym deyrneit eryr 

Er pan y llywyeistlloegyr diwreit gymry 

Gynniweir milcanpreit 
Elyf dreic feleic fẁyrdreit 
Elysmer vt fer nyd furueit 

Nyd fac orwyt gruc wytgun ysgonia 

Oes goruod y hil run 
Tyreu poeth peithyawc pob vn 
Tande fyryf foes alun 



PEYDYD Y MOCH AECANT Y 
LYWELYN. 

Treisuawr lywelyn trossof nys rotei 
Ef rotes wyllt a dof 

Y winllynn dengyn da gof 
Oe wennllaw heibyaw hebof 

Hebof nyd angbof anghad glydwr Hew 

Llewelyn liuysgwr 
Hebawc teyi*n varchawc twr 
Heb ameu ef goreu gwr 

GwT gwrthod gwarthrut gwrtyn gwrtb- 
ryun lloegyr 

Llywelyn ar gycbwynn 
Ym blaen caen cawad vnbynn 
Ymbliant gwyrt ac vn gwynn 

Arwynn yw gennyf arwein y vetwl 

Ae veddyant hyd lundein 
Aerwalcb balcb bolch y laslein 
Eryr araf prif wyr prydein 

Prydein anghyngein am gyngas galon 

Ef golofjTi teynias 
Anaw pedyr ae nawt pa dras 

Y gallwn val y gallas 

Gallas arglwyt was aer gleis lywelyn 

Lewenyt dwfyn a beis 
Gwendud amryw dud emreis 
Gwj'net adi-j'^set y dreis 

Treisuawr lywelyn trossof &c. 



Y CANU BYCHAN 

A Gant Pktdtt t Moch t Ltwelyk vab 

Y OBUKBTH. 

Cyuarchaf ym ren cyuarcbuawr awen 

Cyureu kyn'idwen rwyf bartoni 

Yn dull talyesin yn dillwg elfin 

Yn dyllest bartrin beirt uannyeri 

Kymhwyllaf uy naf kymry uodrydaf 

Kymro keluytaf ry wnaeth keli 

Kymi-eisc lywelyn nys kymrawt neb dyn 

Kymi-y y deruyn ae doryf drosti 

Eryr teyrnet yr yueis y vet 

Ar bet ar dyliet ar deheu ri 

Yr yueis y win o ualcb uuelin 

Ae wisgoet eurin ae uynogi 

Yn Uys aberfraw yn llochi bartrin 

Yg kaer uaMT Ayrtiu vyrtyoet beri 

Yg kaer dygannhwy yn abertawy 

Yn agwrt dramwy dref Gedweli 

Yg kaer yn aruon ygkeii; gyflawdon 

Ac ygkaer llion uy lliw dybi 

Yg caer Amwythic yg cein dreui ner 

Yg caroet aber tyner teiui 

Yn llys fer elysmer yn seint cloduan cler 

Yn Uysseit aber hydyi'uer bodni 

Yg castell baldwin ygkeri osgort 

Yn hawi'fort dref goi-t dref diuysgi 

Yn rutlann deguann deiui drachas eingj'l 

Yn rutlan degeingyl tec a threui 

Yn llys y wytgruc a lloegyr yc catuc 

Llawer an goduc yn ymgoti 

Yn llyssoet delieu yn lloegyr adodeu 

Lliaws twr goleu yn golosgi 

Ym pryifwn rywrys yn r^vyoli gwrys 

Ym prydein ynys gwys an gwesti 

Ny chawsan droeduet heb wan heb wuet 

deruyn gwynet yny gweini 

Anoethach powys ae thir amddyfrwys 

Ae thoruoet diffwys nyw differi 

Neu loegyi" lu derrwyn ae Jly w llid wen- 

%vyn 
Ae lluoet trylwyn hyd tra gweilgi 
Ny chawsan genhyn kyniod kymeinthyn 
Eithyrgwarthagwrthrynn wrth ymbroui 
Darogan mertin dyuod breyenhin 
O gymry werin o gamhwri 
Dywawd derwyton dadeni haelon 
O hil eryron o eryri 
O wyron ywein ar wyneb prydein 
Vn vrtyein llundein o Ian deithi 
Yn lew loegyr gymyn yn yoruerth y hyn 
Yn lary lywelyn o lin rodri 
Nys kelaf honnaf hon y w beli hii- 
Ny chelir nae wir nae wrhydri 
Am bob treis ryduc ar bob tarw caduc 
Ac ar bob ssaruc yr eu soitì 
Argytinifergwaed amdrychyon amdraed 
Ac am pob paraed parawd losgi 



ARWYKEIN. CANU. 



215 



Ae gwbyl weithredoet ar gel ar gylioet 
At gadam gadoet djTyoet doiri 
Can kymeiy duw difwyn ynni dyn 
Kemer lywelyn lyw kydeithi . 
Archaf ytt ai-glwyt yi- arglwyti 
Y eiyr keinvrjr kymod a thi 



AIl^VYREIN 



A Gant Lltwaech tab Llewelyn t Lewblts 

VAB YOBCEBTH. 

Ml ath arwyre vt bre breinnyawc 
Breisclew anael hael o hil madawc 
ArwT yn arueu aeruetawc devm 

Eryr ai- gedym eurged uarchawc 
Llywelyn llary rwyf rwyni kyuryawc 
Lluyteu beri ri rutuoawg 
lAyw kymiy deruyn diryawc y harglwyt 

Lhvyr dirua-wT dygwyt y digassawc 
Ry darueit aeruleit eurulaen rotlawc 
Aruogyon dragon dreic llys eurawc 
Ry arueityaf naf nerthawc dygyrchu 

Yn rwyuan teulu rwyf teiiluawc 
Am prydest dyllest ar dull donnyawc 
Prydu nyd anoeth y gyuoethawc 
Prydyt wyf ym rwyf rywawc lywelyn 

Hil meruyn hytyn hj-tueirch gwiscawc 
Teyrnuab ioruerth berth byddinawc 
Uab Owein uur prein preitrwyf enwawc 
Goreu wyd gorwyd am geinawc dyffrynt 
Gwrawl ha\rl bwysgynt pellynt pwyllavrc 
Mynneist gyfaruod yn gyuaniawc 
A grs'enwynwyn rynn rwyf Uuossawc 
Gyueillyeist ual drud gyueillyawc yth law 
GauaeUus dreic fraw freic kymynawc 
Y deheu neud teu ual teithyawc 
Urehenin gwrt drin gwyr dreul uodawc 
Keueist eluyden alaawc ynyal 

Oth gleu gledjnial goed gleuyuawc 
Dy uart wyf dy uut ys angliutyawc 
Dy ueii-t ynt heirtyon vt mon mynawc 
Dy uyrtoet kyhoet kyhoetawc beunoeth 
Dy gertawr byt goeth doeth dauodyawc 
Dy gert dy ganaf naf niuerawc 
Dy gynny gyn dygwyt arw\i; eurawc 
^y gy ^J ^^ bolchawc dy daryan 

Dy gynnif nyd man nyd mal diawc 
Dy gynnetyf dyuoil yn oruodawc 
Am benn gy gynnygyn kynnwryf gwyth- 

awc 
A gwasgaru clwyf a gwascarawt clod 

A gwisgoet arot yn uyd uodawc 
Ac eur ac aryant wrth chwant chwan- 

nawc 
A meircli mei meingrwn dwnn a dossawc 
A lluoet ygnif a Uuoetawc uaes 



A lliaws dilaes aes asgethrawc 
A ragod penn clod claer ysgwydawc 
Escudwan garthan is garthynnawc 
Gwaed am draed o drin a gwaedlid lain 

A g^vaedlauyn aduutyawc 
A gwaedlwrw gwyr aerfwrw aruawc 
A gwaedlenn am penn ym peithawc 

A gwaed a bwyd brein 

A bran ar gelein 
A galon aduutyawc 
A golo ker man ro meinnyawe 
GSelynyon saeson sidanawc 

A geloreu creu 

A gwan a gwaedfreu 
A gwaedfl5*wd redecawc 
Am uochnant keiu amgant coedawc 
Am uechein yn uochdwyreawc 
Am eiluannurychanui-ecbeinyawc heuyd 

Bu hiruryn berchennawc 
Rac uy llyw yn llu diofnawc 
Amherawdyr llywyawdyr llurygawc 
Llywelyn llary i-wyf rywonyawc 
Berchen — barch wledic hiraethawc 
Ath uolaf uilwr pedrydawc 
Ath uolant pymtheccant caderyawc 
Ryth uawl ar yssyt estronyawc 
Nath orsseif na moel na myghawc 
Boed dy wir ar dir tormennawc dyet 

Can mlynet yn het yn hytolawc 
Can dewis uuchet rinwet rannawc 
Yn rann yth bartlired rwyf ced cadrawc 
Caffael trugaret trugarawc arglwyt 

Trugar duw hylwyt rwyt rinwetawe 



CANU 
A Gást Lltwabch Bbtdtt t Moch t Duw.» 

Dexg grat benn berchen barth briodawr 
Deng grat dy wennwlad mor uad mor vawr 
Duw dewrwir ]^>ellir pwyllawr on kynnhen 

Dilen o bressen ban yn bryssyawr 
Deu edryt yssyt a synnhwyryawr 
Deu erbyn agheu agychwiawr 
Doethwlad nef adef adaf wychawr sell 

Vffem yw yr eil dur eU dyrawr 
Ofer difuner llyther Ueawr 
O fyt achrefyt yt achrettawr 
O fyryf yoli tri o draethawd berffeith 

O egAA-ydet yeith o egwytawr 
Berthideu rieu ry wasgarawr 
Ny mad borthes mam mab nyw ditawr 
Porthid donnyeu byd dynyawl ogawr 
îíenn: dynyaton berchen benn bob euawr 
Pai-thwys rwyf radlawn dawn diburawr 
Forth ym gwawd tauawd dy garcharawr 
^Çyndddw ai k. ait — LL C. 



216 



CANU. 



Berth gyuoetli llwyi-ddoetli llewycliawt 

beunyt 
Am eljf vedyt am eluyt glawr 
Gwedy golo dyt o dywyllawr 
Gwedy golwc vrad goleiiad gwaAvr 
Gwrth yoli keli kyn neithyawr daear 

Gwyl drugar dy gar uo dy gei^tawr 
Kyd gw^^pwyf hetiw hawtuod vch llawr 
Ny wnn yr hynny a wyf henawr 
Gwyr ren an reid ryt yolawr heb daw 

Rac yn periglaw heb periglawi' 
Gwytam yn gorllwc gwr llwyrddrwc llawr 
Gwr hydyrueu agheu yg ghyghellawr 
Kygholli mawr duw mor ddybryd y neb 

Kyghall nwy goheb oe gynuebyd 
Kyntorawr yssyt ys ef an cryd 
Kyghallen ddilenn orfen orfryd 
Kygeiiddon a daw o diofryd crist 

Kygafawc kyfyrdrist kyfyrdost benyd 
Cam yw y dyn difanw y uiyd 
Kygreif diawl kyg^vl ky wyd 
Kyghaws a nyt ti-aws a uet tristyd meith 

Kyfreith dioleith kyn lleith lleduryd 
Kywirdoeth rwy gwel brad annel bryd 
Kyfyrdwyth kyfarfyrdwyth prifwyth prif- 

wyd 
Kyuaruaeth amaeth am aruetyd twyll 
Kyni'ancgeii gymliwyll am pwyll ym pyd 
Kyuyi'gnawd ym keudawd deuawd heuyd 
Kyfredec a chwec chwerw hir ennyd 
Kyfreid oet ym pleid oet ym plegyd uod 

Kyfragod dyuod tu ny gweryd 
Yn llwrwjlwyth eluyt douyt an dyd 
Yn llawr lliwed kawt anglawt anglyd 
Yn llwyr yt yd gwjt liyd yg gweiyd llawr 

Yn llwrw vn kyfawr yt yn kyuyd 
O areu angheu aereu ergiyd 
O oeruet poenwet pawb y nywyd 
O arwar daear down y gyd dytbrawd 

O arsvein pechawt lleitawd lleduiyd 
Ny rygar trugar tra syberwyd 
Ny ry daw anaw oe anwylyd 
Ny rygotwyf rwyf rym gweryd o dygyn 

Nyd rwyt wy gynnygyn gyndiebryd 
Ny rygollwyf duw o dewret byd 
Ny ry golles nef ny uo ynuyd 
Enuydx-wyt awyt ewyc lafur twnn 

Anvedyr y carwn pwnn pennyadur 
Heb synnyeid yn reid rwyt achlyssur 
A heb wybod bod byd mor ampur 
Ry bu erthyst yn rybu arthur gynt 
Rybu amgyfrawd gwynt gwan tra messur 
Rybu ull kessar keissyassei flur 
Y gan vt prydein prid y hesgur 
Rybu vran ab llyr llu rwym adur mad 

Yg kamp yg kywlad yg cad yg cur 
Rybu ercwlfF mawr rwysc djrrawr dvr 
Ryuyc angertawl gretfawl greitur 
Rybu gamwetawc madawc modur faw 



Rybut uu itaw dylaw dolur 
Bu alexander byd lywadur 
Hyd sygnoet neuoet ny bu segur 
Pan ny wyl pobloet pawb yn tostur pla 

Fob tra yn diua ac yn difur 
Fob naf oe niuer pob ner pob nur 
Fob nenn ym pressen yn am prj'^ssur 
Gwrthod rwyf holiaul holl ysgrythur ueith 

Gwrthwyneb a weith yw y wneuthur 
Gwrth awyt dragwyt dra gwylyadur 
Gwarchedit eluyt dy byt disbur 
Gwertheuin vrenhin vreisc bennyadur byd 

Gwrthlated om bryd pyd pechadur 
Gorthywys nefoet ny uet eglur 
Gwrthyf ny bo trist crist creadur 
Creaduryeu nef nawt dialaeth seint 

Kyrreiuyeint gymeint gymedrolaeth 
Caret ym ynni nyd mi ae maeth 
Caru a mynnu vym mabolaeth 
Caraf y olaf dri drwy drudanaeth ked 

Canred omgwared yr awch gwrdaaeth 
Can ryt duw douyt dawn ehelaeth 
Can ran rad geleu dewr frwythav fraeth 
Can klyw can kennhyw kymhwyllwryaeth 
Kein lly^vyawdyr creawdyr credwn ry 

wnaeth 
Kant kadwent pressent presswylyaeth an 

hydyr 
Canys breu mal gwydjT hydyr hudolyaeth 
Yr teir person byd bid ych aruaeth 
Yr tri yn yawnwir yawn wrogaeth 
Yr va. duw vn dyn na uid hydraeth bi^ad 

Yr mab rad yi' tad tec hynafyaeth 
Can due pymwau Crist pym oes o gaeth 
^ Jo ^ SY^JS gyniodogaeth 
O angor tewdor tud alaeth gymhwyll 

O dwyll o dywyll dywyssogaeth 
Yndyndid ym pryd ym bru ban aeth 
Yn dolvr yg cur yg corffolaeth 
Kynytwys mawr wr mawr vreuolaeth 
Gnif — yn kynnif y brif briodoryaeth 
Kynytwn vinheu heb sswysseu saeth 
Kan an duw uiy ureenhinyaeth 
Breenhinhet benn ban yth aned hael 

Bro oet ysgauel ys gofuned 
Breenhin pob fin jwb faw dyghed 
Braw cwydam ygyd yg cryd agred 
Yn vffern gethern gaeth drefred erwan 
Yn aifan poethuann peithyawc drwyted 
Yn daffar taeruar tan amgyifred 
Yn arfuruyt lie ny llwyt kerted 
Yny yt aeth cain can y weithred cam 

Yg gyweithas nam nym bo vyned 
Gwtam pob anwar daear dyred 
Gotef grwn ysgwu anysgoged 
Gotefwn gwyhvn gwalaed arnan 

Gwyth gyman yn llann yn llwyr gywed 
A mi am awyt yn geheued 
Yn afrifaw duw yn efrifed 



ENGLYNION. AWDL. 



217 



Archaf danc kyn tranc trwy eiryoled meir 
Hycl nam gwnel kellweir coll aghyffred 

Kyn dylaw gychwyn t jtyn tytwed 

Kan dalu j duw y dylyed 

Kan Ueng egylyon kein lliwed obeith 
Kyn lleith i-ac kyfeith kyweithaed 

KaflFwyf o yoli crist keli ked 

Kaffael yn adef nau nef noted 

Amen. 



ENGLYNION 

A Gast Pbtdtt t Moch i Ltweltx Mab 

lORWERTH. 

Cyfakchaf i Dduw oi ddawn hunaidd 

Hunaw ym gogawn 
Arwr arwrwas cas crawn 
Eryr mawTwyr merfyniawn 
Merfyniawn lleisiawn lies arwar cerddau 

Cyhyrddws am irn car 
Pendragon berion bai* 
Puni wregys dewi-ftys daiar 
Dy orwyf hael rwyf hwyl reuedd prydain 

Hil pryd fawr teymedd 
Llew tort" ll}niv terfyn Gwynedd 
Llywarch Llywelyn ai medd 
Meddfaeth dialaeth diwyl hydd ab cad 

Cadr ddragon gyfiindab 
Gwr fab ^ladawg gwi-ddfeirch arab 
Gwrhyd ppT byrr y bu fab 



Mabolaeth fy rhwyf yw rhywoli cad 

Cedwyr tud Feli 
Ar bob terwyn torf am ri 
Ac ar bob terfyn torri 
Mab ddysg yw i'm Uyw llu rif ser i'w 

Oe galchdoed nifer [gylch 

Tarf cynnygn can yd weler 
Torri heb noddi heb ner 
Mamynogi draig dnid yw ei gymmwyll 

I gymmell y wendud 
Lleith breisgwyr llith brain a chud 
Uadd Ryfu a channu golud 
Mebyd rwyf gwrhyd rhwydd fu ei gynnif 

Ny' gynnygn bu tramgwydd 
Pen dragon draig yn ddengmlwydd 
Pobl dwr neud g^r yn eu gwydd 
Gwrhyd ri Addaf gwrhyd ferth bieu 

Buddugawl fab Eorferth 
Draig Brydain ei bryd ai nerth 
Ai ddyall guall gannerth 
Cynnorthwy dragon draig hirlwys filwr 

Ath filwyr na phowys 
Car cyrdd cerdda pob diffwys 
Cant cynnygn yn ddygn ddwys 
Dessyf llu elyf llew teymas wyd 

Ny odyn neb dy gas 
Bar llychwr gwr yn oed gwas 
Beirdd byd yth gyd ry gafas 
Cefaist Lywelyn olywiaw gwendorf 

Gwynn deym Aberffraw 
Cadam gad drwsiad dreisiaw 
Ced byd yth lewyd oth law 
Llwyddid yt gymry llywarch 
^JÜen, Yw. 



CANÜAU DAVYDD BENVRAS. 



AWDL 

A Gant Daftod Bextras i Leweltn fab 

lORWERTH. 

Gwr a wnaeth llewych o'r gorllewin 

Haul a lloer addoer addef iessin 

Am gwnel radd uchel rwyf cyfych win 

Cyflawn awen awydd fyrddin 

I ganu moliant mal Aneirin gynt 

Dydd y cant Ododin 
I foli gwyndawd gwyndyd werin 
Gwynedd bendefig fiynnedig ffiu 
Gwanas deymas deg cywrenhin 
Gwreidd teymeidd taer ym mrwydrin 
Gwrawl ei fflamdo am fro freiddm 
Er pan oreu Duw dyn gyssefin 
Ni wnaeth ei gystal traws arial trin 
Gorug Llywelyn orllin — teymedd 



Ar y brenhinedd bi-aw a gorddin 
Pan fu'n ymbrofi a brenhin Lloegr 

Yn Uygru swydd erbin 
Oedd breisg weisg ei fyddin 
Oedd brwysg rwysg rhac y godorin 
Gedd balch gwalch golchiad ei lain 
Oedd beilch gweilch gweled ei werin 
Oedd clywed cleddyfau finfin 
Oedd clybod clwyf ym mhob elin 
Oedd briw rhiw yn nhrabludd oi drin 
Oedd braw saw saeson clawdd y Cnwckia 
Oedd bwlch llafn yn Haw gynnefin 
Oedd gwaedlyd pennau gwedy gwaedlin 
Rhyw — yn rhedeg am ddeuUn 
Llywelyn ein llyw cyifredin 
Llywiawdr berth hyd borth ysgewin 
Ny ryfu gystal Gwstennin ac ef 



218 



I LYWELYN. AWDL I DDUW AC I LYWELYN FAB lORVVERTH. 



I gyfeir pob gorllin 
Mi i'm byw be byddwn dewin 
Yra marddair mawrddawii gyssefin 
Adrawdd ei ddaed aerdrin ni allwu 

Ni allai Dalicssin 
Cyn adaw y byd gyd gyfrin 
Can hoedl liir ar dii- daieTÌn 
Cyn dyfynfedd ysgyrnwedd ysgrin 
Yn daer dyfnlas ar lessin 
Gwr a wnaeth or dwfr y gwin 
Gan fodd Dviw a diwedd gwirin 
Nog a wnaetlibwyd treis anwyd trin 
Ym mhresent ym mkiyssiir orllin 
Ni warthaer hael am wertbefiii nos 

A iiawdd saint boed cyfrin 

TERFYN. 



I LYWELYN. 

Hanbych well o Dduw eddewy 

Eddewid ddilid a ddeley 

Hanbwyf o honawd am wawd wedy 

Hanbwyll dygymm-\vyll a gymery 

Llyw- Piydain prydydd atli ddefíìy 

lilywelyn llwyddid yt liyuny 

Mawr ith orug Duw dad Arghvydd fry 

Myfjrr yw mae mwyfwy fyddy 

Dy faint herwydd braint ti a brofy 

Dy fantawl nid bawl nid hawdd liynny 

Dy far ys anwar y gossody 

Dy ner a gwyner fal y gweny 

Dy fudd ni oludd er a wely 

Dy fedd ath refedd a ddoeth renny 

Difiiddiawg iarchawg feh'cli ystry 

Dy faddeu nid teu teg y rboddi 

Dy feddiant nid cbwant a chwennychy 

Dy feddAvl nid cwl canys cely 

Dy fod falcb y rod ry feddyly 

Dy fod herwydd clod mal y clywy 

Dy fyddedd cyhoedd ti ai cely^ 

Dy fryd wi-tli dy fryd frenliiu Cymry 

Erwan yw ynni o mynny 

Aerwalcb balcli balcbu iyngwely 

Arwar udd Kessar a'm ceissy am bwytli 

Ys da betb ym ceify 
Traul caeroedd ciriega ymy 
Trefad fy liendad ai hiindy 
Trais arnaf fy naf ni edy 
Tros y gerdd a gannwyf cytty 
Y mawr udd rliwyddfawr om rlioddy 
Nid mwy no deg ei-w os a ddygy 
Cymer a fynnycb Cymry beudefig 

Arbennig wledig i wladychy 
Difanw son saeson sef a gery 
Difwyniant fyddaf o'm difenwy 
^Neu, coely. 



Na dilyssa fi y felly fy naf 

Nid ef y t lessaf o'm dilyssy 
A ganwyf dy geiniaid ai cny 
A. genais a genir wedy 
Aerddryd tud or tu pan gefiy 
Erddi-wg ys teilwg os tely 
Ystyria wrtliyf wrth om colly 
Ystawd fy nullwawd nam hennilly 
Ystyriws dews dawn ytty er gaint 

Ystyr saint dy fraint frenbin Cymry 
Can gwnaf dy foliant fal y heddy 
O gwnai iawn om dawn nim diawy 
O wythlonder ner uertli a gedwy 
O eitliaf pob caer taer y torry 
Neu ry orwyd bael ydd bwyly 
Ni ryorug Duw dyn fal tydy 
A ddaroganer a gymmery 
O bob darogan dawn a gefiy 
A ddai'ogenais a gynnyddy 
A ddaroganwyf a gynbely 
Wyt ddaroganawi- gan a wely 

TERFYN. 



AWDL I DDUW AC I LYWELYN 
FAB lORWERTH. 

Dafydd Bexfras ai Cant. 

Mas Duw dylyaf dy bvv^yllaw 

Ma^vT gwerthfawr gwerthyf gwrandaw 

Mor iawn yw ydawn am daw ygeunyd 
Mwynair o'm plegyd lieb plyg amaw 
Mur modur llywiawdur rbag Haw ymae 

I'm meddwl dy geisiaw 
Mor ddiriaid i ddyn eiddunaw oi gnawd 

Er dygnawd becliawd nai rybychaw 
Mor deg y gelly di gall arwyddaw 
Mei'werydd echwydd ac uclierddaw 
Mawrfryd gan ddyn byd er bod iddaw 
Dda — na mawrair draha nid rhaid -wTthaw ' 
Mab Duw ai dyrydd yn eiddaw 
A mab Duw ai dwg y gantbaw 
A mab Duw ddyddbrawd a ddaw iw brofi 

Beth fo ei ynni am ei anaw 
Ni bydd a mab Duw diamadaw 
Afo mynws byd yn ei bydiaw 
Mab Duw dewiseis dewissaw a Avnaf 

Ef dewisaf naf nawdd y ganthaw 
Diddestl oedd eu lie Uu wrth sylliaw 
Dydd y cymnierth Ci'ist grog yn eiddaw 
Yngwaelawd uffern affleu fraw einioes 

Ydd oedd bedeiroes }ti ymdaraw 
A llu o bryfed yn eu briwaw 
A Hid llid boethfan dan yn eu deifiaw 
A llys afraid g^vrys na gA\'ryfiaw oi plaid 

A lliaws enaid yn direidiaw 
A llwyr dyv/yllwg wrth odrigaw 



MARWNAD I LYWELYN FAB lORWERTH. 



219 



A Ueng gythreuliaid yn ei threiliaw 
A llawer bwysti heb ystyriaw ced 
A llawer syched trwydded trwyddaw 
A lluoedd pobloedd pawb yn athaw 
A llewod a rhod yn eu rhwydaw 
A lie ydd oedd druan drwy arlaw Cain 
I werin wirin ei warandaw 
Pan ddyfu y mab rhad oedd raid wrthaw 
Er porth yn dannorth a dawn arnaw 
I Uffem bydwern heb adaw ychwaith 
Yn un boregwaith i'w hanrheithiaw 
Achos pumoes byd ybu iddaw 
Uchelwr mirain bêr drain drwyddaw 
Ucheldad fab rhad rhac rhwydaw ei hawl 
Gwae ni fo deddiawl y dydd a ddaw 
Mihangel pan del i dalu drostaw 
Yn erbyn cythraul cythrudd syniaw 
Ac ymliw ac ef am ryluniaw gau 
Ac angen dieu dyfod iddaw 
Pam na char mab dyn Duw ai geisiaw 
Pam na chynnyc ef nef yn eiddaw 
O dda ni wjTtha wrthaw ny aned 
Y gwr gogoned gweled gwyliaw 
Gwr ni gaifail namyn dim arnaw 
Gwr ni cheflSir ifordd i fib rhagddaw 
Gwedi y g\vr uchod uchaf Haw diau 

Ar eil gwr goreu meu ymadaw 
Llywelyn urddyn urddas iddaw 

Llew gway wdwn ysgwn ysgwyd g\'diaw ^ 
Gnawd fod cyfranc rhwydd rhagddaw pan 
brofed 

Ai glywed ar lied hyd yn llydaw 
Gnawd foci ongar gwyr wetly gwyraw- 
A chledd gwawr Gwynedd a gwaed arnaw 
Gnawd uthr fod rhuthr yrhyngthaw ai 
Esgar — a gnawd fod gwyar o'r ymdaraw 
Gnawd yw o'i elyn hylithr wylaw 
A gnawd fod tafawd diwyd iddaw 
Gnawd ysgafael hael yn hwyliaw oi du 
Rhac ei 11 u i Loegr andaw 
(Jnawd Ffi-angc rhag flwyrdrangc a ffo 
Arnaw — a pheleidr rheieidr wedi rhudaw 
Gnawd Sais nis cwynais yn c\vj-Dawoi ben 
A gnawd o dduch Tren trin ymwriaw 
Gnawd cleddyf gilyd yn ymgUiaw 
Ouall ac arall yn ymguraw 
Ac ar llwyth oswydd gnawd Ueithiaw 
Cigft-ain — a chaer dew firain yn difiiriaw 
Gnawd gwayw ae arwydd gwedy gwyraw 
A gwr yn gorfod a chlod iddaw 
Gnawd seithgad o eingl yn syrthiaw ergyi* 

Ac eryr rhyswyr heb eu rhusiaw 
Gnawd fod ysgwyd fi'wyd friwdoll arnaw 
Ac unbyn dengjTi dengwlad iddaw 
A digawn o ddawn i eiddunaw rhen 
A dygen llawen yn eu Uywiaw 
Llywelyn neud llew cywaetblaw 
Llyw anaw llawenydd dreuliaw 

'Geidiaw.— LI. C. « Gwywaw. — LI. C. 



Ystyriawl ei hawl i hwyliaw yngryd 

Ys digrif i'r bod y danaw 
Ystyriws dews y dawn iddaw 
Ystyried tad llwyrged rhagUaw 
Dyn yn fyw ni fedd i dreisiaw Duw fry 
Am frenhin AberfiBraw 



MAKWNAD I LYWELYN FAB 
lORWERTH. 

Dattdtd Bexfeas ai Cant. 

Meu foli Crist celi culwydd 
Mawr foliant didrawd didramgwydd 
Maith i'm gwnaeth alaeth ac arwydd 
Arnaf — mi rydynnaf dan ei aflwydd 
Mor draws fu lesu am aes digwydd 
Mor dreisiwr hagen am ren rhadlwjdd 
Mor drist yw ein byw bod glaflwydd deriyn 

At rudd Llywelyn llaw gyfanrwydd 
Mawrbeir cynniweir cynnif hylwydd 
MawT benn Cymru wenn ai chymmhen- 

rhwydd 
Mawr barch gogyfarch gogyfrwydd or hyd 

Mae ysbyd y byd yn enbydrwydd 
Cam y gorug Duw o dybygrwydd 
Cyn bu drwch na bu di-wchanmlwydd 
Cymyrres angeu an iugi-wydd attaw 

A dygynt o'i law liawsogrwydd 
Llywelyn haelddyn h^vylddawn awydd 
Lly wiawdr gwynfydig gwledig gwladlwydd 
Lladdawdd Duw amam am ddwyn lleur- 
wydd fi'wyd 

Llawn rywydd ysgwyd ar ei ysgwydd 
Llywelyn aer llyw taer am y teirswydd 
Llwyddai a llithrai o'i helaethrwydd 
Lleigiad liyd yn rhyd yn rhodwydd ongyr 

Och awyr am wyr diwaradwydd 
Och fawr a fwrir o ddirfyngrwydd 
Och faith heb ychwaith o'i obeithrwydd 
Ocli am naf am nêr diwydrwydd 
Och am nêr mimer mynogrwydd 
Och ddygyn a ddognes goleurwydd 
Och de am ddewrddrud ehangrwydd 
Och nos o arhos yr arwydd 
Och ddydd a ddoddyw o'i di*amgwydd 
Och Ddofydd ddifa gwreiddi-wydd 
Och Dduw o ddyfod i'n arglwydd 
Wedi achadw cad fragad friwgwydd 
Wedi echwng teg heb attregrwydd 
Wedi addaf teg ar gartrefi-wydd 
Wedi tynnu Lloegr iw llawn archwydd 
Wedi na wnaeth Duw diddanrwydd ym 
Wyd — ni gaflei Hew gryd greidiaw awyd 
Gwedi llawer gwr a goi-wydd iddaw 

A ddeuynt attaw wrth ei awydd 
Ni ri cedwesti cad wastadrwydd 



220 



MARWNAD RUFFUDD FAB LLYW^ELYN. 



Ni raid a wara\rd wyr yn liywydd 
Rhydd fydd a ganwyf i'm rkwyi boed 

rhwydd 
Rhan deg addef nef yn ebrwydd 
Ebrwyddws dews dawn ym plegyd gwr 

Gorehang ei wrliyd 
Ebrwyddynt ebrwyddweilcb o'i gyd 
Ebrwyddwalch ceiufalch cymryd 
Braw yw ynn deon diofryd ein llyw 

Braidd yw yn ein byw yngliynnen byd 
Wedi brys haelder muner menwyd 
Mwyniant llu tra fu yn ei fywyd 
Mai yw am doddyw yn anhyfryd wyf 

Am fyned fy rliwyf yn rbwym gweiyd 
Golo hael galar yw y dedfryd 
Goludd ei achludd gwayw rhudd yn rbyd 
Golen y dug Duw ein diebryd fry 

Am freenhen Cymry cymrwyn ergyd 
Gwir yw marw gwr garw am gaer eluglyd 
Goreu oedd ynn ein marw i gyd 
Gorofn y sy a-rnaf hyd nam gweiyd dyn 

Wedi Llywelyn llywiawdr gwyndyd 
Gwarafun ni wnaf yn nydd creulyd 
Gwrawl oedd ei hawl wrth ei hwylfryd 
Gwaredid keli celfyddyd oleu 

I wrtli ei afflew poenau penyd 
Cenais wawd nfydd-dawd yn ei fywyd 
I'm arglwydd gwladlwydd gwladoedd 

oglyd 
Canaf im arglwydd cof enbyd ys roan 
Rym gorug angeu dristyd 
Am dreisddwyn terwyn tyrfa espyd 
Am drosedd gwynedd a'i harfeddyd 
Am drawsgar gwanar gwenwynfryd Pryd- 
aiu 

Am drawswyr Owain drais syberwyd 
Am drueni mawr dwyn gwawr gwyndyd 
Ymdro rbiallu fu o'i febyd 
Am drengi fy rhi rhwy ledfryd am bydd 

Ni edych Dofydd ef y gennyd 
Am di-ais Duw nid oes dinn gybyd 
Am drais dyn dinam gedemyd 
Am dreiaw anaw anwylyd llawer 

Am dramawr bryder ac ni weryd 
Am drwm feddwl cost eurbost aer byd 
Am drin wycliydd lydd iiiddlafn creulyd 
Am dylwyth liydwyth yr liyd y buant 

Amgylch gwawr dygant yn deg hyfryd 
Ei deulu a delynt yngryd 
Delweu aur ar cyfeuiyd 
Ei wyrda oedd dda oedd ddiwid pob un 
Oedd anliawdd iddun ei ddiofryd 
Ei weision o'i wasanaeth gyd 
Ei feirdd byddyn heirdd byddyn harddglyd 
Ei fyrddoedd cyhoedd cawsynt edgyllaeth 

Am ei freuolaeth hiraetli hyd 
I'm rliei y harcbaf arch o'm plegyd 
I'm rhiau gorau gwr i'm ennyd 
I'm rhwyf y rodded rhan fawr o'r byd 



Ef rhoddai i Dduw ei ddihewyd 
Ys rhoddo fy rhen rhan yspryd addef 
Ei ran o wlad nef iddaw hefyd 

TERFYN. 



MARWNAD RUFFÜDD FAB 
LLYWELYN. 

Daftdd Benfras a'i Cant. 

GwAE ni hael mor wael mor woleu 

Weled yn nesad ein eisiau 

Gwelsam ni gynt ai wynt yn oreu 

Gweilch Cymru yn cymryd arfeu 

Yn Lloeger yn llosgi ei thyrau 

Ai gwelai eiliai yn oleu 

Ai gweles gwelynt ryfeddau 

Gwelsam ni wawr maelawr megys ynteu 

Mygr fadawc wayw roddawc mddgreu 

Gwelsam ni faelgwn fawi- fur cadeu 

Cadr fab Rhys yn rhos ai fFagleu 

Gwelsam ni Owein prain prudd ei ddoniau 

Doniawg fab Gruifudd beirfudd bareu 

Gwelsam ni fab Hy wel yn rhyfelau 

Cynan y gelwid cwyu a'n goddau 

Gwelsam Rys falchgrj'g ryfyg reithleu 

Yn rhuthr ai"uthr ar y dehau 

Gwelsam Rys fychan darian daerglau 

Ym mhjTÌih Caerfyrddin ai fyddinau 

Gwelsam wyr dinam yn ddiamheu 

Gwael yw nad ynt fyw neud ynt feddeu 

Gwaent hwy ar a wnaeth eu pennaethau 

Am Ruifudd gwewrudd gwae finnau 

Am riff ner lluch liydcr llachau 

Am rym llym y lleinn fy nagrau 

Am nwyf y darwyf ai neud areu 

Amlwg yw custudd ar fy ngruddiau 

Ami i'm gwnaeth hiraeth hii" anadleu 

Am leith gwr dewr dur ei lafnau 

Am lew glew o'm glud feddyliau 

Am lyw glyw glod hyd Fynnau 

Bu gelyn dychryn o'r dechrau 

Byth yn lladd Llundain ai thyrau 

Bu erwan yi' awr y cigleu 

Bu oer ym aros y chwedlau 

Na bum farw o fawr brydei*au 

Ac yn farw fy arglwydd diheu 

Na dyn oni'm dug anghofiau 

Am Ruffudd ni'm dyhudd nau dau 

Gwael yw colli hael o hil eneu 

Gwag yw byd bod yn ei faddeu 

Gwirfab Duw gan dug ben rhiau 

Gwae fi i'm poeni I'hac pum edau 

Ucher rhac piyder pryd i'm goddeu 

Achaws gwalch mawrfalch mur cynnedfau 

Uchel y dodaf am naf nid mau 

Wych ragor och rhagod ti angau 



DAFYDD BENFRAS AI CANT. MARWNAD IR TRYWYR YNGHYD. 



221 



Cyn y gwedd ini oedd goreu 

Gwedi gwiiiVT Cymru cyniiyd croesau 

Cymmerwn iohvn o iawl seiniau 

A syniwn ar beth o'r pregethau 

Am ei ddwyn terwjn torf amrhyifleu 

Ymddilaid y'm rai genau nid gau 

Rhy draws fuam gynt hyut hii* ddiau 

Rhy drist i'u gnmaetli Crisc creaduriaii 

Gwr a -nmaeth yn llawii llenwi cibau 

O'r dwi'r deierin yn win gwineu 

A wnel gorphowys rliag pwys poenau 

I RiifFudd rwyddfudd yn ei i-addau 

Gwr an pnTi piynhawn ddifiau 

Gwir iddal o ddylaw affleu 

Gonig dduw gwener rhwydd-der rhadau 

Groddef pum hai'cboU o arcbollau 

Gwedi llarydad Duw deg cyfreitbiau 

Llofrudd iab Gniffudd draul budd dreigiau 

LlwTw y gwn gwenwawd bryddestaxi 

Llary rvvyf a ganwyf a'm geneu 

Llew buwyf Llywelyn biau 

Llyw Gwynedd diwedd a dechreu 

Dechreuws dews hyd na'm dyhudd dim 

Damwj^niaw ym g}'thrudd 
Dyebryn mawr bod llawr ar llofrudd 
Llyw meidi-awl llew greddfawl Giniifiidd 
Mab meithyn Llywelyn llafnrudd 
Ma^^'r gwi'iawi' gorwjT Maredudd 
Traws gyngaws gyngoi* diachludd 
Trais gymmell tri nawwell no Nudd 
Gwna arnaf hii-aeth hii* gystudd 
Gwaith Saeson Hid ruddion lledi-udd 
Gweryd ni'm ergyd ai mawi-gudd 
Gwae gwelsym cer mawrfryn morudd 
Gwr oedd wr oedd orfawr ei fudd 
Gwyi- oedd wp- oedd orddyih ganthudd 
Gwyth oedd Iwyth oi laith ni atgudd 
Gwaith oedd saith ymy y oludd 
Gwawr oedd fawr ei far yn ddyfn brudd 
Gwas oedd gas ei geisiaw dan gudd 
Gwalcb oefld falch ei falchlaih uch grudd 
Gweilch oedd feilch am ei falch ddeiirudd 
Gwn o ddwyn ten-wyn torf angludd 
Gwan anrheg anrhaith heb rybudd 
Gwanar gar trimudfar trymrudd 
Gwenwj^n gwyn gennyf nid ymgudd 
Gwyn eiu'dir ardwy dadanhudd 
Gast eiirdwr ardwyad trabludd 
Gwawi" gwyndj^d gwander ei orchudd 
GwjTi Gwynedd gwae ni am RuiFudd 
GruflFudd aur digudd ef dygnaf i gwyn 

O genedl plant Addaf 
Griff ner o'm pryder y prydaf 
Prif farwnad ii* mab tad teccaf 
Greddf Echdor gwaA\T em-dorf gwraf 
Graid synniaid synniais ei alaf 
Grymus can gweled ei dy gwelaf 
Gradd berchen ei barch am danaf 
Hiraith y sy i'm dwyn am a gwynaf 



Hir yd goffeir a goffaaf 

Mor lie ym alar am a garaf 

Mor llwyr y lladdawdd Llundain arnaf 

Mor llwyi" car am a gai-af 

Cyd a dragon byd o byddaf 

Ti-ugar hael pa hwyl a ddygaf 

Am ddwyn di-aig tü-agor nas gwelaf 

Drwg fab Duw y daethost attaf 

Crist a wyr yn llwrw a ganaf 

Na wn am fy rhwyf cwddwyf cuddaf 

mynnwch chwerddwch mi ni chwarddaf 

Can mynnwn fy marw ni mawr wdaf 

Cud ymguddioch chwi oil mi ni allaf 

Ymguddiaw dan Haw ban fo lleiaf 

Cyd ymguddio pawb beth a gelaf 

Am farwnad Ruffiidd nid ymguddiaf 

Nid a eill cadam yn cadw eithaf 

A all gwan ti-uan trist a allaf 

O orchi-awn deigi' llawn a ollyngaf 

O orchudd Grufludd ail Nudd fy naf 

O erchyll golled gall marw fyddaf 

Ai Orchymmyn ef ar nef a wnaf terfyx. 



DAFYDD BENFRAS AI CANT. 

Ys gorwyn ewyn rhyn yn rhedeg 
Ys gwrdd yn lonawr mawr morgro^ 
Ys gwae fi am iaith gwawdd faith gofeg 
Yr goddau chweddlau imi a fai chweg 
Ni wybum erioed medini Saesneg 
Pan geisiaLs i efal o ennilleg 
Cam oedd neud ydoedd yn wyndodeg 
An rhoddwy fab Duw dawn arwaneg 
Yn dwyn oc ei pUth yn olithreg 
Ei wladoedd cyhoedd cyfun hardd deg 
Ar wledig lleithig llwythfawr urddreg 
I wlad Dafydd lydd rwydd gymraeg 



MARWNAD IR TRYWYR 
YNGHYD. 

Daftdd Bexfras ai Cant. 

Neud mai neud lleilai llif yn afon 
Neud maith i'm dyrraith dir ofalon 
Neud mwyfwy galar gwanar gweinion 
Neud mau feddyliaw hwyhaw haelion 
Hwy hwyliesynt gynt hyd gaer llion 
Owein prydain priodorion 
Lleiddiaid gad fleiniaid o flaen arfon 
Llywelyn glodfawr fawr ai feibion 
Llyna wr arwr i argosbion 
Llwyddedig gwledig gwlad orchorddion 
Llawch ardawch ardwy rheidusion 



222 



MABWNAD DAFYDD FAB LLYWELYN. 



Llaith arfaith arfod blathaon 
Llywelyn llywiawdwr gwleiddiadon 
Llary gynghaws di'wy gjTigor doetliion 

fynyw hyd faen gaer lleou 
Ail colli colled annhyrion 

Ef cynnif cauAvyll marchogion 
Hy ddyfryd ddyfrys gynfreinon 
Hoeddyl Dafydd megis dydd dyddon 
Naf ieuangc cyn trangc treuleircliioii 
Ni ballai i bellennigion 
Nei" muner mynych ei roddion 
Neud ei hoed ar ei gyfoedion 
Doeth esgym gwi- cliwym ei ymchwelion 
Ymchweüiad tromgad trwm ei gofion 
Dawn yr abad gwirdad gwirion 
Ai dug oi olo i fro frytlion 
Diiw am gwnaeth liiraeth. hii- ofalon 
Dyfod corf GrufFudd mwynfudd maon 
Diafrddwl feddwl fyddwn ym mon 
Pei yu fyw y delai i dal y bolion 
CliAvegwyr cynnifwyr cynnebigion 
Eu cheddlau goreu gwir er lason 
Llywelyn ai blant pla gelynion 
Dafydd a Selyf ac Absalon 
Herw^dd trynifiyd byd bod tan Saeson 
Wedi treisynt gynt ar y goron 
Trydeydd rliyfedd llyfr llefesigion 
Nid a gwyr Gwynedd gan y gwyllion 
Am far trwm tramawi" goffion 
Am fod yn eu tud hwy alltudion 
Am fawrweilcb aerweilcb arfogion 
Am fawredd Gwynedd ganaon 
Llywelyn hyddyn terwyn tirion 
GrufFydd a Dafydd dywyssogion 
Rhai difai yn difa galon 
Rhan berthfan a bortbyn gi'eon 
Pei yn fyw fyddynt o mmon 
Perynt hynt bendref Wyi-angon 
Parawd gwawd gwedi eryron 
Peris Duw eu dygngudd rhagon 
Eny cyfred plyg gwenyg gwenion 
Yny cyfrangc mor a mawi* afon 

1 abar feddau rbeiddiau rbuddion 
I aber Conwy ceneddl frion 

Tri goreu dreigiau sy or dragon 

Tri a ddug Duw or dyniaddon 

Tri eres amies tracbwres trychion 

Tri eraill ni eill oil eu deddfon 

Tri araf penijaf pennadurion 

Tri arwydd byrwydd ar eu holion 

Tri arwr eurdwr eurdorchogion 

Tri eryr yn wyr ac yn weision 

Tri chlwyf nad ydynt fal gynt Cynon 

Tri clileu eu pareu fal peryddon 

Tri chlo ar eu bro rliag bradogion 

Trwy eirioledd Pedr pen porthorion 

A mair oi gwyry air ai gweryddon 

I'm tri Arglwydd byd boent cyfeillion 

Mihangel angel ar angylion terfyn. 



MARWNAD DAFYDD i'AB 
LLYWELYN. 

Dafadd Benfkas ai Cant. 

Dygn i'n symmud Duw ein tad 
Ysprydol yspiydoedd oleuad 
Dydd ym g^vna yn drist drais dyfnaid 
Ar Hall yn llawen o'i ganiad 
Rhyfedd eu rbiau rym swynad 
Rhyfeddaf o'm naf o'm neirthiad 
Nid rhyfedd cyd bwyf o'm rhiniad 
Gynnefin ar ganu marwnad 
Ceniddum hon dra bi'on braidd ni mywad 
Urddyn Lywelyn lyw y berfeddwlad 
Ceniddum hon RuÔydd iiidd ei niad 
Ac ni rygant dyn dim mor irad 
Canaf hon Ddafydd cynnifiad ryfu 

Ni wnaethbwyd gwar llu yn Haw gaead 
Ni ddodai eirif ar ra ddulad 
Na gwin giysgelo nac ysgarlad 
Ni ddotto fy rheen fab rhad ei bechawd 

Yn erbyn fy mrawd ddefawd ddifrad 
O amlder o dir llawhir lleiddiad 
Ac emys golchwys goachubiad 
Na bu gystal dyn y danad Dofydd 

Ac y bu Ddafydd gan ei ddiad 
Mor rhyfedd rhac mor fu roddiad 
Na roddes fy llyw y Ueuad 
Mor eawch ym ardawch ardwyad 
Cyn ni fwy o Ddafydd yn ymddifad 
Tra fu wr arwr gerddeidiad 
No'r trithael haelach yd gaffad 
Truan y gwnaeth Duw dwyn cariad 
Cymru — ym mlilith prudd wely heb oleuad 
Etifedd Gwynedd gwanar gyi-chiad 
Neud Duw a'i i-hannws yi* hael reiniad 
Ysy fyw a fo henuriad 
Y sy farw gaffas farwnad 
Deu fab Lywelyn lew gymynad 
Diofelynt ii o feu'ch ffysciad 
Diofelyd Duw hwy ac eu tad 
Yn y wenwledd fry yn y wenwlad 
Gwlad fal cynheiliad y cynhelis 
Gwledig ben perchen gwr am perchis 
Gwyn esgar neud gwar ai gwerchedwis 
Gwae ni oi drengi fal yr drengis 
Llawer iawn oi ddawn a ddefnis attaf 

Llwyi' y coiFaaf am coifes 
Cyn angeu Dafydd cynnydd cannus 
Cawsant or bobloedd pawb erchis 
NJd dodi bareu a beris arnaf 

Alaf a enwaf ym a enwis 
Nid hebof ei alar car a'm cedwis 
Nid heb meirch meithdew i'm hedewis 
eiseu Dafydd neud is yw meddwl 

A.C neud afyi'ddwl oi orddewis 
Nyd Hew o dyiTed yny dedlis 
Nid llawrydd Dafydd a ddiengis 
Gwael yw colli hael diwael dewis 



CANU I LYWELYN AB GRUFFTTDD. 



223 



Gwae ef a gyll nef er annil js 
Dilys briodawT gwvnglawr Gwynedd 
Dolur yw nad byw Uyw arllechwedd 
Dygn yw i Gjmi-ii dyguedd ei dy^ed 

Clywed ei iyned yn ei faenfedd 
Daiydd liael ei Lawl gywiyssedd 
Deheu a giglexi a gogledd 
Dyfod hyd attaw dybedd Iwerddon 

I farcbogaeth Mon dirion drredd 
A Uu o Brydaiu a llwrw bybrydetld 
A Uu o Ffi-eingc ffyr fírawdd galledd 
I goron Lundain er garvredd heiym 

Ni roddes teym ty o wynedd 
Duw ai dug rhagon deon diwedd 
Daiydd fuddugawl gedawl gyfedd 
Digawn o bregetb yw difaedd hael 

Heb fiyd i'w gael hyd fi-awd gyhedd 
Ystruan ei ran rwyf marianedd 
Ysdi-wg heddiw lliw wedi Uaryedd 
Y Haw a getlwis erllynedd 
Adwy yn Aber conwy cyn eu gorwedd 
W\T Brenbin Lloegr Uu t^ymedd 
Mab Brenbin Cymru cymraisg fonedd 
Gwi' oedd a bauoedd gorfoledd gwerin 

O iawn deymUin y brenbinedd 
Callaf yw imi beth ammynedd 
CoUeis gwalcb mawrfaleh rnirain orsedd 
Ni rygoUeis dyn dygnedd ei awydd 

Ni rygoUo Arglwydd rwydd anrhydedd 
Ef a'm talai aur ar fy myssedd 
Nid ef a deUd drwy dalwarwedd 
A Dafydd dreisrydd drosedd cyn gulo 

Ni bu o Gymro ei gymrodedd 
Bum y gyd a hael hwylglod ryssedd 
Buarth eryr gwyr uch gwin a medd 
Bum y gyd ag ef yd gefais ei wledd 
Boed y gyd a'i Dduw fo ei ddiwedd 

TERFYX. 



CAÍÍU MOLIANT I LYWELYN 
AB GRUFFUDD. 

Daftdd Bexfras ai Caxt. 

CoLOFK nef dy nerth a archaf 
CeU hael ir hwyl a ddygaf 
Cel^'ddyd ym myd rymedraf 
Cyflawn da-WTi danfoned attaf 
At dduU Uawnoed y dywedaf 
Arglwydd fal Cynddelw a gynhaliaf 
Llowarcb a bercbis mal ydd barchaf 
Llywelyn urddyn nrddas hynaf 
Llawenydd Cymru cymrodeddaf 
Uywelyn guaU araU uraf 
Gwedi y tri trydydd a enwaf 
Nid oes is dayar od ystyriaf 
Nac odduch daiar dyn o mynnaf 
Heno a alio hyn a aUaf 



Dedfryd gwr goreu y bamaf 
Dadlrawd gwedi a ganaf 
Neud adwen i'm prifhenn jwydaf 
Neiid i Dduw mal y dadferaf 
Doethineb Selyf selwyd i'm naf 
A thecced eidduned Atlaf 
A dewred yr undyn dewraf 
[Englynion ar goU. 



CYNNYDD LLYWELYN MAIB 
GRUFFUDD. 

D. BEXFRAa AI CaXT.i 

Traethws fy nhafawd 

Trwy nerth y drindawd 

Traethawd om barddwawd raor ddibarha 

Treisswr ai cymmer 

Trosedd Eliffer 

Trawswalch ner muner ai mwynhaa 

Llyw gly w a glywir 

Llyw doeth coeth cy wir 

Llawhir ni welir ei gywalha 

Llym yngrym yngryd 

Llawr gorfawr gwrhyd 

Llwyr y dyd ei fiyd ar fiyn buga 

Lloegrwys i gysgu 

Lluddiwyd oi ddeutu 

Lluoedd ai dyfu er ei difa 

Canawon Cymry 

Cuniaid ai deffry 

Ceneddl ai dyly nid ymdolia 

CeinweUch cyftedin 

Cynnifiaid werin 

Llawer i breiddin Uu ai breinia 

Breiniwys gwr ai medd 

Braint y teyrnedd 

Breenhin Gwynedd canys gwedda 

Breiniawc Lywelyn 

Brenbinedd ei hyn 

Brynaich a dreissyn dros glawdd offa 

Brooedd ysgafael 

Bryd arddyrcbafael 

I brifdeg cafíael hael ydd hwylia 

Bràisg waisg wosgorddion 

Bryd gryd grym Ueon 

Branar bar beirddion yn Saxonia 

Llawnaeth gaeth giwed 

Lleith waith waredred 

Llosged eu trefi-ed am eu traha 

Tyrau twn eu mur 

Teriysg eu llafur 

Torfoedd disegur ai hyssiga 

Teymfab Gruffudd 

Teym dadannhudd 

»Exy.— LLC. 



224 



EGLYNYON A GAIÍT DAUYD BENURAS. 



Teyrnas ddatgudd jjrudd y preiddia 
Eurglawr Cymni fawr 
Arglwyddi clodfawr 
Arglwyddwas ceinfawr ai cynninia 
Argledr gwartlifuddig 
Arglwydd gwynfydig 
Arbennig wledig a wleddycha 
Cedwid unmab Mail' 
Ceneu cyniweir 
Ceidwad y gadair gyd a gwenna 

Y gwr gwrdd uchel 
Ar gwaew gwaed awel 
Pan el yn rhyfel nid ymgela 
Lleiddiad gad gyrchu 
Llafur gwr gynnu 

A llu ni rhwymu yn rhyd chwima 

Ar erlyd fal cynt 

Ar ael y dyifrynt 

Ar ail liynt gerrynt garreghofa 

Trydydd hynt yddaeth 

Drud fu ei arfaeth 

Gwnaetli tyrau trefdraeth nad ynt trada 

Pedwaredd i fro 

Pennaf a gyniro 

Penfro oddyno rhos oddyna 

Pummed Forgannwg 

Parhaus gilwg 

Er a wnel o ddrwg nis diwedda 

Chweclied i dramwy 

Chwechad yn adwy 

Yn aber Ta^vy teg esgorfa 

Seitbfed Gedweli 

Saithgad iw llosgi 

O ystrad Tywi tew ei haerfa 

Wythfed hynt gi'eulawn 

O Garnewilliawn 

O Geredigiawn y dug yna 

Nawfed Frycheiniawg 

Naw cad cyndynniawg 

Fal Rbun rliuddfoawg fu ei drofa 

Degfed digyssellt 

Dug attaw Fuallt 

Dibellt ai fflamwellt y fllammycha 

Unarddeg diwraidd 

Elfael fro hyfaidd 

Arwraidd o flaidd ai harfeiddia 

Deuddegfed yn iawn 

Y dug Ẃ ertbryniawn 
Maelienydd oi ddawn a ddug etwa 
Trydeddeg hodni (dogni) 
Taerwalcb Eryri 

Arwistli keri ker caer ena 

Pedwaredd ar ddeg 

Pan ddug ychwaneg 

Dwyn Cedewing deg Duw ai nertha 

Pymthegfed Powys 

Pan y cynnyddwys 

Pennaeth ni wystlwys ef a wystla 

Unfed ar bymtbeg 



I faelor Saesneg 

Pan aeth ar osteg i dir penna 

Dwy ar bymtbeg drwg 

A wnaeth yn amlwg 

Pan gerddwys ei fwg am allt fuga 

Deunaw dawn oedd fwy 

Dug eu harfordwy 

Gwynedd uch Conwy He y cynnydda 

Un eisiau o ugeint 

Ar wynawl eu maint 

A chwanegu breint ger bro Assa 

Ugeinfed gan rad 

Hendref ei bendad 

Dug y berfeddwlad ac nis gwatta 

Tros yr ugeinfed 

O Alun drefred 

Hyd waelawd Dyfed ydd ehetta 

Mi yw ei bencerdd 

Mawr yw ei angerdd 

Mynegeis ei gerdd íFordd yd gerdda 

Mwyfwy ei gythrudd 

Mireinfab Gruifudd 

Mae yn ei ddeurudd ddawn ni chUia 

Cymmen Lpvelyn 

Cymyi'th ei derfyn 

Cyniru o gylcbyn a gylchyna 

Gwystlws y dragan 

Hyd yngliaer llion 

Gwysloni i-wyf mon rymynycha 

Yr ungwr an pair 

An gweithi'ed an gah* 

Can eiriawl diwair fair ferch Anna 

Can cafas eurwas air a Iwydda j 

Can gaffed hir bytit byd bod yma | 

Can Duw nef yn ei fawr noddfa ', 

Ys caffo drugaredd a diwedd da Amen. i 



EGLYNYON A GANT DAUYD 
BENURAS. 

Pawb a ddaw yr ddaear long 
Pobyl vychein drubein a dreing 
A vacco treul gy wro trang 
Yn vnawr y Uawr ae Uwug 

Llynguawr daearawr deruyn a garaf 

A gereis ycb hanlyn 
Neut eddwyf yn oer dyddyn 
Nyd oes dim einoes yddyn 



Pob dyn oer dyddyn neut eiddaw agheu 
Agliyueillwi* iddaw 

Y veddu dayar arnaw J 

Y uedd or diwed y daw 

Pawb a ddaw &c. 



4 






MARWNAD RUFFUDD FAB EDNYFED. CANU Y LYWELYN FAB lORTJERTH. 225 



MARWNAD RUFFUDD FAB 
EDNYFED. 

D. Bexfras ai Caxt. 

GwYN ei fyd am gyd a geidw ei wir 
Gwae ef Arglwydd uef ni fo cy wir 
Ar y fynno dyn rydarwir 
Ond' a fynno Duw dim ni ellir 
Rhyfawr o bechawd a rybucliir 
Rhy a foam ^ o gam a gymmerir 
Rhy anynawd o beth y pregethir 
Gweleis i WT a gwr a gwynir yu feith 

Fyth bellach ni welir 
Gwelais i ddan a dau beth a dewii* 
Gwelais i dri a thri ni thremygir 
Ni ryweles dyn dim mor engir 
A gweled y byd ynfyd enwii* 
Y gwr ai meddai oil y meddir 
Cyngor ll}-w mal aergwl llawhir 
Mor ddilieid hynny mor ddihir dniain 

Di-a fo byd ni cheffii* 
Grufludd arfeii rhudd rydebygir 
Greid barch i Lywarch fab Elidr 
Ys dinam o was ys dir ei hepcor 

Ym mynwent fangor a hepcoi-ir 
Kalan Mai calon a dorrir 
Cof anwar galar pa geUr 
Pan ddangoser gwyr eiyr eurdir 
Nad y gwi* o Ros a ddangossir 
Ar a fo goreu gwir y dygir 
Ac a fo da nid edewir 
Nog a adws Duw yny dognir ced 
Hael fab Ednyfed neb ni edii- 
Neud rygwyn teiTwyn tyrl'a pabir 
Neud i-ai am RufFudd a ddyhuddii' 
Neud rhawch ei ardawch neud rhywir ei 
Ei fai"wnad a gly wir [farw 

A orug o ddrwg ni ddrugfemir 

I RufTudd oi fudd a faddeuir 

A orug o dda oni ddywedir gau 
Nid ai maddeu iddaw y metldir 

Enaid hardd digardd dygyn yd gwynir 

Cedwis fi ei iardd ini gelwir 

Cedawl Dduw ei dda^\^l a iolir 

Ceidwad nef ei nawdd ni thorrir 

Ai catwo cydymddaith cywir 

Cyfarwydd roglwydd red^ Riged 

Cywirdad fab rhad rhifed ei wyrthiau 
Ni wyrthia ryaued 

Cof ynghar neud gwar neud gwaredred 

Cyferyw* a mi mawr eisiwed 

C^iar a daear dygned ei achludd 

Am Ruifudd digudd deigr hyd arffed 

Am ddwyn gweUcb terrwyn gwedi tyrred 

Am ddil'a rhai da ry ddigoned 

Ys 11a wer blwyddýn yn lliwed or gwyr 

Pob goreu a golled 



Cefais a fynnais cyn ei fyned 
Can Ruffiidd oi fudd ai foddhaed 
Caffael iddaw nef iw nodded rhac drwg 

Di-ag}'Avydd ddymuned 
Gwehenais ag ef nid gofyged 
Gwahan hir a hwyr ymweled 
Byddei praff heddyw y pryned oi fedd 

Pei yn fyw y caffed 
Enwog WT arwr aur ei dudded 
Anwar ei alar a oloed 
Enwir iw angeu angen drwydded 
Anwas rygallas pan rygolled 
Enaid hir cywir cyuwch weithred 
Anaut ai cwynant mwyniant mwynged 
Anaw oi wallaw ry wallofed 
Anhawdd yw ei ddyn ei ddiofred 
Y gwi' a'n prynws ni j)rydwerth galed 
O Uifem gethern o geithiwed 
A wnel iw enaid gwimaid gwared 

Amen, 



^Neu, wrth. 
»Beed.— LL C. 



' VeUy.-LL C. 
* Neu, cyfarf u. 



CANU Y LYWELYN FAB 
IÜRUERTH. 

ElSTAW^i TAB GWGAWX AE CaST. 

Kyuarch om naf om neuawl Arglwyt 

Krist keli kulwyt kwl y ditawl 
Keluyt leueiyt o le gwetawl 
Keluytodeu men ny uo marwawl 

Y broui i)ob peth o bregeth bawl 

Y uoli uy ri rwyf angertawl 
Ryuel diochel diocliwyth hawl 
Llywelyn heUyn hwylueirt wadawl 
Llewenyt y dyt y detyf ae mawl 
Llewychedic llafn yn Haw retuawl 

Yn Hat dy wrthlat y wi-th lys reidyawl 
Gweleis a gereis ny gar mantawl 
Gwelygort lleissyawn llyssoet gwetawl 
Lluoet arwoloet ar weilw didawl 
Llawrwyr am eiyr yn ym eiryawl 
Llywelyn lleyn Uyw arderchawl 
Lluryglas gwanas gwanan a hawl 
Gwenwyn yn amwyn am dir breinyawl 

powys 
Ae diffwys ae glwys a glyw y hawl 
Ef dynnyad yg cad eingyl iirad ureuawl 
Ef dande rutle rutlan is g^vawl 
Gweleis lywelyn eurdyn uitawl 
Yn vrtas dreic was dragywytawl 
Eil gweleis y clreis drosganawl dyfyrdwy 
Eny trei tramwy llauw rvvy I'wyd hawl 
Gweleis aer am gaer oet engiiyawl 
Talv pwyth dyt g^vytll gweith canyseawl 
Ny ryweleis neb na uo canmawl 
Or dev y goreu a uo gwrawl 
Mi ath arwyre ath arwyrein myuyr 



226 



AWDYL. 



Eryr yn ryuyr prifwyr piydein 
Pryduawr lywelyn pryd dyn dadyein 
Prydus diesgus esgar dilein 
Esgynnu ar llu ar lie ewein 
Ysgymod goruod goriialch am brein 
Ysgymyn gwerylyn gwerlid gofyein 
Ysgymyt klodryt kvlwyd a llwyueia 
Llutedic edmic meirch mawi'tliic mein 
A lluoet yg gwisgoet yn ymosgrein 
Ar llimyn ar dynn ar dv kelein 
A llinon rac bron rac bro eurgrein 
Tyrrua klawt offa clod yn bofFyein 
A tboruoet gwynet a gwyr llundein 
Kyfrann tonn a glann glasdir gwyleiu 
Golud mor yskrud ysgryd nortmein 
Lly welyn terwyn toryf agkyngein 
Bieu'r gwyr ae goreu bacbeu bychein 
Priodawr mwynglawr mon glod ysgein 
Areul golut pentud pentir gwychein 
Gwawr deheu goreu g^vyr yn dyrein 
Gwenwyn a gwanar y deu gar gein 
Ae lyw kyixeryw kyfVyrein a thrin 

A tlirycliyad gwerin caer uyrtyn uein 
Ny seuis na thwr na bwi' bu krein 
Nac argoed na cboed na chadlys drein 
A rac pyrth bu syrtli saesson ygkrein 
Oet trist maer oet claer cletyf heb wein 
A chan llv pannu pen ar digrein 
A cban Haw lludwaw liana huadein 
Kilgerrann achlan a chlod goeluein 
A chlwyr ar dyhet mawret mirein 
Yn aberteiuy tew oet urein vch benn 

Yny doet perchen parchus gy urein 
Oet tew peleidyr creu creynt kicurein 
Calanet gorwet gortyfnessein 
Llywelyn boed hyn boed liwy dichwein 
No llywarcli hybarch hybar gicwein 
Nyd keladwy dreic dragon gyngein 
Nyd kalan kyman gwr y gymein 
Hydwf yg gnif ae llif o lein 
Hud el yn ryuel hj'^d yn ruuein 
Ae raclod ae rod o riw uetgein 
Hyd y dwyi-e heul hyd y dwyrein 
Ysy my rwyt arglwyt ai-gleidrad 
Argledyr tii- a gwir a gwennwlad 
Ysymy or kynghor kygwastad 
Kywesti peri peleidrad 
Ysymy ri rjoiel diifreidad 
Diifryd gwyr eryr ardwyad 
Ysymy rwyt arglwyt erglywyad 
A glywir or tir ger tanad 

Y symy glew a llew a lleityad 
Yn ryuel aron orddyfynyad 
Ysymy wr a weryd y rad 

Y reidus galarus geilwad 
Ysymy ner yn arwynn dillad 
Yn arwein ysgin ysgarlad 
Ysymy nut haelvut huelueityad 
Ar lloegyr rwy llygrwys bep diwad 



Ysymy rytercb rotyad eur melyn 

Molitor ym pob gwlad 
A mawrdud ohid olygad 
A mordaf am alaf eillyad 
Ysymy run gadkun gydkam i-ad 
Kydgaffael a hael a hwylyad 
Ef ymy y metwl diurad 
Mi itaw yn Haw yn Hygad 
Ny henyw o afryw afrad 
Mi benwyf o henwyr y dad 
Llachar uar aeruar eruynyad 
Llachar uron o urydeu gwryad 
Lluchyeint g^veilch am walch gynniuyad 
Hal llucbynt estrawn wynt ystrad 
Hunyt nenn perchen parchus uad 
Parch aryi'awr aruon angoryad 
Llywelyn dreis erlyn dnissyad 
Dros deheu agheu oth angad 
Augor mor y mawr gymynad 
Angawr llawr lluryc duw am danad 
Ry chyngein prydein yn dibryder 

Y briodawr llawr yn llawn niuer 
Llywelyn gelyn yny galwer 

Y gelwir am dir am dud tymer 
Llewenyt lluoet llew yn bryder 
Llywyawdyr amerawdyr mor a Heuver 

Y dylif kynnif kynebyker 

Y dylan am lanu am leissyeid fer 
Teruysc tonn dilysc dyleinw aber 
Dylad anwastad ny osteker 
Teruynt twrwf rywynt yn ryw amser 
A rialluoed lluoed llawer 

Toruoet yg kyhoet yg kyflawnder 
Taryaneu goleu ual y gweler 
Ry molaut anant anaw kymer 
Ry molir y wir y orober 

Y vryd yn ryd yn reid niuer 

Y orofyn gwraf yny deler 

Y oruod goruod glod a glywer 

Y wyr am eryi" ny am pai'er 

Y warae oreu pan waraer * 

Y waew a oreu yn deuhanner 
Dinydyr yn dyt bi'wj^dyr yn yd brouor 
Dinodyng perging pargoch hydyruer 
Dinas dreic vi-tas eurdawn haelder 
Dinac o uynac pan ouynner 

Dyn yw llywelyn Hywyawdp* tyner 
Doeth koeth kywrennin gwin a gwener 
Ar gwr ae rotes ny rann or pater 
Ae roto ef gwennuro gwynn uryn vch ser 



ri 



AWDYL. 

EiDDUNTANT i dyn y duyn ar voes 
Y gymryt crefyd Cristyonic groes 
Anuogaun woglyd o anneirioes 
Kan ny uyr ae puyll pellet auvoes 



AWDL 1 DDÜW. 



227 



Anreit ystyryeit ysbeit eissoes 

O gadaru gad went camp present poes 

A vu oedauc doe henu nyt oes 

Yn hir nynnuys Duw dynnyaul einioes 

Einyoes enryded rac llu anniueir 
Yn lie emewit a wna cadeir 
A geiff a gaffer yn diatneir 
O gywyt a gueith a guych gellueir 
Kan yttoed agheu yn agkyueir 
Paub presennaul luyth leith agkyueir 
Namyn y dyuettuy o Duu a mab Meir 
Nyt oed iaun i dyn dyuedyt geir 

Geir garufiraeth gwaeth gweith guyth- 
Guae yt vuynt adref ac ef y gyt [gyuyt 
Guae a goduy Duu druy syberuyt 
Traha ae syrth ym {X)en yn pell deincryd 
Guae ny Uavur lies yn y yspryt 
Yspeit yjrr A-ydaul vot ym penyt 
Guae a el ygkam ygkymlegji; Kayn 
Kynry\-eloc lygryat enbyt 
Guae a vo yno diffro diffiyt 
Distaaed dolur dygyncur cymryt 
Kymmeraud an Duu an düieuyd 
Kanys ef an goruc ac an gueryt 
Goruchel reen reol ditíryt 
Goludauc Argluyd goleiiat byt 
Gorpuyf greaudyr nef nerth y genny t 
Gobryt guelet guled yn bed ynliyt 

Yn hyd yn heduch hawd buyf oe glas 
Glan Mechdeym glein gloyw deymaa 
Guledic nef a llaur a lluyr dinas 
Llary Argluyd llauer Ueuyn gwanas 
Gwae ni wna kynnil kyn noe leas 
Kymmot ar creaudyr ae rygreas 
Credun i'n Reen rybendigas 
Dwfii dyfh y hunu honneit y gas 
Cralwaf ymeiryaul ar y wenwas 
A boll gradeu nef yn eu hadas 
Am eiryolo Pedyr per y euras 
Ar pobloed guerin guanhed tras 
Am eiryoluy saint Ezechias 
Ar Veir vam i that y thee urdas 
Am eiryoluy Meir ar y mab kuas 
Nat eluyf yn llugyr yn Hoc Idas 
Nam gatto reen cyn deg pynnas 
An renin Kayn can Sathanas 
Rac pobloed poen eu kyueithyas 
Poet ef vyn Duu nef vo vyn Dinas 

MEILIK AP GÜALCHMAI AI CAJîT. 



AWDL I DDUW 

A Gaìit Meilib ap Gwaichkai. 
Kyvakchaf i Dduu duyuaul ueini 
Kyvarchuel a del y daeoni 



Kyveiru cyvruyd cyvret am auyd 
Ky\-aruyd ym Uuyd ym lluyr deithi 
Traethaf arnaf ormeint ynni ' 
Arveid ym kj-vreid ym kyffroi 
Kyffret a Uuted a Uaud yoli Creaudyr 

A lluyr grevyd i grynnoi 
A Uafiir a chur a chorf torri 
A chyfyau hoedyau hylau' heli 
A chymryt y gan Duu diuyn vi' 
A Chymro divro divrat wedi 
Diureit a newid ni vei chwant a Hit 
Divanu pressent* presuyl gynhi 
A chymrif* oed g\iell no gwallrei 
Rybuchet trinet tra vu velli* 
Pwyll am kyveiiyd 
Or creaudyr or cyd 
Or mab or yspryd 
O'r iaunvryd vri 
O r drindaud undaud undras a mi 
Un tra trugared unued ovri 
Undec teir person 
CTch Arch^ylyon 
Tin donyon neiuyon 
Nerth heb drengM 
TJndanc uynt urthyf urth eu moli 
Un duu ynt uynteu a diheu tri' 
Truan o annyan ynny o ampwyll 
Tracharu pressent pres ganhyuyll 
Tramoet om daun duu y gymhuyll 
Treraynid uy mryd ym nirad a thuyll 
Trugarauc douyt 
Treiha uyg keryt 
Hyd na buyf heruyt 
Kreuyt kertdwyll 
Credaf Crist neuoet neuct gaunuyll 
Cein vedyt uyn duu yn diu ystuyll 
Ystwyll ystyiyus deus defhyt 
Dimad digymrad gymryd bedyt 
Delyessid yeuan yeuangc deduyt 
Diheu uab Duu nef yn dufyr echuyt 
Achaus y dyfu 
Ychel vri ym mru 
Meir yr maurhav 
Llu Uyuenyt 
Llauen uyt reen yny rihyt 
Ry cherir yn hir yny heruyt 
Hi yn vam uy thad 
Hi yn uyry heb uad 
Hi yn hollaul rad 
Yn rec ouyt 
Hi yn uerch uy mab y mot yssyt 
Hi yn chuaer y duu o duyuaul fyt 
Hi a haut borthes lies IHn yenhyt 
Rac lluyth uyth bechaud priaud prifuyt 
Prynessid mab Duw mad gerennhyt 

'Traethaf ar mafor meint * A chynnif.— LL D. D. 

Y ynni.— LI. D. B. »Ny belli.— LI. D. D. 
«Hwylyaw.— U. D. D. "> Dytna y diuxdd mevm 
'Diwynhi — D. D. D. rhai Ihjvrau. 

♦ Pressent dilid-— U.D.D. 



228 



AWDYL WEDDI. 



Emuy goyguy gobruy gobryt 
Prydenin gyfnod dyuod doixyt 
A dafneu oe gren ar y groguyt 
Kredassant oe dauu yn diuenyt 
Deudec ebostol dethol doethulyt 
Creduu eu hydiiod' ac nyd aduyt 
Yn vndaud drindaud yn dragyuyt 
Tragyuytaul Duu tra gyuanuyf 
Traethaud o honaud a haudeniiyf 
Or drun ry loueist ry lauaruyf 
Yn affleu y geu a gyuytuyf 
Ac yn rynnaut fraut fraeth yt adiiyf 
Yn vrdas heb dias dros a bryduyf 
Am bryd ar gyinryd gymraut am nuyf 
Kyuarus mynnus men y kaffuyf 
Ac yssy mi Dyu a diuykuyf om druc 

Oe drugaret kyn mi traghuyf 
Ac am gunel peryf pan berigluyf 
Perfeitli ueith ouec a dec daluyf 
Teüygdaud adaud adef guirin 
Treibhitor tra mor tra maur deruyn 
Tirry gymyrth Crist o groes eduyn ketliri 

Truy am rygolli daeoni dyn 
Duu am due yno anau dremhyn 
Tramuy caraduy kaerua urtyn 
Deuissacli gennhyf canys perthyn 
Dyfnu diuroet no met melyn 
Melus yu pechaud pan y herlyn digreid 

Mor drum yr eneid yn yt eduyn 
Ediuet masuet moes am kanlyn 
Ediuar auar ef nys dechryn 
Ediueiryauc da Duu ae keinmyn 
Ef keif kerennbyt oe fyt fechyn 
Erythyolaf ren rebyt enuyn ar h}Tit 
Haut haetuy y fuysgynt huyl guynt gor- 

uyn 
Goifyn oe dremyn dra myr drefred 

Y dreiau caret cam myned 

Myn yt ymdaeth Crist ar gein dyduet 
Daear — kyn buyf abar am bo lluted 
Lluytid uyg kyuyd yg cyuir gred 
Yg kreuyt yn fyt yn fau ganred 
Yn dytuyn om duu ym dylyed 
O gaduent pressent pres euriued 

Efryt uyt dechreu 

Dyn deuret dyureu 

Ae diuet ef diheu 
Agheu ygged 
Ac nys oes gocliel gochueru druyted 
Guely agklaear daear duted 
A guae ni or neid yn rydoded 
Yn rygnaud pecliaud pall gynired 
E-ac an tuyllau bytli o beth hebred 

Y golli teithi tanc afneued 

Ac yssy yn vetyc a vet guared an geu 

A dodun yneu yn ymdired 
Yssef argluyt nef a nerthaed 

Y diouryd guyd guedy ryred 

> Cyfod.- LI. Coch. 



Ac ym reen guynn guann ystlynet uj'ŵ 

Ac ys meu erchi arch geiumyged 
Kyrreiuytiat or meint meith gyhussed 
Ry uneutliym o dym o dryc ueitbred 
Am trugarauc argluyt trugarbaed 
urthyf 

A mi y urthau nam gurthoded 
Am duu am diuyd arbed 
Erbyn braud trindaud trined 



AWDYL WEDDI. 

Am bo gan Duu am bo trugared 
Ny bo druc neued om goi'vedho 
Bod ar iaun am ddaun ymdiheino 
Byt aun i gyt gryt gret a wellho 
Bod Duu a haeduyf ruyf am rivo 
Boed yn adef nef ym godefo 
Bydawt nef dicldeis yr ae keisso ryd 
Brenhiueid gynnyd crevyd credo 
Brenhin myr a syr am synb\Äyi*o 
Breinyawl yw y haul ar a holo 
Breint gwlat baradwys am kynhuyso 
Brenhinyaetb gyuiu gyuir honno 
O briüuyr synbuyi- y synnio vymiyt 
Brud gyt gelvydyt am kelvydo 
Keluyd ny dygret a ddywetto 
Nyt celuyd coelyd ar nytchoelo 
Koeluyf a synnuyf a synno kywraint 
Koelaf Duw ar seint a breint eu bro 
Cristyawn uyf gan iauii dawn digyffro 
Cristus bwyf dawnus yn y donio 
Crist nogaeth vaeth am digaetlio 
Crist Geli vy ri am rydliao 
Ac ef Vrenhin nef am nodho rac guall 
Y ddaun ae ddeall am diwallo 
Diuallus Deus nym dyuanuo 
Diduyll y buyll ae krybuyllo 
Divrat y garyat yn yt garo 
Dinam ogonet y ae cretto 
Duu llyuyaudyr creaudyr am diduyllo 
Dedveu digamued am diuedo hyd 

vraut 
Devaut dibechaut ym a bucho 
O buchiant maurvot ef am rodo 
Rodyon ordywyll am diduyllo 
Dedveu digamwedd am diwedo 
Donyeu kyghoreu am cyghoro 
Kyngliorur ar ur yr ae mynno gwar 
Kynghorv}Tit ny gar wrth. ae karo 
Karu ymyd ym am digaplo 
Karyat ae buyllyat ym ny ballo 
Car an dadyl dilys am deuiso 
Kerennyd Dovyd benny dd am bo 

MEILIR AP GWALCHMAI. 



AWDLAÜ. 



229 



AWDYL I DDUU. 



Oedaf oed ymi reithaf yni by wyt 

Caru kymklegyt ygi'yt grymhaf 

Caiyat diduyll a grybwyliaf 

Cared breint camued camhaf o gywyt 

Om bryt cyn gueryt y guaredaf 

Cam Buu i bawp oed bybyraf 

Mal y car seint breint breinholaf 

Canys caru Duu diatveiriaf gueith 

Eilueith i-ac cyfreith y kyvrivaf 

Ef yn diwael hael haul gymhennaf 

Ef yn ddigard hard y vard vydaf 

Ef diìTadu a chadu y dangnef uchaf 

Eí' a oruc nef adef Adaf 

Ef yn un Duw guiu yn gyuiraf 

Undeb dovn digi-aun digreulonaf 

Ef yn dri a vu ni mynnaf ei var 

El' yn drugar guar yn hegarai' 

Ef yu'r Tat ef yu'r Mat muyaf 

Ef yu'r mab ef yu'r pap pennaf 

Ef yn yspiyd glan gloywaf y defayd 

Ef riliyd lyd ni ry^edaf 

Ef a gred y gret gi*et aduynaf 

Cret argel dii-gel a dirganaf 

Credet baub i Duu deur naf gogonet 

Cret yn eidunet a eidunaf 

Cret vyvyr ystyr a ystyriaf 

Cret yn heb ymgel diogelaf 

Ciedadun ya ef yu eithaf drausgluyd 

Crist Argluyd culuyd ac nys celal' 

Credu camgyvreith ys dichweithaf 

Cret dysget reit gan yneit anaf 

Cret gre\yd beunyd bennai" ysgogaun 

Credu y Dduu ae ddaxm ys cytiaunhaf 

Crettych' di vi y Keli keh-ydaf 

Crettuyf di vy ri pan vo reittaf 

MEUJR AP GUALCHMAL 



AWDYL MOLIANT I DDUU. 

Duw Arglwyd erglyu dy volyant 
Dull a roddyat a lydd kyngueinyant 
Duw terwyn torvoed gogonyant 
Duu nefoedd dy nodva yn geugant 
Duu breinyauc a brynuys y gerant 
Or poeneu ar pechaut a wnaethant 
Plant Adaf plenhigyon fuant 
Yn y pressen y pressuylyassant 
Cran Dduu yn Ueuver lleuychant 
Liu bedydd lleuenydd a gaffant 
Rac bron Meir muyaf y medyant 
Guerydon guiryon vyd an guarant 
A mihangel deg dygant yn ganllau 

Yn caunll divant 

*Neu, creffych. 



Crevyduyr credu ryunaethant 
Yr creaudyr ae creuys i credant 
Ygkein ffaut y drindaut y trigyant 
Yn prydverth guerth prilgerd a ganant 
Reit i minneu le lum medyant 
Parhaus baraduys yu vy chuant 
O eiryol niiloed a milcant or teulu 

jParth adu ym parthant 
Gabriel Raphael am rivant yn gymmen 

Vygymmodi a wnaethant- 
Yn y dydd jnn priaut ym provant 
Yr Unduu nyr undaut ymgaduant 
Yn rhinwedd rhadau ymrodant 
Yn uastat vygguesti a gatuant 
Ygguynvyt rac lled^Tyt yn Uuydyant 
Teymed teymulad ymdygant 
Yn Ueithic Duu guledic y guledychant 
Un parch vy perchi a vynnant 

MEILIB AP GUAIjCHJIAI. 



AWDYL: 

Reen riedauc ruysc kvverthi 
Rex ryngaf oth rob ruydvot voli 
Riarn eiryan araut traethaut teithi 
Ym trugar Argluyd kuluyd Keli 
Canys ef an da an doeth gweini 
Duu guyl goludauc golychun di 
Nat elom yn Hoc yn lie kyni 
Yn lluyr llu Malaen maledicti 
Mat mynycha dyn duyuaul uedi 
Ne^es yn kymmell kymrodedri 
Yssym ai"suyt maur mynet iddi 
Mechdeym caeroedd na cheryd di fi 
Kany unn vy iford nam ifurf emi 
Emyiiyant y dyn y digoni 
Ar Dduu yn goUug guall ^-ynechi 
Ae dyckuy yn gam ygkymhelri uifem 
Affleu dihedd dihuu giynu 
Cymrodauc auyd cymradu y vri 
Cymrodet vynet pan vo pent l>eui 
Duy reit tristyt wed treghi 
Ir a vo divro yn y divri 

MEILIB AP GUALCHMAI. 



AWDYL. 



Divri divroed dyhed diheu 
Disgeuyt dilfyt diifaut gynreu^ 
Diphara y dda y defodeu 
Cam gymmydauc cas kessenydyl vreu 
Kyntaf ae gestung gystud agheu 
'iVeu, gymen. 



230 



AWDYL. AWDYL UARWNAD. AWDYL. 



Aghnoeth aghen eghif i*ageu 
Rex rysgollychuyf niyf ryvedeu 
Cyn digones Duu oe defnydyeu 
Duu a digoues lies a llysseneu 
Llyuyd Ueveryd a Uavuryeu 
Llary a oruc lluyr enguyr angeu 
Nym gattuy E,een yu ran vadeu 
Rhodyssyt y Duu yn an dechreu 
Rod per paraduys parha goleu 
Ryn parassai Duu heb dim eisseu 
Yn y unaeth an gunaeth an gueithredeu 
Gwae a goduy Duu dogyn berthodeu 
Duu a tina denvryt phryt a fifruytheu 
Diffruythuyt daear dniy garedeu dyn 
Dinam vuyat a vu ae goreu 

MEILIR AP GWALCHMAI. 



AWDYL. 



GoKEU guaredret goreduyn fiau 
Gobrynnu gobruy gobuyll o honau 
Guerth ym rodeist dyn dynyaul andau 
Ath rodaf gyssul heb gas yndau 
Pan vynno Duu dy divuiyau 
O dyllest present a pbresuyl vrau 
Ket ath vo di golut goleu anau 
Nath dynnit eldit er i adau 
Na muy veru avar rhacdau 
Na cheryd i Duu duyn yi eiddau 

MEILIR AP GUALCHMAI. 



AWDYL UARWNAD 

A Gant Eiktawn vab Gwalchmei y Nest 
Vebch Htwel. 

Amser mei meith dyt neud ryt roti 
Neud coed nad keithiw keinlliw kelli 
Neud llauar adar neud gwsLV gweilgi 
Neud gwaethrec gwanec gwynt yn edwi 
Neud arueu donyeu goteu gwedi 
Neud argel dawel nyd meu dewi 
Endewisy wenyc o wynnoui dir 

Y am deruyn mawr meibyon Beli 
Oet hydreii wychyr llyr yn Uenwi 
Oet hydyr am dylan gwynuan genthi 
Hyll nyd oet y detyf hi hwyretyf holi 
Hallt oet y dagreu digrawn heli 
Ar helw bun araf vch bannyeri tonn 

Tynhegyl a gei'teisy gortwfyr deiui 
Keintum gert y nest kyn noe tregi 
Cant cant y molyant mal eliuri 
Canaf can uetwl afyi'dwl erdi 
Canyad y marwnad mawr drueni 
Cannwyll Caduan lann o lenn bali 



Canneid y synnhyeid ger dissynnhi 
Gwann wargann wyiy gall dyall dogni 
Gwreic nyd oet un urad garyad genthi 
Gweryd rut ae cut wedi tewi 
Gwael neuet maenwet mynwent iti 
Golo nest goleu direidi 
Golwc gwalch dwythiialch o brif deithi 
Gwenned gwawn ae dawn oe daeoni 
Gwynet anrydet oet reid wrthi 
Nyd oet fawd ry gnawd rin y genthi 
Gnawd oet dal eur mal yr y moli 
Ny ryvu docnach yr y docni poen 

Penyd a uo mwy nor meu hebdi 
Neum goreu agheu agkyfnerthi 
Nyd ymglyw dyn byw or byd ual mi 
Ny chyueirch aghenn yawlwenn yoli 
Yr neb ry barther y lyborthi 
Nest yny hadawd wennwawd weini 
Yt wyf pryderus ual pryderi 
Pryderwawd keudawdkyftierthi ny wnn 

Nyd parabyl yw h^vn ny uo peri 
Llenn argel issel ysym poeni 
Llut gwen lliw aryen ar eryri 
Archaf ym arglwyt culwyt keli 
Nyd ef a archaf arch egregi 
Arch yt wyf yn arch yn y erchi 
Am archuein riein reid ymeni 
Trwy diwyd eiryawl detuawl dewi 
A dec kymeint seint senet ureui 
Am vun a vudyt^ y hamnodi 
Ar gystlwn prytfwn y proifwydi 
Ar gyuoeth duw doeth y detholi 
Ar aghyueir meir ar merthjTÌ 
Ac yny goteu gweti a dodaf 

Am dodes nwyf ym adoedi 
Ny bu dyn mor gu gennhyf a hi 
Ny bo poen otef peder wy noti 
Ny byt da gan duw y ditoli 
Ny bo ditawl Nest nef boed eiti 



AW^DYL 



A Gant Einyawn M. Gwalchmei y Lln. 

M. lORUERTH. 

YssTM ut aryfrut kystut kedeym 
Estygyad kywlad kyflawn deyrn 
Esgor difreidyad mad mychdeym 
Ysgar ysgenetyl gychwetyl gychwyrn 
Ysgwyd drud esgud esgyrn eliphant 

Ys gnawd yn yrdant ar y erdyrn 
Llywelyn Hew glwys loegrwys lugym 
Llary gryc ieitheuyc llosc y theuyrn 
Twrwf torredwynt mawr mis chwef rawr 

chwyrn 
Tud ammwyn terrwyn tir eurdeyvn 
^Neu, vndynt. 



AWEYL. 



A llafna-wrr dyrawr diniawr y dym 
Arwvnawl gwrawl nyd gwr anchwym 
Nyd'emyth nyd llyth yn llwyth heym 
Nyd ef yn ardwy adwy edeym 
Cochwet calanetkelem yg kynnhor 
Kyueissor echdor aerdor eurdym 
Eiryf drablut angut angert dinbyrn 
Arbennic bennaeth mab maeth metgym 



AWDYL 

A Gast Eistawîí tab Gwalchmei t Drw. 

Duw dewin gwertheuin gwyrtheu 
Dywallaw atan rann oth radeu 
Dynyaton defnytyeist yth oteu 
Dynyawl dyn donyawc wyf uinnheu 
Dawn yssym yn yawn yn dyn ethrylith 

A thrylwyn bwylladeu 
Dyn wArf glan affan offerenneu 
Diiw douyt rec oiiyt reithleu 
Dryc uab wyf yd rwyf rym goreu 
Byt\\Ti da bytwn diamheu 
Kyn mablan wythran weithredeu 
Kyd bwyf drwc byt drugar ditheu 
Herwyt da greuyt dagreu dadolwch 

Dydelwynt yn hydyr hyd vyg gnityeu 
Kan oruod kymmod om kamweteu 
Kyn bwyf rawd bedrawd yni plith beteu 
Kvn diiod chwerw gyfnod chwetleu 
Kyn aduant puchyant pechodeu 
Duw am gad caryad y mywn caereu nef 

Diiw a glyw uy lief ymlluc urydyeu 
Duw am gwnel gochel fra-wt oeniel ft-eu 
Ffrvvd vffem astrus frawtus frydyeu 
Duw am gwnel om g^^eith goleith gwelieu 
Duw am gwnel goglyd selwyd sulyeu 
Duw am difero om dafareu 
Duw dwc ui atad y mawrdad meu 
Duw nym kerytycb om keryteu 
Dyt y keryter y careteu 
Diwet ny byt yt na dechreu ny bu 
Ny bwyf trist yth datleu 
Boed ef y talwyf hael rwyf rieu 
Ar lann eurdonen yr y donyeu 
Can gur a dolur ar dal glinyexi 
Can gymryd penyd penn elineu 
Ym muchet gorwac yr geiryeu masswet 

A doeth eitbyr messur ar xjg geneu 
Portbeist yr pumoes gloes glas uereu 
Pym weli keU keluytodeu 
Porthwyfy been ediyt mynyt mynnheu 
Parthred a myned myn yth gigleu 
Penn cred vu weled dy welieu 
Pan jrth archyllwyd oth archoUeu 
Can borth egylyon gwylyou goleu 
Nyd perthyn yth tad mad vy madeu 



231 

Can pereist douyt dyt yn veu 
Nam gad y gythreul yr dy gethren 
Dv groc croes wytin vrenhin vreinhyeu 
Difyrth chwechoes byd rac pyd poeueu 
Ymerawdyr greawdyr oth greu bu 
gwaedlyd 
Godlawd ny bytaf oth gyureitheu 
Gwyn eu hyd vyneich vywn eglwysseu 
Eglwysgar hygar hygadw gloesseu 
Diwetyn werin wiryon gathleu 
Dynyaton dynyon diamheu* 
Gwae ef ae peris perygyl vradeu* * 
Pan wanpwyd yessy yny asseu 
Gwedy doeth ef yr dioteu 
Due anreith vffem yny affleu 
Ac wedy hynny hynn a oreu 
Gwir y pregetlui- y pi-egetheu 
Gweled yn myned mynwawl detfeu 
Gwvl gyuarchauael na chof amheu 
Goresgynnws mab duw difyeu nef vchod 

Gormot yw bychod o bechodeu 
Yn \Tten reen yn rann deheu 
Yn wrawl kedawl kyda seinhyeu 
Boed ef yn diben boed yn dibleu 
Heli yn enlli hyd yn henlleu 
Gwedy dywedwyd gan anwyd geu 
A gwedy heuyd gwyd gortercheu 
Gwedy kyssynhyaw kydyaw kadeu 
Gwedy dwyn goruynt wrth y goreu 
Gwedy gwydeu gam llu a Ueeu 
A lliaws achaws vcheneidieu 
Gwedy cardu rwy gwedy certeu byd 

Gwedy gwyd plegyd y plygeinyeu 
Gwedy am daeru bamu brodyeu 
Gwedy gwyth' omet senet swyneu 
Gwedy gwasanaeth y pennaetheu 
Gwedy kygauawc keigyeu y dyndid 

Gwedy Hid ymJid yn ymlateu 
(îorpwyf y gan duw vry gwedy gwydyeu 
Gomod gorffowys baradwys beu 
Myn na byt dyn na hyn na yen 
Men nas trawt traUawd trallwybyr eiss- 

yeu 
Archaf arch y duw ar doreu nef 

Na dotto pedyr gloeu 
Ym llutyas ym adas yr meu 
Ym tref tad ym caryad kereu 
Mihagel am del ym dwyn adneu 
Mai y due kwyuyen Hen a llyureu 
Mai dyuod Eluod eluyt geleu 
Mai creuyt hywyt kynnyt keneu 
Meir a Seinsilin Marthin Mattheu 
Marcus a lucas yonas eneu 
Ar duw uy eneid kyureid kyureu 
Eiryolwch seuwch yn ych swyteu [heu 
Medyr uy eiryawl Bawl pan del ym ag- 

1 Diamreu.— li. C. «Aiigea.— LI. C. 
^Neu, gwynet. 



232 



AWDYL. MARWNAD FADAWG AP GRUFFUDD MAELOR. 



Hael meidryawl nym dehawl om vn di- 
Mi kyn bwyf araf nym bo areu [heu 
Mywn creiiyt a fyt a fawd radeu 
Mynnid ymeiryawl gretuawl grateu 
Men yd net duw doeth yth gynoetheu 
Myned ym gwared gwar vetylyeu 
Molawd yr drindawd mal gwetieu 
Menliid ym gyrreiuyeint mwynyant 
creiryeu Duw 
A. diouryd anieu 
Aruod perfeitli gweitli goreu 
Kyn gorwet y met poed meu 



AWDYL 

A Gant Eintawn vab Gwalchmei t Duw. 

Peryf nef pura uyg keudawd 
Par ym duw parablu o honawd 
Parabyl gwir pan dreithir draethawd 
Per uegys pur velys volawd 
Perygyl yw y dyn y diwymawd 
Pan uo yg caret bucliet bechawd 
Pan del rac yessy tri llu trallawd 
Pawb a daw ataw pobyl uraw yr vrawd 
Pobyl byd hyfryd eu diii-awd a wneir 

Ar ny wnel y gardawd 
Ediueiryawc da duw ae kymerawd 
A dynyon gwiryon yn eu g^v^yrdawd 
Gwerin diwerin ny dyorgrawd 
Gwae ef arglwyt nef ny uo parawd 
Nyd oes darogan dyn truan trawd 
Or gwr an goreu mateu metdawd 
Cretti y daw rac Haw yn llwi-w anfawd 
Yn dyt a douyt ynni ae dywawd 
Y cosbir enwir y cosbawd aer gyd 

Ar genedyl uedy&syawd 
Ac eissyoes kyn gioes glasuet tywawd 
Penydywn gwetwn yn ynn gwetdawd 

Crist eli keli can uveltawd' 
Na cliysbytwn uod heb ysbytawd 
Gwennwlad nef yn aduwyndawd 
Gwymp edryt douyt deuawd y radeu 

Ny rydraeth uep tavawd 
Ragorwn greuyt a f}i; a fawd 
Eac agheu lledrad bra.d bredychawd 
Gwetiwn gwylwn bytwn barawd 
Parth ar gwr arwr an ry warawd 
Pan doetb yessu vry oe vrenliindawd 
Yt oet i)ym hoes byd yn gyd gaethnawd 
Yg gauael yg gwael yg gwaelawd uifern 

Yn affleu oerwern yn erdygnawd 
Ardunedic duw ardelw o honawd 
A wnaf arglwyt naf nerth pob kiwdawd 
Cadwn vreint deweint canys deuawd 
Duw ner ny gymer gam esgussawd 
Na chysgwn canwn canon arawd 
^Neu, vifulldawd. 



Can nyd o gysgu y daw gwasgawd 
Ar daw adef y nef uy lief llwyprawd 
Yny edrinaw ury rac y drindawd 
Y erchi ym ri rwyf vawrawd gwerthuawr 
Gwrthviyn uy eneid pan ol om knawd 
Boed ef y by twyf gwedy bedrawd 
Kyd ar vnduw mawr yn y vndawd 



AWDYL 

A Gaxt EiNYAWN. M. Gwalchmei t Duw. 

Adef nef neirthyad oth rad boed rwyt 
Erglyw om gweti keli kulwyt 
Argledyr o honaf naf nawt hywyt 
Argleidiyad meidryad medyr om awyt 
Ar eu pechodeu puchswn arwyt crog 

Ym dwyn croes yr crist ar uy ysgwyt 
Agheu yr eneid aureid aurwyt 
A daAv am buchyaw ambeclirwyt 
Bychod gouyged trwyted tramgwyt 
Buchet anvedret o ynvydrwyt 
Beich o bechodeu nyd bychodrwyt 
Bychdid^ dall aghall aghyuarwyt 
Kyn glassu vyg gwet kyn glasuet gwyt 
Glessin deyerin werin wogwyt 
Kyn dyuod kyunod ny kyfnerthrwyt 
Kennadeu agheii yn gyuarwyt 
Kyn boed ym oerglat boed ym arglwyt 
By dalwyf yawn yn rad lawn i-wyt 
Kan edivarwch kyfrwyt ym yessu 

Wedy kymynnv ym kymhenrwyt 
Kyn del ar grutyeu dagreu dygwyt 
Kyn gwerydre lann nyd gwaradwyt 
Edwyn uyt ti-eul dyn trugeinmlwyt 
Aduyt hoetyl hitlaw rac llaw ny llwyt 
Aduwyn^ pob gorllwyn pan dy or llwyt 
Aduwyn arall pall pwyllaw eilwyl; 
Aduwyn met a gwlet gwledic hylwyt 
Aduwyn haf hirwyn kein llwyn canllwyt 
Aduwyn march penhill ebrill ebrwyt 
Aduwyn ym gware gwaew ac arwyt 
Aduwyn uyt ysgwyd ar deur ysgwyt 
Aduwyn huysgwr gwr a gorwyt 
Aduwyn gwyr terwyn taer gyuannwyt 
Cad — pan uyt kedeyrn yn ymorthwyt 
Aduwynach kynach kennyf boed rwyt 
Keinuoli keli kalonnogrwyt 



I 



MARWNAD FADAWG AP 
GRUFFUDD MAELOR. 

EiNiox Wanx ai Cant. 

Neud rhaid am Fadawg trengi ciwdodoedd 
Gwalch cadoedd cadrfalch ri 
'Bychydig.— LI. C. «Addwyn.— LI. C. 



f 



ill 



EDíGION WANN I FADAWG AP GRUFFUDD. MARWNAD. 



233 



Neud trai calon donn dug fi 

Ac neud trwydoll oi goUi 

O goUi Madawg edgyllaeth cofion 

Gwyw calon gan hiraeth 
Gwawr llavrr Uwyddetlig bennaeth 
Gwae ei fro ai frodyr maeth 
Maeth Madawg mynawg mynudrwydd 
wyrth lyw 

Ac wi-tli lew ymorchwydd 
Arf tart' terfyn ehangrwydd 
AerwT oreii pei canmlwydd 
Canmlwydd ydd oedd raid ruddelwch i 
fed 

I fad gynnhal lieddwch 
Gwalch brynn brenin ynialwch 
Gwael nad byw byd neud amdrweh 
Ti-wch yw'r gwr arwr ardwyad gwerin 

A goreu o fab tad 
Ef oedd aerllew arllwybr cad 
Ef oedd arlleng pyinthengwlad 
Gwladoedd ni debyg glud oeddliw' 
Ymmyd — Madawg oedd cyn heddiw 
Esgor oi dud nad ydiw 
Ysgor gadw ysgwyd fi-adw friw 
Briw galch ei rodawg o ryw tymhestyl 
cad 

Cynnoer wely diddestl 
Gwr a wnair fal gwair fab gwestl 
Gwyr wawr yn llawr llynn Egwestl 
Diwestl- ei ysgor yscwynais nad byw 

Hael or rhwy rygoUais 
Blaidd blaengar blawdd trydar trais 

Trei hoeddyl ei hoed yr borthais 
Porthais alar trwm tramawr odrig gwyth 

Am wawr llwyth a lleithig 
Am eryr gwyr gwaith fuddig 
Am ior aerddor luxldedig 
Arddas teymas teym ari'rudd cad 

Tringyi'chiad tra fii fudd 
Trymliyd byd bod yn achludd 
Traws maws Madawg mab Gruffudd 
Am fab Gi-uiTudd lary lawch ynaid i'm 
ken 

Nid mau wen wedd honnaid 
I bob rhwyf rliwysg orddyfnaid 
Diwedd nod rliuddledd neud rhaid 



EINGION WANN I FADAWG 
AP GRUFFUDD. 

Sef yw teymllyw teymllaw Fadawg 

Par enwawg pair anaw 
Teymedd teym ganllaw 
Teymas addas iddaw 
Iddaw lu ganllaw geinllyw hyfag cyrdd 
. 'JVew, edliw. *Neu, DiddestL 



Cerddorion ofynag 
Rhwyf ner by archer bynnag 
Nid rhyw i'm ner rhoddi nag 
Dinag Loegr arac eryres amwyn 

Bardd gyflwyn beirdd gyfles 
Dyn a'i mawl Uwyr ganmawl lies 
Dawn i'm rhwyf Duw ai rhoddes 
Rhoddes Duw ym llyw y Uafn waedlif 
A'i ysgyr — ^ysgyrion yngnif 
Rhwj'd Brynaicb branes wrthgrif 
Rhad o'i genniad y gennyf 
Ynghynmf Madawg anghynnwys ei dorf 

Ai daerfar ar Loegrwys 
Rhwydd y ceidw cad am ddiflFwya 
Rhwydd glyw tra fo byw Bowys 
Powys nen perchen parch woddef espyd 

Ys bo Duw gydag ef 
Rhwym cad yn cadw ei addef 
Rh^^ byd ys hyfiyd os ef 



MARWNAD Y LEW^LYN AB 
lORUERTH. 

EisiTAw>- Waxx ae Caxt. 

Mawr dilyw detyw am dirion ^'Ttya 

Llywelyn llyw dragon 
Gosgymon gwyth drwyth dnidyon 
Grorparth pybyl pobyl dynyadon 

Dynyadon deon dyly am y dwyn 

Dolur kwyn ae kyffry 
Gwr gwrt blant hydyr uolyant hy 
Gwyr vraw gwir vrenhin kymry 

Kymry wawr warant yr werin nyd hawt 

Nid heddwch tragorllin 
Aer uyrt aryf kyrt kettennin 
Aruoll brwyngoU breenhin 

Brenin tir rywir ryuet yt etiw 

Nad eitiaw uo wynet 
Namyn sarn dmmein vein vet 
Namyn seith drudueith droeduet 

Ny met llywelyn llyw mawrgoeth wynet 

Adrysset dreis anoeth 
Mab duw ae due yw gyuoeth 
Mab mam meir dinam mawr doeth 

Doethon lleygyon lluduryd oes anawt 

Ys einym oil y gyd 
Treis duw dwyn hael o an byd 
Ac ^edy treis duw tristyd 

Tristyd am ergyd mawrgerth na bu hyn 
Llywelyn llyw arberth 



234 EINYAWN WANN AE CANT Y LYWELYN AP lORUERTH, DADOLWCH. 



Mab diuei difefyl j nerth 
Mab diwan eiryan iorwerth 

loruerth essillyd aruogyon y hil 

Hael gynnil gynreinyon 
Gwae ni wynet orchordon 
Gweled llawi- ar llyw mawr mon 

Monwyssyon maon mawr kynnetyf awch 
llyw 
Awch llyVyawdyr rac annetyf 
Modur VMY parhaus ddetyf 
beid mur gi'eid gretyf 

Gretuawl lywelyn grym g — r ber toryf 

Teruynwyd y amser 
Ysgrud uiid dreic feleic fer 
Ysgwn ysgwyd rwyd racter 

Racter y niuer naf Uedneis y hil 
Hael ureenhin kernels 

Gwaew dur yn yt trenl is 

Gwan gwyl ^^1 J gweleis 

Gweleis yn lawen lyw meith y deruyn 
Gan lywelyn ganweitb 

kanbymdeith 

Ae lu o led y anreith 

Anreithwyd mab duw dewin boll wybod 

Llwybyr ebang y myddin 
Am eryr gwyi* goreuwin 
Canllaw branhes trachwres trin 

Trinhei on gwron goiniawr vnr drallawt 

O drilliw ysgwydawr 
Pan gwyddawd cad vlawd vleidgawr 
Pan golles gwyr mon gwr mawr 
Mawr dilyw detyw &c. 



EINYAWN WANN AE CANT Y 
LYWELYN AP lORUERTH. 

Llywelyn gelyn golofyn plymnwyt 
Lew — ar les beird e magwyt 
Hoi e wann yw e annwyt , 
A rac pob cadarn catwyt 

Cadw dduw lywelyn lyw ongyr aelaw 

E alon nyw besgyr 
Cedym llii cadamllaw gwyr 
Cadarnloes eiryoes eiyr 

Eryr mawr dewrwyr mae y delw y gall- 
Na byddwn a dy belw [wn 

Hard e vard vod yth arddelw 
Hawd yr byt gennyt gynnelw 



Hawd kynnelw iiy rwyf rwyd ouec 
Mordaf — rwysc mawrdon wrth garrec 
Gweilch beilch balchdawn rwydlawn rec 
Gwalch gwreid teyrneid tec 

Tec goryw uy llyw llauyn greulawn 
nalch gwr 
Ar y gar ae estrawn 
Peryf hael o lin meruynyaMm. 
Prud yny ddeurud y ddawn 

Yth dawn gyrch gynnyrch gynneddyf 
Emreis wi"d 
O orddwy franc a seis 
Llyw glyw glewdrut yth weleis 
Lloegyr goelkerth llwybyr draferth dreis 

Treissyaw a oruc tros deruyn ual gwr 

Ar y gar ae elyn^ 
LI awch kerd mawr angerd meruyn 
Llyw kat leidyat lywelyn 

Llywelyn gelyn golofyn, (fee. 



LLYMÁ DADOLWCH 

A Gant Einniawx Waxn t Dautd Vap 
Lltwelyn. 

Brenhin kywrenhin kywir yny dyt 

Hael dauyt hawl i tir 
Bolchlauyn lut am dut am tir 
Beilch ae geilw balch y gelwir 

By gelwir ar tir ar teiror prydein 

Gwr vrtein gwrhyd por 
Yn hawl chwyi'n deyrn tut ior 
Yn hael ehelaeth gyghor 

Kyghor a rotaf y rwyf mon llawryt 

Hael dauyt hil doethon 
Bid lary bid lawch kertoryon 
Bid lew a bid lyw dragon 

Dragon vt dremrut dreic emreis val 

Prif gynnyt keuyn yr eis [prut 

O neirthyad ner nenn Uedneis 
Ac o nerthoet kadoet keis 

Na cheis vy ystwg om estygyt vr 

Yn wiryon ym plygyt 
Na chassa vi vawr dauyt 
Ny chassa mab duw dedwyt 

Dedwyt rwyf aerglwyf eurglet arderch- 
awc 
Archaf yt yth laryet 
Breinyawl hawl hylwyt orsset 
Breenhin trin trugaret 

1 Neu, of goreu o vab dyn. 



AWDYL. ENGLYNION. ÀWDL FAHWNAD. 



235 



Trugarawc dauyt tricyawt om mawr- 
dawii 
Uy mardeir om tauawd 
Cadeu dor cor kymhendawd 
Cedawl kadw vi yth gysgawd 

O gysgawd dauawd da yr awr y nied- 

reis 
Ymadrawt a duw mawr 
Diwen dy uar lachar lawr 
Diueuyl vt prut pri<xlawr 

Priodawr pryduawr prydein adlam gwr 

Wyt goreu o uab mam 
Na char a mi meith gji;kam 
Ac na chred guhuted gam 

Nyd cam canmawl hawl hwyl gywxyt 
eirchyad 

Y erchi kerennhyt 
Tormennawc deifnyawc dauyt 
Teu glod om dyuod ym dyt 

Y dyt rwyt arglwyt argledyr gorllin 
Uu 

Y llochir pob edein 
Kedawl budugawl bytin 

Kadyr ryd kadw yth uryd urenhin 
Brenhin kywrenhin <fec. 



AWDYL Y RUFFUT M. 
LLYW^ELYN. 

E. Was ae Caxt. 

Ket del y niffud vud gynnan o dda 

A ddyglut mor y Ian 
Peunoeth doeth dethol gynran 
Peunyd y ryd ac y ran 

Ym ran llit ogyruan 11a wer a archaf 

A gaffaf ym naf ner 
Dyn k\Tiihen wyf ae kymher 
Deu kymeint rif seithrif ser 

A dan ser ny byd ac ny bu \tì well 

Yawr glot bell dibaUv 
Oes ellwng bud rud rannu 
EissiUyd wrth y ssyllv 

Syller e hyder hydyr raen y ongyr 

Vn angert a serlymaen 
A braw gwayw gwisc haeamgaen 
A dreid val bleid yn y blaen 

Bleinyat gat hwylgat haelouaeth a geidw 
Heb gytuot bygylaeth 



Ardwy Uu Haw ehelaeth 
Eurdeym medgyrn ae maeth 

Ny maeth bygylaeth bu gelyn y freinc 

Boet frawdus y demyn 
O haelon haelaf mab dyn 
Hawl Uu haeluab Uywelyn 

Mab Uywelyn hael hawl gyua eirchyeit 

Erchwyn greit grym tyrrua 
Wyt i-wyi' cat cetwyi- ddiua 
Wyt rodyat rudeur afya 

A gaffo fy Uyw Uaw fodyawc o vud 

Ef a uyd gwasgarawc 
Ar lies beird bwrd digudyawc 
Ar Uet byt boet hirhoedlawc 

Hirhoedlawc vor gwas gwisc eurduddet 

Hard — gnawt yw vard ouyget 
Ny Ueueir geir gorchalet 
Ac ny Uud cat wossud ket 
Ket del y ruflFiid «fee. 



ENGLYNION 

A GaXT GwGAWN BrTDTDD I Ll-WELTK 
FAB lORWERTH. 

Rhlthr a ddug fy Uyw Uew diarswyd 

Traws — tros Gymry y clywyd 
Fal rhuthr ereyr aur ysgwyd 
Cynon fab Cul fânawyd [glod 

Rhuthr a ddug fy Uyw aeth tra Uyr ei 

Ei glybod bu myfyr 
Rhuthr gwydd glyw gwythlawn ongyr 
Llyna ruthr aruthr eryr 
Rhuthr a ddug fy naf naweU yw or gwyr 

Nor goreu or dilyw 
Rhuthr cadam cedeim ddistryw 
Cad gyfamnidd Uedrudd Uyw 
Rhuthr a ddug nid ffug er ffossawd fy 

Llangollen ddiwamawd [11 yw 

Rhutlir didangc aerdrangc aerdrawd 
Arf glyw a glywir hyd frawd 
Rhuthr a ddug nid ffug ffwyr ddylyn 
Bryneich — braw uddudd a ddychryn 
Augeu goleu pob gelyn 
Angad leiddiad Lywelyn 



AWDL FARWNAD lORW^ERTH 
FAB OWAIN. 

Seisstll Bktffwkch ai Cant. 

Chwedl am daw dolur ei gofiain 
Chweddl dirfawr dirfarch gyfrwynein 



236 



CAN I R ARGLWYDD RYS. MAR\^'NAD YWEIN GWYNEDD. 



Chweddl ihyhir rliyhydr ei ysgain 
Cliweddl agarw marw iiiawrí'ab Owain 
O newydd yn nehexi a dwyrain 
Yn onnodd yn armes Prydain - 
Llaw-wag cjTdd gwedi car dilain 
Llawer cof canthudd a ddichwain 
Ar ol erbylu cyrdd nid coelfain ei ddwyn 

Oddyma hyd Rufain 
Canys marw lor cor cywrain 
Chweddl mwyfwy garw dramwy drumain 

I Faig ni bu ddadwyi-ain 
Bychan hudd ei fedydd a fain 
Oer gywasg gywisg pridd a main 
Llan dutch yd ^ am glod orwyi-ain 
Rhwyfiadur dygenrad digain 
Rhwyf Arfon loi'werth fab Ewain 



MARWNAD OWEIN GWYNEDD. 

Seissyll Brtffwech ai Cakt. 

Duw gennyf Duw peryf perifaith 
Duw dofydd Duw parchrydd parchraith 
Duw gwerthfawr gwerthefin gwniaith 
Duw drindawd bwyf priawd prifiaith 
I edmyg dinag dinas mawrfaith clod 

Cleddyfinidd yn anrhaith 
Cerdd farwnad i'm rhwyf om rhwylwaith 
Cwbl ddigable barable ber araith 
Mur gwyndyd mad gwynfyd gwyniaith 
Mab Gruffudd ced fawrfudd fawi-faith 
Gwae eirchiaid erchi gossymddaith 
Gwae feirdd byd a bedydd oi laith 
Am borthloedd miloedd mil canwaith 
Am borthi galar nwy golaith 
Gwedi Owein mon mor ddiobaith cyrdd 

Cerddorion mor ynt gaith 
Twr dygyn diganwn oi angrhaith 
Tranc or ddraig ar ddragon oddaith 
Gwedi bod fy naf yn nef ym mhressent 

Nid oes pryssur affaith 
Gwyr Prydain ym mhryder hirfaith 
Eu gweled neud gwala diíFaith 
Neum gorchudd gorchoddion 

Neud gormail gormodd o ymddaith 
Neud afrwydd neud efiydd gobaith 
Neud Cymru cymriw ei chyfiaith 
Cymreith gar llachar lluchryfig Arthur 

Gosgordd dor am gor am gynnîg 
Gwasgai-ei gweisgfeirch mai mawrchig 
Ced hyrwydd friwlwydd frwyn dyfig 
Colofn clwyf nid oedd clod fenffig 
Rhac traeth caer yn aer yn arfod gweilgi 

Cil gwri cil wellig 

; ^Neu, dutclyd. 



Bu y gwyr cylch llyr yn llewig 
Gan ei lladd or Hew gosgeiddig 
Rhif trychan celain o drychion camawn 

Oedd cymmaint un mestig 
Bar an war wanar wenwynig 
Bu estrawn i ystrad Meurig 
Gwae werin Addaf addoed mab Gruifudd 

Geleurudd galar dig 
Dwyn Owain fwy coelfain ceinmig 
Dygant graig aerddraig ar ddrussig 
Oedd casnar post trydar treisblyg 
Oedd castell hiriell bwyi- wellig 
Oedd meidrawl meddwl oedd myddig 

I wan — I warad ei ddiffig 
Oedd rwyf eli feirdd heirdd hirddrig 
Oedd rebydd coel rydd celennig 
Oedd cwyn trangc pob tra a diffig 
Oedd colofn yn ofn an dyfnig 
Oedd tei-fyn cardd oedd car ddeuddyblig 

Oedd calon calan Nadolig 



CAN I'R ARGLWYDD RYS. 

Seisstll BKYFrwRCH AI Cant. 

Duw rym roddwy 

Rheiddun arlwy erlid cyngor 

Rhodd fodd fedru 

Rhif brif brydu bryddest ragor 

Rhwych wych wenwawd 

Rheg deg draethawd a draethitor 

Rhod glod gleudaer 

Ym mhedeiraer ym mhedeiror 

Rhudd brudd breon 

Rhos dros drychon alon elor 

Rhygn dygn disgyn 

Rhwysg wrysg wiysgryn wosgryn wos 

gor 
Rhys wrys wrysiad 
Rhyw lyw lychiad gad gywangor 
Graid haid hygar 
Grym lym lachar gwrddfar gynor 
Clod gyfragod 

Corf gyfarfbd rhod glod gludaw 
Cardd gyfarwar 
Car gyfarbar gyferbyniaw 
Gwanai drwy wiys 
Gwanai drwy fiys Rys rwyf anaw 
Gwanai drwy gorf 
Ynghyfaerdorf ynghyfaerdaw 
Gwenydd gwrthlawr 
Gwenydd aessawi' osswydd gwyddaw 
Gwân yn aer rain 
Gwyr yn aergrain yn ergrydiaw 
Gweilch yn aergi-wydr 
Gweilch yn aerii-wydr gweilch yn aer- i 

fraw 



AWDL. LLYGAD GWP. AE CANT Y LYWELYN. 



237 



Coelcwydd celain 

Coelfain i frain ni faith adaw 

Yn llawu llunwerth 

Yn lie coelferth Lloegr ddyludaw 

A glyw tra glyw 

A \\y>y tra lly w trillu I'bagddaw 

A thref tra thref 

A Uef tra lief trallan llywiaw 

A barf ar farf 

Ac eiugl ar darf godwrf giliaw 

A Uyry tra llyry 

A llwTw tra Uwrvr aerfwrw urtbiaw 

A Uafn tra llafn 

A llid tra llid tremid treiddiaw 

A gwr tra gwr 

A tliwr tra thwr yn trachwynaw 

A gwyth tra gwyth 

A gwaith tra gwaith daith derfyniaw 

Rhyn wyu wenwyn 

Rliad tad tervryn torf ymandaw 

Rliod fod falchrydd 

Rhad fad fedydd — heidydd heidiaw 

Rhys rhoá*gytfro 

Rhag pyrtli Peufro yn pebylliaw 

Ni lefais neb 

Amgylcli moreb mor anhuniawg 

Na thwyll na thrais 

Rhag rhwyf Kernels camp ardderchawg 

Cawsant warthrudd 

Gran fab Gruifudd prudd prifaerawg 

Rhag twr Gwallter 

Blaidd traidd trymder tra niferawg 

Rhac pumieh-U taer 

Oedd ef yn caer yn gadfarchawg 

Un iarll Cernyw 

Rhac ein aerllyw eurllaw roddaẃg 

Ail iarll Brysteu 

Rhac post cadeu oedd cadwynawg 

Trydydd iarll gwent 

Trydydd torment torf gymrwynawg 

Pedwerydd dig 

Oedd iarll padiig rhac pedryddawg 

Pumed iarll Clar 

Rhag gwalch gwanar oedd gwareddawg 

Lliwgoch tref Ual 

LHd brid brenial braidd wasgarawg 

Llan Ystyphan 

Llyiy byry boethfan llwrw bwrw beith- 

iawg 
Teulu ryn rys 

Teulu taer wrys llys lliosavrg 
Teulu taLfriw 

Aessawr fflamliw rhiw rhuddfoawg 
Gweli gwyar 

Gwely dayar gwar gorweiddiawg 
Gwerin aerlyw 

Gwaith g\i"eilyw gwaith gyweliawg 
Gwen wlad Ewain 
A bro bfydaiu a Brychciuiawg 



AWDL Y RUFFUT MAELOR. 
M. MADAWC. 

Lltg.u> Gwr ae Caxt. 

Y SYT yn argluyt eurglet ganllau 

Yssaut y gynnelu ardelu vrthau 

Ys da y gampeu heb guymjiau yn afyr- 

Ysyaun difygul oe uygythyau [dul 
Grymus \'thyr yn ruthyr yn anreithyau 
Greddyf ddiletyf ddilesc urth gymrau 
Gruffut eur dilut duylau egored 

Guaur maelaur drefred ged gyfluytau 
Goreu kyrchlam ym kyrchu attau 
Kanyd hart y uart nod y urthau 
Guraul yu y haul yn huylau y gryd 

Gui* hyfryd yr byd bod y danau 
Nyd anamyl y \'ut heb orchutyau 
Nyd etiu heb da dyn y lu-thau 
Nyd anheirt yu ueirt uyrtoet uallau 
Nyd annaud tafaud diuyd itau 
Ai"af toinioet teruyn achubau 
Aruyt coeluein brein bryneich dreissyau 
Ar oleu ys mev myuyryau y gert 

Aiixreit angert ongyr uriuau 
Ruyf kyuir ker tir Tyssilyau 
Ruythaus deus diofyn racddau 
Ruysc aerlleu tryleu yn treulyau arueu 

A guyr dros uylcheu yn ualch arnau 
Ruyl carrec oua cauas yndau 
Raud saesson Uadron yn eu Uuduau 
Ys dir oe uareu ddifuryau jx)b tur 

Ys anaut i ur y arueityau 
Drud a glud guladoet ymandau 
Doeth a choeth kyuoeth kyfunau 
Duys aerguys pouys poed eityau 
Detfeu teg tygu oe eurllau 
Din am ddreig dragon eitunau 
Diryad cad kedeirn ordduyau 
Daun yssyt yn seuyll ganthau 
Duu o nef a uo nerth itau 



LLYGAD GWR AE CANT 

Y Lyweltx M. Grcffct. M. Ma. ap Gb. 
Maelor. 

Haxbych well o bell bwyll ardderchawc 
O duw yn gyntaf naf niuerawc 
Heneuyt dedwyt odidawc dy bar 

Anescor dy uar uur tormenawc 
Ys byt yt arglwyt rwyt rutuoawc 
Llywelyn lluyt ueirch aruawc 
A chlod a goruod am geiryawc ddytfrynt 

Gwrawl hawl hwysgynt hynt hirlid- 
yawc 
A rechdyr ae wyr bynt waretawc 
Yt ddreic y weun wayw kyndynnyawc 



238 



LLYMA TEIRAWDL. 



Ar drewen yn boetli genhyd beithyawc 
rwyf 

Ac ar elsraer glwyf glud uygedawc 
Rugyl eryr ongyr angert vreinyawc 
Rac ulaen cad cadarn dywyssawc 
Ragod gynhossod kyhoetawc colofyn 

Ef a dyf gorofyti hyd gaer efrawc 
Mab gruffut gleifrut glod wasgarawc 
Mawrddrud afael hael o hil madawc 
Mawr beir kyghyweir kynuarcbawc yg- 
bad 

Mawretus dy wlad rad redegawc 
A mi mal atbro ethrylithawc 
Myfyr yw ynof cof cadeiryawc 
Prydaf yn ddyfnaf ytt ddeifnyawc powys 

Pryduerth dy gynnwys gennhyf nerth- 
Ys keifych ys kyffuryf enwawc [awe 
Wrth. dy uot uod yn gyiioethawc 
Ac yn y gorffen gorffawc anrydet 

Trugaret gan duw trugarawc 



LLYMA DEIRAWDL 

A Gant Lltgat Gwr y Ruffut üab 
Madawc. 



Hanbych well ruffut ueiii; uut uydked 
Had cloduawr eurwawr arwymp gerted 
Hyneuyt powys peues uyged hir 

Perchen gwir a thir a theyniged 
Post prydein vrtein wrt gyliussed 
Pennyadur llafyndur Haw egored 
Pendeuic gwledic gwlad amgyfred naf 

Kawssam ny ut pennaf pan yth aned 
Pan uei urwydyr eurgrwydyr aergun 

dyged 
Yrbod atb alon pan yth holed 
A thitheu yn gwychaw pan goched dy 
par 

Ny chaei dy esgar escor lluted 
Kiliaw ny uynny yr nep caled 
Colofyn cad cadarnuleit lliwed 
Kellennic frwythic frwythlawn gored 
Kyrt — kertoryon eiduned 
Ti goreu rieii rut wise ar lied 
O gywan amws ar y ganued 
Ti ureiscaf mab dyn o dir cred a wn 

Ym prifgyrch pryffwn praff dylyed 
Gnawd yt dreic dragon ymddired 
Grym ysgwn ysgwyd wyarlled 
Dyuod a goruod a gwared ath doryf 

Ath deruyn yn lledled 
Gnawd yth lys lysseit gynnired 
Gorulycheu gan valch gyfyued 
A metgyrn teyrn tec haelged yn llawn 

A lliaws galch doed 
Llwyr y gwyr gwrawl dy weithred 



Dy uod yn arglwyt eurglawr treured 
Y nep ath welo wrth weled dy da\\Ti 
Y gan duw gogoned 

II. 
Gogonyant frwythyant fraethlew gwaew- 

rut 
Gogyflawn o dawn yw dy deurut 
Gorwymp heirt dy ueirt dy uut neud 
adwen 

Nad ydyw y dan gut 
Gorawenus dreic ar dragon prut 
Gwreitrwys emreis dros dreis drablut 
Gwrawl hael kedawl cad lofi-ut ar- 
glwyt 

Yn eurglod wyd a nut 
Eryr teyrnet teyrneit vt 
Ar fyi-t kyrt kertoryon duhut 
Aer yrdang kyfrang kyfraiinut 
Gwryaf gorofyn lloegyr ae chythrut 
Aryf toruoet teruyn heb warthrut 
Aruthyr goeluein brein biyneich gystut 
O vertun gwawr gwychuawr dy gochrut 
uylchlafyn 

Dy ualchlys nyd ymgut 
Anwer lyw luoet dirybut 
Enwawc wyr madawc uap maredut 
O honawd henyw dadannut 
O honaf hanpych well loiffut 

ni. 

Dewissaf arglwyt didramgwyt dro 
Dywyssawc breinyawc brynn a thyno 
Da gwyr dewissaw ae dewisso ef 

Gwr a gynneil nef ae nerthao 
Grym erdryni aerdreic yn deffro 
Gretuawl hawl hwyl gynnyt pabo 
Gruffut ged ddilut a dalyo powys 

Gwrtuar a gynnwys vrowys vranvro 
Goruolet y uyrt kyrt ae kyrcho 
Goruynt chwetyl kenetyl ae canlyno 
Gwr a obiyn faw heb fo vn troeduet 
Nyd mawr oe drosset neb ny dreissyo 
Rwysc goteith pan Iwyi-weith Iosco 
Rwyf diuefyl douyt ae gatto 
Ry byt urtedic a vrto uy ner 

Ny chymer hyder ae adawo 
Bolchlafyn lud am dud a derllyto 
Balch eryr dewrwyr doryf anosco 
Beilch yw y gadweilch gadarnglo mael- 
awr 

Breisclym orwytawr rotyon ymo 
Cloduoraf fy naf naws a giyno 
Ny byt angloduan y bann y bo 
Gwiw yw clod hynod a honno tauawd 

Yr aerllew parawd ae dirpero 
Diflisc wise wascawdueirt yradro 
Detueu hael wrth pawb ae holo 
Dilesc eurgi-wydyr brwydyr bryd ar 
gyffro cad 



LLEMilA BYMHAWDL. 



239 



Dioual wlad a wledycho 
Dinac loegyr a rac wrawl flamdo 
DewTwalch teymeit urenhineit uro 
Donnyawc yw uy Uyw llaíyngoch gymro 
Ny dwc duw y dawn a roto 



LLEMMA BYMHAWDL 

A Gajít Lltgad Gwr r Ltweltn vab 

(ÌBUFFCD.» 



Kyuarchap y dduw dawn oruolet 
Kynnechreu douyeu dinam vawret 
Kynytu canu canyd ryved di-eth 

O di-aethawd gyuannet 
Y uoli uy ri rwyl' arllechwet 
Rutuoawc vreinyawc o urenhinet 
Ryuyg ut kessar treisuar trosset 
Ruthyrlym grym gruffut etiuet 
Rwysc urwysc ureisc o ureint a dewret 
Rut bareu o beri cochwet 
Ryw itaw diryaw ereill diret 
Rwyt galon golofyn teymet 
Nyd wyf wr gwaclaw wrth y goclet 
O arglwyt gwladlwyt glod edrysset 
Nyd newidaf naf vn awruet a nep 

Aneprwyt dagneuet 
Llyw yssy )in ys aniyl anrydet 
Lloegyr diua o diuefyl uonhet 
Llywelyn gelyn galon dachwet 
Llaiy wledic gMynuydic gwynet 
Lloíinit brw'ydyr brydein gywrysset 
Llawhir ualcb gwreitualch gorsset 
Llwry hylwyt hael arglwyt eurglet 
Llew kemeis llym dreis drachywet 
Lie bo cad uragad uriwgoch rysset 
Llwyr orborth hybortli hep gymwet 
Gnaws mawr draws am ardal dyhet 
Gnawd itaw treityaw trwyddi beniet 
Am y wir byt dir or diwet 
Amgylch dyganwy mwyfwy y met 
A chilyaw racddaw a chalanet creu 

Ac o ducb gwatneu gwaed ar darwet 
Dreic anion aruod wythlonet 
Dragon diheueirch heirtveirch hartet 
Ny cheif seis y dreis y droeduet oe vro 

Nys oes o gymro y gymrodet 

n. 

Kymrodet uy llyw lluoet beri 
Nyd oes rwyf eryoes aer dyuysgi 
Kymro yw haelryw o bil Beli hir 

Yn herwyt y broui 
Euruut ny olut olud roti 

'I Lywelyn ab lorwerth, mcdd LI. P. P. 



Aeruleit arwreit o eryri 

Eryr ar geinwyr gamwri dinam 

Neud einym y uoli 
Eurgoryf toryf tyryoet o loski 
Argae gryd greidyawl wrhydri 
ArwT bar taeruar yn torri cadeu 

Cadamurwydyr ystoui 
Aer dalmithyi' bylithyr haeloni 
Aryf lluoet eur wiscoet wisci 
Arwymp ner hyder hyd teiui uetyant 

Ny vet nep y gospi 
Llywelyn lloegrwys ueistroli 
Llew breinnyawl brenhinet teithi 
Llary deym kedym yn cadw gwesti kyrt 

Kertoryon gyfloclu 
Koelvein brein bryaeich gyuogi 
Kelennic braues berthles borthi 
Kilyaw ny oruc yi' caledi gawr 

GwT ehofyn y gyni 
Parawd uyt metyant met beirt ym ri 
Fob kyman darogan derui 
O bwltfort osgort ysgwyd gochi hydyr 
Hyd eithaf kedweli 
Kan gaffael yn da dra heb dregi 
Gan uab duw didwyll gymodi 
Ys bo y diwet dawn berchi ar nef 

At neillaw krist keli 

ILL 
Llyw yssyn synnwyruawr rihyt 
Lliwgoch y lafnawr aesawr uswyt 
Llyw deiÉuyawc llidyawc lledled uyt y 
bias 

Llwyr waeth yw y gas noe gerennyt 
Llywelyn gelyn gal ouyt 
Llwyrgyrch darogan kyman keluyt 
Ny thykya rybut hael rebyt racdaw 

Llaw drallaw driu wychyt 

Y gwr ae rotes yn rwyf dedwyt 
Ar wynet arwynawl dreuyt 

Ae cadamhao ked hywlyt yn hir 
Y amdiffyn tir rac toryf osswyt 
Nyd anwiw nyd anhof gynnyt 
Neud enwawc varchawc ueirch gore- 
wyt 

Y uod yn hynod hyneuyt gymro 
Ae gymry ae heluyt 

Ef diueiaf naf ry wnaeth douyt 
Yn y byd o bedwar defayt 
Ef goreu rieu rec ouyt a wn 

Eryr suawtvn aer gyfludwyt 
Cad a wnaeth cadam ymgeryt 
Aan gyuoeth am gefyn geloi-wyt 
Ny bu gad hwyllyad heuelyt gyfi'ed 

Er pan vu weithred weith ar deryt 
Breisclew mou mwynuawr wyndodyt 
Brynn derwin clo byddin clodryt 
Ny bu ediuar y dyt y kyrchawt 

Kyrch ehoiyn essUlyt 



240 



DADOLWCH I LYWELYN FAB lORWERTH 



Gwelei wawr ar wyr lluossyt 
Ual gwr yn gwi-thlat kewilyt 
A welei lywelyn lewenyt dragon 
Yg gyniysc aruon ac eityonyt 
Nycl oet hawt Hew aerulawt lluyt 
Y dreissyaw ger drws deuvynyt 
Nys plygawt mab d^Ti bu donyawc fyt 
Nys plyko mab duw yn di-agywyt 

IV. 

Teruysc taerllew glew glod ganymddeitli 
Twryf torredwynt mawr uch mor ddiif- 

eith 
Taleithawc deifnawc dyfynyeith aber- 
fraw 

Tei-wyn anreithyaw ruthyr anoleith 
Tylwytli frwyth fraethlym eu mawi"- 

weitb 
Teilwng blwng blaengar ual goteith 
Talheithawc aruawc aerbeitli diuei'wr 

Teilu huysgwr ysgynyl anreith 
Telediw gad gywiw gylyeitli 
Teleto balch a bylchlafyn eui-weith 
Talheithawc matlu-aual meith yw dy 
deruyn 

Arglwyt lywelyn lyw pedeiryeith 
Seuis yn rynel diymgel deith 
Rac estrawn geneddyl gwyn anghyf- 

yeith 
Seuit brenin nef breinyawl gyureith 
Gran eiirwawr aerbeir y teir taleith 

V. 

Kyuarchaf y duw o dechreu molyant 

Mai y gallwyf oreu 

Kloduori or gwyr a geiryeii 

Ym penu y pennaf a gicleu 

Kynnwryf tan lluch uaran Uecheu 

Kyfnewid newyt las uereu 

Kyuaryf wyf o rwyf rut lafneii yg gnif 

Kyuoethawc kyniiif kynulaen cadeu 
Llywelyn nyd llesc devodeu 
Llwybyr ehang ehofyn uydd meu 
-Llyw yw hyd gernyw aed garnet y 
ueirch 

Lliaws ae kyueirch kefei nyd geu 
Llew gwynet gwynueith ardaleu 
Llywydr pobyl powys ar deheu 
Llwyrwys caer yn aer yn arueu 
Lloegyi' breityaw am brut anreithieu 
Yn ryuel frwythlawn dawn diameu 
Yn Hat yn llosgi yn torri tyreu 
Yn ros a phenuro yn rusuaeu freingc 

Llwytedic y eingc yn lluyteu 
HU gruflFut grymus gynnetueu 
Hael gyghor wi-th wi-th gerteu 
Hylathyr y ysgwyd escud bareu gwrt 

Hylym yn kyhwrt kyhoed waedfreu 
Hylwry vwry uar gymell tretheu 
Hawlwi' gwlad arall gwledic rieu 



Hartet o uonet uaen gaereu dreisdwyn 
Hirbel ual flamddwyn y flamgyrcheu 
Hwyluawr dreic dragon gyueteu 
Heirt y ueii-t yg gylch y uyi-teu 
Hylithyr y gweleis dyt goleu y uut 

Ä.e uetgp-n wirodeu 
Iddaw y gy nnal kletyual cleu 
Mai arthur waew dur y deruyn eu 
Gwir urenin kymry kymreisc donyeu 
Gwrawl hawl boed hwyl o deheu 



DADOLWCH I LYWELYN FAB 
lORWERTH. 

EuDiR Sais ai Cant. L. E. D. 

Gnawd yr yfawdd glyw gloyw win — o 
fual 

O fuarthbuelin 
Gnawd cathleu cogeu cjTitefiu 
Gnawd y tyf ty wys o egin 
Gnawd y doeth cylbeth cyfyewin 
Ni nawd nid llonydd a Ihvyfin' 
Hiraeth am ly wnaeth rewin 
Braint brodyr gwellwyr goUewin 
Broder de braw aele elin 
Duw a mair a chwair yn chwerthin 
Cbwerthid bryd o bryder chweurin 
Dothyw llew a lluchyg gorddin 
Detholwalch buddugialch byddin 
Llywelyn llyerw freyenhin 
Llary ddefawdllyw gwyrddi-awd gwydrin 
Nid wyf gynnefawd gynnefin amchwyf 

Ni rybum gerddennin 
Edrych cyrdd cerddau Taliessin 
Ediych ni mor wyf eddein 
By ddarfod brau gyfnod Breiddin 
By ddywawd oi farddwawd Ferddin 
Cyssul ath roddaf oth rin wyd goreu 

Gorofn tra nierin 
Ystyrych pan dreisych dros ffin 
Ystwng pawb hyd ben ei ddeulin 
Bydd wi-th wann gyfran gywrenin 
Bydd iawn llary- wrth gorddau iownllin 
Bydd wrddi'ud aer ddylud ddilin 
Dilein Loegr a llwgr oi gwerin 
Trugaredd ath fo oth feinin gaerwedd 

O garu Duw ddewin 



Kyngogion or Dadolwch. 

Llywelyn hyddyn haedd am par cywlad ■ 

Cyfluddion Udd kessar 
Om rhoddud i"wysg ufeliar , 
Da rodd dy fodd heb dy far 
Dy far Llywelyn a fu fawr i drwm 

Ei drymed am diddawr 
^Neu, allwynin. ^Neu, iownllaiy. 






EXGLYNION MARWNAD. AWDL MAKWXAD. MARAVNAD. 



241 



Enrdreth o drjTiiyn pob llawr 
Aerdi-angc gwr ieuangc gwi-iawr 
Gwr gAin-af goi-saf gwei-syll Afiirwy 

Ei fareu am erchyll 
Aerflawdd Lloegr lluoedd erfyll 
Arfrudd er cjhudd iiim cyll 
No choUed aiaf elw freuner om tal 

Tebygach ym lawer 
Heb eisieu neb neuom' ner 
Oes wogawn* hwyldawu haelder 
Haelaf oedd Fordaf ath iawrdad am ged 

Nj'm gedynt arallwlad 
Eryf llu arwr lleiddiad 
Eryr ar gedwyr nam gad 
Xam gad i vn,'braw eb obryn dy far 

0th fawr ehang derfyu 
Glew llawr cenedl tawr Eerfyn 

Glyw liwelydd Lywelyn 



ENGLYNION MARAVNAD 

EdXYFED FtCHAN a ThEGWAKEI) AP LlRDDCB. 

EuDiB Saw ai Cast. O L. K D. 

TwcH ben bedd newydd Ednyfedybum 
Ym bu deigr byd arffed 

\ mraw Lloegr cymrwyn lliwed 

\ man ced wychrau weithred 
•rweithred Tc^wared gynt y gweryd 
Uawi- 
Llawen beird oi wynfyd 
Gnawd oedd ei wayw yn waedlyd 
O waedlan rhuddai wan rhyd 
Rhodwyt ar gymryd oedd ar gyman llu 

Llary Ednj-fed fychan 
Oedd Bann Gawr am ben garthan 
Pan gaias aerwas em-wan 
El-wan ym galar galan hyddfref ddwyn 

Men ei ddwys ddioddef 
Tygiant eidduniant addef 
Tegwared Ednyfed nef 
Nodded nim rhodded rhag rhysgyr arfeu 

Arfod Cai a Bedwyr 
YngoroEQ trai ti-ais lynyr' 
^ gwriawr cadwawr eedwyr 
Om eedwyr laiy ni lawag daer 

Duw a w>T eu manag 
Gwresaic* pybyl pobyl ofynag 
Gwers y maJ arall y mag 
Or a fag daeai- hi ai dwg ai phlant 

Ai phlaoedd am gorllwg 
Bu ron ym am dragon drwg 
Dreigioedd amlaen oedd anSwg 
Oedd amlwg aerlladd cvn orllen gwrdd- 
fedd 



'Aicu, neao. 



'iVieM.gwogaw. 
*-Ä^«t, gwresain. 
R 



*N€U, njnjT. 



Fal gwyddfid cylch gwrysgen 
Glyw parchfawr ameu perchen 
Ai peirch Duw dofydd uch ben 

tJch ben vs 



AWDL MARWNAD HYWEL AB 
ARTHEX. 

EuDiK Sais ai Caxt. O L. E. D. 
Hoed an cyferyw cyfarwydd 
Yw duw am ein diheurwydd 
Hoeddl dewTwr can deryw ymgwydd 
Hydr ei wii- am ei waradwydd 
Neud oerfedd haulonedd hylwydd 
Hylawch cerdd oedd ei" ynghei-thrwydd 
Neud araf liywyl peri parodrwydd 
Pur wohen diben dibechrwydd 
Cyn tewi rwyu tywarch glaswydd 
Gloes angeu nid anghyiarwydd 
Yspaid hir haelon yn ei orlJwydd 
Yspyddawd oes barawd barthiwydd 
Ys bwyi'vii oed dyn dengmlwydd ar 
hugain 
Rhag deulin fj Arglwydd 



MARWNAD 

A Gaxt Elidib Sais'i Roubi ap Oweis. 
O L. E. D. 

Da ym goreu Mair fal yn maeth cul- 
wydd 

Celfyddyd wasauaeth 
Colofn nef nestig meidraeth 
Meidradur llafur pob llawnaeth 
Lleha fi fy rhi yn rhyolaeth nef 

1th nodded fi-enhiniaeth 
Bendigws Dews dialaeth 
Diwolo ei weledigaeth 
Y pum torth ar pysg pysgaduriaeth 
gwyr 

Gorober ehelaeth 
Cyfran deg ei dygiaw a wnaeth 
Cyfri llu llydan o bennaeth 
Cyfraithgar ni gar neginiaeth' cyfren 

Cyfrjw seint yn lywedyddiaeth 
Cyfoethau iy rhen nis rbydraeth tafawd 

Tan awyr ny hiraeth 
Hir ydd wyf oildnwyf yn alaeth 
Gwae biydain am briodoiiaeth 
O golli rliodri neud rhygaeth eirchiaid 

Am parchai llu meddfeetli 
O golled ym galled mawrwaeth 

*Aeu, negyfiaeth, neu u^inaeth. . 



242 



ELIDR SAIS I DDUW. AWUYL. 



Gallas drais diredd catraeth 
Rhoddiad mad ym prydoedd pan aeth 
Rhoddi seirch a meirch. raarchogaeth 
Ecliwng Lloegr lledgynt farwolaeth 
Och Dduw a ddaw ef etwaeth 
I ystwng treiswyr treiswriaeth cynnygn 

Ynghynif pryssuriaeth 
Dyruyn fyw ni fedd oi arfaeth 
Duw a fedd oi fuddugoliaeth 
Emywaf gallaf edgyllaeth ir gwr 

Am gorug hyuafiaeth 
Arglwydd nef nodded ddar|)araeth 
Argledr hwn ith ai-glwyddiaeth 



ELIDR SAIS I DDUW. 

O L. E. D. 

Rhaid y w ym dillwng tylluedd pressent 

Canys pryssyr ei hoferedd 
Rhedais o bechawd nid bychodedd 
O buchiant trigiant i'm trusfaredd 
Trindod am dycco o'm dygnedd^ 
I'm dogn eidduned wared wiredd 
Teii-fFordd y deuant etifedd ar Dduw 

Yn y ddyfydd pawb i'r irawd gyhedd 
Uchaf gwyry achaws gwirionedd 
LI wry gw3rrdawd cyboedi-awd* rhinwedd 
Ac ail yw priawd enw pniddedd 
Tros fwyniant trigiant trugaredd 
Tri da an goreu trydydd iw adaw 

Edifeiriawg da Dwy nyw gommedd 
Gomeddws Efa afal ddiwedd 
Afar fu iw cliar ei chywiyssedd 
O Ddofydd y traethaf trwy gyhydedd 
O lessu y traethws iossedd 
Am doethdwy' Dafydd am dudwedd yr 

Israel 
Oesran y delwy i dangnhefedd 
Dydd y parcher rbai yn rhagyrwedd 
Y perchir eraill y parch argledd 
Cynadl a wna Crist wedi crogwedd 
Cynnadloedd pobloedd pawb i'w orsedd 
Cymhennaf y w i ddyn cyn ei ddiwedd 
Cymmodi a Duw cyn mud ym medd 
Cymryd oedd einym cymodlonedd cwbl 

Cyn cablu o Ddw ar ein buchedd 
Fecbu yr digonsam o gam gai'edd 
Am gyrwyf drindawd dy drugaredd 
Messur a ddodir ar bob maswedd 
Moesen ai dywawd a Duw ai medd 
Goreu yw i ddyn diw ynyd peri 

Periglawr ei gymryd 

Canys goreu Duw diwyd 

Gwared plant rhag pla a thristyd 

^Ncu, diguedd. *Brawd.— U. C, 

Weu, dothyw, doethyw. 



Gwr darpar y dii-prwy lu byd 
Garawys cymmerth pwys penyd 
Dirfawr fu o feddwl ympryd 
Dirwest Duw bu deugain pryd 
Am Ddiw merchyr y brad dybu bryd 
iudas 

Bredychu eia yspryd 
A difiau ynn dyfu ledfryd 
Daly lessu managu mwynglyd 
Duw gwener bu crau bu creulyd 
Crog ein tad an creis i gyd 
Gwnawn erddaw arddewl ' enenyd 
Gwnaeth bob rhyw yn fyw oi febyd 
Duw Sadwrn ys aeth ys eithyd ym 
medd 

Maddeuaint anhyfiyd 
Trannoeth y goreu ail gwryd 
Gwii-fab Duw dangos ei fywyd 
Duw Sul dwysaf cof awr y cyfyd haul 

Cyfodes oi weryd 
Chweddl mawr an deffry nid ef dyff- 

ryd 
Deŵo Crist cell ein celfyddyd 
Culwydd an goreu ni ac an g weryd 
Argleidraid fab rhad lyhyd o garchar 

Bu ef a gyrchws ei arfeddyd 
Dug mab Duw o dan ac ergryd 
O oerwern Uffei'n wem wechlyd^ 
O gyffro daear o gyffryd 
garchar anghlaear anghlyd 
Ami syrthiasant blant oi blegyd 
Am gi'eawdr ai grog yn waedlyd 
Wyth brifwyd y sydd ys enbyd 
Or wyth gwyth gwaethaf syberwyd 
Rygelwir fy naf can gan naf gennyd 
Gralwaf difro pob dyfryd 
Ni bydd dadwoddeu dedwyddyd mab dyn 

Gran fab Duw oi wynfyd 
Yn oleu ys bo bu fy anwylyd' 
Ar nef ar nawdd Duw* ai ddifryd 



ELIDR SAIS A GANT YR AWDL 
HON I DDUW. 

O L. K D. 

I 

DiR fydd ym brofi cyd coed breuawl byd 

An bedydd anianawl 
Duw lewin breyenhin breiniawl 
Breiniawg wyd bro gadwyd gedawl 
Llehaa fi gan llu bedyddiawl '| 

Nam Ilea yn He engiriawl 
Nam gossod om gosseb fydawl 
Yn gosson dyniaddon dyniawl 

^Neu, arddelw. *Neu, gwecklyd. 

' Ys bo yn anwylyd, — LL ' Ar nad oedd duw. — LI. 
P. P. P. P. 



AWDL I DDÜW. AWDL DDUYVAUL. 



Criat a ddaw yn war yn •wrawl dydd 
brawd 
Ir dirprwy preseunawl 
A fo da ef gelwir dwywawl 
A fo di-wg a drig yn ddidawl * 
Yn nhaerdan affan ufferuawl 

Uffem dywyn* ddyfnas ei chanawl 
Llawer un a ddaw eneidiawl yn gwasg 

Yn gwisgoedd corphorawl 
Mau ddyddwvn morwyu ymeiriawl 
Mair a phedr Mai-ia a Phawl 
Meu adrawdd ymadrawdd meidrawl 
Udd meidiiad medi-wyd o waddawl 
Y gwr a oreu awyrawl ednaint 

Ac adnen daearawl 
Erglyw fi arglwydd canhwynawl 
Erglywed gwawr nyned' neiJawl 
Tu y bwyf y bo dy ganmawl 
Tud yspryd an tad ysprydawl 
It tad cyfarchaf rhwydd af fy rhen 
Ac ir mab ar yspryd gloywbrj'd glân 
Nid trawdd im cofiau can ym cyftin 
Nid rhaid yn amau llyfrau lien* 
I Crist y canaf ar fraint canon 
Ceinwawd om tafawd ar draethawd 

drwn 
Llathraid fy inarddair wedi merddin 
Llethrid a berid o beir awen 
Bar ochel uchel uch engj-lion 
Bardd fyddaf i Dduw hyd tra fwyf ddyn 
Archaf uawdd mab mair crair îrededun 
Creawdr ymerawdr Uywiawdr Uawen 
Rhac oerweni getheru Uffem affan 
Affleu a nodeu He annoddun 
Lleha fi Dofydd huenydd hyn 
Llawer a wna Duw ir dyniadon 
Rhwyf nef a daear rhac taerfar tan 
Y rhwng dy ddwylaw rhac dy ddeulin 
Gorugost wormes nith warafun 
Gorfawr Dduw gorfod o luddewon 
Am fedd Crist creawdr cred ysangen 
Ys angraiff angred yn ei gylchyn 
Tros eifydd vn bydbid yn'erwan 
Trais Jerusalem gan sy ladin 
Ac ail dirglais drais draw a ddygen 
I'm ddigawn galar om car cadcun 
Dwyn Dofydd oi du ac oi dirion 
Dyfiydedd dyrawr hil mawr maelgwn 
Hyd ymdeu gwynedd am ei gwynfan 
Neud amddwll awyr neud hwyr hinon 
Gallaf ith garaf ith gaer urdden 
Gellid pob defnydd froydd fi-enhin 
Can wyd tri nid rhaid yt amgen 
Can wyt Dau pell goddeu ac un 

DIWEDD. 

[Mae yr avdyl yn dechreu yn tu dal. 244 yn ddarn 
o hon, neu y ^urthwyneb.] 

»Ddhawl.-LL C. «JTeu, ddofn. 
»Aeu, nyfed, fyned. 



243 



ELIDR SAIS A GANT YR AWDL 
HON I DDUW. 

O L.RD. 
Mawk o wr ei ddawn a ddyfu ym rhyd 

I fiyd mab kwas Mair o lesu 
Mad ganed ei fronged oi fru 
Oi freiniawl ganmawl gynnyddu 
Ef yn llwyr an gwyr ef an goi-wu 
Ef goreu gorwyrain a fu 
Ef wnaeth daear cyn dywu i fron 

Fry o nef i'n canwu 
Ef gwnaeth haul hwjlfawr lewychu 
Ef gwnaeth lloer a líewych or du 
Ef gwnaeth trai a llanw a llwyr feddu byd 

A bydoedd wledychu 
Mor gyfiawn ei ddawn ddarpani 
Mor ddigwl i feddwl fynnu 
Mynnesynt fradwyr fredychu Ciw 

Creulonedd heb allu 
Rygellynt galleu anghredu 
Yngryd byd ryhyd ryfeddu 
Gwnaetham nam arygam rywu 
Rhyfeddoed rhyfedd ei adu 
Ceisiaw rhag culwydd celu 
Plant Addaf rhag addef i bechu 
Ac Efe ac ef ai gwybu 
Gwybid Duw gwybod a ddai-fu 
Goreu ym o'm rheen rhagfeddu 
Rhwydd araith o brifiaith brydu 
Pryddestawd wawd or trindawd traethu 
Cymmhennaf yw ynn cymmhennu a Duw 

Diwydwr ym nerthu 
Nerthoedd gwyth gweithredoedd am bu 
Gwaith dedwydd yw dadolychu 
Cyn cystwng clwyf cyfrwng claddu 
Cyn gweryd gorober digu 
Cyna nnaws tywaws tywarchu fynghnawd 

Tywarchen o bobtu 
Bwyf gwas Duw cyn nom gost^u 
Gwst angen angeu riallu 
Bwyf unfod wossod wassau 
Oe weision iw wasanaethu 
Am dyfynno Duw ym dyfynnu nef 
Ar ei nawdd ai deulu 



AWDYL DDUYYAUL. 

EuDiK Sais ai CjlIît. O L. p. p. 
Brexhix gogonhet breinyaul v ueithret 
Ny cheit oe barthret na phlet na phla 

Pei na unel hei vegys y harchei 

— rei ryvaur draha 

Torri ygguahardon a chynnal lladron 
A threissau gueinon gun nath dykya 
Drue \yd or diued dirper y gamued 
Druy valch oer reuued ryvic nyt da 
Ystyr di enuii- heruyd a'treithir 



244 



AWDL I DUW. 



Gan dduu ny chefiSr dim cynirha 

Eithr guiryoned a guar tangiieved 

A guir drngared val y gueda 

Edrych dy vuched kyn myned ith ved 

O gunaethost gamued na ryveda 

Bot yn dir talu ger bron yr lessii 

Lie y guelo trillu y trallaut a una 

Guae i'r saul a gredan os camued a unan 

Yr tuyll nyt truan a divlanna 

Ac ny medylio a ruy dirpero 

Y ruyf a gaffo nyt ymgolf ha 

Cyt boet gy vanned bydaxd gymmyrred 

Guledd guneir enrliyded uned a una 

Gueleis Lyuelyn luoed eil Mervyn 

A chymry tervyn yn y tyr^^a 

Gueleis bennaetheu guyned a deheu 

Colofynnan cadeu cyd orsedfa 

Gueleis uyr yn trin a meircb mysterin 

A guin a guerin a guaruyva 

Gueleis liossyd a chyved beunyd 

A byt ar gynnyd gynnif guyrda 

Hynny aeth heibyau mal ymchoel dylau 

Mae paiib yn adau oet dibarlia 

Ny clieiff cyvoethauc vot yn hir hoedlauc 

Vuy no cliynwinauc na chynhenna 

Ystyryeit pan vo rac poeneu a gro 

Ba beth a geisso betb a gassa 

Keisset pob detuyd y uled ny dervyd 

Lleuenyd llonyd fFyd a fFynna 

Na cheisset hocket tiiiy gam gybudet 

Nef yn y tbecket kan nytliyckya 

Pan luyr vedylier penyt piyt pryder 

Pan gam edyllder over Eva 

Nat 03 gammoed ef yd aetli Argluyd nef 

Y pren diodef edyl traba 

Guae nyt mat anet bechodaul ueithret 
Tosted vyd gixelet goluc luyi-dra 
Dangos ffrouylleu ae boll archolleu 
Ae getbreii ae greu ae gi-oc a una 
Hynn a unaetbum i betb a unaetbost di 
Med Crist Cell rbi reid oed yna 
Bod gleindyt paraut yn erbyn Duydaut 
Rac trallaut pecbaut devaut diva 
Guae uynt y kebydyon ar bocket dynyon 
Ac camvedylyon nyt adola 
Guelet eu madeu dros eu camuedeu 
Yn uiFern boeneu benyt gudva 
A guelet mynet i nef ogonet 

Y saul a gaffet ar gyffurf da 

Y gan leuenyd y uled ni dervyd 

Yn dragyuyd ryd rat gymanva Amen. 



AWDL I DUW.i 

Elidir Sais ai Cast. O L. P. P. 

Er mab cyfarcbaf ruydaf vy reen 

Ac yr tat ar yspryt gloyubryfc glan 

' Ac i gofio Angau Dafydd ap Owain Gwynedd 
dybygwn : ebai E. Evans. 



Nyt baud yn kofyau kan ym kyvun 
Nyt reit ym ammeu llyvreu lien 

Y Grist i kanaf arureint kanon 
Keinuaut om tavaut ar draetbaut drun 
Llatbreit vy mardeir uedy Myrdin 
Lletbrit a berit o beir awen 

Barocbel ucbel uucb Engylyon 
Bard a vydaf i Duw ti'a \iiyf dyn 
Arcbaf un mab meir creir credadun 
Creaudyr amheraudyr Uyuyaudyr llauen 

Rhac oeruern getbern Uffern aphan 
Afleu anodeu lie anodun 
Lleba vi Dofydd buenydd hyn 
Llaur a una duu yi* dynyadon 

Rbuyf nev a dayar rliac taerfar tan 

Y rug dy deulau rac dy deulin 
Grorugost ormes nycb warawn 
Gorvaur Duu gorvod o Idewon 

Am ved Krist creaud}T nef ys agben 
Yr agkreiff agkret yn y gylcbyn 
Tros eluyt ynvyt yn erwan 
Treis sersin pan Sylatin 

Ac eil dirgleis treis trau a Dygen 
Ym digawn galar am kar katgun 
Buyn Davydd oe dud ac oe diryon 
Dyvi^ded dirvaur bil maur Maelgun 

Nyt ynteu Guyned am guynfan 
Neut amdull auyr neut buyrmon 
Gallaf ytb garaf ytb Gaer urden 
Gellit bop devnyd vroyd vi*enin 

Kan wyt tri nyt reit itt amgen 
Kan wyt deu pell godeu ac un 

II. 
Reit yw ymddillung tyllwedd 
Pressent canys piyssur y boveredd 
Redeis o becbaut nyt bycbodedd 
O vucbant trigyant ym trugared 

Trindaut am dyeko om digued 
Yn dogyn eiddunet waret wired 
Teirfford y deuant etived an Duw 
Yn y dyvyt pawb yv vi'aut gybedd 

Uchaf guyry acbaus guiryonedd 
Llury guyi'daut kyt boet braut rinuedd 
Ar eil yu priaut enu pryded 
Ti'os vuynyant trigyant trugared 

Tri da angoreu tryded yw^ adaw 
Ediveiryawc da Duy^ nuy gommed 
'JVe«, ir. *Neu, Duw. 



AWDYL I'R GARAWYS. AWDL 1 DDUW. 



245 



Gomeduys Eua aval diwed 
A warvu wychar y chywryssed 

O Davyd y traetli truy gyhyded 

O lessu y traethwj's lossed ^ 

Am doduy Dofydd amdudued 

Yr Israel oresan y deluyf y dangnefed* 

Vyd y parch rhei yn rbagyrwed 
Y percliir ereill y parch Argled 
Kynnadyl a wna KrLst wedy crocwed 
Kyunadloed pobloed paub yw orsed 

Kymhennaf yu i ddyn y dined 
Kymmodi a Duw kymmut yined 
Kyruryt oed einym kymotloned 
Kwbyl cyn o cablu Duw ar aubuched 

Pechu yi' digonasam o gam gared 
Am gyruj'f drindaiit drugared 
Mesur o dodir ar bob maswed 
Moesen ae dywawt a Duu ae med 

Äìtdyl ar ei phen ex hun ÿw o riv II. o honÿti. LL E. 
D. ac j/n dechreu, val ht/n—Rhaid yw ynndilltcnff 
tylluedd pmttnt- Canid dim (jfw) pryttur ei hof- 
eredd. 



AWDYL I'R GARAWYS.' 

O L. P. P. 
GoREU yw y dyn div ynyt peri 

Periglaiir y gymryt 
Canys goreu Duw diuyd 
Gwared plant rhac pla a thristyt 

Gwr darpar y dirpruy Uu byt 
Garawys cyramerth pwys penyt 
Dirfaur vu o vedul impryt 
Diruest Duu bu deugeinpryt 

Am Duw Merchyr brat dybu bryt Idas 

Bredychxx yu yspiyd 
A difieu yn dy^Ti leduryt 
Daly lessu managu muynglyt 

Duu guener bu creu bu creulyt 
Croc an tat an treis y gyt 
Gunaun yrddau ardelu enenyt 
Gwnaeth bob rhyw yn vyw oe vywyt 

Duu Sadwm ys aeth ys eithyt ymedd 
Maddueint anhyvryt 

Trannoeth y goreu eil guryt 

Guiriaw Duu daugos y vyuyt 
'JVcw, i ossedd. 
•Am doethdwy Dafydd am duedd yr Israel— Oesran 

y delwy i dangnhefedd. 



Duw Sul duyssaf kof aur i kyvyt heul 

Kyvodes oe ueryt 
Chuedyl maur an deffiy nyt ef deftyt 
Defl&x> Krist Keli ankelvydyt 

Kuluyd an goreu ni ac an gueryt 
Argleitryat vab rat ryhyt 

O garchar bu ef a gyrchuys y arvedyt 
Due mab Duu o dan ac ergiyt 

O oerwem uffem wem w^lyd 
O gyflfro daear o gyffiyt 
O garchar angklaear agklyt 
Ami syrthiassant blant oe blegyt 

An greaudyr ae groc yn waetlyt 
Wyth brifuyt y syd ys enbyt 
Orwyt guyth guaethaf syberwyt 
Galwaf vy Naf can gannaf gennyt 

Ni byd daduodeu deduydyd mab dyn 

Gan vab Duw oe wynfyt 
Yn oleu ys bo yn anuylyt 
Ar nef ar nad oed Duu ae diflöyt 

E. Sais. 



AWDL I DDUW.» 

O L. P. P. 
GoGONAUL Argluyd gogonaul 
Gogonet vrenin Deuin duyaul 
Differ vi vy ri ruyf ysprydaul 
Deui Argluyd bu drigaul- 
Divei dat rac brat breuaid gyml^yt 
Dygn enbyt benyt boen uffemawl 
Donyauc didrist grist groes rinuedaul 
Didlawt ynguaraut dyd gueneraid 
Diuyt luyd aruyd eiryaul ydyttuyf 
Na buyf amaf ' ruyf niym engiiyaul 
Arbennic lyuyaudyi- biynyaudyr brein- 

yaul 
Erbynieist llyuieist llu bedydyaul 
Erbyn vi vy llyu yn lie dedvaul 
Guyrtheu yr dy dost gethreu ath dyst 

gythraul 
Argluyd Nef a llaxir guaur guerinaul 
Ardeluaf o'th nawd rac taud tanaid 
Eiryf gynnuy* gorduy angerdaxd Uffem 
Oerhagyruemgethemgaethraut varuaul 
Yr dy gur dolur modur meidi-axd 
Argledyr gogonyant guarant gwraul 
Erglyu die tlaud* yn gnodaul erchi 
Trugared itti fy rhi reuvaul* E. Sais. 

* Gualchmei a'i cant, medd rhaL 

* DewT aiçlwyd hylwyd * Gvmwy. — LI. D. D. 

hael budugawl.— LI. D. 'TlÀwt gnawt.— LL D. D. 
» Aruad.— LI. D. D. «Koduawl.— LL D. D. , 



246 



MARWNAD CEDIFOR. AWDL. ENGLYN I OWAIN VYCHAN. 



MARWNAD CEDIFOR AP 
GENNILLTN. 



Lltweltn Fardd ai Cant. L. E. D. 

Cedifor eiirgorf o Argoed pan oedd 

Arf cyhoedd cyn addoed 
Ynghydwedd gyfedd gyfoed 
Ynghydfoes eirioes erioed 
Erioed i'm dyfu dyfal dreth angau 

Un diaii diameth 
Hoedl breyr breuawl o beth 
Bron wala ei wahalieth 
Gwahalieth wosgedd wasgawd prydyddion 

Prydenis ywn defawd 
Fy ngherdd yn ol fy ngheudawd 
Ynalianiad marwnad mor nawd 
Mor nawd i'm dyfu diofaetb gonoû 

Y tirion oed hiraeth . 
Yn cwynaw braw breuolaeth 
Breyr breenliin a faeth 
Magyssai erfai ar ruddion tiydar 

Trydy ran fy nghofion 
Edlid hil gwythlid gwaethlon 
Edlaes maes wedi maon 
Maon Meirionnydd mor ddihaidd eich 
bod 
Heb arfod heb aerflaidd 
Ac eich byd byth ar ddiwraidd 
Mai y bydd beinw wedi baidd 
Wedi Cedifor cad farchawg a saif 

Sefid Duw gan Fadawg 
Hirwalch balch bwlch ei rodawg 
Hil hoedliw boed hir hoedlawg 
Hoedlfyrrion haelion hil Bleddynt 

Trwm arnaf eu lletcynt 
Fal y deryw y derynt 
Fal y derfydd gwydd rhag gwynt 
Gwen ysgor Feirion Feirionydd hygar 

Ai hygor gyweithydd 
Hoed a'cli dwg ŷcli digerydd 
Haid heb fodrydaf hu fydd 
Ni hu wyf lawen o lawer achaws 

achwyson pryder 
Am ynghof ynghwyn ofer 
Am ynghymmwyd ynghymer 
Cymmerais i aur a'i ariant attaf 

A'i atteb ardduniant 
Ni'm oes nawdd rhag cawdd coddiant 
Nid oes neb yn y bu gant 
Ni bu digyflu digyfludd am rodd 
Am rwydd fodd am rwyddfudd 
Tad mad magawd gwawd gwaywrudd 
Tad maeth myged Maredudd 
Maredudd gardd gudd gerdd gor gynnifiad 

A fu dad y dud îor 
Neud gwydd-fedd gwedî gwydd fod 
Neud gweryd cyd Cedifor 
Cedifor eurgorf &c. 



LLYWELYN FARDD A GANT YR 
AWDL HON 

I YWAIN AP GrUFFUDD AP GWENWYNWTN. 

O L. E. D. 

Clod ysgain Ywain clod ysgain 
Ysgwyd ddnid dylud dyliffain 
Clwyf iddaw ni ddaw ni ddamwain gorofh 
Cleu eofn golofn aur ei goelfain 
Clud gamlan cynraTi ofil cynrain 
Mai cludno eiddin prif gyfrin prain 
Cler ysgwn llafndwn orofn Llundain lawr 
Arwr mawi-^ prydfawr warant Prydain 
Aer bybyr eryr dewrwyr dwyi-ain 
Aer-gyfrwy gyfrwydd orwydd arwain 
Arwydd na elvnr yn eain feddiant 
Arddelwawg hydd gant cwbl foliant earn 
Erddiym ced wychiym cadoedd achwrain 
Urddud ni blygud yn awr blygain 
Wrth ofwy arlwy eurlain teyrnedd 

Eurgledd gwr gywedd gwyar gywain 
Mab Gniffudd didyb XJdd dadiain 
Myfyr nad didraul molawd didrain 
Wyr Gwenwynwyn wyn a wna rhain 
gorpheu'^ 
Bleiddau y gogen' ain ei gigwain 
Ef Nudd ced ddiludd cedyrn ddilain 
Eur-frenhin cywrennin cywrain 
Ef ddeddfau gorau goradain cenedl 
Pan ddoeth cychwedl am Iwyth Cichwain 
Rhysswr parch perchen march archfain 
Rhyfedd balch cyflymwalch celain 
Rhwysg eurgor cyngor yn y cyngain ddawn 
Rhydd alaf ddigrawm alon ddigrain 
Rhi rhuddbar cyfar cyfwyrain 
Ryn ddiorddin Brynaich ran orddawn brain 
Rhifir i ddewrllwrw rhyfel ddarllain gledd 
Rheufedd nid rhyfedd hyd yn Rhufain 
Rhif pybyr eryr arwyrain 
Rhwyf ddifradw rhwym achadw mechain 
Rhybudd drud ardud golud gwylain blaid 
Mai y daid i'n rhaid yn rhyd angain 
Rybo Duw rebydd ddadwyrain 
Rhy garawr daerwawr darywain 
Rhwydd ynni roddi main ei anwyd 
Clwyd ysgwyd clod ysgain 
Clodysgain ywain àc. 



LLYMA ENGLYN 

A Gaxt Llywelyn Vardd Cyavryd i Owais 
Vychan AP Mad. ap JVIaredd am dybiaw 

ARNAW ORDDERCHU EI WrAIG. 

L. E. D. 
Os hyn fyddaf naf neirthiad 
No thi Fechain ri roddiad 
^Neu, wawr. Wev, goi-phen. ^Neu, gogeu. 



AWDWL Y LYWELYN. ARWYREIN OWEIN. 



247 



Arfaeth y~w gennyf arfau gyrchiad deuryd 

Dodi dwfr ith farwnad 
Yna (lodes Yicain ei an/odd ar Lywdyn 

fardd ac y cant yntau yr englynUm 

Dadolwch hyn. 
Ni hepgoraf fy rhwyf hyd Kufain ygwys 

Groreu gwas ym Mhrydain 
Na dal nad elwyf Fechain 
Er delw aur deiilu Ywain 
Texdu Twain lain lonyddwch i'm cerdd 

I'm cynnelw yd fyddwch 
Diriaid ni bawdd baid heddwch 
Dedwydd a gar dadolwch 
Caraf neirthiad naf a nertho fy null 

I'm dillwng arallfro 
Ni wna draig dragon wylo 
Ni wnaeth drwg ai diwycco 
O dywedais drwg o dramgwydd synwyr 

Oawyr ymawydd 
Dywedaf o"m diwydrwydd 
Difwyn ei far i'm harglwydd 
Galwaf Dduw arglwydd am arglais Twain 

Llyw coelfain Coblingdrais 
Heddwch ym am a genais 
Heidding Fair fal y haeddais 
O haeddais ai clais ai clwyfiant rhyfedd 

Ai rhyfel am peii'iant 
Haeddaf o'm cerdd cyrreifiant 
Gnawd i hael haeddu moliant 
Moliant a ddyly aur ddilydd roddiawg 

Hil Madawg medel glyw 
Hael Merfyniawn leisiawn Ijrw 
Had heb latlrad heb ledryw 
Ni bu yn Uedrad ar Uedryddion wyr 

Tr orwydd ar Saeson 
Ynghamial meirch marchogion 
Ynghameddau tau teon 
Neud tau or barau a berydd ymplaid 

fm plygu heb ddefnydd 
'Ai Cardd ai Cerdd o newydd 
Ai cabl ai cwbl garennydd 
Cerennydd ydydd y daeth Mair yn wyry 

A wared a'm an pair 
Archaf ytt atteb diwair 
^ryr ongyr er ungair 
Eryr arbennig ar ben aneirw wyd 

Neur orwyd neu wyr meirw 
Bydd lary wrth lys Demteirw* 
Na littia wrthyf wrth adrodd dy glod 

Dy gleddyf o dritha^dd 
Nam gwrthfyn wrtheb anhawdd 
Nawdd Duw yn eich cylch calchdoed 
Ywain — eirchion Cain eich Canred 
Erchwch ym pair can air ced 
Archaii udd naf nodded 
Archaf i'r goreu ungwr nid ofer 

Cyfrwng nef ac elfydd 

iJVeti, deinteirw. 



CaranfeeP hael hefelydd 
Carannawg walch carennydd 
Cerennydd fy Rhwy nid rhawch ei erchi 

Gnawd gan rhi rhwydd ardawch 
Gwaed gan lu ar lafn dwynwch 
Gwae a gawdd Hew ac nyw llawch 
Llochiad gwlad hygad bydd hygar wrthyf 

Nai'n gwrtheb yn anwar 
Am rhodd fedd feiddiad trydar 
Am rhodd fawr fawr fodd nam rhodd fitr 
Os bar hir esgar hwyr esgor a fyn 

Hebawg brynn a bronddor 
Ni hebaf gan ei hebgor 
Ni hepgyr gleisiad glas for 
Ni hepgoraf &c. 



AWDWL 



A Gant Lltweltn Vard t Ltweltn vab 

lOBCERTH. O L. D. D. 

Hajîdid uyg gystlwn nas gwn nas gwys 
veirt yspydeid yspeid yspys 
Handwyf huawdyl was a wys yn llys 
Val ymarwar Hut a Ueuelys 
Handid uy arglwyt kyfrwyt kyfrwya 
O ryw diamryw diamryuys 
Handwyf mor ehofyn diofyn dilys 
Or nennbren a deily y deu ystlys 
Handoet dy achoet o vchelwrys 
O echen la wen wrth lef a gwys 
Handoetud or llin ar llyfyn emya 
Kyuarwyt uy Haw yu eu Uewys 
Handoet im om kert nyd cart v^ys 
Nyd dawn angyflawn nac angyflys 
Handyuyt eryr clwyd clod enwerys 
Rieu diamheu diamebys 
Handythuagwyd peuyr yn penn erchwys 
Tn oreu keneu kynon v^ys 
Handym veirt heirtyon haelon hwylurys 
Am hü ywein mawr mae ae dengys 
Handwyd lywelyn Iwrw ddiechrys 
O lary uab casnar llachar Uuchvrya 



ARWYREIN OWEIN. 

Llkweltx Yard ae Caxt. O L. D. D. 
Ardemyl gwir ar tir ardwyreaf 
Ardymyl gwyr eryr yt yth uamaf 
Ardwyad cadeir cadyr yth welaf heno 

Arwreit gymro gymradw mordaf 
Arwred a wed aweinydaf 
Arwjrrein ywein a gein ganaf 

• Caranf ael oedd fab i Gynddylan mab Cyndrwyn o 
Lys-tynwennan yn Mhowya. 



248 



CANU Y GADUAN. 



Arwymp vyn ti-asserth 

Ar uy ner xiy nerth 
Ar orwydawd berth yd ymboi"thaf 
Ar portliloed toruoed achoed vchaf 
Ar pyrth agoret trwydet treidaf 
Treideis a gereis ae i garaf heuyd 

Hawd y vyt y pryt a bryderaf 
Hawd y bo balcli gymro a gymrofaf 
Hawd bwyf heb uy rwyf ny rybydaf 
Yssit im eniwet aeiniwaf w^rthaw 

Y liwaw rac Uaw rys llauassaf 
A heno hynny ny gyffroaf 
Nys kerydo duw nys kerydaf 
N. kerj^d a ryuyd ny ryuedaf y not 

O gyfanot clot yr clut alaf 
O gonynnir pwy py ryd vwyhaf 
O ssaffun as gim nas gnaedaf 
Saffet attafys daw attaf y dawn 

Ot wyf anuodlawn bodlawn vydaf 
Bydinawc varchawc ueircli anaraf 
Bod duw a gaíFwy a gofFaaf 
Twryf torof traetli llychwr milwr molaf 
Mai yth rygeiseis yd ytb geisaf 
Na chredet -pen ket kadarn gyhudet 

Credet y tecket y dy^vedaf 
Credadun gatkun orun wraf 
Cret ve geir oni peir perit attaf 
Parawt vyn traethawt nys gnawt traethaf 
hebot 

Trethtumot trosglot trawsghvyd vwyhaf 
Dothwyf eithyr gwyned a ryucd pa ham 

Heb digoni cam heb nam arnaf 
Dygyrcheis i powys pennes teckaf 
Ar uadawc mynawc myn^'t caraf 
A mi neud ethyw llyw glyw glewhaf 
Yn rin hael uron urenhin or llin llaryaf 

Esgor dor durdor diar 
Ysgwn cwdedyw ny uu cwdaf 
Dothwyf attat uat a gatwaf 

Y gyrchvi kyghor goror gwraf 

Py arglwyd gwlatlwyd y gwedychaf idaw 

Pa le dros anaw yd asswynaf 
chaiFaf dewis hyt y guassaaf 
A dewiseis gynt a dewissaf 

Y gwr a dewisir os teir geir taf 

Hyt yn y gartref yn trin penhaf *■ 

A s dewisso duw y diweiriaf or gwyr 

Eryr porth wygyr wychyr uchaf 
Eiyri getwi gat olyscaf 
Eryres ormes trachwres trechaf 
Eryueis dy win oth wen adaf diwed 
Eryuaf dy ved dy uod a wnaf 
Eryuant anant 
O eur o aryant 
Yth lys les milcanfc 

Yd ant yd af 
Dragon dreic wyned 

1 Neu, ac ; ac a ? 



Dragon o uonhed 
Ar hed ar dyhed 
Nyth gomedaf 
Mi a uum genhwch can awch barnaf 
Ar tir deheubarth diheubyrth naf 
Mi a uum genhwch 
Ny haedeth i hedwch 
Ynyt uydei trwch 
Ny bei trechaf 
Pan uu gyfaruot ymodrydaf 
A lluoed lloegi'wys pwys diôwyssaf 
Or sawl y doethant 
Seithmil a seith cant 
Syrthyasant cnwssant 
Anant anaf 
Hanpych guell anaw pell guellwell yth 

wnaf 
Hanpwyf gwell inheu nyth amhexxaf 
Ny bo guaeth en ran y rei eithaf oth lyw 

Nor rei ar deryw or toiyf nessaf 
Ath wyr yth orchymjTiaf 
Yr haeluron vchot vchaf 



CANU Y GADUAN. 

Llewelyn' Vart ae Caxt. O L. D. D. 

GwERTHEUix dewin duw ym gwared 
Gwerthuawr briodawr gwawr gwaredred 
Wrth y uot ym i-wyf am roted awen 

Awdyl dec dygheduen amgen ym gred 
Am gyrwyf earn canu kanred 
Can am rotes uy i-een rec eituned 
Kan am ryt douyt dogyn nothaed ym ran 

Y uoli cadiian kedwjT noted 
Kedwis gwir y dir ae deyrnged 
Kedwis gwr arwr ai'wymp drefred 
Kedwis duw \i-tas 
Yn wr ac yn was 
Y uab Eneas 
Eurwas uyged 
Kedwir nenn vab gwenn a vad weled 
Kadwent nerthnawd nerth' am kanherthed 
Poed kanhorthwy duw ym dyhuted an- 
yann 
Envysc dysc ditan wahan weithred 
Y wneuthnr llafur bo lluted 
Myn na lleueis treis trasglwy uyned 
Myn na lleueir dyn dwyn eLshywed or 
llann 
Ger glann glas dylann oe dylyed 
Myn na lleuessir dir oe daered 
Men y llauassaf oes darymred 
Teir allawr gwp-thuawr gwyrtheu glywed 
Yssy rwg mor a gor^vyt a gwrt lanwed 

' iV^cii, uerthnawd uerth. 



CANU Y GADUAX. 



249 



AUawr veir oi' peir hygrei»- hygred 
Allawr bedyr yw vedyr ydyrvolhed 
Ar drydet allawr a anlloued o nef 

Gwynn y uyd y thref gan y tbrwyted 
Gwynn y uyd a uyt o nothaed 
Men y trie gwledic gwlad ednywed 
Owyn y uyd y uryd a vawrhaed yndi 

Ual eglwys dewi y digoned 
Efflwvs gadyr gaduan gan gynweled 
Eglvrys wenn wyngalch wynhaed 
Eglwys fyt a chreuyt a chred a chymun 

Ual wrth duw eu hun y dyrlunhyed 
Llunywys y dews dewdsodryd itaw 

Pan doeth o lydaw ar lydu bedyt 
Bendigedic uab ny uaeth keryt 
Ys bendico duw dwywawl weinyt 
Bendith nawrat nef yny drefyt 
Bendigedic uro ureint gynnhewyt 
Bendigeid a deith oe gyweithyt 
Pan doeth yr kyuoeth beunoeth beunyt 
Pan dyfii chwant syllu ar essillyt 
Ymher aber nienwenver vcher echwyt 
Vchel wawd yw honn y veiryonnyt 
Vcheluart ae piyd uegys prydyt 
Vchelwlad gaduan myn yd gyduyi 
Bresswyl vchel euegyl nwyP ouyt 
Ar vagyl uerth werthuawr wyrtheu 

newyt 
A Hut yr gelyn lat y gilyt 
Ae harglwyt gwladlwyt gwlad lewenyt 
A -wna y notua yn da diwenyt 
Eil osuran gylsin aeswan oswyt 
Aessawr hael orwawr ar hawl oruyt 
Ve habad rotyad rad ry dyryt 
Attann rydyrrann oe lann lluossyt 
Ry dylyt' kynnyf kan uot douyt 
Rod gynuan voruran rwysc dydaudyt^ 
Ry goruc duw dev heuenyt oe ffleid 

Etfeirieid hyneid hynaws yssyt 
Ny deffryd y uot a dan glodiyt 
Dyŵynt diledkynt di ledkreuyt 
A chadw croc ached a choydyt 
Achor mor ae aruor a goimynyt 
Mor elw uy ghynnelw yghyuor lliaws 

Yn llwybyr maws achaws vchel dymhor 
Ychelloc yw honn rac bronn breisc yor 
Vchellann gaduan ger glann glasuor 
îíy chollir oe thir nac oe thewdor 
Annhet: troeduet yr dyhet dihawt hepcor 
Ny lleueis nap treis tros y ysgor 
Ny chymwyU nep twyll tylJu y dor 
Ny chymu rwyf llu allaw gyghor ygawr 

Ny chymyrth aessawr vn eisgyor 
Na cham leueryt ar lid echdor 
Ny chablwyd ysgwyd ar ysgwyt yor 
Ny chablaf uy naf yny achor uaran 

Bangeibyr gadw gaduan uegys bangor 
Y chreiryeu ban-gleu bann glyhwitor 
^Neu, uwyi. *Ifeu, dydan dyt. 



Y chert y chynrein y main marmor 

Y gwyi-thyeu goleu gwelhator beunyt 

Y gwerthuawr edryt edrychator 

Y gorthir y gwii- yny goror 

Y chlod y haruod yny haruor 

Mor yawn yw om dawn ac om dimad 
Dedwyt goffau douyt om newyt nad 
Can rotes ym rann ueirch can kynwad 
Can am coflFawys pan rannws i-ad 
Koffav yessu yssy bwyllad ym bann 

A moli caduan gan y gannyad 
Molawd a dyrllyt kedwidyt cad 
Yawn yw moli ri a uo rotyad 
Moladwy vn duw vn diffynyad yssyt 

Y meiiyonnyt ryt rot gygwastad 
Molidor y chor ae chelyfrad 

Ae chert ae chedwjr aellyr ae Had 

Ae llann ger dylan ger glan dylad heuyd 

Llwytyd y gweryd ae hyd ae had 
Llwytyd gwir a thir yn y threfad 
Llwytyd gwlet a met a menet* mad 
Llwytid pob amhyd a phob amad yndi 

Llwytid ym uoli uilwyr neirthyad 
Llutedic «yghert yghynrabad 
Lluvydon a berthon parth ac attad 
Llawen diiw douyt dyt yd gaffad caduann 

Agored y wann y wenn aghad 
Ef goreu gwyrtheu wrth y gennad 
Dillwg tan ymau y mewn (Ullad 
Ef warawd ball a gwall a gwad 
Bendigaw gwynnyr ae wyr ae wlad 
Ef a wnaeth y uaeth ual ygnad adef 

Ef gymerth nef dros dref y dad 
Deu wr a volaf ual ym kennyad douyt 

Deu dec deu dedwyt deu lyt rotyaid 
Deu doeth yghyuoeth yghyuaenad 
Deu gu deu gyueith deu wyn ueithad' 
Deu a wna gwyrtheu yr goleuad racdud 

Deu dilut y but yr bot eirchyad 
Deu gefynderw oetynt ny verwynt urad 
Caduan y gadw llan ef a lleudad 
Kadyr y keidw kaduan glann glas weilgi 
Kadyruab eneas gwanas gweti 
Kadyrurjm yw tywyn nyd yawn tewi 
ac ef 

Kadyr adef nef eU y athreui 
Kadyr ydy kedwis ger dissynny 
Kadret • llaryet a llary roti 
Kadyr hwysgynt oruynt oruvrthi tewdor 

Kadyr ysgor aruor amot^ yndi 
Aruetyd yw ym bryd prydu iti 
Aruaethwn dySwn dvffiyut dyui 
Ar a vvnnwy duw nvd egrvgi itaw 

Arueitaw treitaw trac eryri 
Aruaeth ehelaeth wrth y holi 
Arueu o deheu bareu beri 
Arwyn oe drwyted kyn noe dr^hi ydoet 

»iVe«, meuet. *Neu, neiihad. ^Neu, araot 



250 



AEWYDDION CYN DYDDBRAWD. 



Yn cadw rac kyhoet anlloet enlli 
Vnllogawd yssyt herwyt heli 
Lleiidad a chaduan jnj chedwi 
Llyre werhydre wrhydri lliaws 

Hydraws hydi-eit maws a mynogi 
Yssyt lann landec y menegi 
Y meiryonnjrt wlad mad y moli 
Molaf duw vchaf archaf weti itaw 

A threitaw kyn taw a cbyn tewi 
A. threitlan gaduan gadyr a threiii 
A threitle haelon haelach no thri 
A threuyt herwyt herwyr wrthi nyd 
moes 

Ac nyd oes eissyoes eissyeu yndi 
Namyn heirt a beirt a bartoni 
Namyn bet a met y mewn llestri 
Namyn hawt amrawt yn ymroti a bart 

A gwyr bart beb gart heb galedi 
Ac eiirgrawn a dawn a daeoni 
Ac eurgreir kyweir kywiw a hi 
Ac angert a chei't a cheinyedi llawen 

Ac amgen yw yn Uenn a llann dewi 
Ac am gylcb y cblawt y chlas gofri 
Ac amgyrn o dyrn adurn westi 
Ac amgant lliant yn llenwi aber 

Ac amser gosper gosbarth weini 
Gwenifyad ny^ nad am rad am rann 
Gwenniueid oe bleid keinyeid kaduan 
Kedwyr o du myr o du morlann 
Ycbel yn cadw en ryuel nyd ymgelan 
Deon meiryonnyt eliiyt eilnann 
Daw gantut eu but parth ac attann 
Dewisseis uyghert yghynuaran kynnif 

O dv llanw a llif a lief dylann 
Dewrwi' a uolaf a iiolant veirt byd 

Dewrwyr a weryd penyd pob gwaiin 
Donnyawc bediydawc o bedrydan 
Donnyeu damheu detueu ieuann 
Ytra no ef yn nef yny wengan gadeir 

Yn ben ban lleueir yn beir eiryann 
Cadwedic uygwawd yw logawd lann 
Cedwid duw dewrdoeth cyuoeth caduan 



ARWYDDION CYN DYDD- 
BRAWD. 

Llewelyn Fardd ai Cant. O L. E. D. 

GwYN gwarandaw di ar synhwyr 
A draetha y llyfrau mor llwyr 
Gwyrthau golau gwelhator dyrchafael mor 

hyd awyr 
Morudd meidrawl ei ddefawd 
Oblegid Duw ai dywawd 



Maint yr arwyddion a fydd purathegfed 
dydd cyn dydd brawd 

Y pedwerydd dydd ar ddeg 
Yd gyrch mor mawr attreg 
Yn nyfnder daiar dremynt 

Fal nas cyrraedd gwynt gwaneg 
Trydydd ar ddeg trwy deithi 
Mawr utbredd gweled gweügi 
Pryd pan eler i'w sylli 
Nad ym men yd fu yd fi 
Deuddegfed dydd Duw digawn 
Anifeiliaid mor mawr ddawn 

Y daw pob pysg o'i odeb 
Hyd ar wyneb yi' eigiawn 
XJndegfed dydd certh ceugant 
Creaduriau yd grynant 
Ehac ofn diliw diarchar 
Adar daiar dirwestant 
Degfed dydd herwydd anian 
Ni aill dyniaddon diddan 

Mor ddiffaith ni's ryddiflfe,wdd rhag maint 

fFrawdd ffrydiau tan 
Nawfed wedi degfed daw 
Duw ei hun yn ei luniaw 
Ufeliar tan drwy ysgyr ergyr or sýr yn 

syrthiaw 
Wythfed dydd dybydd dyar 
Deddfau diau diarchar 
Dygn ddangos aros erfyn 
Fal yd gryn dyn a daear 
Seithfed dydd dydd darogan 
Main mwyaf oil a hoUdan 
Gwyrthau Duw a ddangosan 
Rhag arynaig brawd briwan 
Arwyddon chwerw chweched dydd 

Y daw gwaed or gwellt ar gwydd 
A'n Arglwydd ein argledrydd 
An rhoddes ni cred a bedydd 
Pumhed dydd elfydd aflwydd 
Ehyfel nid argel arglwydd 

Pan fo briwa brwynan^ 
Eglwysau diau digwydd 
Pedwerydd dydd drwy dristyd 
Arnaid anifeiliaid byd 
Yngwylltoedd cyhoedd cerddant 
Can gwddant nad ant i gyd 
Trydydd dydd drueni 
Rhag arynaig brawd braw fi 
A rygollo pawb o gar 
Ar wyneb daear Dyfi 
Eildydd cyn no dydd dilyw 
Pobloedd drist Crist a'i cennyw 
Yngwylloedd cyhoedd cerddant 
Can gwddant na byddant byw 
Undydd Dofydd dybydd oil 
Pobloedd plant Addaf o bell 
A mud a drud a drybhyll 
Yn llwyr yn eu llawn ddeall 
'iVeu, brwynau. 



iIARWNAD. EGLTNYON. MARWNAD. 

CANUAU BLEDDYX VAUDD. 



251 



MARWNAD Y TRI MEIB 
GRUFFÜT UAB LL\^VELYN. 

Bleddtx Uabt ae Cast. O L. D. D. 
Necd amser gaeaf gwelwaf gweilgi 
Gweilgig raoradar hwyluar heli 
Neud arllen aryen enTÌ weithjon 

Neud vchel gwenndorm gwyndir enlli 
Neud wyt' hoed fVj-fwy drwy dreueni 
Neud wŷf hoen hyboen heb árglwyti 
Trywyr a golleis tri drledogyoa 

Brodoiyon haelon o hil rodri 
Rj draws fuam oil kyn eu kolli 
Bydrist yn gwnaeth crist croes oleuni 
Ry drwm fii eu bar am beri lluoet 

Y gynhal toruoet teruyn hotni 
Gwyr hoedlwydyr gwyr hydyr eu gwrhydri 
Gwyr hydreit gwreit am uro geri 
Gwyr kyrchyad yg kad yg galedi blwng 

Ny ed\-nt ystwng ystrad Tywi 
Ywein uab gniffut uut uynogi 
Awytawc uarchawc ueirch ddigroimi 
Eryr fraw ny ddaw yw ddaeoni neb 

Am glod ac wyneb gwynet lochi 
Llas gwr ge — nt hynt haüelyoni 
Llywyawdyr llv kymry hy y henwi 
Llywelyn teruyn toryf gymelri ualch 

Llafyngoch yg galch yg caer fili 
Dauyt glod gynnyt gyn y dr^hi 
Deuodeu drystan daryan dorri 
Dyurydet gwynet gwae ni ry allad 

Gwalch fiyscyad rotyad rut a phali 
Gwaed raeadyr baladyr o ün Beli 
Gwaewddur ual arthur -wrth gaer uenlli 
Gwawr aruthyr gwychruthyi- am gochi 
eurglet 

Pan oet gwyr gwynet tuet teiui 
Dreigyeu rwyc arueu yn ragori 
Dragon ddieitil uil nanyeri 
r>rwc yn gwnaeth hiraeth hir dewi trywyr 

IJegys meibyon llyr llwyrglod ynni 

Y dduwyt archaf naf eu noti 
Eir ^ored rotuyged ri 

Y gwbyl or seinhyeu y gybi oreinyawl 

Y hael ysprydawl dedduawl dewi 

Y ueir iiavrr gadeir gadyr y gweddi 
Yr gwyr a wnaethbwyd' yn broflFwydi 
Ym plwyf mad gwastadgwesti kynr— rfeint 

Ym plith hartureint saìnt senet ureui 



EGLYNYON 

A Gast Bledtx Vard t Dactd ap Gbcffct 
AP Llewel. O L. D. D. 

Vy arglwyt cludlwyt clod adas vchel 
Och uab duw dy leas 



Am eurdawn mawrdygyn y llas 
Am arddelw tec am vrddas 

Am vrddas adas eiddiinvryd kymry 

Doeth kymraw a thristyd 
Am ddauyt dyt dihyftyd 
Ap GrufiVit grym gythrut gryd 

Och am ryd esbyd oesboen dagreu rwy 

Ry due lliw vyg gmddyeu 
Och veith och -vyth hyd anghen 
Och veir am y mawreir meu 

Men rac dolur cur kyr vy mron rac die 

Dygy adnabod' weithyon 
Yt hyll goual vyg callon 
Val yt hyll tec erchyll tonn 

Oer donn yg allon angheluyt oet ym 

Eryr llym llvossyt 
Aros clybod dynod dyt 
Eur golofyn diofyn dauyt 

Kyn no llat dauyt deuawd einawn yrth 

Nerthawclym mervynnyawn 
Oe vreisc ueirch maeth fraeth frwythlawn 
Ae wiscoet ym dotoet dawn 

Arwymp dawn kyfyawn oeraf kofyon vyt 

Llat dauyt llyw deon 
Eur disserch rydderch roddyon 
Aruaeth Uyr aryf mawrwyr mon 

Gwae von ac aruon goruod kolli rwyf 

Rwysc angert eUuri 
Gwayw gwa^ fyscyad gad gyni 
Gwawr deifhyawc rutuoauc ri 

LlÄt y ri ymi mawr o dramgwyt hwnn 

Hynn am dwc yn ebrwyt 
Llyw dragon llym roddyon rwyt 
Lleityad arçleidrad' arglwyt 
Yy arglwyt cludlwyt <fec 



MARWNAD DD AP G. AP LL. 

Bledtn Vahd ae Cakt. O L. D. D. 
Duw dy nawd rac tlawd tan Ilachar vffem 

Yny may kethem kaeth ywr karchar 
Yny may trallawt berw barawt bar 
Yny may perued dygned dayar 
Yny may mawrway marwar kyllestric 
Yny may godric die dilauar 
«AVk, dygyn ataibod. *Iieu, aj^irad. 



252 



EGLYNNYON. LLYMA AWDYL UAEWNAD. 



Colleis a gereis o gar ac arglwyd 

Erglyw ew tramgwyd trymgwyn anwar 
Colleis chwech tyyi n kedyin kytvar 
Chwech eiyi" ketwyr kadyr eu darpar 
Llewelyn ay blant blayngar vrodoryon 

Ay haylyon wyryon oer eu galar 
Diwethaf ym bii buduawr wasgar 

Dd. glot derllyd arllwybyr casnar 
Dewr o was pan lias yn Uassar arueu 

Yal e lias llecheu is llechysgar 
Esgutuab GruiFud barawt rud bar 
Ysgwn y dryllywyt ysgwyt esgar 
Ysgor digyuor die auar obeith 

Oysgawd e orrlleith gweitli gwythlongar 
Gwr heird e uilueiid uolyant kynnar 
Gwr harddeddyf ddileddf ar dal branar 
Gwr a wnayth a gẁayw gwyar yn coclii 

Ych aberteiui ri ryuelgar 
Gwi' gwrd yn ymhwrd emys llucbuar 
Gwr gorddin nas byw lly w lluosgar 
Gwr bolch y daryan dayi- var yg kyni 

Gwr balcli yn holi seri sathar 
Gwr beilcli e ayrweilch arwymp drydar 
Gwr bwlcb nat ydiw gwayw briw brwyd- 

yrgar 
Gwr a wnayth adaw adar ar gynrein 

Yal kicvrein ywein awyd ddaifar 
Gwr val kadwallaAvn dawn diarchar 
Llawhir oed ddauyd lluoed auar' 
Gwr oed anysgavyn ysgar ae ganlit 

Ga\t am gwnayth edlit gouit gouar 
Gwr a gynnheil nef gwir oddef ' gwar 
Gwawr gwerthuawr gwrtbaw boet trugar 



EGLYNNYON 

A Gant Bledtn Heuyt y Owein vab Gruffut 
L. D. D, 

DoTHYW am Oweyn doethwawr oe goUet 

Gnawt gollwng deigyr hyd* lawr 
Aer gymnid vud vyddinawr 
Oer gymraw ar gymry vawr 

Mawi- a dristyd byd^ bot bir orchud oer 

Ar ywein vap gi'uffut 
Nef neud etbyw llyw llafynrud 
Ner niver naw liaelder nud 

Gwell no nud am vud vu'r llyw a gollet 

Ergyllaeth am dothyw 
Gwawr gwayw dur dolur dilyw 
Gwael neut bed gwae vi nat byw 

^Neu, addef. 

« Ys ef Ywain goch ap Gr ap Lin. 

^ Neu, hyt. 

♦ Neu, o dristyt by t. 



Nyt byw gwalcb trawsualch treis anoddei 
rwy 
Ry due duw oe gartref 
Arddelw keyn fyrd kyrd kyflef 
Yrddedic wledic wlat nef 

Gwlat nef oe addef edyw frwythlawn ddreic 

O dragon mervynyawn 
Glew lew o lin Gadwallawn 
Glyw lyw ganyt byw ba wnawn 

Noc a wnaeth agheu aghyffret avael 

Am ddwyn hael wael weithret 
Ny weles uolud am get 
Ny weleis dreis gyn diymet 

Trwm golli arglwyd oei'glad weryt yw 

Tramgwyd llyw llawch espyt 
Trimut aerwalch valch vawrvryt 
Trymaf treis vwyaf tros vyt 

Yr byd ' ys tristyt treisddwyn damwein 
dreic 
Drwc a cliwedyl y ai*wein 
Eryi- cat breisc bortliyat brein 
Aerwalch awydvalcb ywein 
Dothyw &c. 



LLYMA AWDYL UARWNAD 

A Gant Bletynt Uart y Eweix Goch. M. 
Gklffct. M. Llywelyx. O L. D. D. 

Aghall o dyall yt ym yndaw 
Aghwbyl vu yn pwyll am yn twyUaw 
Yg draa eua a vu vi-aw y dyn 

Anal bu dechryn dechreu arnaw 
Agheu pob rieu diheu y daw 
Egyrth ry gymyrth y gam racdaw 
Aghof gwr hebof heibyaw nyd etiw 

Aghadyr yw uy myw uy mod hebdaw 
Am ywein gyfyrgein gyuyrglod itaw 
Am aerwalch haelualch hawt yw wylaw 
Am eryr kedwyi' kyduraw meruynyawn 

Mor digllawn digrawn deigyr yn syrth- 
yaw 
Am deyrn eurgym aergwn lithyaw 
Am deyrn wawr 11a wr llu vytinaw 
Am dihiruut prut yn preityaw gormes 

Teymlles branhes bryneich syrthyaw 
Hil gruffut waew rut rotuawi- eurllaw 
Haeluab llywelyn llyw Aberf'raw 
Hil yorueitli caniierth kein wallaw reuuet 

Hil ywein gwynet haelon gwynaw 
Hil gwrawl breinhyawl bi-enhin manaw 
'^Neu, byt. 



LLYÄLà AWDYL UARWNAD. AWDYL. MASWNAD. 



253 



Hil madawc iiodawc uyd' eitunaw 

Hil maredut draws hawt drostaw ledkynt 

Hil eduynt bletynt bleit ymwiyaw 
Hifgwyn yssym dwyn urwyn vreutwydaw 
Hirgawt nyd anbavsi; im ym danaw 
Hii' dewTllew ti-aglew yn treiglaw ysgwyd 
Hii'waew vn annwyd ar hwn nynhyaw 
Hii-aeth am gwalaeth gweled amaw flwng 

Hii'hebrwg ecbwg o<;h or cutyaw 
Hir darpar galar heb gilyaw yssyt 

Hir deftiyt a ujt oe uetylyaw 
Hirdetyf gynnetyf gynn noe ortbaw 
Heirt oet y uilueirt uolyant itaw 
Hart ywein virein vai- lluchyaw yg cad 

Haeluab rad v tarl ae due attaw 



LLYMA AWDYL UARWNAD 

A Gant Bleddyx Vart t Ltweltx tab 
Griffct. M. Lltweltx. O L. D. D. 

Crist vawr arglwyt rwyt rad a archaf 
Crist uab duw didwyll haubwyll honaf 
Crist ddetuawl cedawl cadaruaf arddelw 

A porthes y ddelw ddolur ddyknaf 
A perthyn am ddyu a ddywedai* 
A bortho gouid bid bwyllokaf 
A uo gnaws achaws vchaf y vetyant 

Y vetwl bid leihaf 
Crist a ddoeth yr byd rac bod adaf 
Ae bobyl yn vffeni getheni gaethaf 
Y amlenwi nef amgylch naf vchel 

A golles angel aughelujrtaf 
Kolles kymry vawr gwawi- gwi-eitaf 
GwreitlafyB esgud gloewddiud glewaf 
Gwreitlyw nyd byw ba wnaf oe goUed 

Gwreitlew hyged rotged rwytaf 
Gwr a las drosom gwr oet drossaf 
Gwr oet dros gymry hy y henwaf 
Gwrawl lywelyn gwraf o gymro 

Gwr ny garei fib yr fort nessaf 
Gwr gwrt yn kyrchu llu lledeithaf 
Gwr gwyrtliw bebyll gwerssyll gorssaf 
Gwreituab gniffut ddigraffai" am rec 

Yn deddyfeu mawrdec nut a mordaf 
Gwr gwaewrut gwr pmt uegys priaf 
Gwr gwiw yn ^Tenhin ^•yddin valchaf 
Gwr hylwyt y glod gwr haelaf am dreul 

Hyd yd gertei yi- heul pr hwyl bellaf 
Gwr die y ddistryw Uyw llysseitaf 
Gwr dygyn y alar kar kywiraf 
Gwr kywirgoetb doeth detholaf o uon 

Hyd yg caer llion y lie teecaf 
GwT vu lywelyn ger teruyn tuf 
Gwawr kyhoet wiagoet wa garoccaf 
Gwr oet arbennic bennaf o uilwyr 
^Neu, uyd. 



Hyd ym ]X)rth wegyr eryr araf 
Y gwr a gymyrth eghyrth yghaf 
Aglieu dros bymhoes diymloes dromhaf 
A gymero uy rwyi' rywoccaf vonhet 

Yn i-ann trugaret vawret vwyhaf 



LLYAIA AWDYL 

A Gaxt Bledtx Yard y Rts am Maredud 
AP Rt8. O L. D. D. 

Ardwyreaf naf neirthyat tyymet 

Tyymvud Haw rodyat 

Tyymas addas iddaw boed mat 
Tyymdrut ordrut \\rd beleidrat 
Tyyrnwawi' trawsuawr tros ystrat tywy 

Tyymwyr lochi gwesti gwastat 
TyymwT vdlwr ual eliwlat 
Tyymeid luch^Tit hynt e hendat 
Teym yn heyi-n yn hard wisgat balch 

Teymwalch ygkaleh ygkylch gorwiat 
Ar wymp emys rys ros achubyat 
Ayruab maredud rud e mat 
Aniaeth ehelaeth hwyl gyrchyat brwydrin 

Eiyr caer vyrddin vyddin veiddyat 
Aniot peredur drymgur dromgat 
Ai-uawc ab eurawe' cadyr uarchawe cat 
Aryf prydein ysgein ysgarlat wasgar 

Ysgwyt tan Uachar car kynniiyat 
Esgut waew weith i wir* ovynnyat 
Ysgwn baladyr cadyr cadarn leidyat 
Ysgauyn oed gennyf ysgarat pob dyn 

Wrth hwn lleweljTi Uyw beruedwlat 
Ysgor kor kymry diffi-eityat 
Aesgur val Aj-thur ethryst ladyat 
Ysbydd gnawt berth wawt barth ac atat rys 

Cm tavawt ysbys oesbell garyat 
Ys bo dy orfiFen gymhen geimhyat 
Ys bych neuawl liawl hwyl oleuat 
Yn ran drugared yn rat y drindawt 

Yn ryd oth bechawt ddeuawt ddiurat 
Dewrddi*eie deheubarth warth wrthotyat 
Dawn adlam dinam duw am danat 



:marwnad dd ap gruffud ap 
o. ap madawg ap maredud. 

Bledtx Yard ae Caxt. O L. D. D. 

Duw a ddwc ataw bud waelaw byt 
Deduawl vreyenhin dewin diwyt' 
Dewrddreic edeimyawn gadernyt frwyth- 
lawn 
Doethwaleh o leissyawn dawn diletiiryt 
^yeu, efrawc. *Neu, ron. 



254 MARWNAD ORONWY AB EDNYXJET. MARWNAD HOWEL AP GORONW. 



Dd ab gruffud grym gythrud gryt 
Vab ywein' virein vawi* sybei"wyt 
Vab madawc vynawc venwyt dioi'chud 

Vab maredxid vud valch e ddetryt 
Gwr rybu dd diveuyl blegyt 
Gwrawl y verroes einyoes ennbyt 
Gwr hyvriw e wayw gwr hyuryt e vyw 

Gwreid eurllyw glyw glew oe vebyt 
Gwr goleu e arveu airgreu ergryt 
Gwr gelyn e ddyn e ddiovryt 
Gwr golut esgut oysgyt byddinawr 

Ysgwn ysgwydawr buduawi- beddyt 
Gwr balch yn eiirgalcb ayrgwn waytlyt 
Gwr bwlch y eurgled yn arueddyt 
Gwr bolch y daryan dewr wiyt bedwyr 

Gwr beilch e uilwyr eryr ayrviyt 
Gwr hygyrcb e lys esbys ysbyt 
Gwr hyget bygar car card oglyt 
Gwr am gwnaytb biraytb birbyt ys ryn- 
nawd 

Gwr bawd e adrawd kawd am kyuyt 
Y dduw yd arcbaf naf nym enbyt 
Llebav dd yn He diwyt 
Lie may'r vn ar tri twy anwylyt mat 

Lie may'r mab ar tat ar tec ysbryt 



MABWNAD ORONWY AB 
EDNYUET. 

Bledtn Yard ae Cant. O L, D. D. 

XoLil goronwy gwr diemytb vu 

Gorofyn llu Uafyn dilyth 
Llew bael or llin webelytb 
Llawir uyd dorvydir vyth^ 

Bytb am walcb rwydvalcb lyndoetb 
Treis galar — bu traws golofyu kyuoeth 
Arwr dwr eryr ddewrdoetb 
Eurwawr karueddvawr koetli 

Dewrgoetb Uuyduawr yn llu arallwlad 

Dmydyr gad gynydv 
Dinas esbyd gyd gyrcbu 
Dinac uain vanac vu 

Bu arutbyr gwy tbruthyr yn nyd gweitliret 
Traws haeluab ednyued [trin 

Byd wir bud gywir am get 
Bu gwawr bygyrcb lawr hyget 

Kedawl oronwy kat uorgymlawd hard 

Kard wahard kerd wahawd 

Kas kabyl kwbyldoeth ymadrawd 

Keissyaw bot hebdaw nyt hawd 

' Ywein Brogeintum ydoedd hwn 
* Jieu, Llawir ni orfyddir vyth. 



Nyt hawd am yn kawd kan aeth oe dymyr 

Non damwein yssywaeth 
Hyt vrawt herw ddevawt hiraeth 
Hoet vi-aw damweiniaw dim waeth 

Gwaethwaeth yn tragwnaeth treghi mur 

kiwdawt 
Ti*aws uar gwenwynwar gwae ni 
Treis pobl trist ])awb oe golli 
KoUi Goronw &c. 



MARWNAD HOWEL AP 
GORONW. 

Bledtn Va»t ae Cant. O L. D. D. 

Rym goreu agheu anghen ordwy dreis 

Am di-aws uab goronwy 
Rym dirwaen duw rym dirwy 
Rym dirwnaeth rann hiraeth rwy 

Pwy y roddei vor a orwu e glod 

Ym pob gwlad yiywu 
Rinveii'ch rytveith eu kyrchu 
Rut val nut rotvawr vnt vu 

Hylithyr vu y lu lawer rec dy uyw 

Hwylva glyw glod redec 
Hylwyt wawr Uawr llary ostec 
Hil doethyon hael tiiyon tec 

Tec yd gauas gw'as gwayw hynod amla«n 

Dec amlwc y ganuod 
Llyw glyw gleif anesgymod 
Llew llavyngroch kledyfgoch clod 

Arwymp glod oruod aryf kyhoet hywerth 

Yu hywel oe pobloet 
Eryr triuawr aryf toruoet 
Aer ysgwn eur ysgwyd oet 

Oet gleifruthyr arutbyr aryf ryuel oet hael 

Oet hwyluawr glod vcbel 
Oet glew oet llew kyn llenn gel 
Oet glwys digart hart hywel 

Gwar hywel vchel och or gi-wnn y mae 

Nyd vy mot naa gwelwn 
Gwawr gwreitualch gwalch gwaewdwnn 
Gwae wynet hir. orwet hwnn 

Hwn oet draws gyghaws ac angeu ae dvc 

Die am gwnaeth ac eisseu 
Hwyl cad cletyf gyrchyad cleu 
Hael gwrawl or hil goreu 

Rym goreu agheu &c. 



EGLYNYON. MARWYSGAWN. MARWNAD HYWEL. M. MADAWC. 



255 



EGLYNYON 

A Gaxt Bleddtx Vakd t Rüffut ap Ior- 

CEBTH AP MaKEDCD O VoN. O L. D. D. 

Gro a gut deurut dewrwas gwael y varw 

Yn y vawrglod gaflael 
Giyin erddiym aerddi-eic auael 
Gniffiit hil maredut hael 

Ar hael gruffut cut can drauod angheu 

Yng achweddyl y glybod 
Gwayw gwi-t ragor yn goruod 
GwawT dragon gwae uou y uod 

Bod heb walch keinvalch kynhebye drys- 
Ayr gynnwann eur gynnyc [tan 

Detholew glew glod edmyc 
Doeth y Iwyth hwva pla plyc 

Oct plyc dwyn terrwyn yny tyrrei bobyl 

O bob man ay kyrchei 
Get dilyuyn eur a dalei 
Oat dilut but myn y bei 

Myn y bei ayr uab ioruerth yn ryuel 

Kyn ryuawr drygyruerth 
Get kadam dreic benn eic berth 
Get ked gynnyt kad gannerth 

Cad gannerth mawr werth mor wae ym 
Nym gad deigyr y warae [digiwyd 
Gryd esbyd oesbell warchae 
Gruffut y maengut y mae 

Lie y mae argae ar gymro dinam 

Detyf dunawd ap pabo 
Llavyn llidyawgddur kur kyliro 
Llew pi-ut neud llawn jjrit a gro 
Gro a gut deurut &c. 



A Gant Blettkt Vart 
O L. D. 



MARWNAD 

Dautt Beitusas. 



D. 



Mae gwyrda gwynet gwae ni yr eisaywed 

Yssywaeth yn treghi 
Pob deu pobyl dygyn eu colli 
Pob awr poen diamawr pob dri 

Get tringar an car oof newyt an peir 

Perygyl hiraeth peunyt 
Get cwyn dwyn difeiyl dauyt 
Get coeth gwr a doeth y dyt 

Tra vu ddyt davyt difefyl ddylif cad 

Get cadam y gynnif 
Get kedawl oet cadyr yg gnif 
Get koeth digrawn doeth digi if 



Tros nad digrif ym am was hael difei 

Hwyl ddifefyl gyweithas 
Trist wyf treis Duw ry gallas 
Ti-aws dauyt lawryt ry las 

Lias vnmab llywarch llew afael yn reid 

Llary deleid honneid hael 
Car coeth doeth dygyn y allael 
Cywir nas gwelir ys gwael 

Mor wael myned hael hwyl gyŵo galar 

Yn rwym gwely manro 
Llawr g werth vawi- llan ae gortho 
Gadawc gadam vreinyawc vro 

Em bro dewddwr gwr gwrt yn ai^ae trin 

Trist achwetyl heb warae 
Ythyr gwynuan chwerw herw hirwae 
Eithyr gwynet ymet y mae 

Mae gwyrda gwynet «fee 



MARWYSGAWN 

Bledtx Vakd e hcx ae Caxt. O L. D. D. 
Erbyx vi vy ri rwyf bedydyawl 
Erbarch vchelseint breint brenhinyawl 
Erbynneist keueist kyuawl eneideu 

Yr agheu gethreu y gan gythrawl 
Erbynyat pym oes o groes greuawl 
Arbennic wledic wlad gynveithyawl 
Arglwyd dat nam gat gyllestrigawl dan 

Yny may poethuan peth uffemawl 
Yny may mawrway heb ymeiryawl 
Yny may mawrwall eneit marwawl 
Yny may kynigjTi yn kanmawl kelwyd 

Yny may peunyd poen angerddawl 
Kyn mynet o'r byd bryd breuddwydawl 
Kein vynwent brouent bro gorfforawl 
Kyn maynved diwed bwyf dwywawl gyffea 

Kyn ncto goddiwes bwyf gweddiawl 
Kan gwneuthost veithrin brenhin brein- 

yawl 
Kan gwneir yr dy eir veir vuddugawl 
Gwna dan gof yrof eiryawl ym dangnef 

Yn teymas nef naf ysprydawl 



MARWNAD HYWgSL. M 
MADAWC. 

Lltgad Gwr ae Caxt.» O L. D. D. 
GwAE ui duw or diruawr gelled 
Ry golleisy^ nym gellir gwared 
Gwannder y lawer eilywed tramgwyt 

Ry doeth am arglwyt eui-glawr trefred 
»I^lasai yr awdyl hon v(id gyda chanuau erefllT 

bardd, yn dechreu tn daL 237 
•YrgoUeis,-Ll. P. P.^ 



256 



MARWNAD. EGLYNYON. 



Gwalch gwrawl gwrhyd gwalliafed^ 
Gweilch oet veilch yny valch gerdded 
Gwyr goloiyn ehofyn pan ehaget fot 

Am drefgort drwy galsd 
Gwac yr byd bod lieb y liawtged 
Gwael d%vyii hael hwylvawr y weithred 
Galar yw germyfy gweled ar lachar 

Golwc agklaear daear duted 
Hywel am'' madawc ny mad doded 
Y my wn mynwes llawi* mygyr wawr myged 
Hir yw byth bellacli belled bod liebdaw 

Hiraethlawn gymraw gymrwyn goted 
Hydoryf kylcli y gory f gwiymseirch ar lied 
Hydyr glodryt gynnyt gynulaen lliwed 
Hygyrch oet y lys les trwyted oy fut 

Ae uetgyrn kyfyved 
Arwyt teg am rec ban riued gant seint 

Breint brenliin gogoned 
Ar deheu mab duw bo y dyglied ef 

Drwy gaffael porth nef yn agored 
Aghall yw y dyn ny del y gred 
Ar y gwr goreu a aned 
Agheu yu^ edev yn noted racdaw 

Trwy benn an treissyaw yw an tristed 
Trist yn going Crist kred nyd ymchwel 
Treis dirgwyn ac nyd treis dirgel 
Am di-aws walcb aerualcli ornel y golli 

Nyd lyuet ocbi yn yawn vchel 
Neud etiw* ynofy coi kyuarchwel 
Am lyw cletyfnit heb gut heb gel 
Neud men y eisseii neud issel uy mrj^d 

Yw ueirtyon oet clyd clod diargel 
Neud aelaw kwynaw neud kynhawel 
uerrwyn liyd uawr hirddywel 
Am yr dwyu terrvvyn twiyf uuel am riw 

Ae bar oet gwaedliw ual gAvaed awel 
Och am rwyf aer glwyf eurglet ecliel 
Och am diliw mawr nym dawr ken del 
Och am arglw}i; rwyt rutuedel vtkyi'n 

Och am wawi* kedyi-n cad diogel 
Och yr uyned gwr gwrtlew rj^ufel 
Och ueith byth bellach ny dychwel 
Och pa wneir och ueir och uihagel 
Och hyd attad duw yr dwyn hywel 
Eiyr gAvyr gwarant heb ochel 
Ar wiryonet yawn dawn ytymdel 
Erbynnyed arbennig agel 
Yn barchussaf naf ar nef jt el 



MARWNAD RUFFUT FAB 
KYNAN. 

Gbüffut ap Gwtîgeneu ae Cant. L. D. D. 

Gwr a gynneil y lloer yny llawnwet 

A genniw pob tra trwydi beruet 

'Gwahaved.— LI, P. P. ^Ni'n gedy, neu nynedeu. 
* Vah. - LI P. P. ♦ Ytyv.- LI. P. P. 



Oe gannayd oe rad oe rinwet yn Uawch 

Llewychedic heul yny gynted 
Ac ynteu an dwc on diwet 

Oe dyg trigyant yn drugaret 

Edry ant trachwant trachywet an knwad 

Yt yn knyny daear yn y diwet 
Drwg yw ynn dryked an buchet 
Eil di-wc yn kyflwc an kyflyet 
Trydyt twyll herwyt kymwyll camwet 
Pedweryt rewyt pymhed ryuet 
Chweched am galed amgelet am eur 

A mireinwch byd ae aurydet 
Seithiied bwrw gwythlwrw gweithloiiet 
Geii" syberw a bei'w yny beruet 
Wythued y^v Hat a llafneu cochwet 
Kelein a chathyl brein ar y brounwet 
Nawued yn ryred nyd yn aniyuet 
Lleidyr na all ediych crist yn y grocwet 
Decued anwaraed yw auwaret anwar 

Dall uydar k}Tin tylluet 
Dreic anhuenyt herwyt haeret 
Hiruod heb gymod yny gamwet 
Duw a uynn dyuod yw oi-set 
Hydyr a Haw nyd llai yw omet 
Dadwyrein o uein o uet an dylyt 

Y an diburyaw o an camwet 
Ti'eisswr yw agheu ar bob trosset 
Trameint nyd kywreint an kywrysset 
O Ruffut gwaewrut goruolet ym ken 

Am kynnygyws eur a meirch hywet 
Hil kynan erwau erwydet 
Hael y wan hil ywein gwynet 
Hil madawc hyd\T uynawc vonhet 
Mwynnyant kert nyd cart y diwet 
Kyuetach xiorach uawret oruchel 

Or achwet oreu o deyrnet 
Neum bu oe agad mwyndyad met 
Ny bu oesdlawd beirt oe ystlynet 
Ysgereis a gwr nyd yw goruolet 
Ysgar byw a marw gai'w urgywet 
Am arglwyt diwyd am diwet ysgar 

An ysgafyn a wi- y vreuolet 
Ny byt kyuoed pawb pymcan mlynet 
Noc y bu gyuyg gwlyd teilyg gwlet 
Ny bo kyuyg duw ym kyuet yg kyuawr 

Synnhwyr vawr Senet 



GRUFFUl^ VAB GWRGENEU 

A Gant tb Egltnton hyn ok Gedymeithon. 
O L. D. D. 

Marw merwyd hirwlyd am hirwlych 

Dagreu — digrawn ynt a mynych 
Nyt heneint gwi- ae gwrthrych 
Nyt hyn oes dyn noc oes drych 



LLYMA KYGORYON DADOLWCH. EGLYNYON Y RYS lEUANGC. 



25 7 



YstyTTWTi kwynwn ketwyr anioll naf 

Ny ad duw yghyuyrgoll 
Marw myrd mawred kyrd kardgoll 
Marw merwyd meirw uydwn oil 

Pell yw o BoMys pwyll argel y dyn 

Y ddial gwaet auel 
GwaelaAivt ty tywawt tawel 
Gwely rud gwilini ryuel 

Gweleis le am de am danaw heddiw 

Hawd y gallaf v^-ylaw 
Rudued werthuawr wed wrthaw 
Ac edenawc y danaw 

Kanys marw mawred a grym 
Griffri y treghi oed trwm 
Marw vyd einawn dawn dinam 
O dyna ny byd da dim 



PHYLIP PRYDYD 

A GaST TB AWBWL HON T RT8 Gbtc. 

O L. D. D. 
GwELKis Rys yn llys eiäsidlo 
Gelurud gelyn yn alluro 
Hyuoluawc hael mynawc hawd bo 
Glot edmyc kymhengryc kymro 
Dragonllyw lluoed anwosgo 
Dreic vnbyn a vynn a vynho 
Hir y wir y wr dra sauo 
Hydyr y dreis y dreth o benuro 
Gwalch gwylwalch golut anghryno 
Gwawd uyuyr gwawr gwhyr gortho 
£nw y uard y nam a welho 
Kediuor kadeiryawc ai-tho 
Baran llew yn Uuryc eurdo 
Brenhin beird breinyawl a ganho 
Gorwenn tonn tued porth gwydno 
Garw y Uenn a grann wenn y gro 
Gnawt rygwyd rygeis ny alio 
Gnaws gaeaf alaf yng godo 
Teleis y ueirch y uarchawc mwydno 
Teilwng yng talv an rodho 
Ys ymi vd Iwysimd kas a gro 
Fyddyawc fodyawc y ymdro 
Hael hir lew hir llew hir llw^^dho 
Hil catuan kynan vab iago 



LLYMA KYGORYON DADOLWCH 

A Gaîtt Phtlip Pktdyt t Ets Gryo Gwbdt 

SOBBI WBTHAW AM BBTDU T NEB NAMTN 
ITAW KF. O L. D. D. 

Pa gessidy ui uodrydaf kreugar 
Kroewgoch gwaew oth adaf 
Pa ham veirt adlam vleit naf 
Pa gam a gefeisty amaf 



Amaf kymeraf kymhennrys atteb 

Hyd attaw yny lys 
Myned dylyed dilys 
A mawrglod ym arglwyt rys 

Rys uyg loegyr westyng lary westi toru- 
Taryan ystrad tywi [oet 

Rac dy iiar kar kert lochi 
Mai gwiryon gwared dduw ui 

Mi ath fum bortbwr borthyad riallu 

Ny ellir y ddiwad 
Pan oet lyw kyhoet lew cad 
Ym pob riw ryuel arnad 

Ar dy uawluar par pymllyg nam gwartha 

Nam gwrthod yn dduruyg 
Eryr llewyr Haw bergyng 
Erreityeisty ehang o yng 

Ys yng yn ystwng ystic vara ry» 

Rutuoawc cadiirua 
Ys anüys im dflim da 
Os am carwys am cassa 

Nam cassa pwylla pyllyawc eduynt rys 

Y rwng ros ac eppynt 
Bart vum itt trimud tremynt 
A chedymddeith kanweith kynt 

Kyntaf achubaf echel ureint rac bar 

Hü casnar cas wytheint 
Nawt duw mawr dengwawr deweint 
Gyda nawt naw mil o seint 

Synnya di roti rwyf gwawr caraimawc 

Kerennhyt yth gertawr 
Rysua kyrt kalan yonawr 
Rys rut bar rwysc moruar mawr 

Mawr fwy y credaf no chreir ked 
Neirthyad — echel kad ked adneir 
Gwr yssy ym kadw ym kadeir 
Gwn itaw goreuraw geir 

O dywedeisy eir ar wekrei heb porth 

Parth eurgolofyn kymiy 
Diwygaf honnaf hynny 
Difwyn a gymer duw uty 
Pa gessee dy <fec. 



EGLYNYON Y RYS lEUANGC. 

Phtlipp Pbtdtd ab Cant. O L. D. D. 
Rys rwysc chuel ryuel rwyf naf deym 

Rwym kedyrn cat worssaf 
Eithryat brat bron eilyassaf 
Eithyr kenyt kynelw ny wnaf 



258 



AWDWL. AMRYSSON PH PRYDYD AR GOVEIRD YSPYDEIT. 



Ys gwueuthum ytt glot glut rwyf gawr 
ygwrys 
Gwawt \Tys rys rwysc ddiryawr 
Llyw ior Hew tewder tutwawi* 
Llawer ecliaws tat maws mawr 

MawT yw ym dreic wawr fawr faw fwyr 
Fysclew cat ket wallaw [fyscyat 

Bot addef nef yii eiddiaw 
Ar byt achlan y danaw 

Dan Rys vab greifwrys grufut ysgwyt- 
wyrd 
Oes ket kyrd kard wosgud 
Llwrw llwyrglot wawt rot wotrud 
Llyry drauyn llawer llauyn lletrud 

Lletrud parvrys rys rwysc Mryell yn aer 

Yn arueu agkysbell 
Hawl toryf teyrnvro gadell 
Hydyr auael hael hanbych gwell 

Hanbych gwell hyd bell bellawc Uuch- 
urys cat 
Kedernyt enwerys 
Aryfrud prud prydein ynys 
Eryr aer glwyf arglwyd Rys 
Rys rwysc &c. 



AWDWL 



A gant Phtlip Pbtdtd yn Llys yr Arglwyd Rys 
ieaanc yn Llan Padarn Vawr pan vu amrysson 
yrygthaw a Bsird ysbydeit pwy gyntaf o honynt 
a delei a cherd Dduw Nadolyc. O L. D. D. 

Bu dioual ny bu diofit 
Gan golofyn kymry camp ddiodit 
Pan wvi yn ryuel gat cliwel chwerwlit 
Myny adeigei neb ar y newit 
Peunyd yn rwyddryt ym rodit anoeth 

Peunoeth a rygoeth ym anregit 
Ac yn llys hil tewdwi* tec ym hurdit yn- 
aeth^ 
Ac attoeth etwaeth nam gwnaeth wneit 
Pei acbwir volawt 
Y dylwet fossa wt 
Dyrllydwn i wirawt 
Kyn bydwn i ermit 
Moladwy uleidriw nym rodey brit 
Mawr y afael hael hawd y erlit 
Ny thraethaf i gelwyd nyd ef gelwit 
Hwn cledyf ysg^vnn twnn twyll y gwndit 
Disseirch meirch a seirch osseddrit borfor 

Diachor ysgor ysgwyt turnit 
Kadyrwychawc varchawc mynawcmwynlit 
Kat elling ener wener wenit 
^Neu, J uaeth. 



Kadeir vaelgwn hir a huberit y veird 

Ac nyt yr goueird yt gyuerchit 
Ac am y gadeir honno beddiw bei heiddit 
Bod se ynt herwyd gwir a breynt yd ym- 

brouit 
Bydynt dei^wyddyon prydyon prydein 
Nes gwaew yn adein nyt attygit 
A bei gwnawn or dawn a dadenit 
Penkerd o digerd ny ddigonit 
A bei ef gennyfy yd genuelwit 
Atvyddaf naf arnaf y doi-vyddit 
Eudusswny not rys rwysc ddiednit 
Tra vei dywawl duw yny dwyodit 
Ar y llenn valchwen ny vylchit y breint 

Yd ysgarawd heneint ac yeuegtit 
Rwng y prenn frwydlawn 
Ar tair prif if}Tinawn 
Nyt oed ar hirgrawn 
Yd ymbortliit 
Yn liyrgan vann vawr y rydit 
Yn hyngaer glaer yn yt glywit 
Yn heyrn adef yn nheyrnas nef 
Gwr ys yn godef y goreilit 
Kywot dy was assaf essill ervit vawr lawr 

Gnawt o synwyr vawr varu drybelit 
Ae kymraw treidaw tra mynyd gwidawl 

Myny ret redyawl o elenit 
Ae gwallus ygliof ygliyuyrdelit 
Ae gwaeth mynac nac noc eddewit 
Kigleu y doroô'ath, toroô"a thwryf ysgwyd- 
awT 

Nos galan ionor mwynwawr medwit 
Ac ambyrtli clot wasgar llyry daear divrisc 

Llawer marcb a gwisc wesgerit 
Wedy cat dramawr agawr d — mit 
A , hyuaruot pybyl penn yn emit 
Rac me vei kyued kyuedacli hedym 

Rac bronn eurdeyrn kyrn a gen it 
Bann ket ban rodet pan rodit eur coetli 

Pan vei parabyl doeth a dywettit 
Pan rei ankwyn med yn medwit yn llys 

Ym hadawssei rys nam diddolit 



AMRYSSON PH PRYDYD AR 
GOVEIRD YSPYDEIT. 

O L. D. D. 

Arglwyd nef a lla6r ma6r a ryued 
Yal y keissyr cam o bop kam6ed 
Andaót ud góayórud góaór teymed 
Y goueird ar beird yn kyoryssed 
Yr pan vu elffiu yghyóryssed v^aelg6n 
Neus porthes pepprón ])ell dyfryded 
Llauar merinnyeu góynnyeu góraged 
Llaöer chóedel anoeth a doeth óyned 
Kyny deley h6nn o achened 



AWDWL VARWyAD. MARWNAD RYS lEUANC. EGLYNTON. 



259 



Geuveird aghyfr6ys j beryf ae henry ded 
O g6uaeth golydan ^rflauan diryeit 

Bit ar y eneit yr enóired 
Tara6 kadoaladyi- colofyn elyflu 

G6r oed yn gallu y dyualied 
Ac eissoes eissoes yny dygned 
Divreinya6 da6n du6 nyd dyn ae med 
Mor dygaón y mae digymroded 
Wedy penkeyrdeth kymry yghamryssed 
O byd argl6yd g6ir góyned dyóyssaóc 
Essillyd niada6c ryóyaóc reuved 
Lleóelyn lle6 g6a6r clotvaor cleddyfir 

Pell yd etraygir y atchóedled 
Gr<3r ny uam kamvarn kadarn yt ved 
G6r a \yd y en6 yn edryssetl 
G6r biheu tretheu trathued Uundein 

Diffeithdir prydein ae chyvanhed 
G6r yn ll6yr a 6yr synn6yr sened seint 

G6r a 6ys y vreiut o \Tenhined 
Goroeu y6 gennyfy gor6ed neuadaór 

Lly6 ll6yth Te6d6r maór góaór göaradret 
Kynnedyf y6 kennyf y k — derganed 
Kanu kerd am borth am byrth neufed 
Hengerd talyessin y teymed elvyd 

Hi a vu neóyd na6 seith mlyned 
Ac onym agheu y aghenved daear 

K}-n anóar ky&r kyflauared 



Ny dervyd a6en y ar dar6ed treul 
Tra vo lloer a heiil ar y rodöed 
Ac onyt trech kel6yd na g6iryoned 
Neu dai-vot da6n du6 yn y di6ed 
Ys my a veflaor or gygheussed 
Góeryt yr g6agveird y góaghoffed 



AWDWL VARWTiAD Y RYS 
lEUANC. 
Phtmp Pbtdtd as Cant. O L. D, D. 
GoRUCHEL arglwyd goreythoylaf 
Goruedawt \ yn tauawt gwawt a ganaf 
Goroyr vyng oallon goruch atdaf llys 

Goruc angb.eu rys angben amaf [ych 
GoiTvlychavrt vyngrwydeu om dracgeu myn- 
Neud val drycL gwrthrych gwrth a welaf 
Neud ethy w gly w gloew orsaf byddin 

Hoedyl egin vrenhin hoet a borthaf 
Gwenwynvar gwanar kerdgar kyrd vyget 

Gwae ui oe vynet vyn nas gwelaf 
Gwedy mab grutfud gwaewrud gurhaf 
Ysgwnn vyng hystlwnn ny wnn py wnaf 
Och hyt attat ti duw a dotaf yn dde 

U welet vy He ar Uet eithyaf 



CANÜAU Y PRYDYDD BYCHAN. 



MARWNAD RYS lEUANC 

Y Pbtdtt B. ab Ca>-t.> O L. D. D. 

Colled gwr arwr aruawe chwym yg cad 

Yg cadamwisc heym 
Mur toryf aerdoryf eurdeym 
Mygyr bennaeth mab maeth metgym 

Mab metgym teym tawel ut mwynuawr 

Kyn maenuet y orchut 
Mab mad mygyr lleityad llauynrut 
Brwysc breinyawl gi-etuawl gniffut 

Mab gruffut llauyniiit lluoet ros gyrcheid 

Rys gyrchyad tra moroet 
Gwrt am deruyn amhyl donioet 
Gwr bytin gwawr bytinoet 

Bytinoet hartoet dyt y hyrtei rys 

Kiwda-wd ros o hanei 
Lleith kynnygyn kynnetyf gvalcbmei 
Llew gawr ysgwyduawr ys gwnei 

'Rhys leuanc a i farw yn r Flwyddyn 122-2 ac s 
gladded yn Ysträdfflur. 



Ys gwnai Rys ar urys arlwy gwlet branhes 

Kyn prynu tangnhefet 
Par tridryll gwerssyll gorsset 
Penn clod kyn noe vod yw vet 

Y met argynet nyd gouyged teith 

Doeth y ueirt oe vyned 
Ajn ysgwyt gawr vawr vur ked 
Am ysgwyd \TÌwdoll golled 
Colled gwT arwi- *fec. 



EGLYNYON 

A Gaxt t Prydtt Bychan t "Vabedtt vab 
YwEix. O L. D. D. 

Maredlt aestromrut troch 
Par awchlym -wych lith gwyach 
Eurwawr llew yg gawr ílauyndrwch 
Aerwalch eiryf ny theiryf ny theich 

Ny tbechei ner fer frawtus 
Mab ywein bro goeluein biys 
Gwychyrlym dreic eil meic myguras 
Gwychwlad o gad a gedwia 



260 



EGLTNYON. 



Oadw varedut cadyr eurdoryf 
Cadoet gymau cad gynnwryf 
Bolcli glet yn dewret yn eiryf 
Balch glod ac aruod ac aryf 

Aryfrut balch teymwalch tec 
Eurvro gadw gatlarn dinac 
Armes ros bla ddangos blyc 
Aeruleit gwreit ae goruc 

Goruc fy llyw Hew amgoed 
Gwyar am aer drydar draed 
Oesawc varchawc veirch gydueid 
Aes valchliw init eurvriw rwyd 

Rwyd ysgwyd ysgwn eurwlet 
Ruthyr rynn ny geis ranu o vot 
Rugyl yawn y dawn yny dyt 
Rutbar vawruar varedut 

Maredut aestromrut &c. 



EGLYNYON 

A Gant t p. B. t Varedot vab Ywein. 
O L. D. D. 

Maredut ut prut praflu 
Kefeis nyd kyfyg dy vro 
Gwledic doeth kyuoeth kyfa 
Gwlad roc diofyn colofyn kymry 

Kymry varedut kymer 
Kynireisc walcb balch bennadur 
Dreic vnbynn aervyn arwr 
Drud Haw esgud Uuosgar 

Car gymhell treitbell trethoet 
Mab ywein mawrdwryf arraet 
Llyw glyw glew yn ymorchwyt 
Llwytdud Hew gwrtrud gwreit 

Gwr yw uy llyw gorllawfen 
Gwyr a gar gwawr trydar trin 
Gwrt yn ryuel ae elyn 
Gwrth gas wrth y gassogyon 

Digassawc franc frawt anvot 
Dugost vawrdost uaredut 
DiiFeith pob gwlad gad gyniiyt 
Dewr gyuran ae chyfannet 

Kyuannet walch dy ualchgorn 
Ar tir ynyal dywalwem 
Eurbost cad aerbyst kedym 
Eryr cadyr dewrwyr kadarn 

Kadarn kedeirn gywrysset 
y keidw glew gwlad yr aauot 



Bolchlauyn yn aer daer deryt 
Balchgoeth uawrdoeth varedut 
Maredut vt prut &c. 



EGLYNYON 

A Gant y Prtdtt Bychan i 
M. Ywein. O L. D. 



Varedut 
D. 



Oesuyrr dy alon aesuriw varedut 

Trawsualch ut treiswlad wiw 
Pwyll mab vthyi- rwyf aruthr riw 
Pwyllawc par dryllyawc driUiw 

Yn lliw gwyar bar beir vetu prydein 

Hil ywein hawl fynnu 
Pob gwlad barawd gad gyrchu 
A diuarn ae gadarnllu 

Yn llu yth weled yn llithyaw branhes 

A biyneich yn cwytaw 
Llyw di"agon llafneu dreiclyaw 
Llew ehwybyr o Iwybyr dy law 

Llaw ar bar an war enwawc varedut 

Dreic rwytuut rutuoawc 
Kynnyt bias dy digassawc 
Kynnwalch muner ner nerthawc 

Ym neirthyawc breinhyawc brenhin 
gwyr toruoet 
Teruysc lloegyr y gelwir 
Kynu-eisc wystlon a wystlir 
Ivymiy ae dyry roc dir 

Roc dir y rotir rwyf gofyneic prut 

Mai'edut mawrvut meic 
Ardwy llu lloegyr eryneic 
Eurdretheu dreithyeu ym dreic 

Dreic agkynnwys dwys nyd oes ath veito 

Yth uytyn diarlloes 
Ath gynnhwan gad veityad voes 
Ath gynnhar wlad yth gynnhoes 
Oesuyrr dy alon &c. 



EGLYNYON 

A Gant y Prydyt Bychan y Uaredut. M. 
Ywein. O L. D. D. 

GwALCH yssym amyl y niuer 
Gwalch eurgalch aergun gyuor 
Gwalch dewrualch o lin dewdwr 
Ac am walch dewrualch dewrwyr 



EOLTNYON. MARWNAD ÜAREDÜT. M. YWEIN. 



261 



Gwyr rif syr yssyt yn y gad 
Gwrtknit varedut vur gryd 
Twn y bar dreic auwar drud 
Didvm y eir ual creir cred 

Cred pan aeth dreic hydyrfraeth hy 
Yr goteu goteith bennuro 
Oet amhyl am amlaen deulu 
Heym traws teym trorti 

Trosti yr treisdwyn gwendud 
Aeth mab ywein prein prifglod 
Ny bu le ar lawr dyued 
Ny bei sathyr gan y seithgad 

Cadyr uab ywein cadyrualch gwlet 
Kedeym wostwg rygylvlwg ryt 
Dyfiys brwydyr bryd ar ymlat 
Difraw y law ar lafyn rut 

Llafynrut uaredut llyw drinc 
Llew ny ad llo^yr yny wnc 
Xys arueit aerulawt frawt freinc 
Nys geill seis na threis na thranc 

Tranc ar bob franc frawttis gylch 
Gwnaeth uy llyw llew ysgwydvwlch 
Meic kyhaual aryal aerweilch 
Mut mwynfut mygyr gwaerut gwalch 
Gwalch yssym &c. 



EGLYNYON 

A Gax t Pbtdtt Btchax t Yjlsedvt tab 
YwEis. O L. D. D. 

Kykch a due uy llyw llew gwyth 
Kad vt uaredut valch deith 
Oet aerdreic penn eic pann aeth 
Oet agro pennuro pan doeth 

Dueth brut varedut 

[IJnglynion ar goll.] 



MARWNAD UAREDUT. M. 
YWEIN. 

T Pbtdtt Btchax ae Caxt. O L. D. D. 

Am varedut -viit vawrged 
Gwae y genetyl gwawr gogoned 
Doeth oe gyuoethcoeth kerted gwenyn- 
dro 
Gwenwyndrwm a golled 



Colled llyw llew huysgwr 
Maredut mur dineswr 
Dunawd gynnefawd gynnifwr ar ros 
O lin rys ab Tewdwr 

O dewdwr aeth gwr gwrtlaw hir bolch- 
lauyn 
Balchwlad dreic bu kywir 
Maredut men na welir 
Mygyrdrud gwae y dud ae dir 

Tiriawc rywawc ros wrthrych uu uy 
rwyf 
Rwysc ywein urych 
Vn oe deruyn doryif lewych 
Yspys yspadaden ddinbych 

Dinbych y kyrchws kyrch diatrec prut 

Gwalch gwawdvut rwytvut rec 
Hwyl diwyl dyfyudref saesnec 
Hael awyt hil ywein dec 

Oet tec rwyf rwysc oliffer 
Oet cleu darpar clod dirper 
Oet glew maredut oet gloewner esgud 
Yn ysgwyd deu banner 

Oet deu banner ber bar gwythrut yn 

Gwr ual llew digythrut [llaw 

Oet erwan gwaew preitwan prut 
Aruoll mawrgoll maredut 
Am varedut vut àc. 



EGLYNYON 



A Gaät t Pktdtt Btchax t Tweut uab 
GRCFrrr cab Rts. O L. D. D. 

YwEDî rutlein rot edmyc 
Ged ysgein gad ddiysgoc 
Teymet leith dudueith dec 
Teymas dinas dinac 

Dinac ywein rutlein lafyn 
Doeth id yth wlad leityad leifyn 
Trethoet tros uoroet uar dwfyn 
Treul ked rwyf dyfed rac dy ofyn 

Diofiaawc uarchawc ueirch fraeth 
Yw hwn ut swaedwn gwawdueith 
Lloegyr distryw cadamllyw coeth 
Llid anwar llew gwrtuar gwyth 

Angwyth lew arglwyt gwythawr 
Ywein borthyad brein bronddor 
Dragon a volaiy naf ner 
Dreic ddiogel y gelwir 



262 MARWNAD Y GRUFFUT. MARWNAD Y RYS GRYC. MARWNAD Y V. M. RYS. 



Gelwir liwn Uu gystlwu llyw 
Lloegyr gyrchyad cad ced aelaw 
Teruysc eingyl egliyrth pob glew 
Teruyn gadw taryan vradw viiw 

Briw ragod ragor anvedyr 
Bradw yscwyd hud blymnwyd hydyr 
Aergleis glwyf rwyf i*ut beleidyr 
Arglwyt gwawd rwyt gwaed raeadyr 

Raeadyr gwaed am draed am drwyn 
Ryw rac uy llyw Hew aryein 
Rwym biyneich bi'anhes terrwyn 
Rwyf gawr awytuawr y wein 



MARWNAD Y EWEIN. M. 
GRUFFUT. 

Y P. Btchan ae Cant. O L. D. D. 

GwR kymrwyn y dwyn gwawr kymry 

neud marw 
Yweiii prein neud prit wely 
Aruod uygyr aerwalch bydyr by' 

Yy by arglwyt rwyt rut glet ry golleis 

Rym gellir lledurydet 
Yy llyw oet vxa- glyw a gwlet 
Yy naf poed nef y diwet 

Oe diwet vaenuet uwynuawr aruaetb 
hydyi- 
Hidyl uyt deigr o biraetb 
Ardelw dyued ged gyduaetb 
Aerdreic oet benn eic ban aetb 

Ban aetb gwawr gwinuaeth gwenwyn a 
golled 
A golleis oe adwyn 
Doetb y ueirt byd y gyd gwyn 
Diua gwalcb tyrua terrwyn 

Oet terrwyn ywein tyrua rec eurvut 

Kyn oervet gybydi-ec 
Oet amliyl oet amlwc gostec 
Metgyrn am gylcli teym tec 

Oet tec eurbost rec rwyf adas prydein 

Traws ywein treis leas 
Oet aergwyn oet oergwyn was 
Oet eurgoryf toryf teyrnas 

Teymllv y law teyrned alar 

Gwawr gwanar gwin a med 
Teyrnllew glew gloew voned 
Teymllyw nyd byw neud bed 
^Jíeu, hydw vab by. 



Neud bed dewrwalcli gwlet daear dyw- 
archen 
Nem^ gorchwy rwy trugar 
Nyd am llud am uud y var 
Nym llwyd golem wyd galar 

Meu alar llachar mur traeth llychwr 

gwychyr 
Llew gwycbddrud dineuwr 
Mwyth doryf dervyn ebachdwr 
Meith bias yn was ac yn wr 

Gwi- kymi-wyn y dwyn &c. 



MARWNAD Y RYS GRYC. 

Y Prtdyt Btchan ae Cant. O L. D. D. 

Llawer deigyr hydyruer ar hynt 
Hityl am rys ryssua mynwent 
Llyw dinefwr gwr gwychblant 
Llew trin ae brenbin ae breint 

Breinyawc rys brenbin kyuoeth 
Brein bortliyad cad kanhymdeith 
Neud ethol walch weüch hydwyth 
Neud etbym am dreic neud aeth 

Athwyf ym brwyn gwyn geithyw 
Etbym heb vt llaujoirut llew 
Aeth rys uab rys ros breityaw 
Yw diwet uanuet vyniw 

Ger mjTiiw llyw llew hawrfort 
Y gweleisy rys ros ymhwrt 
Teyniwawr yg gad uawr uyrt 
Teyrn yn heyrn yn hart 

Hart llys rys ros geithiwed 
Rwyf llu tra vu y vywyd 
Balchgryc bai'abyl bolchglet drud 
Bar dwys aghynnwys yg gad 

Cad gyrchyad Uauyndrochyad llew 
Yu rys rugylvar rutbar riw 
Eryr deyrn loew eurgyru lyw 
Creir oet y luoet y law 



MARWNAD Y YORGANT. 
M. RYS. 

Y Prtdyt Btchan ae Cant. O L. D D. 
MoRGANT achvre cant mor eclirys myned 
Llyw ll-svytged Ihvrw na wys 
^Ifeii, neur. 



MARWNAD KYNAN VAB HYWEL. MAKWNAD RYS VOEL A S. M. MEURYC. 263 



Oet argledvr gwir dir dilys 
At euTglawi* yr arglwyt tjs 

Mab rys eurbost llvs aerbeir yn arueu 

Due anghen dygyn o eir 
Ae law oet Iw yra pob kyfeir 
Fal kyuun grededun gi-eir 

Creir nyd ambarchei creulawn y volch- 
lauyn 
Ae valchlys yg carawn 
Rwyf blwng rwyt ystwng estrawn 
Rot digraff rotyon digi-awu 

Digrawn ar uyg grut dagreu am vorgant 

Neum kynwant elwj-iyant cleu 
Hael enwawc hoetyl uradawc vren 
Hydyr nenn kyn aghen agheu 

Due aghen rieu rwyf ehagdwr llu 

Llurycwaleh dinefwr 
Llew tir teyruuro dewdwr 
Llaw e^ud llwybyr gwrtrud gwr 

GwT glew oet vorgant gwrt gletgogoned 

O genetyl teymet 
Gwawr llawr lluossawe vonhet 
Gwaleh kein aerualeh kyn oeruet 

Oer ym daw treisuraw tros diuant dragon 
At pob dreic ys ramant 
Erwan dolur mur milcant 
Aruoll mawrgwyt goU morgant 

Morgant aehvre cant &c. 



MARWNAD KYNAN VAB 
HYWEL. 

Y P. Btchax ae Cast. O L. D. D. 

Dyted llwyr y gwyr gwrhyd fiawt kyf- 
yrdan 
Marw kynan kynhwan eawt 
Da\»Ti d^wlad cad vleinyad vlawt 
Dwyn yn Uyw duw ryn llatawt 

Llwyr yn llatawt cawt kwyn uetn galar 

Gelyn lloegyr a darvu 
Bod gwr arall yn gallu 
Ym adolwyn ae deulu 

Teuluoet kyhoet kwynyant en lienrglawr 

Eu harglwyt coliassant 
Dwys ym bryd beirt byd ba wnant 
Disgyi- gwyr am eu gwarant 

Gwarant gymry blant bla diochel mawT 
Marw kvnan vab hywel 



Kein wlad nef boed efyt el 
Cannos gwnaeth yn ros ryuel 

Ryuelnaf trossaf wyf treisdie oe goll 

Gallwys Wleidr yssic 
Brein lithyaw breinyawl leithie 
Mur gwladoet marw an gwledic 

Gwledic mwyn uawr kwyn kynan kyrcb 
breityau 
Preityad Uo^yr ae pboethnan 
An llyw aer aryf taer ual tan 
Llew gretuawl 11a wer grituan 

Grituan uarw kynan kynnyt seithnc bla 

Plygu lloegyr a oruc 
Dragon gyrchyad gad gadue 
Vu duw an dreic ny a due 

Due aghea yr goreu gome coted bron 

Peir rotyon par ruted 
Pennyal beirt llawr keinwawr ked 
Pennyadur dewrvur dyued 
Dyfed llwyr y gwyr <kc. 



ÄLàRWNAD RYS VOEL A SAMSUN 
M. MEURYC. 

Y p. B. AS Cast. O L. D. D. 

E AM rys uab rys rynye ny dalywn 

Aeth samswn blyngrwn blyc 
Mur llauyudur lluoet edmye 
Mwyndud llawr mab mawr meiuyc 

Kyn plyc vab menryc mawr anosbarth 
llys 
Kolli rys rwystud barth 
Colled rwy ym rwyf diwartb 
CoU mawr ar wawr llawr Ilannarth 

Gwaleh o barth Ilannarth llaw agor ys- 
gwn 
Oet samswn kystlwn cor 
A gwaleh rwyt eurvalch ragor 
Hydwyth cadamllwyth caduor 

Cadam an diuam kyd a mateu ry» 

Cadwalch'41ys lies kerteu 
Cwyn dwyn deifiiyawc oe dechreu 
Cof meith anghyireith angheu 

Agheu ry diheu egy — seithnc pla 

Plant adaf ry amuc 
Hityl deigyr diuiyd am gorue 
Hoetyl ureu hydyr a deu a due 



264 



MARWNADAU. 



Oe dwyn kynnetyf brwyn kwynassam 
Samswn — llyw llauyndwn Hew dinam 
Collyssant oil coll kyflam 
Cenetloet eu kein adlam 

Adlam gweilch dinam gwychlys 
Kyn ystwyll — can ystyn meirch dilys 
Anwar yn aer urwydyrdaer urys 
Enwawc rutbar votawc rys 
E am lys àc. 



MAEWNAD RYS UAB 
LLYWELYN. 

Y P. B. AE Cant. O L. D. D. 

DucosT rys ar urys oe iiro 
Die ym oe dwyn gwyn gyfle 
Da y dewisseisty hwnnw 
Yth uytin gi-ist ui'enbin vry 

Wrth dduw vry vreyenhin coeth 
Rys — yl urys ureiscuawr dylwyth 
Llawer kertawr gwawr gwawdueith 
Ar uar am dy uarwolaetli 

Marw rys dreic enwerys drud 
Am gwnaeth di'wy liiraeth dristyd 
Rwg gedymddeitli cludueith clod 
Am arglwyt mawrglwyf goUed 

Colleisy rys colled nym peisc 
Yab llywelyn Hew aerfFysc 
Gwr am parchei parch dilesc 
Ac am rotei rut eurwisc 

Gwiscawc varchawc veirch hywet 
Oet rys i-wysc Hew yn ymlat 
A drud geir dreic gwynnyonyt 
A distein gwawr prydein prut 

Prut alar am rys nym roesy hoen 
Prifwalch cadarn haeamgaen 
Chwetyl oer y euruab ywein 
Ae gyfoeth a doeth oe dwyn 
Ducost rys ar urys &c. 



MARWNAD MADAWC MON. 

Y Phtdtt Bychan ae Cant. O L. D. D. 

Madawc mon mal kynnifywr 
Bu gwletawc oe nerthawc ner 
Ae daeran ae daerlew bar 
Bu briw ger bron y eryr 

Oe eryr bu oer goUed 

Dwyn madawc dreic vodawc drud 



Oe dy digart hart hyuryd 

Oe wayw nyd oet waeth y glod 

Oet cloduawr clutueirt otef 
Madawg mon kein rotyon cof 
Oet tauawd coeth doeth digrif 
Ar lies pob neges oe naf 

Kyd ae naf cadarn yg grym 
Madawc leif aerduryawc lem 
Oet pargoch yn aes droch drom 
Oet glew lew o lAvyth y cam 

Llwyth y cam keimyeid dinydyr 
Ae colles colled anvedyr 
Llaiy vadawc brif enwawc brwydyr 
Llew gwrthgloch burgoch baladyr 

Oet briw baladyr cadyr cadcun 
Oet brwysc y rwysc rwyd gelyn 
Oet gwrt yg cad treifyad trin 
Oet llew gawr madawc mawr mon 
Madawc mon mal &c. 



MARWNAD VLETYNT. M. 
DAVYWC. 

Y P. Btch. ae C. L. D. D. 

O DWTN bletynt o duw nef 
O goll k3rwir ai-uoll cof 
Glud yw herw hiraeth amaf 
Glyw deigyr am wr glew digrif 

Digrif a gar gwaewbar gwaed 
YletjTi vleit trin tra adwyd 
Oet kywir y eir erioed 
Oet hael talym ddiwael teleid 

Teleid yn reid yn rin gwrys 
Yu vletyn vlygddrud neges 
Ragor glod rugyl y kedwis 
Rac bron balch naf y kafas 

Can kauas kyuet dichwant 
Gan vab dyn dawn ym pressent 
Mab duw naf drwy nex-th seint 
Boed gwar wrth vlaengar vletynt 
dwyn bletynt àc. 



MARWNAD WEN VAB 
GORONWY. 

Y Prtdtt B. ae Caxt. L. D. D. 

Makw am wen lawen lawch kyrt 
hiraeth oi uaeth i ueirt 



MARWNADAU. 



265 



Marwnad heb pljc hirddryc hart 
Bellach a ballaf oe gert 

Kertoryon kerteu diuwlch 
Gwen laweu lyw ysgwyduolch 
Oet tec am rec am rwyf gweilch 
Oet tew amlew glew gwlet valch 

Balch ya yscwy — loew galch laes 
Vu wen wenwynic wi-th seis 
Vnbenn — Aynnei nyvoes 
Vnben o vnbyn powys 



O bowjs be 



dihagjT 



O dwyu gwen dilawen deigyr 

Gof am daw — Haw am llwgyr 

Am goll gawr am wawr mawr mygyr 

Mygyrddrud wen hydyrlawen hy 
Mygyrveirt magwyd oe voli 
Gwawr destyluawr distein tr — 
Gwalch kenneytylualch kynnatylua 



Kvnnatvl 



bei beilch ddoethon 



Yn ymaruoll mawrweilch n — 

Y Iw ny lithid ar wen 

Y eir oet creir crededun 

A grettei wen walcb syberw 

Creded y vyned y . 

Erwan y ddwyn gwyn gannhwryf 
LcvT mur mawrwyr neud marw 
Marw am wen la wen <fec. 



MARWXAD LYWELYN YAB RYS. 
M, lOEUERTH. 

Y p. B. AE C. O L. D. D. 
Colli llywelyn Hew argae rawynvawr 

Maenvet trwm ae gwarchae 
Oe genetyl nyd chwetyl chwarae 
Ae blant os gwytant ys gwae 

Gwae ui oe golli drwy edgyllaeth hydyr 

Hityl uyt deigyr o hiraeth 
Aerwalch aruod ualch aruaeth 
Eur — dwylann firydmaw — fraeth 

Oet fraeth y aruaeth aerûlaen gynghor llu 

Llywelyn anhepcor 
Tawedawc breinyawc brondor 
Tauam Uwyth cadam cediuor 

Caduarchawc pyUawc pwyll agglaear 
Gwi-t — gortwy y esgar 
Llawch kyrt kertwys y alar 
Llew traws ny wneid treis ae gar 



Oet carannawc walch weilch gylchyn yn 
Yn Uyw coch a melyn [Uu 

H gludhawd glod obryn 

Haelrwy lawryt lywelyn 



Llywelyn llyw 



colles 



Colli llywelyn <fec. 



MARWNAD BLEGYWRYT. 

Y Pbtdtd Btchan ae Cast. O L. D, D, 

Marw blegywryt bla wrthot galon 

Wyf galar anoruot 
Aerwalch balch bolchgled amot 
Eurwawr hoeddyl ddiruawr ddamot 

Deryw Bleg. deurud arwyd hoew 
Neum doeth hoet oe traragwyd 
Drutwalch hylwybyr ualch hylwyd 
Dewr ai^letyr da wr arglwyd 

Arglwyd neit mawrgud neud mawrgwyn 
Dwyu gwrda penadur [gwyrda 

Blewgy. llew gryt llafynddur 
Llew oestrawt llan ystrat flur 

Ger flur yr dolur dilen saeth detwyd 

Oe dytwed olo ydaeth 
Dwyn gwawT trylwyn trwy hiraeth 
Duw ury dewr urenhin ae gwnaeth 

Gwnaeth — law aeruraw aurcol bryneich 

Briwlan riw a heol 
Gwawr cadam yn cadwyt ol 
GwT coeth gweryt doeth dethol 

Neut dethol gwalch nef neut aeth ble- 

Oe gywreint wassanaeth [gywryt 

Llyw gwled gwin a med ae maeth 
Lief gawr oe vawr varwolaeth 
Marw Bl^ «fee. 



MARA\^'AT GORONW AP 
EIDNYUET. 

Petdtd Btcha>' ae Caxt. O L. D. D. 

Marw goronw mur gwyndyt 
Gwychyr — uab ednyuet 
Arueu cleu clot 



wlat 



[Englynion ar goll.] 



266 



EGLYNYON. AWDYL. EGLYNTON. AWDYL I OWEIN GOCH. 



EGLYNYON 



A Gaxt t Prtdyt Btciian o Deheubarth t 

OwEiN GocH VAB Gkiffit. M. Llywelyn. 

L. D. 1). 

Gwynet kein reuet cann rad nytli arllut 

Mab gfuffut mawrvut inacl 
Gorvlwng walch yg calcli yg cad 
Goruolet y beruetwlad 

Gwledic gwychyr hydric gwychnaws y w 
ywein 
Clet litli brein clod Haws 
O lyw gly^v glewddrud gynghaws 
O lin breyennin triri traws 

Trawsuar yn trydar yn tro dygytbrut 

Mab gruffut breiscut bro 
Caer daer terwynwalch gymro 
Dygant yth uetyant atb vo 

Bo gwalch bro breint teymas 
Drwy rad y rwyf cad nyd cas 
Yn ddiofyn ehofyii ebangblas arglwyt 
Oe eurglet ly cafas 

Kawssawch goruiiawch gwrhydri angut 

A.ngert ueibyon beli 
Mwynvawr weilcli beilch westi 
Mon eryron eryri 

Eryr eurdretb myr aerdranc yw ywein 

Gweilch goeluein gwalcli gy franc 
Drud yn arueu yn yeuanc 
Dreic Uys fraw drwc ar lies franc 

Ffranc uytli ueit kyfranc kyfrwysgar 
gwersyll 
Rwym pebyll bumddryll bar 
Cad aerulawt uorgymlawt uár 
Cadarn ddilesc wrtli esgar 

Hyddysc y esgar escuduryd ywein 

Gwawr llundein Hew yg giyd 
Hydoryf walcli bydyr or mebyd 
Hyder gwendud ner gwendyd 



AWDYL 

A Ga>'t Eintawn VAB Madawc ab Rahawd 
T KoFFUT ab Llywelyn. O L. D. D. 

Arddwyreafy hael hwylglod ellwg 
Arddunyant toruoet t3rrrua eitwg 
Aruod ysgymod goruod gorflwg 
Arueu briw trilliw trillu gyhwg 
Eryr gwyr gwynet gwn nad ecliwg 
Ked ef ddigoner ny cliymmer vvlwg 



Yr yn uab ym rwyfy ry gwnaeth ystwg 
Ar y estronyon ys drud echwg 
Pendefic crukyeith nieith mygyr ddifwg 
Pennyadur prydein prydest deilwg 
Pennaf yw gruffut pennaeth rwg deu uor 

Penn eurddor bronddor breint a hebrwg 
Pannu a uyt dir rac dewr gorflwg 
Pan uo dyt gorwlad a chad yn wg 
Pennyal pob aryal crev allwg branes 
Amgyleh Uyw didres dwydreul gyfrwtr 
Gnawd yd gyrch kynnygyn oe gynuif pwg 
Mai pan gyrch fflamdan flamdo yspwg 
Gnawd yd goch a glew gleif gan vwg gor- 

Gnawd goches rodwyt ruat ostwg [wyt 
Gnawd taw treissyaw tros bob ethwg 
Nyd gnawd oe ardal na thai na thwg 
Gwnaeth drwy einc ar freinc frawt anheil- 
Ac ergryd a chryd a chreu ddillwg [wg 
Gwnaeth drallif gwyar vch trallwg Eluael 

Pan fu ymdrafael drud ac erdrwg 
Gwnaed dduw y ddiwet ef ddifefyl hebrwg 
Yny uo y orffen ar ffort deilwg 
Yn dygyant trigyant dreic diystwg 
Yn tec adef nef nawt orddillwg 



EGLYNYON 

A Gant Gwehnec VAB Clyddno. L. D. D. 

KwDDEDYNT lletkynt Hit anoeth goval 

Gnawt gouyn chwedel y ddoeth 
Mawr dduw a ddyckych beunoeth 
Mor wael na welii- dranoetli 

Tranoeth or pan el trwm ddylyn ys gwael 

ìías gwyl neb yr gouyn 
Dolur adrawd gawd ganlyn 
DiuancoH dygyn hirgoll dyn 

Y dyn a ddyckych o ddygyn troua poen 

Or pan el o ddyma 
Hawl ddidawl ddidwyll wrda 
Hael iessa kwd cv kwdda 
Kwddeuynt &c. 



HOWEL VOEL VAP GRIFFRI AP 
PWYLL GWYDDEL 

A gant yr Awdyl lion, i OwEiN Goch ap Gb. apì 
Ll. jt hwn oeddyngharchar gan ei frawd LlyTrelŷnj 
ac a ollyugwyd yn rhydd 1277.' O L. D. D. 

Duw mawr amerawdyr dynyadon 
Dillwg dy walch terrwynualch tirioii 
Dewr ewein deurutliw fion 

'Ef a garcharwyd yn 1254. bu yn garcharor 
'Àä blynedd. 



AWDL. GRUFFUDD YN. COCH I DDITW. 



267 



Dur goch bar llachar llawcli deoa 
Dinegyf neges rodolyou 
Digaled am getl am geinnyon 
Dilirwythws daear oe uod ygharchar 

Aed ae car gan wyllon 
Dilwi}T gwycli gweithfutig dragon 
Digi-awn eur digi-iíẁeh dynyoa 
Diaiyrdwl yn aer yu anion diwet 

Rwyf gwyuet rwysc lleon 
Difro wyf hep rwyf hep rotyon 
Hep ewein liebawc kyniireinon 
Diai-swyd ysgwyd yagyvyon ygnif 

Ysgwthyr 11 if Hid dryon 
Digai*t hart y uai-t ae vaon 
Ae uyrteu ae uyi-t aruogyou 
Digabyl wawr gwTyawr ual gwi'ou 
Gwreit bleit bliaut ai-wyton 
Dilut bnt ual nut y netuon mordaf 

Pryd Adaf prif haelon 
Diofyn cad kedeyrn doruogyon 
Difefyl ner fyryfder fai^aon 
Dinam hael o hil eryron 
Dinac dreic dinas kertoryon 



HOWEL VOEL AP GRÍFFRI AP 
PWYLL GWYDEL 

A GaXT TE AwDTL HON I YK CX GWB. 

L. D. D. 

( \\?v ydsyt yn twT yu hir westi 
(jwreit teyrueit teyrnwalch ri 
GwT am dotyw gwall oe goUi o uyw 

Gwreitlyw a glyw y gloduori 
Gwr teleid teiluoet lochi 
Gwr teilu teihvg y uoli 
Gwr y giyd yn ryd gwr ual rotlri mawr 

GwT eurglawr aessaAST vsswyt hoUi 
Gwr yn rwym gan rwyf eryri 
Gwr pel ryt ual run uab beli 
Gwr ny adei loegyT y losgi y deruyn 

Gwr o bil meruyn mawruiyd beulli 
Gwr toi'uoet gwr gwisgoet gwisgi 
Gwr gwasgawd kiwdawd kad weini 
Gwr cadarn cadoet reoli 
Gwr cadwent kedwis haelyoni 
GwT eurfut dilut lieb doli 
Gwr diletyf prifddeddyf prydeii 
Gwr Get ewein hael ny wnei holi mach 

Gwr nyd oet lyfrach noc elifri 
Gwi- a beris lloer ilwry goleuni 
Gwr a beris heul nyd treul tregi 
Yr gNvir dduw yt wyf yn ercbi 
Yr gwyr nef om neuawl weti 
Ar oed byrr os tyiT torri glas euyn 

Gan not Uywelyn llyw kedwli 
Gan uod hir gymod heb gam ynni 
Gan ddidwyll gymwyll gymodi 



Gan uadeu o dduw y dodi yg croowet 
Gan uyned yr bet bu bot keli 

Gan gredv ])enu llu Uwry kjuodi 

Gran holl ddiiryd byd oe bym weli 

Pam na vadeu bmwd y brovi arall 
A uyt wrth ddyall guall gospi 

Ny net namyu duw digyuoethi dyn 
Digart lywelyn lew tra gweilgi 

Dewr dragon berywon borthi 

Dreic arueu pebylleu pali 



GRUFFUDD YN. COCH I DDUW. 

O L. L. D. 

MoLi Duw yn nechreu a diwedd 
Ai cynnif ni wellyg' ni ommedd 
Un mab Mair modrydaf teyrnedd 
Mair mam Grist ergynnan* rhianedd 
Dyddaw yr haul or dwyrain 
Dy eiriawl er dy fawr drugaredd 
Ar dy fab iolydd di yn nhrugaredd' 

Duw uch omne* 

Duw rhag omnoe* 
Duw a fedd 
Rheen nef an rhoddo ni rann trugaredd 
TeyTufron tango erom heb yraommedd 
Diwycco fi digouo fi* o gamwedd 
Cyn myned im gweryd i'm birwedd 
Yn nhywyll heb gan\vyll i'm gorfedd 
Ym gwein fod ym gored im gorwedd 
Gwedi meirch ac ymddwyn glafwedd 
A chyfedd a chyd ynni' a gwi-agedd 
Ni cliysgaf gobwyllaf om diwedd 
Gwlad yddym ys agro ei maswedd 
Mai dail o flaen gwydd dadwedd 
Gwae angawr a grawn mawrferthedd 
Ac onis gwadawl y riedd 
Cyn gatter ef yn rhyfedd* present 
Perygl yw^ yn y diwedd 
Ni wyr dnid nid ysgryd yn ei dymmer 
Ni chyfyd fore ni chyieirch nid eistedd 
Ni chan wen nid eirch drugaredd 
Bydd chwerw ei dalawr yn y diwedd 
Sybyrwyd a mawi-fryd a mawredd'" 
Meitbrin corph i lyffaint a nadredd 
A llewod*' ac ymddwyn auwiredd 
Ac angeu dyddaw wrth glwydedd 
Ef yn Uwch dychynnull dychyfedd 
Dyuessa henaint ar lied arfedd 
Dy glust dy ddrem dy ddaint neud adwedd 

' Welli neu felly. -LI. D. ' Ym ni. — LI D, 

«Ergynan.— LI D. »Rhyred.-Ll. D. 

' Yngharedd. - LI. D. «Fydd. LI D. 

*If'eu, uchom, uch omni. '"Maredd. - LI. D. 

* Rhagomnj, — LI. D. »' Lleufod. -LI. D. 
'Diwyccora ni addigonom 
m.-Ll. D. 



268 



MARWNAD ARGLWYDD LTWEL^Tí 



Dychrycha croen dy fysedd 

Ath wna henaint a llwydedd 

Afeirolony^ Mihangel 

Ar reen nef ran trugaredd 

Cyntefin ceinaf amser 

Daear aclar^ glas calledd 

Ereidr yn rhych ^ ych yngwedd 

Gwyrdd mor brithottor tiredd 

Pan ganont cogeu ar flaen gwyddgwiw 

Handid mwy fy llawfrydedd 

Tost mwg amlwg amhunedd 

Can ethynt wy cereint yn adwedd 

Ymbrynu* yn tyno yn ynysedd 

Mor ym mhob ffordd ydd eler 

Rag Grist gwyn nid oes ynialedd 

Oedd ein chwant yn caryn trossedd 

Treiddiaw ty tir i alltudedd 

Saith saint a saith ugaint a seithgant 

A fuant yn un orsedd' 

Y gyda Christ gwynn ni phorthynt fy 
Arch a archaf nym naccaer [gwedd 

Y rhof^ a duw tangnefedd 

Am bo íFordd i boith rhiedd Crist 
Ni bwyf trist yn dy oî-sedd 



ARALL 

O L. E. D. 



Yn enw Domini 
Meu y moli 

Mawi- ei folawd 
MolafDdofydd 
Mawr ei gynnydd 

Ar ei gardawd 
Duw an hamug 
Duw an gorug 

Duw an gwarawd 
Duw ein gobaith 
Teilwng berifaith 

Teg ei burifawd 
Duw an dyly 
Duw ysy fry 

Frenin trindawd 
Duw a brofed 
Ynn yn drwydded 

Drwv ei diallawd 
Duw a ddyfii 
I'w garcharu 

Gan ufulltawd 
Gwledig dedwydd 
An gwnel ni'n rhyd ' 

Erbyn dyddbrawc 
An dwg i'r wledd 
Er ei waredd 



Ai werindawd 
Ym mharadwys 
Ymhur gynnwys 

Rhag pwys pechawd 
A'n gwnel iechyd 
Er ei benyd 

Ai bum dymawd 
Dolur engyrth 
Duw a'n diffyrth 

Pan gymyrth gnawd 
Dyn a gollai 
Pei nas prjmai 

Ddifai ddefawd 
Or grog greuled 
Y daetli gwared 

Ir fedyssawd 
Cadam fugail 
Crist nid adfail 

Ei deilyngdawd 



* Neu, an eirolwy ni. 

• Dyar adar. - U. D. 
'Rhith.-Ll. C. . 



* Ym rarynn. - LI. C. 
» Y güedd.— LI. D, 
•Rhee.-Ll D. 



MARWNAD ARGLWYDD 
LYWELYN 

A Las tm Muellt yn y Flwyddyn 1281. 

Grüffudd ap yr Ynad Coch ai Cant. 

O L. E. D. 

Oer gal on dan fron o fraw allwynin 

Am frenin dewin dor Aberffraw 
Aur dilyfn a delid oi law 
Aur dalaeth oedd deilwng iddaw 
Eurgyrn aur deyrn ni'm daw llawenydd 

Llywelyn nid rbydd i'm rhwydd wisgaw 
Gwae fi am Arglwydd gwalch diwradwydd 
Gwae fi o'r aflwydd ei dramgwyddaw 
Gwae fi or golled gwae fi or djruged 
Gwae fi or clyyd fod clwyf arnaw 
Gwersyll Cadwaladr gwae saf llif daradr 
Gwaẅ rhudd ei baladr balawg eurllaw 
Gwasgaroedd alaf gwisgoedd ' bob gauaf 
Gwisgoedd am danaf oddi am danaw 
Bucheslawn arglwydd ni'n Uwydd yn Haw 
Buchedd dragywydd a drig iddaw 
Ys mail bid wrth Sais am fy nhreisiaw 
Ys mau rhag angau angen gwynaw 
Ys mau gan ddefnydd ymddifanw a Duw 

Am edewis hebddaw 
Ys mau ei ganmawl deb dawl heb daw 
Ys mau fyth bellach ei faith bwyllaw 
Ys mau i'm dyn hoedl am danaw afar 

Can ys mau alar ys mau wylaw 
Arglwydd a gollais gallaf hirfraw 
Arglwydd teyrnblas a las o law 
Arglwydd cywir gwir gwarandaw amaf 

Uched y cwynaf och or cwynaw 
Arglwydd llwydd cyn lladd y deunaw 
Arglwydd llary neud 11a wr ei ystaw eiddaw 
^Keu, gjwisgawdd. 



GRÜFFUDD AP YR YNAD COCH. 



269 



Arglwydd glew fal Uew yn llywiaw elfydd 

Arglwydd afloaydd ei afluniaw 
Arglwydd cannadlwydd cyn adaw Emrais 

Ni lyfasai Sais ei ogleisaw 
Arglwydd neud niaendo ymandaw Cymry 

Or llin a ddyly ddâl Aberífraw 
Arglwydd Crist mor wyf drist drostaw 
Arglwydd gwir gwared y ganthaw 
O gleddyfawd trwra tramgwydd arnaw 
O gleddytau hir yn ei ddiriaw 
O glwyf am fy rhwyf y sy'mrhwyfaw 
O glywed lludded llu bod faeaw 
Cwbl o was a las o law ysgeraint 

Cwbl braint ei henaint oedd o honaw 
Canwyll teymedd cadarn llew Gwyuedd 
Cadair anrhydedd rhaid oedd wrthaw 
O laith Prydain faith cwynllaith can! law 
O ladd Uew o an coel lluryg na'ncaw 
Llawer deigr hylithr yn hwylaw ar rudd 

Llawer ystlys rhudd a rhwyg amaw 
Llawer gwaed am di-aed wedi ymdreiddiaw 
Llawer gweddw a gwaedd y amdanaw 
Llawer meddwl trwm yu tomrwyaw 
Llawer mab heb da<l gwedi ei adaw 
Llawer hendref fraith gwedi llwybrgodaith 
A llawer diffaith drwy anrhaith draw 
Llawer lief dnian fal ban fur Gamlan 
Llawer deigi- dros ran wedi'r greiniaw 
leas gwauas gwanar eurllaw 
laith Llywelyn cof dyn ni'm daw 
Oerfelawg calon dan fron o fraw 
Rewydd fal crinwydd y sy'n crinaw 
Pam na welwchwi hynt y gwynt ar glaw 
Pam na welch wi'r deri yn ymdaraw 
Pam na welwchwi'r mor yn merwinaw'r tir 
Pam na welwchwi'r gwi'r yn ymgyweiriaw 
Pam na welwchwi'r haul yn hwylaw'r 
awyr 

Pam na welwchwi'r syr wedi syrthiaw 
Pam na chredwchwi Dduw dyniadon ynfyd 

Pam na' welwch chwi'r byd wedy byd- 
iaw 
Och hyd attad Dduw na ddaw mor dros 

Pa beth i'n gedir i ohiriaw [dir 

Nid oes le y cyrcher rhag carchar braw 
Nid oes le y triger och or trigaw 
Nid oes na chyngor — na chlo nag egor 

Unffordd i esgor brwyngyngor braw 
Pob teulu teilwng oedd iddaw 
Pob cedwyr cedwynt y danaw 
Pob deugyn a dyngynt oi law 
Pob gwledig pob gwlad oedd iddaw 
Pob cantref pob tref ynt yn treiddiaw 
Pob tylwyth pob llwyth y sy'n llithraw 
Pob gwann pob cadam cadwedd o'i law 
Pob mab yn ei gryd y sy'n udaw 
Bychan lies oedd ym am fy nhwyllaw 

> Poni, yw dechrtu yr 8 ban rhagvlaenaiol, mevm 
riat Uyvrau. 



Gadael pen amaf heb pen amaw 
Pen pan las ni bu gas gymraw 
Pen pan las oed lesach peidiaw 
Pen milwr pen moliant rhagUaw 
Pen dragon pen draig oedd amaw 
Pen lln. deg dygn o fraw — ii- byd 

Bod pawl haiam drwy ddaw 
Pen arglwydd poen dygngwydd amdaw 
Pen fenaid heb fanag amaw 
Pen a fu berchen ar barch naw Canwlad 

A naw canwledd idJaw 
Pen teym heiyrn heid oi law 
Penteymwalch balch bwlch ei ddeifniaw 
Pen teyrnaidd flaidd flaengar ganthaw 
Pen teymef nef ei nawdd amaw 
Gwyndep'n ortheym wrthaw 
Gwendorf gorf gorfynt hynt hyd Lydaw 
Gwir freiniol frenin Aberffraw 
Gwenwlad nef boed addef iddaw 

DIWEDD. 



GRUFFUDD AP YR YNAD COCH. 

O L. E. D. 
Och hyd ar frenin freint ucheldaw 
Haeldiid goleuad llygad a llaw 
Na chred pechadur ei ddifuriaw ' 
Yny el i bwU i bell drigaw 
Na phoeni gau galon dreuliaw 
Na myned o Ghrist ir grog erddaw 

Ac na wyr yn Uwyr llabyddiaw ^"n 

harglwydd 
A thrwy waradwydd ei wir adaw 
Bei meddyliai ddyn ei feddyliaw 
A fu o ddolur ar ei ddwylaw 
Gran gethri parawd yn cythruddaw cnawd 

Ef ni wnai bechawd nai rybuchaw 
Bei na bai undydd dofydd an daw 
Dyddbrawd yn barawd i'n diburaw 

At gwaed gyn ired* 

At dydd y croged 

Ai ddwylaw ar lied 
Wedi'r* llidiaw 
Ar gwaed yn ffrydiau ynghylch ei fronnau 
Ai hoU weliau heb eliaw 
Ai goron yn ddrain ac yntau'n gelain 
Ai ben yn anghrain wedi'r greiniaw 
Ac ol flfrewyllau ar ei ystlysau 
Er gwneuthur angeu a phoen i Idaw 
Er prynu mab dyn or tan ufelyn 
Y gan ei elyu oedd yn aelaw 
Er dangos i'r byd ei boen ai benyd 
Er ein* dwyn i gyd o gidwm law 
Ac yna y dywaid y dydd uchenaid 
Mae ef y dii-iaid oi eneidiaw 



'Diuryau.-Ll. P. P. 
»Yn giret. -LI. P. P. 



' tJedy.— LI. P. P. 
•Ery. LLP. P. 



27a 



CERDD GRUFFUDD AP YR YNAD COCH. 



A cliam gyhuddwr 

A cliara usurwT 

A tliwyllwi" bradwr 
Bradawg ddwylaw 
A lleidr annoniawg a dyn dau eiriawg 
A glwth a diawg dial cymraw 
A gott' a chelwydd a geuawg grefydd 
Can nad eiddynt ifydd íFoynt rbagddaw 
1 blith y gethem i waelawd ufFern 
Yn lie mae mygn wem wedi' myguaw^ 
A chyimaii o dan a defni brwmstan 
A phob marchdaran yn ymdaraw 
Rhag tragwres y tan a gormodd poethfan 
A wnaeth Bai-abban' i benydiaw 
Er cythruddaw cnawd er <lial pechawd 
Pei'chen di-wgddefawd a ddel attaw 
Archwn i'r yspryd Celi oth blegyd 
Cyn pridd a gweryd ein gwarandaw 
A chaiFael angen a goleu* a lien : 
A chymmod a'n rheen cyn no'n rheiniaw 
A nefol orsedd a rhan drugaredd 
A Christ o'r diwedd i'n dwyn attaw 

Amen. 



CERDD GRUFFUDD AP YR 
YNAD GOCH 1280. 

L. E. D. 

PoNiD gwan truan trymder pecbadur 

Pecbodeull annifer 
Na wyl dyn dyfod ei amser 
Na welydd cywilydd callder 
Na chryn Haw yn llyniaw salwder 
Na cbred i Dduw ddewin fFyddlonder 
Na chrynai bob pryd rhad pryder cwymp- 

Y mewn cwynip Luciifer [aw 

Yn ddiledfryd byd bod yn ofer 
Nid da na thraha na thra-balchder 
Nid digywilyd pan weler ddyddbrawd 
D.larllain pob pechawd fal y pecher 
A C^^rist ymrhen crog er ci'eulonder 
Yn y boen y bu dduw Gwener 
Ar pumfFrwd pumfFrwyth nid ofer 
Ai bannai am ben y nifer 
Ac anheilwng lu gan Luciifer 
Ac yn nhal pob sant ei galander 
Ac angylion nef niser c-irannaid 

Yn crynu rhag pryder 
Deallwn syniwn trwy synwyr ber* 
Dielwed fydd dyn y dydd y ganer 
Ef yn fab yn febyd ofer 
Ef yn was anwastad gallder 
Ef yn oed yn edrym llymder 

' Ac ot- LI. P. P. 'Bar aban.— LI. P. P. 

' Y Ue y mae niiguem • Ac oleu. — LI. P. P. 
guedy'rvignau. Ll.P.P. ^Ver.— LL C. 



Ef yn wr yn arial pryder^ 

Ef yn grwm yn grymman gwillmer 

Ef yn rhwth yn rhuthraw gwener 

Ef a rhwngc yrhwng ei ddwyfer 

Ef heb gof ynghyf brif aeredd 

Ef yn wan truan law tryfer heb nerth 

Ef heb gannerth heb gyn nifer 
Llwyd ei benn ban henyw ei falchder 
Llygad briw heb liw heb leufer 
Lle'r dannedd yn dwn pan geisier 
Lledr y grudd yn grin pan deimler 
Llwm ei groen crinfiych ysgeler 
Lie rhyfedd rhyfyg a balchder 
Na fid un llysenw a Luciffer 
Ni bydd brychwen lien llawanycher 
Ni bydd brychwyn dyn dydd cladder 
Nis canlyn oi dda oi ddifer ymdro 

Eithr ei amdo amdlawd biner 

Nawdd y tad ar mab rhad rhof am galon 
Nawdd y glan yspryd cywyd cofion 
Nawdd y lesu cai'u coron tangnefedd 

Caredd disgybledd ai ddisgyblon 
Nawdd y grog ddehau ddoniau ddanfon 
A gymmeraist Dduw er dy ddynion 
Rhag Utfern gethern geithaw anffyddlawn 

Ai chreulawn ddigawn ddigasogion 
Nawdd y cariad rhad rhof am galon 
Nawdd myr a mair ai morwynion 
A nawdd a archaf archengylion mawr 

Arglwydd nef a 11a wr fal y llwyddon 
Nawdd pedr arbennig lleithig llithion 
Oreu porthoriaii or porthorion 
Nawdd y pedwar gwar gwyryddon wyr- 
yaid 

Angelystor plaid cywaid Canon 
Nawdd leuan liw bann ben diwydion 
A fendigawdd Christ croes arwyddion 
Nawdd addfwpi cysswyn cysson eu gweddi 

Prophwydi celi cylwyddogion 
Nawdd undawd Trindawn y tri pherson 
Nawdd yr hoU seiniau senedd wii-ion 
Nawdd canmawl hoUawl hoU angylion 
nef 

A gwir addef y gweryddon 
Nawdd arnaf dodaf y dedwyddion 
Nodded oi parthed am perthynon 
Nawdd merthyri Duw Deon tragywydd 

Nawdd y sydd ufudd afael wirion 
Cyn goddef angeu engyrtholion 
Am bwyf gan deuhael cael cyfeillon 
Mihangel Gabriel gobi-wy^on ganmawl 

Ysprydawl gedawl gydymdeithion 
I reol dehol y gwyr doethion 
I rydd-did addef nef i'm noddon 
Yn rhydd i'm henaid rlioddion goleuder 

Yn rhwydd-der lleufer i'm llehaon 

Amen. 
'iVew, priidder. 



AWDYL I DDÜW. 



271 



AWDYL I DDUW. 



I Gr. ab tr Yxad Coch ae Caxt.» O L. E. D. 
Y GWR an rhoddes^ rhiniau ar dafawd 
Ac arawd a geiriau 
. Am troses i gyifes nid gau 
Am troho i'r trohedd^ goreu 
I guriaw gorwisg* j gniddiau 
I garu mab Diiw yn ddiamheu 
I gymrvd i>enyd rhag poenau Uffem 

Ac affeith pechodau 
Gwae dd>Ti a ddilyn camlyau 
Gwae leidi- ai ladrad }Tighloddiau 
Gwae dwyllwr ai dwyll nLs maddau 
Gwae gyftydd* oi gabl amryifrau 
Gwae ott oi drafod yn y dyddiau 
Gwae syberw ar subed anor-au 
Gwae Iwth oi lithiaw' yngwenerau 
Gwae fradwr oi frydion feddyliau 
Gwae ni chyrcho ffair offerennau Christ 

Croes dohir archolleu 
Gwae a goddo mam o gam nid gau 
Gwae a goddo tad nid rhad rhiau 
Gwae ef oi eni ener cjTighorwr 

Cynghorfynt ai geingiau 
Saith brifwyd pechawd yw pechodau'r bobl 

Mae yu y Bibl eu henwau 
Am saith briwyd nid gwyd gau 
Saith weddi y pader arfer oreu 
Seithi-ad mad medrwyf eu dechreu 
Saith lleufer enwer eu henwau 
Saith wers cymman glan cyn gloes angeu 

A gant Christ ai enau [crog 

Ystyrieint pumoes byd eu bod ym maddeu 
Pan aeth unmab Duw y dydd goreu 
I ddrws porth Uffem gethern gaethau 
I wan heb aunog ai grog oi grau 
Y sarpli aflawen yn ei enau 
Ydd oedd yn berwi wb or barau 
Saith canmil peiiiad o eneidiau 
A glaweir ac ot ^ 
A seirph a llewod 
A phawb heb annod^ yn ei boenau 
Ar cethri osglawg 
Ar cythrawl cerniawg 
Ar cyrn llym sodlawg 

Ar ei sodlau 
Ar llygod pengam 
Ar gyltinau earn 
At llech las haiam 
Ar sam saethau 
Ar ffair yn hirddi-wg 
Ar ffwm dywyllwg 
A phawb ai olwg 
Ar ei balfau 

'O li- E. D. eithyr o L. * Gornest.— LI. P. P. 

P. P. y mae jT en wad >Gebydd. LI. P. P. 
w j' X, ^ 'Tuthoetithiau.-LlPP. 

'A rodes.- LI. P. P. ^ a glau eira ac ot- LI. P. 

'Am trosao yr trossed. — P. 

LI. P. P. • Ammot.— LL P. P. | 



A phob rhyw hirddrwg 

A phob cyfriwg' 
A phob eiddiorwg 
Ar hen doreu 
A phob rhyw ddefawd er doluriaw cnawd 
A phob cigweinawd ar cigweinau 
A phawb yn ubain 
A phawb yn germain 
A phawb yn IJefain 
Nas lladd angeu 
Nis adrodd tafawd 
Nis traetha ceudawd 
Onid y Drindawd 

Undawd oreu 
Poenedig gethem 
Pobl- niewn mygwen» 
Poenofaint Uffem 
Gethern gaethau 
Archaf arch i'm naf 
Y dewin doeth^ 
Nid ymarwerthaf 

Heb ei wyrthiau 
Or Uethri arhauP 
Or lie cyfyd haul* 
Nam rhoddo i gythraul 

Er ei gethreu 
Er ei gyd arfoU 
Er ei bum harchoU 
Yn ei arch friwdoU 

Ai archollau 
Er car Absalon 
Er cur ei ddwyŵon 
Er gwaed ei galon 
A.Ì fron friwgreu 
Ydd archaf im tad 
Ei yspryd a rhad* 
Ran o wir gariad 

Fal i'm goreu 
Cyn ysgell beddrawd 
Ysgar am pechawd 

Modawd nid man 
Penedy cynnes 
Caíîaeì gorddiwes 
Cymmun a chyffes 

A lies Uyfrau 
O lew ac angen 
A chymwyll amen 
A chymmod am rhêa 

Yr hyn goreu 
Ni Ibwyf Iwth diawg 
Ni bwyf legg ofnawg 
Ni bwyf weithredawg 

Camweithredau 
Ni bwyf gyhuddgar 
Ni bwyf ymladdgar 



A phob ryn kyvruc. 
' Pobloed. - LI. P. P. 
' Er lethri araul. 



• Ar cyvyt gwraihenl.- -LI, 

P- P- fP. P, 

' Yspryt a mab rhat; LL 



272 

Ni bwyf anhygar 

Yn hogi gau 
Ni bwyf hoedyl gy wall 
O weithred arall 
Ni bwyf wr angall erbyn angeu 



AWDYL I DDUW. 



Amen.' 



AWDYL I DDUW. 

Gbuff ap tr Ynad Coch ae Cant. 
L. P. P. 

Duu yn gyntaf 

Y kyvarchaf 
Bennaf bieu 

Nef a daear 

A gwyllt a g6ar 

G6a6r ysprydeu 
Mor a dyfredd 
Mur teyrnedd 

Reitued radeu 
Ar ffurvaven 
Ar boll bressen 

Bryssur donieu 
A Pharadóys 
Ef ae prynóys 

Pryn godeheu 
Ar boll bobled 
Ac nyt ryved 

R6yf synbóyreu 
lessu lessu 
A vyd a vu 

Ti-6y vud gethreu 
Mae }Ti vedyant 
Ma6r ogonyant 

Góarant goreu 

Y mae'n canvot 
Ac yn góybot 

Holl 6ybodeu 
Nyt oes Vrenin 
Deus Doniin 

Ynn yn eisseu 
Pam nat ystyr 

Y parch s6yd6yr 
Perclieu s6ydeu 

Nad an dros gof 

Y 6yllt a dof 
I da6 agheu 

Ac na 6ydant 
Rac a glyussant 

O glevytieu 
Bryder diryaó * 

Pa bryt y da6 

Eu d6yn hóynteu; 
Ac nyt góell barn 
Eurgledd cadai-n 

Arglóyd kadeu 

^Yn LI. E. D. i/n canlyn yma, heb yr un enwad, y 
mae yr atidyl nesav ; ac hevyd un o eiddo Elidyr 
Saw, yn dechreu yn tu dal. 351, yn ol LI. P. P. 
ac yn ddiwahaniad. 



Nor dyn góannaf 
A distadlaf 

Yn y datleu 
Pnidyon' vydant 
Dixo'^ y bai'nant 

Am eu bameu 
Heb dim nevaol 
O r6yf bydaól 

Byt gyfreithieu 
Kyvreith hocket 
A cliyhudet 

Baned beieu 
Ac enóired 
Heb drugared 

A dryc eirieu 
A góylltineb 
Ha6l ac atteb 

Gattel poeneu 
A d6yn reidus 
Yn gamlyrus 

L6yr ovityeu 

Y dyd a da6 
Ni byd divrao 

Gr6yra6 geiryeu 
Ar 6an gristiaón 
Yn anghyvyaon 

Digraón dagreii. 
Yr neb ae g6nel 
Gormot ryvel 

Eyvaor gammeu 
Ny byd un vreich. 
Heb v6y no belch 

bechodeu 
G6ae hocked6r 
G6ae gyhud6r 

O'r gohodeu 
Ar Dalch gyved 
Heróyd trossed 

Tryssor obreu 
Pan 6ir vamer 
Yngoleuder 

Ser a sygneu 
Geyr bron Dovyd 
A syóedyd 

Nyt oes 6adeu 
Nyt oes allu 
'N erbyn lessu 

Na syn droeu 
Nac esgussaó 
Na chydyaó bra6 

Brat vedylyau 
Yna y telir 
Agheu ystir 

Enóir eneu 

Y bob tuyllór 
Ac athi-odór 

Eu gueithredeu 
Pan ói-thotter 
»Dradion.— LI. E. D. «Drwg.— LI. E. D. 



Y BRÀWD FADAWQ AI CA^T I DDÜW. 



273 



6rth J niver 

Nef obróyeu 
Y dygovdant 
Eisseu góarant 

Góae'r eneityeu 
Ym poll uffem 
Gyt a'r gethera 

Hern 6elyeu 
Lie mae tristóch 
A thjóyllóch 

A llóch a lieu 
Ar kythreulyeit 
Eu herbynyeit 

Oeron boeneu 
Pob cam6eda6c 
Pa6b ys ofnaóc 

Rac eu sasneu 
Yn disgyrnu 
Danned amu 

Om ymlyóeu 
Llidiaóc vydant 
Llym i góanant 

A'r cigueiuyeu 
G6eu6yn atneir 
G6ed agkyoeir 

Me6n peir poeneu 
Ac eu cronni 

Y hir goethi 
Góaeth noc agheu 

Ac odyno 
Uel dyna tro 

Dryc danióeineu 
Eiiy a rheó 
A rhuthróynt gle6 

A gla6 dineu 
A góaeth hevyt 
Oed odef kryt 

My6n craónbylleu 

Y neb ny chret 
Eu kyvryntet 

Bryvet broveu 
Wei dy yna 
Perch en traha 

Tra hir gamraeu 
Yn hardynier 
Gan Luciffer 

Bryder bradeu 
Oed góell mynet 
Yn He caffet 

G^let goleu 
G6ylva6r vrenin 

Y gorlleóin 
Lleóych dreíyneu 

I gymrye góled 
Va6r enryded 

Kydit gerdeu 
Geyr bron Dovyd 
Yn dragyóyd 
Gyóir donyeu 



Amen. 



Y BRAWD FADAWG AI CANT 
I DDUW. 

A.D. 1250. OL. E. D. 
GwARED amaf naf nawdd am rhoddych 
Gwan wyf im nerthwyf fy ueirthiad fych 
Gwareder 11a wer lie gwaredych i-aid 

Gwaredwr gweiniaid gwae ni geiych 
Sef yw gwander ner nid nas gwypych 
Salw ym gelu pan y gwelych 
Gwander gwir pryder brad iynycli cywyd 

Anghademyd bryd with a bredych 
Bradychwr yw'r byd ai gyd gywrych 
Ar Satan truan hyd tra ettych 
A wyl cnawd chwannawg a chwennych 
ynhawdd 

Mawr gawdd diadrawdd daw iw edrych 
Rhac tri gelyn dyn Duw am noddych 
Rhugl gyd eu cyngyd a'i cemwrych 
Rhac eu llu cad-ddu i'm cedwych Arglwydd 

Rhag ebrwydd cyfrwydd am cyfrennych 
Ffalster byd ai wyd a weherddych 
Ffoaf OS gallaf ei asgellwrych 
Ffoawdyr yw ei ryw rewindrych fyned 

Un fŷged gerdded a gardd fressych 
Ceisiaid gythreuliaid a gythruddych 
Gas wybraid crwydraid rhwystraid 

rhwystrych 
Cawsant gennyd faru nid adfernych fyth 

Na thrangc eu hoemyth nac eu hirwych 
Caer fras eu dorau fal daear sych 
Corph ai bum synwyr llwyr y llywych 
Caeadau parau perych yn eu broun 

Gwirion borthorion a berthynych 
Tithau yr enaid paid nam pedych 
Tro o ôyrdd didro yd tra gefiych 
Tyn droed dy feddwl tra feddych dy bwyll 
O blith maglau twyü tywyll eu rych 
Dyfodiad gwastad gwir ystyiych 
Dy fonedd ar wedd y harweddych 
Dybyed aeddfed faddeuych' yn gall 

Dy anian ddeall a ddyellych 
Gloyw degach no'r aur yngwaith'' eutych 
Ath luniawdd creawdd hawdd y crettych 
Ei eilun ei hun honnych ei arddelw 

Ac oi deg wirddelw yr arddelwych 
ArfoUaist ynof cof y cedwych 
Anffawd a phechawd cyn ni phechych 
Achaws reidwlych un oedydd fowych 
Angheu Dofydd Duw a folych 
Ryssyniaist wedi cais nas gwedych 
Ar cnawd wall ddefawd a well ddofych 
Nid unwaith na dwy dolurych bob awr 

Namyn yn rhyfa\vr a lyfynnych 
A wneych o ddrwg a ddiwygvch' 
Gwedi cant cymmod cymyddych unwaith! 
Herwydd cariad maith hyd na methlych 
'iVeu, maddeuych, fettrych. 
» Ith wnaeth.— LI. C. 
^Neu, o ddiwg oa ddiogyclu 



274 



I GRIST. 



Disgwyliaw yr awr elycli o'r cuawd 

Na fydd amliarawd pan ammherycli 
Gwaed lessu a fii gwaed cu cwynych 
Gwirdda ystoria pan ystyrych 
Griddfana ocha fal uch yn beichiaw 

Pan fo yn cwynaw gwae ei gydych 
lessu deg lessu im dangosych 
Dy wyneb ni heb a ohebycb 
Na rhudd dy ddeui-udd diddorych oth was 

Gwae'r neb a gas a gassyeli 
Tro fi fy rhwyf cell am calonnych 
Attad y troaf attaf troycli 
Nad fi iwrtliyd i wrthrycli niaswedd 

Gwagedd breuoledd a ddiweddych 
Amherawdr creawdr cryf i'm gwnelych 
Ym ifydd ym crefydd i'm crytheych 
Daly iy Haw itli law a lywych yn iawn 

Ar hyd fFyrdd uniawn im harweddych 
Ath' folaf Duw naf nefoedd lewycli 
Pwy nitli fawl or sawl a ry seilych 
Ith foliant soniant son clych a llyfrau 

Ceiddau telynau eras dannau crycli 
Nef daear uiFern pan y bernycli 
Dod nod im hwyneb am hadneppych 
Parth clet i minnau ni mynnych fy m(xl 

Partli yr oen gorfod im gossodych 
Pan ddel y trillu ta^allawd beiych 
I leaws yn draws a drais boenych 
Ith lu di difri difryclx gwynoleu 

Ar y Haw ddehau i'm lleheycli Amen. 



I GRIST. 



Y Bra WD Fadawg ap Gwallter ai Cant 
Fl. A.D. 1250. O L. E. D. 

Mab an rhodded 

Mab mad aned dan ei fi-einiau 

Mab gogoned 

Mab i'n gwared mab goreu 

Mab fam forwyn 

Grefydd aeddfwyn aeddfed eiriau 

Heb gnawdol Dad 

Hwn yw'r mab rhad rhoddiad rhadau 

Doeth ystyriwn 

A rhyfeddwn rhyfeddodau 

Dim rhyfeddacli 

Ni bydd bellach ni bwyll enau 

Duw i'n dyfu 

Dyn yn creu creaduriau 

Yn Dduw yn ddyn 

Ar Duw yn ddyn yn un ddoniau 

Cawr mawr bychan 

Cryf cadam gwan gwynion ruddiau 

Cyfoethawg tlawd , 

An tad an brawd awdur brodiau 

lesu yw hwn 

A erbyuiwn yn ben rliiau 



Uchel issel 

Emmanuel mel meddyliau 

Uch ac assen 

Arglwydd pressen preseb piau 

A soppen wair 

Yn lie cadair yn^ H\^cadau 

Pali ni myn 

Nid iirael gwyn ei gynhiniau 

Yn He syndal 

Ynghylch ei wal gwelid car])iau 

Eissoes mai ef 

Dangos o nef a wnaeth gwyrtheu 

Oedd fab Duw ren 

Or hwn y Cen lien a llyfrau 

A dewinion 

Synhwyr ddoethion ddethol gampau 

A darogan 

Prophwydi glân glaer barablau 

Ei leferydd 

Wrth fugelydd gwylwyr ffaldau 

Engyl yd fydd 

A nos fal dydd dyfu'n oleu 

Yna y traethwyd 

Ac y coeliwyd coelfain chwedlau 

Geni Dofydd 

Ynghaer Ddafydd yn ddiammau 

Son angylion 

A glyw dynion a diolchau 

Llawenydd mawr 

A llaAver gawr o ganeuau 

I Dduw gloria 

Pax in terra i'n terfynau 

Heddwch i'r byu 

lechyd i gyd gw -Ji angeu 

Gwilynt er cynt^ 

O gof hir hyut herwydd tadau 

Gwilwyr cywi'ain 

Gwyr y dwyrain ar Dal biyniau 

Pawb ol yn ol 

Gwnaent trwy reol rann wylfaau 

O nos i nos 

Pal chwant aros cyfarossau 
Gwelsan seren 
O liw amgen ac amgylcheu 
Ac amgen nod 

Nor ser uchod uch eu pennau 
Geni yna 

Y brenhin da arwydd dihau 
Un gyssefin 

Gan dri brenhin fawr eu breiniau 
Yna y credant 

Yna y cp'chant cyrch goddeha\i 
Ac eu manag 

Seren oi rhag yn rhoi goleu 
Caerusalem 

A chaer Vethlem nid yr methlau 
Daethant yn chwydd 
Ar feirch ebrwydd wiw ebrannau 
^Neu, i'm. * Myc gynt. -LI. C. 



ENGLYNION. LLYMA ODLAU Y MISOEDD. 



275 



Disgyn yn fíjsg 

Seren ai dysg wir' ei dysgau 

Ir ty Jddant 

Heb ddor lieb gant gwynnawg ddrysau 

Y mab ydoedd 

A anydoedd dan ei nodau 

Ai fam ar Uawr 

Ai bron w-erthfawr wi-th ei enau 

Dyn a welant 

Diiw y credant da eu credau 

Ef addolant 

Ni ohiriant ar heirdd liniau 

Swilt agorant 

Aur anrhegant a rhagoiau 

MyiT ac ystor 

Anlduniant cor certh rinweddau 

Trwy ffordd arall 

Troaut yn gall heb goUedau 

Rhyddun ai gwlad 

Rhag twyll a bi-ad y brenbin gau 

Rhwysti'W'yd Erod 

Greulod arfod ar ei arfa 

Lladdwyd meibion 

Gwirion gweinion gwae eu mamau 

A nid gwae nhwy 

Gwyu eu byd hwy bod yn seiniau 

A merthyri 

Achaws ei rhi yn eu rhwymau 

Cyn bod etwa 

Ewyllys da dial eisiau 

Na g«Tieuthur da 

Na thraethu da ar dafodau 

Hyimy a ■vvTiaeth 

Ganedigaetb deg fy nerthau 

Un mab Duw gwir 

Od ediychir ar y dechrau 

Nos nadolig 

Nos annhebig i ddrygnosau 

Nos lawenydd 

I hi bedydd bydd-vm minnau 

Bendigaid fyg 

Yw'r nadolig deilwng wleddau 

Pan aned mab 

Argl\s'ydd pob pab jx)b peth piau 

arglwyddes 

A wna ynn lies an lludd penau 

Ac an gwna He 

Yn nhecca bre yngobrwyau Amen. 



YR ENGLYNION HYN 

A Gakt t Bra WD Fadawg ap Gwalltee. 
O L. E. D. 

MlHANGEL uchel och rhag gelyn mawr 
Mae y sarph i'm dilyn 
'^Neu, wiw. 



Dyd ym nerth canys perthyn 
Balch dywysawg doniawg dyn 
Dyn can wyf oth blwyf ni oblygant 

Fihangel fy mabsant 
A thi yn drech no chwechant 
O gethem blin Uifern blant 
Plant Mihangel sant y sarph 
Yw drygwedd lliwen Cen Cyrph 
Hagr a Uawn yw llun ei gorph 
A hwy a mwy no man seirph 
Y sarph pan' setluych seithuchig ei gaen 

Gain angel urddedig 
Gwan drwy ei safn ai sefiiig 
Dymawd uthr bigawd ath big 
Ath big fawr yn awr yn y rhyfel taer 
Torr danhedd rhwyf Babel 
Ni bu awr rhag twyll cawr eel 
Fwy ei hangen Fihangel 



LLYMA ODLAU Y MISOEDD 

A Gaxt Gwilym Ddu o Arfox i Syr Grltf- 

CDD LlWTD O DbEF-GaRXEDD a ElNORWEG 

Yx Arfon. O. L. Coch Hexgist. 

Neud cynnechrau Mai man anrhydedd 
Neud aeth ysgwaeth a maeth a medd 
Neiid cynhebyg ddig ddygn adrossedd drist 
Er pan ddelid Crist weddw athrist wedd 
Neud cur a lafur im wylofedd 
Neud cerydd Dofydd nad rhydd rhuddgledd 
Neud cof sy ynnof ys anwedd ei saint 
Neud cywala haint hynt diryfedd 
Neud caeth im dilyd Hid Uaweredd 
Neud caith Beirdd cyfiaith am eu cyfedd 
Neud caethiwed ced nad rhydd cydwedd 

Nudd 
Cadrwalch Ruffiidd brudd breiddin tach- 

wedd 
Neud cwyn Beirdd trylwyn meddw ancwyn 

medd 
Neud cawdd im anawdd menestr canwledd 
Neud carchar anwar enwiredd Eingl-dud 
Aerddraig Llan Rhystud fynud fonedd 
Neud nim dyhudd budd bum arygledd 
Neud nam dilyd Hid lliaws blynedd [glyw 
Neud nam dawr Duw mawr maranedd nef 

Neud nad rhydd fy llyw Hew trefgamedd 
Neud trwm oi eisiau dau digyfedd 
Neu'r wvr Beirdd canwlad nad rhad rheu- 

fedd 
Neud ef arwydd gwir neud oferedd gwyr 
Wrth weled fy eryr yn ei fawredd 
Neud tinxan im gwan gwayw lledfiydedd 
Neud trwydded galed im amgeledd 
Neud trymfryd Gwynedd gwander dyedd 
braw 

Neud hwy eu treisiaw am eu trossedd 
»Ban. IJ. P. ?. 



276 



I SYR GRUFFUDD LLWYD. 



Neud trahir goliir gloy w babir gledd 
Oed trabhvng echwng Echel ddewi'edd 
Neiid trai cwbl or Mai mawredd allwyuin 

Neud Mis Mehefiu weddw orllin wedd 
Neud Mis Mehefiu mau hefyd gystudd 

Neud nam rhydd GruiFudd wayw rhudd 
yn rhyd 
Neum rhy wan im gwân gway w cryd engir- 

iawl 
Neud am Ddraig urddawl didawl im dyd 
Neum erwyr om gwyr im gweryd Crist 
Ner 

Neud arfer ofer Beirdd nifer byd 
Neud arwydd nam llwydd lledfiyd im calon 

Neud eras nad toun honu ar ei hyd 
Mau ynnof mawrgof am ergyd gofal 

Am attal ariel ürien yngryd 
Mai cofain cywrain Cywryd fardd Dunawd 
Meu im Dreig priawd gwawd ni bo gwyd 
Mau gwawdgan Afan ufuddftyd flfrwyth.- 

lawn 
O gof Gadwallawn brenhinddawn bryd 
Ni wn waith gwaywdwn gwawd ddihewyd 
clod 

A thi Leb ddyfod jm dda bod byd 
Neud wyi- pawb yn llwyr lleyrfryd gynnal 

Nad hylithr aur mal mal oddiwrthyd 
Nid oes nerth madferth ym myd otli eisiau 

Gwleddau na byrddau na Beirtkl yuglilyd 
Nid oes lys ysbys esbyd neud dibeircli 
Nad oes meirch na seircli na serch hyfryd 
Nad oes wedd na moes massw ynyd yw'n 
gwlad 

Nad oes mad eitbr gwad a gwyd 
Neud gwagedd trossedd traws gadernyd 
MÔU 

Neud gweigion Arfon is Reon ryd 
Neud gwann Wynedd fann fenn ydd ergyd 
cur 

Neud gwael am fodyr eglur oglyd 
Neud blwyddyn i ddya ddiofryd a gar 

Neud blaengar carchar grym aerbar gryd 



GWILYM DDU ARFON 

I Syr Gruffudd Llwyd pan oedd Yngharchar 

YXGHASTELL RliUDDLAX. O L. E. D. 

Rhen trindawd a rawd eirf ynghystudd 
Rywnaethost am bost neddeirgost Nudd 
Rhiau rhad barau beri gorchudd Hew 
Caer galchdew glew glyw ddadannudd 
Rhy flin yw attal llwydd arial lludd 
Rhj^ flwcg yw echwng echel ddeurudd 
Rhy ilaengar aerddar urddawl roddfudd 

hael 
Rheflac wael rwysg Mael er cael cyhudd 



Rhyfedd yw yn fyw feirdd ni'n dyhudd 
Ei fod reiniad clod cledren flaen rhudd 
Rhi Dinorweg deg dygn ryfudd Gwynedd 
Gan Saeson gogledd mawredd Morudd 
Lie ym am walch grym giyd oleurudd 
Lledfrydedd mynych greddf hirnycli gi'udd 
Llwrw gohir llawhir llawer cudd gan Eingl 
Ar 11a wr caer Degaingl dygn o gystudd 
Lluoedd a wyddiad Haw roddiad rudd 
Llwybr drud aer ddylud aur ddioludd 
Lie delid Hid prid prifudd eidduned 
Y rydelid ced cyd a Grufíudd 
Llwyr ynn feii'dd anheirdd anhoyw drab- 

ludd 
Lliaws eisiwed am nodded Nudd 
Llwyddid ei rydid o rad ufudd 
Llawenydd nawcant prif foliant prudd j 

Llithiwyd o'i wenllaw bodd wallaw budd 
LlafnFlamddwyu fal brwyn brain argoludd 
Llwybrged llawfrodedd llofrudd gelyiiion 
Llew di ymryson o fon forudd 
Neud digerydd Duw neud digarad cyrdd 
Neud llai gwyi-dd i fyrdd o feirdd yn rhad 
Neud lliaws frwyn cwyn canwlad ynghys- 
tudd 
O'th attal Ryifudd waywrudd roddiad 
Neud Hid fy llethrid llathrad o'th adaf 
Llatkrwyi'dd am danaf oddi am danad 
Neud lledfryd fymryd fy mrad o ddyfu 
Pan ddarfu ri llu roi Haw arnad 
Neum laddawdd trymgawdd llew tromgad 

py wnaf 
Pam na ddoi di attaf neu fi attad 
Neum llwydd tristyd jirid prif wrthrychiad 

wyf 
A thrigwy fy rhwyf mewn rhwyl gaead 
Neum llwyi-gur llafur Hifiad fyngorlioen 
Neum lludd dygnboen hoen hun ar lygad 
Nam llestair fab Mail" mawr arnad fy mar 
Ellwng ym fy aerddar cadarnbar cad 
Mowrglwyf a oi'wyf eryr gyrchiad glew 
Mor oedd i-yw ym llew lly wiawdr dengwlatl 
Am eurglod hynod hyn a ddiwad Eingl 
Ym mowrglawr Tegaingl Tegyr bwyllad 
Am argledd trosedd treisiad ynghyni 
Am erglyw Dewi gwesti gwastad 
Am arglwydd hylwydd hwyliad yn aesawr 
Ar fraint carcharawr cyrcli oer ü'ad 
Pei mau pibl ddiau ddyad Talyesin 
Pan gyrchawdd a ffin ' par trin trychiad 
Pwyll uudd Ruffudd bydd beiddiad yn 

heiyi'n 
Pen teyrn cedyrn ced waUofiad 
Pybyr eryr gwyr Gwriad yn yngorsedd 
Pobl oi-foledd medd wledd wledj'chiad 
Post catgun eiddun ef a wyddiad byd 
Parch esbyd pah* gryd greidiawl flfysgyad 
Na'th oedid rydid rad ymadi'oddau 
»iVeM, EiflSn. 






ÄLARWNAD TRAHAIARN. 

Na'th edau ddoniaii ddinam bwyllad 
Na' th arfail buail bwad gwyn ddofydd 
Na chadwyd ith ddydd cynnydd cennad 
Na'th adwn od gwnn guniad pennadur 
O fewn caear falchfur fy modur mad 
Mad amddiífyiiniawg ceidwad ciwdawd 
Modur gwayw ddiir mur Merfyn ddefìiwd 
Mydr eirian rhiau rhaawd ail Morgaiit 
Mygr foliant Rolant flyniant ffawd 
Mirain Rufîudd budd byddin wasgawd 
Morien ddysg rodd fíysg reidd-ífyrf yng- 

nbawd 
Myfyr giried ced Cedrawd calchfynydd 
Mwyfoy gynnydd rhydd rhoddion didlawd 
Meddw yiugwnaeth hiraeth herwr ceudawd 
Maddau fy rhiau ddau ddiwarnawd 
Meddwl lledfryd bryd modd brawd edifar 
Meglyd draig Uachar Uachynt medrawd 
Muner elyw clod ryw llyw Uewychwawd 
Maig un arynnaig prif ddraig priawd 
Medd wleddau doniau Dynawd ai gyfarcb 
Myfyr barcli Llywarch llywydd ciwdawd 
Mi a wyr fy rhi rhw*)^ o ddiírawd 
Maith fôd mîs hebod ehebawg ffawd 
Mygr naf ddiffwysaf dy ffossawd ýn aer 
Menestr gledd-glaer taer tai-w gaeafrawd 
Mor wael attal hael hwyl Anarawd 
Mor wann byd trymfryd wedi tromfrawd 
Mor wae ym y mae medrawd gyflafan 
Ynghasteîl Rhuddlan rhieddlwy walstawd 
Archaf i Grist naf araf arawd 
Er ei galon donn o'i fron friwgnawd 
AUwedd nef senedd son undawd Trefi 
, Ellwng ym íy rhi Dduw tri trindawd 
Rhen trindawd arawd <fec. 



lEUAN AP GR. VOEL. 



277 



MARWNAD TRAHATARN BRYD- 
YDD AP GRONWY. 

GwiLTM Ddd ai Cast. O L. E. D. 

Ffrwythlawn a chyfiawn a chyfoeth y 
gerdd 

Gwrdd Drabaian eirgoeth 
Ffawd gwyr oed nawd gwared noeth 
Ffraeth dafawd detholwawd doeth 
Doeth ynn gwyn o'i ddwyn o'i ddawn 

gynnydd 
Detholrydd brydydd brawd flfydd flfydd- 

lawn 
Doethfab rwy Goronwy gairuniawn syberw 
Doetb dichwei-w ei ferw hyd wlad Feiriawn 
Dybir na welir waladr nawn cerddau 
Dibau iw anghau dagrau digrawn 
Da fu ffawd y wawd i Wiawn ddewin 
Da Fyrddin a'i lin o Iwyth Meirchiawn 
Da Lefoed erioed da radlawn arddelw 



Da arddelw cynnelw Cynddelw ceinddawn 
Da Elidir gwir gwarant iawn ganon 
Gwr o ddoethion ^lôn mynweseigiawn 
Da L}"w'arch cyíarch cyfenw iawn urddas 
Da Ddatydd Benft-as digas digawn 
Da o Ddyfed ced Cadwgawn Ruffudd 
Da or iaith ddigudd araith Wgawn 
Da oedd rhwng caeroedd Ceredigiawn rym 
Phylip a Gwilym aethlym wythlawn 
Da gyftiun un Einiawn ap Gwalchmai 
A ganai fiynnai fal berw fiynnawn 
Da Gneppyn warthryn o Werthryniawn 

dud 
Oedd gerdd esgud lud Ladin gyfiawn 
Llygad gŵr oedd dŵr Edeymiawn artal 
Odid ei gystal ynial nniawn 
O dudwed lawr Ued hyd fôr llawn yngwy 
Hyd Gawmwy fudd rhwy ar fedd Rhuawn 
Trahaiam o'm barn em beimiawn cerddraid 
Oedd blaidpencerddiaid ceimiaid cammawn 
Trindawd tros folawd fal y gwnaẁn i'th 

fraint 
Ti-wy eirioled Saint ceraint carawn 
Tro raid iw enaid i uniawn gymwys 
Trefreíl Baradwys firaethlwys ffi-vvythlawn 

Ffi'wythlawn a chyfiawn <kc. 

GWILYiI DDU ARVON AI CANT. 



LLEWELYN BRYDYD HODNANT 

AE KANT Y lEUAN AP GR. 

VOEL. 

O L. P. P. 
Kyueillt grjrm yssym nys amheuir 
Kyueillt beirdyon yw uy Uyw llaiiynhir 
Kyueillt hynot glot a gludii- vwyvwy 
Kyueillt arlwy, rwy ny ry gjeblir 

Kynbeilyat diurat gwaredeat gwir 
Kyhoed dewr llyssoed nyd arllwysir 
Kerd — awt ud hyffawt yd hoffir ieuan 
Kyhaual anyan Drystan dreistir 

Kyn uab gruffud ud a odenir 
Kynnyd yawn oy dawn ny diuenwir 
Kyuoethawc toruawc nyw ternir y gled 
Kyxiet edryssed ef ny dreissir 

Karaf ny wadaf vd ny wedir 
Köron glan aeron glyn a eurir 
Kynnetyf gwen lawen Iwybyrdir nae oed 
Kanoed oludoed wyi- elidir 

Kadam uyt peunyt pan gyuerchir 
Kedawl ar-ft-yrein a gein genir 



278 



I lEUAN AP GR. VOEL. I lEUAN LLWYT. AWDL. 



Kyfyawn gwalch karawn keryr y gyngyd 
Kyryd oe blegyd dedyf ny blygir 

Keinyon am rotes lies nym llyssir 
Kynedach uorach uur dienwir 
Kar dawnus parchus perchir orwyron 
Kanon atebyon ef ny w tybyir 

Kyueillt wyf ym rwyf nyd arwydir 
Kyueillt ym uy rwyf rac herwnwyf hii* 
Kyueillon dragon dreic tir a íFedyt 
Kyueillacli diwyd kywyd kywir 



I lEUAN AP GR. VOEL. 

O L. D. D. 

Kyueillt giyna yssym assawd y alon 

Ay aelaw ny chronnawd 
Kedawl wirawt wawt wabawd 
Kadyr fysc rwyd hydysc rod bawd 

Kyueillt giym yssym ysyd ker aeron 

Kor beirdyon rodyon ryd 
Kyrd uolyant cadyr ffynnyant fíyd 
Kar ket gynnar kat gyniiyd 

Kyueillt grym yssym seil gly w glut gyfranc 

Kadyr yeiianc ieuan yw 
Grymus uab lafyn ai'ab lyw 
Gruffud griíF gwaywrud gwiwry w 

Kyueillt grym yssym ny ssomir ri ifyrd 

Yn ryw fford pan brouù' 
Kad gyfles yw llyw llafyn bir 
Ked gyflwyd gwaranrwyd gwir 

Kyueillt grym yssym nyd som gaffael walch 

weilch hydyr goafael 
Koryf melwynyawn dawn diwael 
Kyfrwyd mawl bylwyd moel hael 



HILLYN AE CANT 

I Ieuan Llwyt ap Ieuan ap Grutfut Voel. 
O L. D. D. 

Klot vuan ieuan ieuang dirion hael 

Walcb ebelaetb rodyon 
Kludeis o uat vawrwlat von 
Klot ys yrot is Aei'on 

Per* is gl jt yi'ot eur gofyon ieuan 
Yriw darian vro dirion 



Parableu a donyeu don 
Peir tes eureir is aeron 

Hytlit bael greir meir mur beirdyon dinac 

Donyawc ieuan dirion 
Hydyr geirdoeth synhwyrdoeth son 
Hyder gloyw ner glyn aeron 

Haelaf ac euraf dan y goron yw 

Ieuan llwyt am rodyon 
Ys wyr y ruifud rud ron 
Ys irioel ieith is aeron 

Lie bo y hoywuro hyuryt y winwlet 

O wenwlad y gwyndyt 
Llw}'1;tec ieuan brifdec bryt 
Llawered Uu a weryt 

Llys hyspys y gwys nit gwyt ker aeron 

Karwreid gymlegyt 
Lloegyrwys dachwed aruedyt 
Llauyn awcblym ygrym ygryt 

Llwyr attaw y daw diwyt y genyf 

Gynedyf nud or mebj^ 
Llawen eir Hew vn wi-yt 
Llyw kynnyd vyw kan bawd vyt 



AWDL 



I Ieuan Llwyt ap Ieuan ap Gk Voel. 
O L. D. D. 

Mae yn gyueillt grym grymus val kei 
Molyant ymadrawd bawd y bafedei 
Milwr bu ysgwr ysgwyt dryllyei ygnif 
Mawl ddyrrif kynnif kynnyd gwalchmei 

Milwreid aerueid aryf a bylei 
Mai arall deall diofyn y gwnei 
Meidrawl Hew didawl lie dodei y vryt 
Mireinbi-yt ygryt ygrym bwylei 

Medwl dewr. frwytblawn oe dawn yd ei 
Mywn kyfrang ieuang ieuan diuei 
Mab ieuan daryan a don-ei yntrin 
Mab gruíFud heilwin uydin uydei 

Gwawr llauyn escut klut klot a uynuei 
Gwalcb or adwynryw Hew llyw lie bei 
Gwarant kyndwrwf twrwf taruei estrouyon 
Gwiw ron Hit alon yn He delei 

Ger bydin brenin y gobiynei 
Gorboifer a fFarch ar llyuyniiarcb llei 
Gwr didramgwyd llwyd Uadei eingyl gawat 
Goreu ergyrchgat veidyat vydei 



AWDYL. lORWTH VYCH. AE CANT. 



279 



Gorwyd a hylwyd hwyl uarehogei 
Gorhoffyon neidieu vch klodieu klei 
Gwaew onnen rethren gwae nithiei rac 
ouyn 
Gwir eofyn golofyn gwyr a giliei 

Llywiawdyr vrdaseid deymeid dei 
Llym ron isaeron ys aer gyrchei 
Llawen uyd a ryd a rodei daoed 
Lluoed ar bunnoed a erbynnei 

Lloegyr ^^•yneich ae vreich a vrein borthei 
Llaw gadam dichwith dros nith dros uei 
Lliwg(x;h gadyrbaladyrllewnybylei yghat 
Lleidiat gwir giliat gwyr j galei 

Llwyr ym gwnaeth aruaeth aruer hep tiei 
Llewenyd beunyd hŵn ym gwelei 
Llew tadawl nefawl naf pob rei or byt 
Llwydo iechyt hyt hoedel didrei 



i)stes kun bardies beirdlith 
leuan ran rwyd dy diueth 
Naduein a gwyngalch valch uath 
Neb ny cyst y ryw byst byth 



AWDYL 

A Gaxt Iobwth Vtchax .vp Iorwth ap 
ROTPEHT. O L. D. D. 

Medwl a dodeis medwid vy kofeia 

Am twf mirein mein kein kyfyrdelid 
iledyaut pob nwyfyant naw gofid am treul 

Xym Hut lliw gwenheul gwan edewid 
Medweis prydereis prj-^d tonn eruid 
Madeu dyn goreu nym goruygid 
Mw\Tiwy ym ti-amwy tramawr edlid 
A meiupeth ym doeth o detholiad nep 

Lliw ar uy wynep ny llwyr edid 
^lynawc dawedawc dec kyftiewid 
Meingan wedeidwan huan hownid 
Mynygylwen yn lien yn lie rhennid gwyrd 

Myuychsathyr miluyrd müueird ganlid 
Morwyn a weleis mor f'rjbelid 
MireingaU o ball a beU glywid 
Mawredns veinus ven yd vemid kreir 

Mor wen y hesgeir vch y hesgid 
Yn arllwyd ai-Asyd ar a boenid 
Yn eurllenn yn wenn yn wann obrid 
Yn orlliw eiry riw rettid ym pwj'llad 

Yn orllat kariad men y kerid 
Yn arllauar war wawr diodid 
Yn orllawen wen aweinydid 
Yn orllut boen giait gredyf dodid rac poen 

Yn orllifyant hoen hwn ny geisid 



Yn arllawt hiigawt a hwyr geblid 

Yn arllaw anaw yn e rennid 

Yn erllyt kynnyt kynnyenid riein 

Yn arllwybyr arwein mein mererid 
Pan vTi gymry lu o gymrwynlid. 
Yn kymryd kydkof am eu gofid 
Am brydu kanu kerd a trethid 
Y ptyduawr gwenuawr llawr llewychid. 
Am bryd ewyn gwyn ym gweindid am 
gwyl ^ 

Am brydest weiruyl yd bryderid