Skip to main content

Full text of "Nithardi Historiarum libri 4"

See other formats


= 00 
sCO 

= ai 

;0O 

'c\j 
o 



Nithard 

Nithardi Historiarum 
libri IIII 3. ed. 




SCRIPTORES 



RERUM GERIANICARUM 

m USUM SGHOLARUM 

EX 

MONUMENTIS GERMANIAE HISTORICIS 
SEPAEATIM EDITI. 



NITHARDI 
HISTORIARUM LIBRI IIII. 



564547 



HANNOVERAE ET LIPSIAE. 

I M P E N S I S B I B L I P L 1 1 H A H X I A X I. 
1907. 



NITHARDI 

HISTORIARUxAI LIBRI IIII. 



EDITIO TEETIA. 

POST GEORGIUM HEIXRICOI PERTZ 

RECOGXOVIT 

ERXESTrS MtLLER. 

ACCEDIT 

ANGELBERTI RHYTHMUS DE PUGNA 
FOXTAXETICA. 



HAXNOYERAE ET LIPSIAE 

IMPEXSIS BIBLIOPOLII HAHNIANI 

1907. 



10 



HANNOVKRAE. TYPIS CULEMANNORUM. 



PBAEFATIO\ 

Cion tcrtiae cditionis Historiarum Xithardi parandac 
cura demandata mihi esset, id propositum erat. ut renovato 
apparatu critico textum retractarem atque annotationihus, 

5 quihus opus erat, adornarem -. Quod ma.rime ad primum 
lihrum p^ertinet, quo Xithardus res a Ludovico Pio gestas, 
cum de imperii divisionc successioneque ageretur, e.rj)osuit, 
nhi omnes Jocos. quihus a ceteris scrijitorihus discrepat, an- 
notare visum est. Sed etiam in reliquis libris, in kistoria 

10 heUi fratrum, cuius Xithardum gravissiinnm auctorem esse 
constat, alia erant e.rplicanda, alia Jocis reUquorum scripto- 
rum additis iUustranda. 

Qua in rc duces optimos fidosque secutus sum Engel- 
hertum MuMhaclier^ h. m., Bernhardum de Simson^ V. CL, 

15 Ernestum DiimmJer^ h. m., tum vero eos qui de ijJsis Nit- 
hardi historiarum lihris egerunt: inter quos primus Ge- 
roldus Meyer de Knonau ^ nominandus est. quae enim hic 
sagacissime exposuit atque explanavit quicumque in Xithardi 
opere versahitur summo fructu leget. Eodem fere tempore 

20 Chr. Paetz ' prudenter quidem, sed nimis hreviter de Xit- 
hardo disseruerat, quocum de rehus maximi momenti se con- 
sentire Meyer de Knonau ipse di.rit^. Xe quid omittam, 
iam commemoro dissertationem , quam 0. KuntzemiUler^ 
scripsit, qui iis quae Meyer de Knonau statuit repugnans 

25 1) Praefaiioiies, quas G. H. Pertz b. m. a. 1828. et 1870. editlouibus prae- 
miserat, omisi ; quae autein nondum obsoleta continebant, verbis sequen- 
tibus inserui. 2) Locorum nominum ea , quae in dubium vocari 

nequeunt, solo in indice explanavi. 3) Regesta imperii I, ed. 2, /, 1, 
Innsbruck 1899; 2, 1904. 4) 'Jahrb. desFrank. Reichs unter Lud- 

30 icig dem Fr.' I, Lipsiae 1874; //, 1876. 5) 'Gesch. des Ostfrank. 

Reiches', ed. 2, /, Lipsiac 1887. 6) 'Ueber Xithards ritr Biicher 

Geschichten. Der Bruderkrieg der SiJhne Ludwigs des Fr. und sein 
Geschichtschreiber', Lipsiae 1866. 7) De vita et fide Nithardi, diss. 

Hal. 1865. 8) L. c. p. 152. 9) 'Xithard und sein Geschichtswerk', 

35 diss. len., Guben 1873. 



VI PRAEFATIO. 

plerumque erravit, cetermn nihil atttilit, quocl nohis laudan- 
dnm fuisset ^. 

Egregii viri Angilherti et JBerthae Karoli Magni fiUae 
egregius fiUus Nithardus - suh finem saeculi VIII. prognatus 
in hellis post ohitum Ludovici I. inter fiUos eius exortis 5 
Karolo regi animo, consilio, hrachio fortiter adfuit. Initio 
dissensionis legationem ad Lotharium suscepit^, inhcUo Fon- 
tanetico Adalhardo duce pro Karolo pugnavit^, Aquisgrani 
inter duodecim viros fuit, quihus Karolus vices suas in divi- 
sione regni Lotharii commiserat ^. 3Iedias inter turhas 10 
Karolo iuhente mense Maio a. 841. historiam rerum, qua- 
rum ipse pars aliqua fuerat, scrihendam suscepit ^ et suh 
armis vere anni 843. ahsolvit. Tunc enim taedio rei puhlicae 
vel aulae correptus "' finivit opus, ne ad pactum quidem Vir- 
dunense perducens^, et in monasterium S. Fiicharii Centu- 15 
lense a patre splendidissime restauratum se recepit. Ahhatiae 
a Righodone, ut comcere necesse est^, renuntiatae laicus 
ahhas^'^ per parvum tempus praefuit moxque 2»'oeIio fortiter 
pugnans occisus est. Confecit ei Mico poeta Centulensis, 
qui ah a. 825. ad a. 853. floruit, epitaphium, quod hic ex- 20 
hihere iuvat ^^. 

1) Quae de Xithardo eiusque opere conscripta sunt omnia fere college- 
runt A. Potthast, BibUoth. hist. medii aeii, ed. 2, II, p. 856 sq. et 
U. Chevalier, 'Bepertoire des sources historiqucs du moi/en dge, Bio- 
Bibliographie' , ed. 2, col. 3865; cf. etiam Tr. Wattenbach, 'Deutschlands 25 
GeschichtsqueUen' , ed. 1, I, p. 233. 2) Quae Uenocqne, 'Bull. de la 

soc. des antiquaires de Picardie' IX, p. 2.50 — 269, X, p. 404 — 437, 
XI, p, 335 — 351, 'Hist. de 1'abhaye et de la rille de St,- Biquier', I 
CM4m. de la soc. des antiq. de Picardie' IX), j). 95 — 111. 239 — 242, 
audacter magis quam jyrudenter affirmarcrat, Xithardum nec Angil- 30 
berti Berthaeqiie filium nec abbatem Centulensem ncc auctorem Histo- 
. riarum libri fuisse, diserte refellere opus non est. S) L. II, c 2, 
infra p. U sq. 4) C. 10, p. 27. 5) L. IV, c. 1, p. 40. 6) Praefat. 
I. I, p. 1, n. 1. 7) Praefat. I. IV, p. 39. 8) Quod mirum non esf, 
cum res, quas in fine libri IV. narrat, eodem fere tempore quo con- 35 
tingebant descripserit, nescius, quamdiu dissensiones iam permanerent. 
Postquam a re publica secesserat, historiae scriboidae officium, cuius 
iam antea eum piguerat (cf. praef. I. III. IV, p. 27 sq. 39), abbatiae 
onere suscejito omuino neglexisse videtur nec paulo post rita defunctus 
est. Proinde ojnts non integrum ad nos venisse nulla probabili ratione 40 
quidam opinati sunt ; cf. F. Gui::ot p. 429. libri infra p. XIII, n. 3. 
laudati; Meger ron Knonau p. 122, n. 487; U. Berliere, 'Sfudien und 
Miiteil. aus dem Bened,- und dem Zisterzienser-Orden' VIII (1887), 
p. 178. 9) Cf. L. Traube, Poefae Lat. aeri Carol. III, p. 268. n. 6. 
10) Omne,-^ Centuli hoc tempore abbates laicos familiae regiae propinquo>- 45 
fuis.ie IV. Wattcnbach , 'Geschichtsqucllen', cd. 7, /, p. 331, et Traube 
I. c. p. 2G3sq., qui et stcmma eorum subiecit. recte di.rerunt. 11) Edi- 
tionem a Ludovico Traube I. c. p. 310 sq. paratam .'^ecutus sunt. 



PRAEFATIO. VII 

Epvtafium. 

Hic rtitilat species Nithardi picta sagacis, 

Xomen rectoris qui moclico teuuit, 
Eheu quod subito in bello rapuit cremebundo 
5 Mors inimica satis seu furibunda nimis : 

Invidia siquidem multatus hostis iniqui, 
Qui primus nocuus perstitit innocuis. 
Astu nam belli riguit quasi fortis Asilas ^ 
Nec non ex sophia floruit ipse sacra. 
10 Extitit elato rigidus. miti humilisque, 

Contra commissum pacificusque gregem. 
Cuius de Karoli genio processit origo 

Nobilis ac celsa caesaris egregii. 
Oecubuit lunii - octavo decimoque Kalendas 
15 Hostili gladio. hac requiescit humo. 

Hos quicumque legis versus. miserere suique. 
Dic : 'Animae ipsius det veniam Dominus'. 
lam quia sublatus terris regione locatus 

Sit, precibus. saucta, hocque frequens rogita, 
20 Donec e tumulo salient cineres quoque vivi, 

Corpore suscepto, quo reparatus eat 
Ad loca sanctorum fultus hinc inde maniplis 
Angelicis sanctis cum patribus reliquis. 
ye)iia liac, cnius de fide amplins non est duhitanduw. 
25 Nithardus a. d. XVIII. KaJ. Inn. mortuus esse dicitur. 
Qui dies cum recfius Idihus 2Iaii notetur, veri simiUimum 
est aut scriham negJegentem lunii pro lulii scripsisse aut 
poetam fastorum Piomanorum minus peritum in eundem ac 
multos alios medii aevi scriptores errorem incidisse, ut men- 
30 sem vertentem pro sequente Kalendarum diei adiceret. Sed 
a. d. XVIII. Kal. luh a. 844. pugna apud Agustam flu- 
vium commissa est, in qua Bighodo ahhas cecidisse traditur^. 
Unde L. Trauhe illo proeJio etiam XitJiardum una cinn 
praedecessore vuJnus accepisse mortiferum coJJegit. Quod 
35 quamquam ptyo certo statui nequit, facere non possum, quin 
satis proJjobiJe esse dicam ^. Utcumque res se habef, narrat 
HariuJfus Chronici CenfuJensis saecuJo XI. exeitnte aticfor, 

1) Aen. XII, 127: ct fortis Asilas (Traubej. 2) sic c. ; Traitbe luli 
textui inseruit, cf. ib. p. 268, n. 7. 3) Cf. E. Diimmler l. c. p. 248. 

40 4) Cf. Wattenbach l. c. p. 235 ; F. Lot, ^Hariulf, Chronique de 1'abbaye 
de St.-Riquier' ('Collection de te.rtes' etc), p. 102, n. 1; A. Molinier, 
'Les sources de Vhistoire de France' I, p. 229; G. Monod in 'La grande 
enci/clopedie' XXIV, p. 1131. 



VUI PRAEFATIO. 

qui quae dicit de Nithnrdo dbhate et comite, ut ait, plera- 
que aid ex eiiisdeni ipso opere, aut eaque minus certa vel 
recta e monachorum seniorum fraditione ^ hansit -, a Gervino 
db a. 1045. usque ad a. 1075. ahhafe in sarcofago, in quo 
Angilhertus antea sepultiis fuerat, Nithardi corpus esse in- 5 
ventum, in cuius capite videbatur illa percussura, qua 
eventu praelii fuit occisus. 

Nithardi optus magni certe faciendum esse omnes fere 
viri docti consentiunt. In quo vir nohilis laicus, prudentia 
ac prohifate praesfans, tam helli gerendi quam rei pidjlicae lo 
regendae peritissimus, res, quihus si non omnihus, maiori 
tamen parti earum interfuit, eodem fere tempore, quo gere- 
hantur, non sine ira et stuctio, quippe qui a Karolo iussus 
pro Karolo scriheret, sed summa gravitate summoque veri- 
tatis amore narravit'-^. FA lihro primo, in iis quae ante 15 
ohitum imperatoris contigerant , auctorem Vitae Hludounci 

1) Hariulfi 1. III, c. 10, /. c. 2>- 118: nostri astipulavere seniores. 

2) Quae omnia hic coUigere utile videfur esse excepto illo loco, l. III, 
c. b, l. c. }). 101 sq., queni ad rerbum e.v Xithardi opere l. IV, c. 5. 
exscripisit (de quo v. infra): L. II, c. 12, l. c. p. 79: post eius (scil. 20 
Angilberti) sanctum transitum filius eius Xithardus, quem de regis filia 
Bertha susceperat, Centulensibus iure abbaticio praelatus est paucisque 
diebus in regimine expletis interemptus praelio praesentis luminis 
caruit visu sepultusque iuxta proprium genitorem quievit in pace. 
L. III, c. 5, p. 102 : Is ipse Nithardus, domni Angilberti filius, coe- 25 
nobio huic praefuisse asseveratur post decessum patris ; quique, cum 
paucissimis diebus ministrasset, bello iuterfectus iuxta patrem sepul- 
turam meruit. At cum ibi aliquantis annis pausasset, iamdudum trans- 
lato corpore sancti Anghilberti in ecclesiam, (|uidam devoti posuerunt 
corpus eiusdem Nithardi in patris sarcofagum. L. III, c. 10, p. 118: 30 
quando scilicet domnum Nithardum, sancti Angilberti filium, bello 
interemptum retulimus. . . . Revera autem nostri astipulavere seniores, 
quod et ipse Nithardus utriusque officii (scil. ahhatiae et comitatus) 
minister exstiterit et quia expeditioni, nou rolicto regulari ordine, in- 
serviens ab hostibus sit occisus. L. IV, c. 17, p. 219 : Nam et vene- 35 
rabilis Gervinus aliquando perrexit monasterium Gorziam indeque 
retuht codicem de gestis huius sancti loci ; ibique inventum est, quod 
antea multo tempore latuerat, (juia scilicet domno Angilberto abbate 
ad caelestia transeunte filius eius Nithardus illi post quosdam 

a 1 i s successerit in gubernatione sancti loci, et caetera, quae supe- 40 
rius in locis suis notare curavimus. L. IV, c. 32, p. 265 : in eodem 
i|uo pausaverat (scil. sanctus AngiJhertus ahhas) sarcophago invenit (scil. 
Gervinus abbas) lecticam ligneam coriatam domni Nithardi, filii eius, ab- 
batis et comitis, corpus continentem sale perfusum, in t-uius capito vide- 
batur illa porcussura, qua eventu praelii fuit occisus. Recludeus itai]ue 43 
eumdera tumuhim etc. ?>) Cf. Wattenbach l. c. p. 288 sqq. et 'Allgem. 
Deutsche Biogr.' XXIII, p. 705; J.v. Jasmund, 'Geschichtschr. der deut- 
schen Vorzeit', saec. IX, t. V, ed. 3, p. V—VIII; Ad. Ebcrt, 'Allgem. 
Gesch. der Litteratur dcs 3/J. im Ahendlande ', II(Lips. 1880>. p. 370—374. 



PRAEFATIO. JX 

anomjmum secutus esse videtur. insertis nonnuJUs (e. g. de 
portione regni Karolo tributaj, qnae apud anonf/mum non 
leguntur ^ Lihrum inter turhas heUicas conscriptum non 
omnihus numeris absohi pottdsse, nonnunquam ohscuritate 
5 sententiarnm. nonmmq^iam et vitiis ac harharismis lahorare 
nemo certe est qui mirctur. Qua de re aeqiium iudicinm 
ferre vix possumus iino tantum eius codice eoque non auto- 
grapho superstite. 

Nithardi enim fama medio acvo non pro merito eius 

10 percrehnit. Mico exyitaphium Angilherti conscribens opns 
eius novisse videtur '^, et HuchaJdus saec. X. S. Amandi 
monachus, quae de Saxonum ordinihus dicit, in Vita s. 
Lehuini repetivit ^. HariuJfus Jocum qno Nithardns de 
origine sua Joquitur chronico suo inseruit , non e Jihro 

15 manu scripto integrum opus Nithardi, quem auctorem esse 
nescivit, continente adsumens, sed e codice, quem Gervi- 
num ahhatem a Gorzia monasterio rettdisse narrat, quique 
inter aJia ad hisforiam CentuJensem pertinentia etiam Nit- 
hardi historiaruiii excerpta continuisse videtur^. Eodem 

20 1) Qna de re quae Fo-iz dixerat retinui, nam F. Funck, 'Ludwig der 
Fromme' p. 273, «. 5; Paetz l. c. p. 12 sqq. ; Mei/er roti Knonau l. c. 
p. 14 — 18. 135«?.; Simson l. c. II, p. 294. 299. persuadere mihi non 
possunt, ut e contrario anoni/mum NitJiardi opere ttsum esse credam ; 
V. infra p. 13, n. 1. 2; immo etiamnunc videtur res dubia esse; cf. 

25 Wattenbach l. c. p. 230, n. 2, p. 234, n. 1. — Eorum quae M. Manitius, 
'X. Archiv IX, p. 617 sq., e Vergilii operibus ad nostrum attulerat, 
nonnuUa annotavi ; neglexi vero, quae 'X. Archiv' XI, p. 69 — 73. Xit- 
hardiim imitatum esse censuerat. Cf. etiam infra p. 37, n. 2, p. 48, n. 4. 
2) Cf. infra p. 48, n. 2. 3) SS. II, p. 361 : Sed erat gens ipsa, 

30 sicuti nunc usque consistit, ordine tripartito divisa. Sunt denique ibi, 
qui illorum lingua edlingi, sunt qui frilingi, sunt qui lassi dicuntur, 
<luod in Latina sonat lingua nobiles, ingenuiles atque serviles ; cf. infra 
p. 41, l. 15 — 18. — Quem locum etiam liuodolfum Fuldensem in Trans- 
latione s. Alexandri e.rscripsisse Pertz dicens in errore versatur ; quod 

35 qtio facilius intellegatur, verba eius, SS. II, p. 675, adscribimus : Qua- 
tuor igitur differentiis gens illa consistit, nobilium scilicet et liberorum, 
libertoruni atque servorum. 4) Cf. Hariulf I. IV, c. 17, l. c. p>- 219, 
r. supra p. VIII, n. 2, et sequentia: et alia multa in eodem volumine 
reperta sunt huius loci monimenta etc. ; c. 32, p. 264: Denique quo- 

40 dam tempore ivit fscil. Gervinus) coenobium Gorziam, quod est situm 
in confinio Metensis civitatis, ubi inventum codicem, qui de eiusdem 
sancti viri aliorumque nostratum abbatum gestis aliqua retinebat, ab 
illis fratribus mutuavit, Centulam detulit. L. III, c. 5, p. 101 sq.: 
Ribbodo . . . abbas . . . levavit eius (scil. Angilberti abbatis) membra 

•15 sancta et transtulit ea intra basilicam sancti Richarii die Nonarura 
Novembrium. Requieverat in loco priori annis XXVIII et tamen 
Deo faciente, qui servi sui meritum ostendebat, ita integrum et abs- 
que corruptela sanctum eius corpus inventum est, ac si ea hora anima 



X PRAEFATIO. 

codice Ansclierus ahhas Vifam Angilherti paiilo post a. 1110. 
componens nsus, praeserfitn vero HariuJfi chronico nisus 
est, quae auteni de insto Angilherfi cum Berfha mafrimonio 
dicit, qno facilins impefraret, nt ille sanctorum numero ad- 
scriheretur, commentns esf ^. Reliqimm est, nt commemoremus 5 
anonymum, qui saeculo XIII. Historiae regum Francorum 
usque ad a. 1214. Jihros tres conscripsif, in praefatione 
operis inter eos scripfores, quos secufus sit, Nithardum 
nominavisse • ; qnae vero de dissensionihus filiorum Ludovici 
JPii refert^, non ex illins opere, sed potins ex AnnaJihus lo 
Ftddensihus exscripsit. 

Codex nnicns'^ nunc hihUothecae pithlicae Parisinae, 
'Fonds latin' nr. 9768 (antea ^Snppl. Latin.' nr. 623^, metn- 

illud deposuisset . . . Huic certae rei testimonium ferunt Franeorum 
Historiae, eae scilicet, quae illius temporis facta commendant. Xam i5 
cum aliquando quidam libellus in manus nostrorum devenisset, post 
quaedam alia de sancto Anghilberto haec inibi scripta notaverunt. 
Mortuo Hludogvico imperatore, Caroli Magni filio. tres eius filii Hlo- 
tharius, Ludogvicus et Carolus de regno inter se dissidebant; dum 
unusquisque hoc sibi conatur .... novissime vero statuitur dies, qua 20 
de his iudicium haberetur, et hoc fieri posse in Nonas Xovembris 
visum est. Qua quidem die etc, sequitur locus Nifhardi 1. IV, c. 5, 
infra j). 47, i. 33. usque ad ^). 48, l. 2 : repertus est. Sequitur Ha- 
riulfi teoctus: Idem etiam hber superius aliquid repetens de eiusdem 
(scil. Angilberti) nobilitate pauca subinfert dicens: Fuit hic etc. ut 25 
infra p. 48, I. 3 usque ad l. 11 : in pace quievit. Sequitur Haritdfi 
locus: Is ipse Xithardus etc, supra p. VIII, n. 2. laudatus. — Confra 
Georgium Waitz, qui SS. XV, p. 173. hunc codicem esse Vaticanum 
reg. Christinae nr. 235. censuif, F. Lot l. c. p. XXIII sqq. recte con- 
tendisse videtur etiam Vaticanum ex Gorziano ab Hariulfo exscripto 30 
hodieque deperdito proi'enisse. — Restat ut addamus quae Hariulfi 
interpolator, quem Anscherum ahbatem fuisse F. Lot I. c. p. XLVIII — 
L V. statuit, de Angilberto dicif, l. II, c. 6, l. c. p. 51 sq.: Cui (^scil. Karolo) 
clarissimus vir Angilbertus nobilitatis et sapientiae merito exstitit 
carissimus, adeo ut prae omnibus ei familiarissimus haberetur. Quae 35 
amicitia in tantum convaluit, ut regi» filiam nomine Bertam in con- 
iugium acciperet, de qua duos filios Harnidum et Nithardura 
genuit. Cui etiam ad augmentum palatini honoris totius maritimae terrae 
ducatus commissus est; cf. Anscheri Vitam Angilberti, SS. XV, p. 180. et 
Acta sanct. ord. S. Bened., saec IV, pars I, p. 128 sq. 1) Cf. Lot l. c. 40 
p. L; Waitz, SS. XV, p. 173 sq.; notam praecedmtem. 2) 'Archir' VII, 
p. 621 ('Hist. litt. de la France' XXI, p. 731, n. : Duchesne, Hist. Franc. 
SS. II, p. Sbl): Sumpta sunt . . . (|uaedam . , . a libro etiam Xit- 
hardi, qui de discordia filiorum Ludovici Pii agit. 3) Bouquet, 

SS. VII, p. 259. 4) De^cripsrrunt codicem J. Brakelmann, 'Zeitschr. 45 
fiir deutsche Philologie' III (1871\ p. 85 — 95, qui sicut Pertc totum 
ab eadem manu esse scriptutn dicens errarit ; cf. G. Waitc, 'X. Archir', 
F/(1881), p. 482, qui et ipse errans fofum saec. X. fnbuit; C. Coudrrc, 
'AManqes ,/uIiett Haret' 1895, p. 721 — 724 (— Ph. Lauer, •Atinales de 
Flododrd' in 'CoIIection de te.rtes' etc, 1905, />. XXXV—XXXVni) ; 60 



PRAEFATIO. Xr 

hranaceus, folii minoris, 46 foliornm, quar iv hivas co- 
lumnas 33 Nnearum dirisa suvf. Nifhardi Historias fol. 1 
— 18. occupantes ^ et Flodoardi Bemensis Annales confinens 
in monasferio S. Medardi Suessionensi exarafus esf a duohus 

5 scrihis, quorum alfer saec. X. ex. Nithardi opus et Flodo- 
ardi Avnales usque ad annum 948. scripsit, alfer fol. 39 sqq. 
saec. XI. inc Flodoardi texfum ad finem perduxif -. Sed 
Nifhardi verha scriha S. Medardi monachus non omnino 
integra tradidit : nam haud duhie historia franslafionis cor- 

10 porum fot eiusdem monasterii sanctorum ^ ab eo interpolafa 
est, quorum nnmerum saec. XI. alius falsarius in margine 
adauxit : qua de re mox in 'N. Archiv' plurihus verhis mihi 
agendum est^, 

Saec. XV. inc. codex apnd S. Maglorium Parisinum 

15 adservahafur ; tunc enim fransscripsit eum quidam fortasse 
S. Vicforis Parisini monachus, qui inter Nithardi opns et 
Flodoardi Annales haec verba scripsit: Non plus reperi 
de ista cronica, quam habui de mouasterio Sancti Ma- 
glorii Parisiensis, que ibidem reperitur scripta de littera 

20 vetustissima, cuius auctor, ut creditur, fuit Frodoardus 
presbiter Remensis ecclesie, ut coniecturari potest circa 
finem huius cronice, ad tale signum ...'". 

Codicem saec. XVI. ex. Jean de Saint-Andre canonicus 
possidehaf. saec. X VII. inc. Patdus Pefavius acquisivit ^, 

25 L. DeJisIe , 'Le cabinet des nianuscrits de la bibliotMque nationale' 
(in 'Histoire generale de Paris'), III (1881), p. 265 sq. ; A. Gaste, 'Les 
sei-ments de Strasboiirg', ed. 2 (1888), ;'. 8 sq. ; v. etiam W. A(rndt) in 
'Hi^t. Zeitschr: XXXI (1874), p. 220; H. Bresslau apud G. Groeber, 
'Grundriss der Roman. Philol.', 2. ed., I (1904), p. 221. 1) FoUi 18. 

30 extrema Xithardi verba continentis inferio^- pars maior e.rcisa est, cf. 
8up}'a ]). VI, n. 8; sequentia duo huius tertii quaternionis folia de- 
sunt; Flodoardi textus fol. 19'. incipit. 2) Vtriusque manus scrip- 
tura^ exempJa dedit Ph. Lauer l. c. post p. LXVIII, B. foJ. 20 et 43. 
8) FoJ. 11', l. III, c. 2, infra p. 30, n. *. 4) AJia nonnuIJa verba non 

35 per Xithardum scripta, sed per scribam ridentur esse addita, ride infra 
p. 1, n. g, p. 40, n. a. 5) Lauer l. c. p. XXXVI sq. 6) Qui 

foJio 1. in margine inferiore nomen Petavius et in superiore parte dex- 
tera bibJiothecae signum Q. 50 inscripsit ; cf. etiam infra p. 17, n. g. — 
Annotationum textui saec. XVI. ex. aut XVII. inc. duabus manibus in 

40 marginibus vel inter lineas additarum num quasdam Petrus Pithoeus 
scripserit, videtur esse dubium; cf. Lauei' J. c. p. XXXVI, n. 1; a 
quibuscumque tam^ scriptae sunt, nullius auctwitatis ideoque in editione 
omittendae sunt. De ilJo qui Jacunas in divisione regni Lotharii descri- 
benda hiantes (infra p. 41, n. a^ exjyleverit, Pithoeus, Annal. et hist. 

45 Franc. SS. coaet. XII, ed. 2, 2^.478, dicit: nuper admodum qui- 
dam sic supplere tentavit; cf. etiam p. 47, n. d. Eodem fere t^m- 
pore numeri foliis adscripti sunt. 



XII PRAEFATIO. 

a. 1650. ah Alexandro filio eius Chrisfina Sueciae regina 
emit nec tnnlto post inter alios lihros mann scriptos papae 
dono dedit. Bihliothecae palatinae Vaticanae suh nr. 1964. 
inJatns liher hello a. 1797. gesto Parisios rediit neque unquam 
magistratihus Bomanis redditus, sed a. 1815. pretiosissimum 5 
hoc Franciae historiae monumentum Parisiis reservatum est. 
Quod quia hihliothecae custodihus palam fateri perictdosum 
videhatur, per multos annos quam diligentissime occide- 
hatur. Etiam G. H. Pertz, qui haec ita se hahere iam 
suspicahatur, a. 1828. primam editionem suani parans non 10 
ipsuni codicem, sed tantum rariam lectionem eius accuratis- 
sime exscriptam nactus est; at alio decennio elapso cum 
iterum Parisios adiret, lihrum ipsum manihus tractare Jicuit, 
qui demum a. 1863. hrevi quidem notitia commemoratus ^ 
iterum in jtuhlico apparuit. is 

Apographum saec. XV. inc. exaratum", originem dticens 
e monasterio S. Victoris Parisino ^, nunc exstat in hihJiotheca 
piihJica Parisina, 'Fonds Jatin' nr. 14 663 (antea S. Victoris 
nr. 287^. Qtii Jiher chart., foJii minoris, 305 foJiorum, 
post muJta aJia opera^ Nithardi Historias et FJodoarcJi An- 20 
naJes continet. Nomina sanctorum codici cdteri in margine 
postea addita et rerha iuramentorum Argentinae a. 842. da- 
torum foJ. 286. cJimidio vacante omissa sunt. Cuius Jihri ex 
iJJo descripti Jectionis variae nisi paucis Jocis, quihus iJJius 
verha Jegi iam non possunt, ratio hcdjenda non erat. 25 

Cum primus P. Pithoeus codicem S. 3fedardi typis ex- 
cudendum curasset^, a. 1636. AncJreas du Chesne ope eiusdcm, 
sed et coniecturis haucJ raro vanis receptis, editionem aJteram 
instituif^, quae ah lohanne SchiJter'', a Martino Bouquet^, 
al) J.-P. Migne ^ repetita est. M. Bouquet aJiquot apographi 30 
. S. Victoris Jectiones et annotationes ex scriptorihus coaetaneis 
desumptas operi suhiecit. Editionem, quam G. H. Pertz 
a. 1829. in MG. paravit^^, inter Scriptores rerum Ger- 

1) L. Delisle, 'Invetitaire des mamiscrits conserrcs d ia bibliothcque im- 
ph-iale sous les nr. 8823 — 11503 du fonds latin', p. 49: 9768. 'Histoire 35 
de Nithard.' IX. s. 2) Cf. Bral-elmann l. c; Couderc l. c; Lauer 
l. c. p. XLIV. et supra p. XI. 8) Ut fol. 1. adscriptum : Hic liber 

est Sancti Victoris Parisiensis etc. 4) Quae enumerarit L. Delisle, 
'Inventaire des manuscrits de Vabbaye de St.- Victor', Paris. 1869, /). 36 sq. 
5) V. supra p. XI, n. 6, cd. 1. Parisiis 1588; ed. 2. Francof. 1594, 40 
p. 433 — 488. 6) Libri supra p. X, n. 2. laudati p. 359 — 380. 

7) SS. rerum Germ., Arffentorati 1702, p. 83—108. 8) Rer. GaUic. 
et Francic SS. VI (1749), p. 67—72; VII, p. 10 — 33. 9) Patrol. 

Lat. t. CXVl (1852), col 45—76. 10) 55. //, p. 651-672, quarum 
paginarum numeri sequcnfi editioni in margine adxcripti sunt. 46 



PRAEFATIO. Xni 

manicarum a. 1839. iterumque a. 1870. codice a Wilhehno 
Arndt denuo coUato repetivit. Proximus A. RoJder opus 
Nithardi cdidit ^, sed, ut ita dicam, potius lifteras eius dili- 
gentissime expressit, non editionem, qua facile uti possemus, 

6 adornaiit; sed indiccm nominum suhdidit. 

Tn linguam Francicam Historias vcrferunt L. Cousin- 
et F. Guizot'^, in Germanicam annotationibus docte adornatas 
J. V. Jasmund^, quam versionem W. Waftcnhach h. m. 
etnendavit '". 

10 In nostrum usum codicem itcrum contuUf Y. Cl. H. 

Lehegue, operutn nosfrorum in urhe Parisina henevoJus ad- 
iutor, sed etiam quae Ph. Ja/fe h. m. proprio nsui olim ac- 
curatissime exscrip>serat quaeque post ohitum eius ad col- 
Jectiones nostras pervenerunf, et exempJum. quod 31. Ennec- 

15 cerus dcdit *', haud sine frucfu adhihui. 

Quibus insfructus suhsidiis fexfum ad normam codicis 
unici vetustate ac bonitafe praestanfis resfifui, a quo raris- 
sime tantum et nonnisi cum sensus id exposceret ac fJagi- 
taret, rece^si ; verborum autem disfincfionis rafionem non 

20 hahui. Quae manu scrihae veJ ah aJiis Jeguntur correcta, 
in notis affuJi. Uln codex e pro ae p)f'fi^bet, refinui : p ex- 
pi'essi prae. uhi praeposifio, aJiis Jocis ifa, uf vidgaris verbi 
scribendi ratio est; pro q scripsi quae; e pro ae sive oe in 
notas reieci; u pro v et uu pro w in soJis verhis iuramen- 

25 torum Francicis ef Gcrmanicis refinui. Xumeros scripsi 
sicut Jeguntur in codice Jitferis Eomanis expressi aut verhis. 
Idque fere doJeo, quod senfentiarum interpuncfiones et di- 
stincfa intervaJJa non uhique ita recipere jwfui, sicut in 
codice cernuntur, cum ipse iJJum non viderim. Capifum di- 

30 stinctiones insfifnit A. du Chesne, quem omnes edifores se- 
cuti sunt. 

luramenta quae dicunfur Argentoratensia , veferrima 
Jinguarum Francicae ef Germanicae monumenfa ', saepissime 
edita, muJti viri docti verba interpretari auf emendare conati 

35 sunt *. FoJiorum has formuJas continenfium compJuries 

1) 'Gcnuaiiischer BiicherscJiatz' VI, Frihurgi Brisg. et Tubingae 1882. 

2) 'Hist. de Vempire d'Occident' I rParis. 1683y, p. .317 sqq. 3) 'Col- 
lection des memoires relatifs a Vhistoire de France' III (Paris. 1824^, 
p. 425 — 497. 4) 'Geschichtschr. der deutschen Vorzeit' 1851. 5) Ed. 2. 

40 (1877), saec. IX, t. V; ed. 3, Lips. 1888. 6) Cf. infra p. XIV, 
n. 1. 7) Infra p. 36 sq. 8) Omnes fere locos , quibus de eis 

agitur, enumeraverunt Reiffenberg, 'Clironique de Philippe Mouskes' I 
(Brux. 1836;, p. CIV, n. 3; // (1838), p. IV, n. 1; Massmann, 'Die 
kleinen Sprachdenkmale des 8. — 12. Jh.', Quedlinburg 1839, p. 57; 



XIV PRAEFATIO. 

imaqines expressae sunt^. Yerha iuratnenforum quam accura- 
tissime reddidi nihilque nisi menda manifcsta correxi ef 
nonnidla quae philologi emendaverunt in notis adscripsi -. 

Berolini pridie Notias Febriiarias a. ISIDCCCCVII. 
EBNESTUS MULLEB. 



Gaste l. c. p. 14 sqq.; Ed. Koschwifz, 'Koinmentar zu den altesten 
franzos. Sprachdenkmale?'n' I (1886), p. 2 sq. ; idem, 'Les pJiis anciens 
monuments de la langue Francaise' , ed. 5 (1897), p. 1 sq. ; quibus addo 
quae scripserunt A. Krafft, 'Les serments Carolingiens de 842. a Stras- 
bourg en roman et tudesque avec nouvelles interpretations linguistiques lO 
et considfTations ethnographiques' , Parisiis 1901, quem lihrum ip.se non 
vidi, sed qui ab omnibus, qui eius iudicium fecerunt, repudiatus afque 
reiectus est (cf. E. Sfeimneijer, 'Jahresber. i/ber die Erscheinungen auf 
dem Gebiete der german. 'Philol.' XXIV (1902), p. 62; A'Xr [1903], 
p. 11); H. Suchier, 'Die Mundai-f der Sfrassburgei- Eide', in 'Beitr. 15 
zur roman. und engl. Philol. Fesfgahe filr W, Foerster', Halis 1902. 
2). 199 — 204. 1) Quorum exemplorum omissis tam eis, quae manu, 

non arte phofographica, effecta, quam ilh's, quae Ubris de historia uni- 
versali vel Ufferaria scriptis addita sunt, haec affero: Amplissimum, 
foUa 12' — 13' (/. III, c. 4: coeperunt; esaetque procul, infra p. :34, 20 
l. 9, usque ad c. 6 : notos contigi solet. i). 38, 1. 23^ continens M. En- 
neccerus, 'Die altesfen deutschen Sprachdenkmdler' , Francof. ad M. 
1897, tab. 34 — 36, dedit; foUnm 13. (c. 5: Lodharius me et, p. 35, 
/. 16. usque ad Teudisca autera liugua, p. 37, /. 1) praebent Gaston 
Paris, 'Les jylus anciens monuments de la langue fran^^aise, Album 25 
(Societe des anciens texfes fran^ais)' , Parisiis 1875. tab. 1 ; E. Monaci, 
'FacsimiU di antichi manoscritti', Roma 1881 — 1892, nr. 91; 'Facsi- 
miles de manuscrits grecs, latins et fran^ais du V. au XIV. siecle ex- 
poses dans la galerie Mazarine', Paris. 1901, tab. XXX^' ; folii 13. 
columnam 2. (unumquemque vestrum absolvo, j^- 36, I. 3 sqq.) L. De- 30 
lisle, 'Le cahinef des manuscrits de la bibliofheque nationale. Planches', 
Paris. 1881, tab. XXX, nr. 1 ; L. Petit de Julleville, 'Histoire de la 
langue et de la litterafure fran^aise' I (Paris. 1896>, post p. LXXVI; 
sola Francica iuramentorum verba dedit A. Gasfe l. c. iuxta titulum. 
2) Pugnam Fontaneticam apud Fc^nfenai/- pres-Chablis , non apud 35 
Fontenoi/-en - Puisai/e esse commissam Vaulet, 'La bataille de Fontanet 
pres d'Auxerre C25. .juin 841>', Paris. 1900, demonsfrare temptavit, 
quod mox in 'X. Archiv' refeUendum mihi est. 



LIBER PRIMUS. 

*^%bi' *Cum, ut optime, mi domine, nosti*, iam poene 

annis duobus illatam^ a fratre vestro persecutionem 
vos vestrique haudquaquam meriti pateremini, antequam 
5 Cadhellonicam^ introissemus civitatem ^, precepistis, ut 
res vestris temporibus gestas stili officio memoriae tra- 
derem. Oportuna quidem placidaque res, fateor, fuerat 
praecepta, si otium tanti uegotii, ut digne exsequeretur, 
fuisset concessum; nunc autem, si quid minus vel in- 

10 cultius, quam oportuerit pro rerum magnitudine, huic 
operi inveneritis insertum, tanto facilior venia a vobis 
vestrisque*^ mihi debetur, quanto me nostis eodem tur- 
bine, quo et vos, dum hoc opus peregerim, esse agi- 
tatum. Praeterire autem ea quae temporibus pii patris 

15 vestri gesta sunt disposueram , sed facilius cuilibet 
legenti altercationum vestrarum veritas patebit, si quae- 
dam, que suo in tempore contigisse novimus, summo- 
tenus praelibavero. Avi quoque insuper vestri vene- 
randam memoriam per omnia obmittere ratum miuime 

20 videtur; ac per hoc textus hinc sumat exordium. 

1.® Karolus bone memoriae et merito Magnus im- 
perator ab universis nationibus vocatus, hora videlicet 
plus minus^ diei tertia^, in senectute bona decedens^^^^-,^^ 
omnem Europem** omni bonitate repletam reliquit', vir 

25 quippe omni sapientia et omni virtute humanum genus 
suo in tempore adeo praecellens, ut omnibus orbem in- 
habitantibus terribilis, amabilis pariterque et admirabilis 
videretur, ac per hoc omne imperium omnibus modis, 
ut cunctis manifeste claruit, honestum'^ et utile eifecit. 

30 Nam super omne, quod ammirabile fateor fore, Fran- 

a) ita e. b) illatatam c. c) Cadellonicam con: Cadhellonicam. d) uo3tri8qu| c. 
e) capilum numeri deJntnt in c. t) minimua c. g) hora — tertia ex Kinhardi 

Vita Karoli M. c. 30, iSS. B. Germ. ed. 5. p. 30, l. 29, pe/- scriptorem perperam esse addita 
Meyer ron Knonau l. c. p. 92, n. 2. censet. h) ita c. I) reliquid c. k) honestc c. 

35 1) Medio niense Maio a. 841, ride infra p. 23,- cf. Chr. Paetz, De vita 
et fide Xiihardi p. 9, et G. Meyer von Knonatt, 'Ueber Xithards vier 
BOcher Geschichien' p. 128. 

Nithard. 1 



2 NITHARDI HISTORIARUM LIBER I. 

corum barbarorumque ferocia ac ferrea corda \ quae 
nec Romana potentia domare valuit, hic solus moderato 
terrore ita repressit, ut nihil in imperio moliri, praeter 
quod publicae utilitati congruebat, manifeste auderent. 
Kegnavit feliciter per annos duos et XXX^a imperiique 5 
gubernacula nihilominus cum omni felicitate per annos 
quattuordecim possedit. 

2. Heres autem tante sublimitatis Lodhuwicus, 
filiorum eius iusto matrimonio susceptorum**^ novissimus, 
ceteris decedentibus successit. Qui ut pro certo patrem 10 
obisse comperit, Aquis ab Aquitania protinus venit; quo 
undique ad se venientem populum absque quolibet im- 
pedimento suae ditioni addixit, de ceteris, qui sibi 
creduli videbantur, deliberaturus^. Initio quidem im- 
perii suscepti pecuniam ingenti numero a patre relictam 15 
trifariam dividere iussit et unam partem causa° funeris 
expendit, duas vero inter se et sorores suas a patre 
iusto matrimonio susceptas divisit-, quas et instanter'* 
a palatio ad sua monasteria abire*^ praecepit. Fratres 
quoque adhuc tenera aetate, Drug-onem, Hugonem et 20 
Teodericum, participes mensae effecit, quos et in palatio 
uua secum nutriri praecepit, et Bernardo nepoti suo, 
filio Pippini, regnum Italiae concessit. Qui quoniam 

817. ab eo paulo post defecit , capitur et a Bertmundo 

818. Lugdunensis provinciae praefecto luminibus et vita 25 
pariter privatur. Hinc autem metuens, ne post dicti 
fratres populo sollicitato eadem facerent, ad conventum 
publicum eos^ venire praecepit, totondit ac per mona- 
steria sub libera custodia commendavit. Quo peracto 
filios suos iusto matrimonio iuuxit"''^ et universum im- 30 

821. perium inter eos ita divisit, ut Pippinus quidem Aqui- 

a) Busccptis c. b) codicis lectionem doliberatis tfepraratam ncque, iil in SS. B. Genn. 
ed. 2. p. 2, recij>ie>i{lani esne opparet ; priiiia quiilem editione s«a, S5. //, p. 651, (r. //. 
Pertz deliberans emendaverat ; deliberattirns iam Che.iniiis, Hist. Frane. Scripl. II, p. ,'160, 
roniecil ; ef. nimilem loeutionem l. I, c. 4. 5. 7. 8; I. IV, c. 4. B. Simson , 'Jalirb. 35 
Liidicigs des Fr.' I, p. 15, «, 3, de (.'eteris cuni cis, ((ui sibi creduli videbantur, de- 
libernturus proposiiit. Loci senstim etianiniinc obsciiriorent remanere nolim negare. 
C) causam c. d) litlerae er fortasse recenli maiiu additae sunt. e) abire <;. f) endeni 
niaiiu siiperscripto i perperam in eis niiitatiiiii. p) iuncxit c. 

1) Vcrcf. Aen. I, .302 : ferocia Pooni corda afferf M. Maniiitis, 'Xeucs io 
Archiii' IX, p. 617. 2) De thesniirorum dirisioxe Xithardiis iitiniis 

accuratc nos docet; iiuiiio qiiae pater testamentn praeceperat (Einhardi 
Vita KaroH M. c. 33, /. c. p. 83 sq.), Ludoicicus perfecit ; cf. Mei/er 
ron Knonau l. c. p. 18 ; Simson l. c. I, p. 1(5, n. 1 ; Milhlbacher, liei). 
tmp. I, ed. 2, nr. 519». 3) Lotharium a. 821, Pippinum scqiirnii 45 

anno, Ludoiriciim deinnm a. 827. 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER I. 3 

taniam, Lodhuwicus autem Baioariam, Lodharius vero 
post discessum eius universum imperium haberet, cui 
et una secum imperatoris nomen habere concessit ^ 
Interea Irmeno^ardis regina materque illorum decessit, 818. 
5 ac paulo post Lodhuwicus imperator ludith in matri-819. 
monium sumpsit, ex qua Karolus creatur. 

3. Karolo quidem nato, quoniam omne imperium 823. 
inter reliquos filios pater diviserat, quid huic faceret, 
ignorabat. Cumque anxius* pater pro filio filios rogaret, 

10 tandem*^ Lodharius consensit ac sacramento testatus est, 
ut portionem regni quam vellet eidem pater daret, 
tutoremque ac defensorem illius se fore contra omnes 
inimicos eius in futuro iurando firmavit. Instigante 
autem Hugone -, cuius filiam in matrimonium Lodharius 

15 duxerat, ac Mathfrido ^ ceterisque, sero se hoc fecisse 

•p- 652. penituit et, quem*admodum illud quod fecerat annullare 

posset, querebat. Quod patrem matremque minime 

latuit; ac per hoc hinc iude quod pater statuerat Lodha- 

rius diruere, etsi non manifeste, occulte studebat. Ad 

20 quod Bernardum quendam, ducem Septimaniae, pater829. 
in supplementum sibi sumens camerarium constituit 
Karolumque eidem commendavit ac secundum a se in 
imperio praefecit. Qui dum inconsulte re publica ab- 
uteretur, quam solidare debuit, penitus evertit. Per 

25 idem tempus Karolo Alamannia per edictum traditur. 
Tum tandem Lodharius*' quasi iusta quaerimonia'^ re- 830. 
perta tam fratres quam et universam plebem veluti ad 
restaurandum'^ rei publicae statum animabat'^. Quam 
ob rem pariter cum omni populo patri ad Compendium 

30 superveniunt , reginam velaverunt, fratres^ eius Cun- 
radum et Rodulfum« totonderunt atque in Aquitaniam 
servandos'' Pippino commiserunt. Bernardus quoque 
fuga lapsus in Septimaniam se recepit; Eribertus frater 
eius captus ac luminibus privatus in Italia custodiendus 

35 a) ancxius c. h) radendo ex tamdera corr. c) lodhatrius c. d) queriinonia c. 

e) restaurandam corr. restaurandum. t) -frTbj (fratribus) c. g) rudulfum corr. ro- 
dulfum. li) seruando r. 

1) Quod meiise luUo a. 817. Aquisgrani comtitutum, in conventu Novio- 
niagensi mense Maio a. 821. confirmatum est ; de qua confirniatione 
40 Nithardus retulisse videtur ; cf. Paetz 1. c. p. 16. 2) Comite Turo- 
nensi. 3) Coniite Aurelianensi. 4) Cuius seditionis nohiles im- 

perii auctores erant , non ipse Lotharius, tunc abscns in Italia ; 
unde reversus quoe gesta erant j^t^ohavit ; cf. lieg. imp. I, ed. 2, 
nr. 874«. 



4 NITHAEDI HISTORIARUM LIBER I. 

830. traditur*. Et Lodharius quidem, eo tenore re publica 
adepta, patrem et Karolum sub libera custodia servabat ; 
cum quo monachos, qui eidem vitam monasticam tra- 
derent et eandem vitam illum assumere suaderent, esse 
praeceperat ^ Res autem publica , quoniam quisque 5 
cupiditate illectus sua querebat, cotidie deterius ibat. 
Quam ob rem tam monachi, quos supra memoravimus, 
quam et ceteri, qui quod factum fuerat dolebant, illum 
percontari'' coeperunt'', si res publica eidem restituere- 
tur, an eam pro viribus erigere ac fovere vellet, maxime- 10 
que cultum divinum, quo omnis ordo tuetur ac regitur. 
Quod quia facile confessum, in restauratione eius otius 
consensura est ; assumptoque Guntbaldo quodam mo- 
nacho - sub specie*^ religionis in hoc negotio ad Pippi- 
num Ludovicumque, filios eius, occulte direxit, promit- 15 
tens, si in sua restitutione una cum his qui hoc cupie- 
bant adesse voluissent , regnum utrisque se ampliare 
velle. Ac per hoc perfacile cupideque paruere; con- 
ventuque® condicto^ regina et fratres eius eidem resti- 
tuuntur^, ac plebs universa ditioni eius se subdidit. 20 

831. Hinc hi qui cum Lodhario senserunt in concilium de- 
ducti et ab ipso Lodhario ad mortem diiudicati aut^ 
vita donata in exilium retrusi sunt. Lodharium quoque 
sola Italia contentum ea pactione abire permisit, ut 
extra patris voluntatem nihil deinceps moliri in regno 26 
temptaret. Cumque se haec ita haberent. et res publica 
paululum respirari^ videretur, confestim Guutbaldus mo- 
nachus, quem supra meraoravimus, quia multa in resti- 

a) traditus corr. traditur. b) percuntari eorr. percontari. c) ceperunt c. d) speci$ e. 
e) conuentuque e. f) condito corr. condicto. g) Simaon l. c. II, p. 2, n. 2. quaerit, 30 
nonne at emendandiim sit. h) sic c. 

1) Nithardus ea quae kanc primam ef quae secundam a. 833. contra 
imperatorem motam seditionem secuta sunt comphiries confudit. Demum 
a. 833. imperatorew in coenohio S. Medardi Suessionensi inclusum esse 
constat cum monachis, qui ei persuaderent, ut soeculo relicto in mona- 35 
sterium se conferret ; cf. Simson I. c. I, p. 356, w. 1. et p. 391 ; E. DiimmUr, 
'Gesch. des Ostfrank. Rciches', 2. ed., I, p. 58, n. 4. 2) Hunc Gunt- 
baldum tam hene de restituendo imperatore meritum esse quod nemo nisi 
Nithardus tradiderif, 7nirum est; cf. Simson I. c. I, p. 357, n. '3. IIlc 
Guntbaldus, qui diploma Campidonensi monasterio a. 831. imjyetrarit 40 
('Reg. imp. I, ed. 2, «r. 883^, in notis Tironianis diplomati additis et a 
V. CI. M. 2'angl in schedis no.stris explanatis ahhas appellatur, unde 
subdubito, num idem fuerit monachus. 3) Non primo conrentu Norio- 
magi a. 830. Od. habito, quo imperaior restitutus est , sed proximo 
demum Aquisgrani a. 831. Febt'. imperatrix recepta e^. 45 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER I. 5 

tutione eius laboraverat, secundus in imperio esse vole-831. 
bat ; quod quoniara Bernardus, uti praemissum est, olim 
fuerat, summa industria iterum esse certabat. Pippinus 
quoque et Lodbuwicus, quanquam* eis regna, sicut pro- 
5 missum fuerat, aucta fuissent S tamen in^ imperio ut 
post patrem primi essent, uterque laborabat; at illi, per 
quos tunc res publica tractabatur, voluntati eorum ob- 
sistebant. 

4. Per idem tempus Aquitania Pippino dempta832. 

10 Karolo datur, et in eius obsequio primatus populi, qui 
cum patre sentiebat, iurat. Quod quidem hi, quos supra 
retulimus , graviter f erentes , ut res publica inutiliter 833. 
tractaretur, divulgant populumque quasi ad iustum 
regimen sollicitant ; Walanam -, Elisachar ^, Mathfridum 

15 ceterosque. qui in exilium retrusi fuerant, custodia 
emittunt*^'^; Lodharium , ut rem publicam^* invadat, 
compellunt ; insuper autem et Gregorium Romane summe 
sedis pontificem, ut sua auctoritate liberius quod cupie- 
bant perficere possent. sub eadera specie® ma^is preci- 

20 bus in supplementum suae voluntatis assumunt. Quani 
ob rem imperator una cum omni quod habebat imperio, 
tres reges filiique eius adversus eum cum ingenti exer- 
citu, insuper papa Gregorius cum omni eomitatu Ro- 
mano Elisazam confluunt iuxtaque montem Sigwaldi^ 

25 castra ponunt ac variis affectionibus populum , ut a 
patre deficeret, filii compellunt. Novissime quibusdam 
fuga lapsis, cum perpaucis pater capitur; uxor ab eo 
dempta in Langobardiam exilio mittitur, ac Karolus 
una cum patre sub magna custodia servatur ^. Gregorius 

30 siquidem papa iteneris*^ penitudine correptus tardius 

a) qaaquam corr. qaanquam. b) at e. c) cnstadie mitttmt c. d) plablicam c. 

e) specie c. f iteneris eorr. itineris. 

1) De quo regnorum augmento cf. Muhlbacher l. c. nr. 882; 

Dunimhr l. c. I, p. 62, «. 2. 2) Abbatem Corbeiensem, 3) Ab- 

35 baiem, antea canceUarium. 4) Sx iis, quae Ann. Bertin. a. 832, 

SS. R. G. p. 5, de Mafhfrido referunt, Simson l. c. II, p. 4. errasse 

censet Xithardum, qui illum in exilium missum esse dicat. IVala quo- 

que hoc iempore ex earilio iam in monasterium suutn 7-et'ersus esse 

videtur; cf. Vitam Walae auct. Radberto l. II, c. 14, SS. II, p. 56U ; 
40 Dummler l. c. I, p. 70. 5) A Colmaria sepientriomm et occident^m 

tersus, ubi hodie vicus nomine Sigolsheim ; cf. Miihlbacher l. c. nr. 925c; 

DHmmler l. c. I, p. 11, n. 4. 6) Patri apud S. Medardum incluso (cf. 

supra p. 4, n. \) Karolus ablatus in Prumiam monasterium deductus 

est ; cf. Simson l. c. II, p. 63, n. 1. 



6 NITHARDI HISTORIARUM LIBER I. 

833. quam vellet Romam revertitur. Et Lodharius quidem 
iterum eo tenore imperium adeptum, quod iniuste tam 
facile iterato* obtinuit, iterato facilius^ iuste amisit. 
Nam Pippinus et Lodhuwicus videntes, quod Lodharius 
universum imperium sibi vindicare illosque deteriores s 
efficere vellet, graviter ferebant; insuper autem, dum 
Huc , *Lambertus^ atque Mathfridus, quis illorum se-*/>.653. 
cundus post Lodharium in imperio haberetur, ambi- 
gerent, dissedere'' coeperunt*^ et, quoniam quisque eorum 
propria querebat, rem publicam penitus neglegebant. lo 
Quod quidem populus cernens molestus erat. Occurrebat 
insuper etiam filiis verecundia et penitudo, quod patrem 

bis honore privaverant, universe plebi, quod bis impera- 
torem dimiserant, ac per hoc liinc inde in restitutione 

834. eius consentiunt et undique ad Sanctum Dyonisium, i5 
ubi tunc Lodharius patrem et Karolum servabat, affluere 
contendunt. Cernens Lodharius praedictam animosi- 
tatem vires suas excedere, antequam conveniant, arma 
sumit, patrem ac Karolum dimittit itinereque arrepto 
Viennam petit. Plebs autem non modica, quae praesens 20 
aderat, et iam iamque Lodhario pro patre vim inferre 
volebat, rege recepto basilicam sancti Dyonisii una cum 
episcopis et omni clero confluunt , laudes Deo devote 
Teferunt, coronam - et arma regi suo imponunt et ad 
cetera deliberaturi contendunt. Lodharium pater per- 25 
sequi distulit, sed legatos, qui*^ eum citra^ Alpes festi- 
nare iuberent^, post illum direxit; Pippinum ad se 
venientem benigne excepit, gratias in eo, quod pro sua 
restitutione laboraverat, egit ac reverti^ eum io Aqui- 
taniam, uti petiverat, permisit. Hinc^' inde fideles, qui 3o 
evaserant et rem publicam regere consueveraut , con- 
fluuut; cum quibus itenere* arrepto Aquis gematum'^ 
petit, tandemque Lodhuwicum venientem gratanter' ex- 

a) iteratus r. b) facilicius c. c) ila c. d) cfpcrunt c. c) qua c. i) i. e. ultra; cf. 
W. Wattenbach in 'Geschichtschreiber der deutschen Vorzeit ' saec. JX. t. V, ed. 3, p. 35, n. 1. 35 
g) reuertcnti c. h) Hic corr. ninc. i) itenere corr. itinere. k) Pertz, SS. 11, 

p. 653, »1. 6. et SS. R. Germ. ed. 2. p. 6, n. 3: 'i. e. hiemaluin' ; diibitare licet, num haec 
vor potiii-f corritpta sit, ciim imperatorem dfimiim posi Idiis ilartias Aqiiasijrani ad cele- 
brandum festum paschale (Son, April.) perre.risse constet ; cf. Mei/er lon Knonau I. e, 
p, 95, «. 60; r,eff. imp, I, ed. 2, nr, 926s — u, 1) gratenter corr, grataiiter. 40 

1) Comes Namnetensis. 2) Coronam, intperii restHuti insigne, Ludo- 

wico denitim a, 835. in conventu Mettensi riirsus esse impositam ceteri 
auctores referunt ; cf, Simson l, c. II, p. 130, n. 1. 3) Immo im- 

perator per legatos Lotharium admonuit, ut cum pace ad se reveiieretur ; 
cf, Simson l. c, II, p. 98, n. 7; Muhlbacher I. c. nr. Q2Qq, 45 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER I. 7 

cepit ^, quem et una secum causa praesidii esse prae- 834. 
cepit. Interea hi qui ludith in Italia servabant- 
audientes, quod Lodharius fugam inierat, et pater im- 
perium regebat, arrepta ludith fugam ineunt, Aquis 
6 prospere perveniunt, gratum munus imperatori deferunt. 
Verumtameu haud est thoro regio recepta, donec se 
criminibus obiectis innoxiam , quia criminator deerat, 
sacramento uua cum propinquis coram plebe effecit^. 

5. Per idem tempus Mathfridus et Lantbertus 
10 ceterique a parte Lodharii poenes marcam Brittannicam 
morabantur*^. Ad quos pellendos missus est Uodo'* et 
omnes inter Sequanam et Ligerem degentes, qui manu 
valida collecta hinc atque inde convenerunt. Et hos 
quidem paucitas ac per hoc summa necessitas unanimes 
15 effecit, Uodonem autem et suos maxima multitudo se- 
curos , discordes et inordinatos reddidit. Quapropter 
proelio commisso fugerunt. Cecidit Uodo et Odo ^ 
Vivianus ^ Fulbertus ^ ac plebis innumera multitudo. 
Quod quidem citato cursu victores Lodhario notantes 
20 mandant, ut. quantotius posset, illis cum exercitu oc- 
currat''. Qui libenter paruit et Cavillonum collecta 
manu valida venit, civitatem obsidione cinxit'', prae- 
liando triduum^ obsedit et tandem urbem cajstam una 
cum ecclesiis^ incendit. Gerbersram ^*' more maleficorum'* 



25 a) litterae ur vix legi possunt. b) oceurat c. c) ecclesiis c. d) malcficaruin 

leijendum esse Simson l. c. II, p. 107, n. 11', non sine ratioue coniecisse videtur, poena 
demergendi imprimis mulierihu.t maleficis et veneficis debita ; cf. J. Grimm, 'Deutsche 
Hechtsaltertumer' ed. 4. II, p. 278. 



1) Ludowicus iam Carisiacum cum Pippino ad jjatrem venit ; cf. Simson 

30 /. c. II, p. 92, M. 6; Miihlbacher I. c. nr. 926 r. 2) Non ludithae 
custodes, sed nonnulli impercrtori in Italia fideles impcratricem liberatam 
reduxerunt ; cf. Meyer von Knonau l. c. p. 13; Simson l. c. II, p. 101, 
n. 5. 3) Quod iusiuranduin iam a. 831. ab impcratrice primum 

redeunte datum hoc dcmum loco narrans auctor erravit ; cf. Simson l. c. 

35 //, p. 5, n. 1; Miihlbacher l. c. nr. 881 a. 4) Comcs Aurelianensis 

in Mathfridi locum suhstitutus. 5) FoHasse Guido comes Cenoman- 

nensis; cf. Mei/er von Knonau l. c. p. 129; Milhlbacher l. c. nr. 9286. 
6) Quod nomcn ignotum aliis auctoribns corruptum afque in Wilhelmuni 
emendandum esse Lcihnitius, Annales imperii I, p. 439, iudicat ; cf. et 

40 Simson I. c. II, p, 104, n. 10. 7) Comes quidam; cf. Ann. Bertin. 

a. 834, /. c. ji. 9. 8) Aen. III, 52: cingitiue urbem obsidione 

affert Manitius, 'N. Archiv' IX, p. 617. 9) Quinque diebus acriter 

pugnatum esse Vita Illud. c. 52, SS. II, p. 639, refert ; cf. Meijer von 
Knonau I. c. /). 4; Miihlbacher l. c. nr. 929«. 10) Filiam Wilhelmi 

45 quondam Tolosani comitis, Bemhardi comitis sororem sanctimonialem. 



8 NITHARDI HISTORIARUM LIBER I. 

834. in Ararim mergi praecepit , Gozhelmum et Senilam ^ 
capite punivit, Warino - autem vitam donavit et, ut se 
deinceps pro viribus iuvaret, iureiurando constrinxit. 
Hinc autem Lodharius et sui duobus praeliis feliciter 
gestis magnanimes* effecti, universum imperium per- 5 
facile invadere sperantes, ad cetera deliberaturi Aurilia- 
nensem urbem petunt. Quod pater audiens e Francia 
manu valida collecta, insuper Lodhuwico filio suo cum 
universis, qui trans Renum morabantur, in auxilium sibi 
assumpto tantum facinus a filio in imperium commissum lo 
vindicaturus^ perrexit. Lodharius quoque eadem spe, 
qua Francos abducere consuerat^, animatus ire obvius 
ratum duxit; ac per hoc hinc inde confluunt supraque 
fluvium^ iuxta villam'^ quae Calviacus dicitur^ castra 
ponunt. Sed Franci, eo quod imperatorem bis relique- 15 
rant, poenitudine correpti et, ut deinde tale quid com- 
mitterent, turpe iudicantes ad defectionem impelli ^ de- 
dignati sunt ; quam ob reni cum nec fuge nec proelii 
locum® videret, ea pactione novissime praelium diremit, 
ut infra dies statutos Alpibus excederet ac deinceps 20 
sine patris iussione fines Franciae ingredi non prae- 
sumeret et extra patris voluntatem in eius imperio 
deinceps nihil moliri temptaret ^. Quod et ita se et suos 
servaturos tam is quam et sui sacramento firmaveruut. 

6. His ita eompositis pater, uti et cum quibus 25 
consueverat, imperium regebat. Videns autem, quod 
populus nuUo modo diebus vitae suae illum relinquere, 

837. uti consueverat, vellet, conventu Aquis hieme indicto 
portionem regni his terminis notatam Karolo dedit: Id 
est ' a mari per fines Saxoniae usque ad fines Ribuario- 30 

a) magnanimis corr. magnanimes. b) uindicarus corr. uindicaturu?. c) sic hoc 

loco c. d) littera a rix, m iam non legi potest. e) signum abbreviationis litteram 
m designans cognoaci iam non potest. 

1) Comites. 2) Matisconensium comiti. 3) Scil. Liqerim. 4) Ilincmar., 
De villa Novilliaco, SS. XV, p. 1168 ('N. A.' XXlil, p. 197;: ad villam 35 
quae Calciacus dicitur. Qui hcu^ haud procul a Bleso castello (Blois) 
fuisse situs videtur. Milhlbacher l. c. «r. 981rf. Chouzi/ (caut. HerhauH) 
esse censet. Aliter A. Chr. Wedekind , 'Noten zu einigcn Geschicht- 
schreibern' II, p. 449, n. 660, vicum hodie CheviUi/ nominatum ah 
Aurelianensi urbe septentrionem rersus parvo spatio distantem esse 40 
putat; cf. et Simson l. c. II, p. 112, n. 6. 5) Quod num Loiharius 
temptaverit, Miihlbacher l. c. nr. 931 rf. dubium esse ccnset. 6) Eadem 
fere verba supra c. 3, p. 4. 7) Sequentia ex tabula assumpta esse 

videntur, quam etiam Prtidentius, Ann. Beiiin. a. 837, /. c. p. 14, ex- 
scripsit ; cf. Simson I. c. II, p. 172. De comHaiibus infra notatis cf. 45 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER I. 9 

rum totam Frisiam et per fines Ribuariorum comitatus 837. 
•j.. 664. Moilla \ Haettra^, Hammolant^ *Masagouwi *, deinde 
vero quicquid inter Mosam et Sequanam usque Burgun- 
diam una cum Viridunense consistit et de ^ Burgundia 
5 Tullensem, Odoniensem '\ Bedensem \ Blesensem ^*, Per- 
tensem^ utrosque Barrenses ^*', Brionensem, Tricasinum, 
Autisioderensem , Senonicum*, Wastinensem ^\ Milidu- 
nensem, Stampensem , Castrensem^- ^^, Parisiacum et 
deinde per Sequanam usque in mare Oceanum et per 

10 ipsum mare usque in Frisiam, omnes videlicet episco- 
patus, abbatias'', comitatus, fiscos et omnia infra prae- 
dictos fines consistentia cum omnibus ad se pertinenti- 
bus, in quacumque regione consistebant et sui iuris esse 
videbantur, una cum auctoritate divina atque paterna 

15 praefato filio suo Karolo dedit, firmumque ut perma- 
neret, Dei omnipotentis clementiam exoravit. Hilduinus 
autem abbas ecclesiae sancti Dyonisii et Gerardus comes 
Parisius civitatis ceterique omnes praedictos fines in- 
habitantes convenerunt fidemque sacramento Karolo 

20 firmaverunt. Quod quidem Lotharius*^ et Lodhuwicus 
audientes graviter ferebant, unde et colloquium indixe-^|^^;,^ 
runt. Ad quod venientes ^^, cum nihil ex his indignari 
se posse viderent, callide dissimulantes quippiam se 
contra patris voluntatem moliri velle , discesserunt ; 

25 verumtamen ob id colloquium commotio non modica 
exorta est, sed facile quievit. Hinc autem Carisiacum 
mediante Septembrio ^^ venit seditionemque quandam sept. 

a) Senocum con: Senonicuin. b) Castr»nse c. c) abatias corr. abbatias. d) sic 
hoc loco c. 

30 J. V. Ja^mund, 'Geschichtschreiber der deutschen Vorzeit' saec. IX, t. V, 
ed. 3, p. 13, n. 2; A. Longnon, 'Atlas historique de la France', text. 
p. 96—132, tab. VIII. 1) Circutn Xersam (Xiers) flurium superioi-em. 
2) /. e. Hattuaria, a priore comitatu septentrionem et orientem versus 
in utraque ripa Rheni fluminis. 3) In dextera ripa Rheni inferioris. 

35 4) In utraque ripa Mosae fluininis. 5) /. e. deorsum, inde a, comitatibus 
iam recensendis extra Burgundiam sitis. 6) In ripis Odornae (Ornain) 
fluvii, qui in Matronam fl. defluit. 7) Intcr Odornensem et TuUensem. 
8) Circum Blesam (BJaise) fluvium. 9) Ab Odornensi occidentem versus 
ad Matronam fl. 10) Circum oppida Bar-le-Duc et Bar-sur-Aube 

40 hodie nominata. 11) A Senonico occidentem versu^, hodie 'le Gdtinais'. 

12) Circum oppidum Castrum, Chdtres, hodie Arpajon nominatum. 

13) In vallem Tridentinam, Ann. Fuld. a. 838, SS. R. G. p. 28. 

14) Iniperatorem ante medium mensem Sejytembrem, foi'tasse iam medio 
Augusto, ut Ann. Bertin. a. 838, l. c. p. 15, tradunt, Carisiacum venisse 

45 diplomata docere videntur ; cf.Reg. imp. I, ed. 2, />. 397 «g., nr. 978^ — 
982 a; Simson l. c. II, p. 180, n. 1. 



10 NITHARDl HISTORIARUM LIBER I. 

838. similiter perfacile sedavit ^ ac* praefato Karolo arma 
et coronam nec uon et quandam portionem regni inter 
Sequanam et Ligerem dedit, Pippinum ac Karolum, ut 
videbatur, unanimes efEecit ac deinde Pippinum in 
Aquitaniam abire cum gratia permisit, Karolum vero in 5 
partem regni, quam illi dederat, direxit. Quo veniens, 
omnes hos fines inhabitantes ad illum venerunt et fidem 
sacramento commendati eidem firmaverunt. 

Eodem tempore nuntiatur, quod Lodhuwicus a 
patre suo descivisset et quicquid trans Renum regni 10 
continebatur sibi vindicare vellet ; quod pater eius 
audiens indicto conventu Magonciacum venit^ ac tra- 

839. iecto exercitu fugere illum in Baioariam^ compulit. 
Post Aquis exultans rediit -, quoniam , quocumque se 
verterat, nutu divino victor erat. Veruntamen ingruente 15 
senili aetate et propter varias afflictiones poene decre- 
pita imminente, mater ac primores populi, qui in volun- 
tate patris pro Karolo laboraverant, metuentes, si in- 
fectis rebus decederet, odia*^ fratrum usque ad interni- 
tionem sibi insurgere, ratum duxerunt, ut quemlibet e 20 
filiis pater in supplementum sibi assumeret, et, si post 
discessum eius ceteri ^ concordes esse nollent, saltem hi 
duo unanimes effecti valerent resistere invidorum fac- 
tioni. Cumque necessitate instaute ac per hoc assiduis 
meditationibus iu hac electione versarentur, uuiversorum 25 
sententia consensit, si Lodharius certum se in hoc ne- 
gotio praebere vellet, cum eo foedus® iniri debere. Nam, 
uti praemissum est^ idem olim^ patri matrique ac Karolo 
iuraverat, ut partem regni quam vellet pater eidem 
daret, et eandem se consentire et protegere illi contra 30 

" omnes inimicos omnibus diebus vitae suae deberet. 
Quam ob rem missos deligunt et in Italiam ad Lodha- 
rium mittunt promitteutes, si patris voluntatem dein- 

a) a c. b) masoncia conuenit e. c) b.iioriam corr. baioari.im. d) odjo c, 

e) fedas c. l) olim supra lineam additum. 55 

1) Haec seditio qualis fiierit, ceteris auctoribus sikutibus cetio scire non 
2)0ssuuius ; cf. Simson l. c. II, p. 182, n. 1 — 3; Miihlbacher l. c. ur. 98"2fl. 

2) Minime Aquasgrani imperator rerersus est ; vide Reg. imp. I, ed. 2, 
p. 400 sq., nr. [)Sif — 9936. 3) Quae cum agitarentur, Pippinus 
rcT inm mortuus erat ; qund ynhardo hoc loco prartermittente nrque 40 
nisi infra initio cap. ] III. refcrente, quae dicit de Lothario recon- 
ciliando et de divisione imperii intcr ipsum et Carohtm facta haud bene 
intelleguntur ; cf. Mei/er von Knonau l. c. p. 3. et p. 9.3, /1. 33; Simson 

l c. II, p. 202—205. 4) C. 3, p. 3. 



XITHARDI HISTORIARUM LIBER I. 11 

ceps erga Karolum conservare vellet, omnia, quae in839. 
illum actenus deliquerat, remitti et omne regnum abs- 
que Baioaria inter illum et Karolum dividendum ; quae 
quoniam Lodhario et suis rata videbantur, utraque ex 
5 parte sic velle ac sic* se perficere iuraverunt. 

7. Ergo ad urbem Vangionum conventu indicto rif<><o;. 
convenerunt; in quo Lodbarius humillime ad pedes 
patris coram cunctis procidit dicens: 'Novi me coram 
Deo et te, domine pater. deliquisse ^ ; non regnum, sed 

10 indulgentiam et, ut gratiam tuam merear. quaeso'. Idem 
auteni ut pius ac clemens pater et delicta postulanti 
indulsit^ et gratiam rogauti concessit, eo scilicet pacto. 
ut deinceps nihil quolibet modo contra suam voluntatem 
nec in Karolum nec in regnum alicubi egisset. Dein 

15 beuigne illum excoepit ac deosculans gratias Deo pro 
filio, quem aversum reconciliaverat, egit. Ad prandium 
deinde conversi sunt, in crastinum de ceteris, quae sui 
iuraverant , deliberaturi. Die autem altera coucilium 
ineunt. Hinc pater, ut sui iuraveraut, perficere cupiens : 

20 'Ecce. fili, ut promiseram'^, regnum omne coram te est, 
divide illud, prout libuerit. Quod si tu diviseris, parcium 
electio Karoli erit; si autem nos illud diviserimus, simi- 
liter parcium electio tua erit' -. Quod idem cum'* per 
triduum dividere vellet, sed minime posset, losippum 

25 atque Richardum ^ ad patrem direxit deprecans, ut ille 

et sui regnum dividerent, parciumque electio sibi con- 

V- 655. cederetur ; "insuper vero in ea fide, quam illis iuraverant, 

testati sunt, quod pro nulla re alia nisi sola ignorautia 

regionum id peragere differret. Quam ob rem pater, ut 

30 aequius valuit, regnum omne^ absque Baioaria cum suis 
divisit; et a Mosa partem australem Lodharius cum 
suis elegit, quin immo et accepit, occiduam vero, ut 
Karolo conferretur. consensit et uua cum patre coram 
orani populo ita se velle annuntiavit ^. Hinc autem 

35 pater fratres, prout valuit, unanimes effecit, rogans ac 
deprecans, ut invicem se diligerent ^ et ut alter ab altero 

a) si c. b) indulxit corr. indulsit. c) pro misseram c. d) cum o»i. c. 

c) omne c. 

D Cf. Luc. 15, 21 : pater, peccavi in caelum et coram te. 2) Secun- 
40 dum aiitiquam iuris Germanici consuetudinem hoc loco primum commc- 
moratam ; cf. J. Grimm, 'Deutsche Berhtsaltei-fiimer' ed. 4. /, p. 660. 
3) Aiitea imperatoris ostiarium. 4) Be finibus huius divisionis cf. 

J. V. Jasmund l. c. p. 18, ».1. 5) loh. 13, 34: ut et vos diligatis 

invicem ; cf. ibid. 15, 12. 17. 



12 NITHARDI HISTORIARUM LIBER I. 

839. protegeretur, adortans exorat et quod fieri desiderat* 
(lui.) optat. Quibus peractis benigne et pacifice Lodharium 

in Italiam ditatum remissionis gratia" ac regni muneri- 
bus*^ remittens, sacramenta, quae^ sepe iuraverat, quo- 
tiens in illum deliquerat, quotiens delicta eidem dona- 5 
verat, in memoriam reducens ac piis visceribus monens 
contestabatur, ne saltem id, quod tunc novissime® pere- 
gerant, coramque cunctis ita se velle confirmaverat, 
frustrari quolibet modo permittat. 

8. Eodem tempore, ut Pippinus decessisset \ pater 10 
nuntiura acceperat ; et pars quedam populi, quid avus 
de regno vel nepotibus iuberet , prestolabatur ; pars 
autem arrepto filio eius Pippino , quia natu maxiraus 
erat, tjrannidem exercebat. Quapropter his ita, ut pre- 
fatum est, cura Lodhario perfectis, collecta raanu valida 15 
rsei>^;per Cavillonera Clarum-raontem una cura Karolo ac 
matre pater petit ac partem populi, quae illum praesto- 
labatur^, inibi benigne recepit. Et quoniam olira regnum 
Aquitaniae Karolo donaverat, ut illi se commendarent, 
ortando suasit , iussit. Qui omnes commendati eidem 20 
sacramento fidem firmaverunt. Post quod , quomodo 

840. tyrannos compesceret, contendit. Per idera tempus 
Lodhuwicus a Baioaria solito more egressus Alamanniam 
invasit cum quibusdam Toringis et Saxonibus sollicitatis; 
quam ob rera pater eius ab Aquitania revocatus, dimisso 25 
videlicet Karolo una cum matre eius Pictavis, ipse vero 

Mart. 28. sanctum pascha Aquis celebravit et sic uno eoderaque 
itinere Toringara petiit. A qua Lodhusvico filio eius 
pulso, per Sclavos itinere redempto eum in Baioariam 
fugere compulit. Quo peracto Kal. lulii ad Vangionum 30 
urbeni conventum indixit, ad quod" Lodharium filium 
suum ab Italia venire praecepit, cum eo ceterisque sibi 
credulis de Lodhuwico deliberaturus. Curaque se haec 
ita haberent, et Lodharius in Italia, Lodhuwicus trans 
Renum, et Karolus in Aquitania esset, Lodhuvicus'' im- 35 
perator paterque illorum in insula quadam ' iuxta Ma- 

/«(«. 20. gonciacum 2 XII. Kal. lulii obiit ; quem Drogo frater et 

a) desiderat in deaiderat recenli tenipore mutatum. b) gratiam, m erpnHcto c. c) hve 
loco fortasse textunt esse corruptum Sinison l. c. II, p. 210, «.4. censuit. d) litlerae e 
punctum falso tuperpositum et suppositum est. e) uo uisse c. f) praeatolator corr. 40 
jiraestolabatur. g) sic c. h) sic hoc loeo c, (Jafff). i) quedam c. 

1) Meuse Decewhri a. 838; vide supra p. 10, ». 3. 2) Itisnlam hodie 
Petersaue nominatam fuisse Diimmler l. c. I, p. 137, n. 2. eenset ; cf. 
Meyer voh Knonou I. c. p. 48. 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER I. II. 13 

episcopus atque archieapellaims eius Mettis ciyitate sua840. 
apud Sanctuni Arnulfum una cum episcopis, abbatibus 
comitibusque congruo honore sepulture tradidit. Vixit 
per annos IIII et LX \ rexit Aquitaniam per annos VII 
6 et XXX -, imperiale vero nomen per annos VII et XX 
et per menses sex obtinuit. 

LIBER SECUNDUS. 

Explicitis pro tempore ac viribus dissensionum* 
vestrarum initiis, e quibus quique lector scire cupiens, 

10 quam ob rem post obitum patris vestri Lodharius vos 
fratremque persequi statuerit, decernat, colligat et, si 
iuste egerit , cognoscat, hinc iam , qua virtute ac in- 
dustria hoc exsecutus sit, prout memoria viresque^ sup- 
pleverint, notare curabo. Vos vero difficultates, quae ex 

15 eadem molestia parvitati meae obstiterint, inspicere de- 
posco et, si quid in hoc opere neglexero, ut ignoscatis, 
quaeso. 

1. Audiens Lodharius patrem suum obisse con-S40. 
festim nuntios ubique , presertim per totam Franciam 

20 mittit, qui se venturiim in imperiura, quod olim fuerat 
illi datum, affirment, promittens unicuique honores a 
patre concessos se concedere et eosdem augere velle. 
Dubios quoque fidei^ sacramento firmari praecepit; in- 
super autem iussit, ut, quantotius possent, obviam illi 

25 procederent , nolentibus vero capitale supplicium ut 
praediceretur, indixit; ipse autem pedetemptim, quo se 
res verteret, antequam Alpes excederet, scire volens*^ . . . 
Ergo cupiditate terroreque illecti undique ad illum con- 
fluunt: et hoc cernens spe viribusque magnanimis effec- 

30 tus, quibus artibus 'universum imperium liberius invadere 

*^" ''^^" posset, deliberare coepit. Lodhuwicum quoque quoniam 

itineri suo contiguum esse prospexit, ut primum in illum 

a) disgessionuiu e. b) uireqne eorr. niresque. c) fide c. d) $eqi/Uur laaina litiera- 
rum fert VIII (Jaife). 

35 1) Ludotcicus annum aetatis agens sexagesimum teftium moftuus est ; 
etiam auctof Vitae Hlud. c. 6-4, SS. II, p. 648, dicetis imperatorem anno 
sexagesimo qua>io dece-ssisse in errorp rersafur. 2) Hunc numerum 

Xithardus e Vita Hlud. 1. c. transscripsisse videtur, cuius auctor regnum 
Aquitaniae Ludoicico iam nascenti a. 119. delatum esse tradens, c. 3, 

40 l. c. p. 608, erravit : cf. Abel-Simson, 'Jahrb. Karls des Gr.' I, ed. 2, 
p. 309, n. 1 ; Muhibacher l. c. nr. 21oa. 



n NITHARDI HISTORIARUM LIBER n. 

840. manum mitteret, ratum duxit et, ut eundem viribus 
annullaret, operam omni virtute adiecit. Interea ad 
Karolum in Aquitaniam legatos callide dirigens mandat 
se erga illum, sicuti pater statuerat, et sicut erga filiolum 
ex baptismate oportebat. benivolum esse, verumtamen 5 
ut nepoti suo, filio Pippini, donec cum eo loqueretur, 
parceret, deprecatus est. Et his ita compositis ad urbem 
Vangionum iter direxit. Eodem tempore Lodhuwicus 
partem exercitus inibi causa custodiae reliquerat et 
Saxonibus sollicitatis obviam illis perrexerat. Quam ob 10 
rem* Lodharius parvo conflictu custodes fugere com- 
pulit, Eenum cum universo exercitu transiens Francono- 
furth iter direxit. Quo ^ insperate^ hinc Lodharius, inde 
Lodhuwicus confluunt, paceque sub nocte composita 
alter inibi , alter vero , quo Moin in Renum confluit, 15 
castra haud fraterno amore componunt. Cumque Lodhu- 
wicus viriliter resisteret , et Lodharius illum absque 
praelio sibi subigere diffideret, sperans Karolum facilius 
superari posse, ea pactione praelium diremit, ut III. Idus 
Novembris eodem loco rursum conveniant et.* ni con- 20 
cordia statutis interveniat, quid cuique debeatur, armis 
decernant ; et his ita omissis Karolum sibi subigere 
contendit. 

2. Per idem tempus Karolus Bituricas ad placi- 
tum, quo Pippinum sui iuraverant venturum, venerat. 25 
Qui" quidem ex omnibus uuntio recepto missos, vide- 
licet Nithardum - et Adelgarium ^, delegit et, uti ocius 
valuit, ad Lodharium'' direxit, mandaus ac deprecans, 
ut memor sit sacramentoriim. quae inter se iuraverant, 
et servet, quae inter illos pater statuerat ; insuper etiam 30 
fraternae® filiolique conditionis meminerit; haberet sua 
sibi et, quod illi pater suo consensu concesserat, absque 
conflictu illum habere permittat; promittens, si hoc 
faceret, fidelem se illi et subiectum fore velle, ita ut 
primogenito fratri esse oporteret. Insuper etiam quic- 35 
quid actenus in illum deliquerat pollicitus est se ex 
corde remittere, deprecatus, ne amplius suos sollicitet, 

a) Quamobre c. !>) inspirate e, c) Qi (Qnodj c. d) adloh.irium corr. ad- 

locih.Trium. e) frnterno c. 

1) Iuimo in suburbano Mogontiaca , Aim. Fidii. a. 840, i. c. p. 31 ; 40 
cf. Mei/er ron Knonau l. c. p. 149; Miihlbadicr I. c. ur. 1070 <". d. 

2) Aiictoi'em. 3) Coiniteni qitendaiii ; cf. Sinisoii l. c. II, p. 158, n. 1. 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER II. i5 

ne regnum sibi a Deo commissum perturbet. Cederent840. 
undique paci atque concordiae, et hoc se sua suorum- 
que ex parte ratum videre ac per hoc conservare velle 
niandavit; quod etsi alter hoc ita esse non crederet, 

5 quocumque vellet modo ex his illum certum se efficere 
promisit. Qiiae quidem Lodharius simulans se benigne 
suscipere legatos tantum salutationis causa redire per- 
misit ac per suos se responsurum de ceteris esse re- 
spondit. Insuper etiam, qnoniam ad ipsum se vertere 

10 frustrata fide noluerunt , honoribus , quos pater illis 
dederat'\ privavit; ita, quid fratri facere cogitaret, 
nolens indicium dabat. Interea omnes inter Mosam et 
Sequanam degentes ad Karolum miserunt*' mandantes, 
ut, antequam a*^ Lodhario praeoccuparentur, veniret, 

15 adventum eius se praestolaturos promittentes. Quam 
ob rem cum perpaucis Karolus hoc iter accelerans ab 
Aquitania Carisiacum venit et a Carbonariis et iiifra"^ 
ad se venientes benigne suscepit*^. Extra vero Heren- 
fridus, Gislebertus ^ Bovo ac ceteri ab Odulfo - decepti, 

20 firmatam fidem neglegentes, defecerunt. 

3. Eodem tempore missus ab Aquitania venit 
nuntians, quod Pippinus cum his qui parti' suae fave- 
bant super matrem Karoli irruere vellet; ac per hoc 
Karolus Francos inibi omittens mandat, si illos frater 

25 suus, donec reverteretur, opprimere vellet, obviam sibi 
procederent. Insuper ad Lodharium Hugonem-^ Adel- 
hardum, Gerhardum et Hegilonem ^ direxit, cunctaque, 
quae tunc nuper illi mandaverat, replicans nec non^ et 
pro Deo deprecatus est, ne suos sibi subtrahens regnum, 

30 quod Deus paterque suo consensu illi dederat, amplius 
dissipet. Et his ita compositis in Aquitaniam festinus 
perrexit superque Pippinum et suos irruens fuga illos 
abire compulit. Per idem tempus cum Lodharius a 

a) ante hanc vocem aliqtiid rasum est. b) misserunt, priore s ejrpioiclo c. c) ad e. 
S5 d) infra pro intra ntore scriptorum medii aeri cidelur esse scriptum ; cf. MiihlbacHer 
l. e. nr. 1072 6. e) sucepit c. f; patri r. g) fi (non). super nec addititm. 

1) lufra p. 31, l. III, c. 2. comes Maiisuarioniin dictus. 2) Cf. Mei/er 
von Kmnau l. c. p. 112, n. 317. 3) Cf. ibidem p. 102, u. 172. 

4) Comites ; de AdelJiardo, cuius auctor infra compluries, praecipue 
40 /. IV, c. 6. meininerit, cf. Mei/er von Knonau l. c. p. 44 sq. et Simson 
l. c. II, p. 241—2-13; Mei/er von Kiionau l. c. p. 141, n. 30 dubitaf, 
num Gerhardus maritus sororis Pippini secundi Aquitaiiorum regis 
fuerit ; de Hegilonc v. Meyrr von Knonau l. c. p. 20. et Milhlbacher 1. c. 
nr. 982 c. 



16 NITHARDI HISTORIARUM LIBER II. 

840. Lodhuwico reverteretur, et omnes citra* Carbonarias ad 
illum venirent, Mosa traiecta ratum duxit, ut Sequanam 
usque procederet. Quo dum tenderet, Hilduinus abbas 
Sancti Dyonisii et Gerardus comes Parisii civitatis a 
Karolo deficientes fide frustrata ad illum venerunt. 5 
Quod quidem Pippinus filius Bemardi regis^ Lango- 
bardorum ceterique cernentes elegerunt potius more 
servorum fidem omittere, iuramenta contempnere, quam*^ 
ad modicum tempus facultates relinquere, ac per hoc 
fide relicta quos supra*^ memoravimus secuti eidem se 10 
dederunt. Hinc® quoque Lodharius magnanimis effectus 
Sequanam excessit, praeaiittens more solito, qui ad de- 
fectionem inter Sequanam et Ligerem degentes partim 
minis*^, *partim blanditiis subducerent. Ipse quoque, uti>. 657. 
consueverat, lento itinere subsecutus Carnutenam^ civi- lo 
tatem tendebat. Cumque Teodericum, Ericum ^ et hos 
qui illum sequi deliberaverant ad se venturos didicisset, 
spe multitudinis suae fretus, Ligerem usque ut proce- 
deret*', deliberavit ; Karolus quoque a fuga, qua Pip- 
pinum et suos disperserat, reversus et, quoniam, matrem 20 
ubi tuto relinqueret, non* habebat, pariter ad Franciae 
partes properabant. 

4. Audiens autem Karolus interea, quod hi omnes, 
quos supra memoravimus, ab eo defecissent, et Lodharius 
cum ingenti exercitu persequi illum usque ad interni- 25 
tionem statuisset, hinc autem Pippinus et hinc Brittones 
infesti erant, quid*^ facerent, concilium convocant, ineunt 
deque his omnibus deliberaturi , facile consilium per- 
facile inventum est. Et quoniam nihil praeter vitam et 
corpora reliquum habebant, elegerunt potius nobiliter 30 
mori quam regem proditum derelinquere. Quam ob rem 
obviam Lodhario pergunt, atque Aurilianensem urbem 
hinc inde petunt. Castra ponunt distantes ab invicem 
plus minus leuwas VI , legatos invicem dirigunt ; et 

a) I. e. nltra ; cf. snpra p. 6, n. f. 1>) regi c. c) que e. A) litt. upra atlnlaf ri> 35 
legi possunt. e) Ilinc iam legi neqnil. f) niniis c. gl car.ninfpnam c. ht pro- 

dticeret c. i) K. Schtrat-i:, 'Der Bruderkrieg <ler Sohne Liidirirjs des Froninieti' p. 19 
n. 4. proposuit, ut nunc pro non einendaretur, quein Meyer ron Knonau l. c. p. 96, u. 88. 
secutus ent ; quae mutatio utique mihi videtur esse reicienda rerHs nuhsequentibus : paritor 
aJ Franciae partes properabant, scilicel Karolus cuin matre , ul I'ert: , SS. R. G, -10 
ed. 2. p. 16, n. 1, recle inlerpretatus est ; v. eliam }i'attenbach apud J. r. Jasniund l. c. p. 2i?, 
n. 1. k) fortasse vnx iucerti veJ dubii ante qnid excidit, Pertz, SS. II, p. 657, n. b; 
cf. Meyer von Knonau l. c. p. 97, n. 90. (Tlura omissa esse censeo, cum Karolns prae- 
cedat, facerent, convocant elc. sequatur. 0. H.-E.). 

1) Cf. Meyer von Knoriau l. c. p. 22. et p. 112, n. 321. 46 



NITHAEDI HISTORIARUM LIBER II. 17 

Karolus quidem sola iusticia pacem petebat, Lodbarius 840. 
vero, quo astu absque praelio""* illum decipere ac supe- 
rare posset, operam dabat. Quod cum peragere strenue 
resistentibus diffideret. sperans vires suas, uti coeperant, 

5 cotidie accrescere, quam, cum Karolo decrevissent, faci- 
lius illum subiugari posse arbitrabatur. Hac autem spe 
deceptus ea pactione praelium diremit, \\t cederet Karolo 
Aquitania , Septimania , Provincia et decem comitatus 
inter Ligerim et Sequanam, eo videlicet modo, ut bis 

10 contentus^ interim inibi esset, donec Atiniacum VIII. Id. ^^J/g 
Maias conveniant; quasi quidem communi consensu utro- 
rumque utilitatem praevidere ac statuere velle promisit. 
Primores quoque partium Karoli cernentes negotium 840. 
vires suas excedere maximeque timebant. ne forte praelio 

15 eommisso in tanta paucitate regem suum salvare diffi- 
cile^ possent — erat enim spes cunctis nou modica 
indolis eius — ; quam ob rem statutis eo tenore con- 
sentiunt, ut deinceps Lodharius Karolo ita fidus amicus 
sit, sicut frater per iusticiam fratri esse debet, et regna, 

20 quae illi deputabat, quieta habere faceret ac iuterim 
super Lodhuvicum'* hostiliter ire dedisset^; aliter autem 
iure quod iuraverant absoluti esse deberent. Qua 
quidem arte et regem suum a periculis subtrahunt et 
se mox a sacramento absolvunt. Nam antequam idem, 

25 qui haec iuraverant, domo egrederentur, aliquos ex his 
qui aderant subducere ab illo temptavit et iu crastinum 
quosdam suorum recepit. Insuper et in regna, quae illi 
deputaverat, statim direxit et, in quantum potuit, ne 
illi se subderent, perturbavit et, ut e Provincia ad se 

30 venientes exciperet, perrexit et. quemadmodum Lodhu- 
wicum^ dolo an vi« superare posset, inteudit. 

5. Interea Karolus Aurilianensem iirbem veniens 
Teotbaklum et Warinum ^ cum quibusdam e Burgundia 
ad se venientes gratanter ac benigne excepit. Hinc 

35 autem obviam Bernardo-, sicut mandaverat, Xivernen- 
sem'' iirbem petit. Sed Bernardus more solito ad illum 
venire distulit dicens se cum Pippino suisque sacramento 

a) prelio c. b) contemptua r. c) diftile corr. difficile. d) Ludbuicum corr.. 

Lodhuricum. e; Perfz, S.S'. //, p. ♦>57, /. 28. emen<iavit desiissct; forte destitlsset 

40 ememlandum. t) Lodhuuicum corr. LodhuuTicum. e) vi a Petavio in loco raso 

seriptuni esne dixit Fertz .S'.<. R. G. ed. 2. p. 17, n. b ; eadem dictio infra c. 7. iHC., p. 21. 
h) niuersam corr. niuernensem. 

1) Cf. sitpra p. 8, n. 2. ei Meyer con Knonaii l. c. p. 140. 2) V^ 
supra l. I, c. 3. 

Nithard. O 



18 NITHARDI HISTORIARUM LIBER II. 

840. firmasse, ut nenter absque alterius consensu cum quo- 
libet quodcumque pactum inire deberet ; quam ob rem 
testatus est ad illos se ire velle, et si efficere posset, 
uit''^ una secum sui devenirent, bene; sin aliter, soluto 
iuramento infra dies quindecim ad illum reversurum 5 
suaeque ditioni se commissurum esse promisit. Quam 

n^}] ^^ ^^^ Karolus Bituricas iterum obviam illi venit. Quo 
Bernardus veniens cum neutrum fecisset , graviter 
Karolus ferens seductiones, quas patri fecerat et actenus 
illi faciebat, timens, ne aliter illum comprehendere 10 
posset, subito in illum irruere statuit. Sed hoc 
Bernardus, quanquam tarde, praesensit, fugam iniit ac 
vix evasit. Karolus autem quosdam e suis stravit, 
quosdam saucios ac semivivos reliquit^, quosdam 
vero inlesos cepit ac more captivorum custodiri 15 
praecepit, suppellectilem autem universam diripere 
permisit. Hinc quoque Bernardus humilior effectus 
paulo post supplex ad Karolum venit , dicens et 
fidelem se illi fuisse et tunc, si liceret, esse voluisset®, 
et deinceps, quanquam hac*^ contumelia affectus esset, 20 
in futurum fore minime diffideret; quod etsi quilibet 
aliter dicere vellet, armis se hoc^ propulsurum pro- 
mittit. Q.uibus Karolus credulus effectus ditatum 
muneribus et gratia in societatem amicitiae suscepit et, 
ut Pippinum ac suos, uti promiserat, subditos sibi effi- 25 
cere^ temptaret, direxit. Et his ita compositis *Ceno- */>. ess. 
mannicam urbem adiit Lantbertum^ Ericumque una cum 
ceteris recepturus. Cumque ille illos inibi perhumane 
reciperet, protinus ad Nomenoium ducem Brittanniorum 
mittit scire cupiens, si suae se ditioni subdere" vellet. 30 
Qui adquiescens consiliis plurimorum Karolo munera 
mittit ac sacramento fidem deinceps servandam illi fir- 
mavit. Quibus peractis, quoniam tempus placiti, quod 
Attiniacum condixerant, appropinquare videbatur^', quid 
consulte ac solida fide sibi suisque agere oporteret, 35 
Karolus anxius erat. Ergo participes' secretorum con- 
vocat, rem omnibus notam replicat ac, quemammodum 
a tanta calamitate congruentius se suosque exui'^ posse 
existimarent, ut aperiretur, deposcit; seque in omnibus 

a) et c. b) reliquid c, c) sic pro voluisse c. <1) nc c. e) ob r. f) effi- 40 

ceret r. g) subderct r, h) uidebnntur, n e.rpuncto, r. i) pnrcipes r. k) ex 8ui c. 

1) E regione Namnefensi ; cf. Mci/cr ron Knonau 1. c. p. 21. 07, n. 100. 



XITHARDI HISTORIARUM LIBER n. 19 

publice utilitati et parere velle, insuper etiam, si opor-841. 
teret* pro ea mortem subire, minime differre fatetur. 
Quibus cum undique vires crevisse videreiitur, remi- 
niscentes insidiarum, quas Lodbarius temporibus patris 
5 sui patri et Karolo inferre studuerat, quas etiam post 
obitum patris fratribus'' suis absque remedio struebat — 
occurrebant insuper sacramenta, quae tunc nuper fefel- 
lerat — , aiebant^ se omnem iusticiam ab eo libenter 
consequi velle, sed bis inditiis nil boni sperare** posse; 

10 idcirco sibi undique consultum videri, *^quocumque modo 
posset, ad condictum placitum venire minime differret*; 
quodsi frater suus, uti promiserat", communem utili- 
tatem quaerere ac statuere vellet, boc omnibus notis 
placere et, ut gratanter reciperetur, congruum esse; sin 

15 aliter. fretus iusticia ac per boc auxilio divino suorum- 
que fidelium et, quicquid regni pater suus amborumque 
fidelium consensu illi dederat, obtinere omni virtute 
non neglegat. 

6. Ergo omnes Aquitanos, qui suae parti favebant, 

20 una cum matre post se venire praecepit, insuper, qui- 
cumque e Burgundia nec non*^ et inter Ligerem et Se- 
quanam sui iuris esse vellent, similiter fecit. Idem 
autem ipse una cum bis qui per praesens aderant. 
quanquam difficile videretur. prefatum iter arripuit. 

25 Cumque Sequanam venisset, repperit Guntboldum \ 
Warnarium-, Arnulfum, Gerardum ^ nec non' et omnes 
a Carbonariis et infra*^ comites. abbates, episcopos, ob 
boc videlicet a' Lodbario inibi relictos, ut, si absque 
suo consensu transire vellet, minime posset. Accedebat 

30 insuper, quod amnis inundans vada ubique denegaverat, 
custodes autem fluminis omnes naves aut contriverant 
aut certe submerserant, Gerardus quoque pontes, quos- 
cumque repperit, destruxit. Igitur supra modum trans- 
itus difficilis effectus non modicam transire cupientibus 

35 inportabat molestiam. Cum autem tot difficultatibus 
animi multimodis agitarentur consiliis, tandem merca- 

a) oportet corr. oporteret. b) frib;q; (fratribusque) r. c) agebant e. d) spe- 

rasse c. ; sperare se Pertz. e) I'erfz, SS. R. G. ed. 2. p. 19, l. 16, hoe. ioco m addidit. 
t) differet corr. differret. g) pronaisserat e. h) non om. c. i) nenon corr. necnon. 
40 k) r. aupra p. 15, n. d. 1) ad c. 

1) Cf. Meyer von Knonau l. c. p. 112, n. 323. 2) Lantherti fratrem ; 
cf. supra ]). 18, n. 1 ; Mei/er ron Knonau l. c. 8) Comitem Parisiorum 
cirifatis; cf. supra c. 3, p. 16. 



20 NITHARDI HISTORIARUM LIBER II. 

841.torum naves ab hostio, quo Sequana mare influit, fer- 
venti estu abductae propterque Rotomacensem urbem 
ritfa//. si;. expositae nunciantur. Quo veniens liarum duas minus 
de XXXta^ Karolus armato milite complet ^, idemque 
ingressus praemittit, qui se venturum prenuntient*, uni- 5 
cuique volenti delicta cedens , nolentibus autem , ut 
habeant'' regnumque a Deo sibi datum illi*^ relinquant^. 
Quae dum sprevissent, classisque appropinquare vide- 
retur^, crucem, in qua iuraverant, et Karolum ut cogno- 
verunt, relicto littore - protinus fugerunt. Quos, quo- 10 
niam in traiciendo equi moram fecerant, consequi ne- 
quibat, ad Sanctum Djonisium laudis obsecrationisque 
causa iter direxit^; quo veniens comperit, quod hi, quos 
fuga disperserat, in unum una cum Arnulfo et Gerardo 
ceterisque coissent et super Teutbaldum, Warinum, 15 
Otbertum^ ceterosque, qui, uti mandatum fuerat, ad 
Karolum veniebant^, irruere vellent. Quam ob rem ad 
Sanctum Germanum causa orationis perrexit ac per 
totam noctem iter faciens aurora delucescente , ubi 
Luva Sequane confluit, Warinum cum^ sociis salvum 20 
recepit. Ac sic'' uno eodemque itinere Senonicam adiit 
urbem. Hinc noctu consurgit per Uttam iter faciens 
speransque, uti nuntiatum illi fuerat, quos supra memo- 
ravimus in eodem saltu consistere; disposuerat enim, 
ubicumque et qualitercumque posset ' , supra illos irruere. 25 
Quod et utique fecisset, nisi sollicitis vitae niors in- 
minens pro foribus nunciaretur; quam ob rem poene 
cuucti supra modum exterriti, quo*^ quisque valuit, 
fugam iniit; quos quoniam Karolus consequi non potuit 

^p;-. 14. sociis equisque fessis, coenam^ Domini quieti indulgens 30 

^pr.io.Tricasinorum civitatem in crastinura adiit. 

*7. Eodem tempore, dum haec quae premisimus'" v-sso. 
a Karolo exsequerentur, Lodharius, uti praefatum est, 

n) prenuntianf con\ prenuntient. b) Pertz, SS. II, p. 658, n. g. adnoturlt .- i. e. 

abeant ; nliter J. v. Jasmiiiid l. r. p. 31. interpretatus est. c) illti e. <]) rcliiiuant c. 35 

e) uidetur corr. uideretur. f) uenebant corr. ueniebant. g) con c. h) .\csi r. 

i; posse c. k) quos c. 1) cenam c. m) prcraissinius r. 

1) Acn. II, 20: armato milite compleut alfert Manitius, 'X. Archip' 
IX, p. 617. 2) Acn. II, 28: litusque relictum affcrt Manitius l. c. 

3) Fragm. chron. FoutancU., SS. II, 2>. 301, Caro/iim regem Sequana 40 
fiurio pridie Kal. April. traiccto ad coenobium Fontane/lense venisse et 
pridic Xon. April. cnm monncltis /ocu/um csse nari'at ; cf. Mei/er ron 
Knonau /. c. p. 23. 4) Cf. i/m/. p. 140. 



XITHARDI HISTORIARUM LIBER II. 21 

dolo an vi Lodhuvicum aut subdere* aut, quod mavult, 841. 
perdere posset, tota mente tractabat. In quo negotio 
congrue Otgarium Magontiae'' sedis episcopum et Adhel- 
bertum Metensium comitem convocat ; habebat enim 
5 uterque Lodhuvicum ad mortem usque exosum. lam 
euim Adhelbertus ex infirmitate, qua poene per annum 
detentus f uerat , velut in supplementum fratricidii re- 
spiraverat; erat enim eo in tempore ita prudens con- 
silio, ut sententiam ab eo prolatam non quilibet mutare 

10 vellet. Cuius instinctu Lodharius collectam hinc inde 
infinitam multitudinem Renum traiecit \ praemittens r^i>r.> 
more solito qui minis blanditiisque pendulam*' plebem 
subducere temptarent. Timens autem populus, qui cum 
Lodhuwico erat, ne tantum exercitum ferre valeret, 

15 partim defecti ad Lodharium transeunt, partim fugam 
ineunt ac Lodhuwicum desolatum relinquuut. Qui, quo- 
niam omne suffragium aliud undique deerat, cum per- 
paucis abiit et in Baioariam^ se recepit. Quod quoniam 
Lodhuwico contigit, minime deinceps Lodharius aliquid 

20 illum praevalere putavit. Igitur Adhelbertum ducem, 
quem'' supra*^ memoravimus, ob hoc inibi reliquit^, 
ut et populum sacramentis sibi firmaret, et, si Lodhu- 
•vvicus ad Karolum ire vellet, nullo modo posset. Ipse 
vero, quoniam Karolum Sequanam transire reppererat'*, 

•2b obviam ire parabat -. Velociter quidem praemittit rei 
veritatem , ubi et cum quibus esset , scire cupiens, 
Aquis pascha celebraturus. Ap.-.n. 

8. Mira sane ac merito notanda res Karolo in 
eodem sancto sabbato contigit. Nam neque ipse necApv.ie. 

30 quilibet in suo comitatu quicquam absque quod corpore* 
gerebant et absque*^ armis et equis habebant; cumque 
de balneo quidem egrederetur et eadem vestimenta, 
quae exuerat , induere pararet , repente ab Aquitania 
missi pro foribus adstiterant, qui coronam et omnem 

35 ornatum , tam regium quam et quicquid ad cultum 
divinum pertinebat, ferebant. Quis non miretur paucos 
et poene ignotos viros tot terrarum spacia', dum ubique 

a) sndere corr. subdere. b) MagantUe eorr. Magontiae. c) pandulam eorr. 

pendulam. d) baioram c, e) qua c. f) lequitw montcm c, quod Ptrtz in modo 
40 eitiendarit, forle vero ex memo hi« scripto exortum est. g) reliquid c. h) rep- 

perat c. i) corpere corr. corpore. k) absque e. 1) spacium eorr. epacia. 

1) luxta Woftnatiam ; cf. Ann. Fuld. a. 841, SS. R. G. p. 31, Ann. 
Xant. a. 840, SS. II, p. 227. 2) Aen. X, 770: obvius ire parat 

affei-t Manitius, 'X. Archiv' IX, p. 617. 



22 NITHARDI HISTORIARUM LIBER II. 

841. omnes rapine insisterent, tot talenta auri gemmarumque 
infinitam* multitudinem ferre inlesos valuisse? et, quod 
maxime mirandum fateor fore, qualiter ad definitum 
locum vel certe ad statutam diem et horam venire 
poterant, cum nec idem Karolus, ubi se suosque opor- 5 
teret^, sciebat. Quem quidem eventum haud aliter quam 
munere ac nutu divino visum est evenire*^ potuisse; ac 
per hoc commilitonibus stuporem iniecit omnesque 
maximam ad spem salutis erexit. Hinc vero Karolus 

^i>r. 17. cunctaque'^ cohors exultans ad festa celebranda sese 10 
convertit. Expleto autem quod ceperat, missos Lodharii 
benigne excipiens convivari una secum praecepit ; quibus 
et, ut in crastinum redirent, iniunxit, per suos se® re- 
sponsurum de eo, quod frater suus illi mandaverat, pro- 
mittens. In legatioue vero Lodharii quaerebatur^, cur 15 
absque suo consensu terminos, quos illi statuerat, ex- 
cederet; et, quia fecerat, saltem, ubicumqvie° illum rep- 
perirent, mandat, ut interim eo loco quiescat, donec illi 
mandaretur, si ad statutum^ locum an alio, ubi con- 
gruentius illi videretur, venire deberet. Karolus per 20 
suos econtra se ob hoc statutos terminos excessisse re- 
spondit, quoniam de omnibus bonis sua ex parte illi' 
promissis ac iureiurando firmatis nihil stabile esse per- 
misit. Nam suorum hominum ultra quod firmatum 
fuerat sollicitatos quosdam suo*^ iuri adiecit, quosdam' 25 
vero vita privavit, insuper regna, quae subiecta illi 
efficere debuit, in quantum valuit, perturbavit et, quod 
maximum est, in fratrem hostiliter irruit nec non et 
suffragium a paganis illum quaerere compulit. Verum- 
tamen, quanquam se haec ita haberent"\ in conventum, 30 
■quod° communi consensu statuerant, venire se velle 
mandavit; ubi si communem utilitatem, uti promiserat, 
quaerere ac statuere vellet, sibi° placere; sin aliter, de 
regno, quod Deus paterque suus suorum consensu illi 
dederati', consiliis suorum fideliam in omnibus secundum 35 
Dei voluntatem parere se innotuit. Et his ita com- 
positis idem iter arripuit atque ad praefatum locum 

jtfo/i 7. pridie '' quam conveneraf praevenit. Quo^* quideni 
Lodharius veluti ex consulto venire distulit, verumtamen 
missos variis querimoniis refertos frequenter mittebat et, 40 

a) iDflnitam bia scriptum in c. h) M. Bouquet, SS. VII, p. 20, >i. a : forte legetuiutn 

suosque esse oportcret; aliler J. v. Janmuml l. e. p. 33. interpretalus est. c) (uenire 
corr. euenire. il) cuiiclaiiuj' <;. e) se supra /ineam a.liiitum. t) «lufrobatur c. 

K) ubi(|; c. b) statu c. i) illis c. k) suos c. 1) Quodnni corr. Quosdam. 

in) hal)eret c. n) sic c. ; cf. p. 12, J. 31. o) sipi corr. sibi. p) sic c. ; forte 45 

dedernnl emendandum. q) pridij c. r) ueuerat c; cf. Meyer von KnoHaH l. c. 

p. 98, H. 113. s) Quod c. 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER H. 23 

ne forte ex inproviso Karolus supra illura irruere posset, 841. 
cavebat. 

9. Interea legati a Lodhuvico* venerant uuncian- 
tes, quod, si sciret, quomodo fieri posset, in illius adiu- 

6 torium venire vellet. Quo se Karolus et indigere re- 

spondit, gratias congruae voluntati egit^ et, ut hoc 

*p. 660, accelerare studerent, protinus praefatos*^ 'missos remisit ^. 

Cumque quattuor vel eo amplius dies inibi adventum 

Lodharii praestolaretur, et ille venire differret, con- 

10 tionem^ advocat, concilium iniit, quidnam consultius 
deinceps illi agendum videretur, deliberaturus. Quidam 
autem aiebant, quoniam mater sua una cum Aquitaniis 
veniebat*', obviam illi ire debere ; sed maxima pars aut 
obviam Lodhario iter arripere suadebant, aut certe, ubi- 

15 cumque vellet, adventum illius praestolari debere dice- 
bant ; ob hoc quidem maxime, quoniam, si quoquo modo 
aliorsum iter tlectere coepisset, cuncti fugam illum inisse 
iactarent, et hinc Lodharium et suos audentiores fieri 
debere, atque hi, qui adhuc causa timoris neutri se 

20 copulaverant, ad illum affluere undique sperabant; quod 
et evenit. Nam, quamquam^ difficile, praevaluit tamen 
sententia priorum ; quam ob rem Cadhellonicam Karolus 
adiit urbem, ibique matre una cum Aquitaniis recepta 
repente nunciatur, quod Lodhuvicus cum Adhelberto 

25 duce Austrasiorum praelio^ commisso vicisset Renoqne (Man w. 
traiecto ob illius adiutorium, quantocius posset, veniret. 
Quod cum otius universis castris omnibus'* notum fieret, 
cuncti alacri animo, ut illi obviam irent, suadebant*. 
Lodharius quoque ut*^ haec ita se habere deprehendit, 

30 circumfusae plebi Karolum fugam inisse persequique 
illum, quantocius posset, velle denuntiat; quo quidem 
nuntio fidos sibi alacriores reddidit, dubiis autem qui- 
busque et affluendi audaciam iniecit et firmiores suae 
parti reddidit. Cumque Karolus a Lodhario persequi 

35 se didicisset, quoniam in difficili' loco aquis paludibus- 
que circumfusis castra posuerant, ut absque qualibet 
difficultate, si Lodharius vellet, congredi possent, pro- 

a) legati adlohuuico c. h) aegit c. c) pfactos c. d) comptionem c. 

e) uenebat corr. ueniebat. f) qua c. g) jjlio c. h) omib; c. i) 8ua debent c. 
40 k) ut om. c, 1) dificili c. 

1) Karolum primum per legatos a fratre auxilium petivisse Ann. Fuld. 
a. 841, /. c. p. 32, referunt; cf. Meyer von Knonau l. c. p. 25 sq.; 
Diimmler l. c. p. 150; ^[iihlbacher l. c. nr. 1369 c. 



24 NITHARDI HISTORIAROI LIBER II. 

841.tinus obviam illi perrexit. Quae quidem Lodhario ut 
nuntiata sunt, castra posuit ac veluti fessis equis* biduo 
requiem dedit. Iterato itaque cum haec^ eadem feeis- 
sent missosque invicem frequenter mitterent, sed nihil 
proficui deliberare possent, tandem appropinquantes 5 
Lodhuvicus et Karolus conveniunt^ deque his omnibus 
iii eodem conventu, quae Lodharius absque quolibef^ 
moderamine erga se suosque seviebat, dolendo conferunt, 
quidve deinceps agendum oportunius videretur, in 
crastinum deliberaturi. Aurora siqiiidem delucescente 10 
conveniunt, concilium ineunt, in quo multum de tanta 
calamitate conquirunt-. Cumque alteruter, que'' quantave 
et qualia passi a fratre fuerant, referre desissent, uni- 
versis visum unanimiter parique consensu, tam ex sacro- 
sancto ordine episcoporum quam et laicorum viros nobi- 15 
les. prudentes, benivolos deligant, per quos, quae pater 
inter illos statuerat, et quae post obitum patris ab illo 
passi sint, mandent^, insuper obsecrent, ut memor sit 
Dei omnipotentis et concedat pacem fratribus suis uni- 
verseque ecclesiae Dei; cederet cuique, quod patris 20 
fratrisque^ consensu'' iuste debebatur; insuper etiam, 
ut iustis precibus acquiesceret, offerrent^ illi quicquid 
absque equis et armis in universo exercitu habere vide- 
bantur. Et si his monitis obsecrationibusque acquiescere 
vellet, placere ; sin aliter, aiebant se divino ex munere 25 
suffragium absque dubio sperare posse, si orane quod 
iustum est vellent et hoc fratri offerre humiliter stu- 
derent. Quae quoniam merito rata videbantur, protinus 
expleta sunt. 

10. Sed haec'' veluti pro nihilo ducta Lodharius 30 
sprevit, per suos* se nihil absque prelio velle mandavit 
confestimque obviam Pippino*^, qui ab Aquitania ad 
illum veniebat, iter arripuit. Quod cum otius didicissent 
Lodhuwicus et sui, supra modum rem graviter ferentes 
— erant enim undique graviter tam itineris longitudine 35 
quam et proeliis variisque dif ficultatibus et maxime ' 

a) gquis c. b) ec cort-, hec. c qolibet corr. quolibet. d) alt" uterq; '•. 

e) niandant eorr. mandent. f) pat" irsq; (pater fratresque) r. g) offerent e. 

h) haec hoc c. i) hoc loco aliqttid , forlasse se, erawyn est. k) Pippini c. 

1) mzime corr. maxime. 40 

1) Non longe a CadlieUonica civitaie, quantum coniectare licet ; cf. Mei/er 
ron Knonau l. c. p. 98, »■ 116; Miihlbacher l. c. nr. 1084*. 2) Hoc 
nescio an sit conqueruntur. 3) De his vcrbis inteUectu difficilibus cf. 
Meyer von Knonau l. c. p. 26; Diimmler l. c. p. 152, n. 1. 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER II. 25 

equorum inopia attriti — , verumtamen, quanquani se 841. 
haec ita haberent, timentes, ne forte, si ab auxilio 
fratris frater deficeret, posteris suis indiguam memoriam 
reliquisseut ; quod quidem ne facerent, elegerunt omni 

6 penuriae, etiani, si oporteret, morti potius subire quam 
nomen invictum amittere. Quam ob rem ex eadem 
magnanimitate mestitia oppressa, invicem se adortantes, 
gaudentes velociterque , ut Lodharium cito consequi 
possent, ibant. Cumque atque insperate* propter urbem ^//<«. 21 

10 Alciodorensem uterque exercitus alter ab altero vide- 
retur, coufestim Lodharius verens, ne forte fratres sui 
absque dilatione supra se irruere velleut, armatus castra 
aliquantulum excessit. Quod quoniam fratres sui facere 
illum cognoveruut, quosdam castra metantes'' relinquunt, 

15 quosdam secum armatos assumunt et absque dilatione 

obviam procedunt; missos invicem mittunt pacemque 

sub nocte componunt. Castra autem ab invicem dista- 

•i>.66i. bant plus niinus leuvas tres, et 'intererat paucula palus 

saltusque ; ac per hoc erat utrique ad alterum difficilis 

20 accessus. Quapropter aurora delucescente Lodhuwicus /«». 22. 
et Karolus ad Lodharium mittunt, mandant sibi valde 
displicere, quod illis pacem absque proelio denegaverat"^; 
quod etiam, quoniam vellet, et absque qualibet fraude, 
si fieri deberet, esset. Et primum quidem ieiuniis ac 

25 votis Deum invocent, deinde, si ille transire ad illos 
voluisset, locum transeundi se daturos promittunt, ut 
omni inpedimento sua suorumque ex parte ablato abs- 
que qualibet occulta deceptione congredi possent; quae 
et, si vellet, sacramento firmare praeceperunt , at si 

30 nollet, ut eadem illis concederet atque firmare rogaret, 
petunt. Is autem more solito per suos se responsurum 
promisit et, ut legati regressi sunt, protinus obviam iter 
arripuit ac locum, quo castra poneret, Fontaneum*'- ^ 
petit. Eadem autem die fratres sui post Lodharium 

35 iter accelerantes antecesserunt illum et propter vicum 
quod Tauriacus dicitur castra posuerunt. Crastina die/'<«. 23. 
exercitus praeparati ad proelium castra aliquantulum 
excesserunt. Praemittentes*^ Lodhuwicus ac Karolus 

a) inapirate c. b) metentes c. c) dene denegaaerat e. d) eandem nominis for- 
40 wmm praebet AgHtUi Lib. pont. eccl. Rar. c. 174, MG, SS. Lang. p. 389; ceteras eoVegit 
itahlbacher l. c. nr. 1084 f. e) Praemiltes c. 

1) De loco pugnae cf. Mei/er von Knonau 1. c. p. 1.36 — 139; Dummler 
l. c. p. 154, n. 3; Muhlbacher I. c. nr. lOSif. 



26 NITHARDI HISTORIARUM LIBER n. 

841. Lodhario mandaverunt, ut memor esset fraternae con- 
ditionis, sineret ecclesiam Dei et universum populum 
Christiauum pacem habere, concederet illis regna a 
patre suo consensu concessa, haberet sua sibi non 
merito, sed sola misericordia a patre illi relicta. Et in 5 
munere offerebant illi quicquid in universo exercitu 
absque armis et equis habere videbantur; at si id* 
nollet, cedebant illi uterque portionem regni, alter 
usque Carbonarias, alter vero usque E-enum ; quod et si 
rennueret, universam Franciam aequa lance dividerent, lo 
et quicquid horum vellet suae ditionis esset. Ad quod 
Lodharius more solito per suos se quicquid placeret 
notare respondit, mittensque per presens Drogonem \ 
Hugonem - et Hegibertum mandat non illos aliquid tale 
antea illi mandasse, ad quod considerandum spatium ib 
habere se velle aiebat; re autem vera Pippinus non 
venerat, illum hac'^ dilatione expectare volebat. Verum- 
tamen Ricuinum ^, Hirmenaldum et Fredericum sacra- 
mento firmare praecepit, quod pro nulla re alia has 
indutias peteret, praeter quod commune*^ profectum tam 20 
illorum quam et universae plebis, sicut iusticiam inter 
fratres et populum Christi oportebat, quaerere volebat. 
Quo^ quidem sacramento Lodhuvicus et Karolus creduli 
/h«. 23. 24. effecti, ea die et in crastinum, insuper etiam usque in 

y««, 25. horam secundam diei tercii, quod evenit VII. Kal. lulii, 25 
pace utrorumque ex parte iureiurando firmata, ad castra 
redeunt, missam vero sancti lohannis® in crastinum 

jun. 24. celebraturi. Pippino quoque eadem die Lodharius in 
supplementum recepto mandat fratribus suis, quoniam 
scirent illi imperatoris nomen magna auctoritate fuisse 30 
impositum , ut considerent, quatenus eiusdem nominis 
magnificum posset^ explere of ficium ; insuper autem 
haut" se libenter utrorumque'**^ querere profectum. 

a) it c. b) ac c, e) sic e. d) Quod c. e) ihannis corr. iohannis. f) posse e. 
g) haut eiciendum esse Wattenbach l. c. p. 40, n. 1. censet, h) ntroque eorr. utro- 35 

rumque c. 

1) Pairuum; v. supra I. I, c. 8. 2) Xuin et hic palruus sit, Mei/er 
ron Knonau l. c. p. 102, n. 172. et p. 140, n. 20. dubitarit. 3) Cf. 
Meyer von Knonau l. c. p. 141. 4) Suum videlicet et Pippini srcuin 
foederati , Mei/er von Knonau l. c. p. 99, ». 127. interprelatus est, 40 
guem Diimmler l. c. I, p. 154. secutus est ; quam loci satis obscuri 
interpretationem Wattenbach l, c. p, 40, n. 1. non sine ratione reiecisse 
videtur, cum Lotharius aiifea Pippinum nuUo nmio commcmoraverit. 



XITHARDI HISTORIARUM LIBER II. 27 

luterrogati autem, si quiddam horum, quae mandaverant. 841. 
recipere vellet vel si quamlibet finitivam sententiam illis 
mandasset, nihil sibi horura fuisse iniunctum respon- 
derunt. Quam ob rem cum omnis spes iusticiae ac 
5 pacis sua ex parte ablata videretur, raandant illi, si 
melius non invenisset, aut reciperet unum horum, quae 
illi raaudaverant, aut nosset illos in crastinum — quod 
contigit, sicut praefatum* est, VII. Kal. lulii — hora/«n. 25. 
videlicet diei secunda, ad omnipotentis Dei iudicium, 

10 quod illis absque illorum voluntate mandaverat, esse 
venturos. Quae quidem Lodharius solito more insolenter 
sprevit et visuros se , quid agere deberet , respondit. 
Dum haec supcr Ligerim'' iuxta Sanctum Fludualdum 
consistens ^ scriberem , ecclipsis solis hora prima feria 

15 [tertia*^], XV. Kal. Novembris in Scorpione contigit. HisocMe. 
ita omissis diluculo Lodhuvicns et Karolus consurgunt, jioi. 25. 
verticem montis castrae*^ Lodharii*' contigui cum tertia, 
ut videtur, exercitus parte occupant adventumque eius 
et horam secundam, ut sui iuraverant, exspectant. Cuni- 

20 que utrumque adesset, proelium super rivolum Burgun- 
dionum magno certamine committunt. £t Lodhuvicus 
quidem ac Lodbarius in loco qui Brittas dicitur strenue 
confligunt ; quo superatus Lodharius terga vertit. Pars 
autem exercitus, quam Karolus in loco qui Fagit vulgo 

25 dicitur 'excepit , protinus fugit ; pars vero , quae in 

*j>. 662. Solennat^ Adhelardum- ceterosque, quibus haud modi- 

cum supplementum Doraino auxiliante prebui, appetiit. 

strenue conflixit ; quo et utrique vicerunt, sed novissinie 

omnes a parte Lodharii fugerunt. 

30 Qua finem primi certarainis dedit Lodharius, ter- 

minetur liber secundus. 



LIBER TERTIUS. 

Quoniam sinistrum me quiddam ex genere nostro 

ut audiam pudet, referre praesertim quam maxime piget; 

35 quam ob rem imperio haudquaquam malivole contempto, 

ut finis optatus libri secundi affuit, per omnia finire hoc 

a) pr.iefactum e. b) cidetur pro Sequanam esse scripfum ; ef. Meyer ton Knonau l. c. 
p. 1C2, n. 180; Diimmler l. c. p. 169, n. 2 ; Wattenbach l. c. p. 40, n. 2. c) tertia 

om. e. d) sic c. e) lodhari c. t) solenat c. 

40 1) V. mfra l. III, c. 3, p. 32. 2) Cf. supra p. 15, n. 4. 



28 NITHARDI HISTORIARUM UBER III. 

841. opiis animus decrevit ; sed ne forte quilibet quocumque 
modo deceptus res nostro in tempoi-e gestas, praeter- 
quam exactae sunt, narrare praesumat, ex his quibus 
interfui tertium libellum ut adderem acquievi. 

/«w. 25. 1. Proelio quidem , uti praefatum est, strenue* 5 

peracto, quid de palantibus peragere deberetur*^, Lodhu- 
vicus et Karolus in eodem campo deliberare coeperunt. 
Et quidam ira correpti persequi hostes suadebant, qui- 
dam autera, et maxime reges, miserantes fratris plebisque 
et, ut iudicio Dei et hac plaga repressi ab iniqua cupi- lo 
ditate resipiscerent, et Deo donante deinceps unanimes 
in vera iusticia devenirent, piis visceribus solito more 
optabant. In quo negotio Dei omnipotentis misericordia 
ut prestolaretur, suadebant. Quibus cetera multitudo 
assentientes a proelio et praeda discesserunt ^ et fere i5 
mediante die ad castra redeunt, quid^ deinceps con- 
sultius acturum'^ videretur, deliberaturi. Fuit quidem*^ 
ingens numerus praedae et ingens cedes*^ et insuper 
ammirabilis, immo et merito notabilis misericordia tam 
regum quam et universorum. Nam diversis pro rebus 20 

jioi. 26. diem dominicum inibi acturos se deliberarunt. In quo 
missa peracta amicos et inimicos , fideles et infideles 
pariter sepulturae tradebant, plaga correptos ac semi- 
vivos eodem modo pro viribus ex animo refovebant. 
Post hos qui fuga evaserant miserunt offerentes, si 25 
reverti sana fide vellent, omnia delicta remitti. Post 
haec reges populique super fratre" populoque'' Christiano 
dolentes percontari episcopos coeperunt, quid agere super 
hoc negotio deberent. Quam ob rem unauimes ad con- 
cilium omnes episeopi confluunt, inventumque in con- 30 
ventu publico est, quod pro sola iusticia et aequitate 
decertaverint, et hoc Dei iuditio manifestum effectum 
sit, ac per hoc inmunis oniDis Dei minister in hoc 
negotio haberi, tam suasor quam et effector, deberetur; 
at quicumque consciens sibi aut ira aut odio aut vana 35 
gloria aut certe quolibet vitio quiddam in hac expedi- 

a) strenue c. b) perageretur corr. peragere deberetur; forle peragi eyiieiictainiiDii. 

c) nuid om. c. d) fiV c. pro agonrtuiu; endem fere dictio siipra p. 23, /. 10 sq. e) quid.T c. 
f) cfde c. g) fratris c. h) populo, q; .iiipra addito c. 

1) Auctorem tradentem victores non esse hostes perseculos a Prudentio 40 
(Ann. Bertin. a. 841, SS. li. G. p. 2b), qui de fugientium jMrsecutione 
dicit, non dissentire Meyer von Knonau I. c. p. 29 sq. et p. 99, n. 135. 
rede explanavit. 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER III. 29 

tione suasit vel gessit, esset vere coufessus secrete841. 
secreti delicti et secundum moduni culpe diiudic.iretur ; 
verumtamen in veneratione ac laude tantae declarationis 
iusticiae pro remissione delictis'"^ mortuorum fratruni 

5 suorum — in eo, quod inperfecti peccatis intervenienti- 
bus se noverant, ut in multis volentes nolentesque de- 
linquebant — ut suo adiutorio ab his exuti liberarentur^; 
insuper autem, uti actenus in iusticia adiutor et pro- 
tector illis*^ Deus*^ extitit\ ita ut deinceps ubique exi- 

10 steret; proqx^e his omnibus triduanum ieiunium inventum 
immoque libenter ac celebre celebratum est. 

2. His ita reor® peractis Lodhuwicus*^, ut Renum 
peteret. decrevit, Karolus autem diversis pro rebus et 
maxinie propter Pippinum, ut illum sibi subdere stu- 

15 deret, in Aquitaniam ut proficisceretur, ratum duxit. 
Nam Bernardus dux Septimaniae , quanquam a loco 
praedicti proelii plus miuus leuvas tres defuerit, ueutri 
in hoc negotio supplementum fuit; victoriam autem ut 
Karoli esse didicit, filium suum Willelmum ad illum 

20 direxit et, si honores. quos idem iu Burgundia habuit, 
eidem donare vellet, ut se illi commendaret, praecepit. 
Insuper iactabat se posse nec non et aiebat, quod 
Pipinum uua cum suis Karolo foedere, quo valeret. 
sulDdere vellet. Quam legationem benigne excepit- et. 

25 sicut postulaverat, per omnia concessit, monens, ut de 

Pippino et suis quod promiserat*^, in quantum posset, 

ut perficeretur, operam daret. Cumque adversa undique 

propulsa viderentur, ac spes prosperitatis cuique hinc 

*p.6cz. inde 'faveret, Lodhuwicus cum suis Renum petiit. Karolus 

30 vero una cum matre Ligerim'' adiit. Res'* autem publica 
inconsultius , quam oporteret, omissa; quo quemque 
voluntas rapuit, perfacile omissus abscessit. Quod quidem 
Pippinus audiens paulo ante desideratum cum illo foedus 
inire' distulit. Bernardus quidem ad illum venit, sed, 

35 ut illi se commendaret, minime acquievit. Quidam 
tamen a^ Pipino desciverunt, et hoc tantum jn-aefata 
expeditio Karolo profuit, quod illos sibi foederatos 
recepit. Interea Adhelardus ceterique, quos Karolus ad 
Francos direxerat scire cupiens, si ad illum reverti 

40 vellent, Carisiacum venientes, quo illi ut missos diri- 

a ila e. h) liijprantiir ro>-r. iiberarcntur. c) illi c. i) di (dei) c. e) quam 

rocem Pertz, SS. II, p. 662, /. 40, in rebus emendfivit. f) lodhanicae corr. lodhuuvicas. 
ei promiserant c. h; kgerini e. i) in irae e. k) ap c. 

1) Cf. Ps. 27, 7. 32, 20. 39, 18. 113, 9-11. Eccli. 51, 2. 2) Scil. 
15 Karolus. 



30 NITHAEDI HISTORIARUM LIBER m. 

Sll.geret mandaverant, perpaucos obriam liabuerunt; qui 
hoc dicebant , si idem Karolus ad praesens esset , ad 
illum venire minime difPerreut; aliter autem nescire 
aiebant , utrum viveret an non. lactaverant enim hi 
qui partis Lodharii^ sentiebant in proelio Karolum 5 
cecidisse, Lodhuvicum vulneratum et fuga lapsum abisse. 
Quapropter inconsultum aiebant in incertis rebus ali- 
quod foedus cum quolibet inire debere. At Guntboldus ^ 
ceterique coadunati supra praefatos Karoli missos irruere 
se simulabant, et utique fecissent, si ausi essent. Qua- 10 
propter ad Karolum Adhelardus et ceteri miserunt 
mandantes, ut, quantotius posset, venire satageret, qua- 
tinus et illis adiutorium praeberet et, si Franci, uti 
aiebant, ad illum venire vellent, scire posset. Ipsi vero 
Parisiacam civitatem adeunt adventum Karoli praesto- 15 
laturi^. Quod cum Karolo nunciaretur, protinus his in 
partibus iter direxit. Ad Sequanam^ autem ut per- 
venit, Adhelardum una cum ceteris in Spedonna obviam 
habuit, et quauquam propter conventum, quod*^ cum 
sept. i.fra.tre in Lingonicam urbem Kal. Sept.^ condixerat, 20 
quoniam imminebat. anxius^ esset, ratum duxit, ut 
saltem citato cursu per urbem Belvacensem ac deinde 
per Compendium et Suessionis, hinc per Remensem^ 
et^ Cadelonensem Lingonicam peteret urbem, quatinus 
eo tenore id , quod cum fratre statuerat , observare 20 
studeret et, si quilibet e Francis ad illum venire ' vellet, 
posset. Franci vero eandem paucitatem, quam et Aequi- 
tanii spreverant, spernentes variis fictionibus illi se per 
praesens subdere distulerunt. Quod ut Karolus cognovit, 
praefatum iter accelerare'^ coepit* Eemensem 30 

*) Hoc loco seqxentia per S. Meda7-di monachum, qui corpora 
tot sanctoriiin in monasterio suo quiescere eiusdemque esse 
Bernacham villam probaret, fortasse per iUum falsariuw, qui 
Translationem SS. Tiburtii, Marcdlini et Petri ad S. Me- 
dardum (SS. XV, j). 391 sqq.) eodem animo composuit, manu 35 
scribae textui inseria sunt, saeculo XI. per alium falsarium 
in mai-gine aucta : Cumque Suessonicam peteret "urbem, 
monachi de Sancto Medardo occurrerunt • illi deprecantes, 
iit corpora sanctorum Medardi, Sebastiani, Gregorii, Tiburcii, 
Petri et Marcellini, Marii, Marthae, Audifax et Abacuc, 40 

a) lodhadbarii c. b) praestolari c. c) sequonam c. d) sic e. ; cf. j>. 22, l 31. 
e) »ep e. f) ancxius e. g) remensim eorr, remensem. h) ut et c. i) ueniret, 
t eraso c, k) accelere c. 1) occnrer c. 

1) Cf. sup?-a p. 19, n. 1. 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER LU. 31 

iirbem petiit; quo cum venisset, iniucium recepit, quod841. 
Lodhuvicus •'^ ad conventum, quod'' in Liugonicam urbem 
condixerant, venire non posset, eo quod Lodharius iu 
regnum illius hostili mauu irruere vellet; mandaveraut 
5 etiam Huc avuuculus eius ^ nec non et Gislebertus 
comes Mausuariorum*^, si in illis partibus isset, ad 
illum se una cum ceteris esse venturos. 

3. Ergo tam pro fratris adiutorio quam et , ut 
hos , si ad illum veuire velleut , recipere posset , ad 

10 Sanctum Quiutiuum iter direxit. Quo quidem Hugouem, 
sicut maudaverat , obviam habuit et inde in partes 
Traiecti iter direxit. Lodharius autem, ut haec - audivit, 
omisso'^ Lodhuvico, quem paulo ante persequi statuerat, ('-i«<7.; 
a Warmatia "ad conventum, quod^ Teotonis-villam iu- 

15 dixerat, iter arripuit et, qualiter super Karolum irrueret*^, 
inteudit. Quod cum Karolus iu Wasiticum ^ didicisset, 
Hugonem et Adhelardum ad*^ Gislebertum uua cum 
ceteris, [quos^] foedere, quo valerent, sibi adnectereut, 
direxit. Rabanonem* etiam ad Lodhuvicum dirigens 

50 mandat, qualiter pro suo adiutorio illis iu partibus isset, 
quod Lodharius audieus, illo omisso, supra se cum omni- 
bus copiis ire pararet, moneusque'' ac deprecatur, ut. 



Honesimi, Meresme et Leocadie (manus saec. XI. in margine 
dextera addidit : Mariani, Pelagii et Mauri, Floriani cum sex 

25 fratribus suis, Gildardi, Sereni et domni Remigii [Remorum 

archiepi, quod rectum erat, erasum] et eadem 9nanu ad- 
scriptum: Rotomagorum archiepiscopi) [alia manu saec. X. e.r. 
primae fere coaeva in marg. ima add. : in basilicam, ubi nunc 
quiescunt], tunc manu scrihae in textu scripta: et iam tunc 

30 maxima ex parte aedificata erat,transferret. Quibus acquiescens 

inibi mansit et, uti postulaverant, beatorum corpora propriis 
humeris cum omni veneratione transtulit; insuper et villam 
quae Bernacha dicitur rebus eiusdem ecclesiae per aedictum 
addidit. His ita peractis . . . Per quam interpolationem 

35 inter accelerare coepit et Remensem urbem copula quaedam 

videtur esse extincta. — Cf. etiam Mei/e>- ron Knonau I. c. 
p. 6, p. 101, n. 156; Simson l. c. p. 292. 293, n. 1. 

a) lohuuicns eorr. lodhnuicus. b) sic c; cf. p. 30, 1. 19. c) Pert:, SS. II, p. 663. 

n. g: 'lege Masuariorum, uii et codex S. Victoris habet' ; num ineolae pagi Matago sinf, 
-40 incertum est ; cf. Meifer ron Knonau p. 101, «. 158. d) amisso f. e) irruet c. 

I) et c. g) quos om. c. h) Pertz I. c, n. 1: 'lege monetque'. 

1) Patruus (cf. supra l. I, c. 2, p. 2), S. Quintini ahbas ; cf. infra c. 3. 

2) Karolum ad S. Quintinum, inde in partes Mosae proiyinquas j)ergere 
velli ; cf. Meyer von Knonau l. c. p. 142, n. 10; Miihlbachcr I. r. 

45 nr. 1087 i. 3) Hodie Vise ; cf. Mei/er von Knonau I. c. p. 14.3, n. 21. 
4) Cotnitem ; cf. ibidem p. 101, /). 163. 



32 NITHARDl HISTORIARUM LIBER III. 

841. quantotms posset, solito more "adiutorium illi praebere *j9. 664. 
studeret. Insuper autem Exemenonem venerabilem 
episcopum ^ ad Lodharium direxit, solito more humiliter 
praecepit, ut roget, ut obsecret, meminerit, quod frater 
filiolusque eius sit; meminerit, quae pater inter illos 5 
statuerat, quae tam is quam et sui inter illos iuraverant; 
meminerit, quod novissime iudicio Dei inter illos voluntas 
eius declarata sit; et si horum omnium recordare nolit, 
cesset a persecutione sanctae Dei ecclesiae, misereatur 
pauperum, viduarum orfanorumque et regnum a patre la 
suo consensu sibi datum ut ingrediatur omittat, ne forte 
iterato populum Christianum ad cedem mutuam con- 
fluere compellat*'^. Et his ita compositis idem ipse 
Parisiacam urbem adiit tam fratris sui Lodhuvici ad- 
ventum quam et ceteros fideles suos, quos undique con- 15 
vocaverat , praestolaturus. Quod cum Lodharius didi- 
cisset, ad eandem urbem iter direxit; habebat enim tam 
Saxonum quam et Austrasiorum nec non et de Alamannis 
partem haud modicam secum, horumque auxilio prae- 
niaxime confisus'' ad Sanctum Djonisium venit. Rep- 20- 
pererat autem inibi naves plus minus XXti; insuper 

5#ij/. quoque Sequana, uti mense Septembrio solet, exigua 
erat transitumque perfacilem praestabat^. Quam ob 
rem iactabant se sui facile transire posse et hoc utique 
simulabant se maxime'^ velle. Ergo Karolus quosdam 2» 
Parisium et^ Milidonem custodiri* praecepit, quosdam 
vero, ubicumque vada vel navigia esse noverat, residere 
fecit; ipse vero e regione Sancti Dyonisii iuxta Sanctum 
Fludualdum castra in meditullio posuit, ut et Lodhario, 
si ita oporteret, transitum prohibere aut, si alicabi super 30 
■ suos irruere vellet, illis succurrere posset. Et ut per- 
faeile dinosceretur, quo in loco adintorium praeberi 
deberet, more maritimo signa in locis congruis atque 
custodias deputavit. Insuper autem Sequana, mirabile 
dictu ! dum nos nusquam eo in tempore infra duos 35. 
menses pluvias esse novimus , repente aere sereno 
tumescere coepit ac sponte his in locis vada ubique 
prohibuit. Cumque haec ita se^ haberent, cernens 

.11 ci.iipellat, n expuncto e. b) confissus, priore a expuncto e. c) praesteb.it corr. 
pr.aestabat. d) mexime corr. maxime. e) parisiu & e parisius riileliir ?,<«< eor- 40 

reclum. f) sic c. g) se om, c. 

1) yoviomensein ; cf. ibut p. 10], ^i. 105. 



NITHARDI HISTORIARUM LEBER m. 33 

Lodharius transitum inibi undique sibi probibitum*, eo841. 
tenore cum Karolo pacem inire se velle mandavit, ut 
foedus, quod Karolus cum fratre suo Lodhuvico sacra- 
mentis firmaverat, omisisset, et ille econtra foedus, quod 
5 cum Pippino nepote suo similiter^ sacramentis firma- 
verat, omitteret; et haberet Karolus a Sequana partem 
occiduam absque Provinciam et Septimaniam, essent- 
que*^ quasi pace perpetua'* foederati. Ee autem vera 
sic se utrosque facilius decipere posse putabat omne- 

10 que^ imperium hac arte invadere sperabat. At Karolus 
respondit se*^ foedus, quod cum fratre suo necessitate 
coactus inierat , minime violare velle ; insuper ut a 
Mosa^ usque Sequanam regnum, quod pater illi dederat, 
nequaquam congruum videretur, ut illi obmitteret, 

15 praesertim cum tanta nobilitas illum secuta de his 
regionibus esset, quos in sua fide deceptos esse minime 
oporteret. Quam ob rem, quoniam hiemps aderat, 
haberet quique honores, quos pater illis dederat, si 
vellet, mandavit, donec veris tempore , vellent cum 

20 paucis, vellent cum omni comitatu, omnes conveniant 
et, ni** statutis aut statuendis concordia concurrat, quid 
cuique debeatur, armis decernant. Quae quidem Lodha- 
rius more solito sprevit et a Sancto Dionjsio* obviam 
Pippino, qui ab Aquitania ad illum veniebat, Senones 

25 iter direxit ; Karolus autem econtra, qualiter Lodhuvi- 
cum in adiutorium suum recipere posset, intendit. 

4. Interea nunciatum est Karolo, quod soror sua 
Hildigardis ^ Adelgarium quendam ^ ex suis ^ captum 
haberet et in urbe Laudunensi una secum custodiri 

30 fecisset. Qua pro re expeditos ad hoc opus Karolus 
sibi delegit ac protinus decedente^ iam die ^ his in 
partibus festinus perrexit ; distabat enim urbs eadem 
plus minus leuvas XXX^a. Per totam siquidem noctem 
iter faciens impediente gelu praevalido, hora fere diei 

35 tercia insperate subito sorori et civibus cum infinita 
multitudine nunciatur Karolus adesse, omnisque urbs 

a) proibitum corr. prohibitum. b) similiter gupra lineam add, c) essentque c. 

d) petua c. e) omneq; c. t) respondisse c. g) ut amosa c. h) ne c. i) sie 
hoc loco c. k) quandam corr. quendam. 1) decendcnte c. 

40 1) Abbatissa, fwtasse S. Mariae Laudiinensis; cf. Meyer von Knonau 
l. c. p. 102, n. 188. 2) Cf. supra p. 14, n. 3. 3) Verg. Georg. 

IV, 466: Te veniente die, te decedente canebat affert Manitius, 
'X. Archii/ IX, p. 618. 

Nithard. Q 



34 NITHARDI HISTORIARUM LIBER m. 

841. militibus circumdata* fore. Quo quidem nuneio ex- 
territi, quoniam nec evadendi nec aderat spes moenia 
tuendi, pacem sub una eademque nocte petunt, Adel- 
garium confestim reddunt et, ut se urbemque^ absque 
conflictu in crastinum dedant, cum omni subiectione 5 
promittunt. Dum haec agerentur, milites moram huius 
rei graviter ferentes, insuper laboris tedio, quod prae- 
terite noctis passi fuerant, permoti in excidium urbis 
ruere undique coeperunt; essetque procul dubio protinus 
flammis rapinisque tradita, ni idem Karolus misericordia 10 
super ecclesiarum Dei sororisque necnon et populi 
Christiani permotus minis atque blanditiis horum animos 
maximo labore compescere *studuisset. Quos cum abs- *i). 665. 
cedere fecisset, ut soror postulaverat, concessit et Sal- 
monciacum ab urbe discessit. Crastina quoque die Hildi- 15 
gardis ad fidem suam, sicut spoponderat, venit urbem- 

que inlesam et absque conflictu sui iuris restituit. 
Sororem suam siquidem'^ Karolus benigne excepif^ et 
omnia quae actenus erga illum deliquerat illi donavit, 
multisque verbis blande illam allocutus omnem benigni- 20 
tatem , quam frater sorori debet , si deinde benivola 
erga illum esse vellet, ei perhumane promisit ac quo 
voluit illam abire concessit. Urbi sua iura statuit et 
ad suos, quos circa Parisium omiserat, his ita peractis 
rediit. Senones autem Lodharius Pippino recepto, quid 25 
agere deberet, anxius erat. Nam Karolus partem exer- 
citus Sequanam traiecit et in saltum qui Pertica vulgo 
dicitur direxit. Quos quoniam Lodharius vel se vel 
suos impedire timuit, primum insectari statuit. Qua 
quidem re sperabat se et hos facile delere et hoc terrore 30 
• sibi residuos subiugare maximeque Nominoium^ Brit- 
tannorura ducem suo subdere dominatui posse. Sed 
frustra haec omnia expleturus adiit, dum nihil horum 
ad effectum perduxit. Nam exercitus Karoli omnis ab 
eo salvus evasit, insuper ex suis neminem recej)it; et 35 
Nomenoius omnia que illi mandaverat insolenter sprevit. 

842. His ita se habentibus repente nuntium accepit, quod 
Lodhuvicus et Karolus una cum ingenti exereitu alter 
alteri studeret. Cumque se undique rebus adversis 
circumseptum videret, maximo ambitu inaniter expleto 40 
a Turones redire coepit efc fatigato exercitu tandem 

a) circuidntn c. b) urbe «jiiae c. c) seqiiitnr bc expuiietum. A) excepit <*. 

e) sic lioc loeo r. 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER III. 35 

fessus Franciam pervenit. Pippinus autem, quod se illi842. 
sociaverat, penitudine correptus Aquitaniam se recepit. 
Interea audiens Karolus, quod Otgarius'* Maguntiae 
sedis'' episcopus una cum ceteris Lodhuwico*' fratri suo 
5 transitum ad se probibuisset, iter per Tiillensem urbem 
accelerans Elisazam ad Zabarnam introiit ; quod cum 
Otgarius didicisset, una cum ceteris litore relicto abiit, 
et quo quisque valuit ocius se abdidit. 

5. Ergo XVI. Kal. Marcii Lodhuvicus et Karolus Ffj»-. i4. 

10 in civitate quae'^ olim Argentaria vocabatur, nunc autem 
Strazburg vulgo dicitur ^, convenerunt et sacramenta, 
quae'^ subter notata sunt. Lodhuvicus Romana, Karolus 
vero Teudisca lingua iuraverunt. Ac sic ante sacra- 
mentum® circumfusam plebem , alter Teudisca, alter 

15 Romana lingua alloquuti sunt. Lodhuvicus autem, quia 
maior natu, prior exorsus sic coepit: 'Quotiens Lodharius 
me et hunc fratrem meum post obitum patris nostri in- 
sectando usque ad internecionem^ delere conatus sit, 
nostis. Cum autem nec fratemitas^ nec Christianitas nec 

20 quodlibet ingenium, salva iusticia ut pax inter nos esset, 
adiuvare posset, tandem coacti rem ad iuditium omni- 
potentis Dei detulimus, ut suo nutu, quid cuique debe- 
retur, contenti essemus. In quo nos, sicut nostis, per 
misericordiam Dei victores extitimus , is autem victus 

25 una cum suis quo valuit secessit. Hinc vero fratemo 
amore correpti nec non et super populum Christianum 
conpassi persequi atque delere illos noluimus, sed hac- 
tenus sicut et antea, ut saltem deinde cuique sua 
iusticia cederetur, mandavimus. At ille post haec non 

30 contentus iudicio divino, sed hostili manu iterum et 
me et hunc fratrem meum persequi non cessat, insuper 
et populum nostrum incendiis, rapinis cedibusque de- 
vastat; quam ob rem nunc necessitate coacti couvenimus 
et, quoniam vos de nostra stabili fide ac firma frater- 

35 nitate dubitare credimus, hoc sacramentum inter nos in 
conspectu vestro iurare decrevimus. Non qualibet iniqua 
cupiditate illecti hoc agimus, sed ut certiores, si Deus 
nobis vestro adiutorio quietem dederit, de communi pro- 

a) ogarias con: otgarias. b) sidis corr. sedis. o) lodhniuico c. _ d) qng c, 

40 e) sacramenta corr. sacramentii. f) iritnic tione corr. inlnec ione t txptotcto. 

g) fratemitac corr. fraternitas. 

1) Cf. Ann. Ftild. a. 842, l. c. p. .33: apud urbem Argentoratum, quae 
nunc Strazburgus vocatur. 

3* 



36 NITHARDI HISTORIARUM LIBER m. 

482. fectu simus. Si autem, quod absit, sacramentum, quod 
^**'"' ^^' fratri meo iuravero, violare praesumpsero, a subditioue 
mea nec non et a iuramento, quod mihi iurastis, unum- 
quemque vestrum absolvo'. Cumque Karolus haec eadem 
verba Eomana lingua perorasset, Lodhuvicus, quoniam s 
maior natu erat, prior haec deinde se servaturum testatus 
est : ^ 'Pro Deo amur et pro Christian poblo et nostro 
commun saluament, dist di in* auaut, in quant Deus 
sauir et podir me dunat, si saluarai eo*^ cist meon fradre 
Karlo et in aiudha*^ et in cadhuna cosa, si cum om per lo 
dreit son fradra salvar disf^, in o^; quid il mi altresi 
fazet; et ab Ludher nul plaid numquam prindrai. qui 
meon uol *cist meon fradre Karle in damno sit'. Quod "p- 666. 
cum Lodhuvicus explesset, Karolus Teudisca lingua sic 
haec^ eadem verba testatus est: 'In Godes minna ind lo 
in thes Christanes^ folches ind unser bedhero gealt- 
nissi^, fon thesemo dage frammordes, so fram so mir 
Got geuuizci indi mahd ' furgibit -, so haldih tesan'^ minan 
bruodher, soso mau mit rehtu sinan bruodher' scal, in 
thiu thaz er mig sosoma"^ duo ; indi mit Ludheren" in 20 
nohheiniu thing'' ne gegango, zhe^ minan uuillon imo 
ee scadhen uuerheni'. Sacramentum autem, quod utro- 
rumque populus, quique propria lingua, testatus est, Ro- 
maua lingua sic se habet : 'Si Lodhuuigs sagrament, 
quae'' son fradre Karlo iurat, conservat, et Karlus meos 25 
sendra de suo® part non lostanit^, si io returnar non lint 
pois, ne io ne neuls, cui eo returnar int pois, in nulhi 
aiudha'^ contra Lodhuuuig nun li iuer'*". Teudisca autem 

a) en post cory. in. b) fortasse sisaluaraieo eorr. sisaluarieo, a ejrpunrtn. c) ad- 

iudha corr. aiudha, d expuncto. d) dist. non dift, plane legitur in c, r. Koschtritz l. c. 30 
p. 2. e) In o spalio ampliore relicto eadem manu posteriu.i esse suppleta ridentur. 

t) §c corr. hec. g) xpanes c. h) gealnissi corr. eealtnissi ; rectius gehaltnissi. 

i) madh c. k) sic c. ; rectius thesan. 1) bruher c. m) recfius go eama. 

n) luheren c. o) nohein iutj hing corr, nohhein iut' hing. p) sic c. ; recte the. 

q) uuerhen c. ; recte werdhen. r) quf c. s) sic c. ; rectius sua aul sue. t) rerha, 35 
quae litteris lostanit continentur, quam varie viri linguae Francicae periti distinrerint et 
inlerpreiari aut emendare temptaverini , Koschfritz l. c, p. 3. adnotavit, u) aiuha corr. 
aiudha. v) cf. KosehwUe l. c. p, 3. 

1) luramenta, quae sequuntur, postremi ediderunt Miillenhoff et Scherer, 
'Denlanaler deutscher Poesie und Prosa', ed. 3. (1892) /, p. 231 sq. et 40 
Ed. Koschuitz, 'Les plus anciem monuments de la latigue fran^aise' 
ed. 5. (1897) p. 2 sq., quorum emendationum et adnotationum rationem 
habui, itemque illarum, quas laeobo Grimm G, H. Petiz debucrat quas- 
que aliqua ex parte obsoletas huic editioni integras imererc omisi ; cete- 
rum de iuramentis cf. quae in praefatione notaia sunt. 2) Cf. Con- 45 

fess. Fuldens., ed. MiiUenhoff et Scherer l. c. I, p. 242, l. 20: so fram 
30 mir Got almahtigo mahti enti giwizzi forgibit. 



XITHARDI HISTORIARUM LIBER m. 37 

lingua: 'Oba Karl then eid, then er sinemo* bruodher^*?. 
Ludhuuuige" gesuor, geleistit, indi Ludhuuuig min herro, 
then er imo gesuor, forbrihchit, ob ih inan es iruuenden 
ne mag, noh ih noh thero nohhein, then'' ih es iruuenden 
5 raag, uuidhar Karle imo ce foUusti ne uuirdhit'. Quibus*^ 
peractis Lodhuwicus Renotenus per Spiram et Karolus 
iuxta Wasagum per Wizzunburg Warmatiam iter direxit. 
Aestas autem, in qua® praefatum exactum est prelium, 
fuit frigida nimis, et omnes fruges persero collectae 

10 sunt; autunnus^ vero et hiemps naturalem ordinem per- 
egerunt. Ac eadem die, qua praedicti fratres nec non et 
primores populi praefatum pepigere pactum, subsequente 
gelu^ nix multa cecidit. Stella cometis^ mense Decembrio 
et lanuario nec non et Februario usque praelatum con- 

15 ventum 'apparuit, per Pisces centrum ascendit et inter 

»p. 667. signum, quod a quibusdam Lyra, a quibusdam vero An- 

dromeda vocatur, et Arcturum obscuriorem hoc concilio 

expleto defecit ^. Haec * paucis de temporum siderisque 

serie'^ delibatis ad historiae tramitem revertamur-. — 

20 Cumque Warmatiam venissent^, missos deligunt\ quos 
protinus ad Lodharium et in Saxoniam'^ mittunt ; et 
horum nec non et Karlemanni* adventus inter Warma- 
tiam et Magonciacum' prestolaretur, statuunt. 

6. Hic quoque haudquaquam ab re, quoniam iocunda 
25 ac merito notanda videntur, de qualitate horum regum 
et unanimitate, qua™ interea deguerint", pauca referre 
libet. Erat quidem utrisque forma mediocris cum omni 
decore pulchra° et omni exercitio apta; erat uterque 
audax, largus, prudens pariter et eloquens; omnemque 

30 a) »ic e., m aliqua ex parte extincto. b) hidhunuige (?) eorr. ludhuuuige. c) sie c. 
(the nihes); rectius the. d) Quip; corr. Quib;. e) quo c. t) sic c, g) gellu 

corr. gelu, priore 1 ejcpuncto. h) siderisqu^ serif c. i) sequitur lacuna quinque 

fere lilterarum, sequentes duae roces ab eadetn nianu posterius esse suppletae videntur. 
k) saxinia corr. saxouia, litteris sa paene extinetis. 1) magonciacu c. m) qu§ c, 

35 n) sic e. o) pulcra corr. pulchra. 

1) Cf. Ann. Fuld, a. 841, /. c. p. 33: cometes stella VIII. Kalendas lan. 
sub signo aquarii apparuit; Ann. Xant. a. 842, ^S". //, p. 227 : quadra- 
gesimali tempore stella; Fragm. chron. Fontanell., ibid. p. 301: stella 
cometa . . . a septimo Idus lanuarii usque die Idus Februarii dies 37; 

40 Flori Lugdun. Querela de divisione imperii v. 104, Poetae Lat, aevi 
Carol. II, p. 562 : mense fere toto. 2) Cf, PauU Hist. Langobard. 

l. IV, c. 87, SS. li. Latig. p. 132: Haec paucis de propriae genealo- 
giae serie delibatis nunc generalis historiae revertamur ad tramitem. 
3) Karolum Febr. 24. Wormatiae fuisse diploma BiJhmer Reg. Karol. 

45 nr. 1536. testatur, 4) Filii Hludoirici regis maioris natu 



38 NITHAKDI HISTORIARUM LIBER in. 

842. praemissam nobilitatem excedebat fratrum sancta ac 
veneranda concordia. Nam convivia erant illis poeue 
assidua, et, quodcumque precium habebant, hoc alter 
alteri perhumane dabat. Una domus erat illis convivii 
et una somni^; tractabant tam pari conseusu communia 5 
quam et privata^; non quicquam aliud quilibet horum 
ab altero petebat, nisi quod utile ac congruum illi esse 
censebat. Ludos etiam hoc ordine saepe^ causa exer- 
citii frequentabant. Conveniebanf^ autem quocumque 
congruum spectaculo videbatur, et subsistente hinc inde lo 
omni multitudine , primum pari numero Saxonorum'*, 
Wasconorum , Austrasiorum , Brittonorum , ex utraque 
parte, veluti invicem adversari sibi vellent, alter iu 
alterum veloci cursu ruebat. Hinc pars terga versa pro- 
tecti umbonibus ad socios iusectantes evadere se velle is 
simulabant, at versa vice iterum illos, quos fugiebant, 
persequi studebant, donec novissime utrique reges cum 
omni iuventute ingenti clamore equis emissis astilia cris- 
pantes- exiliunt et nunc'^ his, nunc illis terga dantibus 
insistunt. Eratque res digua pro tanta nobilitate nec 20 
non^ et moderatione spectaculo; non enim quispiam in 
tanta multitudine ac diversitate generis, uti saepe° inter 
paucissimos et notos contingere^ solet, alicui aut lesionis 
aut vituperii quippiam inferre audebat. 

7. His ita se habentibus Karlemannus cum ingenti 25 
exercitu Baioariorum et Alamannorum ad patrem suum 
Mogontiam venit. Bardo ^ vero, qui in Saxoniam missus 
fuerat, similiter fecit nuntians, quod Saxones mandata 
Lodharii sprevissent et, quicquid Lodhuvicus et Karolus 
illis praeciperent, libenter id facere vellent. Lodharius 30 
quoque missos, qui ad se directi fuerant, inconsulte 
audire distulit ^, quod tam Lodhuvicus quam et Karolus 
uec non et universus* exercitus aegre tuleruut et, qua- 
liter idem ipsi ad illum pervenire possent, iutendunt. 
iMort. 17. Ergo XVI. Kal. Aprelis'^-^ illis in partibus viam dirigunt, 35 

a) somnli c, b) sepe c. c) Cuueniebant corr. Cducnicbant, d) saxoQarnm 

corr. saxonorum, e) nuc corr. nunc. f) non om. c. g) sepe c. h) contigi c. 
i) nniuersis co>t. uniueraus. k) aic c. 

1) Cf. Ann. Bertin. a. 841, /. c. p. 25: convivii etiam consiliorumque 
imitate. 2) Aen. I, 313: crispans hastilia attidit Manitius, 'X Archii-' 40 
IX, p. 618. 3) Comes; cf. Mei/er von Knonau l. c. p. 104, n. 213; 

Diimmler l. c. p. 173, n. G. 4) Cf. Ann. Boiin. a. 842, /. c p. 27: 

legatis eorum a sui praesentia atque conloquio inhibitis. 5) De die 
profectionis vide Mei/er von Knonau l. c. p. 104, n. 215. 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER III. IV. 39 

et Karolus quidein per Wasagum ^ iter dif ficile ingressus, 842. 
Lodhuvicus vero terra Eenoque per Bingam*, Karle- 
mannus^ autem per Einrichi- ad Conflentim^ in crasti- 
num hora f ere diei sexta venerunt ^ ; protiuusque ad Man. is, 

5 Sanctum Castorem orationis causa pergunt, missam au- 
diunt ac deinde idem reges armati naves couscendunt 
et Mosellam otius traiciunt. Quod cum Otgarius Mo- 
goutiae sedis episcopus, Hatto comes*, Herioldus**-^ 
ceterique viderunt, quos Lodharius ob hoc inibi reli- 

10 querat, ut illis transitum prohibuissent, timore perterriti 
litore relicto fugerunt. Lodharius quoque, ut fratres 
suos Mosellam transisse*^ in Sinciaco didicit, confestim 
et ipse abire et reguo et sede" non destitit, donec se 
super ripam Rodaui*^ cum paucis, qui se sequi delibera- 

16 verant, ceteris omissis excoepit. 

Qua fiuem secundi certaminis dedit Lodharius, ter- 
minetur liber tercius. 

LIBER QUARTUS. 

Non solum me, uti praefatum est ^ ab hoc opere 

20 narrationis quiescere delectat, verum etiam, quo ab uni- 

versa re publica totus^ secedam, mens variis quaeri- 

moniis'^ referta, assiduis meditationibus anxia versat*. 

•p.668. Sed quoniam me de rebus universis fortuna *hinc inde 

iunxit*^ validisque procellis moerentem^ vehit, qua por- 

25 tum ferar, immo vero poenitus ignoro. Interim autem 

si aliquod tempus otiosum repperero, quid™ oberit, si, 

uti iussum est, facta principum" procerumque nostrorum 

stili officio memoriae mandare curabo? Ergo huic rerum 

operi quarto assistam et, si in ceteris rebus futuris pro- 

30 desse nequivero, saltem in his erroris nubeculam proprio 

labore posteris detergara. 

a) Bingum corr. Biugara. b) Kalemannus corr. Karlemannos. c) infra p. 46, /. 23. 
Conflentum. d) herieldus corr. herioUius. e) transise c. f) rodanis c. g) totius c. 
h) qn§rimonii8 c. i) sic c. pro versatur. k) sire vinxit (JaffiJ. 1) merentem c. 
35 m) qU (quod) c. n) principium c. 

1) J. e. per niontes, qui in sinistra ripa Eheni siti Jiodie 'Hunsrilck' 
nominantiir. 2) Pagum ad dexteram Rheni et a meridie Loganae et 
pagi Engerisgoue. P. 3) De quo itinere trium principum regionis 

hene peritus sagaciter disseruit Ed. Ausfeld, ' Wesideutsche Zeitschrift' 
40 XIV, p. 343 sq. 4) Cf. Meijer von Knonau I. c. p. 116, n. 385; 

Dilmmler l. c. p. 174, n. 2. 5; Danorum princeps. 6) Scil. Aquis- 
grani (vide l. IV, c. 1), quo se contulit Sinciaco; cf. Reg. Imp. I, ed. 2, 
«r. 1091d. 7) Libri III. praef , p. 27 sq. 



40 NITHAHDl HISTOEIARUM LIBER IV. 

842. 1. Usque Lodhuvicus et Karolus Lodharium a regno 

sno abisse certis indieiis cognovere, Aquis palatium, 
quod tunc sedes prima Frantiae erat*, petentes, sequenti 
vero die, quid consultius de populo ac regno a fratre 
relicto agendum videretur, deliberaturi. Et quidem pri- 5 
mum visum est, ut rem ad episcopos sacerdotesque, quo- 
rum aderat pars maxima, conferrent, ut illorum con- 
sultu veluti numine divino harum rerum exordium atque 
auctoritas^ proderetur. Et hoc illis, quoniam merito 
ratum videbatur, commissum est. Quibus ab initio gesta lo 
Lodharii considerantibus, quomodo patrem suum regno 
pepulerit, quoties populum Christianum periurum sua 
cupiditate'^ effecerit, quoties idem ipse hoc, quod patri 
fratribusque iuraverat, frustraverit, quoties post patris 
obitum fratres suos exhereditare atque delere temptasset, la 
quota*^ homicidia, adulteria, incendia omnigenaque faei- 
nora universalis ecclesia sua nefandissima cupiditate per- 
pessa sit, insuper autem neque scientiam gubernandi 
rem publicam illum habere nec quoddam vestigium bone 
voluntatis in sua gubernatione quemlibet invenire posse 20 
ferebant. Quibus ex causis non inmerito, sed iusto Dei 
omnipotentis iudicio primum a proelio et secundo a pro- 
prio regno fugam ilium inisse aiebant. Ergo omnibus 
unanimiter visum est atque consentiunt, quod ob suam 
nequitiam® vindicta Dei illum eiecerit regnumque fra- 25 
'^(\*"o"?*^' tribus suis melioribus se iuste ad regendum tradiderit. 
Verumtamen haudquaquam illis hanc licentiani dedere, 
donec palam illos percontati sunt, utrum illud per vestigia 
fratris eiecti an secuudum Dei voluntatem regere voluis- 
sent. Respondentibus autem, in quantum nosse ac posse 30 
Deus illis concederet, secundum suam voluntatem se et 
suos gubernare et regere velle aiunt: 'Et auctoritate 
divina, ut illud suscipiatis et secundum Dei voluntatem 
illud regatis, monemus, ortamur atque praecipimus'. 
Hinc autem uterque illorum duodecim e suis ad hoc 35 
opus elegit, quorum unus extiti; et sicut illis congruum, 
•ut inter illos hoc regnum divideretur, visum est, con- 
tenti sunt; in qua divisione non tantum fertilitas aut 
equa portio regni, quantum affinitas et congrueutia 
cuiusque aptata est. Evenitque Lodhuvico omnis Frisia 40 

a) qnod — erat non per Nitharditm timdem tetnporis auetorem seripta, sed per scriham 
posterioris aevi videntur ess« addita, b) uictoritas c. c) capi(!ita c. d) sic e, 
e) Bua ne'iuitia c. 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER IV. 41 

et cetera* 842. 

Karolo vero^ 

2. Quibus peractis*^ quique illorum e populo, qui 
se sequutus est, suscepit ac sibi, ut deinceps fidelis 

5 esset, sacramento firmavit. Et Karolus quidem Mosam 
regnum suum ordinaturus traiecit, Lodhuvicus yero Saxo- 
norum causa Coloniam petiit ^ Quorum casus quoniam 
maximos esse perspicio, praetereuudos minime puto. 
Saxones quidem, sicut universis Europam degentibus 

10 patet, Karolus Magnus imperator ab universis nationibus 
non inmerito vocatus - ab idolorum vana cultura multo 
ac diverso labore ad veram Dei Christianamque religio- 
nem couvertit. Qui ab initio tam nobiles quam et ad 
bella promptissimi multis iuditiis persaepe clarueruiit. 

15 Que gens omnis iu tribus ordinibus divisa consistit : 
sunt etenim inter illos qui edhilingui'^, sunt qui frilingi, 
sunt qui lazzi illorum lingua dicuntur; Latina vero 
liugua hoc sunt: nobiles, ingenuiles atque serviles^. Sed 
pars illorum, quae nobilis inter illos habetur, in duabus 

20 partibus in dissensioue Lodharii ac fratrum suorum 
divisa, unaque eoruHi Lodharium, altera vero Lodhuvi- 
cum secuta est. His ita se habentibus, cernens Lodha-841. 
rius, quod post victoriara fratrura populus, qui cura illo 
fuerat, deficere vellet, variis necessitatibus astrictus, quo- 

25 cumque et quomodocumque poterat, subsidium quaerebat. 

»j).669. 'Hinc rem publicara in propriis usibus tribuebat, hinc 

quibusdara libertatera dabat, quibusdara autera post victo- 

riara se daturura proraittebat, hinc etiam in Saxoniam 

misit frilingis lazzibusque, quorura infinita raultitudo 

30 est, proraitteus, si secum sentireut, ut legera, quara ante- 

a) trium linearum gpatium vacai, quod s, XVI. manus, foriasae Pilhoei, Historiae reg. 
Frane., Bouquet SS. VII, p. 259, loeum quo de pacto Virdunensi agitur (cf. Beginon>s 
Chron. a. 842, ^.^*. R. G. p. Ib) exscribens ita explevit : Ludovico orieutalia regna ces- 
eerunt, omnis scUicet Gennania nsque ad regni (sic c. pro Rheni^ fluenta et alique 

35 civitates trans Rhenum cum a'1iacentibos pagis. b) tres lineas racuas eadem manus 

indidem ita explere conata est, Karolo in Karolus muta/o: accepit occidentalia regr.a a 
Britannico ooeano usque ad Mosam flu\ium, in qua parte ei tunc et modo nomen 
Francie remansit. Cf. Meyer ton Knonau l. c. p. 121, n. 484; Milhlbacher, 'Deutsche 
Gesch. unier den Karol.' p. 443. c) per actib; corr. per actis. d) sic legerunt 

40 Lebtgue et Bolder, aliter H' A(mdtJ, 'Literar. Centralblatl' a. 1882, col. 959: etdiliiigj. 

1) Ibiqtie pascha (Apr. 2.) ceUbravit, cf. Ann. BeHin. a. 842, l. c. p. 27. 

2) Eadem fere verba supra l. I, c. 1. 3) De his ordinibus Vita s. 
Lebuini, SS. II, p. 361, iisdem fere cerbis ; sirniliter, sed rectius Transl. 
s. Alexandri l. c. p. 675 ; de quibus r. praefat. Lazzi non serri, sed semi- 

45 liberi sunt CAnn. Fuld. a. 842, /. c. p. 33: liberti ; Ann. Xant. a. 841, 
842, SS. II, p. 227: servij; cf. Muhlbacher l. c. nr. 1084 /t; DUmmler 
l. c. p. 164, n. 3. 



42 NITHARDI HISTORIARUM LIBER IV. 

841. cessores sui tempore, quo idolorum eultores erant, habu- 
erant, eandem illis deinceps habendam concederet ^. Qua 
supra modum cupidi nomen novum sibi, id est Stel- 
linga*, imposuerunt - et in unum conglobati dominis e 
regno poene pulsis more antiquo qua quisque volebat 5 
lege vivebat. Insuper autem Lodharius Nortmannos 
causa subsidii^ introduxerat partemque Christianorum 
illis subdiderat ^, quibus etiam , nt ceteros Christianos 

842. depraedarent, licentiam dabat. Igitur metuens Lodhu- 
vicus, ne idem*^ Nortmanni nec non et Sclavi propter 10 
affinitatem Saxonibus, qui se Stellinga nomiuaverant, 
coniungerent regnumque sibi vindicaturi invaderent et 
Christianam religionem his in partibus annullarent : 

quam ob rem, uti praetulimus, praemaxime*^ 

adiit et, in quantum valuit, simul et cetera regni sui 15 
scandala, ne hoc nefandissimum malum sanctae Dei 
ecclesiae deveniret, precavit. Quibus expletis Viridunen- 
sium civitatem Lodhuvicus per Teotonis-villam, Karolus 
autem per Remensem urbem adeunt, quid deinceps agen- 
dum videretur, deliberaturi*^. 20 

3. Per idem tempus Nortmanni Contwig depredati 
sunt, inibique mare traiecto Hamwig^ et Nordhunnwig^- ^ 
similiter depopulati sunt. Lodharius autem, ut se supra 
ripam Rodani recepit, navigio eiusdem fluminis fretus 
inibi resedit; quo undique quos valuit sibi in subsidium^ 25 
adtraxit. Verumtamen legatum ad fratres suos dirigens 
mandat, si sciret, qua fieri posset, primores suos ad illos 
dirigere vellet de pace deliberaturos. Respousum est, 
mitteret quos vellet, facile quemlibet scire posse, qua 
illis deveniret esse; ipsi vero uno eodemque itinere per 30 
Tricasinensium Cadhellonensem adeunt urbem •". Cumque 

a'i Stellingua expuncto u corr. Stellinga. b) subdii coir. subsidii. c) eidem corr. 
idem, e expunclo. 6) sequitur lacuna litierarum fere viginti ; Coloniam suppl. i« ed/i. 
priorihua ex loco p. 41, /.7; cf. Meyer ron Knonnu l. c. p. 121, «. 484. e) delibe- 

raturi e diliberaturi esse eorrectum videtur, t) Nordhunuuig c. g) subdium c. 35 

1) Cf. Ann. Berthi. a. 841, /. c. p. 26 : in tantum ut Saxonibus qui 
Stellinga appellantur, quorum raultiplicior numerus in eorum gente 
habetur, obtionem cuiuscumque legis vel antiquorum Saxonum con- 
suetudinis, utram earum mallent, concesserit. 2) Cf. Ann. Xant. 

a. 841. l. c.: nomen sibi usurpaverunt Stellingas. 3) Herioldo )VaIa- 40 
cram insulam aliaque vicina loca in beneficium conferens ; cf. Ann. 
Boiin. a. 841, /. c p. 26. 4) Hic locus iam non exintit, in comitatu 
Hatnjyshire, haud procul a Southampton situs erat (0. Holder-Egger, 
SS. XV, p. 91, n. 3>. 5) Fortasse Noru-ich ; cf. Mei/er ron Knonau 
l. c. p. 121, n. 483; Diimmler I, c. p. 197, n. 2. 6) Cum dubitare 45 

non liceat, quin auctor civitatem ad Matronam (Chdlons-sur-Marne), 



XITHARDI HISTORIARUM LIBER IV. 43 

Miliciacnin*- ^ venissent, losippus^ Eberhardus^ £g-842. 
bertus* una cum ceteris a parte Lodharii ad illos veue- 
runt dicentes. quod Lodharius cognovisset se in Deum 
et illos deliquisse ^, nolletque amplius, ut altercatio inter 
6 illos et Christianum populum esset; si vellent aliquid 
illi^ supra terciam partem regni propter nomen impera- 
toris. quod illi pater illorum concesserat, et propter 
diguitatem iraperii, quam avus regno Francorum adie- 
cerat, augere, facerent ; sin aliter, terciam tantummodo 

10 parteni totius absque Langobardia, Baioaria et Aqui- 
tania illi concederent ; regeretque quisque illorum Deo 
favente portiouem regui sui, prout melius posset; frue- 
retur alter alterius subsidio ac benivolentia; concederent 
pacem et leges invicem sibi subiectis'^, essetque inter 

15 illos Deo auctore pax pacta perpes. Quod cum Lodhu- 
vicus et Karolus audissent, et illis plebique universae 
perplacidum*^ esset, in unum una cum primoribus coeunt 
ac, quid de talibus acturi essent, gratanti animo con- 
ferunt. Aiebant® se hoc in exordio dissensionis voluisse 

20 et, quanquam peccatis intervenientibus proficuum esse 
non posset. saepe hoc illi mandatura fuisse. In eo 
tamen omnipotenti Deo gratias referebant, cuius tandem 
ope adiuti hoc promeruerant, ut frater illorum, qui 
semper pacem atque concordiam spreverat, Deo largiente 

25 tunc illa petebat. Yeruratamen solito more ad episcopos 
sacerdotesque rem referunt, ut quocumque divina aucto- 
ritas id vertere' vellet, nutu ipsius libenti animo praesto 
adessent. Quibus cum undique, ut pax inter illos fieret, 
raelius videretur, consentiunt, legatos convocant, postu- 

30 lata concedunt. Cumque in divisione regni quattuor 

a) qiM>d Schwartz l. c. p. 77, n. 3. ratione non sufftciente in Cliraiciacum mutare voluit ; 
cf. MShTbacher l. c. nr. lOaii; Diimmler l. c. p. 179, «, 3. et infra n. 1. b) illis c. 

c) sub iectas c. d; perplacitum emendavit Pertz. e) Ag-ebant c. i) netere c. 

non <uJ Saugonnam sitam (Chalon-sur - Saone) significet (cf. Meyer von 

35 Knonau l. c p. 98, n. 115, p. 106, n. 242; Dummler l. c. p. 179, n. 2; 

Milhlbacher l. c. tir. 1091 i. 1371 d>, errarisse illum oportef dicentem 

reges per Tricasimnsium Cadhellonensem urbem adiisse ; immo vero per 

Cadhellonensem urbein Tricasinot^um civifaiem iUos esse profectos conicere 

debemus. 1) Aut Mussi/ ad Sequanam supra Bar-sur-Seine (Pertz), 

40 aut Mellecei/ haud procul a Cabilhno inter septenfrionem et occidentem 

(Miihlbachcr 1. c. nr. 1091 1; DilinmUr 1. c. p. 179, n. 3). 2) Cf. 

supra 1. 1, c. 7, p. 11. 3j Marchio Foroiuliensis ; cf. Meyer von Knonau 

l. c. p. 117, n. 396; Simson l. c. II, p. 153 — 154; Diimmler l. c. 

p. 119, n. 1. et p. 179, n. 4; Muhlbacher l. c. nr. 1091». 4) Cf. 

45 DUmmler l. c. p. 179, n. 4. 5) Cf. supra p. 11, n. 1. 



44 NITHARDI HISTORIARUM LIBER IV. 

842. dies vel eo amplms morarentur, tandem visum est, ut 
inter Renum et Mosam usque ad exortum Mosae ac 
deinde ad exortum Saugonne et sic per Saugonnam^* 
usque ad contiuentum Rodani et sic deinde per Eoda- 
num usque in mare Tjrrenum ^ omnes videlicet episco- 5 
patus, abbatias, comitatus, fisca cis'' Alpibus consistentia 
absque . . . .^ illi in parte regni tercia offerrent, et, si 
hanc recipere rennuat, quid cuique debeatur, armis de- 
cernant. Quod quidem, quanquam ultra quod iustum 
ac congruum, ut quibusdam videbatur, inventum fuerit, lo 
per Conradum ■^, Cobbonem ^, Adhelhardum'^ et ceteros 
mandatum est; ipsi vero interim, donec qui missi fue- 
rant reverterentur, in eodem 'loco esse se decernunt *p.670. 
responsum Lodharii praestolaturi. Qui cum ad Lodha- 
rium® venissent, reppereruut illum paululum minus solito is 
more animatum. Aiebat enim se non esse contentum 
in eo, quod fratres sui illi mandaverant, quia equa 
portio non esset, querebaturque ^ insuper suorum, qui 
se sequuti sunt, causam, quod in praefata parte, quae 
illi offerebatur, non^ haberet, unde illis ea quae amitte- 20 
bant restituere posset. Quam ob rem — iguoro, qua 
fraude decepti — hi qui missi fuerant augent illi supra 
definitam partem usque in Carbonarias ; insuper, si hoc 
usque ad tempus, quod illis pariter conveniret, reciperet, 
iurant illi, quod tunc fratres sui iureiurando, prout 25 
aequius possent, regnum omne absque Langobardia, 
Baioaria et Aequitania'^ in tribus partibus dividerent, 
essetque super his sua electio, ut quam vellet harum 
acciperet, ac diebus vitae suae eandem illi concederent 
in eo, quod ille illis similiter f aceret ; et haec omnia, so 
si aliter non crederet, sacramento sic se facturos pro- 
mitterent. lurat etiam Lodharius sic se velle ac sua ex 
parte sic perficere in eo, quod fratres sui, uti missi illo- 
rum tunc illi iuraverant, adimplessent. 
7««. 15. 4. Igitur mediante lunio, feria videlicet quinta, 35 

propter civitatem Madasconis in insula quae Ansilla' 

a) saugonue corr, saugonun, b) fiscas is corr. fiscac is. c) sequitur lacuna lillern- 
rum fere duodecim, de qua e^plenda sententiae variantur : A. F. GfrSrer, 'Gesch. .itr 
ost- und tcestfrank. Karol.' I, p. 63. Moguntia, Worraatia et Nenicto, Me\)er ron 
Knonau l. c. p. 107, n. 248. aut omnis Frisia aut Uipuaria proposuerunt. d) ad- 40 

hebharUum c. e) adlohnrium c. t) fiujrebaturque c, g) nec non c. h) sic 
hoc loco c. i) auxilla corr. ansilla. 

1) 7. e. Mediterraneutn. 2) Cf. supra l, I, c. 3, p. 3. 3) Comitem 
Saxonicum ; cf. Meyer von Knonau l. c, p. -1:5 sq, ; DHmmlcr I. c. 
V. 181. n, 2. 46 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER IV. 45 

dicitur cum aequo numero primorum* Lodharius, Lodhu-842. 
vicus et Karolus conveniunt et hoc sacramentum mutuo 
sibi iuraverunt, videlicet ut ab ea die^ et deinceps in- 
vicem sibi pacem conservare deberent, et ad placitum. 

6 quod fideles illorum inibi statuissent. regnum omne abs- 
que Langobardia, Baioaria et Aquitania cum sacramento. 
prout aequius possent, in tribus partibus sui dividerent, 
electioque partium eiusdem regni esset Lodharii; et 
quique^ illorum partem, quam quisque acciperet, cuique 

10 deinde omnibus diebus vitae suae conservare deberet in 
60, si adversus fratres*^ suos frater suus similiter faceret. 
Quo expleto adhibitisque verbis pacificis pacifice disce- 
dunt, ad castra redeunt, in crastinum de ceteris delibe- /«». le. 
raturi. Quanquam et id aegre vix. taraen effectum est, 

15 et^ usque ad conventum, quod in Kal. Octobris condixe- oct. i. 
rant. pacifice quisque in sua portione, qua vellet, esset. 
Et Lodhuvicus quidem' Saioniam, Karolus vero Aqui- 
taniam ordinaturi adeunt, Lodharius autem iam, ut sibi 
videbatur, de electione regni partium securus Arduen- 

£0 nam^ venatu petit omnesque primores suae portionis 
populi. qui a se, dum a regno abiret*^, necessitate coacti 
desciverant. honoribus privavit. Lodhuvicus etenim in 
Saxonia seditiosos, qui se, uti praefatum est, Stellinga 
nominaverant. nobiliter, legali tamen cede compescuit'- ^ 

25 Karolus vero in Aquitaniam Pippinum f ugavit ; quo lati- 
tante nihil aliud notabile efficere valuit, praeter quod 
Warinum quendam ducem - ceterosque , qui sibi fidi 
videbantur*^, ob custodiam eiusdem patriae inibi reli- 
quit'. Insuper Egfridus comes Tolosae^ e Pippini so- 

30 ciis, qui ad se perdendum missi fuerant, quosdam in 
insidiis cepit™, quosdam stravit. Idemque Karolus ad 
placitum, quod cum Lodhuvico fratre suo Warmatiam 
condixerat , iter direxit. Cumque Mettis pridie Kal. sepf. so. 
Octobris venisset, Lodharium in villa Teotonis repperit, 

36 quo ante condictum placitum venerat ac aliter, quam 
statuerat, residebat. Quam ob rem his, qui a parte 

a; emeHdari O. H.-E.; priornm c. b) de corr. dle. c1 sic c. pro quisque ut infra 

saepius. d) fratri et c, quod emendari, sicut Pertz, SS. II, p. 670, n. c, proposu- 

erat; aliter .Schicartz 1. e. p. 82, n. 1: adversas fratrem et se fratersuns. e) nescio 
40 an ut emendandum sit. f) qaidaem e. g) arduenne corr. arduenna. h) habiret c. 
i) compeacunt e. k) nebantur c. 1) reliqnid c. m) coepit c. 

1) Cf. Ann. Xant. a. 842, SS. II, p. 227: servos Saxonum superbe 
elatos nobiliter afflixit. 2) Cf. supra p. 8, n. 2, p. 17, n. 1. et 

Meyer ron Knonau l. c. p. 108, n. 267. 3) Cf. ibid. p. 108, n. 266. 



46 XITHARDI HISTORIARUM LIBER IV. 

842. Lodhuvici* nec non et Karoli propter divisionem regni 
Mettis residere debnerant, tutum minime videbatur, ut, 
dum seniores sui in Warmatia et Lodharius in Teotonis- 
villa essent, illi Mettis regnum dividerent. Distat enim 
Warmatia a Mettis leuvas plus minus LXX, Teotonis 5 
autem villa pliis minus octo. Occurrebat etiam, quod 
Lodharius in fratrum deceptione sepe perfacilis promptus- 
que extiterat, ideoque suam salutem illi credere haud- 
quaquam absque'^ qualibet securitate audebant. Ergo 
Karolus horum saluti consulens ad Lodharium dirigit, lo 
mandat, quoniam aliter, quam convenisset, venerat et 
erat, si vellet, ut missi fratris sui nec non et sui inibi 
una cum suis remanerent, daret illi obsides, ut de° 
salute illorum fidus esset; sin aliter, mitteref^ ille missos 
suos Warmatiam ad illos, et illi quos vellet obsides illi 15 
darent; sin aliter, recederent a Mettis pari® spatio; sin 
etiam et hoc nollet, in meditullio, qua vellet, missi illo- 
rum convenissent : non enim se tot nobilium virorum 
salutem neglegere debere dicebat. Erant quidem ^ octo- 
ginta electi ex omni multitudine omni nobilitate prae- 20 
stantes, quorum interitus ni praecaveretur, maximam sibi 
fratrique suo posse inferre iacturam aiebat. Tum tandem 
pro commoditate omnium hinc inde visum est, ut Con- 
flentum 'missi illorum. centum decem^ videlicet. absque 'p.im, 
obsidibus convenirent inibique regnum, prout aequius 25 
possent, dividerent. 

ocf. 19. 5. Quo scilicet XIIII. Kal. Novenbris convenientes, 

ne forte quoddara scandalum inter homines illorum qua- 
libet ex causa oriretur, pars illorum, quae a Lodhuwico 
.nec non et Karolo^^ venerat, orientalem ripam Eeni 30 
metantes, quae autem a Lodhario, occiduam, cotidieque 
ob commune coUoquium Sanctum Castorem petierunt. 
Cumque ad regni divisiouem hi, qui a' Lodhuvico et 
Karolo missi fuerant, variis querimouiis accessissent'^. que- 
situm est, si qnis illorum totius imperii noticiam ad 35 
liquidum haberet. Cum nullus repperiretur, quaesitum 
est, cur missi illorum illud in transacto spatio non cir- 
cumissent, et illorum industria inbreviatum esset; cum 

a) lohauici e. U) absqnie r. c) des c. d) mittere e. c) par e. f) qnidaein 
corr. quidem, a expuncto. g) deci e. ; cum Buodolfti.'! (Ann. Fiild. a. 84!, /. e. p. 33^ 40 
e parlihus shtgulorum qundraginln missos esse narret, nii auetor ipse supra direns e 
parte Illwloiriri et Knroli oeloginlit fuisse assentilnr, verisimile e.it centiim decera per 
scribnm e CXX rorrtiptum esse ; cf. I'aet: I. e, p. 35; Mei/er ron Knonau l. r. p. 109, 
M. 27»; Diimmler l. c. p. 186, n. 1; Miihlharher I. c. nr. 1093 />. h) K.-troIi c. i) ml 
rorr. «, d f.rpiinrto. k) accessiseiit e. 15 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER IV. 47 

et hoc, ut fieret, Lodharium nolle repperissent, aiebant842. 
inpossibile esse ignoranti quoddam aequaliter dividere 
posse. Novissime autem quaesitum est, quoniam sacra- 
mento illud, prout aequius ac melius possent nossentque, 

5 dividere deberent, si hoc sincere iurare possent, dum 
scirent, qiiod nemo ignoranter id facere valeret. Et hoc 
quoque ad conferendum episcopis commissum. Qui hinc 
inde in basilica sancti Castoris convenientes, a parte 
Lodharii aiebant, si in sacramento quilibet deliquisset, 

10 hoc expiare posse, ac per hoc melius esset, ut hoc face- 
rent, quam diutius tot rapinas-**, incendia, homicidia, 
adulteria ecclesia Dei pateretur. At coutra hi qui a 
parte Ludhuvici^ nec non et Karoli erant aiebant, duiu 
neutrum necesse esset, cur in Deum peccare deberent? 

15 Aiebant melius esse, ut firmaretur pax inter illos, mit- 
terentque pariter per universum imperium, et imbrevia- 
retur, ac tum tandem iurare quod certum est absque 
periculo aequaliterque dividere posse censebant: sic quo- 
que periuria ceteraque facinora devitare, ni ceca cupi- 

20 ditas impediret, posse firmabant; ac per hoc nec^ se 
ledere in sacramento velle nec cuipiam, ut faceref^, 
licentiam dare testabantur. Qua dissentientes quique, 
qua venerat. ad suos secesserunt. Hinc omnes in eadem 
domo ^ convenerunt. a parte Lodharii dicentes, quod parati 

25 ad sacramentum et ad divisionem, uti iuratum fuerat, 
essent; at contra a parte Lodhuvici et Karoli similiter 
se velle, si possent, aiebant; novissime autem, quoniam 
neater quod alter volebat absque seniorum suorum aucto- 
ritate assentire audebat. statuunt, ut pax inter illos esset, 

30 donec scire possent, quid seniores sui horum recipere 
vellent ; et hoc fieri posse in Non. Novenbris visum est, .vof. 5, 
usquequo pacis^ termino constituto^ discedunt. Qua qui- 
dem die - terrae^ motus magnus per omnem poene hanc 
Galliam factus est, eademque die Angilbertus vir memo- 

35 .1) rapine c. b) sic hoc loco r. c) ne c. d) facere, t extinclo c. , quod Pifhoeus 

male in facerent mutavit. e) p.iscis c. t) cunstituti c, g) .<tic Hariulf. III, 5; 

ter c. sequentihus litteris extinctis. 

1) I. e. in basilica sancti Castoris. 2) Scil. Xon. Xov., quod L. Traube, 
Poetae lat. aevi Carol. III, j). 268, «. 4, contra Mei/cr von Knonau 
40 l. c. p. 110, n. 292. recte contendisse videtur. — Cf. Fragm. chron. 
FontaneU., SS. II, p. 302: 9. Kalend. Novembris, feria tertia, hora 
noctis prima terrae motus validus extitit, et perseveravit hiiius 
sonus per septem dies; Ann. BeHin. a. 842, l. c. p. 29: in inferiori- 
bus Galliae. 



48 NITHARDI HISTOIIIARUM LLBER IV. 

842. rabilis Centulo translatus et anno post decessum eius ^ 
XXVIIII. corpore absque aromatibus indissoluto repertus 
est^. Fuit hic vir ortus eo in tempore haud ignotae 
familiae. Madhelgaudus autem, Richardus* et hic una 
progenie'' fuere et apud Magnum Karolum merito magni s 
habebantur^. Qui ex eiusdem magni regis filia nomine 
Berehta Hartnidum'^ fratrem meum et me Nithardum 
genuit. Centulo opus mirificum in honore omnipotentis 
Dei sanctique Richarii® construxit ^, familiam sibi com- 
missam mirifice rexit, hinc vitam*^* cum omni felicitate lo 
defunctam Centulo in pace quievit. His paucis de ori- 
gine mea delibatis ad historiae seriem^ redire libet*. 

6. Cum autem, uti praefatum est, reversi quique 
regi suo quae invenerant nuntiassent, hinc inopia, hinc 
hieme instante, hinc etiam, quod primores populi de- is 
gustato semel periculo iterum praelium nolebant, ac per 

843. hoc, ut pax inter illos usque in vigesimo die post mis- 
i(/?. 14. sam sancti lohannis^ firmaretur, assentiunt. Ad quam 

842. statuendam^ hinc inde primates* populi Teotonis-villam 
confluunt, iurant, ut ipsi reges inter se interim mutuam 20 
pacem servare^ deberent^, et ut nequaquam quolibet 
modo omitteretur, ne™ in eodem conventu, ut aequius 
possent, omne regnum dividerent, essetque Lodharii, uti 
iuratum fuerat, partium electio eiusdem regni. Hinc 
quique" qua libuit discessit, et Lodharius Aquis hiema- 25 
tum petiit^, Lodhuvicus Baioariam, Karolus autem uxo- 
rem ducturus Carisiacum venit. Eodem tempore Mauri 
a° Sigenulfo fratre^ Sigihardi^ sibi causa subsidii in- 
ducti Beneventum invadunt. Eodem etiam tempore Stel- 
linga in Saxonia contra dominos suos iterum rebellarunt. 30 
sed praelio commisso nimia cede prostrati sunt; ac sic*! 
auctoritate interiit, quod sine auctoritate surgere prae- 

a) rihardas e. b) progeni| c. c) habenantnr corr. habebantnr. d) harnidu 

corr. hartnidu. e) ricarii ocrr. ricbarii, e*) hinc post vit.im Hariulfi Chron. 

Centul. III, 5, ed. F. Lot p. 102. t) serem corr. seriem. gl ihannis corr. iohannis. 35 
h) stutuenda corr. statuenda. i) primatus c. k) seruari c. 1) deberacnt, a e-r- 
puncto corr. deberent. m) ni c. n) sic c; v. supra p. 47, /. 22. o) a supra 

lineam addifum. p) /ratris c. q) si c. 

1) A. 814. Febr. 18. 2) Cf. Miconis epitaph. Angilberii v. 9. 10, 

Poetae Lcrt. III, p. 314 : Post annos obitus bis denos eius et octo, xa 
Corpore cum nactus integer in solito est. 3) Cf. Angilbetii de eccl. 
Centul. liheUum, SS. XV, p. 174 sqq. 4) Cf. supra p. 37, n. 2. 

5) Antea Teotonis-rilla Gundulfi rillam (Gondrerille) profedus ; cf. lieg, 
Imp. I, ed. 2, nr. 1096; Diimmler I. c. p. 187, n. 4. 6) Langohar- 
dorum ducis a. 839. interfecti ; cf. Miihlbacher I. c. nr. 1093rf. 46 



NITHARDI HISTORIARUM LIBER IV. 49 

snmpsit. Accepit quidem Karohis, iiti praefatum est, in842. 
coniugio Hirmentrudem Uodonis ^ et Ingeltrudis filiam 
*p. 672. et neptem •'^ Adelardi. Dilexerat autem 'pater eius suo 
in tempore hunc Adelardum adeo, [ut, quod**] idem vellet 

5 in universo imperio, hoc pater faceret. Qui utilitati*^ 
publicae ^ minus prospiciens placere cuique intendit. 
Hinc libertates, hinc publica in propriis usibus distri- 
buere suasit ac, dum quod quique petebat, ut fieret, 
effecit, rem publicam penitus annullavit''. Quo quidem 

10 modo effectum est, ut in hac tempestate populum qua 
vellet facile devertere posset, et hac de re Karolus prae- 
fatas^ nuptias maxime iniit, quia cum eo maximam par- 
tem plebis sibi vindicare posse putavit. Nuptiis quidem 
XVIIII. Kal. lanuarii - expletis natalem Domini ad^g^-g*- 

15 Sanctum Quintinum celebre peregit, Valentianas '^ quoque, 
qui de fidelibus suis inter Mosam Sequanamque causa 
custodie remanere deberent, ordinavit ; idem vero par- 
tibus Aquitaniae una [cum^] coniuge anno DCCCXLIII. 843. 
incarnationis Domini in hieme iter direxit. Fuit autem 

20 eadem hieraps praefrigida nimis ac diuturna, langoribus • 
insuper habundans nec non et agriculturae peccorique 
apibusque satis incongrua. 

7. Hic quique colligat, qua dementia utilitatem 
publicam neglegat, privatis ac propriis voluntatibus in- 

25 saniat^, dum ex utrisque creatorem adeo offendat, ut 
etiam omnia elementa eius vesaniae contraria reddat. 
Quodque huiuscemodi exemplis pene adhuc omnibus 
notis praefacile probaturus accedam. Nam temporibus 
bone' recordationis Magni Karoli, qui evoluto iani pene 

30 anno XXX. decessit, quoniam hic populus unam eandem- 
que rectam ac per hoc viam Domini publicani incedebat^, 
pax illis atque concordia ubique erat, at nunc econtra, 
quoniam quique semitam quam cupit incedit, ubique dis- 

a) neptam c. b) ut quod o»j. c. c) utilitate c. d) publicf c. e) an nulavit 

35 corr. an nullavit. f) pfatus c. g) cum oni. c. h) insaniet c. ; inserviat enxen- 

dandum esse censeo O. H.-E. i) beiie c. 

1) Cf. supi'a p. 7, n. 4. 2) Immo Idibus Decembr. ; cf. Paetz l. c. 

p. 35; Meyer von Knonau l. c. p. 110, n. 296; Diimmler l. c. p. 187, n. G. 
3) Quo loco Karolum a. 843. lan. 13. fuisse diploma, Biihmer, Reg. 
40 Karol. nr. 1537, testatur. 4) Osea 14, 10 : quia rectae viae Domini ; 
Ezech. 33, 20 : Non est recta via Domini ; Act. 1.3, 10 : non desinis 
subvertere vias Domini rectas ; 2. Reg. 15, 23 : cunctus populus in- 
cedebat contra viam. 



50 NITHARDI HISTORIARUM LIBER IV. 

843. sensiones et rixae sunt manifestae. Tunc ubique habun- 
dantia** atque leticia, nunc ubique poenuria^ atque 
mesticia. Ipsa elementa tunc cuique rei*^ con^ua. nunc 
autem omuibus ubique contraria, uti scriptura divino 

sap. 5, 21. munere prolata testatur : Et xmgnahit orhis terrariim contra 5 
insensatos. Per idem tempus eclypsis lunae XIII. Kal. 

Mart. 20. Aprilis ^ contigit. Nix insuper multa eadem nocte cecidit 
meroremque omnibus, uti praefatum est, iusto Dei iuditio 
incussit. Id propterea inquam, quia hiuc inde ubique 
rapinae et omnigena mala sese inserebant, illinc aeris lo 
intemperies'^ spem omnium^ bonorum eripiebat. 

a) habuntia c. b) poenciria c. c) regi c. d) inteperiaeB, a expuneto e. 

e) ominia c. 

1) Imnio vero Mm-t. 19 ; vide Th. v. Oppolzer, 'Kanon cJer Finsternisse' 
in 'Denkschr. der K. Ak. der Wiss., math.-naturw. Kl.' LII, p. 356. i6 



ANGELBERTI RHYTHMUS 
DE PUGNA FONTANETICA. 

Ctan G. H. Pertz h. m. Angelherti rhythmuni Nit- 
hardi Historiariim editionihus jyriorihus e solo codice Pari- 

5 sino suhdidisset, E. Diimmler h. m. trihus codicihus ksus 
iam a. 1877, tum a. 1884. inter Poetas Lat. aevi Carol. II, 
p. 137 — 139. eum emendatius edidit, cuins textum et appa- 
ratmn criticum paucis mutatis hoc loco repetimus. Codices 
sunt: Parisinus Lat. nr. 1154, olim S. Martialis Le- 

10 movicensis, saec. X, signatus littera L; Fahariensis olim, 
minc archivi S. GalU, saec. IX ex., signatns F ; comitum 
de DzialinsM Kornikamis provinciae Posnaniensis nr. 124, 
saec. IX, signatus P. Sed liher Parisinus longe reliquis 
duohus praestat, cum in P lectio vera haud raro temere 

15 mutata, liher F et mendosus et mtdilus sit omissis strophis 
postremis. Codex P vero sohts duas strophas extremas praehet. 
Ceterum de priorihns editionihus lihrisque manu scriptis 
vide quae E. Biimmler I. I. adnotavit ; cf. etiam W. Watten- 
hach, 'Deutschlands GQ.', ed. 1 ., I, p. 235 sq., n. 1. Scrip- 

20 turae neumis ornatae codicis Parisini exemplum titulum 
primamque stropham continens dedit E. de Coussemalcer, 
'Histoire de Vharmonie au moyen dge' (Parisiis 1852^ 
tah. I, 7ir. 3. 

Carmen ahecedarium est tetrametrorum trochaicorum. 

25 In linguam vernactdam G. Meyer von Knonaii, 'Ueher 
Nithards vier Biicher Geschichten' p. 139. vertit rhythmum, 
cuius versionem E. Miihlhacher, 'Deutsche Geschichte iinter 
den Karolingern' p. 435 sq. supplevit et emendavit. 

E. Miiller. 



4* 



52 ANGELBERTI RHYTHMUS. 

VERSUS DE BELLA QUE FUIT ACTA 
FONTANETO^ 

841. 1. Anrora cum primo mane tetram noctem^ dividens*^, 
''""•'°^ sabbatum^-i j^on illud« fuit, sed Saturni doliumf, 

de fraterna rupta pace gaudet demon impius. 5 

2. Bella clamant^, hinc et inde pugna gravis oritur, 
frater fratri mortem parat, nepoti avunculus^, 
filius nec patri suo exhibet' quod meruit. 

3. Caedes^* nulla peior fuit campo nec in Marcio'; 
fracta est lex"^ Cliristianorum sanguinis proluvio", ,0 
unde manus° inferorumP gaudet, gula Cerberi*i. 

4. Dextera prepotens'" Dei protexit Hlotharium^, 
victor ille manu sua* pugnavitque fortiter; 
ceteri si sic pugnassent", mox foret^ concordia^. 

5. Ecce olim velut* ludas salvatorem tradidit^, ,5 
sic te, rex^, tuique duces* tradiderunt gladio: 

esto cautus'', ne frauderis agnus lupo previo*^. 

6. Fontaneto'^ fontem*' dicunt, villam^ quoque rustici^, 
ubi^ strages^ et ruina'^, Francorum^ de sanguine 
orrent campi, orrent silvae™, orrent ipsi paludes. 20 

7. Gramen illud ros nec° ymber nec humectet" pluvia^, 
in quoP fortes ceciderunt, proelio'^ doctissimi^, 
pater, mater"^, soror, frater^, quos amici fleverant'. 

a) hanc inscriptionem soliiin L hahet. b) tetra nocle F; tetra noctis P. c) diai- 

det P; diuitcns F. d) aabatum F; sabbati P. e) nec illo F. Joleo P. F. 25 

g) clamat F. h) nepotis auunculis F. i) exiuit F. k) Cedes L; Cedens F. 

1) campo in quo maxime P; camponesque mahina F. m) facta est nes L. n) san- 
guis hic profluit P; sangiuem prelunium F; sanguine proluuius corr. proluuii L. 

0) unda manans P; inde manens F. p) iufernorum L. q) cerueri F. r) Dex- 
tc-raque potens J^"; Dextera potentis P. s) lotorio i'; ludhario ^. t) manus suas F. 30 
u) ceteris set si pugnasset F. v) et sit /•'. w) uictoria P. x) uelud P; uelut 
olim F. y) tradedit F. z) si te res F. a) ducis F. b) cautum F. c) pre- 
niu* P; predins F. d) Fontanete F; Fontanella P. e) fonte F. t) nilla F. 

g) rustice P. F. h) in qua L. i) strauit F; traheus P. k) ruine L; str. ad 

ruinam P. 1) franchorum P; de francorum sanguintiem F. m) silue L. F. 35 

n) et L. F. — imber F. o) umecta P; me cum edit F; humectat Diimmltr. 

p) ubi F. q) prelio P; prclia doctissiraa F. r) matri P; frater F. s) fratri P; 
mater soror F. t) fleuerat F; plaiigent illos qui fueruut illo oasu mortui L w 11, 3. 

1) A. 841. VII. Kal. lul. dies sabbati crat ; cf. Miihlbacher, Rey. iinp. I, 
ed. % nr. 108-4 1. 2) Cf. 1. Reg. 1, 21: Montes Uelboc neo ros nec 40 
pluvia veniant super vos 0. H.-E. ; PauUni versus de Ilcrico duce 8, 3, 
Poetae Lat. I, p. 132 : vos super umquam imber, ros nec pluvia | dc- 
scendant D. 3) Cf. Cant. 3, 8: ad bella doctissimi ; 1. Mach. 4, 7. 6, 30: 
docti ad proolium 0. H.-E. 



ANGELBERTI RHYTHMXJS. 53 

8. Hoc autem scelus peractnm, quod descripsi ritmice*,^^!;-^^ 
Angelbertus'' ego vidi pugnausque cum aliis, 

solus de multis remansi prima frontis*' acie. 

9. Ima"* vallis retrospexi verticemque iuieri®-*, 
5 ubi^ siios inimicos rex fortis Hlotharius^ 

expugnabat fugientes^^ usque forum rivuli'-. 

10. Karoli de parte vero'', Hludovici* pariter 

albescebant™ campi" vestes mortuorum lineas°, 
velutP solent in autumno albescere avibus'^. 

10 11. Laude'' pugna non est digna nec canatur melode^, 
oriens. meridianus, occidens et* aquilo 
plangaut" illos qui fuerunt illic casu^ mortui. 

12. Maledicta dies illa^- ^ nec in anni'' circuloy 
numeretur, sed radatur ab omni memoria, 

15 iubar solis illi desit, aurora crepusculo''" *. 

13. Noxque illa, nox amara*, noxque dura^ nimium, 
in*^ qua fortes ceciderunt, proelio doctissimi, 
pater, mater, soror, frater, quos amici fleverant. 

14. 0* luctum atque lamentum ! nudati sunt mortui, 

20 horum^ carnes vultur, corvus, lupus vorant acriter, 

orrent, carent sepulturis, vane iacet cadaver. 

15. Ploratum et ululatum^ nec describo amplius: 
unusquisque, quantum potest, restringatque lacrimas, 
pro illoruni animabus deprecemur Dominum. 

25 a) r. 8, 1. om. F; Hoc scelus hinc et inde qnod uero describitur P. b) engelbertus P. 

c) fontis L; hangelbertus non remansit prima fontes F itifra loco rersits 10, 3. d) str. 
9. om. F. e) retrospeii in uallis cacumine P. f) uidit P. g) lotariiis P. h) de- 
bellabat fngienter P. i) foras riuulum P. k) Carlus de uero parte f. 1) hac 
ludouici P; ludounicus I. m) albesunt P. F. n) campes F. o) mortuorum 

30 uestimenta lineas F; nestimentis mort. lineis P. p) nelud P. q) de auibus P; 

hangelbertua eic. F (cf. supra n. c). r) str. 11 — 15. om. F. s) nec cantus 

melodie P. t) ab L. n) plangent L. v) f. tali pena P. w) maledictus ille 
dies P.' X) annis P. y) circuli L. z) nec illustrat horrore crepusculum P. 
a) Nox et seqnens dies illam P. b) dira P. e) pro versibus 13, 2. 3. P hahet : nox 

35 illaque planctum mixta et dolore pariter hic obit et ille gemit cum in graui penuria. 

d) str. 14. et 15. om. L. e) illorum P. 

1) I. e. iugeri, iugi {Peiiz, D.). 2) Lotharium priiuo summa fortitudine 
hostes repuHsse ceteri quoque auctores a Milhlbacher l. c. nr. 1084«. 
laudati referunt; cf. Xith. II, c. 10, sujyra p. 27. 3) Cf. lerem. 20, 14: 

40 Malcdicta dies, in qua natus sum. 4) lob 3, 4—6 : Dies ille vertatur 
in tenebras . . . et non illustretur lumine. Obscurent eum tenebrae et 
umbra mortis, occupet eum caligo, et involvatur amaritudine. Noctem 
illam t€nebrosu3 turbo possideat, non computetur in diebus anni nec 
numeretur in mensibus. 0. H.-E. 5) Matth. 2, 18: Vox in Rama 

45 audita est, ploratus et ululatus multus. Cf. et ler. 3, 21. 0. H.-E. 



INDEX. 



Maior nitmerus paginam, tninor lineas quinas indicat. 



A. 

S. Abacuc corpus 30, 40. 

Adel-, Adhel-. 

Adolardus, Adelbardus, Adhelar- 

dus, Adhclhardus, comes 15, 25. 

27, 25. 29, 36—31, 16. 44, lo. 49; 

n e p t i s : Hirmentrudis. 
Adhelbertus comes Metensium, dux 

Austrasiorum 21. 23, 20. 
Adelgariua comes 14,25. 15. 33,25. 

34,1. 
Aequitania, Aequitanii v. Aquit. 
Alamannia 3, 25. 12, 20. — Ala- 

manni 32, 15. 38, 25. 
Alciodorensis iirbs, Auxerre 25, 10 ; 

Autisioderensis comitatus 9, 5. 
Alpes 6, 25. 8, 20. 13, 25. 44, 6. 
Andromeda, signum 37, 15. 
Angelbertus poeta 53, 1. 
Angilbertus maritus Berehtac filiae 

Karoli M. , abbas Centulensis 

47, 30. 48 ; f r a t r e s : Madhel- 

gaudus, Richardus; filii: Hart- 

nidus, Nithardus. 
Ansilla insula Saugonnae fl. 44, .35. 
Aquis palatium, Aachen 2,10.6,30. 

7, 1. 8, 25. 10, 10. 12, 25. 21, 25. 

39, 10. 40, 1. 48, 25. 
Aquitania, Aequitania, regnum 2. 

3, 30. 5, 5. 6, 25. 10, 5. 12. 13, 1. 

14, 1. 15. 17, 5. 21, 30. 24, 30. 

29, 16. 33, 20. 35, 1. 43, 10. 44, 25. 

45. 49, 16; regcs: Pipi^hius I, 

1'ippinus II. — Aquitani, Aqui- 

tanii, Aequitanii 19, 15. 23. 30,26. 
Arar fl., Sacyne 8, 1 ; cf. Saugouna. 
Arcturus obscurior, signum 37, 15. 



Arduenna 45, 15. 

Argentaria civ. olim vocata, Strass- 

burg 35, 10 ; cf. Strazburg. 
Arnulfus 19, 25. 20. 
S. Arnulfi monast. Mettense 13, 1. 
Attiniacum , Atiniacum , Attigny 

17, 10. 18, 30. 22. 23, 5. 
S. Audifax corpus 30, 40. 
Aurilianensis urbs, OrUans 8, 5. 

16,30. 17,30; com. : Mathfridus, 

Uodo. 
Austrasii 23, 25. 32, 15. 38, 10; d u x : 

Adhelbertus. 
Autisioderensis v. Alciodor. 

B. 

Baioaria 3, 1. 10, 10 — 12. 21, 15. 

43, 10. 44, 25. 45, 5. 48, 25. — 

Baioarii 38, 25 ; r e x : Lodliu- 

wicus. 
barbari 2, 1. 
Bardo comes 38, 25. 
Barrenses comitatus utrique, Bar- 

le - Duc et Bar - sur - Aube 9, 6. 
Bedensis comitatus 9, 5. 
Belvacensis urbs, Beaurais 30, 20. 
Beneventum 48, 25 ; d u c e s : Sigi- 

hardus, Sigenulfus. 
Bcrehta filia Karoli INI. imp. 48, 6 ; 

maritus: Angilbeitus. 
Bernacha villa, Braisne-sur-Vesle 

31, 30. 
Bernardus rex Italiac sive Lango- 

bardonmi, fil. Pippini filii Karoli 

M. 2. 16,5; fil.: Pippinus. 
Bernardus dux Soptimauiao, came- 

rarius 3. 5, 1. 17,36. 18. 29; fr. : 

Eribertus; soror: Gcrberga; 

f i 1. : Willelmus. 



INDEX. 



65 



Bertmundus praef. prov. Lugdun, 

2, 20. 
Binga, Bingm 39, i. 
Bituricae, Bourges 14, 20. 18, 5. 
Blesensis (Blois) comitatus 9, 6. 
Bovo 15, 15. 

Brionensis (Brienne) comitatus 9, 5. 
Brittas, Bois-des- Brioites 27,20. 
Brittones, Brittoni, Brittannii, Brit- 

tanni 16, 25. 18, 25. 34, 30. 38, 10. 

— Brittannica marca, Bretagne 

7, 10 ; d u X : Nomenoius. 
Burgundia 9, 1. 17, 3o. 19, 20. 29,20. 
Burgundionum rivolus 27, 20. 53, 5. 

C. 

Cadhellonica, Cadhellonensis, Cade- 

lonensis civ., urbs, Chdlons-sitr- 

Marne 1, 5. 23, 20. 30, 20. 42, 30. 
Calviacus villa, prope Blois ((Jhoiizi/, 

cant. Herhault? CheviUy?) 8,10. 
Carbonariae, Kohlenwald 15, 15. 16, 1. 

19,25. 26,5. 44,20. 
Carisiacum, Quierzy 9, 25. 15, 15. 

29, 40. 48, 26. 
Carnutena civ., Chartres 16, 15. 
S. Castoris basil. Conflent. 39, 5. 

46, 30. 47. 
Castrensis (Chdtres, Arpajon) comi- 

tatus 9, 5. 
Cavillonum, Cavillo, Clialon-sur- 

Saone 7, 20. 12, 15 
Cenomannica urbs, Le Mans 18, 25. 
Centulum, abbatia S. Ricliarii, St.- 

Riquier 48; abb. : Angilbertus, 

Nithardus. 
Cerberus 52, 10. 
Christiani 42, 5. 52, 10. — Christi, 

Christianus popuhis (Cbristian 

poblo Romana, Christan folch 

Teudisca Ungua) 26. 28, 25. 32, 10. 

34, 10. 35, 25. 36. 40, 10. 43, 5. — 

Christiana religio 41, 10. 42, 10. — 

Christianitas 35, 15. 
Clarus - mons , Clermont - Ferrand 

12, 15. 

Cobbo comes Saxonicus 44, 10. 
Colonia, GJln 41, 5. 
cometis stella 37, 10. 
Compendium, Compiegne 3, 25. 30, 20. 
Conflentis, Conflentus, Coblenz 39, 1. 
46 ; e c cl. : S. Castoris. 



Conradus, Cunradus, fr. ludithae 

imp. 3, 30. 4, 15. 44, 10. 
Contw igj Quentawich s. Wicquingham 

42, 20. 
Corbeiensis (Corbie) a b b a s : "Wala. 

I>. 

S. Dionysius r. Dyon. 

Drogo, Drugo, fil. Karoli M., episc. 

Mettensis, archicapell. 2. 12, 35. 

26, 10. 
S. Dyonisius, Dionysiua, S. Dyonisii 

basilica, eccl., St.-Dcnis 6. 9, 15. 

16,1. 20,10. 32. 33,20; abbas: 

Hilduinus. 

e:. 

Eberhardus marchio Foroiuliensis 

43, 1. 
eclipsis solis 27, 10; lunae 50,6. 
Egbertus 43, 1. 

Egfridus comes Tolosae 45, 25. 
Einrichi pagus 39, 1. 
Ehsachar abbas, antea cancell. 5, 10. 
Elisaza, Elsass 5, 20. 35, 5. 
Eribertus fr. Bernardi ducis 3, 30. 
Ericus 16, 15. 18, 25. 
Europa, Europe 1, 20. 41, 5. 
Exemeno episc. Noviomensis 32, 1. 

F- 

Fagit 27, 20. 

S. Floriani et sex fratrum corpora 

31, 20. 

S. Fludualdus , St. - Cloud 27, 10. 

32, 25. 

Fontaneum, Fontaneto, Fontenoy- 

en-Puisaye 25, 30. 52. 
Foroiuliensis marchio: Eber- 

hardus. 
Franci 1, 30. 8. 15, 20. 29, 35. 30. 

52, 15; Francorum regnum 43, 5; 

reges: Karolus M., Lodhuwi- 

cus, Karolus. — Francia, Frantia 

8. 13, 15. 16, 20. 26, 10. 35, 1. 40, 1 ; 

sedes prima: Aquis. 
Franconofurth , Frankfurt a. M. 

14, 10. 
Fredericus 26, 15. 
Frisia 9. 40, 40. 
Fulbertus comes 7, 16. 



56 



INDEX. 



e. 

Gallia 47, 30. 

GerarduB comes Paris. 9, 15. 16, 1. 

19. 20. 

Gerhardus comes (maritus sororis 
Pippini II. regis ?) 15, 25. 

Gerberga soror Bernardi ducis, 
sanctimon. 7, 20. 

S. Germanus, St.-Germain-des-Pres 

20, 15. 

S. Gildardi corpus 31, 25. 
Gislebertus comes Mansuariorum 

15, 15. 31. 
Gozhelmus comes 8, 1. 

S. Gregorii corpus 30, 35. 
Gregorius IV. papa 5. 
Guntbaldus mon. 4. 
Guntboldus 19, 25. 30, 5. 

H. 

Haettra, i. e. Hattuaria, comitatus 

9,1. 
Hammolant comitatus 9, 1. 
Hamwig, /n coinitatu Hampshire 

prope Soiithampion olim situm 

42, 20. 
Hartnidus fil. Angilberti 48, 5. 
Hatto comes 39, 5. 
Hegibertus 26, 10. 
Hegilo comes 15, 25. 
Herenfridus 15, 15. 
Herioldus princ. Xortmannorum 

39, 5. 
Hildigardis filia Lodhuwici I. imp., 

abbatissa 33. 34. 
Hilduinus abbas S. Dyonisii 9, 15. 

16, 1. 
Hirmenaldus 26, 15. 
Hirmentrudis filia Uodonis, uxor 

Karoli regis 49. 
Hlotharius r. Lodharius. 
Hludovicus V. Lodhuwicus. 
S. Honesimi corpus 31, 20. 
Hugo, Huc, fil. Karoli M., abbas 

S. Quintini 2. 31. 
Hugo (nescio an idem sit ac prae- 

cedens) 15, 25. 26, 10. 
Hugo, Huc, comes Turon. 3, 10. 

6,5; filia: Irmingardis. 

I. 

Ingeltrudis uxor Uodonis 49, 1. 
S. lohannis mis.sa 26, 25. 48, 16. 



losippus 11. 43, 1. 

Irmengardis uxor Lodhuwici I. imp. 

3, 1. 

(Irmingardis) filia Hugonis com. 

Turon., uxor Lodharii 3, 10. 
Italia, Italiae regnum 2, 20. 3, 30. 

4,20. 7,1. 10,30. 12; reges: 

Pippinus, Bemardus. 
ludas (Scariothes) 52, 15. 
ludith uxor Lodhuwici I. imp. 3. 

4, 15. 5, 25. 7. 10. 12. 15, 20. 
16, 20. 19, 20. 23. 29, 30; propin- 
qui 7,5; fratres: Conradus, 
Rodulfus. 

K. 

Karlemannus fil. Lodhuwici regis 

37, 20. 38, 25. 39, 1. 
Karolus M. imp., rex Francorum 

1. 2. 41, 10. 43, 5. 48, 5. 49, 25; 

filii legitimi 2,6; filii: Pippi- 

nus, Lodhuwicus, Drogo, Hugo, 

Teodericus; filiae legitimae 2,i5; 

filia: Berehta. 
Karolus (Karlus Romana lingua), 

(Karl Teudisca lingua), rex Fran- 

corum, fil, Lodhuwici I. imp. 1. 

3. 4, 1 — 6, 15. 8, 25. 9, 15 — 49. 

53, 5 ; u X r : Hirmentrudis. 

L.. 

Lambertus , Lantbertus , coraos 

Xamnet. 6, 5. 7. 
Lantbertus (Xamnetensis) 18, 25 ; 

fr. : Warnarius. 
Langobardia 5, 25. 43, 10. 44, 25. 

45,5. — Langobardi 16,5; rex: 

Bernardus ; d u x : Sigihardus. 
Latina lingua 41, 15. 
Laudunensis urbs, Laon 83. 34. 
S. Leocadiae corpus 31, 20. 
Ligeris fl., Loire 7, 10. 8, 10. 10, 1. 

16. 17, 5. 19, 20. (27, 10). 29, 30. 
Lingonioa urbs, Laugres 30,20. 31, 1. 
Lodliarius, Lotharius, Hlotharius 

(Ludher Romana et Teudisca lin- 

gua) I. imp. , fil. Lodhuwici I. 

imp. 1,1. 2,30 — 9,30—17. 19. 

20,30—28. 30,5 — 37,20 — 48. 

52. 53,5; uxor: Irmingardis. 
Lodhuwicus, Lodhuvicus, I. imp., 

rcx Franoorum, fil. Karoli 5l. 

1-15. 18,6. 19. 22, 30. 24. 26. 



INDEX. 



57 



32. 33. 35, 15. 40, lo. 43, 6. 49, i ; 

u X o r e s : Irmengardis, ludith ; 

1 i b e r i : Lodliarius , Pippinus, 

Lodhuwicus, Karolus, Hildi- 

wardis. 
Lodhuwicus, Lodhuvicus, Ludo- 

vicus , Ludhuvicus , Hludovious 

(Lodhuuigs Eomana Iingua, 

Ludhuuuig Texidisca lingua), 

rex Baioariae, fil. Lodhuwici I. 

imp. 2, 30 — 4, 15 — G. 8, 5. 9, 20. 

10. 12—14. 16, 1. 17. 19, 5. 21. 

22,25 — 34,35 — 48. 53,5; fil. : 

Karlemannus. 
Lugdunensis (Lyon) prov. 2, 25; 

p r a e f. : Bertmundus. 
Luva fl., Loing 20, 20. 
LjTa, signum 37, 15. 

M. 

Madasconis civ. , Mdcon 44, 35 ; 

com es : Warinus. 
Madhelgaudus fr. Angilberti 48, 1. 
Magonciacum, Magontia, Maguntia, 

Mogontia, Mainz 10, 10. 12, 35. 

21, 1. 35, 1. 37, 20. 38,25. 39, 5; 

arehiep.: Otgarius. 
Mansuarii (incolae pagi Masago?) 

31,5; comes: Gislebertus. 
S. Marcellini corpus 30, 40. 
Marcius campus 52, 5. 
S. Mariani corpus 31, 2C. 
S. Marii corpus 30, 40. 
S. Marthae corpus 30, 40. 
Masagouwi comitatus 9, i. 
Mathfridus comes Aurelian. 3, i5. 

5, 10. 6, 5. 7. 
Mauri 48, 25, 
S. Mauri corpus 31, 20. 
S. Medardi corpus 30, 35, 
S. Medardi Suessionensis monachi 

30, .35; basil, ecel. 31, 
S. Meresmae corpus 31, 20. 
Mettis civ., Metz 13,1. 45, 30. 46; 

raonast. : S. Amulfi ; episc: 

Drogo. — Metenses 21, 1; co- 

m e s : Adhelbertus. 
Miliciacum (Mellecey?) 43, 1, 
Milido, Meidan 32, 25, 
Milidunensis (Mehm) comitatus 9,5. 
Mogontia r. Magonciacum. 
MoUla comitatus 9, 1. 
Moin fl., Main 14, 15, 



Mosa fl., Maas 9, 1. 11, 30. 15, 10. 
16, 1. 33, 10. 41, 5. 44, 1, 49, 15. 
Mosella fl., Mosel 39, 

N. 

Namnetensis (Xantes) c m e s : 

Lambertus, 
Xithardus fil. Angilberti , abbas 

Centulensis, auctor 1, 13. 14,25. 

15. 27. 28,1. 39. 40,35. 48. 
Xivernensis urbs, Xevets 17, 55. 
Xomenoius, Xominoius, dux Brit- 

taniorum 18. 34. 
Xordhunnwig (Xorwich ?) 42, 20, 
Xortmanni 42 ; p r i n c. : Hcrioldus. 
Xoviomensis (Xoyon) e p i s c. : Exe- 

meno. 

O. 

Oceanus mare 8,30, 9, 20, i. 42, 20. 
Odo (Guido comes Cenomann. ?) 

7, 15. 

Odornensis comitatus 9, 5. 
Odulfus 15, 15. 
Otbertus 20, 15. 

Otgarius episc, Magont. 21. 35. 
39, 5. 

P. 

Parisius, Parisiaca civ., urbs, Paris 
9, 15. 10, 1. 30, 15. 32. 34, 20 ; Pari- 
siacus comitatus 9,5; comes: 
Gerardus. 

S, Pelagii corpus 31, 20. 

Pertensis comitatus 9, 5, 

Pertica saltus, forH de Perche 34, 25, 

S. Petri mart. corpus 30, 40. 

Pictavi, Poitiers 12, 25. 

Pippinus rex Italiae, fil. Karoli M. 
2,20; fil. : Bemardus. 

Pippinus fil. Bemardi regis Lango- 
bardorum 16, 0. 

Pippinus I. rex Aquitaniae , fil. 
Lodhuwici I, imp. 2,30 — 4, 10 — 
6. 10. 12, 10. 14, 5; filii 12, 10; 
f il. : Pippinus II. 

Pippinus, Pipinus, II. rex Aqui- 
taniae, fil. Pippini I. 12, 10. 14— 

16. 17, 35. 18. 24, 30. 26, 29. 33. 
34, 25. 35, 1. 45, 25, 

Pisces, signum 37.. 15. 
Provincia, Provence 17. 33, 5, 



58 



INDEX. 



Q. 

S. Quintinua, St.-Qiientin 31, lo. 
49,15; abbas: Hugo. 

R. 

Rabano comes 31, 15. 

Remensis urbs, Reims 30. 42, 15; 

Remorum a r c h i e p. : Remi- 

gius. 
S. Remigii archiep. Remorum cor- 

pus 31, 25. 
Renus fl., Rhein 8, 5. 10, 10. 12, 35. 

14. 21, 10. 23, 25. 26, 5. 29. 37, 5. 

39,1. 44,1. 46, 30; vamlo. (Peters- 

aue) 12, 35. 
Ribuarii 8, 30. 9, 1. 
Richardus fr. Angilberti 48, 1. 
Richardus ostiarius 11, 25. 
S. Richarius 48, 6 ; m n a s t. : Cen- 

tulum. 
Ricuinus 26, 15. 
Rodanus fl. , Rhone 39, 10. 42, 20. 

44,1. 
Rodulfus fr. ludithae imp. 3, 30. 

4, 16. 

Roma 6, 1 ; Romana potentia 2, 1 ; 
Romana sedes 5, 15 ; p n t. : Gre- 
gorius IV; Romanus comitatua 
5,20; Romana fi. e. Francogallica) 
lingua 35, 10. 36. 

Rotomacensis urbs, Rouen 20, 1 ; 
Rotomagorum archiep. 31, 25. 

S. 

Salmonciacum, Samoussy 34, 15. 

Saturnus 52, 1. 

Saugonna fl., Saone 44, 1; in- 

8 u 1 a : Ansilla ; cf. Arar. 
Saxones, Saxoni 12, 20. 14, 10. 32, 15. 

38. 41. 42,10; ordines: edhi- 

lingui, frilingi, lazzi; comes: 

Cobbo. — Saxonia 8, 30. 37, 20. 

38, 25. 41, 25. 45. 48, 30. 
Sclavi 12, 26. 42, 10. 
Scorpio, signum 27, 15. 
S. Sebastiani mart. corpus 30, 35. 
Senila comes 8, 1. 
Senones, Senonica urbs, Sem 20, 20. 

33, 20. 34, 25 ; Senonicus comita- 

tus 9, 5. 
Septimania 3. 17,5. 29, 15. 33, b; 

d u X : Bernardus. 



Sequana fl., Seine 7, 10. 9. 10, 1. 
15,10 — 17,5. 19 — 21,20. (27,10). 

30, 15. 32 — 34, 25. 49, 15. 
S. Sereni corpus 31, 25. 
Sigenulfus dux Benevent., fr. Sigi- 

hardi 48, 25. 
Sigihardus dux Benevent, 48, 25; 

fr. : Sigenulfus. 
Sigwaldi mons, Sigolsheim Alsaiiae 

5, 20. 
Sinciacum, Sinzig 39, 10. 
Solennat, SoUme 27, 26. 
Spedonna , Espone - sur - Maudre 

30, 16. 
Spira, Speyer 37, 6. 
Stampensis (Etampes) comitatus 9, 5. 
Stellinga, Saxones seditiosi 42. 

45, 20. 48, 30. 
Strazburg, Strassburg 35, 10; cf. 

Argentaria. 
Suessionis, Suessonica urbs, Sois- 

sonsSO; monast. : S. Medardi. 

T. 

Tauriacus vicus, Thury 25, 35. 
Teodericus fil. Karoli M. 2. 
Teodericus 16, 15. 
Teotbaldus, Teutbaldus 17, 30. 20, 16. 
Teotonis - villa, Diedenhofen 31, 10. 

42, 15. 45, 30. 46. 48, 15. 
terrae motus 47, 3o. 
Teudisca lingua 35, 10. 36. 
Teutbaldus v. Teotbaldus. 
S. Tiburcii mart. corpus 30, 35. 
Tolosa, Toulouse 45, 25 ; c m e s : 

Egfridus. 
Toringi 12, 20. — Toringa 12, 25. 
Traiectum, Maastricht 31, 10. 
Tricasinorum civ., Tricasinensium 

urbs, Troyes 20, 30. 42, 30; Tri- 

casinus comitatus 9, 5. 
TuUensis urbs, Toul 35,6; comita- 

tus 9, 5. 
Turones, Tours 34, 40 ; c m e s : 

Hugo. 
Tyrrenum mare (t. e. Mediterra- 

neum) 44, 5. 

U. 

Uodo comea Aurelian. 7. 49, 1 ; 

u X r : Ingeltrudis ; f i l i a : Hir- 

mentrudis. 
Utta saltus, foret d'Othe 20, 20. 



INDEX. 



59 



V. 

Valentianae, Videncknne^ 49, 15. 
Vangionum urbs, Wortm 11, 5, 

12, 30. 14, 5 ; cf. "Warmatia. 
Vienna, Vienne 6, 20. 
Viridunensium civ., Verdun 42, 15; 

Viridunensis comitatus 9, 1. 
Vivianus (Wilhelmus comes Ble- 

sensium?) 7, 15. 

W. 

"Wala abbas Corbeiensis 5, 10. 
Warinus comes Matiscon., dux 8, i. 
17, 80. 20. 45, 25. 



"Warmatia, Worms 31, 10. 37. 45, 30. 

46 ; cf, Vangionura urbs, 
Warnarius fr. Lantberti 19, 25. 
Wasagus, Wasgenwald 37, 5; (Uuns- 

rilck) 39, 1. 
Wasconi 38, 10. 

Wasiticum, Vise (Wezet) 31, 15. 
Wastinensis comitatus 9, 5. 
Willelmus fil. Bernardi ducis 29. 
Wizzunburg, Weissenburg 37, 5. 



Z. 

Zabarna, Zabern 35, 5. 



GLOSSARIUM. 



«bbatia 9, lo. 44, 5. 
acturum = agendum 28, 15. 
adipisci passive 4, i. 6, i. 
affinitas 40, 35. 42, lo. 
archicapellanus 13, i. 
avunculus, i. e. patruus 31, 5. 

bella fem. sing. 52, i. 
bona, 1. e. fruges 50, lo. 

Oamerarius 3, 20. 
capitale supplicium 13, 25. 
castra fem. sing. 21i 15. 
citra, i. e. ultra 6, 25. 16, 1. 
comes, G^raf 13, 1. 16, 1. 19, 25. 21, 1. 

31,5. 39,5. 45,25. 
comitatus, &rafschaft 9. 17,5. 44,5; 

— Gefolge 5, 20. 21, 30. 33, 20. 
commendatus 10, 5. 12, 20. 
confluentus 44, 1. 

conquirere, i- e. conqueri (?) 24, 10. 
conventus (publicus) 2, 25. 4, 15. 

8, 25. 10, 10. 11, 5. 24, 5. 28, 30. 

37,10. 48, 20; conventum 12,30. 

22, 80. 30, 15. 31. 45, 15. 
corona et arma 6, 20. 10, 1 ; corona 

et omnis ornatus 21, 30. 

de, /. e. deorsum, inde a 9, 1. 
defectuB part. 21, 15. 
degere c. acc. 41, 5. 
deguerint = degerint 37, 25. 
discessus, /. e. decessus 3, 1. 10,20. 
dissedere 6, 5. 
dolium 52, 1. 

domus, /. e. ecclesia 47, 20. 
dux 3, 20. 18, 25. 21, 20. 23, 25. 
29, 15. 34, 30. 45, 25. 52, 15. 

edhilingui, /. e. nobiles, ordo Saxo- 

num 41, 15. 
( diotuni, aedictum 3, 25. 31, 30. 
exsequi passive 1, 6. 20, .lo. 



I facultates 16, 5. 
filiolus (ex baptismate) 14. 32, 5. 
finitiva sententia 27, 1. 
fiscus, praedium regale 9, 10; fiscum 

44,5. 
forus 53, 5. 
frilingi, /. e. ingenuiles, ordo Saxo. 

num 41. 

gematum, i. e. yematum, hiematum 
6, 30 {cf. 48, 25). 

honores 13, 20. 15, 10. 29, 20. 33, i5. 
45, 20. 

Idolorum cultura 41, 10; cultores 

42, 1. 
imbreviare, inbreviare 46, 35. 47, 15. 
imperatoris, imperiale nomen 3.1. 

13, 5. 26, 30. 43, 5. 
imperii dignitas 43, 5. 
infra, /. e. intra 15, 15. 19, 25. 
ingenuilis 41, 15. 
iudicium Dei, divinum 27, 5. 28. 

32, 5. 35. 40, 20. 50, 5. 
iuierum, t. e. iugerum, iugum 53, 1. 

lazzi, (lazzes), /. e. serviles, ordo 

Saxonum 41. 
leuwa, leuva 16, 30. 25, 15. 29, i5. 

33, 30. 46, 5. 
ludi 38, 5. 

magnanimis 8, 5. 13, 25. 16, 10. 
melode 53, 10. 

missa, Messe 26, 25. 28, 20. 39, 5. 
48, 15. 

omnigcna facinora 40, i5; mala 
50, 10. 

pagani 22, 25. 
palatium 2. 40, 1. 
perhumane 38, 1. 



CORRIGEXDA ET ADDENDA. 



61 



perplacidum 43, i5. 
persequi pa^sive 23, 30. 
persero, nimi^ sero 37, 5. 
placitum, conventus lyuhlicns 14, 20. 

18, 30. 19, 10. 45 ; plaid (Bomana 

lingua) 36, lo; thing (Teudisca 

lingua) 36, 20. 
praefectus provinciae 2, 25. 
praefrigidus 49, 20. 
praemaxime 42, 10. 
praestolari passive 28, 10. 37, 20. 
primatus populi 5, 10. 
primores, primates (populi) 10, 15. 

17, 10. 37, 10. 42, 25. 43, 15. 45. 

48, 15. 
profectum tieutr. 26, 20. 
proluvium 52, 10. 

«luota = quot 40, 15. 

respirari depon. 4, 25. 
res publica 3 — 6. 29, 30. 39, 20. 
40, 15. 41, 25. 49, 5. 



ritmice 53, 1. 

sabbatum sanctum 21, 25. 
scriptura divino munere prolata 

50, 1. 
sedes prima 40, 1 ; summa 5, i5. 
senior, (sendi-a Romana, herro 

Teudisca lingua) 36, 25. 37, 1. 

46, 1. 47. 
summotenus, summatim, breviter 

1, 15. 

tueri passive 4, 10. 

tyrannis 12, 10. — tyranni 12, 20. 

unanimis 7, 10. 10. 11, 35. 28. — 
unanimiter 24, 10. 40, 20. — un- 
animitas 37, 25. 

usque = cum, dum 40, 1. 

versat = versatur 89, 20. 



CORRIGENDA ET ADDENDA. 



P. 36, l. 1. lege in marg. 842. pro 482. 

Hariulfi (ed. F, Lot, p. 102> lectiones loci e Nithardi l. IV, c. 5. 
exscripti : 

P. 47, /. 31 : posse (in) Nonas Novembris ; /. 33 : pene ; /. 34 : 
eaque ; />. 48, l. 1 : decessum suum vigesimo octavo ; /. 3 : hic eo tem- 
pore ortus liaud ; ^. 4 : Madhelgaudus (Madhelgardus) , . . hic de una ; 
/. 5 : fuerunt ; ?. 6 : Qui Anghilbertus ex eiusdem regis ; /. 7 : Berchta 
(Beretha) Harnidum ; /. 10 : Hinc j^ost vitam omni. 

P. 48, i. 33, n. d lege harnidu pro harnidu ; /. 34, n. e lege corr. 
pro ocrr.