(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Biodiversity Heritage Library | Children's Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Obraz bibliograficzno-historyczny literatury i nauk w Polsce, od wprowadzenia do niej druku po rok 1830 wacznie, z pism Janockiego, Bentkowskiego, Ludwika Sobolewskiego, Ossolinskiego, Juszynskiego, Jana Winc. i Jerz. Sam. Bandtków i t. d"



Mm 









wmm 



Mmm. 






WMĘ0.IBMM: 



...mm 



^mm'Ws^^^mmm^^ 




^LI B R.AFLY 

OF THE 
UNIYERSITY 
Or ILLINOIS 

016.9438 

J58o 

v.2 

suwie & t:... 

EUROPEAN 



//n.>./i/ { 



V) 



x^> 






M ł*''* 



OBRAZ 

BIBŁIOGnAFICZNO-HISTORTGZNT 
LITERATURY I IVAUK 

77 POLSCE. 




i 






( 



OBRAZ 

BIBLIOGRAFICZNO-HISTORYCZNY 

LITBR,AT:jE,r I 1TA1Z 

W POLSCE, 

OD WPROWADZENIA DO -NIEJ DRUKU 
PO ROK 1850 WŁĄCZNIE, 

ZPISMJANOCKIEGO, BENTKOf^SKIEGO, LUDf^IKA 50- 

BOLEfrSKIEGO, OSSOLIŃSKIEGO, JUSZYŃSKIEGO, 

JANA iriNC, I JERZ. SAM. BANDTKÓFT i t. d. 



ADAMA joc; 



£ 



n 



Non satis esł Itbacam r&j^ {^^Mwe^ Penates 
Aspicere? [^ 79/^ ^ 



TOM II. 



^>'ilanle Adama KawadzliiejK;^ 



NA 



WILNO. <^^^^^^ 

KŁADEM I DRUKIEM JÓZEFA Zawad Z rf«|:,fjj9r^^.\V^»*^ 



1842, 



Pozwolono drukować pod warunkiem złożenia po wydrukowaniu exemplarzy pra- 
wem przepisanych w Komitecie Cenzury. Wilno 1842. 1 Kwietnia. 

Cenzor, Professor b. Uniwersytetu ff^ileńskiego 

Jan Waszkiewicz. 



r 



r<?J 






^P- 







'^^^S^^* 



TT PODANIACH dziejów ludzlsich , z czasów bajecznemi mla- 
^ nowanyck, nie tylko ze zawsze prawda jakaś rzeczywista, przy- 
brana szatą dziwnej powieści ukrywa się, jest jeszcze nadto 
barwa pewna właściwa, miejscowa, która się w czasach następnych 
na dzieje i działanie ludu rozlewa , stanowi tło życia jego domo- 
wegfo i publicznego, długim przeciągiem wieków, trwałe, nie- 
starte , niepokalane. W ow^m naprzykład podaniu dziejopisów 
o polskim Piaście i zonie jego Rzepisie, dających w ubogiem 
wiejskiem siedlisku, przytułek dwóm wędrownikom nieznanym, 
bezpiecznie ich, czem chata bogata, przyjmujących i goszczących 
u siebie, dalej z odwiedzin tych, obfitość i rozmnożenie domo- 
wej chudoby, purpura książęca w dóm wniesiona, czystą i głę- 
1 boką wiarą, w wędrownikach owych przyznane istotom nadludz- 
kim, zesłańcom sprzyjającego nieba, nie jestże to to, co się 
>vłaŚDie w skłonnościach i charakterze ludu polskiego tak jasno 
€ i ciągłe odbija, owa dobroduszna ufność, owa szczera i wylana 
^ gościnność, i owa wiara, pobożność i religijność, tak odzna- 
czające się i wydatne w całym bycie jego i trwaniu, tak nieroz- 
^^ dzielnem siostrzyctwem spojone u niego pomiędzy sobą? Jeśli 
'^ nad jednym z tych względów, to jest ostatnim, najbliżej tu 



VI 

nas obchodzącym, na chwilę avi'a{][ę zastanowić zechcemy i co- 
fniemy się myślą do przeszłości .^nie natrafimy prawie w dzie- 
jach dawnej Polski punktu czasuy^S^yj^adku, któryby tego nie 



stwierdzał, jak silny był w n4ęwjwprjw i pobudki czysto-relig^ijne, 
i jak zawsze wszystkie d u ixe»z^drog i iin ustępowały. Pobudki te 
są własne, rodowite, i|ol^e* od wszelklejyo przymusu, lub wpły- 
wu, bądź silnej hierarcIiji,i;ościelnej,' bądź r/.ądu. Sprawa Chrze- 
ściaństwa jest sprawą pierwszą. . Dłftg i przeciąg wieków, Polska 
przedmurze i osłona dfrzcściaństwa w Europie j mieszkańcy jej 
na każde hasło i za^jrozenie kcz,yzowi4^zucają pług i lemiesz, 
i śpieszą piersi swoje zan nastawfać, a* zasługi te jeszcze na 
schyłku wieku XVII. tak świetnie w wyprawach Króla Jana III. 
wznowione, są jako ostatnie odbłyski ducha bohatyrsko-religij- 
nego wieków średnich, jak reszta gasnącej łuny, rozżarzonej 
niegdyś na południowym zachodzie, rozciągnionej do półno- 
cnego wschodu chrześciańskiego świata. Prawo, którem się 
nasamprzód lud pospolity w Polsce rz<ądzi, i władza której ulega, 
jest duchowna ; institdcja jego zaczyna się od murów i cel kla- 
sztornych; w ubiorach i zwyczajach jego zachowały się do ostat- 
nich czasów, ślady uległości i posłuszeństwa ś. Stolicy Apostol- 
skiej. Wpływ, który lud polski na ludy postronne wywiera, na 
Pomorze, Prussy, Litwę, jest całkiem religijny: pierwsza tam 
ona, znamię ś. Krzyża podnosi i wiecznotrwałem czyni. We 
wszelkich przygodach kraju, przybytki pańskie są przedewszy- 
stkiem nabite ludem bożym, korzy się u stopni ołtarzów 
kmieć ubogi, korzy się wódz z wojskiem, korzy Król z pa- 
nami-radą; wszelkim sprawom publicznym, sejmom, zjazdom, 
sądownictwóm , przewodniczą i towarzyszą obchody religij- 
ne; na wypadki różne krajowe, wznoszą się świątynie lub 
zakłady pobożne; lud cały żyje święceniem świąt, obchodem 
odpustów, odbywaniem do miejsc świętych dalekich wędrówek, 
bądź gromadami rodzinnemi, bądź tysiącami , w pochodach da- 
wne krzyżowe przypominających, brzmiących odgłosem chwały 
Najwyższego. Wzdłuż i wszerz całego kraju, jakby sieć jaka. 



rozprzestrzenione bractwa kościelne; zabawy i ig^rzyska połączo- 
ne ze świętami Pańsltiemi. To samo się objawia w domowem 
życiu mieszkańców: czucie religii jne w familjacb i indiwiduacb 
nieraz silnie rozwinięte, cnoty domowe, opieka, obrona od przy- 
gód, straży i przyczynie świętej poddana; daty i wspomnienia 
familijne, rozłożenie prac rolniczycb, zg^ola cala racbuba czasa 
do świąt rocznycb odniesiona; zatrudnienia wszelkie, ofiarą po- 
czynane i kończone; pierwiastki płodów ziemskicb Bogu wszy- 
stko żywiącemu niesione : na pobożne zajęcia czas najlepszy ło- 
żony ; ministrowie ołtarzów i poradnicy dusz w uczciwości i po- 
wadze; serce zbolałe , życie nawałem nieszczęść skołatane, cier- 
pliwość płci słabszej na ciężkie próby wystawiona , sumienie tro- 
skliwe, wszystko to szuka ulgi i pocieszenia w Pocieszycielu ży- 
wota , ściera pył i progi przybytków Pańskicb, niesie śluby 
z majątku, życia, świata, i doczesnej przyszłości całej. 

U ludu, na którego ziemi, nasiona Wiary ś. tak snadno 
się przyjęły i rychło bujnym owocem wyrosły, nie brakło ^zaiste 
Winnicy Pańskiej na robotnikach starannie ją uprawujących, 
nie brakło na sługach ołtarza gorliwych, opowiadaczów słowa 
Bożego prawdziwćm namaszczeniem naznaczonych, nie brakło 
na zapaśnikach silnych i obrońcach, zastawiających się błę- 
dom i kacerstwóm , nie brakło na pasterzach cnotą i gorli- 
wością o powierzaną im owczarnię zaleconych. Tylowieczne ko- 
ścioła trwanie, działanie osób szczególnych, całe jego życic i 
ciąc wypadków, zgoła dzieje jego, dotąd prawie nietknięte i 
nieosnute w żadną całość, czekają umysłu, coby je wedle wa- 
żności i znaczenia ocenił i obraz ich wystawił, taki, któryby 
godnie mógł się pomieścić obok tych, które inne cywilizowane 
Europy ludy u siebie podniosły. Tymczasem wiolszeją pisane po- 
mniki, nikną z oka, upadają lub mienią się żywe poliożności cza- 
sów upłynionych pamiątki, a wspomnienia czasów nawet bliskich, 
obojętnością współżyjących, j.ik w mgle znikomej, równo z pa- 
mięcią ludzką rozchodzą się i giną. 

Literatura nauk teologicznych, jest wstępem niejako i wa- 



VIII 

zną do dzieła tego rodzaju pomocą, i ta, zpomiędzy innych nauK 
w Polsce, co jest rzec inozna najzamozniejsza , najbardziej roz- 
winięta i najwięcej dzieł oryg^inalnycb licząca. Że nie będziemy 
tu wyliczać tych , którzy tak ważne dla nauki i języka zasługi 
położyli, przekładami na polskie Ksiąg; Pisma ś. , układem ksiąg 
liturgicznych, śpiewów kościelnych, wymową kaznodziejską tak 
niegdyś świetną w Polsce, pisma wielu, jako to: Mikołaja z Bło- 
nia, Leopolity, Hozjusza, Grodzickiego, Sokołowskiego, Łę- 
czyckiego, Piaseckiego i innych teologów polskich w wieku XV. 
XVI. i XVII. niemałej w Europie były wziętości i obiegu, nie- 
mało z ich liczby, drukowanych za granicą i narożne języki prze- 
kładanych. Druki ustawsynodalnych, aktów różnych tyczących się 
Kościoła, ustaw szczególnych, gdyby mogły być zebrane w jedno, 
do dziejów polskich w ogólności i do dziejów kościoła w szcze- 
gólności nader waznyby złożyły materjał. Cóż mówić o tych, 
które albo dotąd drukiem nieogłoszone, lub chociaż ogłoszone, 
tkwi^ ukryte i nieznane w pismach takich, które przedmiotem 
i celem swoim, poszukiwaniom tego rodzaju nie łatwo się od- 
kryć dają. Polemika i dysputa teologiczna w wieku mianowicie 
XVI, tak ożywiona i gorąca, niemniej ważne wskazówki do- 
starczyć jest zdolna. 

Nie mamy potrzeby powtarzać siei mówić, że celem dzieła 
niniejszego, było zebrać względy te i wystawić w pewnym, ile 
można ożywionym i dziejom posługującym widoku. Trudności, 
jakie się pracy tej stawiły na drodze, były wielorakie, a między 
temi największa, z zebrania w jedno i uszykowania w pewną 
całość tylu rozrzuconych materjałów, ile w niedostatku prawie zu- 
pełnym wszelkiej ku temu z czasów poprzedzających w literaturze 
krajowej pomocy. Jeśli zaś gdzieindziej pobłażania oczekiwać- 
byśmy mogli i radzi byli przyznać się do różnego rodzaju opu- 
szczeń, uchybień i potknień, to tu zapewne najwięcej, gdzie 
przedmiot, wielkiego interessu, jeśli nie obcy, tyle przynajmniej 
ile chrześcianinowi każdemu być nie może i nie powinien, to 
przynajmniej w ogarnicniu mnóstwa przedmiotów, w zbliżeniu. 



połączeniu i rozgpatunkowaniu szczeg^ółów bibliograficznych, ku 
historycznemu wystawieniu wypadków, do których się odnoszą, 
lub odniesieniu do miejsc właściwych, do których należeć winny, 
wahaniu się i niepewności często uległy. W czćm lubo nieraz 
natrętnym stać się musiałem, uczonym miasta tego duchownym 
osobom , które dla własnego zaszczytu wymienić mi tu przycho- 
dzi , wielce zacnym i czcigodnym : X. Antoniemu Fiałkowskiemu 
Akademij Duchownej Rektorowi , X. Kasprowi Borowskiemu tejże 
Akademij Professorowi , X. Mamertowi Herburtowi i X. Janowi 
Markiewiczowi Prałatom Kapituły Wileńskiej , w wątpliwościach 
rady ich i zdania zasięgając , niemniej przeto jednak błędy i nie- 
dostatki, jakie się tu napotkać nieraz dadzą, dobrem prawem 
do mnie jednego będą należeć. 

Co do układu już samego w Oddziale bibliograficznym 
w dziele tem przyjętego, wyznać muszę, że żaden z tych, które 
mi się napotkać zdarzyło, nic z nim wspólnego nie ma, już 
to, że jedne, na drodze samej idei nauk teologicznych kształ- 
cone , do praktycznych podziałów ksiąg nie przypadały, drucie 
podziałami całkiem oderwanemi, dla rzeczy która z siebie 
tyle już jest nużąca, zbyt czytającym uciążliwe, inne ogół-' 
nością swoją i brakiem zupełnym dziejowego, o który, nam cho- 
dziło względu, nie zdały się nam dogodne. Układ ten zatem 
wynikł sam z siebie, to jest z materjałów pod rękę przybyłychj 
jedynem zaś staraniem było, aby go każdemu ile można zrozumia- 
łym 1 jasnym uczynić. Głównych podziałów zajmuje on sześć: — 
I. Wstępne Wiadomości, zawierający pisma zaleceniu nauki Chri- 
STusowEJ, nauk teologicznych, oraz krytyce i literaturze ich po- 
święcone. II. Źródła i Powaga, gdzie wydania Pisma ś. i Ojców śś. 
III. Institucja , która mieści w sobie pisma, nauki i obrony jej, 
moralności i zwierzchnictwa duchownego dotyczące. IV. Prak- 
tyka , zawrze pisma, Zakonu i życia chrześciańskiego sposo- 
by podające, liturgje, modlitwy i t. p. V. Prawo Kościel- 
ne, a tu wszystko co do karności kościelnej, redakcje ustaw 
synodalnych, przepisy pojedyncze i t. d. VI. Dzieje Ko- 

n 



ściEŁNE^ pisma tyczące się VFydarzeń i wypadków Kościoła tak 
w powszechnością jak w szczególności kościoła polskiego, za- 
kładów w Polsce pobożnych, zgromadzeń, nabożeństw i t. p. 

Jeśli ta praca, ma jeduę by jaką najmniejszą stronę zalety 
godną , jeśli dotąd nie ustała, winniśmy to sprzyjaniu Boskiemu 
i ludzi. Dóm PP. Zawadzkich, nie oglądając się na nakłady 
i wydatki niepokryte prenumeratą , w chęciach swoich dlań 
nie ustaje i jakby przekazane dziedzictwo woli i ślubu od Ojca 
uczynionego, dotąd podtrzymuje. Tom następny pomieści dal- 
sze części nauk teologicznych i Wstęp czyli Część Historyczno- 
Krytyczną. Rzeczy mające wejść do niego, są względu nie-^ 
mniej ważnego jak w Tomic niniejszym , a rozmaitością i hi- 
storycznym interesem daleko są wyższe. Ci co dotąd wiadomo- 
ściami ku dopełnieniu dzieła tego przykładali się i dalej nie zechcą 
go zapewne wsparcia swego pozbawiaćj a tu winienem juz dzięki 
złożyć za przysłane dopełnienia niektóre do Tomu I. niniejszego 
dzieła, czcigodnemu autorowi Dziejów Litwy, P. Teodorowi Nar- 
bultowi , PP. Leonowi Rogalskiemu, Zaorskiemu i Samuelowi 
Nowoszyckiemu, a P. Adamowi Adamowiczowi ProfessorowiAka- 
demij Medyko-Chirurgicznej Wileńskiej, za udzielenie szacownych 
notat swoich bibliograficznych, po części lekarskiej i weteryna- 
ryjnej. Więcej na teraz zależy, na przydaniu barw historyczno- 
krytycznemu stanu nauk teologicznych w Polsce obrazowi, i oce- 
nieniu dzieł i pism tylu, ku dobru ich wydanych, po czemu i czas 
i miejsce jeszcze pozostaje. Wszelkie wskazówki w tej mierze, jak 
są najbardziej pożądane, tak z prawdziwą wdzięcznością i uznaniem 
pod adressem wyżej wspomnionego Domu przyjmowane będą. 
Nadto tuszymy sobie może, tuszymy sobie wszakże, ze światłe Du- 
chowieństwo polskie w rzeczy tak mało tkniętej , z doświadczenia 
i bogomyślnych zatrudnień swoich , cząstką by małą ku ozdobie 
pracy niniejszej przyczynić się zechce. 

-rV Kwietnia 
1842. 



TOM ii: 

TEOLOG JA.  

CZĘŚĆ I. 

A) WSTĘPNE WIADOMOŚCI, HISTORJA, LITERATURA, KRYTYKA, 
B) ZRÓDM I POWAGA. C) INSTITUCJA. 



EpEO-ESTR.. 



>iSi^t&k< 



BIBLIOGRAFJA 

^. Wstępne WIADOMOŚCI , Historja^ Literatura^ Krytyka . 1 

B. Źródła i, Powaga . | 

I. Pismo Święte 1 3 

1. Historja, Literatura, Krytyka J 

2. Przekłady ] 

A. Biblia całkowita I -^ 

1) Polska ' 

a) Rzymsko-Katolicka / 

(3) Sociniańska .... i 

y) Ewan^i^elicko-Reformowana ) 

2) Słotviańska . * 10 

3) Litewska (EwaD{>^ellcka) ......•• 11 

B. Nowy Testament 

1) Polski 12 

a) Rzymsko-Katolicki 

/?) Ewangelicki i Ewanjfelicko-Reforuiowany . 13 

y) Sociniftiiski 15 

2) Słowiański ., . . 17 

C. Cząstki | .„ 

a) w iielu-ajskim j 

/5) w łaciiłskifii j ,„ 

y) w słowiańskim , j 

d) w (>olskini . , 21 

3. Parafraza - 25 

4. Skrócenia, Poivieści i t. d. 27 

5. fVykład } 

a) żydowski j **" 

h) chrześciański J oi 

a) w ogólności i miejsc ze Starego Testamentu | 

/?) miejsc Noweffo Testamentu -34 

II. 0«ow,E SS. . . ) 

1) Zbiorowo | 38 

2j Pojedynczo ) 

Ignacy, Justyn, Tertulian, Bazyli, Cyriili, Grzegorz Nazianzeń., 
£)pifani, Jaa CItrizostoin, Hicronym, Augustyn, Makary, INikou. 



XIV 

C) Institucja I 

I. w OGÓLNOŚCI "... I 1/ J 

1. TVstępne wiadomości ąui\ 

2. Traktaty, Skrócenia J^O 

3. Zbiory Pism J°2 

4. Konkluzje i Tezy • ^^^ 

U. w SZCZEGÓLNOŚCI \ 

Ą) Dogmatyczna I 191 

1. w powszechności ( 

Scliolastvcv ) 



Scholastycy 
gólności . 
Kościół Rz 
o) Wyznanie Wiary 



2. w ogólności . . . . t mn, 

1. Kościół Rzymsko-Katolicki ..... 1^^ 



h) Katecłieza 



196 



c) Apolo{jja i Kontrowersja . . . . . 205 

2. Cerkiew Wscliodnia .^ ..... . 1 224 

a) Katecheza | 

b) Apolog-ja i Kontrowersja . . . . . ^25 

3. Protestantyzm 1 ^28 

a) Wyznanie Wiary j 

b) Katecheza 231 

c) Apoiocja i Kontrowersja 2.J7 

A. Socinjanizm ) o- , 

a) Wyznanie Wiary j ^^* 

b) Katecheza 256 

c) Apolog^ja i Kontrowersja 258 

. 5. Bracia Czescy 27U 

3> w szczególności | a<^. 

1. Bóg Ojciec . i^'^ 

2. P. N. Jezus Christus Syn Boży 273 

3. Duch Święty . . • 285 

4. Trójca Najświętsza 288 

5. Najświętsza Marja Panna Matka Boska . . 298 
' 6. Tajemnica ś. Słowo Boże 300 

7. Stworzenie | .,,j. 

8. Człowiek , jego stan i koniec ostateczny j 

9. Aniołowie . 302 

10. Dusza ludzka, Wolna wola 303 

11. Cnoty teologiczne j 

12. Grzech, naprawa i usprawiedliwienie grze | 304 

sznika .... ] 

13. Przymierze Boga z człowiekiem, Stan Ła. 

ski, Predestinacja, Zbawienie .... 307 

14. Połączenie wiernych z Christusem P. Kościół. 308 

15. Sakramenta I ^iił 

1. w ogólności j 

2, w szczególności I •ii'? 

a) Chrzest ś. Bierzmowanie . . 1 

b) Ciało i Krew Pańska . . . -314 

: c) Pokuta .321 

"•* rf). Kapłaństwo, Małżeństwo . . • 322 

16. Posty, .Sluhy, Odpusty ......) 003 

17. Cześć Świętych Pańskich i Obrazów . | 



XV 

18. Czyściec . . . . . . . . . . . .325 

19. Sąd Ostateczny . 327 

20. Autiebrist 328 

21. Hierarchia Kościelna, jej posłanie i in^ładza 329 

B. Moralna . . 

1. w ogólności . » » 337 

«) Traktatyi, Skrócenia ) 

b) Zbiory myśli i zdań, Konkluzje i t. d. . 339 

2. w szczególności ) o,, 

a) Wola, sumienie, poznanie siebie . . | 

b) Sprawy ludzkie. Cnoty i przywary. Wal- 

ka z namiętnościami 343 

c) Doskonałość cbrześciańska 344 

d) Przepisy życia cbrześciańskiego, Przykłady 345 

e) Obowiązki stanów 349 

f) Cnoty pojedyncze 351 

C. Pastoralna i .,(. , 

1. w ogólności I 

2. w szczególności j .!/.« 

Kazuistyka, Spowiedź j 

D. Kaznodziejska i Panegiryczna | o/«y 

I. Przepisy j 

II. Źródła i materjal 368 

JIl. Kazania i 

a) Kościoła Rzymsko-Katolickieg;o . . . | o«o 
1. Niedzielne i świąteczne, adwentowe i| 

, postne, zbiorowe * / 

^. Świąteczne loźne ....... 411 

3. Przygodne 437 

b) Cerkwi Wschodniej 439 

c) Protestantów i Braci Czeskich .... 441 
IV. Paneairyki kościelne 449 

NOTY 

do A) FTstępne FFiadomości , Historja i t. d. B) Źródła i 

Powaga 45 

do C) Institucja 471 



XVI 

SKRÓCENIA DALSZE W CIĄGU DZIEŁA UŻYTE. 

Ath. Ged. — Allieuae Gcdancnses , zob. Obraz Bibl. Hist. Liter, i Nauk 

tv Polsce T. I. słr. 239 N. i26a. 
Baliu. Bibliot. Warsz. — Biblioteka Warszawska, %v FFarszawie 1841. 

Artykuł Michała Balińskiego o fVolanie. 
Bocckmaniii Scbediasma. — M. Jo. Canr. Boeckmanai Scbediasina , zob. 

Obr. Bibl. Hist. T. 1. słr. 315 N. 13. 
Bibl. Anon. Cbr. Mylll.— Bibliotheca Anonyinoruiu et Pseudonymorum etc. 

collecta a M. Joh. Chr. Mylio, zob. 1. c. T. II. str. 66, N. 7. 
Bibl.Carm. — Bibliotbeca Carraelitana , zob. 1. c. str. 67. 
Bibl. Helns. — Bibliotheca Hcinsiana, zob. 1. c. T. I. str. 314. N.6. 
Bibl.Mar. — Bibliotbeca Mariana, zob. 1. c. T. II. str. 45. 
Bibl.Slus. —Bibliotbeca Siusiana, zob.l.c. T.I. str. 314, N.8. 
Bibl.Uni.Franc— BibliotbecaUniversaFranciscana, zob. Ic.T.II.slr. 61N.6. 
Catal. Bibl. Francof. Becmanni. — Catalogus Bibliotbecae IJniu. Franco- 

fiirlanae edenteJoh. Chr. Beciuauno, 206. 1. c. T. I. str. 319. 
Catal. Bibl. Hung. — Cataloj^us Bibliotbecae Hungaricae Franc. Com. Sze- 

chenyi. Soproniil799, 8. 2 Part. 
Cat. Frilscbii. — Catalog'u.4 librorutn cura Thomae Fritscbii conauisito- 

rum, zob. Obr. Bibl. Hist. T. L str. 315 N. 17. 
Cat. Libr. Tbeol. — Catalog^us libroruui tbeolog^icorum^ zob. 1. c. T. II. str. 

61.N.5. 
Compen . Prles. Bibl. — Conipendieuse Priestcr Bibliotbec, zob. 1. c. iV. 4. 
FriestBcylrage. — Beytrage zu der Beformationsgeschichte inPolen und 

Litthauen von C. G. von Friese. Breslaul786. 
Gay. Wil. — Gazeta Wileńska, 4. 

Joan. a S. Ant. Bibl. Un.Frauc, zob. wyżej : Bibl.Uni.Franc. 
Ju.MS. a/60 Ju. Rękop. — Juszyńskie(>-onckopis ascetów polskich. 
Kat. Ju. — Katalog Juszyńskiego tv rękopisie, od Sobolewskiego cytowany. 
Katal. Elck. Sask. — Katalog hlektora Saskiego r.l797, w rękopisie, od 

łegoi cytoivany- 
Kat. Sluc. — KalalogGimnasyMm Shickiego ^v rękopisie. 
KoppenBn6,iJlHcnibi- — Ktippcn BH6^iorpa^nHecKiH.AHcnii>i,zo6.0fer.J?łfe/. 

Hist. T.I. str. 321. N. 46. 
Korr.Krai. i Zagr. — KorrespondentKraiowy i Zagraniczny. Gazeta. 
Lubieniec. — Historia Reformationis Polonicae authore Stanisl. Lubienie- 

cio Freisiadii 1685. 
Miscell. Crac. — Miscellanea Cracoyicnsia,so&. Obraz Bibl. Hist. T.I. str. 

289. N. 2047. 
Noty do T. 11 1. Bibl. Ks. II.— Noty doTomu III. Bibliograficznych Ksiąg II. 

rękopis 
OlofPoln.Llederge.— -E/>/łr.OlofsPolnischcLicdergeschichlc.Z>anzigf/74^. 
QHetif Ser. Ord. Praed. — Scriptores Ordinis Praedicatonim. Inchoavit li. 

P. F. Qnctif, zoh. Obraz Bibl. Histor. T. II str 51. N. 3. 
Śpislnkunab. doTomulIl. Bibl. Ks. II. zob.xvyiej: Noty do T. III. i t. d. 
Strojew. — 05cmosime^bHoeOnucaHieCmaponetainHhixoKHue'bC^OGaHCf:uxo. 

M3AajiQnueeaoCinpoeeo.7.o\i. ObrazBibl. Histor. T.Istr.321NA7. 
Vogt Catal. Libror. — Jo/i. VogtCatalogus historieo-criticus librorum ra- 

rioruni , zob. 1. c. słr. 315. JS.18. 
WaddingScr. Ord. Min. — Scriptores Ordinis Minornm, recensuit Fr. Lu- 
cas Wadding , zob. 1. c. T. II. str. 50. N. 2. 
Wiadom. Warsz. — Wiadomości Warszawskie, Gazeta. 



T E o L o G J A. 

(BIBLIOGRAFJA.) 



A) następne wiadomością Historja^ liileratura, 
Krytylia. 



2193. Paraclesis i. c.adliortatio ad 
christiaue pliilosophle studiosos.Cra- 
coviac pp. Hieron. Yifttor. 1523. 

(Spis Inkunab. doT. III. Bibliogr.Ks. II.) 

2194. An qiiod quis tcnetur cre- 
dere , id oiniie sit yerum? Respon- 
debit Jolianues Borzymowski, Litu. 
Fraiieqiierae. 1637. 4. J2| ark. 

Dysputa miana pod przewodnictwem Ja- 
naMakowskiegoS.T. D. (L. S.) 

2195. Gyinnasium Phiiosopliiae 
Christiaiiae , przez X. Jaina a Jezc 
Marya Karmelitę Bosego, w Dru- 
karni Grzegorza. Gelbbaar Ru 1640. 
12. 410 str. 

2196. Filozof i Teolog Chrze- 
ściauski. w Krak. u Piotrków. 1667. 

Są tu gdzieniegdzie poezje Hieroii. Mar- 
czewskiego. (Ju. I. 279.) 

2197. a) Jan Kazimierz Grabski 
Sędzia Grodzki iSakielski. Prawdy 
powszeebnc albo dowodne nauki 
Cbrześciauskley Filozofii z wło- 
skiego y z łacińskiego przetłuma- 
czone na polski. wPoznanlu 1703.12. 

b) w Warszawie 1712. 12. 

(Nics.) 

Tom II. 



2198. Axioinata Christianae Phi- 
losophlae ex Italico Jean. Bapt. 
Ma.-s.ni latiue reddita ab Aegidio 
£strix, Utroąue S. J. Sacerdote. Vil- 
nae typis Aćad. S- J. A. D. 1709. 
24 sir. 

2199. Axiomata cbrześciaiiskiey 
Filozofii z rozważania czworakiey 
wieczności wybrane z Włoskiego 
ięzyka Jana Bapt. Mamni na łaciń- 
ski od Idziego Estrixa przełożone 
obudwH Kapłanów Soc. Jesu. Na 
polski ięzyk także odiednego teyźe 
Socictatis kapłana wytłumaczone. 
We Lwowie w Druli. Coli. S. J. 
R.P.1744. 12. 2 ark. 

2200. Filozofila CbrześciauskaX* 
Chrościkowskiego. w Warszawie 
1766. 8. (Kat. FrieTIft) 

2201. Listy Filozofa Cbrześciań- 
skiego na polski ięzyk przełożone 
w Warszawie 1766. o. 

(Wiadom. Warszaw. 1767.— Kat. Friedl.) 

2202. a) Dowody jawne o jest- 
ności Boga , przez Jmć X. Franci- 
szka Salignac de łaMolbeFE>ELONA 
Arcybiskupa Kameraceuskiego etc. 

1 



TEOLOG fA, WSTĘPNE WIADOM. 



przywiedzione, z franeuskie{];o na 
pol-^hie pr/eloźone. y z iiinciui we- 
spół przyjlatl:aini za doznolpiiieiii 
zwicrzcliiiośei <to druku podane, 
w Warszawie w dniljarul Mitzłero- 
wski.-y R.P.1772. 8. 33str. 

Od str. 23 zaczynają się przydatki, jaŁo 
to : Religia, wiersz Kaciiia. Hoziiiowa du- 
szy z ciałem, z dzieł Hr. Oxeiisticriia (pro- 
zą). Wiersze: o slracie czasu, o zwleczeniu 
nawrócenia się do tioga. (ISoty L. Rogal.) — 
Jest to przekład.!. E. Minasowibza. (Mina- 
sowicz Zbiór Mn. Poezyi 1782.) 

2203. Dowody jasne bjtnościBoga 
z poznania natury, przystosowane 
do poiccia nayslabszych rozumów 
sławuejjo Arcy-Biskupa , Xijiźccia 
Kan)eracciiskie(ro Feisełona, przez 
X. Felicyana Antoniejro de Nieivie- 
ścińskieyo Plebana wDyccezyiClieN 
niińskiey Lenihorskiego na polski 
ięzyk przetlóniaezone. Edyeya dru- 
ga, w Warszawie nakl. i drukiem 
Stanisława Dąbrowskirjco, 1822. 8. 
i40 str. (Dzłen. Wił. 1823.) 

2204. Badania y myśli wył>ornc 
filozoSrzne o prawdzie obiawienia 
y świadectwa pisanego y niepisane- 
go , wyicte z Bois>eta, z francuz- 
kiego na polski ięzyk przetłuma- 
czone przez X. Zygmunta TAnow- 
skiego Sclioi. Piar. w Warszawie 
1772.^8. (L.S.) 

2205. a) Widok rzeczywistości 
Religii Clirzcściańskiey, wziętey 
w sobie samey. po Angielsku napi- 
sany przez Jinć Pana Je.^ini.ngs , po 
francuzku przełożony przi-z lnic 
Pana LeTourneur, a po |)olsku wy- 
tłóniaezony przez X. Felicyana ^'^^- 
kowskieifo Scboł. Piarnm. w War- 
szawie w Druk. JNadw. J. K. M. 
1782. 8. 146 str. 

Dedykacja tłumacza do Xięzny z Sa- 
pieliów .IabłonoM'skiej Wojew. Bracław- 
skiej. — Ta to.laliłonuwska, pierwszy w Pol- 
sce zbiór historji naturalnej zgromadziła 
w Siemiatyczach i Kocku, który teraz jest 
w PeterzLurgu. (L. S.) 

b) W Wilnie 1802. 8. 

(Kat. Bie.) 

2206. Amerykanki albo dowód re- 
ligii chrześciańskiey przez światło 
przyrodzone odPaniBEAUMONT napi- 
sany ateraz na oyczysty ięzyk prze- 



łożony i do druku podany, w War- 
szawie w Druk.XX.Missyonarzow. 

R. P. .MDCCLXXXIV — MDCCLXXXVI. 8. 

T. 1. 331 str. oprócz kart 7 na przo- 
dzie. T. 1 1.234 str. T. Iii. 2i9str. 
T. IV. 325 str. 

'Przypis tłómacza bezimien. Xięciu Mi- 
chałowi Poniatowskiemu Biskupowi Płoc- 
kiemu i t. d. Bentkowski przywodzi to- 
mów 6. 

2207. Dyssertacya o skutkach y 
korzyściach obiawioney od Boga 
ludziom nauki napisana przez X. 
Tomaszewskiego Bazyliana Profes- 
sora Tcoł. ,w Akad. Wileń. y na 
publicznym teyże posiedzeniu czy- 
tana r. 1705. w Wilnie w Druk. Ba- 
zylianów. 8. 2\ ark. 

2208. O Religii iako iedyney za- 
sadzie szczęśliwości ludzkicy, tłu- 
macz, z łrancuzkiego Pani Genlis, 
przez Franciszka Dmochowskiego, 
w Warszawie 1789. 8. (Chodyn.) 

2209. Nauka pasterska Xiędza Bi- 
skupa »E LA Luserne o zacności re- 
ligii, wydanie nowe. w Krakowie 
1800. 8. (K^t.Bie.) 

2210. Inauguralio Doctorałis 
Rev. et Glariss. D.Martini MoRESCii 
Poloni, in qua potissimum de Lu- 
tlieri Doctoratu et Lulheranis Do- 
ctoribus disserittir. Ccicbrata in Ce- 
lebcrr. Ingolstadicnsi Aca('emia A. 
R.iti DC.ix. Kałendis Septem. et IV. 
iNonas eiusdem mensis. Cracoyiae 
in Offic.?»lcol.Lobii]łi.DC.x. 4. 5 ark. 

Dedykacja Afldrzej. z Bnina Opalińskie- 
mu Biskup. Poznań. — Dowodzi autor, ze 
Lu!rr nie był Doktorem, i ze Doktorat Teo- 
logji u Lutrów jest nieważny. (L. S.; 

221 1. Parisiensis Facultatis Theo- 
łogorum ad Cracoviensem Universi- 
tatem Epistoła. 1730. fol. 

(Sicnk. Dod. do Bent.) 

2212. Przymówieiiiesię wysłużo- 
nego Professora X. Filipa Neryusza ^ 
GojlaSskiego na Sessyi Rady Impe- 
BATORSKiEGO Wileńskiego Uniwer- 
sytetu dnia 1 Kwietnia roku 1814. 

w Wilnie w Druk. XX. Missyon. 
1814. 8. 4 kart. 

O wakujących Katedrach w Fakultecie 
Teologicznjrm. 



TEOLOGJA, WSTĘPINE WIADOM. 



2213. Mowa Zastępcy Reiensa, 
dawniey Reiensa Glówne^yo Ducho- 
\vne{joSeiiilnaryum przy Cesarsriji 
"Wileńskim Uniwersytecie, Filozofii 
iTeolojjii Doktora it. d. X.Jcdrzeia 
Kłągiewicza, Kanonika Wileńskie- 
Q0 przy nowem otwarcin tegoż Se- 
minarynm^ w obecności Rady Semi- 
iiaryiskiey, miana dnia 24 Wrze- 
śnia 1816 rolai w Wilnie, w Drnk. 
XX. Missyonarzów przy Kościele 
S. Kazimierza. 1822 rolai. 8. 

Naliońcu: Przemowa tegoż, d. 8 Paździer- 
nika 1816 r., przy oddaniu rządu nowemu 
Reiensowi Gjów. Seiuin. X. Lesniewiczowi 
Kanon. Łuckiemu. 

 

2214. Psendonymorum Hchraico- 
rum liexecontas,qnam PraesiileD.M. 
Gabriele Groddcch Pliilo^opli. Prim. 
et Praet. Prof. P. et Reip. Riblio- 
tliecario FautoreetPromołore, stu- 
diorum suorum actatcni suscipieudo, 



colcndo, ad d. 14 Junil, horis rna- 
tntinis Anno 1708 In Auditorio A- 
thcnaei ]Maxiiiio pnblicac ściemni- 
ane distjuisitioni submittit respon- 
dcnsJoli. Dayid. HoHEisELGed. Ge- 
dani typ. J. Zachariae Stolii. 4. 
34 str. 

22 1 5 . TheologisclieRericlite ..D an- 
tzi{v 1763. 

Wydawało towarzystwo uczone w Gdań- 
sku. 

2216. Danzi{jerBericlitc von tlieo- 
lojyischen Biicliern. Dantzijy. 1770. 

(Acta Hist. Eccl. nos. temp. ir. Band. 
p. 560.) Zob.Noty. 

2217. M. Fr. Aph. Jetze, Rect. 
Gymn. Tliornn. De libro, raris&imo 
Yincentii 31olis, PhilosopUia natu- 
ralis corporisCbrlsti.Tlioruuii 1755. 
fol. 

(Altes und Neues 7er Th. p. 337.) 



B) Żrodła i Powaga. v 

I. Pismo Święte. 
1. Htstorja, Literatura, Krytyka. 



2218. O Cehi Rossyiskiego To- 
warzystwa Bibliynego i środlsacli 
do icgo osiiignienia. w Wilnie 
wDrnk.PismPervodycznycb(1818}. 
8. 8 str. 

2219. Pierwsze posiedzenie pu- 
bliczne Oddziału WileiiskiepjO Ros- 
syiskiego Towarzystwa Bibliynejjo. 
w Wilnie w Druk. A. Marcinow- 
skiego 1819. 8. 50 str. 

2"220. Wezwanie od Komitetu 
Towarzystwa Bibliynego Rossyi- 
skiego w Wilnie w Druk. A. Mar- 
cinowskiego 1820! 12. 15 sir. 

(Dzień. Wil. N. :iO.) 

2221. Drugie Zdanie Sprawy 
z działań Komitetu Oddziału Wi- 
leńskiego Towarzystwa Bibliynego 



Rossyiskiego na publicznem posie- 
dzeniu dnia 4 Lutego 1821 roku. 
w Wilnie w Druk. A. 3Iarcinow- 
skiego 1821. 8. 37 str. i 4 kart na 
przodzie. 

.test tu mowa po rossyisku. Wojennego 
GubernatoraWilcnskiego, Rzymskiego Kor- 
SAKOWA i Wiadomość o Towarzystwach Bi 
blijnyeh przez Augusta Bkcu. 
 

2222. Exliistorialiteraria dcCIe- 
mentis Rom. i. ad Corinib. Epist. 
eMsc. Alexandrino a Pdtricio Junio 
editae, anctoritate; Alplionsi a Ca- 
stro testimouio de ignorantia Papa- 
ruui^ etLud.Jac. a S. Carolo erro- 
ribus. A. MDCxcni. d. 21 Octobr. 
disquirentM.JobanncsGotliebMoL- 
LERUS et Nicolaus Richter Geda- 



TEOLOGIA, PISMO S., LITER., KRYTYKA. 



nenses. Rostoclui, lltteris Joh.Wep- 
plingii. 4. 24 str. 

Tenże Molier wydał : 111. Vir. Joh. Henr. 
Boeclari etc. Historia llniyersalis qiiatuor 
primorum a nato Christo seculorum etc. 
quain — edidit ac disputationibus XII. pu- 
blicls, lecŁionibusque privatis in Unirersi- 
tate Rostochiensi illiistraf it Joh. Gottl. Mól- 
lerus Gedan. Rostocliii. 4. (L. S.) 

2223. Appcndix ad Editionem 
NoyI Testamcnti e Codice Alexan- 
drlno. 

Wydał Karol Gottfryd Woidk, rodem 
z "Wielkopolski, równie jak i Nowy Testa- 
men Grecko-Alexandryiski r. 1787, którego 
exeinplarz znajduje się od autora przysła- 
ny Bibliotece Akademii Krakowskiej. — Zob. 
Allgem. Litter. Zeit. .lenaische 1790. Intcłl. 
BI. N 110. il813Iutell. BI. N.35. 

(B.Il. 612nasO 

2224. Dissertatio de Antigui.oBi- 
bliorunt yersionibus latiuis, ctprae- 
cipiie de Yulg^ata. etc, qiiani in 
Caesarea. Liłtcrariira Uniycrsitate 
Yiineiisi, Amplissiniae Facultatis 
Tlieologicae in Ordliie Professonini 
Scientiarum Etliico - Politicariim, 
Auctoritate ad conscquenda Doelo- 
ris S. Tlieolojjiae jura eł lioiiorcs 
publice defeudet Joseplius Bouda- 
^ow^cz Litliuanus Theologiae Ma- 
gister, Presbylerorum S&ecularium 
Congrcgaliouis S. Yincentii aPaulo 
per totani Rossiaia Yisitator. An. 
MDCCCxxx. Yilnae typis Dioccesanis 
ad Eecicsiam S. Casimiri. h. r. 8. 
50. str. 

2225. Nomenclator Biblicus ex 
S.HieronyinoARiAMoiSTANo allisąue 
Hebraicae, Graeeae, et Clialdaicae 
lin^uac pcritissiinis colłectus atquo 
publicae luci datus. Yarsaviac Ty- 
pis Collegii Regii S. J. 1727. 8. 
172 str. 



2226. Joan. Hlber S. J. Demon- 
stratio defectus Bibliorum elc. 
Brunsber^yac 1604. (Siarcz. 1. 185.) 

2227. Tractaet van de Auctori- 
teyt der H. Scbrlfture. Ecerst m't 
Italiaens beschreyen , doar Faustus 
SociNUs van Sieua. Naderhant in't 
Latijn ende Francois getraiislatccst 
Mitsjjaders Het Boeck ran de God- 
delijckkeydt onses Heeren Jesn 



Christi. In't Latijn uytgeg\Ven, door 
Yalentinus Smalcius yan Gotha, 
Lecraer der Genieynle tot Rakaw 
in Polen. — Beyde getrouwelijck 
yerduytscbt, uyldc Jonjcste Lati- 
jnscIieEditieu. GedrucktTot Rakaw 
By Sebastian Sternatzki. 4. 212 str. 

Dedykacja do króla Zygmunta III. w ję- 
zyku hollendcrskim, datowana z Rakowa 20 
Nowembra 1G08 z podpisem : .lacobus Sie 
nienski ran Sieno Palatijn van Podolien. 

(L. S.) 

2228. FaustiSociisi. De aulliori- 
tatc S. Scripturae. Racoviue typ. 
Sebast. Sternacii 1611. 8. 

Tłóraaczenie z oryginału włoskiego dru- 
kowanego r. 1570. 

(Sienk. Dod. doBcnt. — Siarcz.) 

2229. LcctioncsSacracFaustiSo- 
ciNiSenensis. Quibus auctoritas Sa- 
craruin literariiin pracscrtim Nori 
Foederis asseritur. Opus imperfec- 
tuni. RacoYJae, 1618. 194 str. 2 
karty erraty. (L. S.) 

2230. Quaestio dc causis discer- 
nentibus Scriptiiram Canonicam ab 
Apocrypba a M. Sim. IIalicio S. 
Tlieol. B. ad dispiitandum propo- 
sita. Crac. in OfCc. Typ. M. Andreo- 
yicnsis, Praesidente Martino Gain- 
pio Yadoylo. 1622. 4. 4k_ ark. 

Prawie 3 ark. zajmuje tu mowa : Col- 
lyrium sen orałio dc Poenitentia. (L. S.) 

2231. D.O.M.S QuaestioTlieo- 
logica de Sacrac Scripturae Eminen- 
tia quam praesidente Adni. Rndo 
PatreD.ai. Jacobo YstienseS.T. et 
J.Y.Doctore et Profess.EccIesiarunj 
Collcęiataruui S. Ftoriani el S. Ge- 
orgii in arce Crac. Cusfodc, et Prae- 
ccptorc Colcndissimo. M. Adamus 
Draski S. T. B. et Professor, adS. 
Florianum Canonicus, publice ad di- 
spntandum in ahna Acad. Cracoy. 
proposiiit: pcrmissu A. R. P. Sacr. 
Tlieol. Facult. Decani. Leclorio DD. 
Tbeologorum. A. D. 1644. Mensę 
Scptcmbr. Die 15 Hora 13. Na 
końcu : Cracoylae. In off. Cliristopli. 
Schedelij S. R. M. Typogr. A. 1644. 

4. (B. Horodec.) 

2232. Joannis Botsacci Antwort 
auf drey Fragcn yon derH. Scbrifft, 



TEOLOGIA, PISMO Ś., KRYTYKA. 



ob die klar, yollkommen iind Rieh- 
I ter sey. DantzJg. 16G2. 12. 

(Cat. Janss. 1703.) 

2233. Joli. Henning. S. J. (Con- 
sidcratio responsi dati a Joannę 
Botsacco ad qiiacstionein dc clarita- 
te Scriplurac in rebus fidel.) 1668. 
4. po niemiecku. (Nieś.) 

2234. Antilogiae seu contradic- 
tiones apparcntes Sacrae Scripturae 
a diycrsis auctorlbiis expositae in 
breviorem mctbodum collectae A. 
P. Dominico Magrio Melilcnsi Sa- 
cerdole Tbeologo — Opus coucioiia- 
toribus et ecclcsiasticis utilissimuin 
editum — Yeiielils 1645. Cracoviae 
yero A. D. 1670 in Offic. Schede- 
Jiana. 24. 212 słr. oprócz dedy- 
kacji Kazimierzowi Florjanowi 
Czartoryskiemu od ivydaweyy któ- 
ry się podpisał B. G. 

2235. C. D. Aphorismi Tlieolo- 
gici de Scripturae Sacrae Perfcctio- 
ne, quos in Gymnasio Thoruniensi 
ad disputandum proponit M. Johan- 
nes Keunachbar, EccI. Senior et 
Gyni. Prof. Respondente Jobanne 
Hcrdenio Bojanoviensi Polono A. 
1679. Tborunii iniprimebat Job. 
Coepselius. 4. 2^ ark. (L. S.) 

2236. Epliralm Praetorii Cbrist- 
jcebuhrlicber Bibel-Fleiss oder Un- 
terricbt dass und wie ein Christ die 
Bibei mit Nutzen lescn solle. Dan- 
tzig 1693. 8. (Luter.) 

(Cat. .fanss. 1695.) 

2237. Jobann AREiynTS^Cbristlicbe 
Erinncrungs Puncten zum Denck- 
i>iabl in Eingang; des Bibcis zu 
schreibenDantzig. 1695. 12. (Luter.) 

(Cat. Janss. 1695.) 

2238. Hieronymi Gruszecki Fratr. 
Conventual. Min. De rccta littera- 
rum Sacraruni pertractatione. Var- 
saviae typ. Scbol. Piar. 1734. 12. 

(Jan. Lex. 1. 45.) 

2239. Tbeopb. Wertusdorf. Prof. 
Gcdan. Comnientatio bistorlco cri- 
tica de (ide hi^torica iibroruni Macca- 
boeicoruni, qua Er. Frociichii anna- 
les Syriae eorunujue prolegomena 
ex iustitiito examiuantur. Vratisla- 
viae. 1747. 



2240. De Diyinis Scripturis ad- 
versus Atheos, Naturalistas , Anti- 
scripturarios, Entbusiastas, Pbana- 
ticos caeteraque eiusniodi Haeresum 
monstra qui postquam propria systc- 
mata tueri posse spem abiecissent, 
aut omneni religionem ciurarunt^ aut 
ut Ortbodoxorum dognia de niedio 

. toUerent, securim adradiceni posue- 
runt, revelatae doctrinae nccessita- 
tem^ praestantiani, certitudinem au- 
si impugnare, contoninere, eleyare. 
Tbeologicae bistorico - criticó - do- 
gmaticae propositiones quas sub fi- 
rnem tbeologici cursus triduo publi- 
ce propugnandas susceperunt PP. 
S. Tbeologiae Baccalaurei Ordinis 
Minorum S. P. Francisci Conven- 
tualiuui , Praeside A. R. P. Magi- 
stro Fełice Towianski Defiaitore et 
Regente Studii Viln. ejusdem Or- 
dinis. Vilnae A. D. 1757. diebus 
21. 22. et 23 Junii. 4. 2\ ark. 

Wjednym exeniplarzu, dedykacja do Ga 
bryela Wodzińskiego Kanonika Wileńskie- 
go ; w drugim, do Jana Łopacińskiego Se- 
kretarza W, X. Lit. 

2241. Disscrtatio Tbeologica de 
virluteVerbi Diviui Pbysica an mo- 
rali, quam — in Academia Julia Ca- 
rolina d. ix. Apr. cIcIdccłiii. pu- 
blice dcfendet auctor responsurus 
Christoph. Zacbarias Habdauck Sku- 
Bomus Elbliiga-Borussus. — Recu- 
sa A. I. S. c1d1occlix. Hcimstadii. 
4. 6 ark. 

2242. Dissertationes tbeologicae 
bistorico-dogmaticac altera de tra- 
ditionibus, altera vero de Anllchri- 
sto — opera P. F. Antonii Bonayen- 
turae Bliałski S. Theol. Magistr., 
Ord. Min. S. P. Francisci Convent. 
Lithuanae Proyinciae alumni. A.D. 
1763. Vilnae lypis Patrum Mhuo- 
rum Couycnlual. 4. 

Przypis, Alexandrowi Horainowi Bisku- 
powi HireneHskie:nu i t. d. 

2243. Tractatus tbeologicus bi- 
storico- critico-dogmaticus, de Sacra 
Scriptura utriusquc Testamenti ad- 
versus Haereticos yariorum saecu- 
lorum , praeserlim yero praescntis 
nostri Sectarios, ex yariis — autbo- 
ribus collectiis — opera P. F Bona- 



6 



TEOLOGJA, PISMO S., KRYTYKA, 



vent. BuiAŁSKi — Yilnae typis PP, 
Minor. Conrent. 4, 458 stv. 6 kart 
na przodzie i regestr. 

Przypis. Michał. Franciszk. Xawer. Sa- 
piezie Kraj czemu W. X. Lilew. 

2244. Fotum D. Antonio obla- 
tuni I. e. Conclusiones tłicolojricae 
de verbo Dei scripto et nonscripto 
1769. h. m. 4. (Sienk. Dod. do Bent.) 

2245. Conclusiones Theologieae 
ex cursu poleniico de sacris tradi- 
tlonibus et SS. Ecciesiae Patribus 
per M. Joannem Rygałski S. T. D. 
et Prof. EccI. S. Floriani Canon, 
publicae disputationi cxpositae. Re- 
spondentc M. ?Jcponiuceno Trąb- 
ski Phiae D. Craeoyiae typ. Semiu. 
1769. 4. 3 ark. (L. S.) 

2246. (conclusiones Theoiog^icae 
ex cursu poleniico de Scriptura Sa- 
cra per M. Joannem Ry«alski etc. 
publ. disputationi expositae. Res* 
pondcnte M. Matbia Bracbucki Pbil. 
Dr. Cracoviae typ. Sem. £pis. 1770. 

4. 4k ark. (L. S.) 
2247.Dissertatio polemicade Tra- 

ditionibus sub Feliciss. Re{]^iin. etc. 
Antonii Krzanowski etc. Rectoris. 
per M. Micbaeleni Mrugaczewski 

5. Tbeol. Professorem , Colle{;ani 
Majorem , Cancellarinm Siradien- 
sem, Collecialae S. Floriani Cano- 
nicum pro obliuenda in S. Thcolo- 
gia Docloratiis licentia publice ad 
disputandum in Lcctorio CC. DD. 
Tbeologorum A. D. 1775. d. 12 
Octob. proposita Typ. Collegii Ma- 
ioris Univ. Cracov. 4. 5 ark. 

(L. S.) 

2248. Instructio de Sacra Scrip- 
tura ex yariis auctoribus collecta. 
Vilnae in Typojjr. Cong-rejj. Miss. 
in Monte Salyat. An. 1810. 8. 6i 
Sir. 

Przypis. Kasprowi Kazimierzowi Cieci- 
szowskiemu Biskupowi Łuckiemu od kle- 
ryków Djecezji Łuckiej. 

2249. List Franciszka de Sali- 
gnac de la Motte FE^iELorsA Arcy- 
Biskupa Kameraceńskiego (deCam- 
brai) do Biskupa Artebatciiskiego 
(d'Arras) o Czytaniu Pisma Świę- 
tego wkraiowych ięzykacb. Podług 
edycyi Paryzkicy roku 1791. Przeło- 



żony sfrancuzkiego. w Wilnie nakł. 
Alex. Żółkowskiego. 1817. 8. 40s^r. 

2250. Jacobi Faćciolati Theol. 
Doctoris et Piiiiosopliiae Professo- 
ris in Acadeiitia Patayina , Seatina- 
riique Patavini Praefceti Oratio de 
Sacrae Scriplnrae studio cum >ete- 
rum linguarum studiis coniungendo 
coram E. Cardinali et Episcopo Pa- 
tariuo Annocl3lDCCxviii liabita Pa- 
tayii. In Professorum Yilnensium 
consessu acadcuiico Idibus Maiis A. 
clalccccxiv a Collegii liuius Soduli 
lecta et Scnatus Academici iussu ty- 
pis repctita. Yilnac apud Joseplium 
Zawadzki Yniycrs. Typograpbum. 
8. ri i 16 str. Zob. JSoty. 

2251. Rosprawa czy wolnu wszy- 
stkim bez braku czytać księgi Pisma 
Świętego w językacb kraiowycli, 
drukowane. Napisana i wydruko- 
wana 1817 Roku w Mscu Maiu, 
w Wilnie w Drukarni XX. Missyo- 
narzów przy Kościele S. Kazimie- 
rza. ^. 24 str. 

Autor anonym rozwiązuje pytanie prze- 
cząc ; pismo mające związek z zaprówa- 
dzanemi około tego czasu towarzystwami 
Biblijnemi. 

2252. O potrzebie i pożytku czy- 
tania Pisma S. Wyiąlki z dzieł świę- 
tych nauczycieli Kościoła i innych 
pisarzow zebrane przez Xiędza Le- 
andra Yan Essa, Benedyktyna da- 
wnie vszego opactwa Mariaenmien- 
sterskicgo wxięztwie Padcrborneń- 
skiem i t. d. w Wilnie nakł. A. 
Marcinowskiego 1819. 8. Xf^I i 
141 str. 

2253. Introductio in libros Novi 
Tcstamenti in usum studiosorura 
sacrarum literarum per J. K. A. S. 
B. M. Craeoyiae typis Uniyersitatis 
1821. 8. 168 str' 

(Dzicn. Wił. 1721.) 

2254. Commenlalio inauguralis 
exegetico-critica de origine Eyan- 
geliorum Mattbaei, Marci et Lucae, 
in qua adductis yariis intcrprelum 
bypotliesibus, potior illarum argu- 
menlis probatur, et inde deducun- 
tur caiisae tum concordiae, tum ap- 
parentes discordiae Eyang?;listarura 
cjuam FacultatisTbeologicaein Ord. 



TEOLOGJA, PISMO S., KRYTYKA. 



Professornm Scientiarnm Ethico- 
Politicaniin in Caesarpa Literariim 
Univ('rsilate YiliHMisi auctoritatc ad 
conspgiieiula Doctoris S. Tlieolo- 
Ijiae jura cl honores piiblloc defen- 
det Basiiiiis LuŹYiŃiSKi ex Alba Rus- 
sia Pkilosopłiiac CaiididaUis Tlieo- 
log^lae Majfisler, Praffcclus Seini- 
narli Geiieralis Yiineiisis, Rector 
Eccieslae ParochialJs Barcalaboyl- 
ensis Poloccnsis Arelii-Dtoeccseos. 
MDCCCxxv. Yilnae typis Jos. Za- 
wadzki. 8. 44 str. 



2255. Dissertatio inang^npalis'exe- 
gctico-liislorico-crilica de fatis an- 
tiientlae et exegeseos apocaiypsis 
qiiam — in Uniyersitale Yilnensi ad 
conseąiieiida Doctoris S. Tlieolpg^. 
et SS. Canonum iura et honores pu- 
kilcae disputatioiii submittit R. An- 
toiiius FiAŁKO^YSKi ex Alba Russia 
Theol. et Jur. Civ. Magister Cleri-^ 
corum Gen. Semin. aluinnus. A. D. 
M.DCccxxv. Yilnae typis Dioeces. 
ad EccI. S. Casimiri. 8. 



2. Przekłady, 



2256. Griindliche Nacbricht von 
poliiiscbcn Bibeln, von dereń man- 
cberlcy Uebersetzunjjen und Urhe- 
bfrn, nebst einigen darziigehórifjen 
Merk>\urdig'keiteu aus den potni- 
scben weitlicben, Kircben-und Re- 



forinationsgescblcbten, mit mogflicb- 
sten Fleis jjesamlet voii Sylvius 
Wilb. RiiNGELTAUBi^ evan{r. poln- 
Predijyer an der Georgenkircbe in 
Thoren. Danzig. 1744. 8. 



A. R 



I B L J A 



Całkowita. 



1) Polska. 
a) Rzymsko -Katolicka. 



2257. RiBLJA To Jest. KXi(,-gl 
Slbarejyo y Nowego Zakonu, na Pol- 
ski iczyk, z pilnością według Łaćiu- 
skiey Bibliey od Hośćiola Krześei- 
aiisl;i«'go powssecbnego przyięlkey, 
nowo wyłożona. Cum Gratia et 
PriuUegio. S. R. M. W Krakowie 
W Drukarni Szaiffenbergero w 1561. 
fol. Zoh. Nohj. 

2258. w Krakowie u Mikoła- 
ja SzarfTenbcrgera 1574. fol. 

Przypis, drukarza król. Henrykowi. 
(MisceU. Crac. 1814. I. 93.) 

2259. przedruków, lara. 

1577. fol Kart {Lisłoiv) 760 li- 
czbow. oprócz 5 ark. na przodzie 
i 6* ark. reyestru. Zoh, Noty. 

Przypis, drukarza Mikołaja Szarffenber- 
gera królowi Stefanowi, datowane w Kra- 
kowie : prima Maij quae dies fuit annua, 
coroii.ntionis Maiestatis tuę in Regem Po- 
lonię 1577. 

22tiU. Biblia to icst Księgi Stare- 



go y Nowego Testamentu według 
jacinskicgo przekładu starego, w Ko- 
ściele Powszecbnym przyiętego, na 
polski ięzyk znowu z pilnością prze- 
łożona z dokładaniem textu żydow- 
skiego y greckiego y z wykładem 
Katliolickim truduieyszycłi micysc, 
do obrony Wiary Swictey Powsze- 
cbney przeciw kacerztwom tycli 
czasów należących. Przez D. Ja- 
kuba fVuyka z Wągrowca Tbeo- 
loga S. J. z dowoleniem Stolice A- 
postolskiey, a nakładem Je. M. Księ- 
dza Arcybiskupa Gniezn, etc. w Kra- 
ko 1 ie w Drukarni Łazarza R. P. 
1599. fol. \479 str. Przedmów. 
9 ark. Regestrów 13 ark. Druk 
gocki we 2 kolumny. 

Na odwrocie karty tytułowey. Orzeł pol- 
ski otoczony herbami i cborągwiaini pro- 
wincyi i woiewództw. Po karcie tytuło- 
wej : 1. Dedykacja Jezuitów do Zygmun- 
ta III. 2. Stanisława Karnkowskiego Ar- 
cybisk. Gniezn. Przedmowa do Czytelni- 



8 



TEOLOGOGJA, BIBLJE RZYMSKO-KATOL. 



Ł 



ka. 3. Apparalus Saccr, to iest przygoto- 
wanie do pożytecznego czytania Pisma S. 
4. Znaków rozmaitycli, które są w tych 
Księgach, wyłożenie , Porządek Ksiąg Sta- 
rego i Nowego 'testamentu. Nowego Te- 
stamentu karta pierwsza wśród ozdób dru- 
karskich. Po bokach kart są krótkie przy- 
piskl, po skończeniu zas' rozdziałów, ob- 
szerne objaśnienia, mianęwicie w Nowym 
Testamencie. Zob. I\oty. (L. S.) 

2261. Biblia Święta Nowejjo Te- 
stamentu przcUladaiiia X. Jakuba 
FFurika. w Krakowie 1622. 8. 

(Kat. Piiar. Warsz. 1823 p. %.) 
Wydanie to jeśli jest, a być powinno w Bi- 
bliotece XX. Pijarów Warszawskich, otar- 
te byłoby obszerniejszego opisania, zkąd- 
inąd bowiem znane nie jest; mogłoby ono 
słusznie zająć pierwsze miejsce przed wy- 
daniem Wrocławskiem , które dotąd z wy- 
dań In -8. ma największą powagę. (Zob. 
N. nast.) 

2262. Biblia to iest Ksiccl Stare- 
ro y Nowego Testamentu według 
acinskicgo przekładu starego w Ko- 
ściele Powszechnym przyiętego, na 
polski iczyk znowu z pilnością prze- 
łożone , z wykładem Katholickim 
trudnicyszycli mieysc do obrony 
Wiary Swic(cy powszechnćy prze- 
ciw kacerzlwóm tych czasów nale- 
żących, przedtym przez D. Jaku- 
ba Ff^urjha z Wągiow ca Theologa 
Societatis Jesu z dozwoleniem Sto- 
lice Aposlolskiey a nakładem Je. 
M. Księdza Arcybiskupa Gnieźnień- 
skiego, cle. wydane w Krakowie 
1599 teraz cum Licentia Ordina- 
rii przedrukowane w Wrocławiu 
w Druk. Akadem. Coli. Soe. Jesu 
R. P. M.DCC.XL.. 8. Star. Testam. 
2218 słr. Now. Test. 440 str. 
oprócz 7 kart na przodzie i rege- 
stru 4 1 ark. 

Poprzedza rycina Kiliana wystawująca 
Stolicę Apostolską w postaci Niewiasty, 
której przysięgę wykonywa klęczący Polak. 
Wydauie poprawne 1 szacowane dla zgo- 
dności z wydaniem pierwszem r. 1599. 

2263. Biblia Sacra Latino-Polo- 
nica Vulgatae Editionis auctoritate 
Sixti V. et Clemenlis VIII. Pont. 
Max. recognita summariis et notis 
theologicis , historicis et chronolo- 
gicis illustrata secundum excmplar 
latinum R. P. Thomae Aqu. Erhąr- 



di Ord. S. Bencdicti. Polonicum Te- 
ro R. P. Jacobi FTuykiiS.J. Thco- 
logi reimpressa. Vratislaviae typis 
Acadcniicis Anno 1771. 4. Stary 
Testament 1486 i 1358 sir. oprócz 
4i- ark. na przodzie Nowy Testa- 
ment 527 str. Na koticu każdego 
Tomu 2 karły erraty. 

W aprobacjl do druku powiedziano, ze 
text polski zgodny jest z wydaniem Biblii 
polskiej Wrocławskiej r. 1740. — Wydanie 
to lubo drukiem pięknym i formatem się 
zaleca, dla błędów licznych mniejszą 
ma powagę od wyd. r. 1740. — Wacław 
Sierakowski Proboszcz Katedralny Kra- 
kowski, r. 1804 zamierzał nowe wydanie 
Biblii Wuyka i znaczną summę pieniężną 
na to odłożył , ale przedsięwzięcie to do 
skutku nie doszło. 

(Mlsccll. Crac. 1814. I. p. 98.) 

2264. Biblia sacra latino-poloui- 
ca yulgatae editionis auctoritate Si- 
xti V. et Cłementis VIII. Pont. 
Max. recognita, summariis et notis 
theologicis , historicis et chronolo- 
gicis illustrata secundum exemplar 
latinum B. P. Thomae Aqu. Erchar- 
di Ord. S. Bencd. polonicum vero 
R. P. Jacobi Fruykii S. J. Theo- 
logi reimpressa Vratislaviae apud 
Guil. Theoph. Korn. 1806. 4. 2 To- 
my z których pierwszy prócz przed- 
mowy ireiestróto 1385 stron, Tom 
drugi 558 i 524 stron. 

W wydaniu tćm podobnie jak w wyda- 
niu roku 1771, jest text łaciński i obok 
tłOmaczenic polskie. Przypiski na tytule 
wymienione, na brzegach są umieszczone, 
a obszerniejsze z wydania r. 1599 opu- 
szczone. (B.) 

2265. Biblia to iest Księgi Stare- 
go y Nowego Testamentu według 
łacińskiego przekładu na polski ię- 
zyk przełożone przez X. Jakoba 
Pj^uyka z Wągrowca Theologa So- 
cietatis Jesu. w Warszawie nakła- 
dem Towarzyst^^a Bibliynego War- 
szawskiego. \V Drukarni N. Gliick- 
sberga. 1821. 8. 1319 str. arkusz 
na przodzie , ]\ot i przypiskw 109 
str. Błędóxv 9 kart. 

Błędy wytknięte na końcu dzieła, i' 
szczerość ^yydawcy, i wartość wydania 
tego dostatecznie wykazulą. .lakoz jakkol- 
wiek ono z pozorów drukarskich piękne, co 
do poprawności tcxtu żadnej powagi nie 
używa. Zob. Noty 



TEOLOGJA, PISMO Ś., BIBLJA CAŁK. 



P) Soclniaiiska. 



2266 Biblia Święta Tho iest Księ- 
gi Starego y Nowego Zakonu wła- 
śnie z Żydowskiego, Greckiego y 
Łacińskiego , nowo na Polski ięzyk 
T. pilnością y wiernie wyłożone. Ty- 
tuł wśród rycin. Na osłatniey karcie 
verso tukiiiapis: Ty nayprzedniey- 
sze, y nayzaenieysze Księgi, dla ćwi- 
czenia w zakoniech Bożych , które 
zową po Grecku y po Łacinie Biblia, 
Drukowano w B rześćiu Litewskim 
zroska/aniaa nakładem Oświecone- 
go Pana, Pana Mikołaia Badziwiła 
JKśiążęćia na Ołyce y na Nieświeżu, 
Woiewody Wileńskiego, w Wiel- 
kim Księstwie Litewskim na wyż- 
szego Marszałka, y Kanclerza, etc. 
Rolai Pańskiejfo, tyśiącnego, pięć- 
setnego , sześedźieśiąthego trzecie- 
go Miesiąca Września dnia czwar- 
tego, fol. max. Stary Testament 5 79 
kart. Nowy Testament 143 kart 
z jednej strony liczbowanych oprócz 
kart na przodzie i regestru, na koń- 
cu 3\ ark. Zob. Noty. 

2267. Biblia ił. d. jak niżej. Na 



końcu : Drukowano w Nieświeżu na- 
kładem PanaMacieia Kawieczynskie- 
go,StarostyNieświeskiego.Przes Da- 
niela drukarza z Łęczyce Roku Pań- 
skiego 1570. 4. Apokryfa £21 kart. o- 
statnia nieliczhow. (L. S.) Zoh. Noty. 
2268. Biblia. To iest. Księgi sta- 
rego y nowego przymierza, z no- 
wu z ięzyka Ebreyskiego, Grec- 
skiego y Łacińskiego, na polskie 
przełożone. Tytuł naokoło ozdo- 
biony niezgrabnemi rycinami. U 
spodu ostatniej strony Nowego Te- 
stamentu : Drukowano w drukarni 
y nakładem Pana Macieia Kawie- 
czyńskiego Starosty Nieswiskiego. A 
skończono za pilnym staraniem ('po- 
śmierci iego) y nakładów dołożeniem 
braciey iego, Pana Hektora y Pana 
Aibrychta Kawieczynskich, przez 
Daniela drukarza z Łęczyce Roku 
od narodzenia Syna Bożego 1572 
miesiąca Czerwca 15 dnia. 4. — Sta- 
ry Test. 463 kart., w innych ty- 
leż co w wydaniu p oprze dzającem. 
Zob. Noty. (L. S.) 



y) Eurang^eliclio-Reforinowana. 



2269. Biblia Święta: to jest Księ- 
gi Starego y Nowego Przymierza 
z żydowskiego y greckiego ięzyka 
na polski pilnie y wiernie przetłu- 
maczone. Cum gratia et privilegio 
S. R. M. we Gdańsku w dru kar- 
nicy Andrzeja flunefclda roku 1632 
8 mai. Dedykacja i Porządek ksiąg 
5 karty Stary 'restament 898 Apo- 
kryfa 219 str. Nowy Testament 
286 str. Passya ±0 str. Zob. Noty. 

2270. Biblia Święta : To jest, 
Księgi Pisma Świętego starego y 
nowego Przymierza z Żydowskiego 
y Greckiego Języka na polski pil 
nie y wiernie przetłumaczone, a 
teraz podług Gdańskiego Exempla- 
rza przedrukowane, w Am?lcrda- 
mic, w Drukarni ChrijsztofTa Cun- 
rada. Roku 3idclx. 8. 8 kart na 
przodzie. Star. Testr 898 str. 
Apokryfa 219, Nowy Test. 286. 

Tom II. 



Passya 10 str. Tytuł sztychowa- 
ny. (L. S.) 

2271. Biblia Święta, to iest: 
Wszystkie Księgi Starego i Nowe- 
go Przymierza; z Żydowskiego i 
Greckiego Języka na Polski pilnie 
i wiernie przetłumaczone a teraz 

?odług Edycyi Gdańskiey Roku 
632 przedrukowane w Hali Mag- 
deburskiey, w Drukarni Stefana 
Orbana. 1726. 8. mai. Przedmów i 
regestrów? kart, Stary Testament 
1023, Apokryfa ^25, Nowy Te- 
stam. 332 sir. Druk gocki. Zob. 
Noty. 
(Catal. Bibllotb. Bunav. T. I. 36.— B) 

2272. Byblia Święta to iest Wszy- 
stko Pismo Święte Starego i Nowe- 
go Przymierza z Żydowskiego i 
Greckiego ięzyka na Polskie pilnie^ 
i wiernie przetłumaczone : dopiero 
ale od rożnych omylkow drukar- 



10 



TEOLOGJA, PISMO S., BIBLJA CAŁK. 



skich iest oczyścione. Każdy Roz- 
sl/ial Suimnaryami naznaczony po- 
il/.ielony, obsiernieyszymi (sic) i 
u:«vpotrzebnieyszymi Parallclami 
lioioźoiiy i poprawiony. A teraz 
podłujj^ edycyi Gdańskiey Roku 
1()32 świeżo, na Zbudowanie w nay- 
śi^iętszey i prawdziwey wierze 
Zborom Bożym Polskim po długim 
żądaniu iest wystawione. Roku 1738 
w lirolewcu drukował Nakładem i 
kosztem swoim Jan Hercyk Har- 
tnnjj. 8. Stary Test. 968str. Ksic- 
jji Apokryfa, 240 str. Nowy Test. 
307 słr. i regestru 3 str. oprócz ar- 
husza przemowy na przodzie. 

Przemowę podpisał : Franciscus Alber- 
tus Schulz , który tu do textu Nowego Te- 
stamentu wiele odmian wprowadził dla 
zgodnos'ci z Bibliami niemieckiemi. 

(Miscell. Crac. 1814. 1, p. 106). 

2273. W Brzegu Szłąskim. 

Jan Ern. Trampius 1768. 

Wydanie to słowo w słowo zgodne z wy- 
daniem Halsklem r. 17^6. Wydawca Paweł 
Twardy Szlązak rodem z Hłubicz (Leob- 
schitz) Eklezjasta przy kos'ciele i. Krzy- 
iztofa we Wrocławiu. 

(Miscell. Crac. p. 106;. 

2274. W Królewcu 1779. 

(Misc. Crac. 1. c). 

2275. Biblia to iest Wszystko Pi- 
smo Święte Starego i Nowego Przy- 
mierza według Edycyi Biblii Gdań- 
skiey w Roku 1632 wydancy ułożo- 
ne a teraz dla Pożytku Zborów Pol- 
skicb Protestańskicli podług Biblii 
Królewieckiey w Roku 1738 wy- 



dancy na nowo przedrukowane. 
W Berlinie, Roku Pańskiego 1810. 
W Drukarni C. F. E. Spathen.- 8. 
968 str. gdzie ostatnie jest: Proro- 
ctwoMalachyaszowe, Apokryfa540 
str. na końcu stronicy: Koniec wszy- 
stkicb Ksićjg Starego Test. Dalej: 
Nowy Testament Pana naszego Je- 
zusa Gbrystusa z Greckiego Języka 
na Polski pilnie i wiernie przetłu- 
maczony, a teraz podług Edycyi 
Gdańskiey z roku 1632. i Edycyi 
Królewieckiey z roku 1738. prze- 
drukowany. W Berlinie jak wyżej 
307 str. i regestru 3 str. Dalej: 
Passya albo Historya o Męce, Śmier- 
ci i Pogrzebie Pana naszego Jezusa 
Chrystusa ze wszystkich czterech 
Ewangelistów porządnie zebrana 
teraz zaś według Edycyi Królewiec- 
kiej z Boku 1740 na nowo przedru- 
wana. tamie jak wyiej , 13 sir. 

Niektóre exemplarze są z kartą tytuło- 
wą : Biblia , to iest wszystko Pismo spię- 
te. Starego y Nowego Przymierza. U spo- 
du: w r. 1810. b. m. Wrescic liczba stron 
taz sama. (L. S.) Zob. Noty. 

2276. dla pożytku Zborów 

Polskich Ewangielickich podług Bi- 
blii Berlińskiej w Roku 1810 wy- 
daney na nowo przedrukowane 
w Królewcu. Roku Pań. 1823. 
w Drukarni Degen. XIII. Star. 
Tcstam. i^i/sfr. Nowy Testament 
z oddzielnym, tytułem, 317. st. i reg. 
3 str. Passya 13 str. z oddziel, ty- 
tuł. Druk łacin. 



2277. (Die Hcilige Schrift) Dan- 
tzig b. Thomas Schreiber 1731. 8. 
Przedmowa Joachima Weichmana. 



2278. fam. 1749. 8. 

(Acta Hist. EccI.XVI Bd. 1752. 
p. 299.) 



2. Słowiańska. (*) 

2279. Bn6Ain Pycica, BW;iO?KeHa <I)paHlJ,HCK0MT3 CWHOMI. CKOpHHH- 

^oK-mopoMT. B-b ^leiŁapciiBS-b HayKas-b hmmi, hsł c^asHaro rpa^a IIoJionKa, 



(*) Nim w skutku uprzejmego zapowiedzenia uczonego X. Michała Bobrowskiego b. 
Profess. Uniwersytetu Wileńskiego, który raczył przyjąć zebranie do niniejsze- 
go dzieła wiadomos'ci o księgach słowiańskich tres'ci mianowicie duchownej w da- 
wnej Polsce wydawanych, rzecz się lepiej wyczerpnie, trzeba było przestać 



TEOLOGJA, PISMO S., BIBLJA CAŁK. 



11 



Bory KO nmn h awącmi- nocno;iH- 

iniłiMi. KT. ^o6poMy Hay^eniK). ocma- 

poivn.Mecme IlpascKOM i5i7-i.5i9.4. 

(Strojew p. 6. — Koppen B&6A.Aac. 1825 

p. 79;. Zob. Noty. 

2280. BhĆaIh CHptlTj KlIHrbl 

Beraxaro h HOBaro saBtma nanaw- 
Ky CAOBCHCKy, omeBpeucKa B-bCAManh- 
CRIH HSbIKl. ce^MH ^ecHniT. H ^B-feiMa 
6oroinj'^pbiMH npeKÓ;\HHK.n, npejK^e 
BonAoineiiia r^a 6ora h cnaca lia- 
mero ic. xa , t h ;ifema nameAae- 
Moe noBe;ii;Hie nmo^OMeH OaAa^eAb- 
$a uiapa ervnerncK.a- npese^enaro 
SBo^y, cbmmaHieHtjHnpnA-t/KaHieM-b, 
eAUKo MoiUHo noMom,iK) óoniisM no- 



cAt^ocacfl H cnpaBHCH. BAimo orm. 
aoBonAoui^euiii ra 6ra h cnca HamTu 
Ic Xa a(]}na (i.sBi) /oZ. Zo6. No- 
ty i fac sirnile przy nich (L. S) 

Biblja ta przedrukowana wielekroć wMo- 
skwie, Petersburgu, Poczajowie i t. d. 
(Ban. H. D. K. P. II. 37). 

2281. (Biblia ruska w Supraślu 
1743) fol. min. 

Wyszła kosztem Jerzego Bułhaka Bisku- 
pa Pińskiego. Wydawcy Zakonnicy : In- 
nocenty Clianhiewicz (?) i Teofil Lacewicz. 
(Jan. Lex. I. 15). 

2282. BhĆaIh C^aneHCKaa B-b 5 na- 
cmifixB. HaneiamaHa ci. ^oaBOAema 
pocciTicKaro cb. GaHo^a. bt. Ho^aesił 
1798 /b/. (Sopik. I. 52, 280). 



3) Litewska (i:«vanselicka). 



2283. Biblia (tłómacz. Samuela 
Bogusława Chylińskiego), w Lon- 
dynie 1660. 8. Zob. Noty. 

2284. Biblia tai esti Wissas Sz wen- 
tas Rasstas , Seno ir Noujo Testa- 
mento, Pagal Wokisska Perguldl- 
ma D. Martino Lutcraus etc. Kara- 
lauczuie 1735. R&sstais isspaustas 
pas Jona Endriki Artungo, o par- 
duamas pas Philippo Kristupa Kan- 
teri. 8. 

2285. Biblia tas irr ta swelita 
Grahmala Kensberjra p. JobnaHar- 
tungal739. 8. (Sienk.Dod. do Bent.) 

2286. Biblia tai estiWissas Szwen- 
tas Basztas Scno ir Noujo Testa- 
niento Pagal Wokisską Perstattimą 



D. Mertino Luteraus Su kiekwieno 
Perskyrimo trumpu Pranessimmu 
ir rcikalin^ru Pazenklininimu tu pa- 
czii Zodzii , kurric kiltose Persky- 
rimose randomi INu keliii Mokytoju 
Lieluwoj' Lietuwisskay perstatty- 
tas. Ir antrą Kartą iszpausfas. Kara- 
laucznje, 1755 Randamas par Pi- 
lippąKristnpąKanteri. 8. Stary To- 
stainens 1416., ISowy Testam. 364 
str. , oprócz 12 kart na przodzie, 
gdzie dedykacja do Króla Pruskie- 
go Fryderyka II, u której potlpis: 
JohannJacob Quandt, Przedmowa 
do Czytelnika, tegoż, po niemiecku, 
przedmowa po liteiusku zpodpisem 
A.F.S.P.P. Zob. Noty. 



2287. (Biblia Hebrayska z wy- 2288. Cbumesz czyli Biblia Moy- 
kladem Rascbi) w Krakowie 161Ó. źeszowa. Tomów 5. Charakter he- 
(B.-.n.H.D.K.P. 1.248.) brajski. 1824. 4. 



na tern, co Sopikow, Bandtkie i Strojew tam i ówdzie przywodzą. Z tych ostatni 
najwięcej ma za sobą zalety scisłos'ci, przytaczając często tłómaczony tytuł 
książki na ro6syjskie i razem literalny. Nie zamykając przeto zwyczajem w dziele 
lem przyjętym, tytułów podejrzanych, nawiasem, samo nazwisko autora zkąd się 
brały, będzie miarą sądzenia o ich dokła'dnos'ci. Sobolewski bardzo mało ksiąg 
słowiańskich miał pod ręką i także Sopikowem często się łatać musiał. 



12 TEOLOGIA, PISMO S., NOWY TESTAMENT. 

B. Nowy Testament. 

1) Polski. 



a) Rzyiu8li.o-iH.atollckLl. 



2289. Nowy Testament Polskim 
iczykiem wyJożoiiy, według do- 
świadssonego Łacińskiego tcx.tu, od 
Kościoła Krzcscianskiego przyicte- 
go. Ktemu przyłożono Lekcie y Pro- 
roctwa z starego zakonu wzięte, 
które przy Ewangeliach bywają czy- 
tane. Regestr doslatetzny ku nay- 
dowaniu Ewangeliy y Epistoł, któ- 
re w dni Niedzielne, y inssych świąt 
przescały rok bywaią tzytane,thak 
tesz na powssednie dni Postne y 
Adwentowe. Cum Gracia et Pri- 
vilegio S- R. M. Na końcu : Wy- 
biano w Krakowie u Dziedziców 
Szarflcnbergera Miesstzanina y Bi- 
błiopole Krakowskiego Roku od na- 
rodzenia Pańskiego 1556. 4. 392 
kart, 8 kart na przodzie i 20 kart 
regestróiv na końcu.(L.S.)Zob.Noły. 

2290. Nowy Testament Polskim 
ięzykiem wyłożony według do- 
świadczonego Łacińskiego textu od 
Kościoła Clirześciauskiego przyic- 
tego ktemu przyłożono lekcye i pro- 
roctwa z Starego Zakonu wzięte. 
Wybiiano w Krakowie u Dziedzi- 
ców Markusa Scbarffenbergera Mie- 
szczanina i Bibliopolc Krakowskie- 
go. Roku Pańskiego 1564. Cum 
gratia etprivilegio S. R. M. 8. 363 
str. 

Text Ksiąg Apokalipsy kończy się na 
str. 505. Lefecyi i Proroctw str. 563. Ry- 
ciny takie jak w wydaniach Nowego Testa- 
mentu Szarffenhergera r. 1556 iBibljil577. 
Zob. Notj/. (Miscell. Crac. 1814 p. 111), 

2291. Nowy Testament. To iest, 
Święta Pana Jezusa Christusa Ewan- 
gelia , od Ewangelistów y od in- 
nych Apostołów napisana', (tytuł 
wśród ryciny na drzewie rzniętej. 
Na końcu pod herbem Szarffenber- 
gierów: Cum Gratia et Priuilegio 
S. R. M. w Krakowie, w Drukarni 
Stanisława Scbarffenbergera. Roku 
Pańskiego 1568. 8. 563 kart, 9 kart 



na przodzie i 17 kart na końcu. 
Typ gocki. (Ł.S.) Zob. Noty. 

2292. Nowy Testament Pana na- 
szego Jesusa Christusa. Znowu 
z Łacińskiego y z Greckiego na pol- 
skie wiernie aszczyrze przełożony: 
y Argumentami abo Summariusza- 
mi każdych Ksiąg, y Rozdziałów, y 
Annotacyami po brzegach obiaśnio- 
ny. Przydane są Nauki y Przestro- 
gi mało nie za każdym Rozdziałem. 
Porównanie Ewangelistów SS. 
Dzieje y drogi rozmaite Piotra y 
Pawła S. y Regestr rzeczy głow- 
nieyszych na końcu. Przez D. Ja- 
kuba PVuyka, Theologa Societatis 
Jesu. Z dozwoleniem starszych. 
Pod rozsądek Kościoła S. Powsze- 
chnego Rzymskiego wszytko niech 
podlęże. Na końcu : w Krakowie, 
Cum Gratia et Priuilegio S. R. M. 
W Drukarni Andrzeja Piotrkow- 
czyka , Roku Pańskiego , 1593. 4. 
890 str. 41 str. na przodzie 28 
kart nieliczb. na końcu. Typ gocki. 
Zob. Noty. (Ł.S.) 

2293. tam.ut. 1594. 4. (B.) 

2294. Nowy Testament tłóm. Jak. 
FTuykaS.J. w Poznaniu 1594. 8. 
(Osin. Życie P. Skargi p.-63). 

2295. w Krakowie w Druk. 

Dziedziców Jędrzeja Piotrkowczy- 
ka 1617. 8. (B. 11.501.— Misc.Crac.p.97). 

2296. Nowy Testament Pana na- 
szego Jezusa Chrystusa Znowu z Ła- 
cińskiego y z Graeckiego na Polskie 
wiernie a szczyrze przełożony przez 
D. Jakuba /^FwyAa Theologa Socie- 
tatis Jesu. Z dozwoleniem Star- 
szych. Teraz znowu przedruko- 
wany pod rozsądek Kościoła S. Po- 
wszechnego Rzymskiego wszytko 
niech podlezę, w Krakowie w Druk: 
Wdowy y Dziedziców And. Piolrk. 
Typogr. K. J. M. Roku Pań. 1647. 



TEOLOGIA, PISMO Ś., NOWY TESTAMENT. 



13 



8. 893 słr. oprócz arkusza na przo- 
dzie^ gdzie odezwa tłómacza do czy- 
telnika. Porządek Ksiąg. Summa y 
porządek E wangeliey, na końcu-.Re- 
gęstr Epistoł. Druk gocki. 

W odezwie do Czytelnika datowanej 
z Poznania w dzień Nalezienia Krzyża S. 
R. P. 1594 powiada Wujek iz w tem wyda- 
niu text jest według świeżej edycyi Rzym- 
skiey poprawiony. 

2297. To i w Wrocławiu 

w Druk. Coli. S. J. fe.r.8. 340 str. 

(B. II. 501). 

2298. Nowy Pana naszego Jezu- 
sa Chrystusa Testament przez X. 
Jakuba" fVuyka Societatis Jcsu na 
polski ięzyk przełożony, Cztery E- 
wangelie Matteusza , Marka , Łu- 
kasza y Janazawicraiący za Pozwo- 
leniem Zwierzchności przedruko- 
wany, w Chełmnie R. P. 1772. 8. 
396 słr. 

Nowy Pana naszego 1 1. d. Dzie- 
je Apostolskie, Listy Świętych Pa- 
wła , Jakuba, Piotra, Jana, Ju- 
dy y Obiawienie S. Jana zawiera- 
jący za Pozwoleniem Zwierzchno- 



ści przedrukowany, w Chełmnie 
R. P. 1772. 8. 483 słr. opróczre- 
gesłru. 

2299. Nowy Testament Pana na- 
szego Jezusa Chrystusa. Edycyi 
Wulgaty tłumaczenia X. Jakuba 
TVuyka z Wągrowca — Przedru- 
kowany nakładem zgromadzenia 
Rossiyskiego Bibliyskiego. w Pe- 
tersburgu w Drukarni Morskiey. 
1815.8. 885 str. (h.^.) 

2300. Nowy Testament Pana Na- 
szego Jezusa Christusa Edycyi Wul- 
gaty tłumaczenia X' Jakuba Wuy- 
ka z Wągrowca Theologa Societa- 
tis Jezu. Przedrukowany nakładem 
Komitetu Moskiewskiego oddziału 
Zgromadzenia Rossyiskiego Bibliy- 
skiego. w Moskwie w Drukarni Au- 
gusta Semena 1819. 8. 8Q8 słr. o- 
prócz karty na przodzie ^ gdzie po- 
świadczenie Stanisława Siestrzeń- 
cewicza ^rey- Biskupa Mohilew- 
skiego , i£ ten Nowy Testament jest 
tłómaczenia TVuyka. Na końcu o- 
myłki druku. 



/?) Ewangellek.! i EiYangellebo-RefornioiYanj. 



2301. Testame>tuNovvegoCze3c 
PIERWSZA Czterzci Euangelislo- 
wie świeci, Matthecsz , Marek, 
Łukasz, i Jan. Z Greckiego iezy- 
ka na Polski przełożeni , i wykła- 
dem krotkiem obiasuieni. Wczym 
wszystkiem dokładano się, Łaciń- 
skiego, i na kilka inszych ięzykow 
przełożenia, i ktemu Starych i No- 
wycłi pisma świętego Doctorow. 
Przyteui przydana iest nauka czyta- 
nia i pisania iczyka Polskiego, ku 
tym hsięgam i inszem pożyteczna, 
1 Regestr na wykład który przy 
s. Maltheuszu, Ina Ewangeije nie- 
dziełnć i dniow świętych. W Kró- 
lewcu Pruskiem mdlv. Mensę Octob. 
1. Timo: II. Uuus est mediator Dcl 
ethominum JesH^ Christus. 4. CCL. 
kart. 6 kart regestru na końcu. 
Tytuł czerwono i czarno łacińskie- 
mi i gockiemi typami. Druk gocki, 
bujny w texcie, drobniejszy w wy- 
kładach. 



Na przodzie, oprócz karty tytułowej, de- 
dykacji do Zygmunta Augusta kart 2, przcr 
mowy do Czytelnika karta 1, Orthographii 
Polskiej 'I karty i jedna str. Omyłki, Rct 
gestr. Wykład znaków w dziele użytych 
9 kart. Na ostatniej str. Ad latinum polo- 
nici scripti Lectorem 24wier. łao. W ogóle 
naprzodzie 16 kart. — Każdy rozdział Ewan- 
geljima pod sobą obszerny wykład. Oprócz 
tego przy samym texcie objaśnienia i kon- 
kordancje na brzegach. (Bibl. Puł. i Bibl. 
Ossoiiń. — L. S.) Zob. Nott/. 

Testamentu Nowego Cześć 
włora a ostateczna. Dzieie y Pisma 
Apostolskie z greckiego ięzyka na 
polski przełożone, w Królewcu Pru- 
skim miesiąca Września. Na osta- 
tniej karcie: Drukowano w Kró- 
lewcu Pruskim przez Ałexandra im- 
pressora nakładem i pracą Jana Se- 
klutiana roku pan. 1552. 4. Si04 
kart z jednej strony liczbotu., de- 
dykacji do króla Zygmunta Aug. 
przedmowy i regestru 3 ark. (B.) 

2302. w Królewcu 1554. 4. 

(B.) 



14 TEOLOGJA, PISMO Ś., NOWY TESTAMENT. 



2303. fam. 1555. 4. (B)) 

2304. Nowy Testament Pana na- 
szego Jezusa Chrystusa z Greckiego 
na Polski Język z pilnością przeło- 
żony : A teraz znowu przeizrzany 
y z dozwoleniem Starszych wyda- 
ny, we Gdańsku dinikowano \W do- 
wy Gnilhelma Guilmothana R. P. 
1C06. 8. 66 ark. oprócz 2 ark. na 
przodzie, gdzie: Przetnoiva do Czy- 
telnika i Siimma Historie] Noivego 
Testamentu. Druk kursitvą, treści 
rozdziałów ikonkordancje na brze- 
gach antykwą. Zoh.Noty. 

2305. Nowy Testament Pana na- 
szejfo Jezusa Chrystusa y Psalmy 
Króla y Proroha Dawida, w Gdań- 
sku w Druk. Andrzeia Hunefełda, 

1632. 12. (L.S.) 

Wydanie to różni się od poprzedzające- 
go w pojedynczych wyrazacB, podług ła- 
cińskiego przel{ładu Teodora Bezy. Rin- 
geltaube Nacłir. von Poln. Bib. p.'225. 

(Misccll.Crac. 109.— B.) * 

2306. Nowy Testament Pana Na- 
szejj^o Jezusa Chrystusa z Greckiego 
iczyka na polski wiernie przetłu- 
maczony. Cum Gratla et Priyilegio 
S. R.M. Pol. et Suet. we Gdańsku 
Drukował Andrzey Hiinefeldt Roku 

1633. 12. 801 str. 4 kartki rege- 
stru na końcu. (Bib. Puł. — L. S.) 

Dwa te druki sąz jednćm i tem sainćm wy- 
daniem lub nie? 

2307. Nowy TestaRient Pana na- 
szego Jezusa Chrystusa, Podług E- 
dycyiGdanshlcy Roku 1632. Z Przy- 
datkiem Modlitew nahoźnych, i Pie- 
śni Duchownych, aź teź , Pierw- 
szych początków Nauki Chrześeiaii- 
skiego Nahożeiistwa Katechizmo- 
wych. Cum Privilegio Sacrae Re- 
giae Maiestatis Prussiae. w Brze- 
gu Śląskim Drukował Gotfryd Gryn- 
der , Roku 1708. w Wrocławiu u 
Chrystyana Baucha. 12. format po- 
dłużny, 9 82 str. ii karti nadto 2 ry- 
ciny na przodzie. (L. S.) Zoh.Noty. 

2308. "w Brzegu u Gotfr. 

Trampa 1725 roku. 

Wydanie staraniem Samuela Ludw. Sas 
sadius'a kaznodziei Cieszyńskiego. Przy- 
dany mały katechizm Marcina Lutra. 

(B. 11.507.) 



2309. Nowy Testament Pana Na- 
szego Jezusa Clirystusa z Greckiego 
iczyka na Polski pilnie i wiernie 
przetłumaczony, a teraz podług 
Gdanskiey cdycyi przedrukowany. 
Roku 1726. 8 maj. 332 str. Nad- 
to 20 sir. gdzie Passya i Historyie 
zburzenia Jerozolimy. (L.S.) 

Sobolewski miejsca druku nie wymienia; 
jes'Hby zas' u niego liczba stronic mylnie 
była oznaczona (332 zam. 632), wypadłoby 
wziąć N. następujący za toz samo wydanie 
odnowione. 

2310. Nowy Testament Pana Na- 
szego Jezusa Chrystusa z Greckie- 
go iczyka na polski pilnie y wiernie 
przetłumaczony, a teraz podług 
Gdaiiskiey edycyi przedrukowany 
w Lipsku w Drukarni Brejtkopfo- 
wey Roku Paus. 1727. 8. 632 str. 
prócz regestru 3 karl. Druk goeki 
okrągły. (B. 11.^08.) 

2311. Nowy Testament Pana na- 
szego Jezusa Clirystusa z Greckiego 
ięzyka na polski pilnie y wiernie 
przetłumaczony, a teraz od omyłek 
rożnych oczyściony z dozwoleniem 
starszych wydany przez X. A. K. 
N.P. (Xicża Auszpurscy Konfessyi 
Nieodmienney Polscy) w Lipsku 
w Drukarni Breitkopfowey 1727. 8. 

Wyd. staraniem Efraima Olofa, podług 
BibliiGdańskiej r. 1032. (Ringełtaube.) (B.) 

To wydanie i poprzedzające mają się ró- 
żnić od siebie, mianowicie, iz w jednej 
wersja jest wedle przekładu Seklucjana do 
użycia kos'ciołów wyznania Augsbur., druga 
dla wyznania Szwajcarskiego. 

(Misc.Crac. 1814. 110.) 

2312. Nowy Testament Pana na- 
szego Jezusa Chrystusa który znay- 
starszcmi y ninieyszemi wierszami 
polskiemi znioźszy y sumniaria Se- 
hast.Szmida przydawszy z Glosami 
D.Marcina Lutra wystawili Księża 
Augspiirskicy Konfessyi polscy. 
w Lipsku w Druk. Brcitkopfa 1728. 
Ringełtaube. (B.) 

2313. Nowy Testament Pana na- 
szego Jezusa Chrystusa i Psałterz 
Dawidów z świeżymi rozdziałów 
napisami, naypotrzehnieyszemi pa- 
rallelaml I krótkleml mieysc tru- 
dnych wykładami Doktora Marcina 
Lutra i innych kościoła luterskiego 



TEOLOGJA, PISMO Ś., NOWY TESTAMENT. 15 



naiiczycielow czystych. Na końcu 
przydane nowe bardzo pożyteczne 
reiestra psalmów na niedziele i świę- 
ta przez cały rok , lako też i kaźde- 
jjo czasu dla lud/.i w każdym stanie 
żyiącycli. Przedmowa naucza co o 
tvch księgach każdemu Chrzcścia- 
ninowi wiedzieć 1 iak ich zbawien- 
nie zażywać potrzeba, roku 1730 
wtorefjo Jubileuszu Lulerskiejjo. 
w Królewcu Pruskim drukował Jan 
StfcUer u Filipa Chrystofa Kantera 
książnika. 16. 

Tu Psałterz przez Marcina Zygmunta Zie 
lińskiego polsliiego kaznodzieję w Kró- 



lewcu, wzięty jest z edycji Gdańskiej r. 

1632. (B.) 

2314. Nowy Testament Pana na- 
szego Jezusa Chrystusa który znay- 
starszymi i ninieyszymi wierszami 
polskimi porównany a z Psałterzem 
Dawidowym do poręcznieyszegó u- 
żywania wystawiony etc. w Kró- 
lewcu Pruskim drukował nakładem 
swoim Jan Heurich Hartung. (1736). 
12. 

Jest to przedrukowanie wyd. Królewie- 
ckiego r. 1730, albo raczej tytuł tylko zmie- 
niony. Ringeltaube p. 83. (B.) 

Miscell. Crac. 1. c wymieniają nadto wy 
danieli, r. 173713. 



y) Sociiijaiiskl. 



2315. Nowy Testament z Grec- 
kiego na polski ięzyk z pilnością 
przełożon. Drukowano w Nieświżu 
przez Daniela Drukarza. Rokul563. 
Tytuł wśród ryciny S. Sign.^ — Z. 
Druk gocki. (Lei. Bib. Ks. 1. 198 nast.) 

231b. Sprawy y slow a Jezusa Kry- 
stusa Syna Bożego ku wieczney po- 
ciesze wybranym Bożym napisane, 
przez świadki y pisarze na tho od 
Boga zrządzone a tu wykłady krot- 
kiemi są obiaśnlone. w Brześciu 
Litewskim drukowano roku 1566. 
ostatniego dnia Stycznia, fol. 362 
listów 2 ark. na przodzie. 

Na odwrocie karty tytułowej herb Radzi- 
wiłłów, pod nim 26 wierszy przez Cipriana 
Bazylika. — Dedykacja Pannie Helzbiecie, 
Zofiey, Annie, Krystynie Raddziwiłłownom 
Jis- Ołyckim y INieswiskim , z podpisem: 
Thomas Falconius Jezusa Chrystusa ukrzy- 
zowaneyo świadek. 

JVtkore Księgi Łukasza Świę- 
tego których napis iesł Dzieie aho 
Sprawy Apostolskie, krotkiemi wy- 
kłady obiaśnione. W Brześciu Li- 
tewskim. Drukowano Roku 1566 
23 Czerwca, fol. 97 Ustow i 2 ark. 
na przodzie. 

Dedykacja do Mikoł. Radziwiłła Ksiązę- 
cia na Birzacb y Dubinkach, podpisał To- 
masz Falconius z bracią swą. 52 wierszy 
pol. Cipriana Bazylika do tego Radziwiłła 
Wojewody Wilen. 18 wier. pol. bez imien- 
nych do Mikołaja i Krzysztofa Radziwił- 
łów Wojewodziców Wileńskich. 16 wier. 
fol. z napi,sem do Łaskawego Czytelnika, 
Stanisław Zuk. Po Avykładach trzech Ewan- 



gelistów, idzie Ewangelia Jana ś. także 
z wykładem textu Nowego Testamentu prze- 
drukowana z Biblij Brzeskiej. (L. S.) 

Fallionius ten był wprzódy Kanonikiem 
katedralnym Lubelskim , opuściwszy Ko- 
s'cioł rzymski, wtrącony był do więzienia, 
zkąd wydobyty staraniemXięcia Radziwiłła, 
wraz z Szymonem Budnym był Kaznodzieją 
przy Kos'cieleKleckim. (B.) 

2317. Nowy Thestament z Gre- 
ckiego na polski ięzyk z pilnością 
przełożony. Drukowano w Nieświ- 
żu, przes Daniela Drukarza : Roku 
1568. 8. A — Z. a — z. Aa — Pp. 
czyli 61 ark. Druk goc. Tytuł czer- 
wono i czarno wybity ^ tv ramkach 
holcszty chowy eh zawarty. fVnich 
u dołu litery S.Z., tudzież rybka. 
Pierivszy arkusz zawiera tv sobie: 
Do Krześćidńskiego czytelnika 
Przedmowę oraz Porządek Ksiąg 
noiuego testamentu. Przedmowy 
9 str. (Bibl. Ossol.— L. S.) 

Jest to Nowy Testament z Bibłji Brzeskiej 
Radziwiłłowskiej z małemi odmianami. — 
Przedmowa bez podpisu. Zoh. IS^oty, 

(Ban. H.D.K.P. 11.11.) 

2318. Nowy Testament albo Księ- 
gi Nowego Przymierza z przypi- 
skami które auuotaciami zową przez 
Simona Budnego, w Losku w zam- 
ku P. Kistki 1574. 8. 

Jest to wydanie trzecie. 
(B. 11.517.— Ban. H. D. K. P. I. 430.— 
Miscell. Crac. 1814. 1.96.) 

2319. Nowy Testament. To iest 
Wszytkie pisma nowego Przymle- 



16 



TEOLOGIA, PISMO S., NOWY TESTAMENT. 



rza , z Grecliiego iczyfca na rzecz 
Polską wiernie y szczerze przeło- 
żone. Przydane iest rożne czytanie 
na brzegach, które się w inszych 
księgach uayduie: y Reiestr na koń- 
cu. Drukował AlexinsRodecki. Ro- 
ku od narodzenia syna Bożego. 
1577. 4. TłótnaczenieMarcina Cze- 
chowicza. -4 alfabety i ark. 1. (93 
ark.) oraz 13 kart. (L. S.) Zoh. 
Noty. 

2320. Nowy Testament z Grec- 
kiego na połski iczyk z pilnością 
przełożony, w Wilnie u Jana Kar- 
cana. R.P.1580. 8. 

Drukowany naprzód w Nieś-wizu. 

(Ban. H.D.K.P. 11.302.) 

2321. Nowy Testament, w Wil- 
nie u Jana Karcana 1585. 8. 

(Ban.H. D. K. P.n.301.) 

2322. Domini nostriJesu Cbristi 
Novi Tcstamenti Pars Prima. Pana 
naszego Jezusa Krystusa Nowego 
Testamentu Część pierwsza. Z Gre- 
ckiego na Polski ięzyk z pilnością 
przełożony. W Toruniu przez Mel- 
chiora Neringa. Roku 1585. Na o- 
statniej karcie verso w ohwódce 
drukarskiej: w Toruniu wDrukar- 
niey Melchiora Neringa. 1585. 4. 
000 (60 ark.) i jeden ark. na 
przodzie. Paginacja idzie tylko do 
str.144. (L.S.) 

Część ta zawiera Ćzterecli Ewangelistów 
i Dzieje Apostolskie. 

D.N. J. C. Novi Tcstamenti Pars 
*altera. P. N. J. C. Nowego Testa- 
mentu Część Wtóra. 4. JJ. (35 
ark.) ostatni arkusz ma regestr. 
Typ gocki. 

W Miscell. Crac. 1814 p. 96 poczytano 
to za przedrukowanie z edycji Bibiji tak 
nazwanej Radziwiłłowskiej ; Sobolewski 
zaś powiada , ze przekład ten bardzo się 
zgadza z wydaniem Nleświskim r. 1568. 

2323. Nowy Testament to iest 
wszytkie Pisma nowego Przymie- 
rza, z Greckiego ięz^ka na rzecz 
Polską wiernie y szczyrze przeło- 
żone. Drukował Alexius Rodccki 
1594. 8. 48 ark. karty nieliczh. 
Bardzo rzadkie. (L. S.) Zoh. Noty. 

2324. Nowy Testament: To iest, 
Wszytkie Pisma Nowego Przy- 



mierza z Grecliiego ięzyka na Pol- 
ski znowu wiernie przełożoncyprzez 
Niektóre sługi Słowa Bożego, ta- 
iemnic niebieskich y ięzykow do 
takiey prace potrzebnych wiadome, 
y Starsze tych Żborow, które wy- 
znawała, źe nikt inszy, iedno O- 
ciec Pana naszego Jezusa Christusa, 
iest onym iedynym Bogiem Izrael- 
skim^ a źe on człowiek Jezus Na- 
zarenski, który się z Panny naro- 
dził, a żaden inszy oprócz niego, 
~ abo przed nim , iest iednorodzo- 
nym Synem Bożym. j 

Johan: 1.17. Zakon przez Moy- 
źesza iest dan , ona łaska y ona 
prawda przez Jezusa Christusa sta- 
ła się. 

w Rakowie, Drukował Sebestyan 
Sternacki, Roku 1606. 4. 00004. 
(to jest 83 ark.) i ark. 1 na przo- 
dzie. 

Na brzegach konkordancje i niektóre po- 
jedyncze wyrazy właściwie podług texta 
przełożone, a wtłómaczeniu, dla gładkości 
lub zrozumienia łatwiejszego inaczej od- 
dane. (Bibł. Ossol.— L.S.) 

Czacki, O Litew. i Pol. Pr. (1. 302 wnocie) 
powiada, ze Nowy Testament Socinianski, 
w Rakowie r. 1606 wydal Statorius czyli Sto- 
inski. 

2325. w Rakowie Drukował 

Sebestyan Sternacki. 1620. 12. (B.) 
674str. ii karta regestru naprzo- 
dzie. 

Sandius (Biblioth. Antitrinit.) tłómacze- 
nie to różne odtłómaczenia Budnego i Cze- 
chowicza, przypisuje Walent. Smalcius'o- 
w. — Szczególność w wydaniu tem , któ- 
rego exemplarz bez karty tytułowej, mamy 
udzielony z Biblioteki PP. Kublickich w Po 
lesiu, iz Rozdziały podzielone są na Za- 
ezała, sposobem Słowiańskich wydań Pi- 
sma ś. — Przy tymże exemplarzu znajdował 
się pisany Kalendarz charakterem Słowiań- 
skim.— W Miscell. Crac. 1814. 1. 100. przy 
■wiedziony rok wydania tego: 1612. 

2326. Nowy Testament to iest 
wszytkie Pisma nowego Przymie- 
rza, z Greckiego ięzyka na Polski 
z nowu wiernie przełożone przez 
niektóre sługi Słowa Bożego, ięzy- 
kow do takiey prace potrzebnych 
wiadome, y Starsze tych Zborów, 
które wyznawają, że nikt inszy ie- 
dno Ociec Pana naszego Jezusa 



TEOLOGIA, PISMO Ś., NOWY TESTAMENT. 17 



Ckristnsa, iest ouym iedynym Bo- 
giem Izraelskim, a że on człowiek 
Jezus Nazaranski, który się z Pan- 
ny narodził, a żaden inszy, oprócz 
niej^o, abo przed nim, iest iedno- 
rodzonym Synem Bożym. Edicia 
Nowa w Amsterdamie drukował Jan 
Krellius. Roku m. dc. lxxxvi. 8. 727 
str. oprócz arkusza na przodzie, 
gdzie Przedmowa do Czytelnika i 
regestr. Druk niemiecki. 



Na exeinplarzu Biblioteki Akademji Du- 
cLownej Wileńskiej dopisano : Ariana Bi- 
blia Interprete Smalcio, 3a ed. post raco- 
Yienses binas. (1606, 1620.) 

W przestrodze do Czytelnika powiada 
tłómacz, iz słowa tak ( ) określone są do- 
pełnieniem sposobów mówienia niezupeł- 
nych pisma s'więte{jo w języku Greckim. 
Wres'cie w wydaniu tem przydano więcej 
konkordancij wyjętych z wydania Greckie- 
go Nowego Testamentu przez Stefana de 
Courcelles. 
Zob. Noty. 



2327. Plaslr na wydanie N. Te- 
gtamentn przez X. Jakuba Wuyka 
przez Marcina Czechoayicza w Ra- 
kowie Seb. Sternacki 1594. 

(Band. H. D. K. P. 11.114). 

2328. Recepta na plaslr Czecho- 
wicza Ministra Nowokrzczenskie- 
go, przez Szczęsnego Żebrowskie- 



go wydana, w Krakowie, w dru- 
karni Łazarzowcy, 1597. 4. £06 
str. 

Dedykacja do Marka Sobieskiego Woiew. 
Lubel. datowana w Krak. 16. Tunii tegoż ro- 
ku. — Autorem prawdziwym tego pisma jest 
Marcin Łaszcz S..1. (Zob. Biblioth. Script- 
Soc.Jesu p. 337. Nieś. III. 880. Zob. Noty. 



2329. Das Newe Testament, das Teutsche versetzet. Gedruckt zn 



ist, Alle Biicher des newen Bun- 
des welchen Gott durch Christum 
mit den meusclien gemacLt bat. 
Trcwiicb aus dem Griechischen ins 



Rakaw, Im Jabr Cbristi 163U. 8. 
914 str. 2 karty erraty na końcu. 
12 kart na przodzie. 

Tlómaczenie Jana Crelliusa i Joacbima 
Stegmana. (Siarcz. I. 347.) 



S) SYaiYlaiiskl. 



2330. HoBMu SaB^femi BT. HeMT. «te 
IIca^tnHpb nepeso^-h ct. rpcHecKaro 
neiamaHT. noBeA-fenieMT> Ocmpo«<CKa- 
ro Khask KoHcmaHiHHHa KoHcmaH- 
niHHOBHMa, MocKOBCKaro Fa^cmyM- 
cKaro Co6opa ^iaKOHOMT. HBawoM-b 
tłe^opoBbiMi. BI Ocniport 1580. 8. 
988 str. 

Tytuł ten od Sopikowa ^^N. 703.) przy- 
wiedziony, jest podejrzany o krój niewła- 
sny. Strojew mając exemplarz bez karty 
tytułowej, także niedokładnie wymienia to 
wydanie (p. 45), wypisuje zaś w całos'ci 
przemowę (drukarza do Xięcia Ostrogskie- 
go. Zob. Noty. 

2331. Knara HOBoroSaB-Łma, bt. uch 
JKe Hanpe^H IIcaAinbipŁ ć-iaHiCHMaro 
npopoKa H u,apH ^aBbi^a. Bbi^^ana 
ecmb KommoMij h uaK^a^oMii Bejvb- 
MOWHoro naHa, ero wHAocniH naiia 
Bor^awa, kursu OKrnHciiOro , nofl,- 
KOMoporo TponK.oro u iipoMan; upa- 

TOM II 



i^eH) H nH;ibHHM'b cmapaHbeMT. hho- 
kobTj i^epKBH 6pamcKoe cB./^yxao6- 
nreAioÓHoro «tHmifl, bt. MaeniHOcniH 
ero MHAocmM bt. Ebk), poKy i6ii, 
H*cHu,a aerycma ąhh i. 4. lOy 118, 
204, 60, 185 i 28 kart. 

(Strojew. N. 56.) 
2332. HoBbiM 3a3tuii. rocno^a Ka- 
mero Ic XpHcnia, B-b HCM-bwe u ilcaA- 
mbipb ; HOBo H3;\aca bt. no^iay bchmi, 
Haiiiia^e me npaBOCAaBHbimii, rapy^o- 
^iicóieMTi HHOKOB-h o6iąe}KumeAHbisi 
uĆHniein CouiecaiBifl npecBflmaro H 
mMBoniBopiimaro Ąys.a. bt. Bh^hh, 
poKyl641, 8. 4, 104, 4, 450 i 
27 kart. 

Na odwrocie karty tytułowej herb Alexau- 
dra Ogińskiego i Przedmowa do niego Za- 
konników Wileńskich. (Strojew. N. 95.) 

2333. HoBbiu SaBt^-b Cl, rica^niH- 
pŁH),BHOBB iipeBe/^eHHbiri 6paiiicmB0MT. 

3 



18 TEOLOGJA, PISMO Ś., NOWY TESTAMENT. 



BnACHCKaro o6ir{e?KHmeJiBHaro Mona- 
crabipn npH xpaM'fe coiuecmBia cb. h 
;KHBomBopfliqaro 
rpe 



^yxa npaBOCJiaBia 
lecKaro. b-b Bu^ish-^ 1623. 8. 



Przypis. Fiedor. Sapiezie Podkomorz.Wi- 
tebsk. (Sopik. N. 1713 — Bandt.H. D. K. P. 

11.259.) 

2334. BI Ebk). 1635. 4. 

(Sopik. N. 708.) 



£) Litewski. 



2335. Naujas Testamentas Wie- 
szpaties Musu Jczaus Krislaus, Pii"- 
mą Łartą ant Swicto Lietuwiszkoj 
liałboj , ant Isakimo Maloningiauso 
Karaiaus Prussu etc. etc. etc. Su di- 
dźiu dabojimu perguldijtas , o ant 
Garbes Diewui Traicej' Szwentoj' 
'wienatijam,Lietuwos źmouems ant 
iszł^aniting^oa naudos Iszspaustas. 
Drułjawojo arba iszspaude Spaustu- 
>TOJ Rcusncro Karalauciiij% Meta 
MDCCi. 4. 445 str. 6 hart na przo- 
lizie i regestr. 

Dedykacją po łacinie do Króla Pruskiego 
Fryderyka podpisali : Eeelesiarum Litua- 
niae hine inde dispersarum Ministri et Se- 
niores. — Przedmowę do Czytelnika po li- 
tewsku podpisał : Frid. Sitfismtind. Sehu- 
stehrusM. Cand. szio perguldimo Drang- 



2337. Da.s Ncue Testament , das 
da ^vird genant Eaanjj^ełion, das ist 
im Teutscb , eiuc froellebe Bot- 
schaft : gleichwie iniHebraeisc)icn, 
naiD mitra* Gedruekt zu Krakaw, 



darbinilias. Powiedziano tu , ze to pierw- 
sze na jaw wychodzi tłumaczenie Nowego 
Testamentu. Wydawcą jest Bernard von 
Sanden, który ofiarował to wydanie Królo- 
wi w dniu koronacji 18 .lanuarji 1701. Ale 
przekład ten był taką mową, jaką lud po- 
spolity mówił w Litwie Pruskiej. Król zatem 
polecił .lakóbowi Quandt pierwszemu Kapę 
łanowi nowy przekład całej Biblji. Nowy 
Testament tegoż przekładu wyszedł r. 1727. 

2336.NaiijasIstatimasJezau$Gbri- 
slaus wies/.paties musu Lietuwi- 
szku Łeźnwiu par Jozapa Arnulpa 
Kiinigaykszti Giedraytl Wiskupa 
Żiemiayciu , Zenklinika S. Stani- 
slowo. Iszspaustas pas Kunigus 
Missionorins Wilninje, 1816. 4. 
389 str. 12 nieliczh. 

Jest to tłómaczenie litewskie nowego te- 
stamentu pogłngWuIgaty. CL. S.) 



durcb Paul Helicz im Jahr 1540. 
fol. 

Jest to Nowy Testament tiómaczony na 
hebrajskie przez Jana Herzuge, ze Staro- 
zakonnej na Chrześciańską wiarę prze- 
chrzczonego. (Janoc. 1. 108.) 



c. c 



z Ą S T K I. 



() W hebrajskim. 



2338. f Pięć Ksiąg Moyźcszowycb 
i pięć Ksiąg Megillotb. wydano 
w Krakowie 1530.) 

(Wolf BibUoth. Hebr. II. 386— Ban. H. 
D.K.P. 1.247.) 

2339. (Pięcioro Ksiąg Moyźeszo- 
wycb po bebraysku z Konimenta- 
rzemRascbi i MoyżeszaNacbniano- 
wicza i pięć Ksiąg Megillotb po be- 
braysku i pocbaldeysku. w Krako- 
wie 1587.) fol. (Ban. 1. c. p. 248.) 

2340. (Przysłowia Salomona po 
bcbr. i po niemiecku przez Mardo- 
ch&iJakubowicza. wKrakowiel587. 

(Ban.l. c.) 



2341. Psalmy po Hebrayskn. 
w Żolkwi 1702. 12. 

2342. Xięga Psalmów. Grodnae 
TypisS. R.M.Pol. 4. 

Z druków nowszych. 

2343. Xlęga Psalmów. Wilno 
wDrukarniZymela i Komp. 1824.12. 

2344. Xięga Psalmów z podwój- 
nym Kommeutaryuszen). Wilno 
w Druk. Zymela Nocbimowicza 
1824. 8. 

2345. Sepber Tebillim (Księga 
Psalmów). Groduo w Druk. Zy- 
mela. 1825. 24. 



TEOLOGJA, PISMO Ś., CZĄSTKI. 
/?) w lacińiiklin. 



19 



2346. Septem canonice epistole 
beatorum aposloloruin Jacobi. Pe- 
tri. Joannis et Jude. {tytuł w ob- 
wódce drukarskiej z cyfrą Hallera 
w górze), b. r. 4. 18kart nieliczb. 
Typ łac. (L. S.) Zob. Noty. 

BandtkeH. D. K. 115, odnosi druk ten 
przed rok 1514. 



2347. Paulus Apostolust Epi- 
stoła ad Laodicerises, qiic, licet ex- 
tra Canonem sit 14. Epistoiaruni 
ejusdcm; tamen digiia lectu vide- 
tur. Praefatus est Nicolaus Gro- 
chowski. 1564. b. m. 8. 

(Sienk. Dod. doBent.) 



y) nr sławiańtsklnu 



2348. IIcaAniHpb. B-b KpaKOBib 
1491. 4. 

Pierwsza drukowana książka sławiańska. 
(Sopikow.I.N.986.) 

2349. UcaAniHpb bt. KpaKOBt y 
C)ioJifl 1517. 

(Backmeister Essay — Bibl. Ks. II. T. I. 

p.48.)^ 

' '2350. IIo^HHaeinbcia 'Knura Ąea~ 
HHia H UociiAaHHia AnocmoAbcKaH 
30BeMaH AnocmoATi, 3 Bo^ihk) noMo- 
^Łio cnpaBT.AeHa ^oKmopoMT. Opani.- 
i^hckomtj CiiopHHOK) cnoAoij;'bKa. (te 
słowa rubro). Na końcu Co6opHa- 
Ka (Kalendarza) te słowa : CoBcp- 
lUHca BT.^oMy noiniHBaro My/na iliiy- 
6aBa6HMa, HaHcmapiueroBypMBcmpa, 
cJiaBHaro HBe;jHKaro Mbcma Ektich- 
cKaro. 8. Ąi.HHia zajmują kart 8, 
IIocAaHia 3^, Anocm. IlaBAai87, Co- 
ćopHHKT. 48 f wszystkiego 35 ź kart. 
Na początku Dziejów Apostolsklcli: Ilpe^- 

MOBA <I>p. CKOpHHM. Na końcU : ^OKOHilHbl 

cymb KHam ^tanin anocnidbCKnxTj , bw- 
K-ł.i;łOMT» nHJiHOCmiiG H npai^eio ^OKmopa 
<I>paHi^HCKa CKOpHHM ct iloAou^KA ^pa;^a. 
Przy każdym liście naprzodzie: CKaaame 
tDp. CKopHHU. Na końcu te słowa : ^oko- 
nana ecmii cia Knnra, aoBCMaa AnocmoAii, 
ewe saMbiKaetnii B co6l5: Hanneputn^tania 
anocmo.<i>cKaa,noniOM'b IIoc^aHiefi CBarabiK^b 
anocraoAT. co6opHbixT> 7, nia>K-b EnncraoAt 
CB. n<-iB^a i4; Atma no HapoweHiii naniero 
cnacume;iaIcycaXpHcma, cbina Bowia, mw- 
cera,Haro nambcomaro n ^Ba^ecamb namoro 
(1625), M*cai^a Mapma, npn ^łepJKamH Ha^a- 
CKaBinero rocno^apa/KuKrWMOHma KaanMH- 
poBuia, Kopo;ia IloACKoro HBe^HKoro KTcaaa 
JlamoBCKaro, n PycKaro, h /KoMonintcKa- 
ro H IIHbIX'b, BO C^iaBHOMT. Mtcinlj BnacH- 
CKOMi. : BbM0«eHa H BbimncHena Hpai^eio h 
BeAHKOH) nHAHOcaiiio ^ąoKmopa t&paHUHCKa 
CKopHHbi, CB IIo4oij(Ka, Bory bo mpoHujn 
e^HHOMy H npeHHcraofi Maraepn ero Mapin, 



co BCbJiB CBambiMn, Ko^bniH n ^lo^^esib no- 
cno;iHnibiMŁ Kł. ;^o6poMy HaB^eHiio. 

(Strojew, IlaAeorpa^, Chbm. Ta6. V. N. 7, 
OnHcaHie, N. 12.— Sopik. N.;72.) 

2351. IIcaAmHpb hah ntoHH ^y- 
X0Bm>iH; niBopeHie HpopoKa h II,apfl 
ĄasaĄa. n ^pyrHxi> BoroB^oxHOBeH- 
Hf>ixi. MymcH, nepeBo^T, cb rpenecKa- 
ro, HS^łaHuafl ^oiimopoMt BpaHe6- 

HWX'hHayKX/l>paHlJiHCKOM'bCK.OpHUOIO 
H3T. IIoAOl^KLa. 8. 

Exemplarz psałterza tego znajdował się 
u uczonego Kałajdowicza. Sopikow (N.930.) 
z podobieństwa liter z Apostołem i Kano- 
nikiem, wydanemi przez Skorynę w Wil 
nie, domyśla. się, ze i to tamże drukowa- 
no ok. r. 15!^5. 

2552. AnocmoAT., BmopbiMij mn- 
ciiCHieMi., naneqamaiibi^idKOHOiwT>H- 

naHOMTjBeĄOpOBWMb. B1ivlLBOB-fel574. 

fol. 

Na początku wizerunek s'. Łukasza Ewan- 
gelisty. Na odwrocie ostatniej karty figura 
i Iierb miasta Lwowa, a niżej te słowa: 

HBaHt 0e;\opoBHq'b ^pyKapb MocKBnmnHb. 
Zob. Noty. (Sopik. N. 74.— Strojew N. 18.) 

2353. IIcaAmHpi. BHOBb Hanena- 
mana »Ayivoio MaMOHHHewŁ bi. co6- 
cmBeHHon mHnorpa^in. 13njihHa 1575. 
fol. 248 kart. Charakter czysty i 
piękny. Zob. Noty. 

(Sopik.N.931.— Strojew N. 20.) 

2354. IIcaAmHph. w Wilniel581. 
8. (Ban. H.D.K. P. 11.259.) 

2355. AnocmoAb. BT, BHAbHt y 
MaMuHHneń 1591. fol. 14 i 259 
kart. 

Na początku holcsztych Ewangelisty Łu- 
kasza. Zob. Noty. (Strojew, N. 28.) 

2356. IIcaAmHpb BHOBT. H3^aAH ^Ba 

6paraa Ajka h Ivo3Ma MaMoim^m. 



20 



TEOLOGJA, PISMO S., CŁ^STKI. 



BI. Y,BAhHi 1593. 4. 222 1136 kart. 
Zoh. Noty. 

(Sopikow, N. 934.— Strojew, N. 30.) 

2357. lIca.;ioMUBi;a. Na końcu: 
H3o6pa3HCH ria lIcaAOMHHi^a B-b 6^a- 
HH B-b.?i-fema otTiTi co3^aHba wipa 7io4 
a oin-b pOHł. XoMcnioYia i^^fci m-fecflca 
iWHH a3. 8. 231 kart. (Strojew N.34.) 

2358. IIcaAmHpb, BI Ocraport 
1598. 8. 4 1438 kart. 

Na przodzie : I1pe;(C^0Bie , dalej Ąevh- 
HBKii coAHełHaro mecniBia i o npęM^HeniH 
Ka^eH^^apa. Na końcu : nocji'fecjioBie. Zob. 
Noty. (Strojew, N. 39.) 

2359. ITcaArTTnpB. bt. Ocmport 
1598. 8. Iii t liii karl. 

Na końca : Bu^pyKOBaRo bii jftmo omii 
co34ainaMipj7io6, iiOHaS. (Strojew N. 40.) 

2360. iica.nmHpi> 6jia»(eHHaronpo- 
poKa M i^apn ĄasnĄa^ ei> n-6cHbMH h 
pcaAMbl, HSĆpaHHblMH Ha npas^HHKbi 

rocno^cKia h cBamMXT.Bo?«iHX-b cbMo- 
AHiuBaMH >Ke H tnponapH,no KoeH^c^o 
^aeHCM'^. B ^eniBepmHii Jitma Fo- 
cnn^Ha 1626, iy.?iia 27 ahr. 8. 12 i 

832 kart. 

Na odwrocie tytnłuherb Grzegorza (FpH- 
ropia) Czetwiertyńskiego. Przypisanie je- 
muź od Jeroiaonacha Pawła i Jerodjakona 
Silwestra. Dalej : Cie^tAO Ha^aca h cbBep- 
mHca, 6.iarocAOBeHie>rb rocHo;ąBRa omi^a 
Bamero, npeno^oóirbfiHiaro Knpb 3axapiii 
3 Csamofi ropb^ h HryMeHaMOHacrabip»po)K- 
;ąecmBa npecBamua Bo^opo;^^^a, SaropoB- 
CKaro it. d. (Strojew, N. 71.) 

2361. EflaHreAioH-b, cHp-^Hb 6^3- 
roBtcmie Boro4yxHoneHHbiXb Efiaji- 
reAHCfm.. BAarocJioBemeMb cBameó- 
niHXi> nanipiapxi> h npeocBflUfeHHaro 
KHpT.nempnMorHAbiMonipoiiOJiHiirw 
npaBocAaKHoro cniapaiiie»:b 6pamcniBa 
cniavpon.Xpama ycncHia npecnamwa 
Boropo^^Hi^H, Bb .Abob^ bt. A-fetno Omb 
coa^aHia mipa 7144 a onib porK^. 
XpHcmoBa i636 aBr3'Cma ao, 12 i 
412 kart. (Strojew, N. 84.) 

2362. IIcaAinHpb, Bb Ebk) 1638. 8. 

(Sopikow, N. 991.) 
tom. 1642. 8. (Sopik.N.992.) 

2363. AnocraoATj, ciecm-h KHHra 
HoBaro 3aBtnifl, co^łppwam.a bt. ce- 
6t ^-^HHifl H IIocAaHiflcBiiinbiy-bAno- 
cino;ioBb, no ^peBHeMy CBHnio-fe npa- 
BocAasHo^ BocniOHHO'^ iijPpKBe ycma- 
By, Bb ynompeÓAeme Hmenin Ha npa- 



BBAtXb i;ppKOBHMXT, coinHOHan H 
pacnoAOJKeHaii; aa npHBHAeeiMb ero 

KOpOACB. MHAOcmH 3 33 ÓAaroCAOBK- 

HicMb cB>inTferimHX'b nampiapxoKb h 
npeBeyieÓHoro ero ma. rocno^HHa 
onii^a Henipa MornAbi, MHmpoiioAH- 
ma RieBCKrtro FaAimKOro u npo^. 
BO .Ir.oBb i:b niHnorpa(]>iH MHxanAa 
CaIockh poKy '639, M-fecima iyaH 8 
AHH. fol. 20 244 kart. 

Herb i Przypis, od drukarza Piotro. Mo- 
gile. (Strojew, N. 92.) 

2364. Ewanlielion , w Lwowie, 
w licto ot sozdaiiia Mira spnb 
(7152) a od Rożcstwa Cliristowa 
axMA (1644) Maia kc (25). fol. 

(Lei. Bibl. Ks. I. 206,) 
2365.E\irangclion siriecz błałiowie- 
stie bog^odiichiłOweiinycL Ewan- 
gelist blahosłowieniem swtetnicy- 
szyck (?) czetwero prestolnych Patri- 
arcli tszczanieinże i iźdiweniein 
Bractwa Lwowskabo Stauropigian 
Cbrania Uspenia Preśswiatyia bo- 
harodica opaeno preticeiii izdadesia 
w Lwowie w lieto ot sozdaniaMira 
7178 a ot roźestwa Cbryistowa 
Miesiąca 1670 Jiinia. 

(Ban. H.D.K.P. 1.385.) 

2366. n<'aAmnpb. HoBoe HS^aHie 

Ch MfiAHIllBaMH IIO KaHi^OH RaGH- 

cM-fe c-b ii-fecHflMHMoHceeKbiMH H iipo- 

CHmeAbHblH MOAbCu rO CBflm^iMH 

H34aiłri».\bBOBCKMM'b 6panicraBOMb iipH 
xpaM'fe yciieiiia [IperH/iinbiH Boropo- 
^ui^hi Bi ./IbHaB-fe 16S7. 12. 

(Sopik.N.960.) 

2367. Ilraimnpb, wob. hi^. Mo- 
niAenb, 170*. 4. (Sopik. N. 968.) 

2368. nraAmnpb.B-bM"rHAeB-fei7o5. 
8. 246 i 164 kart. (Strojew.N.211.) 

2369. IlcaAniHpb, Bb JMorHAeB-fe 
1710. /ł. 

Wydali z wydania Moskiewskiego Star«<- 
obradcy. (Sopik. N. 969.) 

2370. ncaAmiipb BT.BHAbHt 1778. 

4. 

Wydanie Staroobr. (Sopik. N. 982.) 

2371. AnoniioAb cb moAKOBanieM-b 
paaAHMHhis-b Cii. Omenb, nepenn^i, 
Cb rpeMKcK.nro. bt, IIoiaeBt 1784. fol. 

Drukowano przez Staroobradcow z da- 
wnego rękopismu. (Sopik. N. 97.) 



TEOLOGJA, PISMO S., CZĄSTKI. 



21 



2372.^aBH4a IIpopoKa h U,apH nt- 
CHH peKuie IlcaJiMbic-i. npejiowcHieiWb 

Ha o6lI^iH nauit H odu^aMHhlH H3bIK.1> 

H31. By^raiubi ^aBHo nepeBe4eHHbixi> 
llcaAMoBb; mojKe bi yK'k^oMAeuie h^- 



KOmopfalK-b C-^iaBCHCKHKT. ptlCHiH B3- 

aiB[MbiXT>, Hey4o6oBpa3yMHmeALHbixb 
BI. noAbsy we ÓAaroroBfefiHo HHmaniH 
o6biK.iuHXT.. Bt. MnHac^IbIp■fe^o'^aeB- 
CK.OM^.•l798. S. Bardzo rzadkie. 
(Sopik. N 984.) 



d) w polskim. 

2373. Psałterz albo kościelne dany, przez litory łat«vie może być 
śpiewanie Kroia Danida, nono pil- każdy Psalm nalieziony. [Podłytu- 
nie przełożony z łacińskiego ięz\^*>łem halcsztych wyrażający Dawi- 
ka >v Polski, wcdłnjj szczerego 
textu. Prassowano lata Bożego 
MDXXXII. 8. 141 listów, i 4 
nieliczh. 

Druk Hieron. Wietora. Na końcu takiz 
obrazek jak w Żołtarzu Walentego Wró- 
bla   ' 

bla. 



1540. ale text wcale różny od Wro 
Zob.ISoty. (Ban. H.D.K.P. 1.436). 

2374. Psałterz albo kościelne śpie- 
Awanic Króla Dawida i t. d. jak wy- 
iej. Hieronim Yicfor prasował. La- 
ta Bożego MDXXXV. 

(Noty do Tomu III. Bibl. Ks. II.) 

2375. Psalterinm Dayidicum. 
Zołlarz Dawidów przez Mistrza 
Walentego fVrobla z Poznania na 
rzecz polską wylożony.CfyfM^xAo/c- 
sztychową obwódką). Iśa końcu : 
Gracchoviae inOfHc.MatlhieScIiarf- 
fenbergcr. Opera et Impensis cius 
propriis Anno 1539. K 42 ark. mniej 

jedną kartą, karty nieliczb. 

Na odwrocie herb Piotra Kmity, a pod 
nimEpigramma(lU wier. lac.) z podpisem • 
Jacob Prziłusius de Jezow sewiłor. De- 
dykacją polską do Piotra Kmity Hrabi 
z Wis'nicza, Wojew. i Starosty Krak. Mar- 
sza!. W. Kor., datowaną w Krakowie z Co- 
legium mnieyssego 12 dnia Czynuca. Od 
bożego narodzenia roku lo39, podpisał: 
M. Andreas Glaber z kobylina sługa y Ka- 
płan. (L. S.) Zob. Noty. 

2376. w Krakowie o Un- 

glera 1539. 

Eiemplarz Biblioteki Puławskiej niezu- 
pełny. Cały posiada Biblioteka Warszaw- 
ska. (L. S.) 

2377. Zoltarz Dawidów przez 
Mistrza Walentego PVrobIa z Po- 
znania, polską mową wyłożony, 
Teraz z więtszą pilnością pismem 
Lacinskiem y Polshieni wydrnko- 
vrany, ktemu też icst Regestr przy- 



da z Ar fą). Na końcu : Wybijano 
w Krakowie przez Jeronima Wie- 
tora, Lata Bożego, 1540. 8. 336 
listów i 6 kart na przodzie. 

Na odwrocie herb Bonerów, i pod nim 
Epigramma łacin, z 6 wier. In Arma 9Ia- 
gnifiei D. D. Severini Boner. Drukarz H. 
Wietor przypisał to wydanie ff^ielmozney 
Paniey Jadwidze Bonnrowoey (sic) Sko- 
śeielea , Kastelanowej Bietzenshiey , Zu- 
pniezee ziemie polskiey, Burgrabiney na- 
wyssey Krakowskicy etc. Rejestru kart 4. 
Ostatnią jego stronicę zajmuje holcsztyeh, 
wyrażający ofiarę Mszy, jak się zdaje. 
Pierwsze to wydanie , w którym karty są 
liczbione. Druk Wietora gocki bujny i dro- 
bniejszy pięknością druki Szarfienberga i 
Unglera przechodzi. (1^. S.) Bandtke H. Dr. 
Kr. p. '264 powiada, ze w tej edycyi listu .lę 
drzeja z Kobylina nie ma. 

2378. MDXŁ. W Krakowie u 

Macieja Szarfenbergera. 8. 

Exemplarze Puławski i Wileński nie ma- 
ją początku. Calszy jednak Puławski ma 
listów wszystkich 3;ł9. na przodzie 5 kart 
regestru a z końca dcdykacyi łacińskiej An- 
drzeja Glab. wnosić należy, iz jest edycja 
podług pierwszej 1539 Szarffenhergerow- 
skiej powtórzona , z temiź dedykacjami , 
tylko regestr przydany. Odmiany tej edy- 
cji na tern się kończą, ze Isza ma np. 
w tytule Psalmu drugiego Piłath, 2ga Pi-< 
łat, IszaJ sprzysiądz,2ga y xprzisiąe, Isza 
Ociecz, 2ga ociec, Isza iesth, 2ga iest.{L. S.) 

2379. Psalterinm Davidis. Zoł, 
larz Da<vidow przez Mistrza Wa- 
lantego (sic) IJ^robla z Poznania 
na rzecz polsl%ą wyłożony. (Tytuł 
holcsztychem otoczony) Na końcu: 
Cracoviae in Officina Matthiae 
Scbarflenbcrger Opera et impensis 
eins propriis An. 1543. 8. 339 li- 
stótv. 

Na odwrocie tcnze herb Kmity, z wier- 
szami Przyłuskicgo. Polskiej dedykacji 
tylko łacińska Andrzeja z Koby- 



22 



TEOLOGJA, PISMO Ś., CZĄSTKI. 



lina i regestr, wszystkiego 7 kart. (Zdaje 
się ze i MT edycyi Szarf. 1540 nie ma pol- 
skiej dedyk.) (L.S.) 

2380. tam. u t. 1547. 8 

349 kart. 

W edycyi tej ortografja jest odmienna 
od poprzedzającej : ziemia, siedział, miał, 
pienie, pisano: zyemya, syedzial, myat, 
pyenye albo pyenie i t. d. Zamiast f Cy- 
klad, jest: PFygląd. Obrazkiem tez je- 
,dnym więcey Jezusa ukrzyzowan. jak w ed. 
V. 1543. Wres'cie podobne do tej. 

(B«a. H. D. K. 344.) 

2381. Psałterz Dawidów, fctory 
snadz iesl prawy fundament, wssyt- 
Itlego pisma krzesćyaiiskic{>;o, teraz 
nowo prawie na polski iczyk prze- 
łoźon, acz nie iednakością sfow, 
co być nie może, ale y»z wżdy po- 
łożenie rzeczy w każdem wierssu 
według łacińskiego ięzyka się za- 
myka. 

Przytem też Argument to lest wy- 
rozumienie rzeczy, a czem Prorok 
mowit iest, przed każdym Psalmem 
krotcze napisan. 

Przytem leż za każdem Psalmem 
iest napisana modlitwa krotkiemi 
słowy według podobieństwa one- 
goź Psalmu. Regestr tych Kx!ąg: na 
końcu najdziesz czcicielu uczciwy 
tobie potrzebnych. 8. 220 Listów 
liczb, jednego 221 brak) , regestru 
na końcu 6 kart (nie staje jednej). 

£xcmplarz na początku i na końcu u- 
szkodzony , dla tego tlómacz Psałterza te- 
go nie daje się naznaczyć , ró^Tnicz rok i 
miejsce druku , które na ostatniej karcie 
zapewne były oznaczone. Domys'la gię tyl- 
ko Sobolewski, iz tłómacz jest Rej i dla 
tego w rckopis'mie swoim nazwisko to w na- 
wiasie przyłączył. Zob. Dioły. (') 

2382. Psałterz Dawida cnego 
święlego, a wieczney pamięci go- 
dnego Króla y Proroka teraz nowo 
na piosneczki po polsku przełożo- 
ny, a według żydowskiego rozdzya- 
łu na pięcioro ksiąg rozdzycliony. 
A dla lepszego zrozumienia, sjj 
przydane Argumenta y annotacye, 
tho iest krociucimc wypisanie, iż- 
by wiedzyeli ći co go używać bę- 
dą, czo który Psalm w sobie za- 
myka. Też dla łatwieyszcgo zna- 



lezyenia, regestr wszystkich Psal- 
mów na końcu iest przydany, w Kra- 
kowie drukowano u Mathysa Wierz- 
bięty. Roku od wcielenia Syna Bo- 
żego 1558. fol. Agg czyli £48 ark. 
(Bentk.\oty.) 
Nie 31 arkuszy, jak mówi Załuski in 
Bibl. Poet. Pol. p. 23. ponieważ pod każ- 
dą literą sygnatury drukarskiej znajdu- 
je się 4 arkusze , a nie jeden , jak zwy- 
czajnie bywa przy mnicjszyck formatach. 
(Bent. 1. c. Jest to, mówi dalej Bentk. naj 
wspanialsze wydanie Psałterza polskiego; 
przekład jest wierszem; na czele każdego 
psalmu znajduje się nota do śpiewania , a 
po brzegach objaśnienia. Dedykacja: Ja- 
sne Wielmożnemu Panu, Panu Łukaszowi 
Grabi z Gorki Woiewodzie Brzeskiemu Ku- 
iaw. Staroście i t. d. mało y mało znaiomy 
służebnik, służby swe zaleczą y ofiaruic. 
Na końcu zas' Dcdykacyi te słowa : Dan 
z niepewnego mieszkania mojego roku od 
Nar. KrystusaPanaMDLYIII. WaszeyPań- 
skieyWielmoznościnamnieyszy prawie Jak. 
sLUzeBniczek. Podpis ten i trzy głoski 
LUB są anagrammatem nazwiska tłómacza 
Jakóba Lubelczyka. Zob. Załuski Bib. Poet. 
Pol. p.25. (Por. Friese.2BdIrTh.p. 172). 

2383. Księgi Psalmów, abo pie- 
śni Dawidowych które pospolicie 
zową Psałterz. 

Drukowano w Brześciu Lithew- 
skim, z roskazania a nakładem O- 
świeconego Pana , Pana Mikołaia 
Radziwila, Książęcia na Ołyce y 
Nieświeżu, Woiewody Wileńskie- 
go etc. etc. Roku 1.5.6.4. Ostatniego 
dnia Stycznia. 4. 177 kart. 4 kar- 
ty regestru na końcu i 4 na przo- 
dzie. 

Na odwrocie herb Radziwiłłów; dedyko 
wał te Psalmy Mikołay Radziwiłł Jusnie a 
wysoce Oswieeoney Pannie, Pannie ^u- 
uie z Bozey łaski Królewnie Polskiey etc. 
Wspomina tu Radziwiłł jakieś nowiny nie- 
szczęśliwe , które trapiły Królewnę o sio- 
strach jej Księżnie Jey M. Brąsz/ickiey i 
Księżnie Filianckiey, i radzi poddać się 
woli Bozey i w czytaniu tych Psalmów, 
które jej jako upominek za nowe latko 
posłał, szukać pociechy. Jest to przedru- 
kowanie z Biblji Brzcskiey. (L. S.) 

2384. Zołlharz Dawidów, przez 
Mistrza Walantego f^robla , nie 
kiedy Kaznodzieie Poznańskiego , 
na rzecz polską wyłożony. {Tytuł 
w obwódce drukarskiej). 8. 336 



(*) Por. tłómaczenie Psalmów niektórych niżej pwy Kancionalach. 



TEOLOGJA, PISMO S., CZĄSTKI. 



23 



kart 4 karły na przodzte, trzy kar- 
ty regestru na końcu. 

Dedykacja: Stanisławowi Barzemuz Blo - 
szwie Dziedzicowi na Wiśniczu , Sekr. 
Króla .1. Miłości, Staroście Sniatjnskiemu, 
którego herb na odwrocie tytułu 1 6 wier. 
łac. pod nim y. Gregorii Sambor, dat r.l 567. 
Zob. Noty. 

2385.a)PsałlerzDawidow przekła- 
dania Jana Kochanowskiego, w Kra- 
kowie 1578. 4. {Edycja pierwsza). 
Zob. Noty. ^ (B.) 

b) tam u Łazarza 1583. 

'Bibl. Pul (L.S.) 

c) tam 1585. (B). 

d) — 1586. (B). 

e) — ^ — 1587. (B). 

t) _ 1606. (B). 

„j _ 1607. (L.S.) 

1.) _ 1609. (L.S.) 

i) w druk. Andrzeia Piolr- 

kowczyka 1610, Na ^oiicu: r. 1611. 
(Bil»l. Ossol. — L. S.) 

h) <«ml612. (B). 

1)_ _- 1617. (B). 

in) fWszyslko pod rozsądek- 

Jiościołd Powszechnego niech pod' 
lęie. W Krakowie, w drukarni 
^ Andrzeia Piotrków czyka K. .1. M. 
Typographa. Roku P. 1629. 4. 214 
str. prócz 4 kart regestru. Na str. 
Ee4 powtórzone miejsce wydania 
i rok £629. Na ostatniej stronicy. 
Za Przywileiem J. Królewskiej 
Mści i t."d. 

Na odwrocie karty tytułowej dedykacja 
Piotrowi Myszkowskiemu Biskup. Kraków, 
wierszy |1 6. Druk Gocki. 

n) — tam. 16;59. (L.S.) 
o) — — 1641. k. (B.) 
p) — Psałterz Dawidów , Po- 
rządkiem Kościoła Świętego , Po- 
wszecłinejjo , Apostolskiejjo, wc- 
długp postanowienia S. Conciliuni 
Trydeiitskiego teraznieyszejfo na 
każdy dzień przez cały Tydzień, 
porządnie rozłożony. Cum Gra- 
tia et Priuilegio S. R. M. W Kra- 
kowie, w Drukarni Lazarzowey, 
Roku Pańskieco 1579. 12» 712 str. 
i 29 kart nieliczh., gdzie regestra. 
Typ gocki. Przekład z Biblii Leopo- 
lity. (L.S.) Zob. Noty. 

2386. Psałterz Dawidów. Teraz 
znowu z Łacińskiego , z Graeckie- 



go , y z Żydowskiego , na Polski 
ięzyk z pilnością przełożony, y Ar- 
gumentami , y Annolacyami ol)ia- 
śiiiony. (Rycina wyobraża Dawi- 
da zArfą). Przez D.Jakuba iVuy- 
Ara, Tbeologa Societatis Jesu. Z do- 
zwoleniem starszych. Pod rosądek 
Kościoła S. powszeclinego Rzym- 
skiego wszytko niech podlęże. Na 
końcu : W Krakowie , Cum Gra- 
tia et Priuilegio S. R. M. W Dru- 
karni Andrzeja Plotrkowcz^ka, Ro- 
ku Pańskiego, 1594. 4. 283 stron. 
Nadto na przodzie 26 str. liczbo- 
wanych 26 str. liczb otvany eh , 2 
karty nieliezb. Na końcu zaś 8 
kart nieliezb. TVszystk. Siąnat. 
A-Z. Aa—Pp2.{L.S.) 

Ns odwrocie tytułu herb .Junosza i 4 wier. 
łac. podpisane literami G. M. Zob. Noty. 

2387. Psałterz Dawidów z łaciń- 
skiego, greckiego z Żydowskiego 
iia polski ięzyk z pilnością przeło- 
żony, przez D.Jakoba f^ My fca Te- 
ologa S. J. z dozwoleniem starszych 
teraz znowu na żądanie wielu Pa- 
nien Zakonnych łacińskiego lęzyka 
nicumieiących a psałterz mówić pra- 
gnących bez argumentów i adnota- 
cyi przedrukowany w Krakowie 
wDrukarniPiotrkowczykal626. 12. 

2388. Księgi Psalmów Dawido- 
wycli Łacińskim y Polskim języ- 
kiem. Przydane są argumenia, przy 
każdym Psalmie, z Pisma Świętego 
y z wykładów rożnych autorów wy- 
ięte. Dla pożytku y KonsolacyiDu- 
chowney dusz pobożnycłi do druku 
podane przez Zakonnice Nawiedze- 
dzenia Nayświętszey Panny, w Kra- 
kowie w Drukarni Franciszka Ce- 
zarego R. P. 1714.4. 464 str. oprócz 
2 arkuszów na przodzie i regestru. 

Przypisanie Helenie z Czartoryskich My 
szkowskiej. Jest to przedrukowanie tłó- 
maczenia Wujka r. 1594. 

2389. Psałterz albo Księga Psal- 
mów Dawidowych z Biblii Polskiey 
przez D. Jakuba TVuyka z Wą- 
growca Theologa Soc. Jesu w Kra- 
kowie R. P. 1599 wydaney wybra- 
ny i t. d. w Warszawie w Druk. 
J.K. M. y Rzeczyp.Mitzlerowskiey. 



24 



TEOLOGJA, PISMO Ś., CZĄSTKI. 



R. P.1777. 18 ark. i 4 hart przed- 
mowy. (L. S.) 

2390. Psalmy Danidowe prze- 
kładania X. Macicia Rybińskiego. 
w Rakowie 1605 r. Drukował Sc- 
bast\an Sternaclti nak-ładeiii saiue- 
goź autora tey prace. 4. 136 str. 
prócz regestru. 

(Załus. Bibl. Poct. p. 20.— L. S.) 
Psałterz ten do użycia Socinianów znaj- 
dował się w BIbl. Puławskiej , ale bez ty- 
tułu i jednej łiarty początkowej. Załuski 
pisze, iż noty muzyczne są Abr.Lobuaslera. 

2391. Psalmy Dawidowe prze- 
kładania X. Macieia Rybińskiego, 
W Gdańsku. 1605. 8. (Tr.) 

2392. — tam. w Druk. Andrz. Ha- 
nefelda 1608. 8. 

(Załuski Bibłioth. Poet. Polon. p. 26). 

2393. — — tam. 1616. (Mes.) 

Niesiecki familią tę nie Rybińskiemi ale 
Rybieńskiemi nazywa. 

2394. Psalmy Monarclie y Pro- 
roka S. Dawida : przekładania 
X. Macieia Rybińskiego — ^ Zno- 
wu przeyzrzane i wydrukowane. 
Roku Naswietszeg^o Pana N. 1617, 
w Toruniu. 4. 158 str. oprócz re- 
gestru ^ na końcu którego: Druko- 
wał Augustyn Fcrber. 

— — R. 1618. w Toruniu dru- 
kował Augustyn Ferber. 442 str. 
oprócz regestru. Zob. Noty. 

w Toruniu u Sternackiego 

1634. 24. 

2395. w Druk. Andrz. Hu- 

nefelda. 1619. 8. (Załuski 1. c.) 

2396. 1630.24. (Załuskił. c.) 

2397. Psalmy Dawida podług da- 
wnych nót wierszem polskim przez 
Salomona Rysińskiego. w Lukczu 
nad Niemnem l6l4. (B.) 

Bentk. (T. I. 224.) przytacza to dzieło 
z Olofa p. 158 i "Węgierskigo Hist. Eccl. 
Slav. p. 454, tudzież dwa inne tegoż au- 
tora Monumenta diversis personis posila 
i Kancyonał Krakowski. 

2398. — — w Gdańsku 1619. 

(Siarcz.) 

2399. (Psałlerz'ze Sławiańskiego 
na polskie tłómaczony) w Jewiu 
1638. 12. 

Druk gocki, pierwszy wiersz każdego 
Psalmu po sła>viańsku. (Sopik.N. 1737.) 

2400. Psałterz Dawidów albo Na- 



bożeństwo zamykaiący w sobie nay- 
doskonalszy sposób wzywania Pa- 
na Roga etc. w Wilnie 1764. 8. 

2401. Skarb pobożnych Affe- 
fctow i Zalow Serdecznych w zu- 
pełnym Psałterzu Dawida święte- 
go zakopany a J W. JPani Ałexan- 
drze z Tyzenbauzow Morykoni Pi- 
sarzowey Skarbo wcy W. X. L. i 1. d. 
ofiarowany. Roku 1773 w Wilnie 
w druk. J. K. Mci i Rzeczypospoł. 
Akademickiey. 4. Nie cały exem- 
plarz. Psalm CL sygnatura T. Tłó- 
maczenie wierszem. 

2402. Psalmy Dawida przez JP. 
Franciszka Katpitiskieg o nowo 
wierszem polskim przetłumaczone, 
z obszerni) do nich przedmową o 
tychże Psalmach, o narodu żydow- 
skiego początkach, kapłanach^ śpie- 
wakaclj , ofiarach , prawie roini- 
czym i t. d. 2 tomy. w Warsz. 
w *druk. XX. Pijarów 1786. 8. 

(Gaz. War. 1780.— Kat. Bie.) 

2403. Psałterz Dawida przekła- 
dania Franciszka Karpińskiego. 
Tom I. II. w Warszawie w Dru- 
karni Slereotypowey przy Ulicy 
Krółewskicy N. 1065.' 1829. 12. Tora 
I. xxxiii 154 sir. T.ll. 198 str. 

W Tomie II. od str. 171. idą: PiesaiNa- 
bożnc. 

2404. Tobias Patryarcha starego 
Zakonu z łaczinskiego iczika na 
polski, nowo a pilnie przełożony. 
Lata narodzenia Rożego 1539. Na 
końcu : Prasowano w Krakowie 
przez Macieia Ostrogorskiego. La- 
ta odkupienia ludskicgo 1539.8. 19 ' 
kart nieliczb. druk gocki. (L.S.) 

Cała Historja Tobiasza jest w 14 roz- 
działaeh Capiłula nazwanych. A na koń- 
cu dwie Modlitwy: f . Gdy na drogę masz ia- 
ehać. S-DlassezesliwegoMatizcństwa. (sic). 
Co się tycze drukarza, Czacki, mówi Sobol., 
ręką swą na innej jakiejs'ć książce zapisał, ze 
rzadkie są książki z drukarni Ostrogorskiego 
wydane i że nad kilka ich nie znamy. So- 
bolewski w nocie do tego miejsca nazwisko 
Macieja Ostrogorskiego mieni przepoł- 
szczonem tylko nazwiskiem Macieja Szarf- 
fenberga. O czem jeszcze bardziej przeko- 
nał się jak powiada z porówn:inia druku 
polskiego w Psałterzu Wróbla tegoż roku 



TEOLOGIA, PISMO Ś., CZĄSTKI. 



25 



|539 z druk. Macieja Szarfenberga -wryda- 
^m , z tein dziełkiem i z drugiem. (Por. 
Bandthie H. D. K. P. I. 181. Lei. Bibl. Ks. 
Dw. II. 07). 
24U5. Tobiasz z łacińskiego ię* 
zyka uk Polski przełożony. Wy- 
bijano w krakowie przez Marka 
Scbarffenberga Bibliopolę Kraków. 
Lata bożego. 1545.8. SOkartnie- 
liczh. typ gocki. 

Na końcu powtórzony tenże podpis miej- 
sca i roku druku. (Bibl. Ossol. L.S.) 

2406. Xicgi Jesusa Syna Syra- 
cLowego Eklcsiastycus : rzeczone: 
które wssytkich cnot naukę zamy- 
kała (sic) %vsobie. (Tytuł bardzo buj- 
nym gockim drukiem iv dziewięciu 
wierszach całą kartę zajmuje). Na 
końcu : Wybiyano w Krakowie 
przez Ycroniina Yietora : Lata Bo- 
żego M:D.Xri (1541). 8. 15 f ark. 
A — 24, karty uieliczb. ostatnia bia- 
ła , druk bujny gocki. 

Ńa odwrocie : Ocdoastichon ad Candi- 
dum, Lectorem Petro Posnanien. authore , 
tudzież Tetrustichon in arma nobilis Do- 
mini Joannis Lubomelski de Lublin. 
(Herb Zadora, głowa lwa, z której bucha- 
ją płomienie). Strona Aij zawiera w sobie 
dedykacją. Zob. Noty. 

2407. Ewaniclia Święta Pana Je- 
zusa Chrystusa wedle Mateusza 



2410. (Listy S. Pawła, po wę- 
giersku) drukowane vr Krakowie u 
Wietora 1534. 

tam. 1558. 

(Ban. H. D. K. P. I. 162). 

2411. Szent Patnak komjati Be- 



świętego z greckiego ięzyka na pol- 
ski przełożona. I wykładem krót- 
kim, a ku inszemu Ewanieliam po- 
trzebnem na wielu mieiscacb obia- 
sniona etc. Przy tym iest przyda- 
na nauka czytania i pisania ięzyka 
polskiego , ku tym księgam i in- 
szem pożyteczna etc. w Królewcu 
Pruskim 1551. 4. 

Przypisanie Albertowi Xięciu Pruskiemu 
od Seklucjana tłómacza tej Kwangelii. Rin- 
geltaube von den poln. Bibcln. p. 34. 
Tschepiua, Preuss. Zehen. p. 602. (B.) 

2408. Joba onego sprawiedliwe- 
go cierpliwość y wiara , nowo po 
polsku przełożona, z ksiąg pisma 
Bożego wyięta. w Krakowie u Ma- 
tysa Wierzbięty 1559. Podpis tłó- 
macza taki: LU By E vangeLii CZY- 
telniK. (Lubelczyk). 

(Bibliot. Załus.— .lu.) 

2409. Przypowieści Pana Nasze- 
go Jezusa Christusa, z Ksiąg No- 
wego Testamentu krotko zebrane y 
teraz nowo wydane, przez Erazma 
Otfinowskiego z Lesznika. 1599.4. 
72 słr. 

Dedyk. Xciu Konstantynowi Ostrogsltie- 
mu datowana z Rakowa, tcgoz roku dnia 
n Stycznia. (L. S.) 



uedek 4ltal forditott Levelei. (Listy 
S. Pawła przez Benedykta /{"omiaft 
w Krakowie drukowane r. 1539. 
(Ban. H. Dr. Kr. 355). 
2412. Psałterz (po węgiersku). 
1548. (Ban. H. D. K. P. I. 162). 



3. Parafraza. 



2413. Propbetie Danielis tres hor- 
riblles decasu yidelicet et ruina vite 
spiritualis. Dc łapsu ccciesiastice 
diguitalis et de ruina catholice fi- 
dci, ac Aduentu Antichristi, et 
mundi consumalione. A beato Viin- 
CENTio ordinis predicator. prideni 
annotationibus explanate. ]Va koń- 
cu: Cracouie per Florlanum Un- 
glerium Anno Dni 1527. 8. 20 kart 
nieliczb. Druk gocki. (L. S.) 

Tom II. 



2414. Psalmorum omnium iuxta 
kebraicam ycritatem paraphrastica 
interpretatio , autore Joannę Cam- 
pensi, publico, cum nasceretur 
primum et absolveretur , Lovanii 
Hebraicarum literarura professore. 
B. D. Joanni Dantisco Episcopo 
Culmensi. etc. dedicata. Cracoyiae 
apud Florianum Unglerium A. 
Ai.D.xxxu. 8. 169 kart nieliczb. 

Tytuł ozdóbką drukarską otoczony. Na 
4 



26 



TEOLOGJA, PISMO S., PARAFRAZA. 



końcn dwie kartj relestru i trzecia próżna, 
a verso herb Dantjszka. (Bibl. Ossol. — 
L.S.) Zob.Noiy. 

2415. a) Prouerbia Salomonis per 
Joannem Campensem iuxta Hcbrai- 
cam yeritatem Peraphrasticos (sic) 
latinitate douata. Reuerendissimo 
Domino Cracouiensi dedicata (lierh 
Łodzią). Adiectae sunt precationes 
alittuot, quę in psalterlo non ba- 
bentur, ex variis Scriptiirac locis, 
lassu D. Dantisci depromptc. Ve- 
nundantiir a Floriano Vnglerio. 8. 
54 kart nieliczh. Druk łaciński. 
(L. S.) Zob. JSoty. 

b) Cracov*iae ex Oifici. ty- 

pojjr. Malbiae Sebarffenbergcr xlvh 
(1547). 8. 32 kart. 

(NotydoT. II.l.Bibl.Ks. II.) 

2416. Slanisl. Reszka. S. J. Pa- 
raplira«iis in septem Psalmos Poe- 
nitentiales. Accessit eiusdcm Pa- 
negyriciis de Victoria de Turcis ad 
Naiipactum obtcnta. Cracoviae 

1591. 12. (Nieś. III. 856.) 

2417. Meditatio inEpislolaniDivi 
Pauli Apostoli ad Epbesios, in qua 
uniyersae fere religiouis Cbristianac 
conipcndium disccndum propoiii- 
lur. Autore Andrea VoLA.>io. Vil- 
nae inpensis Gener. ac ^obiliss. 
Viri. D. D. JobannisSzweiikowscii. 
In Officina Jacobi Markoyicii a. 

1592. 4. 

W przedmowie data i podpis : in prae 
diolo mecYolano die3 Junii 1584. Andreas 
Yolanns. (Ban. H. D. K. P. II. 289. ) 

2418. Joannes Demetrius Soli- 
KOWSKi. Meditatio scu Explicatio 
Psalmi LXVII. Exurgat Deus et 
dissipentur inimici cius. Cracoy. 
in Offic. Lazari. 1597. 4. 

Wydał i przypisał Kardynałowi Badzi- 
w^iłłowi , Hieronim Solikowski synowiec 
anlora. (Ju. II. 204). 

2419. a) Kazanie które P. Jezus 
z Krzyża uczynił do narodu ludz- 
kiego, Ostatnie, albo o siedmi sło- 
wiech , które Zbawiciel nasz wy- 
rzebł na krzyżu ostateczne. Ksiąg 
Dwoie, przez Jaśnie Wielmożnego 
Roberta Ś. K.R. Kardynała Rełłar- 
MiAA Societatis , Jesu napisane. A 
teraz z Łacińskiego Języlta na pol- 



ski przez Piotra/^afcrwce^o teyże So. 
cietatis Kapłana przełożone, w Kra- 
kowie, w Drukarni Andrzeja Piotr- 
kowczyka Typograplia JKM. Roku 
P. 1622. 8. * (Ju. MS.) 

Siarcz. I. 121, wymienia rok zgonu tłó- 
macza: 1622, a rok druku 1628. 

2420. Rozmowa Ducbowna y na- 
bożne uważanie o Siedmi Słowa Pa- 
na Jezusowycb na Krzyżu wyrze- 
czony eb. Gwoli Arcy bractwu Męki 
Panskiey od s. p. J. M. X. Mar. Szy- 
szkowskiego, Bisk. Krak. u Oycow 
Franciszkanów założonemu : do 
druku podana przez W. O. Ariana 
Bratkotvica Pis. S. Dok. Regenta 
Krak. Rraci mnieyszycb, Konyen- 
tuałow Franciszka S. nazwanycli 
Zakonnika, Praefekta Arcybractwa 
Mvki Panskiey. w Krak. w Druk. 
Fr. Cezarego,* 1633. 4. 120 str. i 
2 karty Ded. do Doroty liąckiey, 
Xieni Zwierzynieckiey. 

(Bibl. Ussol.— L.S.) 

2421. David Contritus ex septem 
psalmis poenitentialibus desumptus 
a Rudo P. Tlicodoro Mu.nario Bono- 
niense Ord. Minor. Cony. S. Fran- 
cisci , Sac. Tlieolog. Baccal. et in 
Studio Cracoyien. Artium Magistro. 
AdSac/am Rpgiam Maiestatem Vla- 
dislai IV. Pol et Sueciae Regis etc. 
DircetMs. Cracoyiae in Offic. Cliri- 
stopbori Sclictlelii. 1641. 8. 21 ark. 

(L.S.)^ 

2422. Orator crucifixas siye ultl- 
nMi Septem yerba Domini Noslri Je- 
su Cliristi Totidem piis discnrsibus 
cxposlta Per. R. P. Joannem Pap- 
czy^NSKi Presbyłerum Polonum. 
Cracoyiae, ex Offic. Scbedeliana. 
1670. 4. 40 kart nieliczh. 

2423. Hierouymi SAyoNAROŁAE, 
Ord. Praed. Meditationes in Psal- 
mos L. LXX. et LXXIX. Ollyae 

1692. 12. (Cat. Janss. 1695.) 

2424. Adalber. Tylfcowski S. J. 
Parapbrasis PsalmorumDayid. 8.  

(Kat. Piar.War. 1822. p. 8.) 

2425. Vanilas Vanitatum. h. m. 
1 r. 4. 5 ark. Rzecz tuzięta z Ksiąg 
Salomonowych. 

W Przedmowiepodpis: Franciszek Smia- 
decki. W samem dziełka wiele rycin. (L. S.) 



TEOLOGJA, PISMO S., SKKÓCEJNIA. 



27 



4. Skrócenia, Powieści i t. d. 



2426. Epitoine tolius Veteris et 
iiovi Testamcnli carinine elcgiaco 
couscripta, rccens in lucern data. 
Autore Albcrio Vedrogovio Lubbe- 
vio. CracoYiae 1561. 4. 7 ark. 

Dedykacja do Pawła Choynacliiego Opata 
Lubińskiego , datowana z Krakowa z Coli. 
mniejszego Akad. Krak. (L. S.) 

2427. Sunirnariusz Wszytkyego 
Nowego Testamentu : to iest, kro- 
thkye okazanye tego co sye w fcto- 
rey kapitule , tak u Ewangelistów 
iako y w Liscyech Apostolskich za- 
myka : a to dla łacneyszego rzeczy 
poyęcya y pamyctanya. {Herh Bo- 
goria). Cum Gratia et Priuilegio 
S. R.M. Na końcu: W Krakowye 
Drukowano u MacyeyaWierzbycty, 
Typographa Je. K. M. Roku 1570. 4. 
13 ark. Druk gocki. (L. S.) Zoh. 
Noty. 

2428. a) Historya Starego y No- 
wego Testamentu z francuzkiego 
przetłumaczone (przez Andrz.Chry- 
zost. Załuskiego), w Brunsberdzc 
1709. 4. (Nieś.) 

b) Historya [Starego yf Nowego 
Testamentu, z francuzkiego P. Le 
Maitre. wWarszawie 1744. 8. 

Wydanie to Walentina Kamieńskiego S. 
P. służyło do użycia Szkół Piarskich. 

(Jan.Lex. I. 66.) 

c) fam. 1766. 8. 

d) tam. 1782. 8- 

(Kat. Piar. War. 1822. p. 133.) 
e) — — w Warszawie w Druk. 
S.P. 1800. 8. (Sienk.Dod. doBent.) 

2429. HistoriaVeteris et NoviTe- 
stamenti, quae stilo ciaro , et soli- 
do conscripta, SS. Patrum textibus 
illustrata , aliorumquc Authorum 
lloribus exornata , compcudiose et 
dilucide collccta a P. Petro Kwiat- 
kowski , Societ. Jcsu. Augiistae 
Vindelicorum. Sumptibus Christo- 
phoriBartl, AnnoMDCCsLi. 4. 706 
str. 4 karty na przodzie^ gdzie są 
approbacje Cenzoróiu, 7 kart re-' 
gestru i jedna omyłek na końcu. 

ApprobacjaJanaJuskicwiczaProwincyała 
Jezuitów datowana r. 1730, a zatem na 10 
lat przed wyj s'ciem dzieła z druku. (Ł.S.) 



2430. Krótkie zebranie Pisma 
Świętego, z iego dowodną, y 
gruntowną cxplikacyą. Naprzód o 
stworzeniu świata y iego począt- 
kach w Rozdziale pierwszym, po- 
wtóre o skończeniu świata, y o 
znakach, poprzcdzaiccych Uniwer- 
salny Sąd Boga Stwórcy Zbawicie- 
la, y Odkupiciela naszego w Roz- 
dziale drugim, dla pożytku dusz 
pici tak męskiey, iako y Bialoglow- 
skiey przez częste czytanie y uwa- 
żanie pnnktami ułatwione, do ii- 
wagi zaś wszystkim wiernym ma- 
łowiernym, niewiernym, tudziesz 
poganom , y od wiary Swictey Ka- 
tolickiey iedney tylko prawdziwey 
odszczepionym podane a JW-J. P. 
Wacławowi Rzewuskiemu Wdzie 
Podolsk. Hetman. Poln. Koron. 
Chełmsk. Drohobyck. etc. Staroście, 
Panu y osobliwszemu Dobrodzie- 
iowi Dedykowane w Roku 1756 
dnia 18 sierpnia miesiąca, w Gdań- 
sku Druk : GodfrydaHartmanna. 8. 
114 str. (B.Horod.) 

Inny esemplarz , który widział Sobolew- 
ski, dedykowany Xawer. Węgleńskiemu, 
Podstolicowi Brzeskiemu z datą tą samą. 
Zob.Noły. 

2431. a) Sio cztery Wyborne 
z Pisma Sgo historye Starego i no- 
wego Testamentu, w Królewcu 
1745. 8. (Kat. Piar. War. 1822. p.l23.) 

b) Dwakroć pięćdziesięt i dwie 
Pisma S. Historye ze Starego i No- 
wego Testałnentu dla młodzi Chrze- 
ściauskiey od JanaHYOrsERA Rekto- 
ra Johannei w Hamburku z przed- 
mową zebrane a teraz na polski ię- 
zyk wiernie przetłumaczone, w Kro- 
lewcu Pruskim drukowali kosztem 
nieboszczyka J. H. Hartunga Dzie- 
dzice R. 1766. 8. 475 i 126 str. 
arkusz na przodzie i regestra. Zoh. 
Noty. 

2432. Compendiura Biblicum iu 
quo unirersae pene SS. Literarum 
bistoriae, leges, prophetiae— - com- 
prehendnntur. Posnaniae typisColI. 
S. J. A. D. 1745. 8. 131 str. 



28 



TEOLOGJA, PJSMO S., SKRÓCENIA. 



2433. KpaniKiH KaniHxn3Hci> hc- 
raopMHecEiH , ora-b nHcamn Benixaro 
H HoBaro 3aBtma H36paHHBiu,He raoK- 
Mo npaBOif^pubiMi) XpHcniiaHOM'b ho 
Hannane hcŁmij lepeaMb napoxia;iE- 
hwmtj, o6yieHifl pa^H ce6»i bt. Hcrao- 
piHKTj nHcaHiii cBnnibiKi Bcenompe6- 

HblH Cl> pa3HhIXT> fl3WK0BT, Ha CjiaBCH- 

cKiu nepeiiCAb hhoiłt. MaKapiu He- 
■pOHoeurT}^ IIoabckou npoBUHi^iH 
Boroc;joBT.. bt. IIoMacB-fe ryŚb. Kró- 
tki Katechizm historyczny z Pisma 
S. i t. d. wybrany i t. d. zjróźnych 
ięzyków na ostatku teraz ua ięzyk 
sławiański prac.i W. O. Makarego 
Neronowicza Zakon. S. Bazylego 
przetłumaczony 1 t. d. yt Moua- 
sterze Poczaiowskim r. 1756, 4. 
25 ark. 

(Sopik. N. 561.— Dzień. WU. 1819. II. 
555.) 

2434. Selectae e Veteri Testa- 
mento historiac ad usum Schol. Piar. 
Pars la 2a Varsaviae typis Coli. 
S. P. M.DCCLYin. 12. 299 sir. i pół 
ark. na przodzie i regestr. 

2435. Krótkie zebranie Historyi 
starego i nowego Zakonu z fran- 
cuzkiego ięzyka na polski przetłu- 
maczone, w Wilnie w Druk. XX. 
Scholarum Piarnm. 1762. 

(KuryerLitew. 1762. N. XI. Snppl.) 

2436. Katechizm historyczny X. 
Fleurego. w Warszawie 1767. 8. 

tam. 1800. 8. 

tam. 1812. 8. 

(Kat. Piar. War. ISW. p, 54) 

2437. Excerpta Sacrae historiae 
ex Sulpicio Severo, adjectis quae- 
stionibus iilustrata ad usum Juven- 
tutis Scholasticae. Varsaviae 1771. 
8. 133 słr. Zoh. Noty. 

2438. A;ib$a H OjMera, mc ecmB, 
Ha^amoE.b h kohcht., naópaHHbiH oim. 
6omecraBeHHwx-b nncaBiii, EBaHre^b- 
cKou nponoB-fe^^H, AnocniOAbcKHx"b y- 
Henin, H oniT. npaBHJii cb. omei^i.) h 
npoH. nepeBo^Tj cb rpeneciŁaro. 
■R-h&iiAhwk 1786. 4. 

— — BT. CynpacA-fe 1788. fol. 
Wydania oba Raskolnickic. (Sopik. I. 
N. 47.) 

2439. Zebranie krótkie chronolo- 



giczne Historyi kościeincy napisa- 
ney przez X. Fleury w Krakowie 
u Grebla 1786. 8. Tom I. 270 str. 

2440. Historya o początku i koń- 
cu świata z Pisma i różnych rewo- 
lacyi wzięta pr/.ez Jacka Więcko- 
wskiego Burgrablcgo Grodzkiego 
Liwskiego, w Krakowie d. 22 Gru- 
dnia 1791. do druku podana. 8. 
34 str. 

2441. Historya S. starego testa- 
mentu aź do zburzenia Jerozolimy 
przez Tytusa Cesarza 5 dołączony 
lest opis ieograficzny Palestyny, 
tudzież obyczaie ludu Izraelskiego 
z dzieła X. Fłerego wyięte (przez 
X. S. Bielskiego), w Warsz. u Pi- 
iarówl793. Przedr. 1806. 8. (B.) 

2442. Historya S. nowego testa- 
mentu na dwie części podzielona. 
Część pierwsza zawieraiąca życie 
Jezusa i Apostołów przełożona po 
większey części iest z Francuzkie- 
go dzieła P. Turnego (Turneux)^ 
druga część obyczaie dawnych 
Chrześcian z Flerego tłumaczona 
(przez X. Sym. Bielskiego), w War- 
szawie u Piiarów 1794. Przedruk. 
<amie 1811. 8. (B.) 

1443. Katechizm większy X. Fłe- 
rego, zawieraiący historya świętą 
i naukę chrześciańską z francuzkie- 
go przełożony (przez X. Symona 
Bielskiego), w Warsz. u Piiarów 
1812. 8. (B.) 

1819. 8. 

(Kat. Piar. War. 1822. p. 54.) 
Bcotk.T. 1. 62. powiada, że tenże X. Biel- 
ski Katechizm mniejszy przez X. Flenry, da- 
wniej przez jednego ze Zgromadź. XX. Pi- 
iarów przetłómaczony, poprawił i na nowo 
wydał. 

2444. Mały Katechizm history- 
czny, albo krótki zbiór Historyi 
Swiętey i Nauki Chrześciauskiey, 
przez X. Fleury. w Wrocławiu a 
W. B. Korna. 8. 319 słr. 

(Pam. Lwów. 1819. II. 352.) 

2445. Powieści z starego i no- 
wego Testamentu według Wulgaty 
tłumaczenia fVuyka z pytaniami 
do każdey powieści stosowncfl/w 
naukami , i zdaniami bibliynemi, 



TEOLOGJA, PISMO Ś., SKRÓCENIA, POWIEŚCI. 29 



dla użytku szkót mleyskicli i ATiey- 
skicli. Część 1. II. Poznań, nakł. 
i drukiem Kar. Wil. iMehvvaldal820. 
8. XX 23i i 222 str. 

(Dziea. Wil. 1821.) 

2446. Blbliyna Itistorya dla dzie- 
ci, wyięta z waźnieyszych i więk- 
szych dzieł Pana Sclimidsa we 
dwóch częściach , z których pier- 
wsza stare Przymierze, druga nowe 
w sobie zawiera z niemieckie^ro na 
polski ięzyk przetłumaczona przez 
A.Pawła Arlelh. wWrocIawiu nakł. 
W. B. Korna 1820. 8. 188 słr. 

2447. Pięćdziesiąt i dwie powie- 
ści z porównaniami. Kiąźeczka do 
zabawy i nauki młodzieży dla wzbu- 
dzenia i ożywienia cbrzcściaiislio- 
reiigiyncg^o ducha na każdy tydzień 
roku całego z niemieckiego X. Pa- 
wła A loizegoTaisa. w Wrocławiu. 
1821. (Dzień. WU.1821.) 

2448. Bibliia dla dzieci ozdobio- 
na 48 rycinami Przekład z francuz- 
Łicgo H. W. C. K. Z. (Wincenty 
zCiecłi&nowcaKiszkaZgicrski)1822 
roku. Wilno w Druk. XX.MIssyo- 
narzow przy Kościele ś. K. 24. 

2449. Historyia Szwcnla ysz ła- 
tinyszka liżuwia pardiela ant Że- 
inaytyszka par Symona Stanieiuicze 
Zcmaytes'WylniiijeDrukarnioyant- 
ułićzias Sta Jona. po N. 431. Me- 
tuose Chryst. 1823. 8. 

2450. Katechizm Historyczny kro- 
tko zawicraiący w sobie Pismo świę- 
te i naukę chrześciańską. Przez 
Xicdza Fleury Opata du Loc Dieu. 
w Wilnie nakł. i dr, Józ. Zawadz- 
kiego 1825. 8. 91 str. 

2451. Katechizm Bibliyny to icst 
krótka i wyraźna nauka o tcm co 
Pismo Święte w sobie zawiera. 
Z niemieckiego F. A. Krummacukr 
podług- siódmey edycyi niemieckiey 
na polski ięzyk przełożony, w Wro- 
cławiu uW."B. Korna. 1827. 8. 

2452.MnemosynonBibliorum per 
Conradiim Boium. Crac. in Ołf. 
Ilier. Yicloris. (Ban. H. D. K. P. 1. 163.) 



2453. MiłiołayREY. Księgi o Po- 
topie Noego, dzisieyszym czasom 
bardzo potrzebne a pożyteczne. 

Trzecieslii, Żywot Reia. 

2454. Historya o He^iaszu Pro- 
roku, w Krakowie w Druk. Wierz- 
biętyl572. 4. (L.S.) 

2455. Hieronym Powaodowski. 
Skarbnica Biblii S. w Poznaniu R. 
1577. (Siarcz. 

2456. Sententiae sacrae ex Evau- 
geliis dominicalibus et ałiis scriptu- 
rac Patribns , actati puerili conve- 
nientes. Das ist geislliche Spriiche 
auss den Sontags und Fcst-Evaa- 
geliis, und andernStilckea heiliger 
Schrifft vor die Jugend zusammen 
gezogen. Elbingac, e^cudebat Ven- 
deliaus Bodcnhausen. 1662. 8. 7 
ark. (L. S.) 

2457. Sententiae sacrae. Crac. 
Typ. Mic. Alex. Schedel,1699. 12. 

2458. Hauptspriiche — Seutcncye 
zacne Pisma S. starego i nowego 
Przymierza — według uiedziełnycii, 
dorocznych świąt uroczystycli Ewa-, 
nieliy dla szkołney młodzi zebranc- 
i sporządzone, w Brzegu drukowa- 
no od Nieboszczyka Godofr. Tramp 
pozostałey Wdowy. 1743. 8, 133 
str. 19 nieliczh. 

(Ban.If.D.K.P.III.49.) 

2459. Saba z Salomonem rozma- 
wiaiąca albo Enigmata Clirześciań- 
skie Starego i Nowego Testamentu, 
przez M. G. H. Bukoietnskiego. 
w Berdyczowie w Dr. Karmelitów 
1766.4. (Sieni:. Dod. do Bent.) 

2460. Historya bardzo piękna 
i ku wiedzeniu potrzebna o stwo- 
rzeniu Nieba i ziemie i innych 
wszystkich rzeczy które żyją na 
świecie, A jako potym Pan Bog 
człowieka, to jest Adama i Ewę 
za żonę jemu, z kości jego stwo- 
rzył, jako życie na tym, świecie 
skończyli etc. z pisma S. krótko 
zebrana teraz na polski język z pil- 
nością przełożona i do druku z do- 
zwoleniem Starszych podana. 8. 
47 str. Bibl. Horod.) 



•.M 



30 



TEOLOGJA, PISMO S., WYKŁAD. 



5. Wykład. 

a) Żydowski. 



2461. Parli lionesCodlcis Hcbraei, 
]u quiłnis per qiiatuor scctlones, 
(iiilbus Biblia Hcbraea iłoctoribiis 
diyisa , OJiiiiia obslriislora (sic) te- 
xtibii!$ sacris adjecta exj)licantnr. 
Marjjinalia et iiiiutia iniadyuata 
varia enodantur, Cliroiiolojfia , iio- 
miua librormn, et viroriini sccnii. 
dum He!>racos, et Siiiiiinac siiijfa- 
lorum diligenter traclantiir, Pro- 
pLetariiiu vila , teiiipus oiBcij , et 
qiiot aniios aiitc Gbristum quilibet 
vixcrit, brevissinie monstraiitur. 
Liber, Biblia sacra Icctiiris iii qna- 
vis lingua , maxiine iu Hebraea, 
utilissimus, cni similis labor iu hoc 
generc iiunquain antca vi.sus , a iu- 
yeiiibus Ct yiris docłis saepc de> 
scriptus: nunc opera et studio M. 
LaurentI FabricI Dantiscani, Pro- 
fessoris Hebr. Ling. in Acad. Wit- 
tebergensi, publici juris factus. 
Cum Indicc accuratiorc omnium 
quaestionum in boc libro tractata- 
rum. ,,C«t nescil viam apertam 
ad- Hebrąeum Oceamim , is bunc 
librum comitem viac sibi assuniat. 
Wittebcrgae, Typis Jobannis Gor- 
manni sumlibus Ciemcntis Bergeri. 
Anno M.DC.x. 4. 183 str. 2 ark. 
Przedmowy na przedzie i 7 kavt 
reyeslru na końcu. (L. S.) 

 

2462. Encbiridion Psalinorum etc. 
jak niiej. Antverpiae ex Officina 
Micbaclis Hillenii An. 1533. 12. 

(L. S.) 
— — Coloniae ex OfSc. Joan. 
Gymnici AnnoMDXxxiii. 12. (L. S.) 

2463. Encbiridion Psalmorum. 
Eorundcm ex yeritate bebraica ver- 
sionem ac Joannis Campensis e re- 
gione paraplirasim , sic ut versus 
yersuirespondeat complectens. Con- 
cionem praelerca Salomonis Eccle- 
siastae per eundem Campensem ex 
Hebraiuo TTaoacpoaaTDCbog traduc- 
tam. Seb. Grypbius excud. Lugd. 



Anno 1537. 8. 202 kart nieliczh. 
4 kartki regestra. 

Na 5 kartk.ich ostatnich : Ne aliąuot ]»a 
gellae vacarent, placuil: orationem Salo 
mouis qtiam in templi dcdicatione hahuit 
anncctere : lectori plo reiu multo gratio- 
rem fore rati, quain si nudas cliartas obii- 
ceremus. Na początku wiersze Dantyszka 
i przedmowa tlóinaeza do uiegoz. (L.S.) 

Pachod Itsciiak timor Isaci ; 
siue explieatio locorum SacraeScrł- 
pturae etTaiinudis, intellectu dilfi- 
cilium , multorumque Rabbinico- 
rum diclorum , pracsertim eorum 
quae inTalmude Icguntur, de tem- 
pli distiirbatione : autore R. Isaaco 
fil. Abrabam. Hcbraice. Lublini. 
1573. 4. 

(Catal. des livrcs de la Bilłlioth. du Roi 
Parisl739. Tom I. A. N. 850.) 

2464. Liber Rabbotu, sive glos- 
sa magna in Pentateucbum , et 
qnlnque libellos Rutb, Estber, Ec- 
clesiasten , Cantica et Lamentatio- 
nes ; continens cxpositiones yarias 
ex Talaiude, et yetustis aliis Ju- 
daeorum libris collcctas : autorc 
Rabba filio jNamcho.m. Accedit com- 
mentarius in candem glo«sam , qui 
dicitur Matanot Cabouna , siye mu- 
nera sacerdotii^ autore R. Issa- 
charBEERF.NEFTALi. editio a niul- 
tis mendorum millibus quac in ita- 
licis et Tbcssaloniccnsi editionibus 
occurrunt, rcpurgata. Cracoyiac 
a pud Isaacnm F. R. Aaron Proslitz. 
1587. fol. (l.c.N.693.) 

2465. ToLEDOT IsAAC, genera- 
tiones Isaaci seu commentarius in 
Pentateucbum autore R. IsaacCAUo. 
Hebraice. Cracoyiac 1588. fol. 

(1. c. N. 730,) 

2466. Commcntarii in Pentateu- 
cbum mystici , ex libro Zobar po- 
tissimum excerpti itemque in Can- 
tica cauticorum et Lamentationes 
Jeremiae: ad calcem adiectae sunt 
quaedam constitutiones , quarum 
autor idem est, qui libri Zobar. He- 
braicc.Cracoviael593. 4. (1- c N. 693.) 



TEOLOGIA, PISMO S., WYKŁAD. 



31 



2467. Commentarii in Cantica 
Caiiticoriim el Laincntationes Jcre- 
mlae: ad calcem adiectae siint quae- 
dani constitiitloiies, quaruin autor 
idem cst, qui llbri Zohar. Hcbrai- 
ce. CracoYiae 1593. 4. 

(1. c.N. 811.) 

2468. Ełiahu Miszrciii, Elias 
orieiitalis; commentariiis valde 
obsciiriis R. Eliae Misrachi, sivc 
Orientalis , in commciitarios R. Sa- 
lomonisjarclii super Pcutalcitclitim. 
Hebraicc. Cracoviae, ap. Isaacum 
F. R. Aaron Proslicz 1595. fol. 

(i. c.N. 710.) 

24(}9. Ambujde Gołah, cum ali- 
q«iol animadversionibus. Hebraicc. 
Craeoviae 1596. 4. (1. c.N. 770.) 

2470. Jalcout, siye secunda pars 
commentarii in sacram scripturam, 
R. SiMEON IIaddarsok; quae con- 
tinet explicationein siniilem in Pro- 
pbelas priores et posleriores et Ha- 
jrio(i[rapba : aulborc eiusdcm R. Si- 
ineon Haddorson , Arebisynagog^o 
Francofiirtensi. Hebraice. Craeo- 
Tiae perlsaacR. Aaron deProstitz. 
1596. fol. (1. c.N. 782. a.) 

2471. R. Abrabam ben R. Jehu- 
BAE Chassan Commentarii in aliquot 
y.T.Libros Lublin. 1612. fol. 

(Compcn. Priest. Bibl. p. 6.,) 

2472. Reer Maiim Haiin, puleus 



aquarum yiyenlium , sen comnicn- 
tariusdnplex iu Pentateucbum^ quo- 
rum Reer Jacor , putcus Jacobi, 
alter pranii intcrprctatio est , utri- 

3UC ad commcntarla R. Salomonis 
arbi accommodati; autore R. Ja- 
cob F. R. IsAAC Cohen. Hebraicc. 
Cracoviae. 1616. fol. 

(Catal. delaBlbl. dii Royl. ą.N.795.) 

2473. R. Jacob Fil. Isaac. Com- 
mentarii in Josuam et Judices. Lu- 
blinil623. fol. 

(Compen. Pries. BIbl. p. 31 ,) 

2474. Lmre Chefer , verba pul- 
cbra , seu scrmoues pulebritudinis^ 
sive commentarius R. Nathan, Ger- 
maiii , in coiiimeutarios R. Salomo- 
nis Jarbi, et R. Eliae Orlentalis su- 
per Penlateiłcbuui. Hebraicc. Lui- 
blini. 1637. fol. 

(Calal. de la Bibl. du Roy 1. c. N. 725.) 

2475. Hislorya Pascby z dwuma 
Kommeiitaryuszami z tłómaczenient 
Żydowsbo -JNiemieckiem z doda- 
tkiem Scbir Hascbirim t. j. Pieśń ual 
Pieśniami. Wilno w Drub. Zymela 
^'ocbimowicza. 1825. 60 sir. 

(Keppen. Bh6a. Aacmm 1825. p. 404.) 



2476. HerzNeftali Sepberzacbar 
rab. Radices voeum Ycteris focde- 
ris. SzIjIów 1806. 8. 



b) Chrześcjański. 
a) w osólnoścł i miejsc ze Starego Testamentu. 



2477. J. Hermanni Jaisssexs in 
Seminario Episcopali Leodii Scrip- 
tarae S. ac Tbeolop^iae Dojjmaticac 
Professoris Hermeneutica Sacra seu 
Introductio in omnes ac singulos 
Libros Sacros Yeteris et Novi Foe- 
deris in usum praeiectionum publi- 
carum Seminarii Episcopalis Leo- 
diensis. Yolumen J. II. reimpressa. 
Yilnae typis Dioecesanis. 1830. 8. 



2478. a) Nicolai Arisoldi Lux in 
Tenebris etc. jak niżej Franekerae. 
1667. 12. 



b) Nicolai Arisoldi, SS. Tb. Doct. 
et Profcss. Lux in Tenebris, seu 
brevis et succiucta Yindicatio simiil 
et Conciliatio locorum Yct. et Not! 
Testamenti, q(!ibus omnium secla- 
rum Adyersarii ad stabiliendos erro- 
res suos abutuntnr. Editio quarta, 
magna parte auctior, ac ntilj sub 
calcem indicc locnptctior. Franco- 
furti et Lipsiae , Sumptibus Martini 
Tbeodori Heybey, imprimebat Im- 
manuel Titius. mdc. xcviii. 4. 637 
i 558 str. 7 kart naprzodzie, i 17 
reje&tru na końcu , z wizerunkiem 
autora. (L. S.) Zoh. JSoly. 



32 



TEOLOGJA, PISMO Ś., WYKŁAD. 



2479. Bibllsclie TcKt-ChronJca 
worinncn alle und jedc Sclirifft- 
Stellen welche iii dcneu Ewangcli- 
scheii Klrclien der Stadt Daiitzi{|^ 
voin 3 Junii 1G5U biss den 3 Mail 
1761 auff verai»lassaiig, derer Belli' 
Buss- und Danek-Tagc in oflFentli- 
cher Gcmeine erhlśiret sind, — dar- 
gestellet werden. Dantzlg drulits 
und yerlegts Joli. Zaeli. Stolic mdcci. 
8. 211 sir. oprócz regestru. 

2480. Quaestiones exegeticae in 
Sacrani Scriplnrani Yetcris et Novi 
Testament! et cariini cliicidationcs 
collectae ex yariis aulhorlbusin gra- 
łiam eoruni ątiibus decst copia in- 
terpreluni — Pars 1. a Genesi usquc 
ad Isaiae Prophcliaui. Pars II. a 
Propbetia Isaiae usque ad finem Sa- 
crae Scriplurac. Opera et studio R. 
P. Martini Brictii S. J. Prulbcno- 
Yarmicnsis. Brunsbcrgae typis Coli. 
S. J. A. D. MDCCXxvii. fol. Części. 
756 str. oprócz 3 kai-t naprzodzie 
i regestru. Cz. II. 491 sir. oprócz 
regestru. 

2481. Compendinm antilogiariim 
scu eonlradictioiuim apparenter la- 
lium Sacrac Scripłurac ex diyersis 
et selcctis autlioribus eollectarum 
rito ordine A. D. /Mdcclyi dis|)osi- 
tum — ciira et sliidio P. F. Mariani 
a S. Stanisiao {Sikorski) nationc Po- 
loni olini Concionatoris Ordinarii, 
Philosophiae , S(juc Tlieol. Profes- 
soris , aclualis pro tunc Dcffinitoris 
Proyinciae S. Joachiini Ord. Dis- 
calceatornm SSS. Trinitatis — dc- 
mum S. Theol. cxposiliyae Profcs- 
soris — Lcopoli t\pis SSS. Trinita- 
tis A. D. 1759. 8. 449 str. arkusz 
na przedzie i regestr. 

2482. Florianus Minasiewicz Ten- 
tanien pnbliciim ex ntraque S. ller- 
menenticcs Yctcris Testamcnti In- 
stitutionum Parte. 1784. 8. 

(Sicnk. Dod. do Bent.) 

2483. Flor. Mi.nasiewicz Positio- 
nes ex Hernienentica tam yeteris 
quam Noyi Testamenli. Tvp. Vid. 
Piller (Lcopoli) 1785. 8. 

(Sienk. 1. c.) 



2484. Joannes Potoczki.. PosI- 
tiones ex Hermeneutica tam Yete- 
ris quani Noyi Testamcnti et Pa- 
trologia ac bistoria litcraria. 1785 
Typ. Vid. Piller. 8. 

(Sienk. Dod. do Bcnt.; 

2485. Jobannis de Turrecremata 
Cardinalis S. Sixti yulgariter nun- 
cupati, £xplanatio in Psalterium fi- 
nit Cracis impressa b. r. fol. 150 
kart. Zoh, Noty. 

2486. a) De afflictione Ecclesiac 
Commcntarius in Psalmum XXI, 
per Andream CniciuM Episcopum 
Praemislien. Nakońcu: Impressum 
Cracoyiae per Hieronymnm Vieto- 
rem A. Dom. Mens. Ja. m. o. xxvii. 
4. 40 karl niełiczh. 

Na karcie tytułowej obwódką drukarską 
ozdobnej 42 wier. łac. z napisem : Leonar- 
dus Cosus Anglus Lectori. Dedykacja do 
Królowej Bony trzy karty zajmuje. Osta- 
tnie trzy karty mają następne wiersze ła- 
cińskie : In imagincm Passi Redemptoris 
nostri A. Cri. (Andrcas Cricius) 30 wier. 
In Yirginem Matrem sub Crucc. 24 wier. 
Vox .ifllicta Ecclcsiae 14 wier. z podpisem: 
Ant. Medicus. Ad Clariss. Antislitem Prae- 
misl. opcris aulhorem. Dnum cum primis 
observandum Stanislai Hosii clientuli dc- 
ditissimi Epigramma 32 wier. Ad eundem 
Tetrastischon 4 wier. Hexasticbon. 

b) Dc Afflictione Ecclcsiae Com- 
mcntarius in Psalmum XXI: juxta 
rcccptam Ecclcsiae lectioneni: per 
R. P. D. Andream Cricium Episco- 
pum Prcmisłicn. b. m. i r. 4. 

Poprzedza list Jerzego Sauromana Szlą- 
«aka do Stanisława Tbursona Biskupa Oło- 
muniec, datowany z Rzymu i Kwietnia r. 
1527. ' (Janoc. III. 64.) 

2487. a) Kommentbarz, albo wy- 
kład na Prorocztwo Hozcasza Pro- 
roka, k[orego pisma, ku dzisicy- 
szym czasom ostatecznym, właśnie 
sic przydać a pizylrclić mogą. Te- 
raz nowo po Polsku uczyniony. 
(Pod tytułem. Herb. Mik.'lladzi- 
tviła.) — Nakońcu: W Brześciu Li- 
tewskim drukowano , Nakładem O- 
swieczonego Ksiąźęcia, Pana a pa- 
na Mikolaia Radziwila, Woiewody 
Wileńskiego i t. d. Roku Pańskiego 
M.D.Lix. rdiesiąca Lipcza. 4. 381 



TEOLOGIA, PISMO S., WYKŁAD. 



33 



Listów. 8 kart nieliczb. na końcu. 
Zob. Noty. (L- S. wBibl. Ossoliń.) 

b) Hozeasz prorok z vvyl:ładein 
zacnego męża , w piśmie Ś. przed- 
niego zebranym, przez WitaTheo- 
DonA Norymberezyka z łacińskiego 
iczyka na polski przełożony, i nad 
pierwsze wydanie pilniey przeyrza- 
ny i teraz nowo wyrobiony. 1567. 
4.' 381 kart. (Lei. II. 210.) 

2488. INicoIai Falconii Harmonia 
Evangclica Polonica. Brcstae Li- 
tbuanorum a. 1566. fol. 

i Ewangelie z wylsładcm wzięte z Bi 
blji Radziwiłłowskiej f. 1561. (Ringeltau- 
Le p. 160.— Miscell. Crac. 1814. I. p. 96., 
gdzie autora nazwisko przetłómaczone na: 
Sokołowski.) 

2489. Psalmi sexagcsimi octari, 
pia et elegans explanatio, Nicolao 
CossuBucio a Zenibog, Notario ter- 
rcstri Piocensi aiitbore. Ad Revc- 
rcndiss. D. D. Stauislaum Garnko- 
reski (sic) (Karnkowski) Episcopum 
Wladislayium. Coloniae, £xcudebat 
Hcnriciis Aqiiensis. Anno 1575. 12. 
60 kart nieliczh. — a z nich Przed' 
moiva doIiarnkoiuskiegOf 16 kartek. 
Zob. Nołtj. (L. S.) 

2490. Johan. Wigandi. Explica- 
tiones brcvcs in XVI. XXII. CX. 
et CXV1I1. Psalmos Dayidis. Dan- 
tisci 1575. 8. (Pisań. p. 248.) 

2491. Psalmi XV. Analysis exe- 
getica, didactica ex moderatione 
Jiev. Clariss. Viri D. Georgii Vech- 
neri S. Tcol.Doct. proposita a Ma- 
tliia A91BROSC10 Polono responsuro. 
Adiunctaab codemParaphrasis poe- 
tica tum graeca tum latina. Betha- 
nlae (Bytom), typ. Dorferianis. A. 
1622. 4. 

Przypis, starszym kos'cielnym Tarnoyr- 
skienm Spytkowi, .fan. i Tomasz. Węgier- 
skim, (.lu. I. 4.— Siarcz. I, 8.) 

2492. Lyra prophetica Davidis 
Regis. sive analysis critica Psalmo- 
rum in qiia omnes etsingulac voces 
Hebreae inPsalterlo coutentac, tam 
propriae quam adpellatiyae (nulla 
excepla) ad regulas arlis reyocan- 
tur, earumąue siguiGcationcs ge- 
uuiuae explicaatur: Eleganjtiae lin- 
Cuae proprie evolvuntur. Insuper 

* Tom II. 



Harmonia Hebraci textus cum pa- 
rapbrasi Chaldaea, et yersione grae- 
ca LXXII Interpretum , in locis, 
sentcntiis discrcpantibus fideliter 
eonfertur. Cui ad calcem addita est 
breyis Institutlo linguae Hebraeae et 
Cbaldeac. Studio etjVigiliisVictorini 
Bythneri Poloni, linguaeHebracae 
Professoris. Opus novum: nonantea 
in tali forma tractatum^ in quo quid 
praestitum, Praefatio ad lectorem 
indicabit. Tiguri , ex typograpbia 
Bodmeriana mdcłxx. (Etignard.) 

2493. JohannSpANGENBERG Ausle- 
gung des LI Psalm Davids. Dantzig. 
1679. 12. Luter. (Cat. Janss. 1702.) 

2494. (Psalm Miserere p. X. Sa- 
W0!VAR0LĘ uwagami obiaśniony, 
z włoskiego na polskie przełożony 
przez X. Aaio\al*olikoivskiego Zak. 
Kazn.) 

(Chodyk.Dereb.gestisOrd. Pracd.p.314.) 

2495. Joannes Stanislaus Boch* 
wic Lityano - Polonus : Disputa- 
tio iheologlca contincus analysim 
exegeticam Psalmi XL. Lugduni 
Batar. 1716. 4. (Sienk. Dod. do Bent.) 

2496. Atrium Sapientiae aper- 
tum seu Expositio in primum caput 
Libri Sapientiae quatuor parlibus 
exdiyi9a variis doctrinis et anuota- 
tionibus cumulata muItorumque 
praeserlim concionatorum usibus a 
P. Antonio Swirczynski Polono 
Societ. Jesu Tlieołogo accommoda- 
ta. Auno *I.Dćc.xyi. Typis CoUegii 
Leopolieu. Soc. Jesu. 4. 220 str. 
oprócz 2\ ark. na przodzie i re- 
gestrów. 

Dedykacja: Constantino de Mrozowice 
Mrozowicki Juris Utr. Doctori Eccl. Me- 
tropol. Leopolien. Archidiacono. 

2497. Tbeoph.WERNSDORpProf. 
Gedan. Dissertatio de cultu astro- 
rum a Deo gentibus profanis con- 
cesso ad locum Deut. IV. 19. 20. 
1746. 

CActa Hist. Eccl. Nos. temp. Ir. Band. 
p. 958.) 

2498. Asserliones Theologico e- 
xegeticae ex Prophetiae Isaiae ex- 
plauatioiie in Universitate Leopoli- 
tana S. J. disputationi expositae. 
b. m. 1767. 8. (.Sienk. Dod. do Bent.) 



34 



TEOLOGIA, PISMO Ś., WYKŁAD. 



2499. Krotki wyUad psalmów 
Dawidowych , tłumaczony cli po* 
rządkiem, jakim po sobie następu- 
ją, z icłi właściwem i literaluem 
znaczeniem ; tudzież z treścią ka- 
żdego psalmu. Z francuskiego na 
polski przełożony przez X. Bazyle- 
go Po»ie/aP. Grodziskiego. wWar- 
szawie 1806. 8. 434 str. 

(L. S.) 

Na końca załączony jest przekład przez 
nielitórych, pieśni z pisma S. , jako to Pie- 
śni Mojżeszowej, Pieśni Ezechiasza, Ha- 



Lakuka, Zacliaryasza , trzech pacholąt 
w piecu ognistym. (B.) 

25UU. Lectio literalis Psalmorum 
ex variis yersionibus et precipue ex 
textu Hebraeo quibus facilitatur eo- 
rundem intelligentia ab Illustr. A. 
R. D. Tboma Hussarzewshi Pres- 
bytero Saeculari Congr. Miss. S.T. 
D. in Univcrsit. luiperatoria Vil- 
nen, Pubiico Historiae Uuiyersalis 
Professore conscripta. YilnaetYpis 
Congr. Missionis 1810. 8. 280 str, 
oprócz 4 kart na przodzie. 



0) miejse I^owe^o Testamentu. 



2501. Commentariólus Joannis 
Carapensis, in duas Divi Pauli epi- 
Stolas , sed argumenli ejusdem, al- 
teram ad Romanos, altcram ad Ga- 
la tas. Cracoyiae excusus. Anno 
M.D.xxxiiii. Na hoticu '. FXcusiim 
(sic) Cracoyiae per Matbiam Scbar- 
fenberg Anno m.d.xxxiiii. 8. 32 
kari nieliczh. druk. łacin. 

Na początku list: Reverendissimo ettrium 
lincuarum peritissimo Patri Hicronymo 
Aleandro , Archiepiscopo Brundusino etc. 
Summi Pontificis apud Yeneti^s Legato, da- 
towany Cracoyiae 27 Februarii A. 1534. 

(Bibl. Puł. i Ossol. L. S.) Zob. ISoty. 

2502. Enarratio induasEpistolas 
Pauli ad Pbilippenses praelecta an> 
no 1560, a Georgio Maiore Theol. 
Doct. et Professore Wiltebergae, 
£xcudebat Johannes LuiTt, anno 
1561. 8. 184 kart il6 naprzodzie. 
Zob. Noty. (L. S.j 

2503. Apocalypsis. (rubro) To 
iest. Dziwna sprawa skrytych taie- 
mnic Pańskich, które Janowi świę- 
temu, gdy był wygnan prze wyzna- 
nie wiary swiętey na wysep klhory 
zwano Patnios , przez widzenia y 
przez Anyoły rozlicznie zwiasto- 
wane były. Pytayciesz sie o pi- 
smiech , na których zależy Króle- 
stwo Pańskie. Bo srogi iest strach 
wpa^ć w ręce Boga żywiącego. 
Z Drukarniey Macieja Wirzbicty. 
Roku Pańskiego 1565 4. List. 199 
22 kart nieliczh. naprzodzie, i 15 
na końcu. Na ostatniej verso znak 
drukami Fnerzbięty.{L.S.)Z.Noti/. 



2504. Wykład na Pirwszą Kapi- 
tułę Jana Świętego Ewangeliey, 
wedle pisma Świętego Nowego Te- 
slhameiitu. A przytym przydan iest 
na końcu drugi wykład Rzymskiego 
Zboru, który uczynili Philuzopho- 
wie Szl.oini, z wielkim zawikła- 
nim prostoty Ewangelicy Swiętey, 
abyś dwie rzeczy przeciwne Wedle 
siebie położone pobożnie uwazaiąc 
mogl rossądzić,a lepszą obrać. Bez 
imienia autora hezmieysca i roku. 
(15r)8) 4. Listów (stron) Lxiij. i 7 
kart na przodzie. 

Na przodzie wstęp czyli przedmowa , i 
przestroga hu Czytelnikowi, \z ten wy- 
kład jest tylko tłómaczeniem z łacińskiego. 
Oryginał jest Fausta Socina; ze zaś Grze- 
gorz Pauli jest tłómaczem świadczy San- 
dius p. 23. 44. 66.— Zob. Bockp.612. (L.S.) 

2505. Wykład mieysc niektorycli 
Pisma Starego y Nowego Testa- 
mentu , które Antychrist Bogiem 
Troycą y Chrystusem, przed Jezu- 
sem zmyślonym , zatrudnił, gdzie 
y respons naydziesz na wywody 
Anlichrystowe o iegoTroycy. Bez 
imienia autora , hez miejsca i ro- 
ku, i 1 568) Ą. Alfabet li 10 ark.(L.S.) 
Zob. Not. 

2506. Erazm Gliczmer. (Com- 
mentarius in Epistolam Pauli ad 
Philemon). w Grodzisku. 1572. Po 
polsku. (Friesc.Beytr. II. Th. 2Bdp.279). 

2507. a) De loco Pauli in Epist. ad 
Rom. Cap. VII. Prosperi Dysydaei 
(FaustiSociMjcum nobilissiuio quo- 
dam Tiro disputatio, in qua id prae- 



TEOLOGJA, PISMO S., WYKŁAD. 



35 



cipue ouaeritur , ulriim Apostolus 
illic 8iib sua ipsius persona , dc se 
ipso iain per Ćłiristi spiritum reg^c- 
iierato, iicc ne loquatiir. CracoYiae, 
Alcx. Kodcciiis. 1583. 8. 

(Catal. des Uvres impr. de la Bibliolli. 
duRoy. Parisl752.T.IlID2N.2i40). 

b) De loco Pauli Apostoli in E- 

iHSlola ad Komanos Cap. Scptimo, 
^ausli Sociisi cum nobiliss. quodam 
Viro dispulatio ^ antc annos Irlgin- 
ta, sub nominc Prospcri Dysidaci 
cdita, nunc vero denuo excusa. Ha- 
coviae, Typis S. Sternacii. 1612.8. 
129 str. (L. S.) 

2508. F. SociNi Senen. Defcnsio 
disputationis suae de loco septimi 
Capitis Epistolae, ad Romanos, sub 
iioniine Prosperi Dysidaei, aule 12 
annos ab se editae. Adversus Re- 
prebcnsionis N.IN. Ministri (ut vo- 
cant) Evangelici nuper scriptas, et 
ab amico adsetnissas. AnnoaCbri- 
8to nato 1595. Racoviae Typis Seb. 
Sternacii, 1618. 8. U8 sir. (L.S.) 
25U9. Concionis Ghristi, quae 
babctur capite quinto, sexto, etse- 
ptimo apud Mathaeum £vang-eli- 
stam c\plicatio. Dictata a Fausto 
SociNO Sciiensi. Opus ad finem non 
perductum. Racoviae, Typis Seb. 
Słernacii, 1616,8. 373 str. 2 kar- 
ty na początku i trzy na końcu. (L.S.) 

2510. Explicatio Primae partis 
priml Capitis Jobannis, Scripta a F. 
SociNO Senen. Adjcctae sunt cap. 9 
Epist. ad Rom. et alioruni quoruu- 
dam S. Scripturae locorum, ejusdem 
auctoris observationes. Racoyiae, 
Typis Seb. Sternacii , a. 1618. 8. 
124: str. i karta przedmowy H.Mo- 
skorzowskiego. (L. S.) 

2511. G. K. Nazwiska z Obia- 
wienia Jana S. 1597. 4. (L.S.) 

2512. Stanislai Socoloyu Cano- 
nici CracoY. Sereniss. olim Stepbani 
Prinii Regis Poloniae Tbeologi in 
Eyanjjelia Matthaei, Marci et Lu- 
cae INotae. Cracoriae in Arcliity- 
pogr. rejyia et ecclesiast. Lazari, e- 
ditae. m.c.xcviii («ic zam.M.D.xcviii.) 
fol. 731 str. 3 kart na przodzie i 
regestr. 



Jest to 2gi tom Operum Sokołowskiego 
jak widać z napisu regestru. Od str. 7-46 
są: Odae tres funebres dc laudibus Sta 
ntslai Socolooii, Andreae Schonaei , pu- 
blici in Acad. Cracov. PKilos. Professoris. 

2513. •*"** OffiaraMibolaia Wo- 
lodhowicza. AnnolacyiNonego Te- 
stamentu Roku 1601. Marca 14 dnia 
wydana. 4. 55 kart nieliczh . i4na 
przodzie. Na odwrocie tytułu: 
w Wilnie w Drukarni Jana Rarca- 
na. IVa kładem samegoź autbora tych 
książek. 

Na końcu przedmowy do czytelnika te 
wyrazy: fVydane te książki z maiętno- 
ści tnoiey iv ziemi Zmudzkiey lezącey , 
z IJtfian. (Data taz co wyzey). .lest to nic 
więcey jak tres'ć albo Index Nowego Te- 
stamentu porządkiem alfabetu zebrany. 
Autor dyssydent. Gwiazdki na czele tytu- 
łu od Sobolewskiego położone znaczą rzad- 
kość książki. 

2514.Monotessaron Evangelicuia 
seu catcua aurea ex quatuor Evan- 
gclistis , totidemque pene millibus 
distinctionnm^ connexa. Auctore 
R. P. F. Seyerino Lubomuo Roxo- 
lano S. Tbeol. Doctore Conven(u8 
Cracoriensis Prorinciae Polonaee 
Ordinis Praedicatorum. Operum 
Tomus Primus. Quo concionato- 
ribus, jjeneralis metbodus, seu jjc- 
neralc introductorium, in omnem 
modum et artem inleilicendi, ac 
praedicandi Sacri Eloquii Scriptu- 
ras ad cuiuscumque subiecti fucil- 
limam pertractationem, continua lo- 
corum serie, seu tabulis perpctuis 
exbibetur. Cum sex- indicibus lo- 
cuplelissimis, in principio et in cal- 
ce totius libri primi positis. Omnia 
Sanctae Catbolicae Rom. Eccl. et 
S. S. D. IN. Pauli Quinti eiusque 
successorum auctoritati , censurae, 
iudicio, a Filio obedientiae et fidei 
bumiliter' subiiciuntur. Cracoriae, 
in Offic. Typojyr. Razilii Scalscii. A. 
D. M.DC.Yii. 1020\str. 

(Janoc. Nachr. I. 110) 
Więcej nie wyszło. Miało być wszy- 
stkich Tomów dziesięć i zawierać sporne 
zdania i rozprawy o Jezuitach , tajemni- 
cach nauce i texcie Pisma S. (Siarcz. I. 291). 

2515. Bndericus Bartscius. In 
Eraugelia Adrentus commentatlo- 
nes. Crac. 1607. Typ. INicol. Lobii4. 
(Sienk. Dod. do Bent.) 



36 



TEOLOGJA, PISIWO Ś., WYKŁAD. 



2516. Piotr Skarga. Areopag, to 
iest wykład slow S. Apostoła, ktore- 
ml w Areopagu Trybunalisty pogań- 
skie w Atenach, do uznania iednego 
prawego Boga, namawiał, w Krako- 
wie. 1609. 4. (Nieś. III, 719. N.i6). 

2517. a) Gommentarius inEpisto- 
łamJohannis Apostoli primam. Fau- 
sti SociMSenensis. Racoyiae, 1614. 
8. 523 str. 1 hartą erraty na koń- 
cu i 3 na przodzie. 

Przedmowa Yalentina Smalcinsa adlllu- 
stres Reipublicae Argentoratensis Senato- 
res. Pisał to Socin r. 1604, to jest na 
jeden rok przed śmiercią. (L. S.) 

b) Gommentarius in episto- 
iam Johauuis Apostoli, Fausti 8o- 
ciNi Senensis. Racoyiae Sternacki 
1628. 8. 528 str. 

(Kat. Dnpl. Pał. N. 149). 

2518. Jacob. Gapelli Obserratio- 
nes in Ep. ad Hebraeoa. Gedanl 
1 624. 8 . ( C ompen . Pries . BibI . p . 1 38) . 

2519. Gommentarius in Episto- 
li ad Gaiatas , ex praelectionibus 
potissimum Jobannis Ghełlii^ Ec- 
clesiae Racoyiensis Ministri con- 
ścriptus a Jona Schłichtingio a^u- 
Łowiec, Ejusdeni Eccl. Ministro. 
Racoyiae, typis Sternacianis, 1628, 
8. 3i6 str. 6 kart na końcu i 8 ną 
przodzie. (L.S.^ 

2520. a) Gommentarius in Episto- 
lam adHebraeos. Gum Indice rerum 
locorumąue Scripturae. Racoyiae 
typis Pauli Sternacii Anno Cbristi 
1634.8. ^99 str. 20 kart na koń- 
cu i i7 na przodzie. (L. S.) Zob. 
Noty. 

b) Gommentarius in Epist. ad 
Hebraeos ex Job. Grellii praelectio- 
nibus conscriptus a JonaScHŁiCHTiiN- 
Gio. Racoyiae typis Pauli Sternacii. 
1636.8. (Ban. H.D.K.P. 11.119). 

2521. J. Grjbłłii Franci Expiica- 
tio Gapitis decimi quinti prioris e- 
pistolae Pauli ad Gorintbios. Typis 
Pauli Sternacii A. D. 1635. 8. 282 
str. i 4 karty na przodzie. (L. S.) 

2522. Gommentarii in Eyange- 
lium Mattbaei et epistolam Pauli 
ad Romanos incboati a Jobanne 
Grełłio Franco. Typis Sternacii; 



1636. 8. 249 str. 8 kart na koń- 
cu i 8 na przodzie przedmowy Ja- 
na Sloińskieyo. (L. S.) 

2523. Gommentarius in Epistolas 
Pauli Apostoli ad Tbessalonicenses. 
Ex praelectionibus Jobannis Grellii 
Franci conscriptus a Petro Morsko- 
vio a Morskow. Racoyiae, Typis 
Pauli Sternacii 1636. 8. 247 str. i 
5 kart przedmowy. 

Wyznaje autor w przedmowie, iz rzecz 
jest Krelliusza, asłowajego. Kreiliusz miał 
zwyczaj nie z pisma lecz ustnie wykładać 
Apostołów: za radą samcg;o Kreliusza Mor- 
skowski pisał, co na lekcjacli słyszał i da- 
wał nauczycielowi do przejrzenia i popra- 
wy. Stąd urosło dzieło niniejsze. (L. S.) 

2524. De Gapite 7. ad Romanos 
publice defendet Georgius Gleini- 
Gius Łcsna Polon. Franeauerae. 
1639. 2 ark. 

Dysputa miana pod przewodnictwem Ja- 
na Makowskiego S. T. D. (L. S.) 

2525. Georgius Wechnerus. 
Sinus Abrabae cujus Łucae XVI. 
fit mentio. Lesnae Pol. ex ofBc.Typ. 
Wigandi Funccii. 1639. 8. 

(Sienk. Dod. do Bent) 

2526. DissertatioTbeoIogica conti- 
nens Exegesin Dicti ApostoliciRom. 
111. yers. 23. 24. 25. 26. de Justifica- 
tione bominis peccatoris coram Deo, 
Ejusque causis omnibus, quam — 

Eubliceyentilandam proponit Abra- 
amus Hęysęus Dantiscanus. Ro- 
stocbii Typis imprimcbat jNicoIaus 
Keil. M.nc.XLiv. 4. ^i ark. (L. S.) 

2527. Abrab. GaloyiiYestibulum 
in Epistolam ad Hebraeos. Dautisci 
1649. 4. (Compen. Pries. Bibi. p. 137). 

2528. 3Iart.Spilenbergeri Distin- 
ctiones ctsententiacTbeol. inEyan- 
gel. S. Marci. Gedani 1659. 2. 

(Compen. Pries. Bibl. p. 111). 

2529. Apocalypsls reserata, d. i. 
GeoiTnette Offenbarung Jobannis, 
darinnen nacb gemacbter Eintbei- 
lung der Zetten N. Test. in das 
Reich des Dracbens , die Stadtbal- 
terey des Antichrists, der rubige 
Zustand derKircbe im ReicbeGhri- 
sti,durch Erklarung desXl.iindXVJ. 
Gapitels , gezeiget wird , was bey 
diesen unseru Zeiten 1) bisber er- 



TEOLOGJA, PISMO Ś., WYKŁAD. 



37 



fiillet worden^ 2) jetzund in yollem 
Effect steliet, 3) und nunmebr im 
bald liunftio^en Jalire zu erwarten 
ist. £lbin{;cn, auf Kosten Jac. Weis- 
sens. 8. 7 ark. Rzadkie. 

Z refutacji pisma przez .Ian?i Henryka Ur- 
sina który iył około połowy wieku XVII. 
miarkować można ze i to wyszło około te- 
goż czasu. (Yogt.Catal. libr. rar. p.39,716) 

2530. Jonae Slichtingii de Bu- 
kowiec Notac in Doct. Georgi Vech- 
neri coneioneni, quain Labiiit super 
initiuin Eyanjjclii Joannis Lesnae 
A. 1639. Racoviae łypis Seb. Ster- 
nacii. 1644. 8. 186 kr. 

Drukowano rzeczywiście w Amsterdamie. 
(Bant. H. D. K. P. II. 115.) 

2531. Christopb. Saisdii Inlerpre^ 
tationcs paradoxae quatuor Evan- 
gelioruDi ; guibus affina est disser- 
tatio deVerbo, una cum appeodi- 
ce. Cosmopoli (Amstelodamij ap. 
Libertum Pacificum. 1670.8. 4/6 s(r. 

(Catal. de la Ęibliptk. du Roy. Paris 
175^- T. III. D. ?. N. 2461.— Vogt, Ca- 
tal. Libr. rar.) 

2532. Sam. Przipcovii Eąuitis 
Poloni , et Consiliarii Electoris 
Brandeburgici Cogitationes sacrae 
ad initium eyangelii Mattbaei et o- 
mnes epistolas apostolicas nec non 
tractatus varii argumenti praecipue 
de jurę Christiani Magistratus quo- 
rum Catalogus post praefationem 
exbibetur. EIcuthcropoli a. 1692. 
f. 900 słr. 

.Jest to Tom 7my Biblioth. Fratrum Po- 
lan. zawieMJący w sobie wszystkie pisma 
Przypkowskiego. W przedmowie jest wia- 
domos'ć o życiu autora. W dziele , Bibło- 
theque Universelle de Tannee 1639 Pol. 
XXIV. p. 1 — 40 jest trcs'ć pism Przypkow- 
skiego w tym Tomie zawartych. (L.Sob.) 

2533. Stepbaiii Wollcrs, Weiss- 
beit und Krafft Epistolischer Lch- 
ren , iiber dle gewobnlicbe Sonnta- 
glicbe Epistcln. Dantzig 1704. 4. 

(Cat. Janss. 1706.) 

2534. Nowy Testament, Ewa- 
nielia, Dzieie, i Pisma Apostol- 



skie vr swoicb wyiątkacL , treści i 
wykładzie ze stosunkiem starego 
do nowego Testamentu do Pacie- 
rza dla każdego wieku i staną 
Cbrzcścian przez X. Filipa Neryu- 
SzaGojLĄSsKiEGO Scbol. Piar. w Imp. 
Uniwcr. S. T, D, Professora Pi- 
sma S. 

Utaiłeś to przed mądrymi i prze- 
zornymi, a małym obiawiłeś. 

Matb. XII. 

Za pozwoleniem Wyźszey Wła- 
dzy Ducbowney. W Drukarni Dye- 
cezalney u XX. Missyonarzow. 
(w Wilnie) b. r. 8. F/. 421 str, 
i reg. 

2535. a) Vivificae passionis Chri- 
sti Historica cxplanatio, cum doc- 
tissima applicatione ad sacrificium 
utrlnsciue tcstamenti , Per eximium 
uirum Jouankem Leopołiensem , Ar- 
tium et Tlieołogiae professorem, 
Canonicum Sancti Floriani, Catbe- 
dralis EcclesiaeCracouien. olim ecr 
clesiasten ordinarium congesta et 
pronunctiata. Cracouiae ex officina 
Yngleriana. Anno domini M.i)xxxTH. 
8. 89 kart nieliczh. druk gocki. 

Na odwrocie tytułu bardzo gładki bolo 
sztych. — Dedykacją poprzedzają naprzód 
14 w. ł. do Pobożnego Kapłana {Pia Saeer- 
doti) i 4 w. do Chrzes'ciańskiega czytelni 
ka, powtóre : Imiona 16tu autorów wtem 
dziele cytowanych. Zob. Noty. 

h) Vivificae Passionis Cbristi Hy- 
storica expIanatio^ cum doctissima 
applicatione ad sacrificium utriusaue 
testamenti. Per exinłium uirum Jo- 
AKNEM Leopołiensem ctc. congcsta 
et pronunciata. Jam iterum reco- 
gnita et a mendis plurimis purgata. 
Cracovie ex Officina Vngleriana. 
An. DomiuiM.D. xxxviii. 8. 39kart. 

Na odwrocie karty tytułowej holcsztych-. 
który, tak układem swoim, jak wykona- 
niem, przewyższa produkcje tego rodzaju 
późniejszych wieków w Polsce. Zob. Noty . 



38 



TEOLOGJA, OJCOWIE SS. 
II. Ojcowie SS. 

1) Zbiorowo. 



2536. Sanctissiinoruin Patrum 
eorundemqiie eriiditissimoruiu vi- 
roruni Basiłii Mag^iii Jo. Chryso- 
STO-Mi, Jo. Damascem et Symeonum 
Metaplirastac , ac Jiinioris Theolo- 
goruin. Pauli quoqueMonachi, O- 
ratlones in diviiil corporis conimu- 
nione, itemaiie alias ąuacdam di- 
cendae, perPhilippum Gundelium 
e graeco iam prinium integre trala- 
tae. ISa końcu: Cracovic apudHic- 
ronyin.Viet.1522. 8. 22 kart. nie- 
liczb. (L.S.) 

2537, a) Oratioues quedam dev0' 



tissiine Basiłji Magni , et Ghriso- 
STOMi de commiinioneEucharistiae, 
a Francisco Rholandello Tartiisiensi 
e graeco transiatae. Cracouiae ex 
Officina Typographyca Vngleriana. 
Anno Domini 1540. 8. 32 kart nie- 
liczb. Dnik. łacin. Na tytule : Ad 
Łectorem libellns per Pbilippuni 
Gundelium Boium. 8. wier. łac. 

Są tu modlitwy nie tylko Bazylego i Chry- 
zostoma, lecz i innych. 

h) Typ.Hier, Scbarffenbergii 

1555. 8. (L. S.) 



2) Pojedynczo, 
Ignacy. 



2538. TOYAriOYlEPOMAP- 
TYPOm rNAT10YAQxie7iiax6- 
ns QtiiTcoXe(oc Ayrio^iiccc, ETiicoKai. 

a. Hcoc 2fivcvai8c. 

/?. Ilcóg nokvxacnov Emaxonov 

y. JJooc Ecfioisc. 

d. Jlgóg Pwfiaisc. 

e. Ilębs ^iXaSiX(fiHq. 
c. IJcbc Mayyijaisc. 



^. IJcoc TQa?2rjalac. 

Na końcu: Saniosci. In Typo- 
grapbia Academiae Martinus Len- 
seius cxcudebat. m.d.xc.vii. 4. 88 
kart. 

Wydał z mannskryptu Krakowslilego Fa. 
bian Birkoiuski, na druk nakład wyłożył 
Kardynał i Biskup Jerzy Badziwjłł. Trze- 
cią częs'ć prawie zajmuje przemowa o ży- 
ciu S.Ignacego. (Janoc.Nachr. N. ??0.) 



Justyn. 



2539. Świętego Justyna Filozofa 
y męczennika Rozmowa s Tryfo- 
nem Żydem , do Marka Ponipeiusa 
napisana. W ktoreysię zamyka na- 
uka, o prawdziwym poznaniu ic- 
duego Boga , y Posłańca iego Je- 
zusa CbrysŁusa, która nie tylko Ży- 
dowski ale y Sabellianow starych 
y dzisieyszycb błąd wywraca. Ktey 
Rozmowie przydan icst List krotki 
tegosz Justyna do dwu Braciey. 
W którym wypisuie iaki ma być 
żywot y obyczaie prawdziwego 
Cbrzecijaniua. Żył Justyn po na- 
rodzeniu P. Cbrystusa we stu le- 
ciecłi : A potym dla wiary zamor- 



dowan Roku 141. Tak iako w ży- 
wocie iego naidziesz. Drukowano 
w Nieswiźu, w Drukarni Danielo- 
wey- Roku 1564. 4. listów 148 
po ied. str. liczbow., -4 ark. na 
priodzie, gdzie Przedmowa i Ży- 
wot s. Justyna, i 3 ark. na końcu, 
gdzie jest regestr i Odezwa tłuma- 
cza do Czytelnika pod napisem: 
ArPENDix, to iest, przyczynek na 
zamknienie thych Ksiąg. Na koń- 
cu tey odezwy podpisał się tłu- 
macz: Laurentius Criscovius. 

Dzieło niezmiernej rzadkos'ci, którego 
ani Bock ani Sandius nie wymienili. L. S.) 
Zob. Noty. 



TEOLOGJA, OJCOWIE SS. 



39 



Tertuljan. 

2540. Q. Soptiini Florcntis Ter- tarlis illustratus. SuperJorum per- 

TULiANi dc praescriplioiilbus adver- missu. Cracoviae In officliia An- 

SU8 omnes liaereUcos Liber distinc- dreac Petricovij A. D. 1605. 32. 
tus in capita , et brcvibiis nolalio- i^- Horod.) 

nibiis ex Jacobi Pamclii commen- 



B A z 

2541. Basilii Magni, Archicpi- 
scopi Caesareae Cappadoeiae, dcMó- 
libiis Oralioncs XXIII 1 a Simone 
Majjistro ac sacri palalii quaeslore, 
ex eiiis seriptis in unuin conjceslae 
nunc primum in lucern edltacStani- 
slao llouio intcrprele. Venetll9 
Mi.,.xMii. 8.(Toml.)5^, T.U.38, 
T. 111.44, T. IV. 39 kart z je- 
dnej stony liczhow.., oprócz tego 
harty na przodzie każdego tomu. 
Zob. Noty. 

Tom IV. z winietlsą na tytule odmienną, 
Yenetiis ex officina Jordani Zileti, na koń 
CU laki napis : Fenetiis Joann. Gryphius 
cxcudebal. m.d.lxiiii. 

b) exOffic.Tvpo{fr.Nicol. 

Bassaei 1598. 8. 512 'sir. 

c) — — Ethica sive sermones 
XXIV dc clvili sapientia Cliristia- 
nornni in locos coniniunes reducti, 
collccti ac conjfestl ex seriptis D. 
Basimi M. Studio Simonis Magistri, 
nunc primum c MSS. Codd. cditi 
ffT. et lat. ex inteterpretatione Sta- 



2544. a) Tov iv ayioicnaTcbgvfiu)V 
KvQiXlov'AQxu:itoy.67iov'^ liQOOol,v- 
fiwp fivaiayoiyixcci, '/.atri^r}atLq 7tśvTe 
tjcóg TOVg Vi(jD-cf wTiccyg. Sancti Pa- 
tris iNostri Gyrilll ArehiepiscopiHiC' 
rosolymorum Mystagojylcae Cate- 
cbeses quinquc, ad eos qui sunt 
recens illuminati. Quae nunc pri- 
mum et Graece et Latine simul e- 
duntur, ut qui dubilet de Latinis, 
ad Graecas possit recurrere , is qui 
Graecas non satis intcUi{]^at, La- 
tinas legat. Joannę Grodecio inter- 
prete. Vlennac Ausiriae iuAcdibus 
Collegii Caesarij , Societatis Jcsu, 
Anno Ai.D.Łx. 4. Text grecki ma 



\ L I. 

nislai Ilovn. Francofordiac Petrus 
KopAiusieU. S. 

3542. IvHiłra HHte Bb cBHrabiXT> 
oHiiJ,a iiaiuero BacH;iifl Be;iHROro, 
Apxie!iiuiv(jua Kecjipia Kaiina^onifi- 
cRiH. 3 ^pyKapH^fc Ocmpo3CKoe Bbi^a- 
HH ecnib B^b ;il5mo omij cis^aHifl Mipy 
^^ 7102, a cmi. iioiiAoniH po;«^e- 
cmBO Fa Ea h ciraca nam ero Ic. Xa 
l5y4 wbcfli^a niapma 3 ąuh. Na koń' 
CU : Cifl KHijra B a c H ;i i H Be^iiKifi 
noB<*;i'tHieiMT. 11 B;ia(HbiMTj KomraoMił 
H HaR^a^oMi., nipy;ioMi> H upoMbi- 
(•AOMT> HcHf ocr.enoHoro immłmojkho- 
ro KHHłKauiH KoHcniaHrnHHa Koh- 
cma>imHHoiiu^a OciiipoacKaro, Boe- 
r.o^bi KieBCKaro , MapiUrJ^iia 3eMJln 
Bo;ibiHCKoe, Cmapocniw B^a^HWep- 
CKaru etc. Bbi^ana ecmT,. 

(Strojew N. 75— L. S.)). 
2543. S. Baz\łiusz Wielki, przed- 
tym greckim łacińskim i Słowiań- 
skim, a teraz polsliim językiem po- 
kazany, b. m. 1686. fol. 

Autor ma być Teofil Rutka Jezuita. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

I L Ł I. 

kart Xl fil. i jedną nieliczbowaną, 
na omyłki tliniku. Przekład łaciń- 
ski kart X/^. i 5 kart nieliczbow. 
naprzodzie, gdzie oprócz osobne- 
go tytułu dedykacya. (L. S.) Zob. 
Noty. 

h) Parisiis 1564. 8. (L. S.) 

c) AntverpiaeExcudebat sibi 

et Materno Cbolino, civi Goloniensi, 
Christopborus Plantinus , 1564. 8. 
351 str. 6 kart regestru na końcu 
i 8 kart na przodzie. (L. S.) 

d) Studio et opera Joanni* 

Prevotii. 1631. fol. 

(Bibl. Król. w Paryżu. (L. S.; 

2545. a) Sancti Patris uostri Gy- 



40 



TEOLOGJA, OJCOWIE SS. 



RiLLi Archieplscopi Hierosolymo- 
runi Gatechcses łUuniiiiatorum Hie- 
rosolymis XVIII et quinque Mysta- 
gogicae. Quae tempore qułdcm Hie- 
roiiynii et Damaseenl extabant, ut 
ipsitestaiitiir; proxiinis vero aliquot 
seeulls, in abstrusis quibusdain lo- 
cis dellteseentes , nunc priinum La- 
tinitate donatae in lucein prodeunt. 
Joannc Grodecio P. et J. U. D. De- 
cano Glogoviensi , Vratislaviensl 
Yarinlensique Canontco, interpre- 
te. Coloniae apud Materuum Cho- 
linum. 1564. fol. 205 str. i 10 kart 
na przodzie. 

Tu Dedykacja : 1) Reirerendiss. in Chr. 
Patri et Dom. D. Caspari D. G. Episcopo 
Vratislaviensi, superioris et inferloris Slle- 
siae Capitanco. 2) De Cyrilli Tita et scriptis. 
Ta -wiadomość o życiu i pismach Cyrilla 
ma na końcu datę : Scriptum Tridenti du- 
rante Concilio oecumenieo die nona Julii 
Anno D. 1563- 3) Index rerum memorabi- 
lium etc. Zob- iYofy. 

b) Luletiae Parisiorum apud 

Claudium Morellium mdcyiii. 4. 

Toz in Thcatro Sheldoniano, Oxoniae 
MDCCiii. fol. i w Zbiorze dzieł S. Cyrylla 
przez Anton. Touttee Lutetiae Parisiorum 
MJ>CCXXX. fol. 

2546. KaaaHLC cBiirnoroKHpHJi.;ła, 
nampHapxH Iepyca;iHMCKoro, o Ah- 
inHxpHcin-k II 3HaK0XT. ero, 3 poauiH- 
peuieMi) Haycu npomHB-b epeceu po3- 



Hbix'Ł. Kazanie S. Cyrylla, palryar- 
chy Jerozolimskiego^ o Antiebryście 
y znakocb iego, zrozszyrzeniem na- 
uki przeciw herczyom rożnym 
^y Wilnie roku od stworzenia świa- 
ta 7104, a oniT. BonAoiąeHbH rocno^a 
Haiqero Ic. Xpucnia i ii^Cf. 8. 224 
nart. 

Na odwrocie karty tytułowej, herbXięcia 
Ostrogskiego, któremu Icsiązka ta poświę- 
cona. (Strojew. N. 35.) 

2547. S. C\RiŁLUs Patryarcha 
AIcxaudryiski — z różnych swoicli 
ksiąg iak z grobu na świat wypro- 
wadzony przez X. Theofila Rutkę 
S. J. R. P.1697. w Lublinie w Druk. 
Koli. S. J. 4. 233 str. 10 kart na 
przodzie, 3 na końcu. 

Przypis. Gedeonowi Wojnie Orańskiemu 
Episkopowi Cbełmskiemu. 

2548. Cb. KnpHjiAa AnxienHcKo- 
na lepyca^HMCKaro noyqHine.»ifcHMH 
cnona Hs^aHie Binopoe B-b Fpo^H-b 
1786. fol. 

Pierwsze wydanie w Mosliwie *. 1644. 
Jedna tu jest tylko nauka S. Cyrilla, i to 
skażona. Autor jest StcfanZizani Białorusin. 
(Sopik.N.570.) 

2549. Cb. KapnJiAa ApxienHCRO- 
na A.^icK.caH^piHcRoro Caobo o hcxo- 
4* AJUiH orriT. mtAa nepeBo^ii ckrpe- 
HecKoro. Hs^aHO Ciuapoo6pn4i;aMH. 
BI IloHaeBt 1797, 8. (Sopik.N.574.) 



Grzegorz Nazianzeń. 



2550. Sentcntiae et Regulae yi- 
tae, ex GREGORiiNazianzeni Scrip- 
tis collectae per Joannem Sambu- 
cum Pannoniuni — Intcrprctc M. 
Joannę JSovacio de Dys. Crac. ex 
offic. Lazari, 1578. 4. 76 str. 

Tłómacz powiada w przedmowie, iz te 
gnomy przeszłego roku ofiarował w ręko- 
piśmieStan. KarnkowsluemuBisk. Kuj. tak 



przepisane, aby z textem greckim mogły 
wj'js'ć na jaw. Tymczasem zas' wydaje sa- 
mo ich tłómaczenie. (L. S.) 

2551. Bnpme et mpare^in Xc Ilac- 
xoHi., cT. Tparopia BorocAOBa, bo 
cBanibifi BCAiuŁiH n-femoK.Tj, UHa Ąeuh 
BocKpecenlH XpHcmoBa. bo JIbboii-Ł. 
1630. 4. 

Językiem białornslum. (Sopik N. 199.) 



E 



P I F A N I. 



2552. S. Epiphami Cypri Oratio 
in Sepulturam Corporfs Domini. 
Nunc primum in luceni edita exBi- 
bliotbeca Simouls Simonidae. Sa- 
niosci. Cum Privil. Pont. Sanctit. 
et Regiae Maicst. x>Iartin. Lcnscius 



Typogr. Acad. excudebat. A. D. 
M.DC.ir. 4. 33 str. i 4 hart na 
przodzie. (Janoc. Nachr. V. 217.) 
gr. et lat. Parisiis 1612. 

(L.S.)^ 

Jest to tłómaczenie mowy S. Epifania- 



TEOLOGJA, OJCOWIE SS. 



41 



sza iic Tij* &eoaafiov tacpi^r, która do wąt- 
pliwych należy (Fabricius Bibl. gr. T. VIII. 
p. 273.) przez Stanisława Phacnickiego . 
Znajduje s}ą ona w zbiorze dzieł tego świę- 



tego , po łacinie wydanycli przez Sebastia- 
na Cramoisy, o ezćm Fabricius Biblioth. 
Gr. Vol. VII. Lib. V. Cap. II. p. 419 i 428. 
Zob. Noty 



2553 . Divi Joannis Ghrysostomi, 
Arcliiepiscopi Constantinopolitanl, 
De (liyitiis et paupertate, Oratlo. 
A Martino Cromero E Graeco Ła- 
tine facta 

Cleinentis Janitii, P, L, Epigramma. 
Pauperiem frustra laudas Chryso- 
stonie n ostro 
Tempore, quo solas yulgus ado- 
rat opes. 
Diceris stolidus,dicerIs sordidus, unl 
Yis lioinini famulos qui satis esse 
duos. 
Addcrc debueras aliis praeeuntia 
longa 
Agmina, cqiios, scurras, tympa- 

na, iiabla, coquos. 
Nakońcu: CracoYiae ex ędibus. 
Hicronymi Yictoris. Anno Domini 
M.D.XLi. 8. 3 ark. druk piękny i 
poprawny. Text grecki obok tłó^ 
maczenia. Zob. ]\oty. 

.(Janoc.Nachr.V.202.) 

2554. DIvi Joannis Chrysostomi 
Oratioucs duae ; de Humilitate A- 
nimi, et dcUxore et Pulcbritudine. 
Martiuo Cromero Interprete. Cra- 
coyic apud Hicronymuni Yietorera. 
Alino Domini m.d.xlv. 8. 5^ ark. 
Druk podobny do poprzedzającego. 
Text grecki obok tlómaczenia. 

Kromer przypisał lo tłómaczenie Samue- 
lowi Maciejowskiemu Biskupowi Płockie- 
mu, gdzie powiada, ze pracą tą słodził zal 
ze śmierci Gamrata dobroczyńcy swego. 
(Janoc. Nachr. V. 203.) 

2555. Divi Joannis Chrysostomi 
de ingluyie et ebrietale oralio , a 
Marliiio Cromero c graeco latina 
facta. JS^a końcu: Cracovic in ędi- 
bus HieronyinoVietoris. A. D.1541. 
Mensę Junio. 8. ii kart. 

Przedmowa krótka do Jana Tarnowskie- 
go. (L. S.) 

2556. Di\l Joannis Chrysostomi 
Arcbiep. Constantiii. de non con- 
tcnineuda Ecclesia Dci et mystcriis 

Tom II. 



' z o S T o M. 

oratio, e graeco in latinum versa. 
Martino Cromero auctore. Na koń- 
cu : Cracovic ex ędibus Hier. Viet. 
1541. Mensę Majo die VII. 8. l^ark. 

(L.S.) 

Dedykacja Piotrowi Gamratowi. 

2557. a) D. Joannis Chrysostomi 
Orationes Octo, ex antiquo exem- 
plari Graeco in Latinum versae , et 
aliis eius Homelijs et operibus noa 
adjunctae, Martino Cromero , Ca- 
nonico Cracoyiensi, Oratore et Se-' 
cretario Regio Interprctete , in lu- 
cern denuo aeditae. 

I. De non contemnenda Ecclesia 
Dei et diyinis Mystcriis. 

II. De diyitiis et paupertate. 

III. De Ingluuie et Ebrietate. 
IIII. De Aducrsa Yalctudinc. 

V. De animn. 

VI. De Humilitate. 

VII. De Auarilia. 

VIII. De uxore et Pulcbritudine. 
Moguntiae apud S. Vietorera, ex 

officina Francisci Behem Typogra- 
pbi AnnoM.D.L. 8. 78 kart i jedna 
bez liczby na końcu^ gdzie podo- 
bny i podpis drukarski. 

Textu greckiego w tem wydaniu niema. 
Por. Janoc. Nachr. V.204. Bentkowski (II. 
716) mylnie wymienia wydanie Mogunckie 
r. 1530. 

Mowy naprzód pojedynczo wydawał Kro- 
mer w Krakowie, i te edycje są nadzwy- 
czaj rzadkie. Załuski miał tylko drugą o- 
sobno, oraz szóstą i ósmą razem drukowa- 
ne. W Bibliotece Puławskiej jest tylko 
pierwsza i trzecia, pojedynczo drukowane, 
u Vietora r 1541. Czy czwarta, piąta i sió- 
dma, podług porządku tu wyrażonego, 
z tejże drukarni i fegoz roku wyszły, nie- 
wiadomo. Zob. Nry poprzedzające. Edy- 
cją tę Moguncką wszystkicb ośmiu mów ra- 
zem, wydał Jan CocW«eM5, Kanonik Wro- 
cławski. 

Wydanie niniejsze bardzo jest rzadkie. 
Miał Sobolewski je z Bibl. CesarskiejwWie- 
dniu. Inne wydanie, także rzadkie, tamże 
się znajduje, którego opis w następnym 
numerze. (L. S.) Zob.ISoty. 

6 



Al 



TEOLOGIA, OJCOWIE SS. 



h) Aliqnot Orationes D. Chry- 
eosTOMi Graccac et Latinac, antę 
Iioc teinpus Graece nunąiiam cditae, 
l^atine tantum semel : cum Epihpa' 
nil qiiadam^ ofatione, ac Historia 
de Jesu Christo: interpretibus Mar- 
tiiio Cromero et Vito Amerpachio. 
Accessit quoqiie rerum et verbo- 
rum mcmorabilium Itidex. Basiieac, 
per JoanncmOporinum. Na końcu: 
Basiieac ex OfHcina Joannis Opo- 
rini, AnnoSalutis humanae m.d.łii. 
Mensę Martio. 8. i ark. na przo- 
dzie dedykacji, 95 str. textu gre- 
ckiego. Si 03 str. przekładu łac. i 
iO kart regestru. Zob. Noty. 

2558. S. J. Złotoust. Besiedy na 
Po&hni&S .AplnPawlą. Zaczęto dru- 
kować roku od sttvorzenia ^ox& (') 
(7129) od narodzenia Chr. nyy.cA 
(162 1 ^m.iesiącaMarca\^ dnia. Skoń- 
czono ^oAa(7131)od narodzenia ay/.y 
(1623)/ fol. 

Z przedmową Elizeusza Pleteneckiego, 
bez tytułu. (L. S.) 

2559. Bec-fe^w Ha noc;iaHifl C an.ia 
nap.;.a, Tam. r. «;fxy(1623.foI. (L.S.) 

2560. Iwe Bb C. o. H. IwaHHa a.iarao- 



acmaro 6ecl?4bi hs ^IsHaia. ivŁa2vrze 
Pieczerskiey Kijowskiey r. aynS 
(1624). fol. (L.S.) 

2561. Knura H«te bt. crsHmwKt 
oinna iinmero loaHHa 3jiaiiri>yttiiaro 
apXTPniicivOiia KoHcmeHinHHarpa^a , 
Maprapiimi. r.nuroJieMaa. 3 /łpy- 
KapHt^ Ocrripo3CKoe Bw^aua ccmB. 4. 
8, 331 i 204 kart 

INa odwrocie herb Xiccia Ostrowskiego. 

Na kańcu : Bowieio noMomiio , npoMW- 
ra^eHieM-b uBCfeMi. naK.ia^^oMTj ó-iaroiecmn- 
Baro H xpncnio.\io6nBaro KH;i3a KoHcmaH- 
muHa, Bt CBanioMTj KpemeHin Hapeienaro 
Bacu.iia , KHawama Ocmpo3CKaro , Boeso^bi 
KiescKoro , wapiuaaKa 3eM.iH Bo.ibiHCKoe , 
cmapocmbi B.ia^nMepcKaro n npoiaa , Bbi- 
;^pyKOBaca n chsepinnca KHnra cia, Smdkb- 
Haro loaHHa 3.łainoyctnaro,r.«aro.łeMaa Map- 
rapumij, et npoHUMH ^ynieno^esHWMH cao- 
BM, kij Helł npa.io/KeHWMH , btj óorocnacae- 
momTj rpa^-fe Ocmposb, bTj .^trao oimi co3^a- 
Hia Mipa ce^Mbia mbican^H io4, a orni. no 
n^omn powecmBa rocno^a Bora h cnaca na- 
iiiero Ic, Xpucma rabicam,a 5g5, Mtcai^a iio- 
jiH ^Ha i6; ^asmeMy a«e Bory Haqamn n 
c-bBepuiuran ó^iaronsBOAnBuieM)- necnib h 
noK.iaHaHie, cłana u ^epwaBa, bt. b^km, 
aMUHii. (Strojew. N. 33.) 

2562. Iloyn-HiH CB. loaiiiia 3ao- 
nj03'cniaro. Fpo^HaiygH. fol. 

(Sopikow 1. !N.8fi8.) 



HlERONYM. 



2563. Dlvi Eusebii Hieronymi 
Slridonensis Epistoła ad Rusticum 
Monacbum, qua YiYcndi formam 
praescribit,pcr^rasmMmi{o<erorfa- 
muni diii^entissime recoj^nita. Cra- 
coyiae apudHicr. Yietoreui 1518.4. 

Wiersz Leonarda Cox do wydawcy Ma- 
cieja Holnstcina, rodem ze Szląska. 

(.lanoc. I. 124.) 

2564. Aliquot EpistolaeDivi Eu- 
sebii HiEROi>YMi Stridonensis , re- 
fertae saluberrimis praeceptis , ad 
Yitam reete institucndam mirę fa- 
cientcs , ac ab Erasmo Roteroda- 
jno pristiuae intcg'ritati restitutae. 
Na tytule: Elegia Agricoli na cześć 



S. Hieronyma. Na końcu: A pud 
inelytam Poloniae CracoYiamTypis 
Hier. Vietoris. Anno ab orbe re- 
dcmpto M.D.xix. Zob. Noty. 
(.Tanoc. Nachr. IV. 138.— .lanociana 1.12.) 

2565. HiEROiNYMUS Euscblus Stri- 
donensis. De custodia virginitatis. 
Crac. Hier. Yietor. 1519. 4. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

2566. CKasaHie He.ł?KHBoe oirn. My- 
}KH npoBe^ua h cnama 3ana^Hbia i^op- 
KBH BR^HKaro yHHiaeAH lepOHHMa 
o ly^fc ówiraieMTj npe^ame-łH Focno- 
^a Ha mero Incyca XpHcma. 

Bez karty tytułowej. DrukwPolsec. 
(Sopikow I. 197.) 



(") "W niedostatku cliarakterów sławiańskicli , trzeba było mieć ucieczkę do wyraze- 
uia lat sposobem przyjętym w rachubie greckiej, ze-słowiańską zgodnej. 



TEOLOGJA, OJCOWIE SS. 



43 



A u G u s 



2567. Dlvi Aurelii Aitgustińi 
HipponcnsisEpiscopi^dcYita Cliri- 
stiaiia , ad sororein suam yiduaiu, 
Liber Unus. CracoviaeHierouYi>His 
Yietor ex«!udel)at. A. D. 1529" Ka- 
lendis Septcmbribus 4. 

Przctlmow.i Walentyna JEckiusa, ad Mi. 
chacłem dc Vratislavia Priiicipem Inclytae 
Cracovicnsis Unirersitatis Theologum et 
Philosophum^ — Sapientissimuin suuin Prae- 
ceptorem. (.lanoc. I. 70.) 

2568. De moribus Ecclesiae Ca- 
IbolioaeDiyi Aiirel. Augustini Hip- 
poncn. I^piscopi Liber 1. Siib au- 
spieio Revcr. D. Pctri Tomieii , 
Aiitistilis Cracoyicn. ediluspcrjo- 
aiiiicm Ceruum Tucbolien. Eiiis- 
deiu (iclsitudinis Seryiloreiii Mini- 
mum. Cracoyiae in Offic: Floriani 
Uiiclerii. An. D. m.d.xxx. die 12 
Mcnsi.s Junii. 4. (.Janoc.I. 34.) 

2269. a) S. Aureliusza Augustyna 
Bisliiipa Hipponeńskiego. Ksiąg 
pięcioro. Rozmyślania. Mowy ta- 
jemne. Broń Duchowna. O skru- 
sze Serca. O Marności Stviata. 
Teraz nowo z łacińskiego języka 
na polski według pewnieyszych 
Eseniplarzów przełożone /y para- 
grafami Hozdziałow oznaczone , 
przez Piotra Kazimierza Tryznę 
Starościca Bobroyskiego w Wilnie 
yv Drukarniey akademicy Societ: 
Jesu. 1617.4. 156 kart oprócz przed- 
mowy i regestru. 

Dedykacya Zofiey z Kielca Cliodkiewi- 
czowey Wojewodziney Wileń. Hetmano- 
wcyW. X. Lit: (Ad. Zaw. Noty.) 

b) S. Augustyna Hypponen- 
skicgo Biskupa Rozmyślania Na- 
bożne. Mo\\y taiemne do P. Bog*a. 
Broń duchowna. Przez Jego Mci 
P. Piotra Tryznę na polskie prze- 
'łoźone. A teraz nowo dla nabo- 
żnego Czytelnika przedrukowane. 
w Krakowie, w druk. Andrzeja 
PiotrJjowczyka, 1644. 8. 386 sir. 
3 karły reyestrti i 7 kart na przo- 
dzie przedinotvy.CL.S.) Zoh. JYoty. 

c) S. Augustyna Hypponeń- 



skiego Bisknpa Rozmyślania nabo- 
żne. Mowy taiemne do P. Boga. 
Broń ducbowna. O skrusze serca 
i marności świata , przez Piotra 
Tryznę na polskie przełożone. 
w Krako'wie w Druk. Andrz. Piotr- 
kowczyka r. 1644 przedrukowane. 
A teraz dla mało wiedzianey tey 
xiążki i t. d. expenseni pewnego ua- 
nowo przedrukowane w Poczajo- 
wie u 00. Bazylianów r. 1777. 8. 
ir. i 408 sir. 

(Dzicn. Wił. 1819. II. 553). 

2570. Gratianus Melitho Salis- 
bnrgensis, Asserta Concordia S. 
Tliomac cum S. Augustino Zamo- 
scii Typis Acad. impressa, Lubli- 
ni disputationi exposita An. 1669, 
nunc notis tbeologicis illustrata. 
h. m. i r. 4. (Sienk. Dod. do Bent.) 

2571. Nauki clirześciańskie , to 
iest : sentencye z ksijjg Augustyna 
S. wyięte z łacińskiego na polski 
iczyk przełożone przez Andrz. 
Cbryz. Załuskiego Biskupa War- 
mińskiego, w Warszavyie w Druk. 
Piar. 1686. 4. 

w Kaliszu 1730. fol. 

U Niesieckiego IV. 660 mylnie wydru- 
kowany rok druku': 1630. (Ju. r. ins.) 

2572. £lecta Diyi Augustini Ec- 
clesiae Doctoris a Celsiss. Principe 
Casimiro Floriano Czartoryski Ar- 
cliiepiscopo Gnesn. ex septem Diyi 
Doctoris Tomis inter publicas Re- 
gni etCatbedraeyiadislayiensis cu- 
ras A. D. 1671 accurate collecta et 
Perill. ac Reyer. D. Tbomae Sta- 
nislai Niemierza Arcbidiaconi Vla- 
dislayien.cura — A.D. 1688 publi- 
cae luci esposita. In Typogr. Coli. 
Posnan. S. J. fol. 844 str.2 ark. 
na przodzie i regestr. 

2573. Sancti Aurelii Augustini 
Hipponensis Episcopi Soliloquia , 
Meditationes, et Manuale, ivier- 
szem polskim w Nancy MDCCxxxxy- 
8. Alfabet i i ark. 3\ 

Tłómacz Stimsław I. {Leszczyński) 
liról Polski, Xiąz« Lotaryngii i Baru. 
(Jan. Pol. I. 41.) 



44 



TEOLOGJA, OJCOWIE SS. 



2574. Ś. Augustyn Biskup Hip- 
poneńskł Kościoła Bożego Doktor, 
w pięciu traktatach z ksiąg jego wy- 
jętych wiernie na polski przetłuma- 
czony slaranijeni i liosztem JP. Ma- 
teusza Kraszewskiego Opata Kon- 
gregacyi Czerwieńskiej XX. Ka- 
noników Lateranenskich Kanonika 
Katedr. Płockiego, za dozwoleniem 
zwierzchności Duchowney prze- 
drukowany w Warszawie w Dru- 
karni JKM. y Rzpltey XX. Schol. 
Piar. roku Pańsk. 1759. 8. prócz 
przemowy i regestru na końcu <, 
404 str. 

2575. S. Augustyna Hypponeń- 
skiego Biskupa Duchowne traktaci- 



ki. 1. Manuale albo krou ducho- 
wna. 2. O skrusze serca. 3. O mar- 
ności świata. Przedrukowane wWil- 
nie w Druk. XX. Bazylianów R. 
P. 1760. 12. 

2576. Augustyna S. Hypponeń- 
skiego Biskupa Rozmyślania o skru- 
sze serca y marności świata, w Po- 
znaniu 1770. 8. (Kat. GróUa 1793.) 

Zapewne i to powtórzenie tłómaczenia 
wyżej przytoczonego przea Tryznę. 



2577. Bened. Herbest. EipHca- 
tio AuGUSTiNi Sententiae dc SS. 
Encharistia. Coloniae 1567. 

(Bent. Noty.) 



M 



A K A R Y. 



2578. ^yxoBHWH 6ec^ĄU cBHraoro 
oniua Hamero Masa pi H nycmcA- 
HBsa ErynemcKoro: b ^ocKOHa.7icniBt 
xpHciniflHi, npaB0CAaBHHxt , MHOra- 
MH no^tiiniKaMH ^ymeaćaBeHHbiMH 
HanoAHeHUH u BcbMi) cmap^ro^HMcH 
o cnaceHie Ąjmn CBoeu Be.;iŁne Kt y- 

' '- ■' •■ . Nil 



36y40BaHH) nompeSHMH. 3 rpenKoro 
Ha PycK.iik H3Wk.t. mobo npcaoweHWH 
npai^eH) h cmapaHŁeMii hkokobi o6- 
iHe?KHme;iHoro MOHacmwpa, B. i^ep- 
K.BH CBHraoro H >KHBOmBop>iir{aro/^y- 
xa. B-b 6h./ihh , poKy 1627. 4. 42y 
388 i 20 str. (StrojewN.94). 



2579. IVHHranpeno;^o6Haro hBo- cł np«coBoayn4eHieMT. lum- 

roHOcHaro Onma namero HHKOHa rn TaKniHKOHa, hah iHuoBHHKa , 

HryMCHa ^lepubia ropw. IlepeBo^i. ch pyKonucHaro HS^^ana Cinapoo6pH- 

CH TpeMecKaro. bt. Ocmport i64o. ^u,aMH a. Hacraa. bt. HoMaeRt 1795. 

fol. Bardzo rzadkie. (Sopik.I.N.594) fol. (Sopik. N.595) 



T E o L o G J A. 

(JS Q T Y), 

Do A) ll^^stępne wtadonioilcl , Historja, lt.d. 
B) Źródła i Powaga. 



2216. Uczony Ludwik Sobolewski w przeglądzie Bibijotek, które 
zwiedzał, dotknąwszy nieraz źródeł bibljograficznych, czynił z nich 
"Wypisy odnoszące się do rzeczy polskich. Dla uniknicnia powtórzcii 
trzeba było je sprawdzić z rzeczami gotowemi do bibliografii w ni- 
niejszcm wydaniu z różnych miejsc przysposobionemi i oczyścić z rze- 
czy mniejszej wagi. Oto są niektóre z tych wypisów tym sposobem 
przejrzane. 

1. Bibliotheca Mariana Alphabetico ordine digesta et in duas par- 
łeś diyisa. Qua Auctores, qui de Maria Deiparente Yirgine scripsere, 
cum recensionc operom, continentur. etc. Auctore P.Hippolyto Mar- 
raccio Lucens, e Congreg. Glericorum Regularium Matris Dei. Ro- 
mae, Typis Francisci Caballi. 1648. 2. voll. 8. 

Polacy, mówi Sobolewski, nie mało o Najświct. Pannie pisali : w tym 
zbiorze przeszło czterdzieści takich pisarzów znaleźć można. Autor 
wybierał swoje wiadomości ze Starowolskiego i z Biblioteki Jezuickie- 
go Alegambego , a zatym też same tu są niedokładności , co i w tych 
źródłach. Czerpał jednak i z innych mniej znajomych. Przebiegiem 
te artykuły o Polakach i następne wybrałem szczegóły. 

Pars I, p. 3. Mówiąc o Bzowskim i jego pismach, oprócz 
Starowolskiego cytuje autor rękopism Joauuis Baptisti Lancii Ordi- 
nis Praedicator. S. Theol. Magislri pod tytułem : Elenchus Scripto- 
rum Dominicanorum , i z tego to zapewne źródła miejsce i rok dru- 
ku wielu dziełek Bzowskiego oznaczył. Nie musieli znać tego źródła 



46 NOTY, N. 2216. 

pisarze Biblioteki Dominikaiishiej Quetif i Ecliard, z litórycli czerpał 
Hr. Ossoliński. 

p. 30. Albertus Margo!Nius, Ord. Praed. nalioue Polonus , vir 
haud contemnenda cruditione pracclarns, ac in Sacra Scriptura, Śclio- 
lastica Theolojyia, Patrumąuc lectione egregic iiislruclus, poslciis Bl- 
bliotliccae nostrae includcnduiii (raiisfiidit opus pręnolatum : 

Rosae salutiferae etc. Chrehat anno aSalutifcro Vir{jinis partu 1630. 
Tu autor źródła swe^ro nie przytoczył. 

p. 31. Albertus Poleyitics , Ord. Carmclilar. JNatione Polonus, 
Patria et Coenobio Cracoviensis , rclijyiosa \ir celebris pietate, assi- 
duus Sacrarum littcrarum inycsti^j^ator , et coucionatoruin sui teniporis 
facile princeps , scripsit et praelo dedit latine: 
Sermones de festis. B. f^irgiiiis Mariae. 

Diem suuin obiit Cracoviae , anno post Yerbuni bominem sauctuni 
1627. Ex Marco Antonio Alegre in Paradiso Carmelitarum. Tak 
przytoczone nieznane uii źródło. (L. S.) 

p. 195. Bartbolomaeus Praesmilieksis (sic zam. Praemisliensis) 
Ord. Praed. nat. polonus, in Gatbedrali Eccl. Cracov. Ordinarius Con- 
cionator, yir doctrina cum pietate coniuucta celebcrriinus, edidit Polo- 
nico idiomate 

Postillas super Evangelia festivitałum Deiparae.  
Et latino serinone, Conciones integras super Evangelia earundem fe- 
stivilatum. 

Vivebat anno Verbi corporati 1618. Alfonso Fernandei in Concerta- 
tione Praedicatorum, 1 te^jo źródła nie znam. (L. S.) 

p. 213. Bencdictus Herbestcs S. J. natione Roxolanus , patria 
NoYomiastcnsis. O nim wiadomość z Biblioteki Jezuickiej \yyjęta. Tu 
się przywodzi tylko : Rosarii Beatissimae f^irginis Expositis. 

p. 237. Blasius Plozzinius także z Biblioteki Jezuitów. 

p. 270. CAsmmus Polonus to jest S. Kazimierz Królewic Polski, 
tu położony autor Hymnu na cześć N. Panny: Omni die^ dic Mariae , 
mea laudes aninia etc. Umarł r. 1498 d. 4 Marca. Autor odsyła po 
obszerniejszą o S. Kazimierzu wiadomość do swego inncjjo dzieła pod 
tytułem : Principes Mariani. 

p. 282. Cbrislopborus Varsevicius nazwany tu Maronita zam. 
JMasoyita. Położone tu tylko Encomium Beatissimae yirginis Mariae. 
Cała o nim wiadomość ze Starowolskiego. 

p. 347 nast. Dojiinicus N. Ordinis Cartbusiani, natione Prute- 
nus, Cartbnsiae Trevirensis alumnus, vir conyersatione deyotus, et 
yitae sanctimonia admirandns, adeo ut omnia illius scripta non nisi 
eximiam r|uandam pietatem spirent^ in Marianae Bibliolbecae propa- 
{yatione atque incrcmcnto strenuam operam nayayit, scribendo liaud 
sperneuda de B. Yirgine opuscuła , nempe; 

Coronam B. 3łariae, in (jua Filam ipsius lapiclibus comparat 
pretiosis. 

De Pallio spirituali B. f^irgini conficiendo. 
J)e Aula , sive damo spirituali B. Mariae extruenda. 
Canticum de Corona Stellarum 12 ad gloriosam Virginem Mariam 
uuod divinitus sibi revelatum , ad formam Ambrosiani Hymni : Te 
Deum laudamus, deyote concinuayit. 

Obiit anno orbis redempti 1461. aetatis 73. die 21 Decembris. 
Ex Theodoro Petrejo in Bibliotheca Carlhusiana. Tak źródło przy- 
toczone. 



47 

p. 359. Elisaheth Poloiilae Reginji, candldi diyniiąue pectoris 
lii^roina , onini (juidein virtu(c re^iisquc facinorihiis coiispiciia , sed 
praccipiio quodani iii Marłam Doiparam Yirgiiiein picłatis cultii ve- 
iierabills ; scrlpsit ad Urbaniim VIII Poiillfiocin Max. Pro definitione 
Iinmaculatae Conceptionis ejusdem Deiparae F^irginis Epislolam I. 
actorna oiniiiuin honiinuni nicinoria di{>^iii.ssiinain , ąiiam integrain dc- 
dimus in Operę JNostro praciiotato: Heroides Marianae ^ cap. 5. 

Fabiaiiiis Bircoyius Ord. Praed. In Singulas Deiparae festivita- 
tes , Sermones hinos. Ze Staro w ol. O tych Kazaniach, jaho osobnćm 
dziele, nic wspomina Hr. Ossoiińshi. 

Franciscus Stanislaiis Fhoeniciłs S. J. Leopoliensis. (p. 440). Dwa 
dzieła z Bibl. Jezuitów Aleganibego przytoczone. 

p. 485 nast. Georgiiis Trebnic, natione Polonus, vir in Theolo- 
{jica doctrina profuude doctus, ac Mariae Deiparae Virjjinl impense de- 
Yotns^ intcr alia snórum laborum clarissima monunienta, Idiomate Po- 
lono in lucern cmi$«it : 

Miraculosae imaginis Beatiss. f^irginis in f^illa Gildae Archi- 
diaecesis Gnesnensis , Historiam. 

Qiiam super Litanias Beatae Yirginis Discur. 220. numero 63 
commemorat doctissimus Pater F. Justinus Miechovius. Clarebat an- 
iio a partu Yirgiiils 1642. 

O tym Justynie MiccłłOviusu będzie niżej nota. (L.S.) 

p. 505. Gregorius Czaradzius, natione Polonus, vip egregiis a- 
niuii , virtutisquc dotibus cxcultus, quem Jurisconsultum celeberrimum 
appełlatin suoopcrc dc PoloniaeScriptoribus Simon StaroYolscius^edidit: 
De Partu B. P^irginis Mariae Poema. Clarebat anno sal. 1600. 

p. 587 nast. Hicronynnis Poyodoyius, natione Polonus, Canoni- 
cus et Archipresbylcr CracoYiensis, nobilibus ortus parentibus , Yaria 
cruditionc et iudicii acuniine inter doctos sui acYi Yiros iłluslris ^ Se- 
cretarius Rcglus, nec non celebris nominis Ecclesiastes^ cdidit, ut in 
suo operę- Scriptorum Polouicorum testalur Simon StaroYolscus : 

De B. Virginis Imagine Czesłochoviensi et Sermones de Beata 
Virgine. 

ISaturac sencx concessit a. Chr. 1613 conditusque est in aede B. 
M. Virgiuis in Foro CracOYicusi , quam multo tempore, Yigili Archi- 
presbylcr cura , subditorum saluti iucumbeiido rexit , cratibusquc aeris 
fusilis Odeium magnificc cxornaYit , atque tabulis tcstameuti^ ut et aliis 
tcmplis, plurima a ujorte legaYit. 

p. 615. Hyaciuthus Dlratz, Ord. Carmelit. natione Polonus, Yir 
doctus et pius, cdidit: Historiatn miraculosae imaginis B. f^. Mariae , 
auae Cracoviae in tetnplo sui ordinis adservatur. Clarebat anno sa- 
lutis 1610, cuius honoridcc meminit Augustinus Biscaretus in suis 
Palmitibus Carmeli. 

p. 616. Hyaciuthus Suscius , Ord. Praed. natione Polonus, studii 
CracoYiensis Regens et in Aede principe Cracovieusi SS. Virginis Ec- 
clcsiastes, Yir pictate iusignis ac ouinigcna doctriua, scripsit : 

Conciones de festis Deiparae. Yirebat anno 1618 ut in sua Con- 
certatione Praedicatorum testatur Alphonsus Fernandez. 

p. 647. Jacobus ViECius (aliis Yiuecus , ycI Vuiccus) S. J. natio- 
ne Polonus , patria Vagohreeensis etc. urgeutibus suis polonis , in po- 
lonicaui liguam Ycrtit Ilorarius etc. Scripsit etiam malcrna lingua : 
Conciones in tliebus festis Beatiss. Virginis. Obiit Cracbviac, magna 
Sauctitatis opinione, anno Salutis 1597. 27 Julii. 



48 NOTY, N. 2216. 

p. 697. Joannes Bregeinsis, Ord. Praed. natione Polonus, Patria 
Silesius , Episcopus Ciilmcnsis in Prussia , delnde Hildesemensis , vir 
doctrina et inorum probitate insigiiis, obseryantiae suae erg^a B. Yir- 
glnem Mariam documentuin dedit scrlbendo: 

Conciones in praecipiia festa ejusdem B. V. Mariae. Ciaruit a. 1374 
ejnsqiie StaroYol. iu Elogiis et Vilis 100 Pol. Seript. etAlphonsus Fer- 
nandez in Couccrt. Praedicntor. perhonoriflee ineuiinere. 

p. 709. Joannes Clometowski S. J. o nim wiadomość z Alcgam- 
bego. Zyl jeszcze r. 1643. 

p. 743. Joannes Jachno^^ick S. J. z tegoż źródła. 

Joannes Jamjsotius , nat. Polonus, patr. Cracoyiensis , in Album 
Eąuestris Ordinis a Sigismnndo III. tenipore suae inauguratiouis , ob 
cgregios animi dotes et yirtntes adscriptus , edidit Rosarium B. Vir- 
ginis Mariae. Obiit anno 1613 aetatis 63. Ze Słarowohkiego. 

Joannes Rybcoyicius , (p. 788) , Polonus, Cracoyiensis, vir de hu- 
manitatis stiidiis optime mcritus et Theologiae Professor celebcrrimus, 
edidit, Meditationes Salułałionis Angelieae. Yiycbat a. 1627. ZeSta- 
rotuolskiego. 

p. 805. Joannes Unchałius , sen (ut habet in suo Catalogo Riba- 
dencira) Viyalius S. J. Leopoliensis. Scripsit polonice: Meditationes 
de B. M. yirgine Cracoyiae 1592. 4. z Alegambego. 

Justinus MiECuoyius, (p. 841 nast.) Ord. Praed. S. Tbeol. Magi- 
ster, natione Polonus, olim in religiosissimo Conyentu Gedanensi Prior, 
postmodum yero in Almo Studio Gcnerali Conycntus Cracoyiensis eius- 
dem Ordinis Regens, Vir pictatis et doctrinac merltis praeeminens, 
Deiparae Virglnis honori, cultulmie addictissimus , Bibliolbecam no- 
stram non parum suis lucubrationious adauxit, edcndo latino sermone: 
Discursus Praedicahiles etc. 

Viyit adbuc yir eximius, Mariae Deiparae Yirgini immutabili deyotio- 
ne consecratus , anno quo bace scribimus 1644, quem Deus optimus 
maximus nunc ad diuturuum tempus , et postea au actcrnitatcm ipsam 
tueatur. 

Pars 2. p. 12. Laurentius Bartilius. S. J. natione Polonus, 
patria Tamoyiensis, Vir tam mitioribus quam saeyerioribus disciplinis 
insigniter cxcuUus, et tractandarum animaruni peritissimus Magister, 
edidit inter alia , polonice Modiun recitandi Coronam B. Virginis. 
Decessit cum magna sanctitatis opinioue die 19 Aprilis a. 1635 ut in 
sua Bibliolbeca refert Alegamhe. 

p. 100. Martimjs Polomjs. Jemn przyznają się Sermones de Bea- 
ta yirgine et ejus festivitatibus , mówi o nim in Polonia ex nobili fa- 
milia Slrcnorum (sic) oriundus. 

Matbias Casimirus Sarbievius S. J. (p. 108) Jego pisma tu nale- 
żące blad/.ie : 

i. Quatuor Leucas f^irginis Matris etc. (z Alega%nhego). 

2. Dialogum pueri Jesu et Virginis Matris. Ibid. 

3. Ad Firginem mairem Odas 8. Ibid. Cum aliis ejus Lyricorum 
libris. 

4. Conciones etiam pro festis Deiparae et alia quae me adhuc fu- 
giunt. 

p. 129. Melcbior Yaraceus, Ord. Praed. S. T, Mag. natione Po- 
lonus , cui practer cruditionem et Doctrinani , morum ac vilae integri- 
tas non parum ornauienti attulit. Scripsit Polonico Idiomate: 
De confraternilate sanctissimL Rosarii B. Virginis librum I. 



NOTY, N. 2216. 49 

Claruit circa a. 1590. de quo praeclaro admodum Ioquuntur Abraam 
BzoYius In Operę De rebus gesłts in Polonia Ordinis Praedicatorum 
cap. 12. Simon StaroYol. in Elogiis etc. et Alphonsus Fernandez in 
Concert. Praedieat. 

p. 150. Miehael Vratislavieivsis. Ze Starowol. przytoczone: Do- 
ctissimą Comtnenłaria in Hymnos de B. f^irgine : Ave maris Stella- 
o Gloriosa Domina. Quem terra nontus , aethera. 

p. 176. INicolaus Plonius natione Polonus , patria Posnanieusis , 
Decretorum Doctor^ et diyiniverbi Coneionator Ccleberrimus, edidit: De 
praecipuis Deiparae festivitatihiis etc. Claruit anno 1434. ExEpilome Ge- 
sneriana et Possevino in ApparatuSacro. Cytuje też i Starowolskiego. 

Petrus Polonus, quia In Polonia natus Ord. Praed. Vir doctus as- 
siduaque sacrorum yoluminum lectione eruditus ^ scripsit; 

Commentaria super missus est Angelus et Ca^ticum. B. f^irginis 
Mag^ulficat. 

Claruit circa annum 1465. AlpLonso Fernandez in Concertatione 
Praedicałor. 

p. 271. Petrus Posnaniensis. Ord. Minorum S. Francis, de obser- 
vantia , scripsit. Jn Singulas Deiparae Festivitates sermones temos. 
Vivebat a. 1627. Ze Starowolskiego. 

p. 275. Petrus Scarga S. J. Tbeol. natione Polonus, patria Gro- 
dcceiisis etc. Scripsit ling^ua polonica Conciones in festa Beatissimae 
f^irginis 3Iariae. z Alegamhego. 

p. 303. Sigismundus Gdoyius Ord. Carmelit. natione Polonus , 
Zanioreiisis patria , publicus Cracoulensis Musę utriu.sque tbeologię In- 
terpres. Coniposuit Officium de Beata f^irgine Maria pro confra- 
trihtis sacri Scapularis quod et ex latino in polonum sermonem trans- 
tulit. Florebat anno orbis redempti 1619. Ex Paradiso Carmeli- 
tarum. 

tam. SiGiSMuiSDUs Poloniae et Sueclae Rex , buius noniinis III. 
omnium licroicarum yirtutuni copia praeditus , nec minus pace quam 
bello laudalissimus etc. etc. ex mag^na pil affectus propensione erga 
Sanctissimain Seryatoris nostri matrem Yirginem Marłam , scripsit ad 
Beatissimum in Christo patrem , ac Dominum Urbanum Diy. proyid. 
Papam YIII. Sacrosancte Rom. et uniyersalis Eeclesiae Pontificem Ma- 
ximum 

Pro conceptione illihata eiusdem Sanctissimae Matris Firginis Ma- 
riae Epistolatn I. genimeis piane cbaracteribus exarandam : cuius to- 
tnm tenorem , ad diyinae gloriae et publicaC utiiitatis incrementura dedl 
iu meis Regihus Marianis capitc 15 quo cupidum lectorem amando. 

p. 307. SiinoM Berent Ś. J. natione Polonus, vir in cunctis fere 
facuitalibus insigniler praestans, qui Sereniss. Principi Poloniae Car- 
dlnali Caiolo fuit a Confessiouibus , edidit tacito sub nomine: 

Lilanias B. Virginis musicales. anno 15.38. 
Yiyebat adhuc anno 1043. Ex Biblioth. Script. S. J. (w la- 
tach omyłka być musi: bo gdyby się nawet urodził 1538, toby w r. 
1043 miał juź lat 105). 

p. 370. Simon Starovolscus Mariae Deiparae Virglni a te- 

neris annis (ut ipsc fatetur) immutabili deyotionc obstrictus edidit: 

f^estem Marianam etc. 
Alia non dccriinl ab bomiue docto acsedulo, dum yiyit valctque anno 
quo bace scribimus 1646. 

p. 372. Simon Wysocki S. J reddidit polonice Francisci A- 

Tom II. 7 



50 NOTY, N. 2216. 

rias ile Imiłatione Beaiae virginis el de Rosario ejusdem łractałus. 
Escessit e vita die 12 Jiinii, a. s. 1622 aetatis 79. Ex Biblioth. 
Script. S. J. 

j>. 376. Stanislaus Grodicius S. J edldlt Conciones pro festis 

Deiparae f^irginis auadripartitas pro singulis conciones adferens. Co- 
loniae a. 1603. z Alegumhego. 

tam. Stanislaus Hosius inter multa et praeclara literarum mo> 

nuraciita cdidit Explicafionem Salułationis Angelieae , quae cum aliis 
ejus operibus prodilt Coloniae^ apud Maternum Cboliuum a. 1584. 

De cujus pietate in Deiparam cousule, si llbet, Purpuram nostram 
Marianam. 

' p. 377. Stanislaus Socołoyius edidit pro bibliotbeca nostra 

Mariana : Nuncium salutis, etc. 

p. 417. Yaleriąpus Lithua:mdes, Ord. Praed. natione Polonus, pa- 
łria Cracoyieiisis, S. Tbeol. Magister eruditus, olim Prior Cracoyiensis, 
et postea Poloniae Prorincialis ; vir pius, mansuetus , et cultus Diyinae 
Yirgiuis in Rosario promotor ardentissiuins , et ob cam cansam omni- 
bus bonis valde clarus, et acccptus , scripsit sua lingua materna : De 
sanctissimo Beatissiniae f^irgmis Rosario, lihruin I. subtitulo: Hor- 
tus Rosis consitus. Ad supera evolavit pater optimus et sanctissimae 
matri colendae deditissimus, Yjlnae d. 24. Octobris, A.D. 1685, dequo 
plura Justinus Miecboyius in Discursibits praedicabilibiis super Lita- 
nias Laurełanas Tomo II. 

Otoź są wiadomości o Polakacb w tej Bibliotece umieszczone. W do- 
datku (in appendice} jest jeszcze p. 472. Joannes Posoniensis, Ord. S. 
Pauli primi Eremitae illustre Sydus, natione Polonus, vir litteris et pie- 
tate in primis conspicuus, scripsit inter multa, super illud Tbema : 
Tota pulchra es. Cantic. 4. 

De coneeptione beatae flrginis,omnis geniłalis maculae experłe Ser- 
monem I. Cujus insigne fragmentnm babes apud Laurentiiim Chryso- 
gonum in Mutido Mariano disc. 20. numero 43. Yixit circa aunum 
D. 1488. 

2. Scriptores Ordinis Minorum etc. Reccnsuit Fr. Lucas Waddin- 
gu8, ejusdem Instituti Tbeologus. Romae. M.DC.L. fol. 

p. 19. AndreasRocHMARi^jus, Polonus Reg.Obsery. provinciae Poloniae 
Definitor, in coenobio D. Bernardini Cracoviensis, primum Philoso- 
pbiae, deinde Tbeologiae Professor, scripsit: Commentaria in librutn 
primum Sententiarum Scołi. 

p. 37. Antonius Radunschic scripsit : De memoria conseruanda 
(tylko tyle o nim); w Rejestrze ułożonym podług narodów jest między 
Polakami. 

p. 171. Hieronymus Kakowsky, Polonus Reguł. Obsery. proyin- 
ciae Poloniae niinoris Pater cmeritus , noster amicus, yir doctus, et in 
perquirendis Ordinis monumentis indefessus, collectis omnibus , quae 
per utriusque Poloniae et Russiac proyincias baberi potuerunt, adiun- 
ctisque aulboribus et bistorici<i Polonis , lib. 4. disposuit omnia, quae 
baberi poterant ad Ordincm minorum Regularis Obseryantiac spectan- 
tia , vocavitque : Siipplemenłmn Chronicorum Provinc. Poloniae, ad 
Rev€r€ndiss. P. Fr. Francisci Gonzagae , olim totius Ordinis Mino- 
rum JUinisłri Generalis, historiam conformiter concinnatum , ex Ca- 
pituli Lublinensis a. i630 decreto ordinattim. Totum opus ad me 



51 

mlsit, quod nia(;no quidem suhsidlo fuit pro rebus Polonlcis per sua 
teiDpora distinp;ucndis et accuratius referendis. 

p. 17L Hieronyniiis Leopolitainus , Rutlicniis, S. Th. Leetor, Ca- 
tliedralis Ecclesię Cracoviensis iii Polonia Eecleslastes, quoad vixit , 
Lulheranis In eas reg^iones tralicientlhiis infcstissimiis. Bihliorum li' 
hros omnes in łinguam Polonicam cotwertit ^ ut acerhius Lostiles co- 
pias inipeterct et plebeis non iiisi inclle dclinituin toxieum ab adycrsa- 
riis propinari oslenderet , cum il!i corruptuni S. Scripturę contcxtuni 
suis errorlbus yulgarlter adaptatum coniinuo obtrudercnt. yixil an- 
no 1536. — I nazwisko i czas mylnie przytoczone; Por. Notę doN. 2257. 
p. 234. Ladislaus Mausomi (sic) Provinc. Poloniae, doctrina et 
sanctitate clarus^ scripsit : Carmina super Magisirum Senłentiarum. 
£xposuit vetus et novum Testamentum. Obiit Marsomi a. 1508. 

W rejestrze jest między Polahami^ nazwany Marsoni, lecz nazwisko 
widocznie skaleczone. 

p. 287. Petrus PoswANifeiysis, Reguł- Observ. Prov. Poloniae Mini- 
ster, \irpius ot doctus, quem Romę in Comltiis generalibus a. 1639 
co{jnovi. Edidit: 

Decisiones tolius Theologiae speculałiuae etc. 

In Singułas Deiparae festwitates sermanes ternos. 

p. 309. Robertus de RussiAjSive Ruthenus (quem Hassum dicitMi- 
ręus cap. 408) scripsit: 

Sermones varios. 

Commentarios in auatuor libr os Senłentiarum. 

Exposilionem Regulae S, Francisci ad Haymonem Anglicum gene- 
rałem Ministrutn. 

Lihrnm de anima. Obiit anno 1280. 

p. 319. Stanislaus Polonus, Reg. Observ. ferventissimus Praedi- 
calor in Lituania, ubi fructus protulit uberrinjos. Scripsit: f^llam S. 
Stanislai Episcopi et Martyris duodecim capiłulis distinctam.' Flo- 
ruit a. 1483. 

Stanislaus Vopolinus , Polonus, Conyentus Cracoviensis alumnus, 
Poloniae Minister. Edidit lingua Polonica : Libellum de Sacramenło 
Eucharistiae adversus Haereticos , aui nunc est latinilate donatus. 

3. Scriptores Ordinis PraedicatorumRecensiti^ notisque historicis et 
criticis illustrali. Opus quo singulorum vita, praeclareque gęsta refc- 
runtur. Chronologia insuper, seu tempus quq quisque floruit certo 
statuitur: fabulae exploduntur: scripta genuina, dubia, supposititia ex- 
penduntur: Recentiorum de iis judicium aut probatur, aut emendatur: 
Codices manuscripti , \ariaeque e typis editiones , et ubi habeantur , 
indicantur: Alumni DominicanI, quos alieni rapuerant , yindicantur , 
dubii et extranei , falsoque ascripti ad cuiusque seculi finem reiiciun- 
tur et suis restituuntur : Praemittitur in Prolegomenis JNotitla Ordinis 
qualis fuit ab initio ad an. MD. Tum series Capitulorum Generalium 
iis annis habitorum, denique Index eorum qui ad ecclesiasticas digni- 
tates promoti fueruut etc. Inchoayit R. P. F. Jacohus Cuetif S.T.P. 
AbsoWit R. P. F. Jacohus Echard. ambo conyentns SS. Annuciatio- 



UNIVERSITY OF 
ILLINOIS LIBRARY 



52 NOTY, N. 2216. 

nis Parisicnsis ejusdem ordinis alumni. T. I. Lutetiae Parisiorum. 
M.DCCXIX. T. II. Ibid. MDCCXXI. fol 

T. I. p. 551. F. Peregriisus Polonus ex ducatu Silesiae ortiis et 
donuis Wrati»Iaviensis alumnus^ vir gravis eteruditus, pluribus apud 
suos regiminiB dig^nltatibus functus est, nam conycntus Wratislavien- 
sem et Ratiborienscin prior erexit, tum a. MCCCV Poloniae eleetus est 
prior provincialis eoque titulo Comitiis Ordinis a. MCCCXIi Carcasso- 
nae affuit, et in electione Magistri Ordinis Berengarii de Landorra ro- 
tom tulit , ut liabetur in Actis: quandiii autem postea inofficio proroga- 
tus fuerit, quid certi non inyenio. Nulla in Actis Capitulorum gcne- 
ralium legitur Provincialis Poloniae amotio antę annum MCCCXXII, 
sed cum Seyerinus Cracoyiensis in suo Proyincialium Elencbo scribat 
Peregrinnm instantissimis a Magistro ordinis obtinuisse precibus ab eo 
munere libcrari ^ an illo anno 1322 in capitulo generali apud Yiennam 
Austriae, quod fuit proyincialium, id factum sit, an jam antea, ex so- 
lis ejus Proyinciae Archiyis eruendum est. Ejus mcminit Slaroyolscius 
in 'ExaT6vTa Elogio LXXV , quod est Beruardi Paxilli etiam nostri , 
additqne, quod et habet citatus Seyerinus, reliquisse: Semiones ele- 
gantes etpietatem redolentes de tempore etdesancłis, per annum. 

p. 632. F. Stanislaus DECRACoyiA,sic a patria et professione nun- 
cupatus intcr sodales Polonos mcdio circiter seculo XIV claruit et li- 
brum scripsit : 

De vita et miraculis S. Hyacinthi Ord. Praedicatorum. 
Codex MS. cam contlnens antiquissimus dictus est Romae in Congre- 
gationibus pro Canonisatione Sancti habitis. a. 15S9 et sqq. in quibus 
Gardinalibus in bac causa delegatis traditus fuit. Id testatur passis Se- 
yerinus Cracoyiensis sodalis libro de vita , miraculis et actis Canoni- 
sationis ejusdem, a. 1594 Romae edito, speciatim lib. 4. ubi acta Ca- 
nonis^rtionis refert p. 351 in qua sic lego: łlaec omnia prohantur e- 
*tam per supradietum. anti^uissimum lihrum anie CC annos a F. Sta- 
nislao Cracouiensi Ordinis S. Dominici conscriptum, ^ et in thesauro 
Cracoyiensis ecclesiae diligentissime asservatum. Supcrius p. 348 
sic legitur de legalis Romani e Polonia ad istam canonizationem, |^ro- 
8equendam : Inter tliyersas scripturas duo processus exempla produ- 
xerunt , unum. etc. : ałterum e Polonia una cum libro vetustisimo vi' 
tam et miracula ejusdem Beati continente etc. , ^ui per multos annos 
maxima cuńi diligentia in archivo conventus Cracoyiensis tanquamve- 
rus et fidelis asseryatus fuerat. 

Certę yitam illam qualis est et primigenio suo stylo, nec minimum 
mutatam typis commillere neccssarium esset, eo magis quod sancti bu- 
ius gęsta prima et antlqua munuscripta non habemus bactenus. Stani- 
slai merainit Malyenda Annal. Ord. lib. i. cap. 10 et 11 Altamura e- 
tiam ad 1333 scd leyiter. Nos ad bunc annum 1350 referendum duxi- 
mus ea rationc, quod in Actis Canonizationis relatis baec yita dicatur 
antę CC annos scripta. 

p. 901. F. Jacobus a Bydgosca, Polonus ex illustri Zarembiorum 
sanguiue ortus, insignis tbeologus et acerrimus baereticorum oppugna- 
tor laudatur ab Altamura ad a. 1478 fateute tamen ejus aelatem sibi cer- 
to non cognitam , ut et quae illius sint opera , quae tamen plura ab co 
prodiissc asserit. NuUa yero mibi buius scriptoris aliunde notitia. 

p. 895. Ałbertus Porlesiensis Polonus a Lusiłano laudatur, ad a. 
1500 clarus , et ad euudem annum excipit Altamura. Ejus sunt quae 



NOTY, N. 2216. 53 

in ąnatuor partibus Sammae Moralis S. Antonini ad principium cuius- 
que in auctoris et operis commendatiouem leguntur Episłolae et car' 
mina. Qiiaedam praeterea fertur edidisse , sed gaaenam lila sint , ac 
ubi serycntur, nullus ludicat. 

(Fr. Antonius Seuensis , Yiilgo Lusiłanus , między innemi wydał: 
Chronicum Fratrum Ordinis Praedicatorum Parissiis, 1585 in8. S. Au- 
toninus, exOrd. Praed, Arciiiepiscopiis Florentiniis f 1459. Jego dzieło 
tu cytowane jest: Summa Theologiae Moralis paj'tibus sex distincta. Tego 
dzieła kilkanaście edycyj przywodzi Bibl.Dom.T.I. p.818, lecz przy której 
z nieb listy i wiersze naszego Polaka się znajdują, nie ma żadnej wzmianki.) 
p. 758. F. Theodorus Polonus, utconjicio, yisus est bic non omit- 
tendus, Yicarius enim erat Generalis celcbris Congregationis Peregri- 



nantium pro Christo seu Missionariorum pro (ide apud infideles propa- 

Sanda in Litiiuania et Graecia et ad Gonstantinopolim usque , ae a La- 
islao Polonorum rcge ad Concilium Constantiense nuncius niissus fuit , 



qui Patres inforniarct de incursionibus et grayaminibus intolerandis per 
equites Liyonos Łilyaniae continuo iłlati^, quae regionem iłlam et yi- 
cinas ab amplectenda religione Cbristiana deterrebant, quod et pluri- 
bus pr«latis instrumentis coram Synodo probayit. Yidesis Acta Concił. 
Constantiensis curante Hermano Vonder Hardt, edita Francofurti et 
Lipsiae 1697 in fol. T. IV. col. 548. 

p. 531. Benedictus de SE?iTii>o( (1314) Polonus, patria Caminecen- 
sis , sic enim legendum, non Gameracensis, ut corrupte plerique nostra- 
tcs , Liisitauus, eumquc excipientes Gozzeus, Pius, Fernandez, Alta- 
mura , qui tres posteriorcs enm claruisse yolunt ad 1420, cum Łusita- 
nus collocct ad 1314. Hinc eorum plurimunl apud me nutat fides, etsi 
Albertum Yenetum testem appellent, quem ad manum non liabeo. De 
Loc scriptore silent Lcander et Razzius : a Łusitano yero ei ascribuntur 
tantum : Commentaria in Logicam. 

(Wątpliwa rzecz czy był ten Benedykt Polakiem : prędzej Pomorczy- 
liiem z Djecezji Kamińskiej (^Gaminecensis) , która wówczas do Prowin- 
cyi polskiej należała). 

T. II. p. 107. F. Adrianus Szahaowstki Polonus, theologus prae- 
stantissiraus Sigismundo I. Polonorum Begi erat a sacris confessionibus, 
cum a Giemente VII anno 1531 ad Ecclesiam in partibus Ennensem pro- 
motusest, unaque Episcopo Posuaniensi datus Suffraganeus, quem Bzo- 
yius in Hist. Prov. Polon, mortuum^dicit a. 1539 et excipit Fontana ia 
Theatro. Altamura ad fidcm Append. bunc Adrianum plura scripsisse 
testatur, sed quaenam illa sint non cxplicat. 

p.. 452. F. Albertus Makgoinius Polonus , priorem Gedani agebat 
a. 1628, tituloque diffinitoris pro Polonia sedit in comitiis Ordinis To- 
lośae eo anno babitis, in quibus baccalaureus promotus est. Scripsit ac 
edidit opus boc titulo : 
Eloijia heronm ]\avis de Bnin Opaliniaten etc. 

Post epistolas nuncupatorias duas, alteram latinam Joanni de Bnin O- 
paliiiski Palatlno Galissiensi , alteram Polonicam Lucae de Bnin, Guriae 
Regni Marscbalcp, Gapitanco Kolensi, fratribus ac ambobus senatoribus, 
sequitur Garnien boc tiliilo et principio : 

Navis yirtutis et honoris. 
Arma yirosqne fero , quibus ad sublimia laudis 
Ostia pandit iter yirtus , famamaue perennem etc. 

p. 88. F. Andreas Farri et.F. Martinus, absque agnomine, am- 
bo Poloni, inter yerbi diyiui Oratores a. 1516 in patria sua celebres 



54 NOTY, N. 2216. 

laudantur a Leandro foł. 147. lidem a Lnsitano in Clironico referuntur 
ad dccadem 1510. Fontaoa in Monumentis (*) ad. a. 1534. ambos cum Lu- 
tlieranis et Zuingliaiiis tum in Polonia {>^rassantibus pro fide Catiiolica 
strenuc deccrtantes exliibet. Aitamura (**) ulriusque meininit ad a. 1534 
et Andreani giiidem asscrit reliquisse a se editum Librum adversus 
Luthąri et Zuinglii haereses eruditum. 

At de Marllno^ qucm etiam de Fahris ilU nuncupare placuit, quam- 
yis nec Leander^ ncc Lusitanus id habeant, sed Polonum solum indi- 
cent, dicit solum in Lutbcrum peracutc scripsisse. ltaque quid accu- 
ratius a sodałibus Polonis expeetandum , quod utinam liic addant. 

p. 446. F. Ałitonius Grandecius seu potius Grodeciiis , Polonus, 
sacrae theologiae Majjister, in aclis Cap. gen. Bononiae 1615 approba- 
tus , cujus nicminit Starovolsciu8 '^xar. Elogio LXXV. quod est Ber- 
nardi PaxiHi ejusdem Ord. et Provinciae, eodeni teste librum edidit 
lioc titulo : De f^ita et Miracułis S. Hyacinthi. Laudat etiam Fernan- 
dez Historia del Rosario lib. IX. p. IB inter Scriptores a. 1627 adhuc 
viventes ("*). 

p. 327. F. Barthołomaeus Preaiisłieinsis , Polonus natione , Con- 
Tcntu.sque Cracoyiensis alumnus, S. theol. Magister, laudatur a Staro- 
Yolscio in 'ExaT. p. 195, quem eruditiouis yarietate et profunditatc nul- 
li non aequandum cxistimat, ipsi eliam ejus pracccptori Bartbolomaeo 
de Medina, fuisseque refert in EccI. Cath. Cracovieusi Ecclesiasten et 
eoncionatorem Ordinarium, impiis et baereticis, quos assidue pałam 
et publice dictis factisque argucbat, infestissimum , et scripsisse lingua 
sua Poloniae yernacula Cotnmeńtaria in Evangelia totius anni de tern- 
porę et de Sanetis. Latine, Conciones in eadem Evangelia Opus Si- 
gismundo Kegi Poloniae nuncupatum. 

Opusculum : De confraternitate nominis Dei. 

Hujus scriptoris aetas ex eo fatis coujicitur, mcritoqne commendantur, 
quod Bzoyius juyenis tum et Diaconus a praclato suo buic Bartliolo- 
inaeo datus fuerit et commissus discipulus et comes. Quae indicant 
exeunte scculo XVI, et XVII ineunte floruisse et obiisse. 

p. 465. Berkardus Paxillus ycrnacule de Brzeżek, Polonus, pa- 
tria Premisliensis in Roxolania, Proyinciae Poloniae alumnus, laudatur 
tum a Staroyolscio in 'ExaT. Elog. 73 p. 175, tum in actis Cap. Gen. 
Valentiae 1647, ex quibu8 baec pauca decerpimus. <(Institutum Cano- 
«nicorum Rcgularium SS. Scpulcbri Hicrosolymitani amplcxus primum, 
«postmodum in matura aetate ordinem Praedicatorum ingressus, totum 
«se ad austerioris yitae oLscryantiam contulit, carnes nunquam edebat, 
«piscibus rarissime yescebatur, solis jusculis et oleribus contentus. Si- 
<(lcntii tenaeissimus, babitui rudi culcitram duram et lecŁum (duriorem) 
«adblbebat. Terribllis daet;<!iK>num exorcista , multos ab obsessorum cor- 
«poribus fugaiit. Spicndebat in eo mira sapicntia et acrimonia in per- 
<iscquendls bacrcticornm erroribus, ut centum ex obstinatissihiis suis 
uferyentissimis concionibus et disputationibus ad (idem Cbristi rcduxe- 
«rit. In grayissimis mortis |)alientissimus tandem .non sine magna san- 
«ctitatis opinioue unimam crealori reddidit circa 163U." Staroyolscius 



(*) Yincentius Maria Fontana Mpnnmenta Dominicana etc. Romae 1675. fol. 

(") Ambroslus de Aitamura Bibliotccae Dominicanae etc. incrementum et prosecu- 
tio. Romae 1677. Sol. 

(***) AlpLonsus Fernandes : Historia y Annales de la devoeion y milagros del Ro- 
sario etc. Matriti 16^7. — 4. quarta editio. 



NOTY, N. 2216. 55 

ycro S. T. Baccalaureum , virum pietate ac (levotione iusig^nem, sclen- 
tia litterarum sacrariim, zeIoqiie rclijyionis illustrein et qualeni Eyaiige- 
lii praedlcatorem oportet, praedecessoruinąue suorum imltatorem decet, 
etc. pracdicat. 

Scripsit ac edidlt Iioc titiilo : 

Monomachia pro defensione fidei etc. 

Praetei" siipra relalos trcs grandiores Tomos StaroTolscius haee alia 
ejus niimerat opera. 

2) Idem laiidatiim Opus pałrio sermone succincte collectum et ediłum. 

3) De primatu Papae. 

4) De processione spiritus S. a Filio. 

5) De 3Iilitia Christiana. 

P) De alienatione Arianorum a Christianismo. 

Scripsit, inquit, et alta piura tum Polonico qiiam Latiiio carmine. 
p. 536. F. CiiMiLLUS Jasiński, Polonus patria et professione Cra- 
coyiensis, seciilo inedio XVII claruit , in comitiis Ordiiiis Olissipone 
1618 habitis Baccalaurcus in gymnasio Cracoviensi ad legendas scntcn- 
tias duŁus^ et in sequentibus comitiis Mediolani 1622 ad Magisterium 
proinotus. Scripsit ac edidit Opus Loc titulo : 

1) Summarium Ordinationum etc. 

2j Directoriutn electionutn etc. 

3) Ceremoniale seu Ruhricarium Ordinis ut colligeret ac conficeret, 
illi dcniandatum fuerat in Comitiis Ordiois Roraae 1646 : an mandatis 
steterit, nullus refert. 

p. 357. F. Camillus Sambor iensis Polonus sub finem seculi XVI 
et sequentis initia ciaruit, vir excellentis memoriae, ingenii felicioris, 
judicii accrrimi : sic enlni de eo Pius {*) col. 341. qui et tcstatur suuni 
Bononiac in Scbolis sodalem fuisse. Tbeologiam exinde dociiit apud 
suos Polonos maxinio auditorum concursn et plausu , magisterii etiam 
laurca ornatus, et studii gencralis Cracoviensis Regens primarius. Spes 
quas de SC fecerat maximas mors rescidit praematura, qua colleclus in 
aetatis florę, Yix enim trigcsimum aetatis compleverat, obiit Posnaniae 
a. 1605, ibidem sepultus. £ximiis laudibus celebratnr a Bzoyio iu Hist. 
Provin. Polon. dicitiirque intęr poetas Homerus , aut Virgilius , Ari- 
stołeles inter pbilosopbos, Inter Theologos altcr Cajetanus , academia- 
rum Italiae etSarniatiac decus et ornanientum. Ejusdcm meminit Staro- 
Yolscius 'Exat. Elogio 75 Bernardi Paxllli. lisdem testibiis scripsit: 

Commentaria in Arislotelem et S. Thomam de Aauino eruditissima, 
sed an lucem yiderint, nullus docet. 

p. 358. F. Cypria>us, Polonus, cujus Altamura meminit ad a. 1571. 
et Pius lib. 4. sed leyiter uterque,^ sacrae tbeologiae magister eximins 
fuit, yirque polens upere et sermone, sua ^etale baereticorum malleus 
habitus. Hinc a Summo Pontifice Pio V. a. ^572 d. 5 Marlii Episcopus 
Modonensis titularis in Peloponeso creatus , Antistiti Viluensi concessus 
est SufFi-aganeus ad munera poutiBcIa obeunda. Tum in Sarmatia inya- 
lescebant co undique confluentes Lulberani, Z^vingliani , Calyiniaui, et 
alii liujus generis segreges, yastumquc illud rcgnum ita pessum dederant, 
ut quinqiie solos praesulcs asserant in fide Gatholica illibatos pcrstitisse. 



(■) Johannes Michael Pio, wydał: Delie vite degli htiomini illtistri di S. Dome- 
nico etc. Parte I. Bononiae , 1607. fol. Edit. 2. Ibid. 16^0 fol.— Parte II, Pa 
piae, 1613. fol. w tej części mówi o uczonych Dominikanach, i o tyra Karaiilu 
Samborczyku. 



56 NOTY, N. 2216. 

caeteris cum toto fere ordine Equesłrł ad profanas novitatcs conyersis. 
Addunt soios fere sodales Praedicatores huie haeresum inundationi mu- 
rum se opposuisse, adeo iit Petrus Syhehzki (sic Szyszkowski?) Epi- 
scopus CracoTiensis Pio V Ponlifici sic scripscrit: Si Fratres Praedica- 
tores in Polonia contra haereticos non stetissent. vix vesligium aliauod 
in regno orthodoxae yeritalis remansisset. Tres vero polissimum cele- 
brantur in hoc spirituali bello atliletae fortissiini , Micliael Mosticensisj 
Łeonardus quidaiu Polonus (*)^ et hic, de quo agimus Cyprianus. Is iu 
sacrae scripturae sanctorumque Patrum Aug^ustini praesertini et Cypria- 
ni lectione yersatissimus , loca ex eorum operibus^ ctiam loug^iori, tenaci 
memoria in promptu babcns, et ex tempore depromens , continuo et ubi- 
quc, juxta Apostoli monitum, opporłune importune ^ in tcmplis, in pla- 
teis , praedicabat, populumque catholicum sic couimorit, ut ministros 
protestautes a teniplis arcerent , ncc novani suam doctrinam pałam spar- 
g;cre perniitterent. In bis pro fide antiqua conccrtationibus yitani omuem 
insumsit Cyprianus, iiiter opprobria et pcrsecutiones, quas omnis ge- 
neris perpcssus est, infracti animi, perstabatque adliuc a. 1H05, si fi- 
des nostro Joanni Michaeli Cavalieri nella Galeria de'' Pontefici Dome- 
nicani T. I. p. 517. qui yidetur rem accurate perpcndisse, et quem hic 
excipio. Quaedam opera reliquisse praestat Altamura , quanivis illa 
ciuaenara siut, assequi se non potuisse fateatur. Ea yero rccte cxistime^ 
Scripła contra tnsurgenłes tum in Polonia Lutheranorum et similium 
novałorum haereses (**). 

p. 574. F. Franciscus Albcrtus Grabiecki, Polonus, primo forsan 
nomine in aquis lustralibus, altero in religionc donatus , Parisios niis- 
sus in gymnasio San-Jacobeo studiorum cursu exantiato ad gradus pro- 
niotus, licentiam in sacra facultatc dccurrebat a. 1648, quo duodecimus 
de Sorbonica respondit, et 1649, anno sequenti 1650 licentiatus. — Edi- 
dit autem Grabieckius a sc concinnatum. 

Compenditim Supplementi tertiae partis Summae S. Thomae etc. 
p. 327. Hyacintiius Suscius , (jente Polonus, Conventusque Craco- 
yiensis alumnus , S. Tbeol. Magister, ac in Basilica Bcatae Mariae ejus- 
dem urbis Majori celebcrrimus Ecclesiastcs , ad secuii XVI finem aut 
sequcntis initia claruit, cujus cum laudc meminit Staroyolscius in sua 
Scriptorum Polonorum 'Exax. Elogio LXXXVI, ubi deSeverino Łubo- 
bulii (sic. zamiast Lubomlio) ejusdem Ordinis p. 195, quo teste scripsit: 

Postillas in Evangelia totius anni. Poionice. 

Sermones de Tempore et de Sanctis. Latine. 

Apologiam pro SS. Eiicharisiiae sacramenło contra Caluinianos. 
Ubi yero typis prodicrunt, aut igiiorayit, aut siluit. 

p. 792. F. Joanncs Damasceuus Lcbiemecki, Polonus, ad gradum 
Praesentati in Coniitiis Ordinis Romae a. 1686 liabitis promotus, annis 
pluribus antea in Gallia egerat et Lugdnni apud nostros tlieologiam pu- 
blice docuerat ciim applausu et fructu , el intcr illustrcs suae aelatis S. 
Thomae interpretcs nomen sibi fccerat. In Poloniam reyersus, elcctus 
est Proyinciae suae Prior et Moderator, quo muuere fungebatur etiam- 



(*) Ten to Leonard, o którym jest wzmianka, ze pierwszy pismo S. na polskie 
przełożył. Lecz w bibliotece Dominikańskiej o nim nic więcej niema. Por. 
Notę do N. 2257. 

("*) Galleria de' summi pontefici, palriarcbi, arcivescovi , e vesCovi deli' ordine 
de' Predicatori etc. da Fra Gio. Michaele Cavalieri de Bergamo , Maestro nella 
sagra teologia delio stesso Ordine. Bcnerenti 1696. T. II. in 4. 



NOTY, N. 2216. 57 

nnm a. 1706. et altera Jannarii ejas anni Parisios ad amicum ejnsdem 
Ordinis scribebat, se tandem post multos labores et inauisitiones In Si- 
lesia diligentiores , quaecunque ad Servi Dei Ccsiai , S. Hyacinthl Fra- 
tris germaui et syminystae, beatifieatioiils processum instituendum ne- 
cessaria erant, ex -antlquis et certis monunicntis collegisse ac finiisse. 
Quae inquisitio fructu non caruit , siquidem Ceslaus a Ciemente XI Bea- 
torum albo inscrlptus fiilt a. 1712 et ut de co per totum ordinem offi- 
eiuin celebraretur 16 Julii permissum. Ab eodem Summo Pontifice Ln- 
bienieckius ob praeclaras dotes electus est Episcopus Backoyiac in Mol- 
davia, et praeconizatus, ut ajunt, die 23 Februarii 1711. Yiycbat adbuc 
anno 1715, sed a. 1717 jam obierat. Inter eius opera numeranda vc- 
niuut: 

In^uisitio de gesłis et miraculis B.Ceslai. Romae in ArchivoGon- 
gregaliouis Rituum seryata. 

Martyrologium Dominicanum e Gallico nostri StepLaui Tbomae So- 
ueges latlne redditum. 

p. 368. Fr. Joannes Chrysostotnus Trabici.nus, Polonus, patria- 
que et professione Cracoyiensis, Bononiae tum junior Tbeologiae ope- 
ram dabat a. 1595, isque forte est, qui postea in Actis Gap. Gen. Ro- 
mae a. 160$ liablti ad Magisterium promoyetur. Ut ut sit, ejus babetur: 
Oratio in S. Hyacinlhi laudem pronunciała ex tempore in amplissimo 
Bononiensium , pro ejus Sancłi Confessoris festivitate celehranda, con- 
gressu a. D. 1305. Edidit Bzoyius in suo Operc cui titulos : Sertutn 
gloriae S. Hyacinthi , Venetiis 1598. 4. estque ex septcm a Bzoyio col- 
lectis ordlne sexta a p. 214 ad 222. 

p. 529. Fr. Justinus MiECKoyiEiHSis (Mieeboyiensis) sic ab Origi- 
ne Mleclioyia Clyitate Poloniae, yernacule Mieckow, quinto a Graco- 
yia , distantc lapidc, nuncupatus. ^atus a. 1594, adolcscens tredecim 
annoriini nomen dedlt Ordini in patria circa 1607. Cum yero praecla- 
rae indolis esset et ingenii multa facilitate, morumque facilitate polle- 
ret, post annos quosdam in proyinciac suae studiis exacŁos , Bononiam 
majoris profectus causa missus est a superioribus a. 1616, nbi ad 1622 
literts sacris egregiam nayayit operam. Tum yero in Polonlam reyer- 
sus, quae dedicerat, suis et ipse tradcre jussus est, fuitque ad bacca- 
laiireatum promotus in comitiis Ordinis a. 1628 Tolosae coactis: sed 
et deinceps yariis in sua proyincia functus est muneribus et diguitatl- 
bus, nam anno 1634 priorem agebat Gedani, exinde laurea Magisterii 
decoratus, primarius Regens institutus est in generali Studio Graco- 
yiensi circa 1637. Ut yero Ecciesiastes erat facundus et feryidus, yer- 
bo Dei praedicando per insignes Regni Polonici ciyitates potissimum 
incubuit, ex qno non poenitendum animarum fructum reportayit. Quan- 
do yero yel uti yiyere desierit, docebunt forsan aiiqnando gcntiles et 
synimystae. Vir pietate non yulgari praeditus, et cultui Beatae Virgi-. 
nis inprimis addictus , scripsit ac in luccm cdidit boc titulo : 
Discitrsus Praedicahiles etc. 

p. 303. Melcliior MosTice>sis. — Proyinciam suam Poloniae yiginti 
nuatuor annis praefectus rexit, quater electus, primo quidcm tum prior 
Leopoliensis a. 1559. — Tu się cytulą liczni pisarze Dominikańscy, któ- 
rzy Melchiora z chyvalą wspominają: mianowicie — Bzoyius De proge- 
nię S. Hyacinthi a quo ibidem edita est , F. Melchioris Mosticensis epi- 
stoła ad Bemardinum Ochinum Senensem Apostatam, in qua fune- 

ToM u. 8 



58 i\OTY, N. 2216. 

stisslmiim eius casum dcplorat et ad poenitenliarn revocare satagit, Hanc 
etiam rcpraesentat Fernandcz iii Concertat. p. 300 b. (*) 

p. 350. illfe/c/tior VARACENSia Polonus Ecciesiastes sua aetatc facuu- 
dns et pietate clarns , qiiem laiidat SłaroYołscius in 'Ey.aT. ad elog^iuin 
nostri Bernardi Paxilll, B/oviiis \n Progenię S. Hyacinthi^ Fernandez, 
Gi*avina ia Foce Turturis P. ii. eap. 23. Altamura ad a. 1590. Obiit 
in doiuo noslra Yilnensi a. 1()02. post(juani iu lucern emiserat: Opu- 
scula duo de eonfraternilatlbus SS. Nominis Bet et Rosarii B. Vii'tji- 
nis, lingua Yernacula Polonica. 

p. 411. Seyerinus Lubo^iłiu.*. O jego dziele de Fitą S. J/yacynihi, 
tu powiedziano : «Libro I. cap. 24 notitiam dare conatus est prioruni pro- 
yincialiuni proyinciae noslrae Poloniac, sed quae , cuiusvis id vilio fac- 
tum sit, peccat saltem in 22 prioribus ab eo recensitis et in historia et 
in Chronologia , adeo ut ex integro resarcicnda sit et innpyanda tum 
ex actis Capitulor. gener. tum ex yelcribus Poloniae Mouumentis." 
O tych dwóch szczegółach nicwspomina Hr. Ossoliński. 

p. 125. F. Thomas de Szyczow Polonus, vir gravis et eruditus, 
S. Th. Magister bis Proyinciam Poloniac rexlt Prior Provincialis, pri- 
ma vice elcctus a. 1525, quo titulo Comilils Ordinis llomac a. 1530 
habitis, afTuit, ut mihi constat ex actis: altora vice electus a. 1543, ut 
colligo ex eo quod eo anno de sc scrlbcns , se Poloniac dicat Priorem 
et Yicarium generałem, Priorem scilicet Proyinciae electum, et donce 
lilterae eonfirmationis Roma advenirent, Proyinciam sub titulo Vica- 
rii Generalis administrantem pro morę. Scripsit, lielationeni invenlio- 
nis reli(iuiarum , S. Hyacinthi Ord. Praed. a ducentis annis ita oc- 
cidtaruni f ut uhi delilescerent , periisset metnoria. Hanc edidit Seye- 
rinus Gracoyiensis iibri sui, de Fila, niiraculis etc. ejusdem Sancti p. 
250 et sqq. 

p. 33S. F. Yałeriaiws Polonus, laudatur a Staroyolscio Elegio 
73. — Illo teste scripsit Flores aurei in logicam. 

p. 258. Lucas Leopołiensis. Lucam laudat Altamura ad a. 1575 
et ab eo asserit relictas : Annotaiiónes in Sacra Biblia ćł conciones 
plurimtes elegantes. Quae yel editae idiomate Polonico, et ideo ad nos 
non peryenerunt, yel MS. apud sodalcs seryatae. 

p. 755. Fr. Marianus Krepiceksis , a patria sic et professione nun- 
cupatus, proyinciae Russiae alumnus, sacrae Theol. Magister et Stu- 
dii generalis Leopołiensis Regens institutus in comitiis Ordinis Bono- 
niae a. 1615 habilis, suae dictae Proyinciae Prior etiam fuit Proyincia- 
lis electus 27 Octobris 1620, et ab eadcm post expletum munus Romara 
legatus diffinitor a. 1629, quo In comilils generałlbus sedit et postea 
Leopoli obiit. Sic de eo F. Simon Okolsiti in Russia Florida p. 40, 53 
et 144 nbi addit extare haud dubip Leopoli huius Mariani : Scripta de 
philosophia et iheologia. 

p. 756. F. Raimundus Mądrowic, Proyinciae Russiae alumnus, 
muniis Baccalaurci tum et regentis functus est in studio generałi Leo- 
poliensi et ultimo ołTicio fungebatur, cum mortuus est et sepultus Mo- 
sticlae. Juris utriusque jam Doctor crat, cum Ordlni nomen dedit in 
Cocnobio Mostlcensi, et praedlcator fuit eximlus, clarus , promptus et 
gratus. Fłorebat circa a. 1630 et obiit paulo post 1640. Scripsit et edi- 



(*) Concertatio Praedicatoria pro Ecclesia catbolica contra linereticos gentlles, .lu- 
daeus etc. Salmanticac , 1618. fol. 



NOTY, N. 2216. 59 

ilit libriim hoc litiilo: Cicada theolorjiae , <|iio iii iibro cotnpcndiosc ar- 
ticulos primac partis Suininac S. Thoinac qiiadain cadiMitia tcrrniuatio* 
iiis compilavit. Sic de eo F. Simon Okolshi in llussia F lor ida p. 101 
et 145. 

p. 757. F. Victorinns Buscknsis a patria et profcssione sic mincu- 
patiiS, pi-oyinciae Rus^iae alumiiiis, S. tlieol. Ma{j. exiinius , Studii gc- 
neralis Lcopoliensis diii refjeiis , cl una Vei'łji Dei praeco facundiis et 
fcryidus, publice et privatim cum Arianis disputavil et cum fructu non 
niodico. Priorem ejjit Lacbovicii et tandem prior electus est suae dictac 
pro\inclae provincialis 26 Aprilis 1G24 , at brevi icgere dcsiit mortuus 
auno sctjuenti 1625. Sic nos docet F. Simon ()l;olski in Hussia JFlori- 
da p. 53. 54 et 143 , ubi addlt reHąuisse Scripta Controvcrsiariim. 

tam. F. Vincentius Duchina Conveutus Leopolicnsis in Prov. Kus- 
Flae alumiius et sodaiis a Simone Okolski in Ńussia Florida p. 144 
laudatur inter itlustres dictae provincIae viros scculi XVH, ceu qui 
rcliąucrit : Scripta in physicam et m etap] ly sic am. 

p. 752. F. Antomisus de Praemislia a patria sic et a profcssione 
nuncnpatus seculo XVI Ycrgenle jam florebat in provincia Russiae, cu- 
ins fuit yicarius g^eneralis a. 1594, tum a. 1596 Prior ProvinciaIis , et 
iternm a. 1614 ad 1619 qnam provinciain reccns tura erectara in regulari 
disciplina streuue ac sapicnter administrarit. Scripsit : 

De utilitate Ecclesiae et profectu Ordinis ex divisione Provinciae 
Riissiae a Provincia Poloniae. 

De Rosario B. Virqinis. . 

Conciones Farias. 

Sic de co Fr. Simon Okolski in Russia Florida p. 49, 51. et 143. 
p. 539. F. Joannes Geslaus Baier. Conventus Lubiinensis in Polo- 
nia alumnus licet Litbuanus origine et patria , a. 1644 Priorem agebat 
CoHYcntus Merecensis in Litbuania, et in Comitiis Ordinis generalis- 
simis Romae eodcm anno habitis ad Magisterium promotus fuit. Scripsit 
ac edidit: 

Coiigre(jatio Lithuaniae Praedicałorum etc. Extat apud nostros Pa- 
risienses ad S. Honorati. 

Cleka^łc to jest dziełko ze względu na miejsce druku Merecz : wypa- 
da wnosić, źe Dominikanie tam mieli drukarnią, lecz źadney inney 
książki tam drukowaney nie zdarzyło się wyśledzić. 

p. 554. F. Pctronius Kamieński, Litbuanus, S. Tb. Magister, Prio- 
rem agebat Vilnae a. 1642 unaąue Vicarium nationis Lityaniae, quo 
tempore edidit libellum boc titulo : 

y4nti(juitas Praedicatoriim Ordinis etc. Exstat Parisiis iu Regia H 
(sic) 1723 et apud noslros ad S. Honorati. 

Sicque cgit deinceps tum apud Sacram Regularium Congregationem, 
tum apud Majores Ordinis, ut tandem in Comitiis generallbus Yalentiae 
1647 celcbratis noya ex conyentibus Litbyaniae proyincia erecta sit, sub 
titulo S. Angeli Cuslodis, cni ipse primus praefectus proyincialis. An 
alia ediderit, mibi incompertum. Haud abs re esset , quod aliquis ejus 
proyinciae Anliquae Congrcgationis Peregrinantium seu Missionariorum 
in partibus iufidellum, cuius antiqui Litbuaniae Conyentus portio eraut 
non modica , quaeque tribus fere seculis yiguit in Ordine, praeclara 
pro Christo gęsta e tencbris emeret et praelo committeret. 

p. 484. F. Samuel de Lublino, Polonus, a patria sic et profcs- 
sione nuncupatus, pbilosopbiara et Theologiam pluribus annis in gy- 
mnasio generali suaę proYinciae CracoYiensi e superiori loco professus 



60 NOTY, N. 221(5. 

est, doccbatqnc ctiamnum a. 1627, tom titulo baccalaurei Ornatus. Scrip- 
sit et edidit. 

1) In Universam Arlstoleles loglcam Quaestione8 etc. 

2) Tractatus Summulariim etc. 

3) In tres libros de Anima ąuaestiones etc. 

4) Sumninla casnum conscientiae etc. 

Tnm vero S. Tlieologiae lanrea redimitns regens erat Cracoyiae. 
HIncąne eundem censeo , qui in Actis Cap. Gen. Mcdiolani 1622 dici- 
tur F. Samuel Wier^cbonius ('zapewne Wierzcbovius) et ad baccalau- 
reatum proinOYCtur, modo ma{;istri studentium oniis subierit: Tolosae 
1628 Magister instituitur , modo loco vacante sit regens in Studio Cra- 
coyiensi , et tandem munere perfunctus approbatur Komae 1629. Omnia 
enim rcquisita egisse patet ex operibus citatis, nec alius boc nomine 
Samuelis uUibi mibi occurrit. 

tam. F. Yaleuianus Lithuanides , Sarmatarum e gcnte , vir secu- 
lo Gbristi XVII clarissimus pietate et eruditione, laudatur a conlerra- 
neo suo F. Justino Miecboyiensi , super Litanias Laurełanas discursu 
305 T. II. p. 381 , cuius utpote aeąualis rerba exscribere yisum est. 
«Porro, inauił, inter eos qui bac nostra tempestate de SS. Rosario 
scripserunt, meo iudicio palmam tenet A. R. P. F. Yalerianus Litya- 
uides in Cracoyia natns, S. Tbeol. Doctor nierilissimus, Ordinis no- 
stri , Yir pius mansuetus, fere dixi sanctus, regularis yitae et cultus 
D. Yirginis in Rosario promotor ardentissimus , et ob eam causam O' 
mnibus bonis yalde carus^ tum yero maxime Magistro Ordinis F. Nico- 
lao Rudolfo : cuius primo commissarius fuit, postea Prior Gracoyien- 
sis, tum demum boc anno Prior Proyinciaiis Poloniae salutatus est, di- 
gnus quem gloria yirtutum in plura secuia superstitem sustineret: sed 
cum bace scribo, nuncium de morte illius accipio. Obiit Optimus Pa- 
ter Yilnae die 24 Octob. 1635, cum Proyinciam Poloniae rexisset men- 
sibus sex. Hic ergo eruditus pater lingua yernacula librum de SS. Ro- 
sario scripsit boc titulo: Horlus rosis consitus. Nemo, me judice, cla- 
rius, distinctius, plenius , uberius illo banc materiam tractayit. Duas 
plantationes rosae, ut ipse yocat , Hiericuntinae , in boc suo mystico 
borto posuit, unam B. Y. Mariae, alteram SS. nominis Jesu , tolum- 
que librum in duodecim partes diyisit." 

p. 546. F. i\icolaus MosTiCEivsis Polonus F. Melcbioris Mosticen- 
sis conlerraueus et ejusdem Conyentus Cracoyieusis alumnus, Ordinem 
amplexus ab adolcsccntia , plures canosque yidit, ac yixit in eo summa 
inuocentia integritateque annos. Inpbilosopbicis acutissimus eyasit, sum- 
inusque tbeoiogus , bincque Conyentus sui Cracoyieusis Studii genera- 
lis praelectus , regensque factus, ipsis ineuntis seculi XY1I primor- 
diis, anno scilicet 1603 laurea tandem rudeque donatus. Apud popu- 
lares et optimates enodandis solyeiidisque difficilioribus seu moralis, sen 
positiyae, scbolasticaeye tbeologiae pro oraculo fuit, ita ut nec ceteris 
ei solitisque superesse yideretur otium exerciliis adeo frcquenter et o- 
perose consulebatur. Insigne est cius in Actis Cap. Gen. Yalentiae 
Aragonum 1647 celebrati elogium , quod adeat curiosus. Ipso die festo 
S. Trinitatis cui speciali deyotione affcctus erat, sacro piissime perac- 
to , apoplexia correptus obdormiyit a. 1645 aut 46, professionis circi- 
ter 58. Ejus ctiam meminit Staroyolscius in^fWar. n. 81. Haecqueeju9 
utrobique recensenłur opera. 

1) Rudimenta logices doctissime simnl et clarissime collecta, siye In- 
stiłuiiones Logicae etc. Extabant a. 1671 Coloniae apud nostros. 2) 



NOTY, N. 2216. 61 

Ttrocinium arłis poeniłentiariae. 3) Elementa ad sacras Confessiones. 
£xtabant a. 1671. Coloniac et Mosae Traiecti apud nostros. 4) Acade- 
mia pietałis, 5) Infirmaria spiritualis. 6) Rudimenta Christianae per- 
fectionis. 7) Summa Dwi Thomae theologica , forma syllogistica ex- 
hihita et contracta. 8) Methodus €xaminandi ordinandos. 9) Lecłio- 
nes casuum conscienłiae , qiias publice mag^iia auditorum frcąiieiitia iu 
convciitu siio Cracovieiisi praclegebat. 10) Theologia moralis etc. Ek- 
tat Rotnae in Gasanatensl, estque aut altera editio, aut opus postbumum. 
T. II. p. 287. pod artybułem Ludovicus Granateissis , i pod jego 
dziełem Guia de Peecadores (Przewodnik Grzeszników) , które wyszło 
na jaw około r. 1555, iest iego przekład polski tak wspomniany: Po- 
lanice Stanislaus Varsaviensis (zamiast Warszewicki) Soc. Jesu rcddidit. 

4. Gompendieuse Priestcr-Bibliotbce. Jena bey Ernst Glaude Baitliar> 
1711. 8. 

5. Gatalogus ŁibrorumTbeoIogicorum GatoIlcorum(LateiniscbundTetr- 
tscben) guiprostantNorimbcrgae apud Job. Georg. Locbner.Anno 1731. 8.. 

6. Bibliotbeca UniTersa Franciscana. Goncinnata a R. P. Fr.Joan> 
nc a S. Antonio, Salmantino. Matriti, 1732. 3. voIi. fol. 

Vol. I. p. 37. Alexius Boryiza (w rejestrze Borhiza) , cuius mo- 
nuiuenta baclcnus niilii incoguita, laudatur a Fr. Francisco Haroldo 
ad Annum Ghristi 1511. ^. V. ,, In Polonia, inquit, doctrina , scri|l^- 
tis, pielate, et scbismalicorum conyersione insignis boc tcmpore floruit 
Fr. Alexius a Boryiza, Goncioiiator, obiitque in Gonvcntu Samboricnsi. „ 
(Gytowany tu Franciscus Haroldus, Hybernus, Strictioris Obseryan- 
tiae, wydał między innemi : Epitomcn Annalium Ordinis Miiiorum in 
lucern quundara productorum tomis 8 in fol. a V. P. Fr. Luca Wadin- 
go. Romac et Typograpbia INicolai Angełi Tinassii , 1062. yoł. 2. in 
fol. I z tego to zapewne dzieła jest ta cytacja. T. I. p. 391). 

p. 61. Andreas Bernardinus ({ałiski, Roxolanus, Gencralis Ee- 
clesiustcs Proyinciae Rusciae {sic)^ ejusqne Cbronologus, ae Gustos. 
Leopoli apud S. Andream, anno 1647 die 17 Aprilis opus perfecit in 4, 
cuius inscriptio: Laconicum novellae Proyinciae Russiae ^ titulo Tm- 
maculatae Conceptionis B. V. Mariae insignitae , alicjuotve ejusdem 
locorum et Conventuum Myrrhothecitim. Extat MS. Malriti in Gene- 
rali Ordinis Arcbiyio sub Pluteo proprio. Vidi. Ad praelum , ipsomet 
ibidem rccensentc, matura babebat opuscula yaria, quorum titułos ex 
eodem bic subiicio. 

/. Limpidissimum soliditate perfectionis speculum, seu quod idem 
est , Tractatus aitreus de soliditate virtutis in Religioso Seraphici In- 
stituti Professo reauisita considerationes 23 sinu suo frucluose com- 
plectens. Conscriptum et compilatum Leopoli in Conventu ad S. An- 
dream Apostolum , a. 1640. 

2. Compendiosa exercitiorum spiriłualium pro renovanda ab im- 
perfectionibns anima decem dieriim percurrenda spatio , series et ipsa 
praxis. Compilatum, Leopoli in Conventu et anno ut supra. 

3. Praciicu et compendiosa Religiosae perfectionis et vitae regu- 
lariter ordinandae elucidatio. Leopoli apud eundem Conventuma. 1647. 

4. Mysticum totius perfectionis CArisfłanae (Tripliei cxcrcitiorum 
yia spirilualiter dccurrenda, purgatiya nimirum, illuminatiya et uniti- 
Ta adumbratum) Speculum. 



62 NOTY, N. 2216. 

5. Ascetorhmi^ in quo piane omnia Fidei Catholicae inysteria 
et documenta ad salutem necessaria methodo facillima traduntur. Le- 
opoli eod. a. et Conventu. 

p. 256. Casililirus Biernacki a Caiisia, Polonus, Minorita Coii- 
yentiialis, Vir ad iniiltiplicis doctrinae eruditloncni comparatiis^ ac lau- 
rea Mag-istrali insiji^uitiis, eviil{javit: 

Speculwn Jflinorum etc. Inter alla luiius injjenii inonuincnta, qnl- 
hus nomen suuin posterilati cum gloria commendavil, vidit Franchi- 
nus , ut in sua Bibiiosophia rcfert , NonniiUa opuscula , tatn metro 
auam Oratorie elahorata , leste Coronelli Tomo 6. Bibliothecae Uni- 
versalis , num. 305. (*) 

O tymże Biernackim jest znowu p. 374 artykuł : Franciscus Casimi- 
ru« BiERKAKi , Polonus, ale w nim nienowego nicmasz. 

p. 145. Athanasius Crotosta , Polonus, Rcformatac Provinciae 
S. Antonii Minister Provincialis , ac Chronologus a. 1684 Tomum in 
4to iitcris consignayit , sub titulo : Pandecta munimentorum et acto- 
rum, Provinciae Reformatae S. Antonii Majoris Poloniae. lucipit : 
Jiinata membtńs. Vidi MS. Matriti in Gcnerali Ordinis ArcLivio, scri- 
nio proprio, Manipulo primo, num. 1. 

p. 146. Augustinus Ciepliński, Lector Jubilatus, Pater Provin- 
ciae S. Mariae Angelorum in Polonorum Regno , latine in fol. scrip- 
slt opus cruditum cui titulus : Topographica ac Chronologica Conven- 
tuum Provincię 3iajoris Poloniae Descriptio. lucipit: Est atnplissima. 
Yidi. Extat Matriti in gencrali Arcliiyio Ordinis. Laudatur in Militia 
Universali nostri Aha, col. 141. — (Ów Petrus dc Alva et Astorga , 
Hispanus, Rcgul. Obsery. wydał: Militia Uniyersalis pro iminaculata 
Yirginis conceptione etc. Loyanii 1663 fol. T. II. p. 428). 

T. II. p. 146. Joannes Costenus, Polonus, Reg. Obsery. Proyin- 
ciae Majoris Poloniae, Praedicatoris feryentissimi cl dcyotissimi OfB- 
cio, Guardiani , Gustodis, ac Diffinitoris ctiam dignitate functus, ty- 
pis idiomatc Polonico yulgayit : Lihrum, piutn in gratiam S. Annae , 
in quo et ad pictatem animos fratrum, et sororum accendit, et eosdem 
officii monet. Plenus dicrum quicyit in pace in Conyentu Loyaniensi 
a. 1613. Ex relationc Cbronologica laudatae Proyiuciae fol. 426. 

p. 328. Marianus de Costen , Proy. Poloniensis, Reg. Obsery. 
alumnus , bis Lector Jubilatus , yir eruditioue et inorum grayitate ex- 
cellcns , teste Fr. Augustino Ciepliński fol. 239 Cbronologicae Descri- 
ptionis ejusdem Proyinciae, tria yolumina egregia de Poenitenlia , Ju- 
rę, et Justitia, sub titulo : Aef/uilibrium , Tahula Naufragii et Typus 
verae Religionis , imprcssa dedit. (]larebat in Studio Gcneruli Posua- 
niensi a. 1642. 

T. 1. p. 284. Cyprianus Damirskus, Proyinciae Russiac Reg. Ob- 
sery. Tbeologus, aDifGuitor, scripsit ac emisit opus cui titulus: Thau- 
^maturgus Russiae etc. 



(') Yincentius Mari.i Coro.>eili, M. Generalis ConventuaIiuin, scripsit opus vere 
ingens in 45 roluinina distributum , sub titulo communi Bibliotheca VniversH- 
lis sacro profana. T. III. p. 139. sq. przytacza się 7 Tomów tej Bibl. w We- 
necji 1701 roku drukowanych z dodatkiem , że r. 1707 autor miał 30 goto- 
wych do druku. Dla ciekawos'ci kładzie się tytuł po łacinie : Bibliotheca Uni 
Ycrsalis, seu Magnum Dictionarium Historicum, Geographicum, Antiquo-Mo- 
dernum, Poeticum, Chronologicum, Genealogicum, Mathematicum, Politicum, 
Botanicum, Medicura, Chimicum, Chirurgicum, Philosophicum , Tbeologicum, 
Biblicum, Praedicabile etc. 



NOTY, N. 2216. 63 

|>. 285. Cyprianns Gołdecius, Minorita Polonus, ineditam reliqnit, 
anno 1643, Relationem initii Reformationis l*rovinctae Sanctae Mariae 
Anaelorum 3iinoris Poloniae. Fides sit pcncs Fr. Pctrum de Alvu in 
sua Militia Unwersałi col. 315. 

T. 11. p. 166. Joannes Furstenhaun , Minorila , Polonus, inedita 
reliąuit: Chronica Provinciae Poloniae. Asseryantur Cracoyiae apiid 
Minoritas Conreiituales teste Fr. Antonio Mblissano in Supplemento 
Annalium Wadingi ad an. Chr. 1224. nuin. 3. 

Antoiiius Melissaiius de Macro Reformat, wydał: Annalium Ordinis Minorum Sup 
plementa ab anno 1313 usque ad a. 1500. Augustae Taurinorum, 1710, fol. T. 
I. p. 118. 

T. II. p. 73. Hieronymns Kakoroski seu Kakowski. (o nim toż 
samo co w Bibliotece Waddyng;a co do słowa: wszakże na końcu przy- 
dano , iż pisał: yicta et Miracula B. Sitnouis de Lipnica tef^te P. Joan- 
nę Baptista Soleria, qHem consulas ad ^cta Sauclorum Mensis Julii 
dic 18. §. 4. et Wadiugum ad a, Cliristi 1483. num. 14. 

p. 73. Hieronymus Leopolitaisus. (o nim toź samo co w Wad- 
dynp,n z dodatkiem : Haec Wadinjjus, post Sixtum Senensem ac Posse- 
yinnm , subdentcm eadem Biblia Giejforio XIII. Pont. Max. mandante 
yersa iterum accuratius esse a P. Jaeobo Viceo (Yujeco) Tbeolog-oSoc. 
J. et Cracoyiae excusa a. 1599. 

p. 180. Joannes Lepnica, Polonus Reg*ul. Obsery. Alumnus, B. 
Simonis de Lepnica , ut credo, propinąuus , ad Sigisinundiim III. Po- 
loniae Rcgem , scripsit justum yolunien: De Immaciilata Conceptione 
Retjinae Angelorum Ita ex Antonio Daza P. Alva in Militia col. 786. 
T. III. p. 75. Beatus Simon de Lipjnica, suo natiyo oppido in Po- 
lonia dictus , et Baccalaureo Gracoyiensi, S. Joannis a Gapistrano di- 
scipulns, Poloniensis Proyinciae Kegularis Obseryantiae iubar etc. etc. 
Gomposuit in Deiparae landem juxta sui tcmporis indolem il/e^ra, quae 
propria mann exarata extabant ołim in frontc cellae, quam ipse Bea- 
' tus Simon incoluisse fertur. Publici jnris fecere Gontinuatores Bol- 
landi in Actis Sanctorum. Ineditum quoque reliqiiit ingens Concionuni 
suarum f^ohimen , uti testatur Fr. Ludoyicus Sl^robkoyicius in ejus Vi- 
ta inquiens: ,,Monstratur in arcbiyio Gonyenlus Gracoyiensis Godex mo- 
lis juxla {sic,moie:justae?) totius (sic, może: <ofu5?) Viri Dei manuexa- 
ratus , in quo ejus ignita yehementer eloquia (nisi kominem homo pe- 
nilus exuat) facile sentit, quicumque usurpat. ,, Miraculis quam plu- 
rimis gloriosus obiit Gracoyiae, apud S. Bernardinum in Stradom, an- 
no Domini 1482 ubi fere ab ejus obitu relijjiose colitur et in praesen- 
tiarum , in toto orbe Serapbico, ex novo Decreto Głementis XII. P. M. 
recilatur de eo die 18 Julii. 

T. II. p. 268. Ladislaus a Gesnoivo (ma być : a Gelnoyo) natione 
Pannonius insignis Goncionator, atque vir sanctissimus (quem malc Gon- 
zaga, Arlurus, et alii a Ładisiao Hungaro genere Scyta, minime di- 
stinguunt) pluribus patratis miraculis , plura quoquc Opuscula deyo- 
tioncm cxcitantia , quae bodie extant, reliquit tum latino tum Poloui- 
00 sermoue. Edidit insuper Ryllunos propi-iam Gonyersionem. Fra- 
gmentum subiicio quo constat Minoriticum induissc babitum ad annum 
1462 d. 1. Augusti quo die raundo natus erat. 

Anno Glirisli milleno quadrin scxin secundo 
Ad Vincula S. Petri, accepi yincula clausti. 
Me Petrus genuit inGełnono, Petrus et almus , 
Glaustro me clausit, yinelaque mea tulit etc. 



64 NOTY, N. 2216. 

Marracius In Apendice ad snam Marlanam Bibliothecam euin appellat 
Gielnovum , subjiiiigeiis eliani edidisse: Sejtnones, Bhytmos et Can- 
łilenas plures in laudem Deiparae setnper yirginis , ad Doiuinuuiquc 
mlg^rassc aiiiio 1505 die 5 ]Vlaii. Demuin, ex Haroldo ad a. 15U5 §• 13. 
scriptos rcliqiilt: Sermones de Tempore ac de Sanctis Gcrtam dcindc 

JYormaiH praescripsit recitandae Coronae Deiparae f^irgtnis Ac- 

4uin cst de eius Caitonizaeione; euin qiioqiie iii totius Regni , ac spc- 
ciałem Civltatis Yarsayieiisis PatroDuin ^ Poloni eleg^erc , cuius imag^o 
radiis ornata ac iusciilpta cernitur in lapide apposito ad dcxtram arae 
jnajoris, ab anuo 1572 in Goarentu S. Aiiiiae, ejusdein orbis. 

łam. Ładislaus Marsomi. O nim toż samo co w W addyngii, przy- 
dane tylko, co się tycze ^Tykladu Slarego i Nowego Testamentu, świa- 
dectwo Jakuba Le Long iu Bibl. Sacra p. 848. 

T. 111. p. 141. Yincentius 3Ioravvski, Proyinciae Poloniae Regu- 
laris Obscrvaiitiae Tlicologus , Concionator Generalis, Diriinitor ac 
Procuratoi* pro Ganoni/.ationc B. Ladislai Gielnoyii Poloni Minoritae, 
conscripsit : f^ilani laudali JB. Ladislai ac tribus libris edidit Varsaviae 
1633. Extat apud Papebrocliium ad d. 4. Maii fol. 560. Insuper: To- 
pographiam Monasteriornm Provinciae Poloniae Ordinis Miiiorum, te- 
£te Joan. Bapt. Soleria ad Acta Saiictorum Mensis Julii Die 18. §. 3. 

T. I. p. 88. Anselmus Polonus , Patria Cracoviensis (ut ex suis 
»criptis infert Coronelli T. 3. Bibliotlmcae Universalis , num. 2774). 
Reguł. Obsery. Opus edidit merito laudatiim a Moreri, Bossio, Dupin, 
Lic-Long et aliis , nenipe : Descriptionem Terrae Sanctae ejusaue Iti- 
nerarium. Cracoy. 1514- — Habes apud tomum 6. Henrici Cauisii edi- 
łum Ingolstadii 1604. 4. lucipit a fol. 1289 Lisce yerbis: Ut auisaue 
facilius. Vidi. Glaruit autlior a. 1505. 

p. 201. Be^jedictus Polonus, Minorita, laudatur in boyissima Bi- 
biiotheca Dominicana T. 1. fol. 130 cen Autlior operis Latine inscri- 
pti: Acta Tartarorum. Glaruit sub Innocentio IV. Pont. Max. 

T. II. p. 466. Petrus Posnaimiensis. Reguł. Obsery. Prov. Polo- 
niae Minister, yir plus et doctus edidit : 

1. Decisioncs totius Tbeologiae etc. 

2. In secundum Librum Sententiarum Quaestipnes subtiiissimas. 
In tertium Lib. Sententiarum Quaestioues. 

In quartum Lib. Sent. Quaestiones. 

3. In Singulas anni festiyitates ternos Sermones (tcstc Simone Sfa- 
royolsco p. l73. etc. tu przytoczona jego pocbwała zeStarowolskiego). 

Florebat a. 1610. Memoratur etiam a Fr. Pelro de Alva in Mililia 
col. 1184. et Marracio parte 2. Bibliotbecae Marianae. 

T. III. p. 105. Stamslaus Poloms. (Toż samo co w Waddyngn). 

tam. Stanislaus de Slapy, Poloniensis Proyinciae Regularis Ob- 
seryantiae a. 1500 summa diligentia digcssit : Collectanea Piivilegio- 
rum Ordini Miuoruni Goncessorum. Habetur MS. Matriti in Generall 
Ordinis Arcbiyio, ad calcem Glironolngicae Descriptionis Ejusdem Pro-" 
Tinciae scriptae in fol. a Fr. Auguslino Ciepliński. Vidi. 

tam. Stanislaus Yopołinus. Toż samo co w Waddyngn z dodat- 
I^iem : Glaruit anno 1561. teslc Yyite p. 66. sui Gatalogt Illustrium 
Scriptorum Ordinis. 

Augustinus de Witte Bruicellensis , ex Recollectls Prov. Germaniac, ad lite- 
ras redejjit, latine: Gencalogiam ampłissimani S. Francisci, in qua omnes sci- 
licet Tiros sanctitate , dig^itate, yirtute vel doctrina illustres per suos anno* 
recensuit, Bruiellis 1627. 4. T. I. p. 152). 



65 

łam. Stanislaus Wituhskius , Poloniensis Proyinciae Alnmnus , 
laudatur in Miliłia nostri Aha col. 1419. ceu a quo prodiit: Tracta- 
tus in quo describit Monasterium Calioniense (może Calissiense?) Ter- 
tii Ordinis. 

T. I. p. 69. Andreas Rochmabinus. (jak w Waddingu) Sc^^p8i^: 
Commentaria in lib. primum Sententiarum Scoli. Scripsit insuper m 
Logicam et Metaphysicam juxła 31enlem Scoti , teste Sim. Staroyolacd. 
Hunc minus recte Antonium Yocat Ludoyicus Dupin, saeculo 17. 

p. 124. Antonius Radunschic Minorita ab Wadingo memoratus, 
scripsit De memoria Conservanda, opus hactenus mihi ignotum. 

p. 432. Franciscus a Rodrasem, Polonus^ Proyinciae Bohemiae 
Minorum Capucinorum alumnus , vir eruditus , qui Missionarii Aposto- 
lici, jubentibus Superioribus munere assunipto, doctrinam , non yoce 
tantunimodo , sed etiam facto tradens, quampInrimos a Catholica fide 
abcrrantes , ad S. Romanae Ecclesiae gremium reduxit. Scripsit latine: 
Tractatum de quibusdam controyersiis etc. 
Directorium etc. apud Nicolaum Ardech T. I. in 8. 
Scalam Coeli.Esl liber de Rebus SpirituaIibas.OcomuoyinMorayial636. 
Yltam S. Antonii Ulyssiponensis etc. 
Exercitia spiritualia etc. 

De boc authore meminit, Wadingo et Lequile adbaerens Fr. Dio- 
nysius Genucnsis p. 123. (Dionysius a Genua, buius Proyinciae Mino- 
rum Capucinorum Concionator ac Diffinitor, concinnayit: Bibiiotbecam 
Scrlptorum Ord. Minorum S. Francisci Capucinorum. Genuae,1680. 4. 
Piodiit secundo locupletior Ibid. 1691. fol. T. I, p. 310). 

T. 111. p. 65. RoBERTus DE RusciA scu Ruleuus , jak w Waddin- 
gu z dodatkiem : Roberti huius meminit Dupinus in Tabula Uniyersali 
ad saecułum 13. ex Tritbemio. Memoratur etiam a Cyite in Catalo II- 
lustr. Scriptorum Ordinis p. 53. 

T. II. p.231. Joannes Stobisicensis, Polonus a Wadingo iliaudatus. 
O nim artykuł co do słowa ze Starowolskiego. 

p. 305. Ludoyicus SKROBKoyicius, Polonus, ex Canonico Vislecien- 
si et Cantorc Tarnoyiensi , Minorita factns, confecit: HIstoriam gesto- 
rum B. Sinionis de Lipnica etc. Exscripsit Pater Joan. Baptista Sole- 
ria ad Acta Sanctorum Mensis Julii die 18. p. 518. 

T. I. p. 12. Adamus Ubiszewski Polonus, Reguł. Obser^. alumnus, 
Polonice et latine edidit. Yitam B. Simonis de Lipnica ejusdem Insti- 
tuti et Proyinciae. Vide sis Coutinuatores Bollandi ad d. 18 Julii. 

T. I. p. 360. Franciscus Antonius Casimirus. Tego ojczyzny 
Wadding nie wymienia, a w rejestrze między Polakami kładzie. Tu 
nazwany jest Neapoliłanus , ale jego imię Casimirus każe się domy- 
ślać źe był Polakiem. 

T. 11. p.51. sq, Hannibal Rosselius, Calaber, sed Proyinciae S. 
Francisci in Umbria , Reguł. Obsery. postquam Lutetiae Parislorum et 
Loyanii solida studiorum jecit fundamenta , in Angllam trajecit , dein- 
de primum Tuderti in Tuscia ad Montes Sancti, mox Cracoyiae in Po- 
lonia ad S. Bernardlni Coenobia Sacram Tbeologiam profcssus esl. Vir 
quidem doctus yariaeque eruditionis, apud nobiles Polonos et illius Re- 
gni Antistites hon immerito in pretio habitus. Post annos lrip,luta octo 
in multis Acadcmiis et sub yariis disciplinis consumptos, tauilcm circa 
annum aetalis sexagesimum animum applicuit ad scribendum. Scripsit 
autem et quidem docte : 

De septem sacramentis. Posnaniae apudJoan. fVolrabum, 1590 fol. 
Tom II. 9 



66 NOTY, N. 2216. 

In Pymandrum et Asclepium Hermetis Jfferctirii Trismegisti Com- 
mentaria , tomis sex distincta , opus cerle grave et omni eruditione re- 
fertiini : cni accesslt Trismegisti lextiis graeco-Iatiniis industria Fran- 
cisci Hussatis Candallae. Antę alios tomos prodiit Cracoviae liortatii 
et impensis Stanislai Karnkorski , Arcliie|)iseopi Giiesneitsis, tornus 
quartus^ deinde primus , et a!ii suhseąiienles aiixilio et industria Era- 
sini Peucitii, Ministri Provincialis Poloniae cudem in Urbe a. 1585. 
Autkorem nostrum (ut testatur Simon Starovolscus p. 60.) ita coluil ob 
iugenii pracstantiam et amayit Hieronynius Poyodoyius, Canonicus et 
Arckipresbyter Craeovicnsis, ut Ouiues ejus inJMercurium Trismegistum 
XIII Tomos ingenti sumptu et cura , additis etiam suis praefationibus, 
in lucern daret. Quae autem ad manus meas devcnere prodierunt Cra- 
coyiae ex Officina Lazari a. 1585 et 1586 et Coloniae Agrippinae ex 
Typograpkia Gkoliniana 1630 iu fol. tomis sex, tractatibus yariis locu- 
pletatis. (Tu w każdym tomie umieszczone traktaty wyliczają się, ale 
nie wiem podług^ jakiej edycji, podobno Koloiiskiej, której nie znam, 
Tom 5ty przypisany Stefanowi Batoremu. 

Scripsit insuper : Concionum et Homiliarum in Euangelia duo ma- 
gna yoluraina , quae adhue non prodicrant anno 1650. 

6. Catalogus Łibrorum oder Yerzeickniss derer Biicber welcke bey 
Job. Jacob Łottcr in Augsburg^ 1735. 8. 

7. Bibiiotbcca Anonymorum et Pseudonymorum ad supplendum et 
continuandum Ylncentii Placcii Tbeatrum etCkristoph. Aug. Heumannt 
Schediasma de Anonymis et Pseudonymis Gollccta et adornata a M. 
Job. Cbristoph. Mylio. Cum praefatione M. Gottlieb Stollii. Hambur- 
gi sumptibus Gbrist. Wilb. Brandt ]VIDGCXL. 8. (Yol. I. 174. xxxii, i 
204 8t. U. 205—1232 str. III. 1233—1360. i 184 str. prócz regestrów. 

Yol. I. p. 155. Judieium de reguła credendi Joannem Amos Gom- 
MENiUM, adyersus Yalerianum Magnum Gapucinum, scripsisse sub no- 
mine Flrici (Hułdrici, ut babet Baillius) Neufeldiiy eumque librum 
postea in Batayis praefixo nomine genuino ad prelum essc rcyocatum, 
testatur ex ore Danielis Gomenii filii, Hesenthalerus , in epistoła ad 
Boineburgium , quam inseruit Struyius Actis literariis (Fasciculo YI. 
p. 29) et Bailius dans ie Dictionnaire critifjue \oce Comenius , not. G. 
qui ideo Gomenium snum nomen dissimulasse ait, ne implicarctur liti- 
giis cum Papistis ^ rcformidayit enim bos et yalde tcpide contra illos 
scripsit. 

Anti-ISicenismuś (vel potius Ante-Nicenismns) siye testimonia pa- 
trum , qui scripserunt antę concilium INiccnum, unde coUigi potest 
' sensus ccclesiae catbolicae quoad articulum de trinitate. Gosmopo- 
li, iu 8. pi. 5. ubi p. 67. lit. F2 comparet: Brevis responsio ad D. 
Georgii Bulli defensionem fidei Nicenae , in qua praecipua capita 
defcnsionis refntantur p. 137 lit. L5. fet ibi sequitiir ycra et antiqua fi- 
des de diyinitate Ghristi , asserta contra D. D. G. Bulli iudicia ccclesiae 
per anonymum. 1695. Quidam statuunt Crellium , Polonum, Y. D. 
Aiinistrum esse buius Anti-Nicenismi auctorem , qui etiam Cogitatio- 
nes nouas de primo et secundo Adamo evulgaviłp sine nomine suo ad- 



NOTY, N. 2216. 67 

dito, viii. Marchand iii notis ad Lettres de 3Ir. Bayle p. 930. Sed in 
Parrhasianis T. 1. p. 406. Ic^jitur: Gilbcrtus ClarcłJe est aiiclor Anti- 
Niccnisini. Hic Anti-Nicenisiniis valde rani<; est. V. I. p. 792 sq. 

Cogitationum novarum eic. Andor esi Sam. Crellius. lipsi Joh. Scliuii- 
diiis Prof. Lips. paulo post peculiarem opposuit disscrtatioiicm. (Vol. I. 
p. 828). 

8. Bihiiollicca Cannelitatia nolis Crlticis et dissertationibus illu- 



cta. Aurclianis, 1752. fol. 2 volI. (autor: Fr. Cosmas de YiHiers a S. 

Stepliano. 

Anł{(juiores Carmełiłae. 

T. 1. p. 3. Adriauus Sarembius, natione PoIouus, Carmelita, Cra- 
covicnsis Patria , in diyiiiis apprinie Vir iitteris excultissimus , Fidei 
Calliolicae iiigcnuiis zelo, quein sui vulgo Haereticorum Contusorem 
uno ore yocarunt. Reg^iws fuit cloąiiii coelestis Concionator in Regno 
Poloiiiae nolissimus circa anniiin 1626 , scribens : 

i. Haereticorum Malleum , etc. 

2. De arte hene moriendi, polono prius deinde latino idiomatc libruni 
ununi ibidem editiim. 

Ita exbibent Relationes MSS. Carmelitarum Polonorum ab Ale^^reo 
Cassanalo iaudatac in Paradiso Carmeliłiei Decoris p. 492. Eundem 
proindc uominarunt Sarenibium, Paulus ab omnibus Sanctis iu Catalogo 
Carmelitarum Scriptorum p. 65. Daniel a Yirgine Maria , tom 2. 
Speculi Carmelitani p. 1105, num. 3918. 

p. 18. Albcrtus CzEPELius alias Cephelius , natione Polonus, pa- 
tria et professione Carmelita Cracoviensis , vita et moribus vir veneran- 
dus : sapicntiae gencrc \ario notus , obiit a. 1639. postquam typis coip- 
niisisscl Latino Poemate et Polonica iterum prosa: 

Vitam, Miracula et transitum B. Mariae Magdalenae de Pazzi 
Lih. II. Cracoviae 1628. 

Eum coinmendant Alegreus Cassanatus in Paradiso Carm. Decoris 
p. 501. Relationes Polonorum Carmelitarum MSS. ibidem cftatae. 

Paulus ab Omnibus Sanctis in Catalogo Scriptorum Carmelitarum 
p. 65. Daniel a Yirgine Maria. T. 2. Speculi Carmelitani p. 1105. 
num. 3918. 

p. 26. Albertus Poleyitius, natione Polonus, patria et Coenobio 
Cracoyiensis in declamandis ad populum Concionibus, sui temporis, 
sine iniuria, per annos quadraginta et amplius, facile Princeps : reli- 
giosa vir celeberrimus pietate, assiduus sacrarum litterarum inyestiga- 
tor : obiit Cracoriae a. 1627. Scripsit autem et praelo dedit Latine : 

i) Sermones Cuadragesimales. Lib. 1. 

2) Sermones de Sanctis et de Tempore. lAh. II. 

Ita Relationes MSS. qHas memorant Alegreus Cassanatus, p. 493. 
Paulus ab 00. SS. p. 65. Daniel a Yirgine Maria. T. 2. p. 1105. 
num. 3918. 

p. 30. Alexander KosŁiiNKius , aliis Koslius; a^ius RosUnshi, Polo- 
nus Carmelita, Sacrae Theol. Doctor, Provinciae suae Praefecturam 
gerens anno 1639 ejusdem Provinciae Poloniae Relationem misit Ro- 
mam: qua usus est Lezana in suis Annalibus, a. 1397. num. 2. tomo 
4. p. 744. item a. 1437. num. 4. p. 843. (Ta następuje wiadomość o 



68 NOTY, N. 2216. 

Konwencie Karmelitów Krakowskich na Piaskach ad Arenas, i o cu- 
downym obrazie Nayś. Maryi Panny tamże będącym). Dalej te słowa: 
Haec lejcuntiir in Historia Imaginis Cracoviensis in Arenis sen f^iole- 
to, scripta a Dom. INicolao Grodziński , Regis Secretario : postniodum 
aucta et typis edita Cracoviae, a. 1669. apud Micbaelem Korybuth (sic). 
Partim etiam prodiit T. I. Speculi Carmelitani p.66l. et T. Ii. p. 1104. 
Alexandri autem Koslinkii mentionem faciunt Joannos Baptista Lezana> 
1. c. Daniel a Vir{yine Maria T. 2. Speculi Carmelitani p. 1105. Lu- 
doyicus Jacob in Judice Scriptorum Carmelitarum MS. 

p. 69. Andreas Barzeski (Barszczewski), Polonus, Provinciae 
Russiae ter Proyincialis Moderator et in Comitiis Ordinis Carmelitici 
Romae habitis a. 1744 die 24 Maii, coram Praeside SS. Domino No- 
8tro Papa Benedicto XIV.' in Assistentem pro Carmelitis Germaniae et 
Poloniae Generałem assumptus^ plures sanctas et funebres Panegyres 
edidit Polonice , auarum 

1) Dixit ad Solutionem Octavae sołemnis de Coronatione (Gallice, 
Coaronnement. Deficit enim aiia vox vere Latina , nisi Coronis , co- 
ronidis) Imaginis Miraculosae Sanctissimae J^irginis Mariae, celebra- 
ta in Templo FF. Minorum. de Ohservantia Sokalensium, a. 1724. 

2) In Metropołitana Ecclesia Leopolitana ad finem Oclavae As- 
sumptionis B. Fir. Mariae a. 1725. 

3) Ad Fiinera Illus. et ExceU. D. D. Comitis Matthaei Rzemuski 
(Rzewuski) Palatini Podlachiae et summi Praefecti exercituum Polo- 
niae. Leopoli a. 1738. 

4) In Leopolitana Ecclesia ad Obitiim Illus. Rever. et Excel. 
D. D. Comitis Joannis Skarbek a. 1734. 

5) Panegyrim ad Solutionem, Octavae solennis de Coronutione 
imaginis miraculosae B. Firg. Mariae in Ecclesia FF. Praedicato- 
rum Podkamiensium , a. 1727. 

6) Ad finem Octayae Solennis De Conceptione B. Firg. Mariae in 
Eccl. 3tetropol. Leopol. a. 1732 celebratae. 

Hae omnes Orationes Leopoli prodierunt annis superius designatis 
ex Typograpbia Confraternitatis SS. Trinitatis Leopolitana: sicuti nos 
nionuit idem Andreas Barzeski in Schedis ad nos Roma Aoreliam mis- 
sis d. 4 Febr. 1749 in quibns notatur alias Octoginta Panegyres de 
Sanctis ab eodem Oratore praelo paratas esse^ sed timendum ne snm- 
ptus typis obsteiit impendendi , quos solvere solcnt Anctores in Polo- 
nia, acque ac in Italia. 

p. 81. Andreas Fesulanus a S. Theresia , Polonus natione , Car- 
melita primuui antiquioris obseryantiae regularis alumnus. Qui post- 
quam iit Polonia Vicarii Proyincialis, et inBobemia Commissarii {jene- 
ralis officium aliqoot annis, ma{]^ua cum laude et prndentia administras- 
set, a Galceatis ad Excalceatos Carmelitas a. Cbristi 1629 transiit. 
Multos Haeretieos ad fidem Catholicara , peccatores ad poenitentiam 
Pragae conyertit: plurimumqiie pro animarum salute ac gloria Dei 
promoyenda laborayit. Vir pietate et eruditionis fama praeclarus, di- 
rinae gloriae zelo yalde feryidus et cnpidus, omnium yitiorum osor, 
omniumque yirtutum cultor et amator celcberrimus. Obiit Cameneei 
in Polonia circa annum 1651. postquam edidisset: De Jubilata et In- 
dulgentiis trać ta tum. 

p. 294. Blasius Hoycius Palacius , natione Polonus , patria Col- 
Tensis , Garmełita Cracoyiensis, Doctor Theologus, Proyinciae suae Po- 
ionicae Praefectus^ a. 1623 clecŁus^ et continuatus usque ad a. 1629 et 



NOTY, N. 2216. 69 

tuiic Tursus electus : Yir llttcrarum amantissluiiis et morum snaTitate 
pracclarus. Scripsit latino scrmonc. 

1) De Ortu et progressu Ordinis Prophełici Eliae Palris gloriosis- 
simi, cum designatione Provinciarum et Convenłuutn fere totius Or- 
dinis, Tractatum. Incipit : Multos pres sit premiltjue ignorantia Sa- 
cri Ordinis glorio sissimae f^irginis Jfariae de Monie Cartneli. As- 
8crvaliir ]MS. Coloniac Agrippiiiae, in Bibliotlieca Carmelilariini anti- 

auae regiilaris observaiitiae, si crcdas Ludovico Jacoh: dnbltahat tanicn 
•aniel a Yirgine Maria , utrum łiic traclalus cum ,seqiirnti non interi- 
issct in Yastatione per Succos in Poloniam fąeta a. 1655. 

2) De Confraternitate Scapularis Beatae f^irginis Jfariae de klon- 
ie Ćarmeli lib. I. Istum traclatuni atictor primo Polonico idiomatc 
scripsit , sed postea latino sermonc donavil , et cum praecedcnti Tra- 
ctatu , simul atque alia nonnulla monumenta congregayit, et tradidit iu 
suo Capitulo PrcYinciali a. 1629. Librnm bunc cital Daniel a Yirginc 
Maria T. 1. Speculi Camiel p. 595. nnm. 2299. 

Nostruni Blasium laudant Justinus Miecborins^ Sarmata , Super Li- 
tanias Lauretanas T. 2. discursu 236. uum. 4. — Hippolitus Maraccius 
In Bihliotheca Mariana. — Alcgreus Cassanatus in Paradiso Carmeli- 
tici Decoris p. 486. Lu<lovicus Jacob in Bihl. Carmelitana MS. p.53. 
Daniel a Yircine Maria inTractalu de revclalione Deipurae facta San- 
cto Petro Thomasio p. 521. Idem T. I. Speculi Carmeli. p. 322. ubi 
scribit Apograpbum Tracłałus De Ortu et progressu S. Ordinis etc. ex- 
słare in Belgio. — Ibidem T. II. p. 1104. — Paulus ab Omnibus Sao- 
ctis , Garniellla Discalceatus , in Auctuario ad Caput 7 Traclalus Au- 
berti Miraei dc Originc et incremenlis Ordinis Carmelitarum p. 213. 
p. 674. Hyacinlbus Dcratzius, Polonus Carmelita, religione et li- 
teris clarns , edidit circa annnml610 Historiam Imaginis Miraculosae 
Bealae Yirginis qiiae Cracoviac apud Carmelitas in Arenis seu f^ioleto 
honoratur. Hiacintbum Diiraty/ium laudant IlyppolituS Maraccius in 
Bibl, Mariana. Augustinus Biscaretus in Palmitibus f^ineae Carmeli. 
Ludoyicus Jacob in Bibl. Carmel. MS. p. 163. Ałexander Koslius Car- 
melitarum Poloiiiae Proyincialis in Belatione MS. de qua Łczana loco 
cllalo. (Patrz Alexander Koslius). 

T. II. p. 739. Seraplo Knyper Polonus Carmelita , sacrae Tbeol. 
Magister, Provincialis per Poloniam et Lithuaniam scripsit et edidit łi- 
brum , cui titulus : Mensa Coelestis etc. 

p. 743. Sigismundus Gdoyils, uatione Polonus, patria Zamoreur 
sis (w reieslrze Zamosciensis) , Carmelila , S. Tbeol. Doctor et Profes- 
sor Cracoviensis , vir plus et eruditus^ edidit circa Anuum 1619, La- 
tine et Polonice. 

Officium de B. V. Maria pro Confratribus Sacri Scapularis. Lib. I. 

Illum celebrant Alcgreus Cassanatus p. 482. Hyppol. Maraccius in 
Biblioth. Mariana. Ludov. Jacob In Bibl. Carmelitana MS. p. 387. 



Carmelitae Excalceati. 

T. I. p. 11. Agatangfxus a S. Teresia, natione Polonus, in se- 
culo diclus Alęxander Plnocipius (I), Scripsit post annum 1672 Ope- 
ra latino praclo parała. 



1) Meditationes de Beatisssima f^irgine et Sancto Joseph. 
2"* Besponsionem ad quemdam Beligiosum Ordinis S. Fra 



ranciscu tu 



70 NOTY, N. 2216. 

sms editis Concionibus contendentem Monita Spiritualia S. Theresiae, 
non suis Carmelitis , sed Refortnatis S. Francisci fuisse tradita. 

Hacc legli ntur in Bihliotheca Carmelitarum Excalceatorum per R. 

P. Martialem a S. Joaniic Baptista, Burdi{yalae, e«lita a. 1730 iii 4to p. 1. 

p. 30. Alexander a Jesu Maria, Polonus, Vir suminac criiditio- 

nis et cIoqi]ciitiae^ dispiitarit acritcr contra liacrcticos, quos publice 

superavit. Edidit. 

1) Meiaphysicani in 4to anno 1679. 

*Z) Orationes funebres in sepulturis Principum et Magnatum. 

3) Tria voIumina exrjuisitissimarum Concionum, pracio parata MSS. 
asservaiitur iu Arcliiro I*rovinciae Polonlae suoruin Sodaliuiu teste Mar- 
tiali a S. Joannę Baptista, ut supra , p. 7. 

p. 28. Ałexaisdek a Conceptione, Polonus edidit patrio idiomalc: 

1) Orationes funebres. 

2) Aliud opus inscriptnm : Castris et Astris militans Eaucs , in fol. 
1685, innuit Auclor Bibliotliecae Carm. £xcal. p. 2. 

p. 83. Ajndreas a Jesu, prinius Carmelita £xcalceatus Polonus, in 
oppldo Brizosth (sic) Poloniae aliquot leucis a Cracovia dissilo; nobi- 
liuus et piis parentibiis nalus est, et sacro Baptismate rcgcneratus a pa- 
truo SHO Abbate Monastcrii Tinecensis Ordinis S. Bcnedieti a. D. 1584 
dic 28 Maii , in (juam inciderat festum gloriosac asccnsionis Domini. 
Pater ejus yocabatur Joannes Brzecbffa , yir insignis prudcntiae ac fa- 
cundiae. 

Andrcas bumanłoribns litteris instructus, anno actatis suae 15 ab 
Eminentissimo Cardinuli Radziwillo Romam ductus, Rbetoricae ac Pbi- 
losopbiae opcram dedit. Cum quadam die ad Eccicsiam Sanetae ^la- 
riae de Scala renicns , concionantem audiisset Ven. P. Joannetn aJe- 
su Maria, tanto diyini amoris acccnsus est ardore, ut inter Carmciltas 
Discalceatos a{;{>;regari instantcr po«tulnverit. Cuius rei certior factus 
pater Joannes Brzecbffa, niissis ad CIcmentem VIII ac Cardinalem Pro- 
tectorem epistolis, enixc pctiit, ue dllectissimns fiiius rcligionis babita 
indui perniitteretur. Jubente ergo Pontifice, facto per quinque menses 
rigido eius yocationis exaniinc a Cardinali Baronio, 8uaequiE; post illud 
libertati redditus, indutus est die 15 Octobris a. 1602. Non solum non 
potuere inissi a patrc Romam Consiliarii eum a Religionis proposito di- 
yertere; sed etiam , ut fortius tentatioui resisterel, post tertium Noyi- 
tiatus mcnscm, se in ca perseyeraturum yoyit. 

Induendo yestcm Carmelitanam nomen Andreae mutayerat, yoca- 
tusquc fuerat noyitius Bruno ^ sed yola religiosa emittens, impositum 
in baptismate nomen Andreae resumpsit , Patrum determinato Consi- 
lio. Emissa igitur solenni professlone, inter manus Vener. P. Pelri 
a Malre Dei , anno 16t)3 die 11 Noyembris , Genuam Studiorum causa 
inissus , ibiquc a. 1009 d. 14 Maii sacerdolio initiatus, pcracto Tbeolo- 
glae curriculo, in Poloniam, Superiorum jussu rediit^ ibique eximia 
sanctitate ac pracdicationis efficacia , yelut alter Apostolus uhiaue ex- 
ceptus , Lublini SL. 1613, Leopoli, Praemisliae, ac Cracoviae Conyen- 
lus erexit. 

Uniyersalis applausus, acmulos ipsi parayit; a quibus multa passus, 
perseculioni cedens, in Germaniam et Belgium recessit. Colomae, La- 
tinis ac Italicis concionibus, multos ad meliorem frugem reduxit. Ob 
singularcm prudentiam, egregiam doctrinam, ac yitae sanctimoniam, ab 
Antonio Vigiliarum Episc. sanetae Sedls Nuncio Apostolico, Visitatop 
rcgalls Monasterii Sancti Cornełii Łindcnsis Ordinis S. Bencdicti, lo- 



NOTY, N. 2216. 71 

corninque dcpendentluin constitutus est anuo 1615. Inde missus An- 
łv€rp{am, fuit a eonfessionibiis venerabiit Matri Annae a S. Bartho- 
lotnaeo. Anno 1617 vcnit Bruxellas ubi et Vener. Malrcm Annatn a 
Jesu, aliam S. Teresiue socium vidit : et ex nlriusquc eouyersatioue 
inuitum profeclt. 

Anno 1618 a R. P. Gcnerali in Poloniam rcniissus, toti Proyinclae, 
ae Popiilo coneioiubus suis illuxit. Factus tunc Definitor ProYineialis, 
\i\ Conyeutu Posnaniensi Festum Canonizationis S. Tlieresiae anno 1622 
cclebrarit. Anno 1628 sacrae Congrcgationis de Propuganda Fide dc- 
crelo, ae Crbani VIII. aulhorilalc , ad instantiain D. Josephi de Ve- 
laniin, Kioricnsis Metropolitae, elcctus fucrat Monacboruni Rutheno- 
rnm S. Ba^illi Reformatora scd ab execiitionc^ ob supcryeuiculcs gra- 
vii)simas infirmitatos , praepedilus est. £xtrcniis vitae diebus, dolori- 
biis ae internis labotibus purgatus, cum niortcni inslare cognoscerct, 
Ecclcsiae sacramentls lusigni pietatc reeeptis , vix pełli et ossibus bae- 
rens , obdorniiyit in Domino, die 29 Aprilis a. 1640. Scripsit: 

1) yitam Fratris Alexii a S. Bernardo Carmelitae Discalceati Po- 
loni : ut refert Petrus a Sanclo Andrea T. 2. JŁistoriae generalis Fra- 
łruni Discalceałorum f Lib. 1. cap. 19. 

2} De €xcetlentia et praerogativa B. V. Mariae , libros dnodecim^ 
quos in Conyeulu Posnaniensi degcns, ex pluribiis bibilolbccis materia 
coliccta , partim absolyit^ sed ob yarias iniiiniitatcs integras perfioere 
lion potuit. teste P. Jlartmli a S. Joannę Baptisla. Inscriptum erat 
lioc Opns: Hamus aureus, cuius libro lY ultimam imposiiit manum. 

3) Viseera Misericordiae Sanctorumaue revelaliones pałefactas. Lib. 
1. Ita Pauhis ab Omnibus Sanclis in Scbcdis MSS. ad Ludoyieum Ja- 
cob missts. 

4) Opera mystica f^enerab. Joannis a Cruce etc. 

Andreac a Jesu yitam soripsere Ignatius a 8. Joannę Polonus, etiam 
Carmelita Discalceatns : Pbilippns a SS. Trinilate in Decore Carmeli 
Beligiosi parte 3. pag. 125. Peirus a S. Andrea in Historia Generali 
Curmelit. Excalceat. Congreantionis Italicae T. 1. Lib. li. Cap. 7. p. 
193. et T. II. Lib. I. Cap. 18. Item Lib. III. Cap. 19.— Illum insuper 
conimcndant JNicoIaus a Jesu, Polonus, Discalceatus Carmelita, in cen- 
sura seu approbalionc Ejns Operum, sed pracserlim de ExceUentia et 
Prnerogatiua B. V. Mariae: de quo qnidcm Hamo aureo ait: quod 
omuia phicent , gravitas materiae , styli elegantia, rerum varietas 
etc. Franciscus a S. Maria Lib. VII. Befortnationis S. Teresiae Cap. 
34. num. 8. Isidorus a S. Joseph Tomo 1. Annalium. Alartialis a S. 
Joannę Baptista in Bibliotheca Carmelit. Excalceat. pag. 14 et 15. Da- 
niel a Virgine Maria Tomo II. Specitłi Carmeliłani p. 1127 num. 3961. 
Łudoyicus Jacob in Bihlioth Carmelitana MSS. p. 18. Idem in Biblio- 
theca Personata MSS. p. 24. Paulus ab omnibus Sanclis in Schedis 
MSS. ad eundem Ludoyieum Jacob missis : in quibus inter Opera An- 
dreae nostri reponit: 

5) Officium devotum et erudittim e Sanctissimorum Patrum sónteu' 
tiis mira varietate contextum. 

p. 128. AisGEŁtjs a S. Theresia Polonus, edidit multas Panegyres 
funerales in 4to. 

p. 202. Arinołdus a Jesu Maria. Polonus, edidit idiomate latino. 
' 1) Manuale deuotionis etc. 

2) Septenam sacrani pro recolendis doloribus et gaudiis S. Joseph. 
Lałine et Polonice 1687. 



72 NOTY, N. 2216. 

p. 363. Cyuillus a S. Fraiscisco, natione Rutenns, Carmellta £x- 
calceat. Proyiuciae Poloniac , Sancti Spiritus dictae , patrio idiomate 
cdidit Traclatuiii inscripluin: 

1) Praxis Leiie moriciidi etc. 

2) Verlit cvul(favitque Polonice lastructionem Noritiorum per R. P. 
Joanncm a Jesu Maria , Hispiiiuin et Gong^rcgationis Italicae Praeposl- 
tuin Generałem , scriplain et editam Latiiie. 

Haee Paulus ab Omnibus Sanclis Carmelita Discafc. seripsit in Sche- 
dis MSS. , -ąuarum mcntioncm habet Ludovicus Jacob in Bibliołheca 
Carmelitana MSS. p. 67, l*raxim bene moriendi commemorat solam 
Martiaiis a S. Joannę Baplista in Bibliołheca Cartnelilar. Excalceator. 
p. 101. Vivebat Cyrillus a S. Francisco a. D. 1655. 

p. 438. Elisaeus a S. Maria, natione Polonus, vir mornm suari- 
tate, ingenio et littcris conspicuus , Ppeta non incelebris. Edidit Car- 
mine Lyrico Latio: 

1) De vita, {jestis et miraculis S. Teresiac a Jesu etc. 

2) Carmen lałinum in 1*. Sehastiani a Matre Dei, Poloni Carme- 
litae Excalceati, Opus Marianum. Quod quidem Carmen praefigitur 
huic Opcri Mariano, Lubiini, 1652, edito in 4to teste Łudoyico Ja^ 
cob, in Bihliotheca Carmelit. MS. p. 87. 

p. 650. HiERoisYMUS a S. Hyacintuo in seculo dictus Andreas Cy- 
i'US, natione Polonus, Patria Cracoyiensis , auno 1603 natus , Samuele 
Cyro et Dorothea de Pipanono (sic. zapewne: Pipanowna) nobilissi- 
mis parentibus, Carmelita Discalccatus a. 1619 d. 1. Dccembris factus, 
S. Theol. Professor, et Provinc!ae Poloniae DeGnitor, Ecclesiae Ca- 
thedralis Cracovie«sis Conciouator ^>creelebris, baerescum proflijyator 
streuuus , adrersus quos Tborunii anno 1646 publice cum illis dispu- 
tayit dic 3 Octobris, niag^uo omnium Catbolicorum applausu, Ilaere- 
ticorum coufusione. Obdoruiiyit in Domino Cracoyiae a. Cbr. 1647 
die 26 Januarii, magna cum sanctitatis opiulonc, actatis sude 44. Re- 
ligionis 28, tota Ciyitate lugente. Auno 1641 primus Varsoviensis Con- 
yentus Prior fuerat electus, deindu in Cracoyiensi et aliis principalio- 
ribus Cocnobiis. Seripsit; 

1) Ideam CoUoauii Thornnensis etc. 

2) Animadversionenx in Joanuem Hulsemannum Ministrum Wilte- 
bergcnsem , cum defcctione (sic) satisfaotionis ab illo in Colloąuio Cba- 
ritatiyo Tborunensi requisitae, et ibidem cxbibitae etc. 

3) Alia aitam plurima praelo parała , .aiiałuor Tomis cotnprehen- 
denda Opera MSS. scilicet iuscripta: Fuudamenłwn vitae spiritualis. 
Modus ordinałe vivendi. Secreła vitae Spiriłualis. De honesłałe reli- 
yiosa. Instrucłio Eremiłae. Jnstrucłio pro tnorihundis. De vera ei 
falsa chariłate. Exerciłium pro Aduentu. Insłructio Episcopi. In- 
strucłio confessariorum Monialium. Insłrucłio viłae spiritualis pro Se- 
cularibus. Exhortationes in Begulam Carmelitarum. Conciones pro 
Dorninicis et Festis per annwn. Typus perfectionis Evangelicae, ad- 
versus Tractaium P. Didaci Bezae S. J. de Christo transfigurato. 

4) Thomae a Jesu Modum exatninandi Spiritualem profectutn tran- 
stulit in idioma polouicum. — CDzielo to Tomasza a Jesu w języku Hi- 
szpańskim pod tytułem : Modus exauiinandi ac disccrnaudi Spiritualem 
animae profectum, wyszło: Bruxellis a. 1620. in 8vo. Po łacinie, po 
francuzku i po niemiecku yy róźuycb miejscacb drukowane. T. II. 
p. 817.) 



NOTY, N. 2216. 73 

5) Joannis Molmae , Carthusiani, Instrucłionem Sacerdołum, idio- 
mate Poionico donayit. 

HiEnoNYMUM A S. Hyacintho couimendaiit PLIlippus a SS. Trinitate 
in Decore Carmeli Keligiosi Parte III. p. 182. — Ig;natius a S. Joannę 
Baptista In Ejus Fitą.— Ludovicus Jacob in Bihliotheca Carmel. MS. 
p. 153. Paulus ab Omnibus Sanctis in Schedis MSS. ibidem citatis. 
Feiicianus ab Omnibus Sanctis, Polonus, Carmelita Excalceatus, S. 
Thcol. Professor, Romae a. 1639 dcgens, qucm in testem ibidem ap- 
pellat Ludoyicus Jacob. Martialis a S. Joannę Baptista, in Bibl. Car- 
melitar. Excalceator. p. 188. Daniel a Virgine Maria T. II. Speculi 
Carmeli tani p. 1129 num. 3964. 

pi, 694. Jacobus a Purificatioise , Andreae Pruskonski filius et 
Mattitiac Pruskonski (zamiast Pstrokonski) , £piscopi Premisliensis, Re- 
gnique Poloniae Canccilarii , ucpos, Carmelita £xcalceatus Gracoyiae 
a. 1609 mensę Februario factus Noyitius sub Tyrocinio R. P. Joannis 
a SS. Śacramento, Hispani, Viri sanctifate clari, Noyitiorum praefec- 
ti , tanta yirtute praefulsit, ut ab anliguioribus , adbuc noyitius, ut 
sanctus repularctur. Vix professionem emiserat, cum grayes infirmita- 
tcs , tribulationcs , mentis anguslias, inyicta patientia sustincns, in lec- 
tlone et oratione assiduus , ac coelestium conteniplatione roboratus die 
18 Aprilis, a. 1632 Lublin! spiritum Deo reddidit. Scripsit: 

1) Commęntaria in Threnos Jeremiae: quae MSS. asseryantur Lu- 
blini. Hornoi mewinit Jacobus Le-Long in Bihliotheca Sacra p. 915 
col 1. 13. 

2) Commęntaria in Begulam Carmelitarum. MSS. Ibid. 

3) Alla quampliirinia Opuscula MSS. Ibidem : sicut asscrunt qui de 
illo loquuntur: Pliilippns a SS. Trinitate, in Decore Carmeli Parte Z 
p. 97. Paulus ab Omnibus Sanctis, tum Prior Graeciensis iu Schedis 
MSS. qu>s ad se missas nominat Łudoyicus Jacob, in Bibl. Carmeli- 
tana MS. p. 167. Martialis a S. Joannę Baptista in Bibl. Carmelitar. 
Excalceator. p. 207. 

p. 709. Ig\atius a Sancto Joannę Polonus, edidit Poionico idio- 
matc Commęntaria In Epistolas S. Teresiae anno 1672. in 4to, quo- 
rum meminit Martialis a S. Joannę Baptista in Bibl. Carmelitar. Ex- 
calceator p. 209 et 384. 

p. 709. Ignatius a S. Joais^te Evangelista, natione Ruthenus, Car- 
melita Discalceat. c Prussia (sic) oriundus, yir oplimus et sanctissimis 
nioribus clarus , piclate, rcligione, sacris ac humanissimis litteris in- 
signis, scripsit iciroa annum 1630. 

1) Fitam P. Andreae aJesu, Sarmatae, Carmel. Discal 

2) Fitam P. J\ieolai a Jesu ^ Poloni, Eiusdcm Ordinis. 

3) Fitam P. Jacobi a Purificatióne , Poloni, Elusd. Ord. 

4) Fitam P. Hieronymi a S. Hyacintho ^ Poloni, Elusd. Ord. 

5) Fitam Fincentii a S. Słanislao ^ Poloni, Ejusd. Ord. 

6) Fitam Christianae a S. Michaele, Belgae, Fiuidalrlcis Monialium 
Tercsianarum in Polonia, Yirginis Sanctitatc et prodigiis illustris: cu- 
ius corpus adbuc incorruptum perseyerat, quod suauissimum emittit 
odorem ; et ipsa Virgo saepe gloriosa post mortem apparuit. 

7) Fitą Dorotheae aS. itfaria, Leopoliensis, Carmelilanae Discalceatae. 

8) Fitam Aynetis a SS, Trinitate, Carmelitanae Excal., quae et ipsa 
post mortem saeplus ylsa cst gloria coruscans. 

9) Annales Provinciae Poloniae Carmelitarum Excalceatorum. 
Janaiium a S. Joannę Eyanfjelista laudant Isidorus a S. Joseplio, 
Tom II. 10 



74 NOTY, N. 2216. 

Beljja, in f^ita Vener. P. Joannis a Je su J^faria, Garmclitarnm Ex- 
calcealorum Praepositi Generalls. Pati4ns ab 00. SS. in Catalogo 3fS. 
Authorwn. Carmelitar. Excalceator. qiio accepto Ludoyicus Jacob nsus 
cst iu siia Bibliotheca Carmcl. MS. p. 172. Facile cretłcrciu liuiic Igna- 
tinni a S. Joanną Eyangellsta , cundeni esse atqne Ignatiiim a S. Joan- 
nę, Comraentalorem Epistolaruin S. Tcresiaci utcrcjne Polonus, uter- 
que rerum ascelicaruin (siej, ulerqne niedio scculo aut incliuante dc- 
cimo septimo seculo vitam gessit. 

T. II. p. 197. Ire.^^aeus ab A^.^u.ntiatione vel Assumptione, natio- 
iie Polonus, transtulit Opera S. Thcresiae in idioma Połonicuin, quac 
fuerunt edita anno 1C62 in fol. — Transtulit quoque Epistolas Eiusdcm 
in 4to a. 1G72. Et f^tłatn P. Doniinici a Jesu Maria eodem anno in 4to. 

p. 208. JuLiANUS A S. jTacobo , Polonus , edidit librum inscriptum 
Aanus purpuratus , sen Orationes in laudeui S. Tliomae Aquinatis 
1703, in fol. łeste Martiali a S. Joanno Baptista in Bibl. Carmel. Ex- 
calceator. p. 271. 

p. 493. NicoLAus A Jesu, natione Polonus, Nicolai Epaki (proszę 
tu zgadnąć nazwisko !) Magni Procuratoris in Aula Rejyis Sigismuudi 
111. Filius, indolc fclicissinia , ac ingcnio adeo sublili fuit praedttus, 
ut puer adhuc, in Acadeniia Cracoyicnsi, Philosopliiae rudimentis na- 
Tans operain , neduiu condiscipulos supcr^irct, scd ipsuiu sacpe Magi> 
strum suis argutiis intricarct. 

Cracoviae inter Carmclitas Exealccato9 habitu Religionis indutus, tan- 
to perfectionis ardore arripuit iter, ut cximius eius Magister Joannes 
a SS. Sacraniento, ipsuin cueteris Fratribus, ut modcstiae et innocentiae 
exeuiplar proponercl. Excrcitatns in obedieutiae siniplicilate, in sen- 
suum luortilicatione , ac rigore nionaslico , ctsi delicata coinplexionb, cu- 
currit ad braviuiu Keligiosac Profcssionis , quam iactus cmisit d. 16. 
Oclobr. 1611. 

Anno scnnenti a V. P. Angelo a Jesu Maria Boniam ductus , pri- 
mas yidit Columnas Congregationis , sub quoruni ilisciplina in Tbcolo* 
gia Mystica inslruetus , Genuam ad Studia Scbolastica niissus est, in 
quibus prae ingenii subtilitate, et soliditate ita profcclł, ut omnibus ad- 
inirationi esset. Post baec, in Poloniaui remisshis, actatis circitcranno 
Yigesimo, in Conyentu Lublit ensi Pliilosophiani primum, deinde Theo- 
logiam feliclter docuit, ignitis eloquiis , exemplis ad omnium yirtutum 
praxim , ad Bealissimae Yirp,-inis cuitum, aeque ac studium feliciter pro- 
moyens. Morte yioicnta sublatus est, yeneno, ut creditum est, ab im- 
pia foemina necatus, pracscius, imntaturac inortis, ut in quodam ejus 
seripto rcpcrtum est, Sacramentis munitus quieyit in pace d. 5 Octo- 
bris, a. Cbristil()27, aetatis suae33, Craeoyiae adVistulam. Scripta ejus: 
1) Apologia de perfecłione lllae Spitńtualis. Prodiit bis Romae ^ 
postca Parisiis, deinde Barchinone 1G29 in 4to. Postca Duaci ex Of- 
ficina Baltbasaris Belleri , 1630 in 4. et in 8. In prima edltione inscri- 
bitur : Propugiiacuhmi Religionuni , siyc Atirea Mcthodus se suaaue 
omnia ad majorem Dei Gloriam , animae suae saliitein , proximique 
aedificationetn ordinandi^ centutn assertionihus devole solideaue dis- 
cussis , naturani perfectionis spiritualis detnonstruns. Et quasi propu- 
gnnculuni omnium Ordinum Heligiosorum maximc mendicantium exhi- 
bens. In Editione Duaccnsi simplicem habet iiunc titulum : Ąltare in-. 
censi (sic). Scripta fuit advcrsus Epistolam cuiusdam Theologi ad ali- 
qucm scribentąs Magnatem scire cnpicntem quomodo possct distribue- 
re bona sua tcmporalia etc. Dixi Apologiam , quam adyersus Epi- 



rSOTY, N. 2216. 75 

slolam liiiius Tlioologi scripsit Nicolmis , his cdilam fuisse Romac. 
Nam statim dislractis omnibus fere cxciuj)!aribus , ilcriim edita ibi est 
in 4to anno 1028. tertio iii Hispania etc. Citatiir iii liibl. Telleriana. 
p. 181. nuin. 1339. Alia pracclara ing^fnii siii mouumenta MSS. reli- 
qiiit idem Nicolaus , scilicet: 

i) O/Jicium desponsationis B. Firginis , Ex Canticis Canticornm cl 
ex Fsallerio S. Bonaveiiturae. 

2)' Tractatum de procuranda devotione erga Bealissimam Firginem. 

3) Meditationes super Regulam Carmelitariim. 

4) JSoUis super Begulas auas Sancti Patres Elias et Elisaeus , suo 
exemplo tradiderunt ut habetur: Łih. III. et IV. Regutn. 

5j Nołas super Regulam , (juam Rechab tradidit Rechabiiis. Ex Je- 
remiae cap. 3. 

6) Notas super Librum Institutionis JlonacJiorum , aui adscribiłur 
Joanrii Jeresolymitano. 

7) Notas super Regulam, (juam Carmelilis dedit Albertus Jeroso- 
lymiiaius Patriarcha. 

8) Regulam. Evangelicam. ex Evangeliis , omnibus Religionibus cotn- 
munem. 

9) De moribus humilis et humilitalis. 

10) Opuscula alia minora. 

De Aicolao nostro celebrem habeiit mcntionem %natins a S. Joannę 
Eyang^elista in Fiła Nicolai a Jesu. Phiiippiis a SS. Trinitate in De- 
core Carmeli, 3 parte p. 79 et sqq. Martiaiis a S. Joannę Baptista in 
Bibliotheca Carmelitar. p* 303. Ludoyieus Jacob In Bibl. Carmelita- 
na MSS. p. 320. Daniel a Virgine Maria Tomo II. Speculi Carmeli- 
tani, p. 1131. Anberlus Miraeus in Bibl. Ecclesiasticae Parte 11. Cap. 
250. Laurentius de Peyrinis^ OrdinisMinoruni, in Conimenturiis Asce- 
ticis. Thomas Hurthadus in Resolutionibus Orthodoxis 31oralibus de 
3Iartgrio. 

p. 5l5.NicoLAUS A Spiritł Sa>cto, natione Polonus, magni no- 
minis Coneionator , Conciones et Orationes Ftinebres cdidit Cracoyiae 
anno 1036 et 1039. sicnt referunt Ludoviciis Jacob in Bibl. Carmelitar. 
p. 320. Daniel a Virgine Maria T. II. Speculi Carmelilani p. 1131. 
num. 3966. Martiaiis a S. Joannę Baptista in Bibl. Carmelitar. Discal- 
eeafor. p. 309. 

p. 709. Samuel a Pirificatio-ne, Polonus, Ordinarius exlmiusque 
Concioiialor Regius , edidit polonice: 

Orationes funebres in sepulturis Principum Poloniae , Sed quo anno 
non assignat Bibliotheca Carmelit. Excalceatorum p. 351. 

p. 718. Sebastiaals a Matre Dei, Sarmata, S. Thcol. Lector, 
diversis in locis Prior, edidit latino sermonc : 

Firmamentum Symbolicum etc. Opus coalosoens ex solis novisque 
conceplihus allegoricis ad usum Concianatorum et Deiparae Colentium. 

Opus istud et operis autorem nominał Lud. Jacob. in Bibl. Carm. 
MS. p. 384. et Daniel a Yirjjine Maria tomo II. Speculi Carmelit. p. 
1132. AtAuctor Biblioihecae CarmelitarumExcalceator. p. 352. ad- 
judicat Sebastiano a Matre Dei Opus, quod inscribitur : Symbolum 
Politicorum et Spiritualium, omissis loco et anno editionis , et aliud 
ejusdem Sebastiani scriptum iiullum designat. 

p. 719. Sebastianus ab Omnibus Sainctis, Polonus, edidit codem 
teste anthore, ibidem: 

1) Tractatum de virtutibus et praesentia Dei. Łatine. 



76 NOTY, N. 2216. 

2) Eseuiplar Vilae splrltualis. Latine a. 1679. in 8. 

p. 861. Venceslaus a S. £łia, Polonus, edidit latine Conlrorcr- 
siarum librum, cui titiilurn fecit : Echo Tuhae pacis 1704. in 4to testc 
Martiali a S. Joannę Baptista in Bibl. Carmelitar. ExcaIceator. pA22. 

T. II. p. 863. Vilncnse in Lithuania Carmelitar. Excaleeator. Se- 
minarium edidit: De SS. Trinitatis Mysłerio Opiisculum. VUnae 
1636. 4. 

T. I. p. 82. Andreas Haasics , in Prussia K^{JnH natus, Carme- 
lita Regularia ohservantiae antiquioris alumnus, S. Theol. Majyister, 
Gedanensis seu Dantiscani Cocnobii saepius Prior, Germanorum Fa- 
cundus Ecciesiastes annis 38. et ultra continuis. Dccessit Gcilani a. 
1670 die 16 Maii, actalis 70. scripsit : Librnm precarium Typis Dan- 
tiscanis 1660. 4. 2) Psaltermm et Officium S. Simonis Stockii. lisdem 
Typis. in 4. 3) Conciones latine et germanice concinnatas, sed noudum 
editas. 

Autorowie w Excerptacb z Bihlioth. Carmelitana cytowani. 

Marcus Artojsibs Alegreus Cassanatns. Hisp. Antiquioris Obser. Paradisus Carme- 
litiei Decoris , seu de Tiris et foeminis illastribus Religionis Carmeliticae Lug- 
duni, 1639, fol. 

Paulus ab OO. SS. Cannelita Excalceat. De Ortu, procressu et Viris illustribus 
Ordinis Carmelitarum, Tractatus Trithemii, Miraei, Cartbagenae quibus de sao 
adjunxit Catalogum Seriptorura Carmelitanae Religionis etc. Coloniae, 1643. 8. 

Daniel a Yiugipie Maria, Belga. Specalnm Carmelitanum, sire Historia Eliani Or- 
dinis etc. Antverpiae, 1680, i toI. fol- 

Joannes Bapt. dk Lezana, Hisp. Annalcs Sacri Propbetici et Eliani Ordinis B. Y. 
Mariae de Monte Carmeli etc. Romae 1645 — 1656. IV. toH. fol. 

Ludovicus .Iacob a S. Caholo Gallus. Bibliotheca Carmelitana in qiia agitnr de 

Scriptoribus Ordinis Carmelitarum. fol. w MS. została. — Bibliotheca Perso- 

\ nata, seu Catalogus Librorum , cuiuscunque facnitatis , erudilionis et lingua- 

rum , quorum autorum nomina vel mutantur, rei inrcrtuntur, vel falso suppo- 

nuntur fol. w MSS. 

Augustinus Biscaretds, Italus, Paltnites Vineae Carmeli, asservatur Romae In MSS. 

Petrus a S. A>drea , Gallus. Historia generalis Fratrum Discalceatoruni Ordinis 
B. V. Mariae de Monte Carmelo. T. I. Romae 1668. T. II. Ibid. 1671. fol. 

Philippcs a SS. Ttikitate , Gallus. Decor Carmeli religiosi, seu de yiris et Monia- 
libus Ord. Carmelit Sanctitate illustribus. Lugduni 1665. fol. 

Fraksciscus a S. Maria, Hisp. Reforma de los Dcscalcos de Nuestra Segnora del 
Carmen de la prima Obser^ancia. Matriti. T. I'. 1044. T. II. 1655. fol. 

IsiDORis A S. Joseph, Belga. Annales Congregationis Italicae Carmelitar. E\calce- 
ator. Roinac 1668. fol. — Yita, Yirtutes, et Epistolae Spirituales Joannis a 
.Jesu Maria , Carm. Excal. Praepositi Generalis. Romae 1649. in ?4. 

10. Catalogus Librorum Romano-Catbolicorum , cum Appendice 
Librorum historicorum etc. apud Job. Frider. Kornium Bibliopolam 
Vralislaviensem MDCCLKIH. 8. 

— — Supplem. 1 — Vn. 1763 — 1767. 8. 

11. 6ibliotbeque generale des ćcriyaius de 1'ordrc de Saint Benoit. 
Par un Religicux Benćdictin de la Congrcgation de St. Vanncs, mem- 
bre de plusieurs Academics. a Bouilloii. 1777 — 78. 4 yoll. 4. 

T. I. p. 195 Charnoyius ou Chanovms, dc la congrcgation de Sainte- 
Croix. Casimir Vincent Chamovius ou Charznouski, Polonais de nais- 
sance, ayait embrassć la rie rellgieuse dans un monasterc de la Con- 



NOTY, N. 2216. 77 

gregation de Saintc-Croix, erigee daiis le dernicr siecle en Pologne. 
jfl passa en Italie, et demeura quelques annecs a Romę, puls ii re- 
tourna dans son pays. Cetait un bon rlićtoriclen, faisait facilement 
Ics Iiaraiigucs, et qui etait habilc dans l'art de preclier. Etant au 
Mont-Cafsin , ii coniposa et fit imprimer aNaples, en 1677 la yie du 
Yenerahle Dom Zacharie de Fractis , abbe de la Concregation du 
Mont- Cas.sin, mort en odcur de saintctć. Le latin en est fort beau. 

p. 239. Debroyolski, de 1'Ordrc de Citcaux. Cetait dansleder- 
niep sieele que vivoit Augustin DebroYolski, dans une Abbaye de l'or- 
drc de Citeaux en Allemagne. Nous avons de lui deux ourragcs, dont 
l'un piiblie en un yoltime in-4, a pour titre: Semina paradisi pro 
th^rmis animarum. L'autre : Paradisus eucharislicus etc. p. 256 jest 
o nim prawie w tycliże samych słowach \T/.mianka pod nazwiskiem 
Dobroiwolski , tylko bez dodatku, źc źyl w Opactwie niemieckim. 

p. 525. Jac^ues le Poionais, Bernardin. Jacques , surnomme le 
Polonats , parce qu'il etait ne dans ceroyaume, florissait en 1496. 11 
avait fait profession aFAbbaye de Faranis (zapewne Paradis) de l'Ordre 
de Gilcanx, dont ii refusa la crosse^ par modestie, de nieme que le 
bonnct de doctcur en l'nniversitć de Gracoyie. II a ecrit quantile de 
traitćs sur differents sujctsj mais on n'a d'imprimć que son miroir des 
moines. 

T. II. p. 464. Rescius, Abbe d'Andpeowe, Stanislans Reselus 
ćtait ne a Posnanie en Pologne , ayant fait profession dans l'ordre de 
Citeaux. Elienne Battory , roi dc Pologne, le nomma aljłłć d'Andreo- 
\vc. 11 fut cliargć de diverscs ambassades en France, a Venise, et a 
Romę, ou ii soliicita la Caiionisatioii de S. Hyacintbc de l'ordre de St. 
Dominiqiie, aiipres dc Cłement YIII. 11 mourut en 1598. On a de 
lui une vie du Cardinal Hosius, uu voIume de letlres, et deux apolo- 
gies pour les Jesuites etc. 

T. III. p. 49. SczczYCLiESGKi , Beuedictin Poionais, Dom Stanl- 
slas SczYGLiESCKi, etait Poionais de naissance, et Bćnćdictin de Pro- 
fession, dans lin inonaslerc dc ceroyaume: sou inerite lui procura la 
preyótć dc Tyncch qui en depend. II donna, en 1713 au ouvrage in 
8vo sous le titre de Cateehisme nionasłiaue , ou aualyse de la regle de 
St. Benoit. Synopsis analytica regułae Sancti Benedicti. Dom Pcze(*) 
qui lui donnc rang parmi nos ecrirains inodcrucs , dans scs lettres apo- 
logetiques, nomme Tuclioueck le monastere dont ii fut prevót on prieur^ 
cepciidant on n'en connoit pas de ce nom en Pologne : ce qui fait croire 
que c'est Tyneck de l'ordre de Cluny. 

p. 55. Seziglieski. Bćnedictin Poionais. Dom INicoIas Seglieski 
(sic) Bćnćdictin de la Congregation de Pologne, s'est fait connóitre 
par un oyrage fort important, auquel ii a donnć pour titre: ^auila 
Polono-Benedictina. 11 y tralte des monastcres de l'ordre de St. Be- 
noit, sitiićs dans sa patrie, et des grands boinmes qui s'y sont distin- 
gues. "Le Pere Heliot Ticrcelin en fait meutlon dans son histoire des 
ordres rcligicux. 



(*) w T. II. p. 386. Dom Bernard Peze, religleux de Tabbaye de Moick Des Tan 
1715 ii fit imprimer un rt;caeil de lettres apologetiąaes , dans les quelles ii re- 
fute un pere jesuite , qui dans un traite apres avoir donnć une grandę idee de 
lasocićte, ayait parle d'ane manierę pen mesnree et peu conrenable des autres 
ordres, et en particnlier de celni de St. Benoit. 



78 NOTY, N. 2250-2257. 

To jest wszystko co z tego dzieła o Benedyktynach Polskich 'łry- 
czerpnąć nioźna ; i to z wielą błędami. 

2250. Mowa ta przedrukowana z opuszczeniem miejsc niektórych 
z dzieła: Clarissimorum yirorum Oraliones selecta , wydanego przez 
Kappa w Lipsku r. 1722. Powód do tego , hyło rozdwojenie zdań 
na posiedzeniu Rady Uniwersytetu Wileńskiego, potrzehnali jest do 
nauki Pisma S. nauka języków starożytnych greckiego i hebrajskiego, 
lub nie. W liczbie tych co pierwsze utrzymywali, jeden z najusil- 
niejszych był G. E. Groddeck i na posiedzeniu następnem" na poparcie 
swego zdania czytał publicznie miejsca z tej rozprawy, poprzedziwszy 
je przemówieniem bardzo zręcznem , które i tu na przodzic jest wy- 
drukowane. 

2257. Naprzodzie dedykacja: ,,Naiasnieyssemu Królowi y Panu Panu 
Zygmunthowi Augustowi z laski BoźcyKrolowi Polskiemu, Kxiąźęciu wiel- 
kiemu Litewskiemu, Ruskiemu,, it.d. u ktorey podpis: Mikolay Szarffeii- 
berger micssezanin Krakowski 4 ark. Ku czytelnikowi krześcianskicmu 
o zacności pisma świętego Przedmowa. J. K. L. t Napominanie ku pi- 
smu świętemu, arkusz. Summa wszystkiego pisma świętego. Starego y 
Nowego zakonu, barzo krotko a nadobnie zebrana. ^ ark. List Swię- 
go Hieronima, który pisał do Paulina Kapłana o wszystkich Kxięgacli 
Starego y Nowego Zakonu, na pięcioro Kxiąg Moyźeszowych na kapi- 
tuły rozdzielony , Przedmowa Świętego Hieronima, ź^ ark. Spis Kxi{łg 
Starego Zakonu z ryciną Stworzyciela , na odwrocie i ark. Sta- 
rego Testamentu : ^29 ark. Koniec wssystkich kxic'}g starego zako- 
nu. ]Va ostatniej karcie: ,, Dokończone we Srzodę po świętym Janie 
krzćićielu , szczcgo bądź chwała Panu Bogu wsseclimocnemu w Troy- 
cy jedynemu.,. Przed Nowym Testamentem karta jedna, na której re- 
cto, obraz Chrystusa ukrzyżowanego, verso, czysta. Dalej tytuł: No- 
wy Testhament Polski. To iest Święta Pana Jezusa Christusa Ewan- 
gelia , od Ewangelistów y od inych Apostołów napisana. Masz przy 
tym na końcu łicgestr dosthatecźny ku naydowaniu Ewangelicy y Epi- 
stoł, które w niedzielne dni y w insze święta bywaią czytane. 1561.,, 
Tytuł ivśród ryciny^ na odwrocie, spis Ksiąg Nowego Testamentu. Da- 
lej: ,, Przemowa Świętego Hieronima nacźtćrzy Ewangelisty,, \ ark. sa- 
mego tex'tu 63 ark. iVa osfafnie/ Acarcie; ,, Roku Pańskiego Thysiącnego: 
Pięćsetnego, Sześćdziesiątnego y pierwsscgo, nazaiutrzpo Nowim lecie. 
Naprzód ku ćći a ku chwale Panu Bogu w Troyciiedinemu, potymku pocie- 
ssnemu y zbawiennemu używaniu wszysthkim wiernym zacnego narodu 
y ięzyka Polskiego, te Kxięgi Stharego y Nowego Zakonu, przed thym nigdy 
Polskim ięzykiem nie drukowane (*) ani widziane, teraz wykonane są wgło- 



(*) Wyrazy te w całej ścisłości brane być nie mają. Nowy Testament bowiem i cząstlii 
niektóre Starego Testamentu drukowane były juz, i to w domu Szarfcnbcryic- 
rów w roku 1556, zob. Bibliografią N. 2389. 



NOTY, N. 2257. 79 

wnym mieście Polskim Krakowie,w Drukarni Mikolaia i Stanisława Scbarf- 
fcnbcrgcrow, icliźe własnym nakładem. Z czego bądź Panu Bogu wsse- 
cliinogącemu ceśe, y chwała^ y dziękczynienie na wieki wieczne Amen.,, 
U spodu znak domu Szarfenbergierow : kozioł z trzema gwiazdkami. 
Nad bcłmem także kozioł wśród dwócb rozpostartycb skrzydeł, na ka- 
źdem z nicli trzy gwiazdy. Po bokacb insygnióu- Szarffenbergcrów z ro- 
kiem 1554, (na niektórycb exemplarzacb roku lego nićma i miejsce pró- 
żne zostawiane), wybity rok MD LX[. Regestru 8 ark. Na odwrocie 
pierwszej karty tytułowej przed dedykacją portret króla Zygmunta Au- 
gusta otoczony lierbami prowincji poiskicb nad nim korona, u spodu 
podpis: Sigismundus Au^iistus Dei Gratia^ Hex Połoniae , Magnus 
J)nx Litlwaniae , Russiae , Prussiae, Pomeramae, Samogitiae ac Ma- 
zouute, etc. Dominus et Haeres. Anno Do. mdlxi. Aetatis xxxxi. — 
Druk gocki^ karty nieliczbowanc. Piękny exemplarz tej Biblii, znaj- 
duje się w Bibliotece Akad. Ducliow. Wileii. 

W dedykacji między innemi: «Alc isz ten kto Biblią przetłuma- 
czył, był pravTie przeciwny onemu ktbory kościół Epbcsiae Dianae spa- 
li! : bo on ze złey rzeczy sławę chciał mieć, a tben y zj|obrey mieć 
iey nie chciał, bo imienia swego przy Bibliey nie zostawił, przeto iuż 
tak zatlumionc być musi. A iakoż ią kolwiek bes imienia swego zo- 
stawił tak barzo pragnąc, tudziesz tcsz życząc thego , (iakom iest wi- 
nien) aby ?a państwa W. K. M. Biblia Polska na świat wyszła: stara- 
łem sie oto abym iey komu poprawić dał, a staraiąc sie, nalazłem Kxic- 
dza Jana Lcopolitę Mistrza nauki I\rac: kthory wziąwssy tę pracę na 
sie, lak iey zdołał, że mam za to, chuć a pilność icgo pochwalona od W. 
K. M. będzie, którą to Biblią nie tak wiele dla pożytku, iako życząc na- 
rodowi swemu tego, co życzyć przystoi, dałem nakładem swym drukować." 

W przedmowie J. Leopołity : «Co sie tycze przetłumaczenia na nasz 
len Polski Język, pisma tego świętego o thym tho pewnie wiedzieć y 
rozumieć możesz, że z wielką pracą, y nie małą pilnością, y przez nie- 
mały czas, przekładane iest. Zcbym miał powiedzieć, iż %vedług Zy- 
dowskiey Bibliey tłumaczone iest, wiecz iż nie. A to dla tego, że ile 
w idziemy, którzy rzekomo wedle Żydowskiego textu tłumaczyli, tedy 
sie ieszcze nigdy dwa nie zgodzili: ale ieden tak drugi inak. Sam leź 
Luder (Luter) tym się w przekładaniu chtubił, że według żydowskiego 
texlu biblią przekładał: a wżdy ći którzy po nim też takiesz z żydow- 
skiego przetłumaczyli dziwnie się z nim niezgadzaią, ktcmu rozumie- 
iąc to, że też Żydowie w stanowieniu błędu swego nie śpiąc , Biblii 
w swym ięzyku, (iako o tym ći znaiduią, co się w ich ięzyku grun- 
towniey obicraią) pofałssowali : niechciełiśmy ani tych naśladować, któ- 
rzy się wedle Żydowskiego przetłumaczać powiadali. Widząc, jeśliźe 
była prawdziwa Żydowska biblia kiedy, thedy na on czas pewnie, gdy 
oni ieszcze uczeni Doktorowie święci żyli : a gdy przez krótkość czasa 
Żydowie tak dalece Bibliey pofałssować nie mogli. Ktemu iż Jcrontm 



80 NOTY, N. 2257. 

swięthy, był tak w żydowskim języku biegły, (który przetłnmoczył 
wssystkę Biblią), żeby tlieź był Żydem urodzonym, tedyby biegleyssym 
być nie mógł: Daliśmy iuż tę wiarę, (a nie tylko my ale wssystek ko- 
ściół krzescianski) przetłumaczeniu Jeronima S: źe on wedle Żydow- 
skiego prawdziwie na łaciński język przełożył, wedle którego myśmy 
też lę przetłumaczyli, ile polski język mógł znosić. Bo żebyśmy byli 
mieli słowa zna wiać, a tym (rudnic, nam się to niezdalo. Rozumie to 
kożdy baczny jako trudna rzecz iest, leden język, drugim ięzykiem do- 
statecznie wyrżnąć, a przeto z wielką się pilnością folgowało temu, aby 
y prawdziwie i snadnie, text polski, on text łaciński wyrzyuał^ gdzie 
być iuż snadnie nie mogło, dla wypełnienia y łatwieyszego poięcia, 
wkładałem też słowo podczas albo dwie zdokthorow świętych co w tym 
znaku ( ) poznawać na niektórych miescach będziesz." 

«Ktemu że bardzo trudna iest przekładać to czegobyś nierozumiał: 
tedy uciekaliśmy się z miescy Irudnieyssemi, już do Greckich exempla- 
rzow, iuż do wykładaczow pisma świętego prawdziwych. Doktorów 
onycłi starych (bo nowiny coś zawżdy y słabo y podeyżrzano przy- 
nossą), y ludzi swiętycli , y mądrych, w kthorych pisaniu jaśnie się duch 
zgody, miłości, y krześcianskiey stwornoścl ohazonał. Acz jednak V 
tych nowych pisma, przed oczymaśmy theż miewali: żebyśmy tym ła- 
twiey obaczyć mogli, coby za różnica miedzy nimi a miedzy staremi 
była: abyśmy tak starego toru nic nieueltybili. Jeslisz tedy co się u- 
chibiło drukuiąc, to łatwie przeyźrzysz , gdy y czas w który się to dru- 
kowało (bo w mor) y trudność doyźrzenia, przed się weźmiesz." Da- 
ley następnie ostrzeżenie, aby czytelnik nie b>ł, tego mniemania iź 
czytaiąc biblią po polsku , wszystl{0 dobrze rozumieć może, i że icy 
czytanie potrzebuje pomocy doskonałego wykladacza. «Gdy więc wy" 
kladacza sobie szukać będziesz (są słowa przedmowy) prossę cię miey- 
że się na tym pilnie a ostrożnie, żebyś się w tym nielada komu dał, 
prawie jako Iho mówią, za nos wodzić." 

Biblia ta ma muóztwo rycin roźney wielkości, względem czego 
taksie drukarz w przedmowie tłómaczy: «Moy miły czytelniku proszę 
l)y cię to nieobraziło, iż nie jednostaynemi figurami tę Biblią robiono, 
to jest, iedne wielkie, a drugie mnicjsse: ażebym tego przyczynę opi- 
sać miał, snaćby się tym obrazliwie zdało być którzy tego przy- 
czyną są, wssakosz to Panu Bogu poruczam , a sumnieniu icli, (które- 
go mało maią), co mi tu czynili ku utracie więczssey y nakładu mnie 
przywodząc. Też jeśliby nie iakie omylnośći w drukowaniu się stały, 
prossę by było przepuszczono a ku lepssemu obrócono, a nawięcey ztey 
przyczyny, iż Niemcy którzy ięzyka Polskiego nie umieli około obce- 
go robili, bo mi Polaków nie staiało, za odmawianiem tych ktorzyby 
nie radzi byli widzieli abym to co przedsięwziął dokończyć miał" it. d. 

Ktoby był pierwszym autorem ważnego tego przedsięwzięcia, nic 
dobrze wyjaśnionego nie ma, i rzecz cała na domysłach spoczywa. 



NOTY, N. 2257. 81 

Trudno też aby inaczej było, kiedy współczesnym jnź nazwisko tłómacza 
było nieznane, co widać z wyrazów drukarza Szarfienberga wyżej 
przytoezonycb : ,,ten kto Biblią przetłumaczył.... imienia swego nie 
zostawił.... przeto iuż tak zatłumione być musi.,, Przez dwa też blisko 
wieki w literaturze zupełne o tern milczenie, ani wzniecone pytanie jakie. 
Pierwszy Samuel Ernest Tschepius w pierwszej polowie wieku ośmna- 
stego w rozprawie o Bibijacb Polskicb (') wrzucił wątpliwość, źe ,,Bi- 
bija ta pospolicie miana za przekład katolicki, przez Jana Leopolitę, 
musiała być dziełem ewangelika jakowegoś, z którego rąk lub po śmier- 
ci, lub przypadkiem jakowym dostała się do Szarffenbergerów. (Domnie- 
mywa się Czepius, iź to być może tłómaczenie Seklucyana, który prócz 
wydanego nowego testamentu, miał wygotować i przekład starego, lecz 
dalej tego nie popiera) (**). Wywodzi następnie, że gdyby tłómaczem był 
istotnie katolik, nie miałby przyczyny Szarfenberg taić imienia jego, i że 
właśnie dla pokrycia rzeczy całej wezwał księdza katolickiego, który 
cały przekład przejrzał i podług nauki kościoła rzymskiego poprawił 5 
lubo gdzie niegdzie wytyka tenże Czepius ślady pozostałe ewangelic- 
kiego tłómaczenia. Co większa, dowodzi tamże, iż przekł^ tea nie 
był robiony pierwiastkowe podług łacińskiej wtilgałt/ , ale raczej po- 
dług Biblii w czeskimięzyku wydaney roku 1556 i 1557 w Pradze (***).,, 
Dotąd wyciąg z Tschepiusa u Bentkowskiego. Bentkowski skłania się 
do tego zdania , które powiada , zdaie się hydi bardzo podobne dopra- 
tvdy iako zasadzone na dowodach bardzo trudnych do zbicia (??). Wre- 
ście odsyła czytelników do samego źródła. Żałujemy mocno, że pisma 
Preussische Zehnden pod ręką nie mamy i nic możemy dokładniejszej zdać 
sprawy o mniemaniu Tscłiepiusa. We czterdzieści lat po nim, Friese 
w dziele Beytrdge zu derlieformałionsgeschichłe in Polen und Litthau- 
en (****}, do tegoż samego mniemania się przychyla, idąc za Tschepiu- 
scm (*****), że Szarffenberg, który Biblją tę drukiem ogłosił sam zezna- 
je , że manuskrypt od kogoś dostał, że mu jednak (Szarfenbergerowi) 
prawdziwy tłómacz znany nie jest i t. d. że nakonicc manuskrypt ten 
tym właśnie jest, który Seklucjan wypracował, i który Albert Xiążę 
Pruski do Wittenberga posłał do druku, ile że tenże Seklucjan w przy- 
pisaniu Nowego Testamentu Królowi Zygmuntowi Augustowi (r. 1551) 
króla tego prosił, aby pozwolił Bibłją w polskim języku drukować." (******) 
Dodaje dalej Friese^: Zdaje się, źe inni uczeni niektórzy, jako to Mar- 



(•) Preusische Zehndcn T. III. 735. jak cytuje Bentkowski wT. II. 498. 

(") Preuss. Zehn. l.c. p. 599. (B.) 

(*••) 1. c. III. 787. (B.) 

(**") ler Band, 2r Theil p. 165. nast. 

(*'"*) Ein Gelehrter unserer Zeit hat in einer ausiuKrlicken Abkandlnng deutlich be- 
■wiesen — 

("***■) Są jednak którzy przyznając ze tłómaczenie Biblji SeltlucjanoTrej było skoń- 
czone , przeczą aby kiedykolwiek drukowana była , jako to Lilienlhal w De- 

TOM II. 11 



82 INOTY, N. 2257. 

CIII Glossa , €X-Dominikan Samuel i Jan Cosmin, których Xiążę Albert 
z sobą do Pruss sprowadził (r. 1541), tafeże Bracia niektórzy Czcszy 
około przekładu lego razem z Seltiiiejanem pracowali, co, względnie 
łych ostatnich, daje się widzieć ztąd , że w Biblij tej wiele jest miejsc^ 
które prawie słowo w słowo w czeskiej natraOają się, po co Fricse odsyła do 
pisma Tscheplusa ('). Do tego wszystkiego łączy się jeszcze ta oko- 
liczność, źe w wydaniu Bibiji Szarfenbergera, w Starym Testamencie^ 
na rycinach niektórych jako to Morza miedzianego, Zuzanny, Jeremia- 
sza, znajdują się lata 1532, 1533, 1534, a podobieństwo tychże rycin, 
z holcsztychami Blblji wydanej przez Jana Lufta w Wittenbergu , do- 
myślać się każe, że holcsztychy te kupił Mikołaj Szarfenberger u tegoż 
Lifta ("). 

Drugą powieść o iłómaczu Bibiji tej nowszą, na początku wieku 
bieżącego podniósł najpierwszy Chromiński, który napotkawszy miejsce 
jedno w pisarzu wieku przeszłego Siejkowskim, że Dominikan Leo- 
nard , pierwszy przetłómaczył Biblią na polskie, przyznał jemu właśnie 
przekład niniejszy u Szarfenbergera drukowany. Wszakże słowa Siej- 
kowskiego zgoła tego nie usprawiedliwiają i Chromiński na żadnej in- 
nej powadze assercji swojej nie opiera. (*")• Pomimo to jednak wie- 
lu późniejszych za mniemaniem jego poszło i słowa Chromińskiego, jak- 
by powagę jaką przytaczają (*"*). 

Z obu mniemań tych, żadne z tego przynajmniej co sięprzytoczyło, nic 
pewnego o tłómaczu Bibiji tej nie stanowią każde z nich na swoje ko- 
ło wodę nawracając. Wszakże jak jednego tak i drugiego lekce wa- 
żyć nie można, owszem, można się odważyć zbliżyć je i pogodzić z so- 
bą. Wydaje się bowiem rzecz bardzo podejrzana, dwóch razem OO. 
Dominikanów, u dzicjopisów wspominanych, sobie współczesnych, obu 
tłómaczÓAV Bibiji na polskie, jeden X. Samuel, drugi X. Leonard, i 
godzi się dorozumiewać, że oba są jedną i tą samą osobą, z czego się 
tłómaczymy. Z Friesego tyle wiadomo, że jeden z Dominikanów , 1 



cimae Lilienthalianae Bornssicae III. 653. Zob. Miscel. Crac. 1814. I. p. 92. 

n.Prenss. Zehn. III. 651—677, 755—792. Por. Pamięt. Warszaw. R. 1817. N. 3. 
str. 321. 

(") Miscell. CracoT. 1. c. p. 94. 

('**) Leonard Dominikan (są słowa Chromińskiego w Dzień. Wil. r. 1806 Paźdz. str. 59). 
Spowiednik Zygmunta Augusta jak pisze X. Siejkowski w Świątniej 1743 roku 
w Krakowie p. 310 pierwszy wytłómaczyl Biblją , do której przeyrzenia Szar- 
fenberg Drukłirz Kraków, użył Jana Lwowczyka Kaznodziei Kated. Krak. przez 
gładkość i obfitos'ć polszczyzny wówczas słynącego, ten odczytawszy wydał ją 
1561 roku w Krakowie in 4to maj." Słowa Siejkowskiego 1. c. są następują- 
ce: „Minąwszy innyeb (w Królestwie Polskiem Doktorów), starych dwóch tyl- 
ko wspominam, W. X. Leonarda S. T. Bak. IVayias'nieyszego Zygmunta Au- 
gusta Polskiego Spowiednika, który pierwszy był z Tłumaczów, gdy Biblią Ła- 
cińską na Polski ięzyk przełożył it. d. ,, Nigdzie zas' wzmianki tu o Leopolicie niema. 

C") Miscell. Crac. 1. c. Siarczyński Obraz Wieku Zygmunta III. II. 247. i t. d. 



NOTY, N. 2257. 83 

to tłómaczBibIji na polskie, a przynajmniej udział w tej pracy mający, 
był odstępcą od kościoła rzymskie();'0 i razem z Seklucjanem. Glossą i 
innymi wywędronał do Pruss. Tymczasem to samo bez mała , wspo- 
mniane jest o O. Leonardzie w wieku XVI kaznodziei królewsłdm , 
który |)(>[iczony jest do Socinianów i towarzyszów Franciszka Li- 
smanina , Bernarda Ocbina i Franciszka Stankara (*). Siejkowski 
w kill.u miejscacb wspominając tegoż .0. Leonarda liczy go do gor- 
liwycb wiary obrońców , niemniej Gbodykiewicz , ale obaj wysta- 
wują go w zatargacli wielkich z róźnowicrcami, a mianowicie ze Zbo- 
rowskimi (**), a jak częste przykłady uczą z dziejów przeszłych wie- 
ków, niejeden z takich spornycii ludzi, dał się w końcu na drugą stro- 
nę przewieść, co właśnie i z O. Leonardem stać się mogło. Czas na- 
wet w którym żył i przekładał Bibiją ten X Leonard, przypada wła- 
śnie na porę tych najżywszych sporów , a mianowicie wtenczas kiedy 
iuż różnowiercy mieli tłómaczenie Pisma S. na polskie i między ludem 
je pospolitem czynili (***). 

Łącząc w jedno to co się dotąd przy wiodło, moźnaby wnieść, że rze- 
czywiścieX.LeonardDominikau,tłóniaczyłzłaciuskiegoBiblją b% polskie, 
około r. 1555, że później dostawszy się do Pruss, tłómaczenie pomienione 
odSeklucjana, Glossy i Braci Czeskich przejrzane i zmienione, posłane 
było do Lufta do Wittenberga, lecz gdy tam druk nie doszedł do sku- 
tku, wraz z holcsztychami nabyte od Szarfenbergera , oddane było do 
przejrzenia księdzu katolickiemu Janowi Leopolicie, aby je, nie co do 
języka ulepszył, jak mówi Chromiński, ale co do textu z Wulgatą zgo- 
dził, słowem do dawnej kondycji rękopis przywrócił, poczem dopiero 



(*) Miscell. Crac. 1814. I. p. 95. gdzie te słowa: „Leonardum autem Concionato- 
rem Cracoviae regium , Catalogus Erasmi Otvinovil in appendice Historiae Sla- 
Yoniae Reformatae per Aiidream Wengierscium editae a. 1679 annexus p. 336 
inter Collegas Francisci Lismanini, Bernardi OcŁini et Francisci Stancari re- 
fert , quod utrum ita fuerit nec ne ignoramus.,, Co się tycze tego , ze Leonard 
ten nazwany jest u Węgierskiego kaznodzieją Królewskim, nie spowiednikiem , 
to osoby wcale nie odmienia, dwie te funkcje bowiem pospolicie razem przez 
jedne sprawowane były. 

(*^) ,, Sprzeciwił się (mówi Siejkowski 1. c. p.50) W. X. Leonard, z drugim Oycem 
W. X. Sigismundem Seniorem Piotrowi Zborowskiemu Woiewodzie Krak. któ- 
ry był Protektorem y Defensorem Heretyków, także lego Bratu Samuelowi Zbo- 
rowskiemu, który Braci Zakonu Dominika S. nie raz kazał despektować, przez 
Chayduków swoith , onych do siebie prowadząc, w wielką ich zelzywos'ć.,. 
To samo prawie mówi Chodykiewicz, De Bebus gestis Provinciae Russiae p. 507. 

("*) Chodykiewicz 1. c. wspominając o tłómaczeniu Bibiji przez X. Leonarda, tak 
mówi: ,,cum Haereticorum Praedicantes, Sacrum Bibliorum Codicem, in multis 
vitiassent, ipse (Fr. Leonardus) eorum fidam lectionem in Polonicum idioma 
vertit utignaram plebem sih haereticorum impia franslatione averteret.„ A za- 
tym przekład ten musiał nastąpić po roku 1531, w którym wyszedł Nowy Te 
slament w Królewcu -przekładu Seklucjana. 



84 NOTY, N. 2257. 

druk przedsięwzięty został. Co do trudności dwóch nazwisk , Samue- 
la i Leonarda , to albo się u Friesego pomyłką stało , albo rzeczywi- 
ście X. Leonard znany był w Królewcu pod imieniem Samuela , które 
mogło być imieniem jego chrzestnem , tamto zaś w Zakonie przybra- 
nem. Jeśliby rzecz taksie miała, łatwo wtenczas wytlómaczyćby się 
dało milczenie Szarfcnbergera o pierwiastkowym ttómaczu X. Leonar- 
dzie lub Samuelu , przekład jego będąc do tyla zmienionym, i tylu po- 
łączonych ludzi pracą, iź nikomu właściwie przyczytany być nie 
mógł. Godziłoby się to razem z mniemaniem tych , którzy przekład 
ten ewangelikom przyznają. Nie czyniąc tego przypuszczenia, tru- 
dno rzeczywiście zrozumieć, coby się stało i gdzieby się podział prze- 
kład Biblji X. Leonarda , o której Siejkowskl zapewne płocho nie po- 
wiedział. W przeciwnym razie najniesłuszniejby O. Leonard o od- 
stępstwo był pomówiony i szczera deprekacja jemuby się należała , jak- 
kolwiek wina tego leży cała jedynie w zbłąkaniu i rozproszeniu dat hi- 
storycznych czasów nie tak bardzo od nas oddalonych (*). 

Wreście są inni Dominikanie tegoż imienia u autorów wspominani, 
ale klórzy z tlómaczem Biblji nie zdają się być w żadnym związku. 
I tak Siejkowski (p. 49) wymienia niejakiego Leonarda , który z O. 
Cypryancm Doktorem i O. Grzegorzem S. T. Baccal. ministrów here- 
tyckich z kościoła wyrzucili 5 a Chodykiewicz (1. c. p. 310 wyraża, że 
O. Leonard Dominikan na sejmie Lubelskim (r. 1569) sprzeciwił się 
z niektórymi innymi postanowieniu tegoż sejmu, aby Konfessjoniści 
i Kalwini mogli w Polsce wolnie bawić. Siejkowski wszakże tę same 
okoliczność przywodząc (1. c. ) O. Leonarda nie wymienia. Prócz tego 
u Chodykiewicza(p. 357) wspomniany jest: jakiś Leonard de Głowo, Magi- 
ster magnorum scrupulorum,qui nec alloqui, nec yidere mulierem potuitetc. 

Co się tycze pracy Leopolity , o lej sam w przemowie swojej 
zdaje sprawę. Widać z niej iż ona nie ograniczała się do prostego przej- 
rzenia tylko rękopismu , ale że zasięgał textu greckiego i zdania Do- 
ktorów Kościoła. Trud ten zjednał mu to, iż Bibija ta od niego na- 
zwanie lubo niewłaściwie otrzymała i dotud pospolicie Bibiją Leopolity 
nazywaną bywa. Friesel.c. w nocie, mówiąc o tymLeopoiicie, nazy- 
wa go Magistrem Nauk wyzwolonych w Krakowie i każe go odróżniać 
od Jana Leopoliensis Doktora Teologjl i Professora liumaniorum i Pi- 
sma S. w Akademji Krakowskiej , potym Kaznodzieję Katedralnego i 
Kanonika Kollegiaty S. Floriana 5 ten żyć przestał r. 1572 mając lat 45. 
Zob. Staro wolski Monumenta p. 117. Ilecaton. p. 45. Inny od tych 



(*) Siejkowski i Chodykiewicz nigdzie słowem jedncm nie napomykają wprawdzie 
aby X. Leonard opuścił kościół rzymski, zadziwia to jednakże , iz przy żarli- 
wości jaką wswoim czasie okazywał, ani między inkwizytorami polskimi (Siejk. 
p. 54 nast. 304 nast.) ani co większa, nawet w spisie Bakałarzów Teologji S. 
(Siejk. p. 376) pomieszczony on nie jest, Iq]>o w innych micjscacli wyraźnie jemu 
ten tytuł dany. (Siejk*. p. 304. 310.) 



NOTY, N. 2257-2260. 85 

był Jan Leopoliensls, który joź nie źył r. 1537. Zob. Notę do N. 2535). 
Cóź kiedy Cbromiuski aż o ośmiu tego naz\Tiska uczonych namie- 
nia. (Dzień. Wileń. r. 1806. str. 59). Niektórzy błędnie nazywają 
tłómaczem tej BIbIji Hieronyma Leopolitę, jak np. Sixtus z Sienny, 
Bibliollieca Sancta , Coloniae 1026 4. p. 300. Le Loug w Bibl. Sacra. 
Por. tafcie »vyźej str. 51 : Hieronymus Leopolitanus. 

O tej Bibiji oprócz wyżej wspomnionych podaje się wiadomość 
■w dziełach następujących : Mich. Lilienthals Biblische Exegelische Bi- 
bliothek 1740 p. 118. Ringcltaube griindliche Nachrichtvon Polnischen 
Bibeln, Dantzig 1744 p. 175 nast. Clemcnt Bibliothcąue Curieuse Vol. 
IV. p. 188—197. 

2259. We dwóch exemp!arzach wydania tego, będących w Bibłjo- 
tcce AŁiademji Duchownej Wiłeńsklcj , tytułu głównego nie dostaje. 
Tytuł przy Nowym Testamencie talii: Nowy Testament Polski, to icst 
Święta Pana Jezusa Cłirystusa Ewangelia, od Ewangelistów y innych 
Apostołów napisana i t. d. 1577. Na odwrocie, herby Królestwa. 
W dedykacji do Króla mówi Szarfcuberg, że dwa razy wydał Bi- 
blją: Edideram enim bis in luce Biblia Sacra in Polonicaift linguam 
translata. Que primo quidem Sigismundo Augusto, deindc vero Hen- 
rico Valesio Regi Polonię dicaram. Jam yero quia et exemplaria mihi 
deerant, et multi a me id postulabant , tcrcio adeandem materiam, a- 
nimum manumque appuli. 

Różnica wydań r. 1561 i 1577 oprócz druku bujuiejszego, liczbo- 
ivania kart w tem ostatniem , odmiennej i uproszczonej ortografii, o- 
raz niektórych odmian w lexcie, jest nadto wtem: 1. że tlómaczenie listu 
świętego Hieronima jest zupełnie odmienne w dwóęh wydaniach, w o- 
statniem jest nadto na końcu listu podpis : L. W. B. którego w pier- 
wszem nie ma. 2. Ryciny od samego początku w wydaniu ostatniem 
są większe. 3. Przy Nowym Testamencie rycina Chrystusa ukrzyżo- 
■wancgo nie znajduje się. 4. W wytlaniu r. 1561 jest Trzecia Księga 
Machabeyska, z tcmi przydanemi słovvy; Trzecie Księgi Machabeyskie 
acz od Kościoła Krzcściańskiego nie są przyięte, wssakże żechmy ie 
p^^y niekthorych bibliach naleźli, niechcielichmy ich theż opuścić. 
W wydaniu r. 1577 Księga ta jest opuszczona z takim przypisem: Gdyż 
trzecie księgi Machabeyskie w biblitich nie bywaią przydane, ani od 
kościoła Krzcściańskiego powszechnego przyjęte, od Świętego Jeroni- 
ma też w łacińskie nie przełożone, nie zdało się ich także do tey Bi- 
blicy przyłożyć. 

Wreście, z trzech wydań Bibiji, ostatnie jest najwięcej szacowane 
i najrzadsze w całkowitych exempłarzach. 

2260. Różuią się Bibliografowie co do drukarni z której Blblja ta 
wyszła r. 1599. Ringeltaube w dziele swem o Bibliach p. 39 i 188 , 
Opitius Singular. Artis typogr. Contin. I. Mindae 1743 p. 8 — 17 a za 
nim Clemcnt, Bibl. Cur. p. 194, wymieniają drukarnię Andrzeja Piotr- 



86 NOTY, N. 2260-2265. 

Łowczyka, Bentkowski w opisanym 'esemplarzn Biblioteki XX. Missjo- 
narzów Warszawskich podaje napis drukarni Łazarzowey, Sobolewski 
z exemplarza Biblioteki Szczorsowskiej wyraźnie kładzie: w drukarni 
Lazara (sic) Boku M.D.XC.1X. O drukarni zatem Łazarza wątpliwości 
żadnej niema, wątpić, aby w tymże roku oddzielnie wyszła u Andrzeja 
Piotrkowczyka , ale sposobem spekulacji handlowej, kiedy dzieło w któ- 
rejkolwiek z dwóch drukarni było drukowane , część exeniplarzów fir- 
mę tej, część owej drukarni mo{];'ła nosić, tak, iż chociażby rzeczywi- 
ście pokazały się exeniplarze z drukarnią Andrzeja Piotrkowczyka, nie 
rożnem zapewne o1:azalybysię, ale tern samem wydaniem co i Łazarza. 

Wujek Biblię tę, jak sam wyraża przekładał dokładaiąc się t€xtu 
żydowskiego i greckiego , z zlecenia Grzejjorza XIII. i potwierdzenia 
Papieża Klemensa VIII. Z tern wszystkiem wątpić nie można, że da- 
wniejszy przekład poprawiony przez Łeopolitę, musiał mieć pod ręką 
i zapewne się go radził* Mizler ^cła Litter. 1756 p. 177. powiada, 
że Wujek przekład dawny przerobił i błędy poprawił, illam priscam 
recoxit yersionem , et si auae erant sphaltnata corvexit. Wreście 
wydanie to wyszło kosztem i staraniem Prymasa Karnkowskieg^o któ- 
yy i przemowę swoje przy tem wydaniu przyłączył. Tamże dalej idzie, 
Apparatus Sacer. , gdzie w Bozdziale VIII. o Bibliach Polskich i m- 
nych Pospolitych ięzykóiv , na pytanie : Co za potrzeba była Bibliey 
Polskiey? Jest następująca odpowiedź: ,, Potrzeba ta iesl : iż po wy- 
daniu Bibliey Polskiey, od Katholikow w Krakowie, Kalwinistowie 
chcąc m.ędrszemi bydź wydali Biblią w Brześciu , która y błędóW y 
Kacerstwa pełna, a zwłaszcza w annotacyach abo wykładziech, na kra- 
ju położonych. Potym Wowochrzczeiicy zganiwszy bliblią Brzeską, y 
omyłki jej niemałe pokazawszy, wydali drugą w ?iieświżu ieszcze gor- 
szą. A tak potrzeba było, aby też Katholicy mieli przekład Bibliey 
uczyniony, któryby y szczerością, y prawdą y własnością inne celo- 
wał, i t. d. ,, 

2205. Dwa przekłady Biblij całkowitej dla Kościoła Bzymsko- 
Katolickicgo są znane, jeden tak nazwany Jana Leopolity, drugi Wuj- 
ka^ z tych pierwszy nie używał zda się nigdy zupełnej powagi i po- 
mawiany był zawsze o wpływ obcy, drugi dotąd zachował obowiązu- 
jącą moc swoje. Wspominają pisarze niektórzy o innym jeszcze prze- 
kładzie Katolickim przez niejakiego Justa Babę rodem z Krakowa, Je- 
zuitę , spowiednika Króla Zygmunta III, ale to bez wątpienia nigdy 
drukowane nie było, jakkolwiek wedle świadectwa Bentkowskiego, 
Alegambe, Biblioth. Ser. S. J. p. 293. i Le Long Biblioth. Sacra 
pod rokiem 1617 mają świadczyć, iż wyszła ta Bibija w Krakowie, 
in-fol. wiat pięć po śmierci tlómacza , to jest roku 1617. Josias Lork 
znowu w Zbiorze Biblicznym, podługBenlk. (Bibclgescliicfate?) drugie jej 
wydanie pod rokiem 1657 wymienia. Bingeltaube w dziele swojem oBi- 
bljach, p. 306 powiada, iż nigdy Biblji tej nie widział, ani od kogo 



NOTY, N. 2265-2266. 87 

wiadomość raial o niej jaką i dla tego byt jej wątpliwym czyni. 1 
w rzeczy samej nie podobną jest rzeczą, aby druk ten, gdyby kiedy- 
koivtiek byl dokonany, przy tylu przetrząśnieniaeh zbiorów ksiąźko- 
wycb w kraju, zwłaszcza, źe z przekładów Bibiji najnowszy, gdzie- 
kolwiek w całości lub części dotąd odkryty nie został, tak iż śmiało 
jej bytności zaprzeczać można. Por. Dzicn. Wileń. 1806. Pazdzier. 
p. 60. Miscell. Crac. I. 1814. p. 116. Bentk. U. 500. 

2266. Na odwrocie tytułu, kerb Radziwiłłowski, pod którym wier- 
sze następujące Cyprjana Bazylika: 

Którym kształtem Kapłani ludu IzraelsŁicgo 

Gdy się kolwieli scłiodźić mieli do Zboru swiętepo. 
Na obchód świąt uroczystych na trąbach trąbili , 

By się k nabożeństwu wszyscy tym chutniey s'pleszyli. 
Takowym teraz Trzy Trąby Ksiązęcia zacnego, 

Mikołaia Radziwiła z Księstwa Litewskiego, 
Trąbią na wszytki ludzi ięzyka Slowieńskiego, 

Aby się chutniey s'pieszyli do słowa Bożego. 
Które tu maią pisane od Proroków dawnych. 

Sprawą Ducha Świętego, y Apostołów sławnych. > 

By iako z żywego źrzodła wszyscy ztąd czyrpali , 

A studnie fałesznych nauk ludzkich zaniechali. 
Słusza tedy wdzięcznie przylać przedsięwzięcie iego , 

Gdyż to czyni przykładem Jozyasza s'więtego. 
Który nalezione Księgi Zakonu Bożego, ^ 

W Kos'ciele Salomonowym do ludu swoiego 
Podał, by ich wszyscy w obec z pilnos'cią słuchali, 

A tym się sposobem w służbie Bozey sprawowali. 
Na co ze się poddać nie chce Jerycho przeklęte. 

Gdy ty będą dłuzey trąbić głos'no Trąby s'więte , 
Obalą się za pomocą Pańską mury iego , 

A ztąd wieczna sława będzie y Ksiązęcia tego. 
O którym każdy pobożny za iego staranie , 

Będzie mówił , Miey go w łasce swoiey Wieczny Panie. 

Po tytule dedykacja Królowi Zygmuntowi Augustowi , Mikołaja 
Radziwiła datowana w Wilnie m. Wrzfeśnia 19 R. 1563. Dalej: 
O Pożytku Pisma świętego, y o wszystkiey sprawie przekładania tycb 
Ksiąg, ku Krzcściaiiskiemu Czytelnikowi Przedmowa. — Summa abo 
krótkie opisanie wszythkiego Pisma Świętego, tho iest Ksiąg Starego 
y Nowego Testamentu. — Porządek wedle którego położone są Księgi, 
tak Starego iako y Nowego Zakonu. — Kupiluieyszcmu Pism świętycłi 
czytaniu napominanie do tycb, którzy tey tablice używać będą. Ta- 
blica ku przeczytaniu Bibliey przez, cały rok , na Polski ięzyk przeło- 
żona , wszystkiego 6 ark. Na Uście ASI zaczynają się: Księgi które 
pospolicie zową Apokryfa , albo Księgi Kościelne. Dalej : Księgi No- 
wego Testamentu. 

W dcdykacyi do Króla tak mówi Radziwiłł.... Ja tbedy udawszy 
się tym śladem z poboźney zawiści swoiey, z mey maiętności, którcy 



88 NOTY, N. 2266. 

z woley Bożey a z poczciwego nabycia przodków mych, y z łaski W. 
K. M. ku mnie używam , tymże swym własnym dobrem a nakładem 
moim uczyniłem rzecz takową,* o ktorey mam tę nadzieię od wszech 
Krześeiaiiskich ludzi być godn.-^ pochwały, między naród Słowieiiskie- 
go iczyka pod tytułem a imieniem W. K. M. sławnym Królewskim ka- 
załem wydać, to iest, tę świętą lekcyą. Księgi Bibliey, zakon pier- 
wszy przykazania Bożego także y Testament nowy, Ewanielią Pana 
Krystusowę, na Polską mowę dawszy przełożyć, do czego Pan Bog 
podpomoc, a poszczęścić mi w tey sprawie raczył, którą nie skwa- 
pniem zaczynał, anim tego przedsięwzięcia swego tylko swym własnym 
zdaniem ożywił, ale za społecznem zezwoleniem wszytkicb Kościo- 
łów a ZboróiT Krześeiaiiskich , w państwach W. K. M. tak w Koro- 
nie iako y w Księstwie wedle szczyrcgo słowa Bożego rozmnożonych, 
litorzy z pośrżód siebie zgodnie obrawszy ludzi takowe, także nale- 
picy a nauważniey do thego umiciętne, godne, a ćwiczone być rozu- 
mieli y znali, także onym za moim zadaniem zlecili a pornczyli to , 
czegom ia , świadek iest Pan Bog, zdawna z wielką chucią widzieć 
pragnął, i t. d. 

Do tłómaczenia Biblji tej należeli i pracowali nad niem wmieście 
Pińczowie, jak świadczy Bingeltaube: Jan Łaski, synowiec Arcybi- 
skupa Gniezn., Symoii Zacius Kaznodz. Brzeski, Grzegorz Orsacius 
rektor szkoły Piiiczowskiej , Franciszek Stankar, przełożony szkoły 
Pińczowskiej , Piotr Statorius , Jędrzej Irzecieski, Jakób Lubelczyk, 
kaznodzieja zboru Małopolskiego //u/emov{7e^' , Franc. Xismamn, Ber- 
nard Ochin, Jerzy Błandrata , Jan Pawcl ^łciatus , Marcin Krów icki, 
Thenalldus (nie Tlienandus Benlk.), yitrelinus , Brelius , Grzegorz 
Pauli y Jerzy Schoumann. Nad czystością ięzyka czuwali, Zacius, Lu- 
belczyk i Trzecleski. Por. Łubieniecki Histor. Reform, p. 33. Wę- 
gierski Hist. EccI. Slavon. p. 87, 142, 430, 439, Sandius Bibl. Anti- 
trin. p. 48. B.ll. Ossoliński T. II. p. 70. O tej Biblji także znajduje 
się wiadomość w następujących dziełach : Jo. Petr. Kohlii Introductio 
in Historiam Literariam Slavorum , Altonayiae 1729, p. 201. Lilien- 
thaVs Bibllscii - Exegetische Dibliolhcc. Konigsbcrg, 1740, p. 1J8. 
Lachman Sclecta (juacdam capita Annalium typographic. 1740. p. 
67. i{»i«/e/faM6e Nachricht v. Poln. Bibeln p. 208. 223. 277. Jo. Ca- 
rolii Opitii Singularium Artis Typographicae Continuat. 1. Mindae, 
1743, p. 8 — 17. Goetzens Merckwiirdigkeiten der Konigl. Bibliothec 
zu Dresden. Voi. II. Dresden, 1744. p. 473. Fogt Catal. Libror. ra- 
riorum. p. 123. Janocki Nachricht etc. p. 4. nast. Freytag Anałecta Lit- 
teraria.p. 118. Bibliotheca Danielis Saitheuii, Rcglomonti, 1751, p. 
207. Bibliotheca Biblica, Braunschweig, 1752, p. 180. Clement Wi- 
bliotheąue Curieuse T. IV. p. 190 sqq. Dihdin Biblioth. Spencer. T. I. 
p. 85, gdzie z tego pysznego druku (splendidtype) pomieszczone fac-si- 
mile z Aktów Apostolskich Roz. IV. listu 66. Koszta druku poniósł 



NOTY, N. 2266. - 89 

Mikołaj Xiąźe Radziwiłł. Drukiem samym trudnił się Bernard Woje- 
vro)ka drukarz Krakowski, o którym namienia Lubieniecki Hist. Reform. 
Pol. p. 18. Przedsięwzięcie całe kosztowało przeszło 3000 czerw. złł. 
Bentkowski w dwóch exemplarzaclł tej Biblii, które miał pod ręką u- 
patrzył w tytule 1 ortografii niektóre różnice, które chociaż o oddziel- 
nych dwóch jej wydaniach sądzić nie każą, zasługują na wymienienie. 
«W iednym exemplarzu mówi Bentkowski, (II. 513nast.} napis tytu- 
łowy otoczony lesł w około prostokątnemi ozdóbkami drukarskicmi, któ- 
re żadneyniewystawiaią figury^ w drugim zaś wokoło tytułu są ryciny na 
drzewie wyobrażaiące Adama i Ewę, Chrystusa na krzyżu, zmartwych- 
wstanie Chrystusa i t. d. słowem taż sama rycina która się znaydnie 
w około tytułu nowego testamentu w obu exemplarzach. Na drugiey stro- 
nie karty tytułowey iest rozmaite rznięcie herbu Radziwiłów wobuexem- 
plarzach. W iednym bowiem na piersiach orła Radziwiłowskiego iest 
tylko ieden herb Ti-ąhy ^ w drugim zaś są cztery herby, to iest Trąbi/, 
herb oyczysty Radziwiła, drugi Xe/tii;a , to iest herb babki zoyca, trze- 
ci Pof{A:oit;a macierzyński, czwarty Byby herb babki z matki.. Na na- 
stępney karcie napis zaraz dedykacyi nie zgadza się co do rozkładu wier- 
szy i przeniesienia syllab^ ozdóbki drukarskie odmienne, w samey de- 
dykacyi niektóre wiersze w przeniesieniu syllab nie są iednostayne. 
Toż samo iest i na następney karcie gdzie się zaczyna przedmowa o po- 
żytku pisma ś. Litera bowiem początkowa odmienna i wiersze zwła- 
szcza pierwsze nierówne. Toż samo i na następnych kartach gdzie się za- 
czyna summa pisma świętego. Jednakże karty wszystkie co dowlększey 
liczby wierszy, a co do kustoszów stronic, zupełnie są zgodne. W ten- 
cie samey biblii nic postrzcgłem nigdzie żadney różnicy, lubo na ró- 
żnych mieyscach lak naytroskllwiey porównywałem. Lecz na końcu 
w rejestrze abecadłowym do tćy biblii pod literami J, K, L, M. i t. d. 
aż do Z. pierwsze te głoski widocznie są różne, w iednym bowiem 
exemplarzu są szersze niż w drugim, z tąd też reszta wierszy tych 
krótsza wypada, a zatem i przeniesienie do następnego. Ostatnia tak- 
że strona z napisem roku I mleysca druku co do ozdóbek drukarskich 
i niektórych liter odmienna. W exemplarzu gdzie iest tytuł z figura- 
mi, napis Iest: Ty nayprzednieysze i nayzatmieysze i t. d. W drugim 
zaś tak : Ty nayprzednieysze y nazaenieysze. Lecz z resztą całego 
odmiennego wyrazu nigdzie nie postrzegłcm. Mimo tych widocznych 
odmian , nie co do rzeczy ale co do kształtu (wylawszy herb wyżey o- 
plsany), dostrzeżonych w 6^ arkuszach naprzodzie, a w 3^ arkuszach 
na końcu, nie sądzę żeby to miały bydź dwie rozmaite edycye całko- 
witego dzieła. Lecz będzie to zapewne przedrukowanie samych tych 
wstępów i rejestrów które może osobno w drukarni odłożone, przy- 
padkiem łąkowym zaginęły. Zdaje się Iż excmplarze w których iest 
herb Radziwiła z czterema tarczami lako Mlkołaiowl czarnemu właści- 
wy (por. NIesieckI Herb. III, 824), późniey były wyblianc." 

Tom II. 12 



90 NOTY, N. 2267. 

Tenże niżej dodaje : «.Z resztą to ieszcze o ley biblii dodadź musimy, 
iż dla nauki i maxym uaitarskicb osobliwie wprzypiskacb, nietylko u Ka- 
tolików ale nawet i u niektórycb Auszpurżanów i reformowanych w o- 
brzydzeniu była. Dla tego też niszczyć i wygubiać onę starano się. 
Między innemi syn wydawcy Mik. Krzysz. Radziwit Kasztelan a pó- 
źniey Woiewoda Trocki i Wileński nazwany sierotką, zmówiwszy się 
z braćmi których do powrotu na łono kościoła katolickiego nakłonił, za 
summę 5000 piszę pięciu tysięcy czerwonych złotych , książki heretyc- 
kie z bibliotek tak prywatnych iako i publicznych , a osobliwie tę bi- 
blią wykupił i wśrzód rynku wileńskiego w potężny stos ułożoną spa- 
lił, iak o tćm pisze Niesieeki w Herb. Iii. k. 832. i Floryan Jaro- 
szewicz w dziele: Matka SS. Polskich albo żywoty SŚ. świątobliwych 
Polaków i t. d. w Krakowie 1767 in fol. na karcie 187. " 

Hutter w wydaniu Nowego Testamentu wPolyglocie w Norymbor- 
dze r. 1599, tcxt polski wziął z wydania tego Biblii. (B. II. 520). Ty- 
tuł lej Polyglotty jest taki : 

Novum Testamentum Dni Nri Jesu Christi, Syriace, Ebraice, Grae- 
ce , Latine, Germauice, Bohemice, Italice, Hispanice, Gallice, An- 
glice, Danice, Polonica. Studio et labore Eliae Hutteri Germani. No- 
rimbergae 1599. 4. 

Text 4ch Ewangelii polski z tejże Biblii wzięty zob, "w Nicol. Fal- 
conii Harmonia Eyangelica Polonica Brestae 1566. 

Wreszcie wydanie to tak z formatu jak charakteru swego , od za- 
granicznych bibljografów , jako wspaniałe jest wspominane. TeiLt Pi- 
sma S. wybity jest charakterem gockim bujnym, przypiski i objaśnie- 
nia na brzegach drobniejszym. 

2267. W Bibijotece Hr. Ossolińskiego jest część Biblii zawierają- 
ca : Księgi które po Grecku zową Apokryfa , to iest kryiome księgi. 
121 str. ale tak zupełnie z poprzedzającą edycją zgodne , źe niemożna 
ich mieć za dwa różne przedrukowania. Także Nowy Testament z Gre- 
ckiego na polski ięzyk s pilnością przełożony. 144 kart liczb. Nadto ie- 
dna karta nieliczbiona , na której recto : Drukowano i t. d. Tu wido- 
czna jest odmiana nie tylko w tytule i podpisie na końcu, ale w samym 
texcie i druku. Przypisków na brzegu, jakie są w edycyi r. 1572, tu 
niemasz, ale tylko konkordancje, nie ma też na odwrocie tytułu po- 
rządku ksiąg Nowego testamentu, nie ma nakoniec omyłek drukarskich. — 
Ostatnia też karta textu ma liczbę 144 , a w edycyi 1570 taż karta bez 
liczby. (L. S.) 

Część ta Biblii na grzbiecie oprawy ma napis Biblia święta^ Część 
II. Oczewiście więc Biblia Budnego drukowana była naprzód r. 1570 
w całości, lecz Starego Testamentu mówi Sobolewski, a zatym ani pism 
na przodzie będących, to iest dedykacji i przedmowy, które muszą 
mieć datę 1570, niewidziałera. Ten .sam exemplarz defektowy, któ- 
ry miał Sobolewski w ręku, opisuje Bandtkie (H. D. K. P. II. 14.): do- 



NOTY, N. 2268. ^ 91 

daje, źe w nim karta 144 Nowego Testamentu, verso ^ tym się różni 
od tejże karty edycyi r. 1572 , źe w tej ostatniej przydano : Obiawie- 
nia S. Jolianna, wszem księgom novve{jo przymierza koniec, czego 
w pierwszej niema, równie jak glossy Budnego w Modlitwie Paiiskiey. 

22G8. Oprócz textu dedykacja do Mlkolnia Radziwiła Książęcia na 
Dubingach (sic) i Bierzach etc. kart 3. Data i podpis taki. Pisań na 
Uździe roku od narodzenia st/na Bożego ., 1572 31iesiąca Czerwca 30 
tlnia. PT^aszeg Ii. wiebnozności Pana naszego Miłoscitvego Powolni 
na tuszem słudzy, Hektor i Alehecht KawieczY:^scy. — Przedmowa 
tłómacza Symona Budnego do czytelnika 7 kart. Na końcu : Pisano 
z Zeslawiu (sic) Miesiąca Muia 7 dnia B. od narodź. S. B. 1572. — 
Jeszcze iedna karta, na której z iednej ?trony: Do tegoż czytelnika o 
przypiskach y o omyłkach obmowa, z drugiej zak Porządek Ksiąg Sta- 
rego przymierza i t. d. Dalej Księgi które po Grecku zową Apokryfa, 
to iest kryiome księgi. Nowy testament ma osobny tytuł : «Ksicgi no- 
wego przymierza, które pospolicie Nowym testamentem zową, teraz 
znowu z wielką pracą, y z pilnym poprawieniem, z Grecskiego na pol- 
ski j^zyk przetłumaczone. Których porządek na drugiej stronie tej kar- 
ty masz położony." Mnogość omyłek drukarskich tym się wymawia, 
naprzód, źe ich uslrzedz się nigdy niepodobna, powtóre, iż niebyło 
pewnego i ciągłego korrektora. 

W przedmowie Budny zdaje sprawę, dla czego po tłómaczeniach 
Biblii które Krakowskiem! i Brzeskiem! nazywa, nowe przedsięwziął: 
«Jest l)o ludzi nie mało (powiada), którzy się tey naszey śmiałości dzi- 
«wuią, a drudzy na nas za złe maią, y tę nasze pracę, albo za niepo- 
otrzebną, albo y szkodliwą szacuią y sławią. " 

Powody nowego przekładu są: naprzód, ogromny format, trudność 
w nabyciu' i używaniu biblii Brzeskiej. — Powtóre uchybienia i błędy 
tłÓmaczow Brzeskich , które na kilku synodach , mianowicie na Skrzy- 
nicńskim postrzeżone i rozbierane były; a nadto polecono niektórym 
braciom aby wszystkie błędy oznaczyli, w celu poprawy i nowego 
przedrukowania. Macicy Kawieczynski który się o to usilnie starał, po- 
mnożył zapasy drukarskie i papiernią założył. Kilku podięło się tej 
pracy lecz nic nie uiścili. — Kawieczynski więc zamówił pomoc Budne- 
go w tej mierze, a gdy Budny, Stary testament z oryginałem hebray- 
skim. Nowy zaś z greckim, Kawieczynski, nowy z niemieckim przekła- 
dem skonfrontował, okazało się, że tłómacze Brzescy w wielu miejscach 
z oryginałami niezgadzali się i nawet mało ich się radzili (lubo na ty- 
tule wyrażono, że z Żydowskiego i greckiego tłómaczyli); owszem że 
z samego tylko łacińskiego i francuzkiego przekładali. — Zważywszy 
więc, iż takie poprawianie, jakie wprzód czynić chcieli, więcejby 
czasu i pracy kosztowało, niż nowy przekład, postanowili całe Pismo 
S. na nowo przekładać. Budny wzywał pomocy innych , biegłością 
mianowicie w hebrajskim języku wziętych, ale mu jej odmówili, anie- 



92 NOTY, N. 2268. 

którzy nawet niechęć swoje w tej mierze okazali. — Przyszło więc na 
jedneg^o Budnego cały ciężar dźwigać. 

Rozszerza się on w tej przedmowie na okazanie, iż miał ważne 
powody do nowego przekładu. Powiada , iż przełiład Kraliowski jest 
z łacińskiego ; ten zaś, ktokolwiek jest jego autorem, (bo naJeronima 
niesłusznie to złożyli) nie z hebrajskiego , lecz z greckiego zrobiony. — 
Przykłady, ktć^e na poparcie swego zdania przywodzi, są przekony- 
wające. Wytyka też niektóre błędy tłómaczów Brzeskich, którzy sami 
nawet w przedmowie oświadczyli: «Isciesmy nie takowi, ktorzybych- 
«my to twierdzić mieli, iż ta nasza praca iuż iest tak doskonale wy- 
•prawiona, żeby w niey więcey poprawy niepotrzeba, a około Istorey 
«niemogłby iuż żaden lepszey prace uczynić. " 

Co się tycze własnego przekładu, mówi Budny, iż starał się na- 
przody nic nie przyczyniać, nic nie ujmować, lecz słowo słowem wy- 
rażać; gdzie zaś dla własności języka Hebr. musiał tego prawidła od* 
stąpić, i jak powiada: nie słowo słowem, lecz rzecz rzeczą oddać, tam 
na' brzegu kładł slówne tlómaczenic. Wyrazy w texcie dodane dla ja- 
sności nawiasem ( ) określał. Nawet szyk wyrazów oryginalnych starał 
się zachować , i słusznie twierdzi , ii choćby inszego pożytku z tego na- 
szego przekładu nie było , tedyby przedsię i tym jednym nie trzeba 
gardzić. W przypadku różnego słów wykładu, różnice na brzegu 
oznaczał. Musiał też nowe wyrazy tworzyć , z czego obszernie się tłó- 
ińaczy. n Onego się też tu opuszczać nie godzi, iż tu znajdziesz łiilka 
słów nowych , od nas za niewolą wynalezionych. Jako są , Offiarnik, 
albo Offiarownik, napletek, całopalenie, to jest , co inszy Kapłanem 
zową to ja o£Sarnikiem. To dla tego , Bo gdy prostak słyszy o któ- 
rem z onych świętych, iako o Samuelu albo Zacharyaszu, ano go Ka- 
płanem zową, tedy domnima, źe to tacy Kapłani byli, jakowi teraz 
Kapłani Rzymscy, gdyż są rożnieyszy niż dzień z nocą. A tak wola- 
łem OfRaruikami ony święte Koeny (*) zwać, niż taki błąd stwierdzać. 
Wszakże nie trudno to słowo i prostakom wyrozumieć. Bo ieśli onego 
słusznie papiernikiem zowiemy kto papier robi , a czemu też onego 
o£fiarnikiem nie nazwać, kto offiary sprawował." Podobnie przechodzi 
wyrazy: nap^e/eAt (praeputium) i całopalenie. Powody jego do utwo- 
rzenia tych wyrazów gruntowne, i samo utworzenie szczęśliwe. Wol- 
ność swoje w tej mierze usprawiedliwia przykładami innych narodów 
i autorów, a nawet samych tłómaczów Brzeskich, którzy pierwsi użyli 
słów Załoznica (concnbina) , tiausznica (inauris). 

Ważnemi się jeszcze wydają następne uwagi Budnego z tejże 
przedmowy : 

» Co się tknie polszczyzny żebyś y o tym wiedział, wiem iż naszy 



(') Koen sło-fTO Hyrrrcyslde , znaczy teco , kto offiary spra\raie , ale od służenia ma 
imię. 



NOTY, N. 2268. 93 

Polacy pospolicie oney krainy moTvy w jiisaniu używają, z którey kto 
rodem. ^ Lecz ia nie trzymałem się lego zwyczaiu Bo ponie^vaź się to 
nic iedney ktorey krainie, abo po^viatowi, ale wszem przekładało, 
przeto też żadnemi własnościami mow nie brakowaliśmy. Znaydziesz 
tu słowa wielgopolskie , znaydziesz Krakowskie, Mazowieckie, Podla- 
skie, Sendomirskie, a bez mała y Ruskie. Głupstwo to iest mową 
iedney krainy gardzić, a drugiey słówka pod niebiosa wynosić, czemu 
nie wszecb radszey ziem naszycb słów używamy, gdyby iacy nie nazbyt 
grube były? Zaisteby się tak w ryckie ięzyk nasz nieiako rozszerzyć 
mógł, który iuż teraz barzo zmalał. Własne imiona mężów, białycb- 
głow, miast, y innych rzeczy, radbym był tak kładł iako się w księ- 
gach Hywreyskich czytaią , to iest miasto Noego Noacha , miasto Abra- 
hama Awrahama, miasto Moyżesza Moszeha, miasto Jeruzalem Jeru- 
szalaim, etc. j Lecz rozumiałem temu żeby to prostakom przykro , nie 
iedno dziwno, było. A tak tego przystrzygałem, żeby oto te imiona 
znaiomc a znacznieysze tak iako zwyczay niesie były zachowane, zaś 
nietak znaiome , tak są położone iako ie Zjdowie tutcczni piszą y czy- 
taią, jako są Ach-aw, Chyzkijahu , Chory w, Checron , Caddok, Cy- 
ion etc. miasto tego co pospolicie mówią y piszą Achab , Ezechiasz, 
Horeb, Hezrom, Sadok , Sion. To też przytym czytelniku wiedz, iż 
wszytkich imion własnych bądź męskie , bądź niewieście , bądź miast, 
albo ziem, albo wsi, albo gor, albo rzek elc. wszytkie a wszytkie tak 
iako nasze polskie na końcu schylam, to iest, jako grammatykowie 
mówią deklinuię ie , śmieszna bo rzecz iest y wątpliwa mowa bywa 
bez takiego deklinowania. Wezm na wzór ono co u Marka ś. wedle 
Brzeskich tłumaczów tak czytasz, uyzrzał Lewi syna Alfeuszowego. 
Zaiste ten kto tylko polską rzecz mówi , inaczey tych słów rozumieć nic 
może, iedno iż nieiaki człowiek, któremu imię Lewi y uyżrzał iakie- 
gości człowieka , który był synem Alfeuszowym. Przeto aza nie da- 
leko lepiey y własniey było tak przełożyć, ^ gdy szedł (Jezus) daley, 
uyzrzał Lewiego syna Alfeuszowego ? Rozumiem temu zkąd to uro- 
sło, atoli to oni między nas wnieśli, którzy w szkołach usłyszawszy, 
omnia nomina hebraea , seu barbara esse indecUnabilia , domnimali, 
aby to tak było y w naszym ięzyku. Lecz nasz ięzyk daleko ma inszy 
a rożny sposób mówienia od łacińskiego , przeto też on kanon, albo 
prawidło, nie ma nic do naszcy rzeczy it. d. A tak nic nam do łacin-! 
skich reguł, wszytkie słowa by niewiem iakiego ięzyka , my możemy 
imamy deklinować, to iest końca iych nachylać, onego słowa syllab 
przyczyniaiąc, albo ostateczną odmieniaiąc. Bo bez takiego nachylania 
nie może być znaczna, (iako się iuż rzekło) mowa nasza, iakoś też tego 
y wzór w Brzeskiey Biblij na oko baczył, a teraz ieszcze w Krako- 
wskiey obacz." (Tu przywodzi przykłady podobne poprzedzającemu). 

O podziale Biblij tak dalej rzecz prowadzi : 
)>0 Rozdzialcch też czytelniku na krotce racz wiedzieć. Naprzód, 



94 NOTY, N. 2268. 

iż le Krakowski ttiimacz Caputami, a Brzescy Kapitułami zową , to 
ml się by naymuicy nie podobało. Bo Kapituła są Księża Kanonicy, 
Caput iepak iest słowo łacińskie. A tak wolałem ic Rozdziałami zwać, 
aczeiby y na tern nic, choćbycbmy le z Greki y z łacinnlki głowami 
zwali. Druga, znaydziesz tu w tem naszem tłumaczeniu niemało ta- 
kich rozdziałów, które się nie tam zaczynała, iako w innych Bibliach, 
tego dałcibym tu dostateczną sprawę, aieby się przedłużyło, teraz na 
tem przestań, iź się to nie bez wielkich przyczyn stało. A ktemu i to 
wiedz, źcm ich mało wedle swego zdania odmieniał, lecz nawięcey na 
przestrogi ludzi uczonych, iako Erazma, Luthera, Kalwina, Kasta- 
liona. Bezy, y inych takowycli, uczynieciem to musiał. A to masz o 
Księgach starego przymierza , bo o nowem testamencie inszego czasu 
(iesli nas Bóg zachowa) dostateczną sprawę damy. 

Mówiąc o Apokryfach, powiada, iż około nicli nie tak dalece, 
jako około gruntownych, pracował, jednak z pilnością je przejrzał i 
-wedle greckiej edycyi Melanchtona poprawił. Ze tłómacze Brzescy nic 
z greckiego, lecz z łacińskiego księgi te tłómaczyli, okazuje przykła- 
dem wziętym z Ksiąg Mądrości z Bozdz. 7, gdzie po grecku wyrażo- 
no : y>Kae ei dykaeosynin, agapa tys, hy poni tatutys eisyn areiae.''^ 
Ta oni tak przełożyli: Jeśli kto miłuie sprawiedliwość^ jego prace są 
cnotliwe. Jakoby rzekli, onego Człowieka są prace cnotliwe, który 
miłuje sprawiedliwość. Ale greckie słowa daleko inszą rzecz brzmią, 
to iest, właśnie przekładaiąc : A iesli kto sprawiedliwość miłuie, prace 
tey są cnoty. Oni miasto tey na^isaW ieg o , iakoby też z męża niewia* 
stę uczynili. Patrzayże co ie omyliło, atoli łacińskie słowo /tMtu^. Bo 
iest tak nieznaczne , iź się zgodzi nim mówić iako o mężu tak y o nie- 
wieście. Lecz greckie słowo tawtys nikomu się niezgodzi ledno białey 
głowie, a tem rzeczam o których tak mowiemy iako o niewiastach. Bo 
gdyby się to o mężu tu rozumiało tedyby nie tawtys, ale awtu napisa- 
no. A toc to iest com cl wyższey obiecał Czytelniku pokazać Iż z ła- 
cińskiego przekładali." Przywodzi też mieysce ze Starego testamentu 
z rozdz. 18 Wtórych ksiąg Moyżeszowych na dowód, iż nie z hebray- 
skiego, lecz z łacińskiego wypłynął Krakowski I Brzeski przekład. 
Wracając się znowu do Apokryfów wlęcćj błędów wytyka , z których 
przedniejszy wskazujemy. 

*W tychże księgach mądrości w rozdziale ostatecznem w wierszu 
18 tak przełożyli : Ziemskie rzeczy odmieniały się w wodne, a pływa- 
iące odmieniały się "W ziemię Y tu się dziecinnie także z łacińskiego 
omylili, nie weyrzawszy do zrzodeł Greckich. Bo Łacinnicy tak prze- 
kładała. Et natantia transihant in terram, Bo to poniekąd iest rzecz 
yrątpliwa, ponieważ in terram może się przełożyć na ziemię, albo 
w ziemię. Lecz gdyby byli weyrzeli do Greckiego, snadnieby byli 
obaczyli, Iż nic łza przełożyć w ziemię, ale tylko na ziemię, aby się 
tak rozumiało, iż rzeczy, albo zwierzęta pływaiące, wychodziły na 



NOTY, N. 2268. 95 

ziemię. Bo w Grecskim nie pisze, eis tyn gin, ale epi ty s gis. A fcte- 
mu y słowo metewaenen ^ nie inoźc znaczyć odmieniały się ^ ale właś- 
nie występowały a I ho wyłaziły, lub wyprotvadzały się na ziemię. Jest 
takowych omyłek bardzo wiele, tak iż nigdybyra temu nie wierzyła 
żeby tak oni ludzie uczeni mięli się mylić, gdybym sam tego nie do- 
znał." (Tu wytyka miejsca błędnie wyłożone). . . Ale iż się w ob- 
iawianiu cudzych usterkow (iakom wyźszey mówił) nie kocham, przeto 
rad na ten czas dam innym omyłkam pokoy, te lepak dla dwu przyczyn 
przypomnieclem musiał. Naprzód aby ci naszy (którzy ieszcze są żywi) 
Brzescy tłumacze, tego swego przekładu poprawili, a druga, iakom 
y przedtem rzekł, aby się ci moi sprzeciwnicy, co moię pracę, ieszcze 
icy nicdoznawszy, szczypią, a za niepotrzebną osądzaią , obaczyli. 
Niech radniey takowi omyłki moie poznaczywszy, mnie ie pokażą, a 
ia , będzicli co zdrożnego, z chęcią poprawię^ albo wżdy iaką prze- 
strogę uczynię y wypuszczę, a iym za pracę y za dobrodzieystwo ta- 
kie (da Bog) podziękuię. Jest bowiem to rzecz pewna iż każdy czło- 
wiek snadnie się barzo omyła, y owszem niepodobieństwo żebym się 
i ia omylić w czem nie miał, gdyż widzimy na ol;o , iako się barzo y 
wielcy a mądrzy ludzie potykaią. A cosz ia prostak y nieuk nie miał- 
bym się w tak wielkiey a łrudney rzeczy omylić, spotknąć i upaść. A 
zwłaszcza iż się to wszytko zarazem y przekładało y drukowało. Bo 
częstego pomykania, albo po włączania^ ^orob, -y innych krzyżów, 
ktorcmi mię Bog (w tey pracy) nawiedzać raczył, niewspominam, które 
mi iediiak nie mało do tego przeszkadzały i t. d." 

Z tego co tu Budny w przedmowie napisał, okazuje się wyraźnie, 
że i biegłość w językach i zdrowe miał zdania o rzeczach. 

W adnotacjach na kraju księgi odsyła do adnotacyj na końcu dzie- 
ła ; lecz tych nie dołożył , i ostrzega na osobnej karcie po przedmowie, 
że dła pewnycli przeszkód, uiścić się w tern nie mógł. Każe czytelni- 
kowi prosić Boga, aby przypisy swoie dokładniej w osobnej księdze 
mógł później wydać. 

NB. Jest list na czele exemplarza Puławskiego : Simon Budny 
do tegoż Łabęckiego dal. z Zastawia 20 Apryla 1572, w którym się 
uskarża na utratę wzroku w czasie tey pracy, tak, źe czytać nie mógł, 
lecz potym go odzyskał. Napis tego listu pokazuje, iż on wyjęty być 
musi z jakiegoś zbioru listów Budnego, lecz źródło nie wymie- 
nione. 

Biblija ta nader ważna , drukowana w dwóch kolumnach na ka- 
żdej stronie, na cienkim papierze, zapewne z fabryki Kawieczyńskiego, 
drukiem gockim drobnym, lecz czystym i czytelnym. Niema nigdzie 
wyraźnej wzmianki, że drukowana w Zastawiu Litewskim, jak pospo- 
licie piszą Bibliografowie, i mnie się zdaje, mówi Sobolewski, źe 
drukowała się w Nieświżu. W przedmowie też do Bibiji Wujka 
wzmianka o Bibiji Nieświskiej , nie do innej stosować się może. 



96 NOTY, N. 2269. 

tylko do Bibiji Bodnego. Największy zaś dowód jest w dziele same- 
goź Budnego : O urzędzie miecza używającym. 

Opis ten zrobiony jest przez Ludw. Sobolewskiego z exemplarza 
Blbljoteki Puławskiej. W Bibljotece Hrab. Ossolińskiego, dodaje 
Sobolewskie znajduje się exeniplarz całkowity, dobrze zachowa- 
ny. Na koricu: Drukowano w drukarni y nakładem godney pa- 
mięci Pana Macieia Kawieczyiiskiego i t. d. , które wyrazy yodney pa- 
mięcią niepewny jest Sobolewski, czy się znajdują w exeniplarzu Pu 
lawskim, bo ich tam nie umieścił. Por. w Bibliogr. NN. 2267, 2268. 
W Starym Testamencie karty 211, 212, 213, 214, są mylnie oznaczone 
liczbami: 20,11 — 20,12—20,13 — 20,14. 

2269. Wydanie to w bistorji Biblij polskich ważne z rozmaitych 
względów miejsce zajmuje, naprzód, jak mówi Bentkowski, iż text 
jej za nowy zupełnie przekład Bibiji nwaźać można, i że był odtąd obo- 
wiązujący dla wszystkich Zborów Ewangelickich, tak auszpurskiego, 
jak reformowanego wyznania, zwłaszcza, iż wyznawcy auszpurscy, 
nie mając innego przekładu Bibiji , z potrzeby trzymali się jego i dotąd 
trzymają. Powtóre, iż edycja ta do rzadkich dziś ksiąg należy, ztąd 
mianowicie, że bardzo niszczona była, już dlatego, że nie była kato- 
licką, już źe ją cenzura duchowna ścigała, do czego przyczynił się 
niemało list pasterski Jana Wężyka Arcybiskupa Gnieźnieńskiego, roz- 
kazujący, pod klątwą. Katolikom Bibiją tę u Plebanów swoich składać, 
i wzbraniający drukarzom i księgarzom przedawać ją lub przedruko- 
wywać. Co najwięcej zaś tę Bibiją głośną uczyniło, narzekaniom i 
kosztownemu proccssowi dało powód i spalenia kilku tysięcy jej exem- 
plarzy było przyczyną (*), to była pomyłka w Ewangelji ś. Mateusza, 
Bozdz. IV. V. I, w której zamiast ori wydrukowano do, tak, iż miej- 
sce to brzmi jak następuje : «Tedy Jezus zawiedziony iest na puszczę 
od^ Ducha, aby był kuszony do Dyabła," co zapisał u siebie po Bingel- 
tanbem Bentkowski, który esemplarz tej Bibiji miał zapewne zBibIjoteki 
Liceum Warszawskiego 5 Sobolewski widział cxcmplarz Puławski i toż 
samo z niego zanotował; toż samo sprawdziło się przy niniejszej nocie 
naexemplarznB.S. P. Polińskiego w Wilnie. Przy exemplarzu Puławskim 
przydane są Psalmy Dawidowe na Melodie Francuzkie, ale w nim nie 
dochodzą jak do str. 60, w exemplarzu P. Polińskiego Psalmy kończą się 
na str. 95, po l;tórej stronica ma regestr. Po Psalmach idą: «Hymni albo 
Pieśni Duchowne zwyczajne, a niektóre z Niemieckich przctłómaczone," 
których lu jest 141, ale końca w exemplarzu tym braknie. Porówny- 
wając pieśni te z temi, które są w PJ^iridarzu przez Schonflissjusa 
r. 1648. wydanym, przekład znalazłem całkiem odmienny. 

Co do texlu, wydanie to bardzo jest różne od wydania Bibiji Brze- 
skiej r. 1563. »Gdy obie te Biblje porównywamy, mówi Bentkowski, 



(*) Ringcltaube von Poln. Bibelo, p. 279, po^rlada, etliche tausend Stuek. (B.) 



NOTY, N. 226». '97 

(IL 525.) znayduiemy odmiany nie tylko na każdćy karcie ale i w każdym 
prawie wierszu który tylko do przyrównania wzięliśmy. Treść ksiąg^ i 
napisy rozdziałów, w obu bibliiach są różne. Widać icdnakże że prze- 
kład Brzesko-Radziwiłowski służył za fundament, lecz porównywaiąc go 
z oryginałem, poczyniono odmiany, w niektórych mieyscacb takie na- 
wet które czystości i poprawności iczyka polskiego sprzeciwiaią się, 
byle się iak naywięcey do textu oryginału przjbliżyć, iak się z poró- 
wnania przekonywamy: o tćm wszystkiem w obu dedykacyacli nay- 
mnieyszey nie masz wzmianki. Przedmowy, rejestra i przypiski biblii 
Brzeskiey, zupełnie tu są opuszczone. Układ ksiąg osolłliwie Apokry- 
fów, wcale iest inny niż w biblii brzeskiey. Treść rozdziałów w no- 
w\m testamencie, ma się zgadzać z cdycyą tegoż testamentu 160G 
w Gdańsku wydaną. W całey tey biblii wiersze nie są a capite druko- 
wane, ale wciąż z oznaczeniem tylko na boku liczby wiersza. W prze- 
drukowaniu Amszterdamskiem pododawano gwiazdki na oznaczenie po- 
czątku wiersza. W późnieyszycb zaś edycyach każdy wiersz z liczbą 
osobną na nowey linii iest drukowany. Całe to wydanie drukowane 
drobnym gockim charakterem, niektóre tylko słowa , nieznayduiącc się 
w ięzykacli oryginalnych , a w polskim przekładzie dla iasności umie- 
szczone, wybite są literami łaciiiskiemi. Musimy tu ieszcze wspomnieć, 
iż w tćm wydaniu zgłoski czyli dyftongi ia, te, to, iu'l iako też ay, 
eyy iy, oy, uy, yy nie w ten sposób są drukowane, lecz wszędzie przez 
j, iako to: moja ^ jutro, jeszcze, moj , twój, swój, stryj, bij, wuj, 
it. d. czego nietylko w żadnćy inney edycyi biblii ale i w innych księ- 
gach nie używano, lubo na obronę tey pisowni wiele powiedzieć mo- 
żna. Tłómaczem i wydawcą tćy biblii iest Paweł Paliurus rodem z Mo- 
rawil , który w roku 1593 maiąc lat 22 przybywszy do Polski, był nau- 
czycielem szkół publicznycb w Kaliskiem, a póżnley piastował różne 
urzędy duchownej będąc nakoniec Seniorem kościołów ewangelickieh 
w Wielhopolszcze umarł 1632 roku 27 Listopada, więc wkrótce po 
ukończeniu druku, iak świadczy Węgierski Hist. Eccles. Slayonicar. 
p. 391. i Ryngieltaube v. połn. Biheln p. 222. Dopomagać mu zaś 
w tey pracy mieli, (iak świadczy tenże Ryngieltaube) Daniel Mikota- 
iewski Superintendent kościołów reformowanych w Wiclkopolszcze i 
Tomasz fj^engierski Sfcnior kościołów w Małopolszcze. Co do kor- 
rekty drukarskiey miało ią utrzymywać dziesięć osób, iednakże pomyłki 
niektóre uszły tey baczności troskliwey." 

Różnicę tę zanotował Clement jK/6/. Cur. T. IV. p. 196, mówiąc: 
» On ii^y reconnait presaue Fancienne bibie de Brzeście, purceaue css 
nouvaux traducteurs ont consulte d''autres Fersions , comme la Bcbe- 
mienne de 1579. 4. pour le vieux Testament, celle de Theodore de 
Beza pour le Nouveau, et principalement celle ffe Junius efTrcmellus 
pour roiwrage entier. lis les ont cemparees avec les Oriyinaux et en 
ont fornie cette nouvelle traduction. 

Tom II. 13 



98 • NOTY, N. 2269. 

Dcdyltacja Krzysztofa Radziwiłła, Królowi Władysławowi Zy- 
gmuntowi datowana z Orla 4 Decembris 1632 tak się zaczyna : » Ponie- 
waż ta pism Świętych Łsięga , która w Polskim ięzyku przed Sześćią- 
dziesiąt y dżiewiącią lat pod imieniem nieśmierteluey pamięci Przodka 
W. K. M. Króla Zyg^munta Augusta na świat była wyszła, właśnie 
pod czas szczęśliwcy W. K. M. Eiekciey drugi raz dla niedostatku 
pierwszych Brzeskich Exemplarzów, z druku wyniść miała; Zdało się 
bydź rzeczą słuszną aby y teraz, w tey nowey szacie ^ pod Imieniem 
Królewskim ludziom prezentowana była." Druga dedykacja do Krzy- 
sztofa Radziwiłła na Bierzach y Dubinkach Książęcia Hetmana Polnego 
W. X. Lit. datowana z Torunia 18 Novemb. 1632, w której podpisani: 
B Siiperdttendentotvie y Pasterze Zborów Ewangelickich w pFielkey [%ic) 
Polszczę.'''' Na początku powód druku wyrażony: » dla niedostatku 
exemplarzow Blblji Brzeskiey bądź ludzi bądź czasów zazdrością wy- 
gubionych." 

W liście Arcybiskupa Wężyka znajdującym się w Olszowskiego Arcy. 
biskupa Gniezn, piśmie. De Archiepiscopatu Gnesnensi pomieszczonym u 
Załuskiego w dziele Epistolae Familiar. po Tomie 1. karta E2 verso 
nast. gdzie po wstępie, o tern, że straż i czuwanie nad textcm Pisma ś. 
należy do biskupów, jako następców Apostołów, że przekład Pisma 
ś. na łacińskie, przed innemi za kanoniczny uważany być ma, że n- 
ehwałą Koncilium Łateraneiiskiego drirkarzc, coby bez pozwolenia 
wyższej władzy duchownej Pismo ś. drukowali , albo przedawać się 
ważyli , klątwie i opłacie pieniężnej ulegają, dalej te słowa (*): Quae 
ciini ita se habeant, miramur et graviter dolemus , Biblia Sa- 
cra, sine licentia, et approbatione Magistratus nostri Ecclesiastici inlin- 
guam Polonicatn versa Gedani ntiper anno 1633. in Ofjicina Andreae 
Hunofeldi impressa, pałam circutnferri , in ijuarum versione, et libri 
aliauot Sacrae Scripturae ex industria sunt omissi, Uli praeserlim, 
ex aiiibłis adversa Orthodoxae fidei doctrina conveUitur , atque ipsa 
translatio Polonici idiomatis , cum vulgatd latind collata , multis in 
locis depravata cernitur ^ ut ex collatione Hebraicae, Graecae, et 
Latinae lectionis , piorum et doctorum virorum , quibus id negotij 
dederamus facta^ deprehensum fuit, ul iterum mirari satis et do- 
lere non possimus, Superatlendentes , ut se nominant ^ Evangelicorum 
in maiori Polonia, eo superbiae et audaciae progressos , ut veteris 
et vtilgatae latinae Bibliorum translationis sibi censuram assumere 
ausi fuerinł, vel certę plus sapere, melius linguam Hebraeam et Grae- 
cam scire , vetustiores et meliores Bibliorum Hebraeos etGraeeos Co- 
dices habere, quam SS. Patres, auitot saeculis praecesserunt, guam 
luminaria EcclesiaCf Hieronymus , Augustinus, Gregorius vel alij , 



(*) Tenże sam list pomieszczony jest w Miscell. Crac. 1814. str. JO? nast. z odmia- 
ną miejsc niektórych od textu niniejszego. 



NOTY, N. 2269. 99 

dicłas łinguas scire vel cerliores Codices JBibliorum habere po- 
łuerunt, supra^ue ipsam Ecclesiam , cuius tania fuit apud S. Augu- 
stinutn fides , ut Evangelio non erederet , nisi eum Ecclesiae commo- 
verel aulhoritas , sapere , intelligere praesumanł. Qui sanę auod 
in subsidium sui erroris vel arrogantiae sumunł, se non novam , sed 
vet€vem, ut asserunt, Brestensem Bibliornm editionem, et translaiio- 
nem iterum edidisse et recudisse , scire et meminisse deberent , Bre- 
stensia Ula Biblia , et a laudałissimis illius temporis . Decessori- 
bus nostris Archiepiscopis , Regni Poloniae, et Magni Ducaius Li- 
łvaniae , damnata et reprobata fuisse , et Serenis!>imo magnae me- 
moriae Begi Sigismundo Augusto , cui inscio dedicabantur , vel po- 
tius obtrudebantur , ita disciplicuisse , ut etiam diplomate suo anno 
millesimo (juitigentesimo sexagesimo cjuinto 8. Octobr. Vilnae dato , 
summo affectu professus fuerit, se ad defendendam contra Haereses 
Beligionem, Całholicam , Beligiosum ordinem Patrum Societalis Jesu, 
in Begnum Poloniae recepisse. Cuorum postea opera curarjue contra 
haec Brestensia Biblia, edita fuere authoritate Illuslrissimi lauda- 
tissimae memoriae Stanislai Karnkowski, Decessoris nostri Biblia 
ex vulgata latina translatione in Polonicam linguam translata me- 
moriae piae Jacobi Ff^uiek eiusdem Socielatis Theologi vocata. Ne- 
(jue est fjiiod superattendentes Evangelicorum , vel (juiscjuis Ule sit, 
authoritatem aliauam biblijs Gedanensibus additam existimet, auod 
dedicata sint Sacrae B. M. Domino nosłro Clementissimo , cum 
sua Mtas primum guidem Jllustrissimo D. Episcopo Filnensi, cum, 
is pro sua pastorali solicitudine et vigilantia , de eorundem Bi- 
bliorum dedicatione Saae Mti signifieasset , deinde verb mihi guo- 
gue pałam , et disertis verbis rescripserit , disertecjue pro Catholici 
Principis officio professus fuerit, eam Bibli^rum dedicationem se 
inscio contigisse : ac propterea nihil inde anthoritatis iisdem, Bibliis 
accedere posse, scire se et profiteri censuram et editionem, Biblio- 
rum solius Ecclesiae Bomanae et Ecclesiastici Magistraius esse pote- 
statis, se in Ecclesia Caiholica natum , in eadem guogue et vivere et 
mori velle. Quocirca laudatissimis maiorum , et Decessorum nostro' 
rum. Episcoporum Begni et Magni DucatusLilyaniae vestigiis insistendo, 
gui olim regnanłe Serenissimo Sigismundo Augusto, magnae memoriae 
Bege, Brestensium Bibliorum editionem et translationem damndrunt 
et anathematizarunt. Nos guogue maturo, ed de re habito cum Ulu- 
stris: DD. etFratribus observandiss: Archiepiscopo Leopoliensi et Epi- 
scopis Begni et Magni Ducatus Litvaniae, ac multorumvirorum doctorum 
et piorum consilio , de eorum guogue assensu, pro debito Pastoralis 
officij nostri providentes , ne ea guae sacris Canonibus , et fidei 
Catholicae adversantur , sileniio approbare , vel ad ea connivere oc- 
casionemgue errandi ovibus nostris praebere videamur , authoritate 
nostra Metropolitana , et Primatiali, ac a Sacra Concilio Tridentino 



100 NOTY, N. 2269-2271. 



nobis concessa , m Dei nomine , omnibus et sinifulis Christi fidelibus 
utriustjue sexus, et cuius vis contlitionis Regni Poloniae et 3Ia(jni 
Ducatus Litvaniae incolis , et in virtute S. obedieniiae ^ ac snb ex- 
communicationis poena ipso facto incurrenda, Sedi(jue Apostolicae^ in 
Catałogo librorum prohibiłorutn , et Bulla Coenae Domini resewatd, 
disłricłe prohibemns , ne łibrum hunc Bibliorum , Gedani iu Offieina 
■Andreae Uunefeldi, vel alibi lingua nostra impressum^ vel alibi re- 
cusum, legfire, retineie , vendere, seu cuipiam donare audeant, sed 
si quis ea habuerit , Pfirocho , Parochus vero Episcopo suo auam 
primum reddere teneatur. Bibliopolis verb , et Typographis omnibus 
sub eadeni anathemałis poena ^arbitrio lllustrissimoruniEpiscoporum^ 
tfuos ut praesenłes liter as nostras per Parochias publicare sine mo- 
ra eurent, fralerne rogamus , decernendis, mandamus, ne prae dicta 
Biblia, vendere , sive de novo imprimere fjuovis modo praesumant , 
sciantffue Bibliopolae , et Tgpographi, se ^uoad impressionem , vendi- 
łionem , et invectionem librorum, Illustrissimorum DD. Loci ordina- 
riorum jurisdiclioni antiauitus esse subjectos ^ secundumrescriptutn Se- 
renissimi olim Sigismundi Augusti Regis , Constitutionibus Proyincia- 
libus lib. ó. insertum, caeterum hoc praedicto Edicto nostro prohibi- 
torio, Bibliorum Gedanensium , non intendimus pacem inter Dissiden- 
tes, de Religione łurbare, cum aliud sit, dissidium Religionis , pacis 
publicae , et tolerandorum scandaloruni causa tolerare, et permiltere: 
aliud verb dissidentes , ne in nostram połestatem Ecclesiasłicam sc 
ingerant prohibere ^ in cuius rei fidem, praesentes mann siostra sub- 
scriptas, Sigillo guoaue nostro consignari jussimiis. Dat. Louicii , die 
XXrni. Mens. April. il/.l>C.X.YAF//.(pomy[l;a zain.]MDCXXXlV). 
• Urban Papież pochwalił poslypeh Arcybiskupa przez Breve dane 
29 Julii r. 1634, klóse także u Załuskiego 1. c. jest pomieszczone. 

2271. Wydał Jan Henryk Gryschow Kandydat Teologji, z pomocą 
Jakóba Sclimidt i Jana Printz, Torunianinów. Łożył koszta na druk, 
Henkel Hrabia Niemiecki. Wydanie to jest ściśle przedrukowaniem 
edycji Gdańskiej, wyjiłwszty małe różnice w ortografii. W exemplarzu 
który widział Sobolewski, nie było dedykacji Radziwiłła, ale nato- 
miast : Informacya historyczna o tey nowey edycyi. Krótka Nauka o 
Piśmie S. iako ie człowiek ku dobremu dusze stvey, czytać ma. Na koił- 
em na 4 kartach : Historya o ialosnem zburzeniu miasta Jeruzalem. 
czego w poprzedzających wydaniach niema. Bentkowski przeciwnie 
(II. 530) w swoim exęmpiarzu widział dedykacją Krzysztofa Radziwiłła. 
Co się tycze dwóch przedmów na czele tej Biblii, z których jednę tylko 
Bentkowski znalazł , rzecz tę objaśnia Clemcnt Bibl. Curieuse T. IV. 
p. 196, = Rlngeltauhego temi słowy: ,,IIenri Grischoto a pris le soin se 
rimpression et y a mis deux prefaces de safacon. II en arełranchć laDe^ 
dicace addressee au Hoi dc Pologne, (jui se trouuaił a la tele de tedi- 
tion de Dantzig. Et comme cette edition appartient proprement a FE- 



NOTY, N. 2271-2279. 101 

glise Reformee, ceux-ci ont fait une autre Preface , tjue les Reformę s 
font relier a la Ute de cette Bibie , cjuand ils en font Vacaiiisition. 

,, Ponieważ biblia ta, ilodajcBenlk. (11,530) za poradą Dan.Ernes. Jabłoii- 
sl;le{>o iiatlwornego Isrol. Priisl;ic{;o kaznodzieic wydana, miała służyć nie 
tylko dla liościoló w rcformowanycli(do Którycli właściwie ten przcłiład nale- 

, źy) ale i dla zborów wyznania auszpurskiejro, pisze zalcniGryszow w przed- 
mowie: Przypomnielić wprawdzie niektórzy, źe trzeba te przekłada- 
nie na nieklólyeh micjscacli poprawić. Lecz że nie wszyscy nauczy- 
ciele kościoła ewangielickiego zgodnie na to przypadają, zdało się być 
rzeczą niesłuszną z własney powagi teiro się dopuszczać : ale taką po- 
prawę iednostaynemu zezwoleniu kościoła ewangiellckiego teyże nacyi 
zlecić. Jednak iż się takowey poprawy trudno doczekać, możeć tym 
czasem każdy który zbawienia swego żąda, i w tym przekładaniu do- 
statecznie o nim l)yć wyuczony i ubespleczony. Doktorowie zaś i 
nauczyciele zatrzymała zupełną wolność iako przy wszystklcli wer- 
syach , tak i przy tey , pilnie za daną prz^leżylością słuchaczom i wy- 
raźnie pokazywać który to iest własny zmysł ducłia S. i który praw- 
dziwy, cłioć się z przekładania iaśnie nie wydaje. ,, 

2275. Na przodzie przedmowa Franciszka Alberta Schultza Dokt. 
Teoł. w której pod koniec te wyrazy: Przy teraźniejszym przedruko- 
waniu położyliśmy za fundament edycyą Biblii roku 1738 w Królewcu 
Pruskim wydanej i 1. d. Podpis: J. J. — Przedrukowanie to należy się 
dwóm Eklezlastóm Zboru Czeskiego wyznania w Berlinie, Jennike i 

"Elsnerowi, koszt zaś Towarzystwu tamecznemu Biblijnemu. Wiele 
jednakże jest błędów w tern wydaniu, z naśladowania wydania Króle- 
wieckiego. (Mlsccll. Crac. 1814. I. p. 106.) 

2279. Tytuł rubro, jal^o oryginalny przytacza Soplków i dodaje, źc 
Biblia ta wydana w Pradze w Icclech 1517 i 1519, niewiadomo, czyli 
w zupełności wyszła z druku (*), ani dotąd zupełny exemplarz gdzie- 
kolwiek znaleziony, a znajomych jest tylko ksiąg XVL to jest : I. Pięć 
ksiąg Mojżeszowych druk. r. 1519, 364 kart i rycin 14. II, Cztery księgi 
Królewskie druk. r. 1518, 241 kart i rycin 11. 111. Księga Sędziów, 48 
kart i rycina 1. IV. Księga Jezusa Nawiną, druk. r. 1518, 48 kart i ry- 
cina 1. V. Księgi Salomonowe druk. r. 1518, 32 kart i rycina 1. VI. 
Ekleziastes druk. r. 1518, 18 kart i rycina 1. Vn. Przysłowia Króla 
Salomona druk. r. 1517, 48 kart i- ryciny 2. VIII. Księga Pieśń nad 
Pieśniami druk. r. 3518, 11 kart i rycina 1. IX. Księga Mądrości Jezu- 
sa Syna Syrachowego druk. r. 1517, 81 kart i rycina 1. X. Księga Job, 
druk. r. 1517, 51 kart i rycin 2. XI. Treny Jeremiaszowe druk. r. 
1519, 12 kart i rycina 1. XII. Księga Daniel, druk. r. 15l9, 40 kart 
i rycina 1. XIII. Księga Judith, druk. r. 1519, 26 kart i rycina 1. 



(') Por. Notę do N. 2350. 



102 NOTY, N. 2279. 

XIV. Księga Ester, drulj. r. 1519, 26 kart i ryciny 2. XV. Księga Rulli 
drak. r. 1519, 8 kart. XVI. Księga Dziejów Apostolskich 351 kart. 

Na końcu pierwszych Ksijjg Mojżeszowych te słowa: To fcmt ko- 
Hei^i> nepBbiKTj K.HHn> MoHceoBbiXT5, e>Ke ora-h Espefi uasusaiomcH Bpe- 
niHci), norpegecKiH >Ke h no;iarnHHe HMeHyromcH EHCseoch, a nopycKH Bm- 
mbfl, Eomieto noMomiM) 3yno;iHt BŁiAo««eHW h BbiuiHCHCHW, noBe;itHieM'i. , 
H nHAHOcraiH) yneHoro Mywa, bi. ;ieKapcK.nxTj HayKaxi. ^OKmOpa, OpaHi^H- 
CKa CKopHHU cT> IIoAoi^K.a , y Bc^iuKowb MicniT. npaacKoM-b , no ^i-feracKi. 
BonAomcHiH CAOBa Boida niwceiUHoro niiinbcomiłoro ^eBenib Ha lo. Po- 
dobne epilogi są po każdej księdze. Exemplarz znany najzupełniejszy 
yv siedmiu sposzytach znajduje się w Archiwum Kollegium Spraw Za- 
granicznych w Moskwie i ten znany był i Sopikowi iSlrojewowi, który 
szczegółowy opis podał wdziełe: OGcraoam. Onucaiiie CinapoiieTaniHbixT» 
Kunrij CjiaBaHCRHxT, h pocciucEHXT., p. 6 — 19. E^emplarze mniej pełne 
znajdowały się w Bibijotece Hr, Teodora Tołstowa, Dobrowskicgo, Bauze, 
Czadajewa, w Moskiewskiej Duchownej Typografji, w Klasztorze S. Cy- 
ryla Białozierskiego. Slrojcw i Kóppen dodają, żeBIblja ta drukowana 
była kosztem Radżcy Wileńskiego Bohdana Ońkowa. W Polsce żadcu 
excmplarz ile nam wiadomo dotąd nieznany. 

Obszernej noty Sobolewskiego do tego miejsca, zamykającej opi- 
sanie Bibiji Skoryny i Sopikowa, wyjęte z Pamięt. Warszaw, r. 1815, 
Listopad, nie widzimy tu potrzeby powtarzać. Wypisujemy z niej 
tylko to, co z Dobrowskicgo podróży o Bibiji tej wyczerpnął. 

wTak ważne prace Skoryny tak dalece nicznanemi były uczonym, 
iż X. Dobrowski w dziele o Podróży do Szwecyi i Rossyi odbytej 
w r. 1792 p. 101. łtyznaje, iż pierwszy raz z dzieła Michaelisa Ein- 
leiłung in die Biicher des Neuen Testaments dowiedziawszy się o 
tych drukach nie mógł wierzyć , żeby miały być wydane w Pra- 
dze Czeskiej, i że koniecznie śladu szukał, czy niebyły drukowane 
w Pradze pod ff^arszawą. Dopiero w drugiej części Sioranki w r. 
1815 wydanej na karcie 149 z wielką radością donosi, iż miał szczę- 
ście odkryć dwie^ ćwiartki Trenół* Jeremiasza przekładu Skoryny (Lin- 
de p. 289), Lecz wyrazy na dopisic każdej księgi w Sławnym tviel- 
hini start/m mieście Pragskim, przekonały go o Pradze w C/cchach; 
chociaż tam ani śludu i najmniejszej wiadomości o tcm znaleść nie- 
inógł , równie jak w całej Polsce, i nawet sławny nasz przez ob- 
szerną naukę ś. p. Albertrandy przyznał mu się, że nigdy najmniej- 
szej części jej niewidział i żadnej mu o Skorynie wiadomości dać nic- 
byl w stanie. " 

«Domyśia się dalej Dobrowski, że Skoryna do swojej pracy zachę- 
conym być musiał przez Króla Zygmunta, jako -^^osfoi jego w Wilnie 
r. 1525 wydany ma wyraźnie w dopisie : za paiiotvania Najłaskawszego 
Króla Zygmunta Kazimierowicza i t. d., co jednak rzeczy dosyć nie obja- 
śnia. Domyśla się także Dobrowski, że Skoryna wr. 1515 mógł towarzy- 



NOTY, JV. 2279-2280. 103 

szyc Królowi do Wiednia, i stamtąd być posłanym do Wenecji; gdzie mógł 
kazać matryce do swoicli liter robić, ile źe te nie tak do pisma Cerkie- 
■wnejjo Uossyjskiego podobne są, jako raczej do tych, któremi Scrwjauie 
w 16 wieku księgi swoje w Wenecji drukowali. Gdy zaś Król Zygmunt 
podjął się opieki nad młodym Królem Czeskim Ludwikiem, i pełnomo- 
cników utrzymywał w Pradze, przeto Skoryna większą tam do druko- 
wania swych ksiąg dogodność znajdował. A gdy w 1519 r. panowie 
Czescy wyłamywali się z pod opieki polskiej, Skoryna powrócił do oj- 
czyzny, cxcmplarze zaś jego bibiji musiały być przesłane do Li- 
twy, do Białej i Czerwonej Rusi, może teź i do słowiańskich prowin- 
cji węgierskicli; lecz dziwna, że dotąd ani w Pradze, ani w całych 
Czechach i jednej księgi jego nieodkryto. " 

X. Dobrowski w Podróży swojej k. 103 wpada na przyczyny, dla 
których dzieła Skoryny zostały do tego stopnia zapomniane. Podług 
nlego Skoryna, chociaż wyznania Cerkiewnego, dosyć przychylnym 
był Rzymsko-Katolickiemu, i w podziale ks^ąg i rozdziałów, atoli ra- 
dząc się dawniejszych słowiańskicli tlómaczeń w rękopismie, trzymał 
się Wulgaty. Nadto nntiarkowal używany dotąd cerkiewny język tak, 
że łatwiej mógł bydż zrozumianym od Rossjanina, niż czyściejszy da- 
wny Cerkiewny 5 zwiększeni zatem prawem mógł swoim dziełom dać 
napis Rossyjskicj czyli Ruskiej Bibiji niż go miały dawniejsze w Cer- 
kwi używane z Greckiego zrobione tłómaczenia właściwiej słowiań- 
skie. Te przyczyny mogły dać gorliwcom powód do wygubienia, a 
drugiej stronie do tajenia tych ksiąg. " 

P. Sopików czyni obszerne uwagi nad ortografją, językiem, i tłóma- 
czcniem jego, z których wyciąg umieścił w Pamlęt. War. p. 293. i nastę. — 
P. Soplko\v rozumie, że Skoryna nic więcej nie zrobiła jak tylko da- 
wniejszy przekład Słowiański (w części Metodyusza i Cyrllla, w czę- 
ści tłóuiaczów współczesnych W. Xięciu Włodzimierzowi) nieco po- 
prawił i objaśnił. 

To samo bezmała mniemanie co do natury Bibiji tej wyraził Stro- 
jew (Oócmoam. Onnc. i t. d. p. 6) w tych słowach : Ilo^-b chmi. sar.ia- 
BieM'!. H3BtcniHM {ąocca^) ^Ba^i^amB ^Bi KHHrH Cb. IIhc. Beinxaro 3aBi- 
ma, iiepeBe^eHHWH cb ByABrambi na JlnraoBCKO-pjci£oe Hap-fe^ie (hah raoAL- 
KO nonpaBACHHbia) ^OKrnopoMii meĄnu^aunL <l)paHK.HCROMii CKopHHOH), ypo- 

/KenU,eM-b IToAOIJJKHMT, i t. d. 

2280. Kohłius w Aiie\c Litr o ductio in Histor. etRem. Litter. Slav. 
Altonuviae 1729 opisał naprzód tę Bibiję p. 21 — 25. , podług niedo- 
kładnej o niej wzmianki u Le Longa (Blbl. Sacra. C. IX.), gdyż wPe- 
tersburgu nie mógł jej nigdzie dostać. Później znalazłszy ją w Hambur- 
gu u sławnego Jana Alberta Fabricjusza, podał o niej wiadomość (p. 
187 — 203). Bibija ta drukowana na dobrym papierze pięknemi cyry- 
lickicmi głoskami. Tytuł jest wśród ryciny wyobrażającej po bokach 
kolumny na podstawach w górze łękiem spojone. Zoh. facsimile N. 1, które 



104 NOTY, N. 2280. 

Sobolewski przyłączył do tego opisu, ale cliaralstery same bez ozdób 
wpomnioiiycb). Odurotna strona karty tytiilo^vej mieści sześć epi- 
grammalów w języku sla>yiaiiskim , (każde z dziesięciu wierszy), a 
w środku lierb XivciaOstrogskiego Konstantyna, pięknie rznięty i na 
około głoski: K. K. K. O. (KoncmaHmaHi. KoHcraanmiiHOBiiMT. Knaab 
Ocmpo/«cK.iri). Na karcie następnej (drugiej po tytułowej) 'znajduje się 
Modłitwa , w dwóch kolumnach po grecku i po sławiaiisku , w której 
Xiąźe Konstantyn dziękuje Bogu za pomoc, jakiej doznał w wydaniu 
na światło słowa Jego. Modlitwa ta tak się zaczyna: 0eh Ttdrao nav- 
TOXQ(iTioQ aiu)vu avccoye xal 7iaVTodvvau£ x. t. A. Ostatnie jej wyrazy 
godne przytoczenia : Kayui xu}VcccTivog ayoQiV(óu6VOc y.al tv ayiu) ^aji' 
TiauaTL Baaihjog. X.dgiTi acDTijoog ifutor &£ov dov^ 'OaTQo/3ic(c 
^orj^ódag xiofiic(g xal Ticóidoog /9o?uvdiag ^ rolg Si hliliyfihoig iv 
Xqicm xai mfft?ufAivoig ddiląoig fiij (i6vov xaxd odQxa d}Xiv nvtvficcTi, 
ćcyiio ndaoig roig tyciafiiroig nayTccyu iv aXo^3aiAfj y}.a)TTcc. toig xoivco~ 
vovaoig iv ndat] rd^ewg ovv ^Oc&odó^Mg, xaTcc tIjv dnogro)j.xijV ts xcu 
xa&ohxijV ixx?.iaiav 7to&nvMg ayocicj on ovv iv),oyia xal oixriQ^oj xcd 
cfiKav0'QO7xici -d-eoi ij^icó&jjr doyt] {oio%tjv) TTottjaaL Xal idiiv fie ovv 
rb rilog evi:xev t« naoóvxog. ov vvv yc({} v{.uv navTa)(tt &ewo}ja&ai- wgs 
ovv TiTvnofiiv7]V nalaidyis xm viav dice&tjxt]v dtf/.ovadai^ iv &foj(fv- 
kaxT}] TióliL xcu doyijy.icc i)ubjv 'Ogno^ictg iv (3o/uvóia. im dno xTia£(og 
xbo(xov i7XTcr/j]hocoj^ 6yÓ07]xocM irdrio. xai XoiaTS yoviag Xihoc(o nsr- 
Taxooiocoj, oxdoriXOcoj^ ttcooto). Bor}doriui.uJvog icc(f.iivov — To jest: (*) 
Ja Konstantym rzeczony i na świętym chrzcie nazwany Bazyli, łaską 
zbawiciela naszego Boga Książę Ostrogskie, Wojewoda Kijowski, Mar- 
szałek ziemi WoJyńskiej, wybranej w Christusie i ukochanej braci nie 
tylko wedle ciała, ale i w duchu świętym, wszystkim którzy się najdą 
gdziekolwiek w słowiańskiej mowie, kommuniknjącym w całej na- 
leżności więc prawosławnie, wedle apostolskiego i powszechnego 
kościoła, z upragnieniem oznajmuję, że za błogosławieństwem, zmi- 
łowaniem i łaską Boga , zasłużyłem początek uczynić i widzieć koniec 
obecnej (pracy), ahy wam wszędzie na oko, drukowany stary i nowy 
Testament ku patrzeniu i pokazaniu był. W Bogostzeżonem mieście i 
stolicy naszt^j Oslrogu na Wołyniu, roku od stworzenia świata siedm- 
tysiącznego ośmdziesiąt dziewiątego , urodzenia Cliristusa tysiącznego 

pięćset ośmdziesiąt pierwszego, Bocdromiona (ji [i ^ ) ąhh. (12). 

Po modlitwie następuje Przedmowa, jak się zdaje, samegoż 
Konstantyna po slowiańsku tylko napisana, w której wyraża, że gdy 
przedsięwziął był sporządzić wydanie Bibijl Słowiańskiej, na ówczas ani 
sam nie miał, ani w okolicach swego dziedzictwa nigd//ie znaleść nie 
mógł żadnego rękopismu bibiji w tym języku. Później zdarzyło się, 



(■) Zamiast tłómaczenla łacińskiego, które Sobolewski z Kohliusa przytoczył, kła- 
dziemy doslÓTyne polskie. . 



'-J\rrJ. 



• • 




U>fK|)(Wf^4 , K'Łf44HHL<rilH r43fciK:Ł, 
cnf)4&H</A • KAOt^ro OTi noBonAdi|J6HiH 



a ' 



f^oNn,cm^MmHNn>TKf Bi^op43^yM'rA nHMNi>/iirb JfgrtrnHiri,  ^^^^ 



NOTY, N. 2280. 105 

ze Michał Haraburda, Pisarz Wielkiego Xicztwa Litewskiego przy- 
wiózł mu z Rossji exeraplarz tłómaczenla sławiaiiskiego , sporządzo- 
nego przed pięciąset laty, za czasów jeszcze Włodzimierza W. X. Mo- 
skiewskiego, podług przekładu 72 mężów na język grecki. Z tego 
wnosi Kohlius, źe to tłómaczenie słowiańskie nie inne jest, tylko toź 
samo, które wykonali Methodyusz Biskup Morawski, i Cyrillus brat 
jego. Palej pisze w tej przedmowie Konstantyn, źe oprócz tego ręko- 
pismu słowiańskiego, wiele innych rozmaiłem pismem i językiem pi- 
sanych Biblij dostał, i tłómaczom iswoim polecił, ażeby do tych Ko- 
dexów w nowej swojej wersji stosowali się, ile znajdą je zgodne 
z myślą Pisma k. Ale w tych rozmaitych kodexach taką znaleziono ró- 
żnicę, tak wiele miejsc Pisma 8. wątpliwie i błędnie przełożonych, że 
bez mała z wielkim swoim żalem nie zaniechał Konstantyn przedsię- 
wziętej roboty. Łączyły się do tego potwarze niektórych złośliwych 
ludzi (*) i niedostatek zdatnych pomocników. Wszakże te trudności 
jeszcze bardziej natężyły gorliwość wydawcy, który w zamierzonym 
celu wielu uczonych w rozmaite strony świata rozesłał. Ci zwiedziwszy 
Włochy, Kandją i inne krainy, tudzież wiele Monasterów Greckich, 
Serbskich i Bułgarskich , udali ęię w końcu do Naczelnika Wschodniej 
Cerkwi Jeremiasza , Arcybiskupa Carogrodzkiego, żądając od niego 
poprawnego exemplarza Biblji i kilku biegłych w języku greckim i sła- 
wiańskim tłómaczów. Ten, z woli Bożej, łaskawie przyjął posłań- 
ców Konstantyna , i dał im oczyszczony z błędów exemplarz i ludzi 
zdatnych do zrobienie sławiańskiego przekładu. 

Opowiada nakoniec Konstantyn, że Kodesów i tłómaczów tak od 
Jeremiasza, jako i zkądiuąd dostawszy, naradzał się z nimi i z wieła 
innymi w Piśmie ś. biegłymi nad sposobem wykonania swego przed- 
sięwzięcia^ wszyscy zgodzili się na to, aby tłómaczenie greckie 72 
mężów, jako najbliżej do texlu hebrajskiego przystępujące, wziąć za 
zasadę nowego przekładu słowiańskiego. 

Po tej przedmowie następuje druga, dosyć obszerna, do wszystkich 
w iernych Chrześcian , o ważności , powadze i świętości Pisma , za- 
kończona modlitwą do Boga następującemi wyrazami : Cia npe^cAOBHaa 
CKasania, h ^Bocmpo^Hoe ci.rjjacie, MnororpiuinbiMt repacHMOMt ^anHAO- 
BHiewb cicmaBwacHo. (^Zob, fac sitnile JY. 2.), 

Tu następują wiersze sławiańskie, z trzydziestu distichów złożo- 
ne, na pochwałę Włodzimierza Cara Moskiewskiego, rozkrzewiciela 
Chrzcściaństwa w swoim kraju, i Konstantyna Xiccia Ostrogsklego, 
wydawcy tej Biblji. Distich 22gi wyraża : 



(*) Niechęć ta i potwarz ztąd zapewne pochodziła, iż Xiążę Konstantyn sprzyjał 
Ewangeliltóm i pragnął ich Kościół z Kos'ciołem Grecliim połączyć, jali to wy- 
raźnie zaświadcza fVęgicrshx in Systemate Historico-Chronol. Eccl. Slav. Lib. III. 
c. 3. p. 478. 

Tom II 14 



106 NOTY, N. 2280. 

B^afliniep-b 60 cboh napo;^!* KpiącmeMŁ npocBtnraAt, 
KoHcniHHnmHwe 6oropa3»Mia imcaideMii ocB^mu^i-b. 

(Zob. fac. simile N. 3). 
Wszystkie te pisma na przodzie położone, zamyka Tablica ksiąjj 
Pisma świętego , w której to zastugiijc na uwagę, źe po Księdze Nehe- 
miasza następuje druga i trzecia księga JE^Sflra^, księga Tobiasza^ Ju- 
dith, Estery, Joba i Psalmy^ tudzież, źe księgi Mądrości tuż nastę- 
pują po Cantica Canticorum , a księga Baruch tuż po płaczach Jere- 
miasza. Trzecia Księga Maclialieuszów znajduje się także w tej Bi- 
blji. Na końcu jej położono następującą przestrogę: *Hic terlius liber 
JUaccabaeorum in religuis bibliis non iuyenitur, uec in Slayonicis ipsis, 
nec in latinis , nec in Letłicis, tantum in Graecis et Boliemicis : neque 
nos autem omittere eum yoluimus." 

Tu uważać należy 1) że co tu w tłómaczeniu oddane jest przez 
wyraz Letlicis, to po słowiaiisku wyrażono Lackich, Niewiadomo 
co przez ten wyraz rozumiano^ czy nie jest to jedno co Polskich? 2) źe 
tłómacze i Czeską Bibiją w pomoc brali. Wszystkie te pisma na 
przodzie zajmują 8 kart czyli 4 arkusze. Nowy Testament ma napis 
oddzielny, którego fac-simile pomieścił a siebie Dibdin Biblioth. Spen> 
eeriana Vol. I. p. 92. 

Na końcu Biblji Ostrogskiej znajduje się Kalendarz Grecki, z mo- 
dlitewką po grecku i po sławiańsku , w której składają się dzięki Bogu 
za szczęśliwe dokonanie dzieła. A po niej następujące wyrazy po grecku: 
Ta fŁev yac 7tc(oóvTcc&€Ó§(XTa xai yjv^oy(oyixce ^i^kia naXaiac te xai veac 
8i>a&i)xi]c TaTV7iu)VTctv vn tf-ia a^aQToXu)Tarov "/wawou , roi) ^eod(ÓQOV 
viov ix TTJg fieydlrjc Qcoaiac ^ iv &so(pv?.axT}j no^ti^Ogoo^ią. im ano xxi~ 
asMc r« xóci.iov Cm^- xal ano aacydaewc tov viov &£ov xai aióricog ijuwp 
lr]aov XciaTS a cp n a. BoT]dQ7]ui(óvoc i^ fjfifcą.(Zob. fac-simile N. 4.) 
To jest : Te tu obecne i duszy powodne księgi Starego i Nowego Przy- 
mierza drukowane były ode mnie najgrzeszniejszego Jana Teodora syna 
z wielkiej Bossji, w Bogostrzeżonem mieście Ostrogu, roku od stwo- 
rżenia świata 7089 a od wcielenia Boga i Zbawiciela naszego Jezusa 
Christusal581 , Boedromiona (Augusta}J2 dnia. Sopikow sławiański na 
końcu księgi napis tak wymienił: „HaBOJieHieaii, Orni^a h cnocnimemeMi. 
Ctana h CBepuieHieMT. CsAmaro /\yxa, noneAiuieM-h ĆJiaroHecmHBaro Khabs 
KoHcmaHraHHa KoHcraaHraHHOBHHa OcmposcKaro, BoeBo;\w KiencKaro, Map- 
ma^Ka scmah BoAMHCHifi, h Craapocmia BAa^uwupcEaro, HaneHamana 6i>icinb 
cia KHura, rAaroACMafl BHÓAia, e«te ccmB Benixiu h Hobuu 3aB^mi>, bt. 60- 
rocnacaemoMTj rpa^-fe, ero oniHHHt Ocrapos-fe , MHororp"femHWMi> h He^ocraoS- 
HMM-b pa6oMT3 HBaHOM-b 0e^opoBbiMi, cHHOMi MocKBHmHHoMi.,BTj Atmo onn. 
coa^łaHifl Mipa 7089, a omi. BonAoinejuHrocno^aBora nCnaca Haraero lacyca 
Xpncma, i58i wtcHii,a Iiohh bi. 12 ^chb. 

Kobłins powiada, iż korrekta tego wydauia jest z wielu względów 
zaniedbana, i że poprawniejsze jest przedrukowanie Biblji Ostrogskiej 



NOTY, N. 2280. 107 

w Moskwie r. 1663 fol. , którą sam opisuje , a za nim Glement T. III. 
p. 443 nast. 

Exemplarz Puławski bardzo dobrze zachowany i całkowity, ma 
kart 8 na przodzie, gdzie są pisma wyżej wyliczone. Paginacja sa- 
mego textu tak idzie, karty są po jednej stronie literami znaczone, 
cóg (276j, cn (180), A (30), i tu się kończą księgi Starego Zakonu 
trzecią księgą Machabejską — vg (56), ov (78). Lecz księgi Nowego 
Zakonu kończą się na karcie oa (71), a reszta kart zajęta kalendarzem 
ruskim, karla 78 recło ma koniec kalendarza i podpis wyżej wspo- 
mniany, verso próżna. Oprócz tego w exemplarzu Puławskim znaj- 
duje się karta jedna tąż samą liczbą oznaczona , na której recto także 
koniec kalendarza, oraz modlitewka po grecku i po słowiańsku w dwóch 
kolumnach, verso koniec modlitewki i także podpis po grecku i po 
słowiańsku. (Zob. fac-simile N. 5). Zdaje się, iż te dwie karty jedna 
drugą zastępować muszą w niektórych exeniplarzach , i rzadko muszą 
się obie razem znajdować (*). 1 

Początek modlitwy hoiico\v ey. Si nccVToSvvaf4e xav arŚKcpcacs &es etc. 
Pierwszy podpis może służyć i za fac-simile druku całej Biblji. W Pu- 
ławach były dwa exemplarzc , z tych jeden daro.wał Xiąże Czartoryski 
Jenerał Ziem Podolskich do Bibijoteki Liceum Warszaw. Hr. Chrepto- 
wicz ma także jeden exemplarz, ale uszkodzony. 

O tej Biblji podają wiadomość: Leipziger Gelchrte Zcitungcn, 
1726. p. 182. Kohlius w dziele wyżej przytoczonem. J. D. Hoffman 
De typographiis earumque initiis et incrementis in Regno Poloniae, 
Dantisci , 1740. 4. p. 46. Lilienthal w Preussische Zehendeu Vol. II. 
p. 785 nast. J. Georg. Hagemanns Nachricht von denen vornchmsten 
Uebersetzungcu der Heil. Schrlft. 1750. 8. p. 390. Vogt Catal. libr. 
rarior. p . 124. Lc Long Bibl. Sacra T. I, p. 44 1 . (z wicią błędami). L'IIistoire 
Critique des Versions du Nouveau Testament du P. Simon , a Roter- 
dam, 1690, 4. p. 223. Clement, Bibliothcque Curieuse T. III. p. 441 
— 445. Strojewp. 50, Sopików T.I. p. 45 nast., Dibdin , Bibliotheca 
Spenceriana Vol. I. p. 96 nast. 

Cały ten opis jest zKohliusa przez Sobolewskiego wybrany z odmia- 
nami i dodatkami niektóremi, przy przejrzeniu jego wprowadzonemi. Do- 
łączają się tu wyjątki oryginalne z Przedmowy Xięcia Ostrogskiego, od 
Strojewa w całku przytoczonej : „Bome Omne Bce^pT>?KHine^K), npeBtHHwń, 
npe6e3HaHa;iHwri HBcecHAHwS, e^HHi. HM*au 6e3CMepmie h Bh cBijnit mn- 
Bbiii HenpHcniynHtMij , BiĄbia. bch npe«i^e 6wrniH ero (BcaneciŁafl 6o caMi 
msopHuiH, flKojKe xoineiuH, caobomt. noBCAtma mBoero) , mbi Btcn, ro- 
cno^H BojKCMou, e^HH-b c-hKbĄbia cep^eHHaa, mk.o bi. raBoe iipecBflnioe hmh 
yMWCAHXB H HaHaxi, cie npenecrnHoe ^^ao , ero me Hbiu* , raeoero mmao- 



n Dibdin Biblioth. Spencer. Vol. I. p. 9?, wymienia nasamprzód modlitewkę, po- 
tym podpis drukarza. 



108 NOTY, N. 2280. 

cep;^iH 6;iaroBo;ieHieM'h h ląe^pomaMH cno4o6HXca onĄimn cEp^menie : cero 
pa^H 6;iaro^apK) H BCAmaK) mBoe npecBflinoe hmh h npcKAanflio Ko;i'tH'Ł 
MOH, pyiJ;* Bis^ł-feBaa, cmparanwa B;iacmH irboch npecmoTia no^Homiio, Be- 

TiHHecTnBy we HeHspeHeHHwa c;iaBM mBoea cie ^-feAo npe^^araio Bhmt. ?Ke, 

o XpHcrae HsópaHHWM-b npejK^e BtKT. , no npPAT.yi?*^eHiK) Bfeiuaro Bora, 
BTł Hapo^fe PycKoMTj, cwHoiwb i^epKBe Bocmo^iiiMH, H iictMi. cT>rj»aryK>- 
lHHMCH,Ji3biK.y CAOBeHCK.oMy H cbe^HHHioiirHMcK w.onmĄa i;epK.Be npaBocAa- 
BiK), BcflHCCKaro inna xpHf;raoHMeHHmhiivib Aio^eiyn. , aai, KoHcmaiiraHnii, 
Hape^eHbia bb cBamoMt Kperąema BacHAie, 6Aaro;\aiuiM) Bomieio, KHama 
Ocrapo3CKoe, BoeRO^a KieucidS , maptuaAOK-b sejiAH BoAMHCROe a npoiaa, 
6pamiH B03Aio6;ieHOH, hc raoniH) C/Ke no nAomu , no h no 4yxy CBambina, 
BcfeMTj noBcio^y npaBocAaBHMMi., et Aioóotiio ce Bi.3n1;iąaK) : hko , 6Aaro- 
BOACHieMi, me^poniaMH h 'jeAOB-bKOAH)6ieMTi BowiwM-b, cno;ło6HXcn na- 
HaAO noAO?KHniH n c-faBpimeHie Bii^-fema ^-feAa cero ^ecranaro u hCR upe- 
BTjCXo^aiE[aro , eme Baan. Hbint noBCio^y npe^AaraeMo apHincA, kwutu 060- 
ero saEtrna, rAaroACMbia rpenecKH^yit a3biiioM'b BhkaIh, bch nopa^y Ha- 
ne^amaHa Bt 6orocnacaeMoMb h ^oMOHa^aAHOMi. rpa^t MoeMT, Ocmpost, 
BT> 3eMAH BoAHHCKOM, BT> A-ŁiiTO oiwb co3^aHia Ml pa 7089, orni BinAouce- 
Hifl me oim. ^yxa cBaina h Mapia ^^bm BO^eAoB-feicHia XpHcma cnaca Ha- 

inero i58i, ai^fecHi^a aBrycma \2 ^hh 06ane hh Ą%Aa saiamn, Hnwe ą^- 

AaraeAen, eme HiBopiimn, na cie H3o6p'feinoxoM'b : n6o h Kiiar-b, rAaroAe- 
MbiKTi BnBAia, Bi> 380^1. cero ĄiJia , HaiaAbcmnoMTj ne Hmi;xoM'b , Ąn6bi 
Hamewy nsBOAcmm K-t HanaAbcmBy cero cb^-taHia bti Bceni-b 6biAa ^oboa- 
Ha ; HO H bt. BC'txi crnpaHaxT> po^y łiamero , asbiKa CAOBeHCKaro, hhwc 
e^HHa o6p'tmecH CT.BpT.uieHa btj bc^st, KHnrax'b Remxaro saBtma. Tokmo 
onit 6AaroqecniHBa n b-b npaBocAaBiH H3pH;łH0 cianieAna fofy;\apa h bc- 
AHKaro KHH3a loaHua BacHAieBma, MocKOBCKaro h npo^aa, 6oroH36paH- 
HbiMi Mjmeyi-h MH[xaHAOM'b rapa6yp^oio, nwcapcMb BCAHKaro KHa3cmi',a 
.AnnaoBCKaro, et npHAt^iHHiMi MOA^HieMij HcnpoiueHjK),CTTo^o6HXOMca npia- 
ma c-ŁHpi.meHjK) BHB^iH): 3 TpeMecKa a3MKa ce4Mb;\ecarn'b h Ąu-kn-ia npe- 
BO^HHKH, MHOwae namH coim> Abtm>, Ha CflOBeiicKiri npese^eHyio , eicje 
aa BCABKaro BAa^HMepa, KpecmHBUiaro seMAio pycKyro. Tawe n HHbixT. 
BnBAifi MHoro H3o6p'femoxOM'b, pa3AH'iHbixi> uncweii-h h ;i3biiś.OBb , h CHX'h 
CA'fe;\OBaHieM'h HcnbiimaniH noBeA'txoMi.: airce bch cir^acyionicn btj BceMi. 
6o>KecmBeHOMi> nHcamn ? H oćptmeca MHoro pa3AHHH0, hc moKMo pasHb- 
cmBia, HO n pasBpaircema , neco pa^^H BeAie cMymeme npiaxoivn>; K-b cewy 
«te , HaBa/K^enieMi. hckohh nponiHBHHKa BcaKOMy Ao6py ^iasoAa , MHoro 
pasopHineACH m xyAHHSOB"b cia npec^iannbia h HeH3peHeHHbia Beiąa noK,a- 
aoBameca, noMon][nHKOB"b me n-saĄameAea bcarih mbao. Ce me Boe ys-fe- 
^txTi HSBtcniHO, BT. y^HBAemH H pasMbiuiAeHiH 6-fexT. BCAHi;*, Heniąys, 
,iKO Hey^oótto cie ^^ao npecBaraoe ciBpTjUiHniHca Momemi., bhhti pa^n ch- 
i](eBBixi. H ce pa3MbiuiAa;i bt. cep^i^a cBoeMt , airje fl,-tAamn hah npe- 
cmaniH, nocewB me xy?K;łbuiee pa3]\ibiutAeHia Moero (Bory maKo xn'mjiiu[y) 
noKopHmu H3B0AHX'b Ay^uiewy ; Bt^wó , ako, eżne nBAOB^fetoMT. MHuraca 



NOTY, N. 2280-2283. 109 

HeBb3Mo?KHo, cie Borj 3tAo j^oĆho : ii^iwe 60 xou][enn. moS no6i?KaionicH 
H ecmecmBa HHHOBe. H cero , HecyMtHUoio Bfepoio h yMbicAOMt Mysne- 
cmBeiibiM-b eMuiHcH, no;\BHrHyniH KptnKO nominaxcK , rAaroAa ci /^aBH- 
fl,oui> : KCAh cAa^Ka rptmaHH Mocwy cAOBeca mBoa h nane ine^a ycmoM-b 
MOHMi; H ÓAart mh^Ł saKOK-b ycrm. inBOHXi. nane niŁicaiub a^iama h cpe- 
6pa (IlcaA. i>8). Cero pa/iH, nocAaHbMH m nwcanbMH cbohmh, MHoro 
cinpaHTi , ^aJiCKHKi. BceAeuHbia npoxo^a , hko paMcui npe^'fe;ibi , maKo h 
KaH/\iiicŁia ocmpOBW, naie nte MHoro MOHacniijipeurpei^K.HXb, Cep6bCKHxi. 
H BoArapcKHXTj, Ąame n ąo cainaro anocmo^owb HaMtcmnHKa h bcch iJ,ep- 
KBe Bocmo^iHbia cmpoeHiio iUHOHaMa^HiiKa , npeiecniHaro lepeMiflj apxie- 
iiHCKona KoHcnianrnHHarpo^a , HOBOro pHMa, BceAcnawa narapiapxa, bw- 
coKonpecnioAHHH i^epitne, 4oH/Hox'b, nipe6ya cb minaHiewŁ h MoAeHieMTi 
npHAtauibiMŁ: inaK.0 Aio^iu, HaKa3aHMX-b bt> nHcaHiax'b cBHmbix'b, Ea- 

AHHCKHX1. H CAOBeHCKHX'b, HKCHtC 11380^081?, ^o6p-fe HCnpaBAeHblSTj H HO- 

poita BcaKaro KpoM^t, cr!t^HraeAbcraBOBaHWX'b. H cHUjCBbiM-b BcecHAHWH 
Bon., no o6wHHOsi cBoeii ÓAarocraa, cno^oóiiinHMMca 6AaroH3BOAH : Knar* 
60 H KHHroHiu , HKowe npe^H peneca, HacmoaiiceMy ^"feAy npecBamoMy no 
^ocraoaniK) H3o6pimox'b. C-b hhimm /KC , Kynno n cTj HH-feMH MHorHMH, 
HaKasaHWMH ĄoSp^h B-b niicaHiaxT> 6o?KecmBenbix'b , ^oboaho coB-femoBaB-b : h 

CTj oCuDCHM-b COBtmOMTj H 1J3BO ACHieMTj e^HHOMbICfleHMIVn> , SBO^ł. ^^peBHHro 

nacania, cAaBiiaro m rAy6otiauiuaro asbiita n nucMa EAAHiicKaro , oini. 72 
6AaJKeHHbix'b H 6oromy^phixij npeBo^HHROB-b, na. yiwoACHie ^iteAaeMoe khh- 
ropa^nrneAH IIinoAoMea 'PwAa^cAcf a , ii,apa ErHnemcKa, oui-ł aawKa EBpeu:- 
cKa BO EAAHHCHiń npeRc^cHyio , H36paxoMb 5 ona we, na^e HH'fex'b, mho- 
;Kae co EspeucKOH) h CAOBeHCKOK) corAaiuaiueca, a. cero ,bi> BceMb nens- 
wfeHiio H HecyMl5HH0 nocAt^^oBamH noEeA'fex'b. Hbiat ?Ke , ĆAaro^araiio n 
me^pomaMH Bora Bce^p-bmi-ini6A,i , c-hBpT>meHie cno4o6Hxca ^niĄiuiii: ewy 
jKe cie npecBarnoe ^■Łao , ci ĆAaro^apeniewb w MOACHieiwb, npe^Aaraio, 
aito BceBH^i],y h ci^tnieAK) mnsna Hamea. IToraoMii me Baiwi. , 6Aaro-qc- 
cuiHBbiMTj n npaBocAasHbiMb xpHcmiaHuMi>..." i t. d. 

2283. Biblioteka Akademji Duchownej Wileuslsicj , posiada cxem~ 
plarz tłómaczenia Biblji litewskiej Chylińskiego^ charakterem łacińskiiu^ 
drukiem pięknym, drobnym, we dwie kolumny, format in 8. ale w nim 
karty tytułowej nie maj' karty zaś idą nie dalej jak do str. 416 na której 
początek Psalmu XL. Na początku rozdziałów są obszerne argu- 
menta. 

O Biblji tej zob. Leipziger Gelehrt. Zeit. 1729 p. 640. Vogt Ca- 
tal. libr. var. p. 123. Freytag Analecta Litter. p. 118. Guil. Crowaei 
Elenchus Script. in S. Script. Londini p. 22. Kortholtus de variis scri- 
pturae editionibus. Henning Witte Diarium Biogr. Gedani 1688. Le 
Loug Biblioth. Sacra Parisiis 1723. T. I. p. 447. Clement Bibl. Cu- 
rieuse T. IV. p. 165. Por. Notę do N. 2286. 

O Chylińskim nic z naszych dowiedzieć się nie można. Niesiecki 
wymienia Chylińskich w Ziemi Wiskiej, Różańskiej, Wyszogrodzkiej 



110 NOTY, N. 2286. 

i w Płockiem , Joclier wymienia tego Chyliiiskiego rodem ze szlachty 
Litewskiej , Crowaeus, naznacza zgon jego r. 1668 w Angiji. 

2286. W przedmowie wyrażono , że Katechizm i mała Bihija na- 
samprzód w staro-pruskioj mowie r. 1545 , w litewskiej r. 1547 dru- 
kowana była , staraniem Marcina Mosyidius, o którym Barthol. Wil- 
lentos w dedykacji do Ewangelji i Epistoł po litewsku wydanych tak 
mówi: Inter multa praeclara, opłimi et laudatissitni Principis noslri 
Alberti, studia et monimenta, koc non poslremum sanę — reliauit 
MNHMETOJy, auod Unguam illąm Litthuanicam , antea nuUis litte- 
rarum monimentis datam — primus scribi, doceri et typis expressani 
divulgari in sua ditione iussił. Eani ad rem usus opera cuiusdam — 
frałris Patruelis met, Martini Mosvidii Pastoris Ecclesiae Ragneten- 
sis piae memoriae. Is enim rationem seribendi Unguam patriam pri- 
mus ostendit, et elementa catechetica discentium studiis necessaria , 
cantilenas guo(jue sacras typis edidit, auibus genti barbarae religio- 
nis verae studium et cognitio (juasi melle inuncta et dulcorata sensim 
instillaretur et commendaretur etc. Tamże dalej powiedziano, że 
pierwsze tłómaczenie naprzód Nowego Testamentu w r. 1579, potym 
Psalmów Dawidowych nareścic całego Starego Testamentu r. 1590 do- 
konane było przez Jana Bretha rodem ze wsi Banimlen blisko Fried- 
land, ale przekład ten drukowany nie był. Dopiero r. 1625 i to psał- 
terz tylko tłómaczenia tego, z poprawami Jana Rhesa z druku wy- 
szedł. Później r. 1727 JNowy Testament, in4., r. zaś 1735 Bibija ca- 
ła po litewsku drukowana była, nawet i to nazywa wydawca pier- 
wszem tłómaczeniem Biblii. O tłómaczeniu Biblii na litewskie przez 
Samuela Bogusława Chylińskiego w Londynie r. 1660 drukowanem 
tyle tylko mówi wydawca, iż zgoła w Prusiech znane nie jest, i że 
po wielu staraniach, zaiedwo dostał jego exemplarz i to bez karty ty- 
tułowej , dochodzący zaiedwo do Psalmów Dawidowych. 

Dla porównania dwóch przekładów Chylińskiego i wydania Kró- 
lewieckiego r. 1755 , umieszcza się tu z obu początek Ksiąg Mojże- 
szowych. 

Tłómaczenie Chylińskiego : 

And a pradzios sutwere Diewas Dągu ir Ziamę. 

O Ziame buwo pusta ir tuszcza , ó tamsibe buwo and prapulties : 
ó Dwasia Dicwo krutcjo and wądenin. 

Ir tarę Diewas: T'est Swiese: ir buwo Szwiese. 

Ir regiejo Diewas Szwiesę, jog buwa giara : ir padare Diewas 
skiru terp Szwieses ir terp Tamsibes. 

Ir pramino Diewas Szwiesę Diena, o Tamsibę pramino Nokeia: 
WG tada wakaras, ir buwo rytas, pirma Diena. 

Tłómaczenie Królewieckie: 

Isz pradzios sutwere Diewas dangu iz źemę. 



NOTY, N. 2289-2290. 111 

O źemc bnwo piista ir fuszczia, ir buwo tamso ant gillybćs^ o 
Dwase Dicwo issisplcle ani waudeuu. 

Ir Dieuas tarę: tessiranda szwlcsa^ ir radosi szwiesa. 

Ir Dicwas rejjjjeio, Iiad szwiesa gerra.buwo tai atskyre DIe\Y's 
sz\viesą nu taiusybćs. 

Ir prainine sznicsą dicną , o tamsybę nakti. Tai stoios isz wa- 
karo isz rytmeczio pirnia dicna. 

2289. Na odwrocie Orzeł Polski z cyfrą Zygmunta Augusta. Zaraz na 
drugiej karcie po tytułowej jest Epistoła czyli dedykacja do Icgoź Kró- 
la, podpisał tłómacz: Mtkołai Szarffenberger miessczaiiin Krakowski. — 
Bentkowski wątpliwie powiada, iź z wyrazów przemowy do Czytelnika 
wnosić można, źeM. Szarffcniiergier jesttlómaczem. Nic trzeba tam wnio- 
sków, mówi Sobolewski, gdzie jest ocżcwisla pewność. Tłómacz bowiem 
tak mówi w swojej przemowie: ,, Dla użytku tedy pospolitego wyłożyłem 
te Kxivgi j ktzcmu mic tlicsz nie niniey przywiodła chuć, y wola, na- 
ssycL Polaków którzy z dawna tego pragnęli, aby nowy Testament 
nic opcym tylko iczykiem , ale tesz y swymiprzyrodzonym tzitali. Za 
to maiąc, żeby im to ku tzći było, gdyby te Kxicgi wyłożone mieli, 
które iakmiarz wssitci ludzie postronni swym iczikiem tzytaią. Co 
atzkolwiek utzynic trudno było, stąd iże nasz ięzyk , przeciwko in- 
ssym , nie iest tak dostatetzni, aby rzetz ięzykow inssych , snadnie sie 
stosować, a właśnie by z nim brzmieć mogła. Wssaljże to com. wedle 
moiey możności mógł utzyniłem, żeby mieli panów ie Polacy, tzego z dawna 
żądali , aby tesz y w tym , nie byli nad insse narody upośledzeni, wy- 
łożyłem wedle własnego textu łacińskiego , nic od niego nie odstępu- 
iąc, ile mogła mowa nassa swą własnością wynieść. A wssakosz to 
wyznawam iże każdi jakoszkolwiek nautzony iest, tedy sam z osoby 
swey w tak trudney rzetzy dosyć utzynic nie może, w ktorey, iako 
ieden doktor stary y zacny napisał tak wiele taicmnic iest iako slow 
albo y punktów małych widziemy, tzym się dzieie ze dostatecznego 
wykładu na niektórych miescach utzynićeśmy nie mogli...." Siarczyu- 
ski (II. 241) domyśla się że tłómaczcm jest, Leonard Dominikan. Po 
przemowie następnie Ad sacrarum literarum studium exhortatio ex sa- 
cris literis. Josuae I. Proverhi. XXX. Roma. Xf^. — Dalej, Przemo- 
wa Świętego Hieronyma na cztery Ewangelisty." Druk gocki bujny. 
Przy Ewaugelistacli są gęste mniejsze y większe ryciny. Przy listaclł 
apostolskich wizerunki apostołów. Na brzegacłi textu konkordancjc. 

2290. £xemplarz opisany w Miscell. Crac. 1. c. tego wydania Bi- 
blji był z kartą tytułową później dopisaną przez niewiadomego w wie- 
ku XVIII, tak iż autor artykułu Kudrewicz, powątpiwał nawet o rze- 
czywistości daty wydania. Cóżkolwiek bądź sam sposób oddania tytułu 
książki i dokładność w wymienieniu, przemawiają zatem, że tytuł przepi- 
sany był z innego zupełnego exemplarza. Data też zgodna jest z tem co po- 
dają dzicjopisowie drukarń polskich, którzy twierdzą, iź rozdział mię- 



112 NOTY, N. 2291^2292. 

dzy dziedzicami Markusa Szarfenbergera nastąpił dopiero około r.l566.Por. 
Bandkle H. D. K. P. 1. 171. To zaś, co domyśla się Kudrewicz, iźBiblja 
ta mogła być drukowana dopiero r. 1574 , właśnie z wymienionji oko- 
licznością domu Szarfenbergerów nie zgadza się. Wreście bardzo być 
może, miarkując z liczby stronic, iż wydanie to niczem się nie różni 
od wydania r. 1568. Zob. w Bibljografji IS. 2291. 

2291. Napis dedykacji : Jego Miłości Księdzu Symonowi Ługo- 
wskiemu , Proboszczotui 3Iiechotvskiemu , Kanonikowi Krakoivskiemu 
item Poznańskiemu , Pisarzoivi Skarhuemu Koronnemu^ Panu swemu 
Miłościwemu , Stanisłatu Scharffenherg Mieszczanin y Drukarz Kra- 
kowski służby swe ofiarnie I t. d. — Chce drukarz aby Ługowski przy- 
lał ten nowy testament małą frakiurą (jak powiada) wydrukowany za 
podarek na nowy rok 1568. — Na odwrocie tytułu iest herb tegoż Pra. 
łata I lOwIer. pol. — Oprócz zwyczajnych pism następują, po Objawie- 
niu ś. Jana, Lekcye y Proroctwa na niektóre dni y święta, z stare- 
go Testamentu wyięłe, a przydane ku Nowemu. — Są ryciny wyobra- 
żające Ewangelistów I Apostołów, oraz przy ewangeliach I dziejach 
Apostolskich drobne holcsztychy. Ostatnie karty nieliczbowane za- 
wierają regestr oraz Łaskawemu Czylelniko%vi Napominanie. 66 wier- 
szyków, których początek: 

Każdemu stanu przygłuszy '* 

Napierwey radzić o duszy: 
Abowiem na świecie ciało, 

po czasu będzie buiało : i t. d. 

Nie jest to jednak przedrukowanie nowego testamentu Mikołaja 
SzarfFenbcrgera. Ten przekład iest cale inny. (Bibl. Ossoł. L. S.) 

2292. Było już kilka przekładów całej Bibiji i osobno nowego Te- 
stamentu, gdy Wujek swój nowy testament wydał W przedmowie 
daje o nich i o tłómaczsch zdanie. Ważne z niej wyjątki nie zawadzi 
tu przytoczyć. 

„Widzę, iż sama rzecz tego potrzebuie, łaskawy a miły Czytel- 
niku, abym cl dat sprawę w tej przedmowie, nawlęcey o dwu rze" 
czach. Jedna -^ co mię do tego przywiodło, abych się tak wiclkiey, y 
poważney, a k temu tak trndney a niebespicczney prace w przekła- 
daniu Nowego testamentu na nasze rzecz Polską znowu podiął. A dim- 
guy iakom się w tym przekładaniu zachował: y co za pożytku z tey to 
prace naszey spodziewać się możesz. 

Wiedzżc tedy naprzód, iż nie mało zacnych a pobożuycb ludzi 
nie tylko duchownego, ale y świeckiego stanu od kilkunaście lat pilnie 
nas o to prosili (a niektórzy y nakład na drukowanie obiecowali) aby- 
śmy wszytkę Biblią znowu na nasz ięzyk polski przełożyli. Bo wi- 
dzieli, iż po wydaniu Bibliey Polskiey od Katholikow w Krsikowie, 
wnet nastała Biblia Brzeska od Kalwinistow przełożona: która iako 
gładkością Polskiey mowy przechodzi Krakowską, tak iest błędów y ka- 



NOTY, JN. 2292. 113 

cerstwa pełna , a zwłaszcza w annotacjach abo w wykładziech na Łra- 
iu położonycłi. Widzieli, .iź rychło zaś potym Nowoltrzczency, zga- 
niwszy Biblią Brzeską, y omyłki iey nie małe pokazawszy, wydali 
drugą w Nieświeżu ieszcze gorszą, a k temu skromno y drobnieyszą 
literą drukowaną, aby ią ludzie snadniey czytać y z sobą nosić mogli. 
A co się tknie nowych testamentów, baczyli to dobrze, że się ich tak 
wiele namnożyło, że każda sekta ma swoy własny przekład Nowego 
Testamentu. Lutrowie Seklucyanow, w Królewcu Roku Pańskiego 
1555 drukowany, z kommentami abo z wykładami swemi : Kalwinisto- 
wie Brzeski, takież z przydatkami mistrzów sekty swoiey; Nowo- 
krzczency, drugie dwa oprócz Nieswieskiego, Nowy testament Budnego 
srodze zfałszowany, y bluznierskimi przypiski nadziany , a Czechowi- 
cow drugi, teyże nlezbożnoścl y bluznierstwa pełny. A mimo te wszy- 
tkic wspomina ieszcze Budny iakiś inszy przekład nieiakiego Stanisła- 
wa Murzynowskiego, w Królewcu wydany, ktoregom ia nie widział. 
Z drugiej strony u^^ azali y to, że Katholicy nie mieli iedno sam Nowy 
testament Krakowski, którego exemplarzow iuź dawno nie sstało ; y 
ten bez żadnych wykładów, y z samego ięzyka Łacińskiego , a k temu 
niegladko po Polsku, y mali się prawda znać, na wielu mieyscach nie 
właśnie przełożony. Przetoź im się zdało być tego potrzeba, aby teź 
Katholicy mieli przekład Biblicj pilniej uczyniony, i nie z samego ła- 
cińskiego, ale też z dokładaniem się Graeckiego y Żydowskiego textu 
przełożony : któryby y własnością y gładkością Polskiey mowy z każ- 
dym przeszłym zrównał, y prawdą a szczyrością wykładu wszytkie in- 
n^ celował: a k temu aby miał annotacye, ktoreby wykłady mieyse 
trudnieyszych, a zwłaszcza od heretyków zfałszowanych pokazowały, 
y prawdziwe ich rozumienie z pisma y z Doktorów katholickich poda- 
wały: a katholicką wiarę naprzeciw wykrętom kacerskim z samych pi- 
sma ś. źrzodel utwierdzały, i t. d. 

Widząc tedy starszy naszy, że tych zacnych ludzi prośby y żąda- 
nia słuszne, a Kościołowi Bożemu pożyteczne y potrzebne były: pręd- 
ko się dali nakłonić do tego, aby i prośbie ich y potrzebie Kościoła 
Bożego (któremu sercem, usty, piórem, y wszelakiem obyezaiem służą) 
według możności swey dogodzili. Ale wiedząc iż się pisma świętego 
na pospolite ięzyki, bez dozwolenia stolice Apóstolskiey przekładać nie 
godzi : wzięli naprzód na to dozwolenie y przeżegnanie od Grzegorza 
XIII świętey pamięci Papieża : który wyrozumiawszy potrzebę tego 
przekładu, dopuścił aby od naszych Biblia na polski ięzyk , ale pilnie 
a wiernie, przełożona była. Starszy zasię naszy mnie to poruczyll, 
abych Nowy testament, iako łacnieyszy niźli stary, napierwey przeło- 
żył : Około ktoregom ia przez lat kilka za pomocą Pańską według da- 
ru mnie od Boga udzielonego, pilnie y szczyrze pracował, y doko- 
nawszy, ten swoy przekład Theologom do tego naznaczonym, ku roz- 
sądzeniu y poprawie podał. Którzy gi zasię z pilnością przeyrzell, y 

Tom II. ' 15 



łl4 NOTY, N. 2292. 

z tentem Graeckim y Łacińskim znieśli , y na niektórych mieyscack po- 
prawiwszy, poekwallli y approkowali. 

Teć były przyczyny,' Czytelniku miły, przekładania tego Nowego 
testamentu : prośba y żądanie pewnych zacnych ludzi : zlecenie star- 
szych moich, fctorychem słuchać winien: wielka potrzeba Kathollkow: 
a niezmierna przewrotność odszczcpieńcow. Którzy nie tylko słowo 
Boże ustnie podane, y od kościoła wszytkiego przyięle y zachowane 
zgoła odrzucili: ale y to pisane słowo Boże, które wrzkomo przyimu- 
ią , y od którego się dosyć kardzie Ewangelikami zowią, z kaźdey 
miary, fałesznym przekładaniem , uymowaniem , przydawaniem y od- 
mienianiem, y fałszywymi glozami abo wykładami, argumenty y re- 
gestrami srodze pogwałcili, aby się pismo zdało być za nimi. W czym 
aby nierzekli, że ich potwarzamy, okażę to jawnie nie iednym przy- 
kładem. 

Jeden Budny zaraz wszystko słowo Boże w Nowym testamencie 
szkaluie, y w wątpliwość przywodzi, powiedaiąc, iż wszystkie Nowe 
testamenty Graeckie y Łacińskie tak są pokażone y pofałszowane, że 
nie wie iesli co mogło być gorzcy pokażoncgo (*). Cliocia tego ni- 
czym innym niedowodzi , iedno tym , iż się te księgi na mieyscach 
niektorycłi nie zgadzaią , iż w iednych jest więcey abo inaczey niźli 
W drugich. (Tu przytacza Wuiek kilka przykładów) Tymie y tym 
podobncmi przykłady Buduy to clice przewieść y pokazać , że w każ- 
dym Nowym Testamencie wiele iest nic tylko omyłek , ale też y fał- 
szów. Co on przeto czyni, aby te omyłki y fałsze rzkomo poprawu- 
iąc , słowo Pańskie y testament Pański tym beśpieczniey psował y fał- 
szował. 

Ale nie day Boże, aby który Chrześcijański człowiek z Budnym 
wierzyć abo y trzymać miał. Bo acz nieprzymy tego , iż w pospo- 
litym Łacińskim Nowym testamencie (który Katholicy wszytcy za na- 
prawdziwszy maią) są nieiakie omyłki, które nie z żadney złości, ale 
abo z nieumieiętności abo z niedozoru pisarzow przepisuiących , abo 
drukarzow przedrufcuiących w święte księgi wlazły: wszakże te y bar- 
dzo małe a lekkie są, które wiary Chrześcianskiey namniey naruszyć 
nie mogą, y nie wszytkie księgi te omyłki maią, y wszytkie takie miey- 
sca, które varia5 lectiones, abo rożne czytania w rożnych księgach ma- 
ią, samiż Katholicy ludzie uczeni, y w ięzyku Żydowskim, Chaldey- 
skim, Graeckim , Syryiskim y Łacińskim biegli, z tychże ięzykow, y 
starych ksiąg ręką pisanych , z pilnością zebrali y spisali , y tak ie 
roztrząsnęli y obiaśnili , że przecie ostatni rozsądek o nich naywyź- 
szey zwierzchności zostawili.,, Dalej powiada Wujek że i on różne 



(*) W przedmowie swego Nowego Testamentu. Ta przedmowa bydź musi przy 
wydaniu oddzielnem Nowego Testamentu w Łosku 1577, którego wydania do- 
tąd nie widziałem. (L.S.) 



NOTY, N. 2292. 115 

czytania na brzegach w swoim przehładzie położył : źe ostatecznej 
w tej mierze poprawy nie może nikt czynić , tylko albo Zbór walny 
Biskupów Katolickich, albo sam Papież ^ że pomimo starań Papieskich, 
jeszcze ta sprawa do końca nie przyszła: że nakoniec te wszystkie ró- 
żnice tcxtu , nie są fałszem umyślnie wtrąconym, jaki w bibljach ró- 
żnowierczych znajdujemy, gdy odszczepieńcy, dla utwierdzenia swojej 
nauki, najwięcej te miejsca psują i odmieniają, które im są przeci- 
wne. Tu przywodzi dziesięć miejsc z nowego testamentu, które we- 
dle jego zdania, Budny sfałszował, zamykając spór z Bndnym temi 
słov/y : 5,Teć y wiele innych mieysc pisma S. on sprośny bluznierz 
odcina y psuie y nicuie według mózgu swego.,. 

Odprawiwszy tym sposobem Budnego, obraca się na Czechowi- 
cza, zadając mu uieszczerość w wykładzie, a mianowicie w objaśnie- 
niach. 

,,A Czechowic lepak (są jego słowa) acz tey śmiałości Budnego 3 
w poprawianiu abo raczey w psowaniu y obcinaniu samego textu pi- 
sma S. nie chwali; wszakże inszemi sposoby, to iest, fałszywemi przy- 
datkami abo wykładami, y nieszczyrym pisma S. przekładaniem, te- 
goż fałszowania Braciszkowi swemu dopomaga. ,, Tu przywodzi pięć 
przykładów, którcmi zarzuty swoie przeciw Czechowiczowi udowo- 
dnić stara się. Bachując także do niewierności w przekładzie , tłóma- 
czenie pojedynczych wyrazów, tak mówi o wszystkich w ogóle od- 
szczepieńcach, mianowicie o Budnym i Czechowiczu: 

,, Opuszczam one ich propJianas yoeum nouitałes , sprośne słów 
nowości: kiedy miasto krzta, nurzanie ah o ponur zanie ^ miasto krzci- 
ciela, ponurzy cieląc miasto Chrzcsciauina ,CAHsfianma; miasto Kapła- 
na, ofiarnika aho ofiarownika^ miasto pokuty, upamięianie aho poka- 
ianie-, miasto kościoła, zbór ^ miasto bożnice zgromadzenie aho szko- 
łę ^ miasto Doktorów Żydowskich , księżą aho zakonniki ^ miasto kie- 
licha, czaszę »bo kubek; y inne tym podobne terminy starym Chrze- 
ścijanom niesłychane wnoszą: aby z kościołem Katholickim zgoła nic 
spolnego nie mieli. Nie wspominam y oney Zydowizny Budnego, 
Huziaim, miasto Ozyasza, Chfckiiahu, miasto Ezechiasza , Joszyia- 
hu, miasto Jozyasza, Jechaniaha , miasto Jckoniasza , Mieraim, mia- 
sto Egiptu ; y wiele takich imion potwornych , które niewiem czemu 
maią być lepsze, niżli one stare Graeckie y Łacińskie w kościele zwy- 
czayne. „ 

,, Trzeba tedy było dla przestrogi wiernym, te fałszerstwa odkryć, 
y tak szkodliwym błędom zabicżeć : a pismo S. tak srodze od nich po- 
psowane y pogwałcone, do swey szczerości przywieść, y zdrowemi le 
wykłady przeciw haeretyckim wykrętom obiaśnić y utwierdzić : y po- 
kazać to iaśnie, że pismo S. wszytko iest za nami, którzyśmy z łaski 
Boźey są Katholikami, przeciwko tym, którzy nie dawno wyszedszy 



116 NOTY, N. 2292. 

z nas stali się nie Ewangelikami, ale liaeretykami , y Anticliristami. 
O com się ja wiernie w tym przekładzie starał. ,, 

Tu kończy Wujek pierwszą część swojej przedmowy, to icst wy- 
łożenie powodów i potrzeby swojego nowego przekładu. PrzecLodzi 
•więc do części drugiej , gdzie okazuje jakim trybem tę pracę wykonał. 

„Naprzód tedy co się dotyczę ksiąg z ktorycbem przekładał: aczem 
zaraz z Graeckiego y Łacińskiego ięzyka przekładała wszakżem w teś- 
cie wszędy, No^^ego testamentu nie Graeckiego ale Łacińskiego stare- 
go, htor^ zoyvią ediłioiiem vu1gatam , naśladował. A to dla tycli przy- 
czyn. Pierwsza f iż ten text pospolity łaciński iest dobrze doświad- 
czony, y samą dawnością , y zwyczaiem kościoła wszytkiego utwir- 
dzony. Bo tego textu wszytcy kościelni Doktorowie ode dwunaście- 
set lat y daley w piśmiech swoich zawsze używali : ten wszytcy fca- 
znodzieie na katbedrach wykładali, ten wszytcy Chrześcijanie w ko- 
ściele jawnie czytali y śpiewali : z tego wszytkie Koncylia y Seymy 
duchowne świadectwa ku potwierdzeniu wiary przywodziły. Dla cze- 
go też święte powszechne Koncylium Trydentskie len sam text Łaciń- 
ski pisma świętego pochwala y za pewny mieć każe. Bo rzecz niepo- 
dobna, żeby Kościół wszytek Chrześcijański (który iest filarem y pod- 
porą prawdy) przez całe tysiąc lat nie miał mieć prawego przekładu 
pisma S. abo żeby w rzeczach do wiary y religiey należących miał 
przez tak długi czas błędy y fałsze niewicm którego tłómacza trzymać 
y przyimować za szczere słowo Boże. Druga, że ten Nowy testament 
Łaciński, iest abo on którego S. Hieronym z roskazaania Damasa Pa- 
pieża poprawił: abo on ieszcze starszy, który Augustyn S. Ff^loshun 
zowie.. Jeśli iest on stary, tedyć ma wielkie świadectwo od Augusty- 
na S. który mówi, że ten nad inne AYSzytkle iest nalepszy. A ieśli 
iest on od Hleronyma S. z Graeckiego ięzyka poprawiony (iako Bellar- 
min y Baronius) tedyć ma pochwałę ode wszytkich Doktorów sta- 
rych , a osobliwie od Augustyna S., od Grzegorza wielkiego, od Isi- 
dora , Babana y od wszytkich poślednich. Bo sam Augustyn S. do 
Hieronyma pisząc, świadczy, że icgo przekład abo raczcy poprawa 
Nowego testamentu Łacińskiego wszytkim się podoba. Trzecia , że 
y sama rzecz y doświadczenie to nam pokazuie, iż haeretycy dzisiey- 
szy, którzy wzgardziwszy starą Łacińską editią, nowe Łacińskie prze- 
kłady z Graeckiego uczynili , tak są miedzy sobą różni i niezgodni, że 
prawie nic pewnego z ich przel^ładow mieć nie możemy. Bo Beza 
przekładu Erasmusowego poprawnie , y Kastaliouow gani. Kastalio za- 
się Bezine omyłki pokazuie. U nas lepak Budny Brzeskich tłumaczów 
poprawuie : a Czechowic zasię y Budnego y Brzeskich pociosuie. Tak 
iż słusznie powiedział ich patryarcha Luter : iż ieśli świat będzie stał 
dłużey, trzeba będzie, abyśmy dla rożuycli pisma wykładów, które 
iuż powstały, znowu Dekreta Koncyliow przyimowall, y do nich się 
uciekali, chcemyli zachować iedtiość wiary. Czwarta przyczyna, iż 



NOTY, N. 2292. 117 

NoTvy testament Łacińslti stary daleko iest szczyrszy, pewnieyszy, y od 
przysad y zfalszowania wolnieyszy, a niźli wszytkie Graeckie , które 
są barzo rożne y miedzy sobą niezg^odne. Bo acz to iest rzecz pe- 
wna , iź gdyby nas był Nowy testament Graecki w tey szczyrości do- 
szedł , iako od Apostołów iest napisanym tedyby słusznie byt u wszy- 
tkieb daleko wickszey wagi y pewności , a niźli Łaciński : ponieważ 
mało nie wszyscy Ewangelistowie y Apostołowie po Graecku pisali: 
ale teraz iest rzecz doświadczona, że dzisieysze graeckie Nowe testa- 
menty , od baeretykow (którzy nawięcey w Graecyey płużyli) są na 
wielu mieyscach poodmieniane y pofałszowane. Przetoż też iuż mniey- 
szą wagę uiaią, a uiżli Łacińskie, które z więtszą pilnością w szczy- 
rości swey były dochowane. Czego nam wiele dowodzić nie potrze- 
ba: gdyż nam to y sami adwersarze r/idzi nie radzi przyznawaią." 
Na to przywodzi Wujek świadectwa z przedmowy Budnego do No- 
wego Testamentu, oraz z przedmowy Bezy do tegoż Testamentu w r. 
1559 wydanego. Dalej okazuie przykładamy, iż w Graeckicb eksem- 
plarzach są niepotrzebne przydatki, są opuszczenia, są nakoniec róż- 
nice. Jednakże, uważając zawsze Łacińskie jako pewniejsze, przy- 
znaje, iż greckie nie wszędzie są zepsute, i w niektórycb miejscach 
do naprawy Łacińskiego textu służyć mogą. 1 dla tego Wujek, tłó- 
maczył razem z Łacińskiego i Greckiego, z tą różnicą , że tłómaczeuie 
z Łacińskiego umieścił w samym texcic, a odmiany jakie w greckim 
znalazł, kładł tylko pod różncmi znakami na brzegach swego przekła- 
du. Trzymał się zaś co do greckiego edycji Anlwerpskiey (Antorf- 
skiey) u Plantyna roku 1572 drukowaney , a r. 1583. iu 8. powtórzo- 
nej : a co do łacińskiego, edycji także Antwerpskiej r. 1574, od Lo- 
wańskich Teologów pilnie przejrzanej i poprawionej. Obszernie przy 
tym okazuje, jak bardzo znajomość oryginałów greckich jest tłómaczo- 
wi Nowego Testamentu potr/.ebna. W samem przekładaniu powiada, 
iż tak się zachował ,,że ile być mogło a ile rzecz nasza polska do- 
puszczała, słowom od słowa przełożył, nic nie przydawaiąc ani uy- 
muiąc, ani odmieniaiąc z pisma S. a więcey własności słów Graeckich 
y Łacińskich , a niżli gładkości abo ozdobności slow polskich folguiąc. 
Dla czegom też wiele Graecyzmow y Hebraisniow , to iest własności 
mowy Graeckiey y Łaciński.ey w texcie naszym umyślnie zostawił: 
ktorem iednak na kraiu mało nie wszędy pokazał. „ Inne drobniejsze 
uwagi tu się opuszczają. 

Co do pomocy, jakie miał pod ręką, powiada Wujek; ,, Oprócz 
textu Graeckiego y Łacińskiego miałem też przed oczyma wszytkie 
przekłady Nowego testamentu Polskie, Krakowski, Brzeski, Nieświez- 
ki, Budnego y Czechowicow, a czasem też y Czeski: które mi do o- 
bierania słów co nawłaśnieyszych Polskich nie mało pomogły.-' 

Przypiski są w tym testamencie nowym dwojakie, jedne krótkie 
na brzegach, drugie dłuższe na końcu każdego rozdziału. W tych o- 



118 NOTY, N. 2301—2304. 

statnlcli najwięcej z Budnym, Czechowiczem, tlómaczami Brzeskimi, 
i innjmi przeciwnikami walczy. Ruskie zaczała\ podobnie jak u Bu* 
dnego y Czechowicza, tu także zachowane. Przed każdą księg^ą i roz- 
działem treści ich położone, konkordancje wszędzie dodane. — INa przo- 
dzie znajdujemy Summę y porządek Hisloryey Ewangelicy swięiey, 
ze czterech E2vangeIistotv zebraną; przy dziejach Apostolskich, Sum- 
mę (Chronologiczną) Dziejów Piotra i Pawia, Apostołów 5 nakoniec 
Regestra^ jeden Epistoł y Exvangelii z Nowego Testamentu wyjętych, 
i w Kościele Rzymskim czytanych, drugi Slow y rzeczy przedniey- 
szych , które się w tym Nowytn Testamencie y tv Annotacyach jego 
zamykaią. 

Wreście mylnie zda się w Miscell. Crac. 1814 1. p. 97 wydanie 
Nowego Testamentu Wujka r. 1593, przyznane drukarni Łazarza 
w Krakowie. 

2301. Wydanie to 1551 roku, ztąd szczególniej zasługujące na 
uwagę, iź jest pierwszem z przekładów polskich całego Nowego 
Testamentu, jest tłómaczeniem Seklucjana. Napis dedykacji; «Na- 
iasniciszemu a niezwyciężonemu Ksiażcćiu a panu, ic° Krolcwskiei 
miłości, panu SIGMVNTOVI AVGVSTOVI złaski Bożyi Królowi 
Polskiemu, wielkiemu Kśiążęciu Litewskiemu, Ruskiemu, Pruskie- 
mu, Mazowieczkięmn etc. Panu i Dziedzicowi, JAN SECLYCIAN, 
łaski bożyi i szczęśliwe" na długie czasy panowania i rozmnożenia, 
iako wierny poddany i służebnik stary sprzyiazliwie życzy, i ie'' K: 
M: wierne a poddane posługi swoiei sponiżoną ku panu bogu mo- 
dlitwą pokornie zaleca i offiaruie. Por. o przekładzie tyra wyżej notę 
do N. 2257, str. 81. Żałujemy, iż dla języka, żadnej cząstki tcxtu 
Z przekładu tego przytoczyć nie mamy możności. 

X. Al. Osiński, który tytuł wydauia tego r. 1551 pomieścił wPochio. 
Kopczyń. Ed. 2. str. 39, przytacza razem z pisowni Seklucjana wyją- 
tek następny ; «Ta ninicysza ortografiia od tey, która iest przed tem 
wydana iest niczcni różna, iednotem, iż iest dostatecznieysza a iż a 
z punktem, i także ć, i ó odmieniliśmy na te, które są bez punktów, 
a to iż się punktowane częściey traEały niż uiepunktowane , a wicie 
punktów nad literami druku bynaymnićy nie chędoży, i częstokroć takić 
punktowane litery bywaią opuszczone, a to iż się często trafiaią. 

»A co się innych liter dotyczę, krom litery sz żadna się odmiana 
nie stała." 

Traktacik ten o orlografji zajmuje nie więcej jak kart 2. O pi- 
smach Seklucjana zob. lUttgełtaube Nachrichł von połn. Bibełn. p. 5. 
57. Arnold Kirchen und Ketzer Historie. 

2304. Początek Przemowy jest taki : «Już od niemałego czasu Czy- 
telniku miły, wiele ludzi pobożnych pragnęli tego, aby Nowy Testa- 
ment Polski znowu przeyrzany y poprawiony, y na małe modum (iako 
mówią) częścią dla kosztu uboższych, częścią dla snadnicyszego y 



NOTY, N. 2307-2317. 119 

doina, y w drodze używania, do druku byl podany: Przetoż aby się 
tak słusznemu ludzi Krześciańskich żądaniu dogodziło, nie tylkośmy o 
wydaniu nowym tych zacnycli Ksiąg staranie uczynili: aleśmy teź 
z wielką pracą y pilnością dawną Nowego Testamentu editią Brzeską 
z Greckim textem znieśli, y wedle niego to czego było potrzeba, uwa- 
żnie y nie bez wielkich przyczyn poprawili. Dla czegośmy też inszych 
Tłómaczeń z przekładu, iako Wnyka, Budnego y Czechowica gdzie 
się iaka różność av texcie dawnym Polskim pokazała, w iey nie zanie- 
chali: z tą iednak ochroną, żebyśmy wszędy za sznura prawidło Gre- 
cki autentyk mieli." i t. d. Ku końcowi przemowy tej są : przykłady 
w których łaciński i polski iłómocz (Wujek) od greckiego textn od- 
stąpili. 

2307. Dedykacja: ((Przewielebnemu JoMCi X. Janowi Deióraano- 
wi. Kaznodziei Nadwornemu i mieyskiemu Bierutowskiemu, Konzi- 
slarza (sic) Raycy, i Powiatu Bierutowskiego Dozorcy. Także Wiele- 
l)nentu JoMCi X. Jerzemu Murawie, Kaznodziei Polskiemu u S. Krzy- 
sztofa Wrocławskiemu." — podpisana : «Efraim Bres-kott." Oświadcza 
im Breskott wdzięczność za pracę podjętą przy wydaniu tej księgi. 
Przedmowa datowana w Hochkirchu Anno 1707 d. 14 Grudnia. X. Efraim 
Breskott: Pasterz i Senior Hochkirchski , a teraz Trzebnicki." Wyraża 
w niej, że ile mu wiadomo, żadnego Nowego Testamentu dla Zborów 
Ewangielickich od 74 łat nie wydano ^ a od 47 żadnej Bibiji Polskiej 
nie drukowano: że edycje Gdańsku (1632) i Amsterdamska (1686) No- 
wego Testamentu, nie tylko rzadkie i drogie, ale też tak drobny druk 
mają, że człek stary z trudnością w nich czytać, ubogi zaś dokupić 
sic ich nie może: że tę nową edycją umyślnie na to łanemi literami, 
na trojakim papierze i w wielkiej liczbie exemplarzy drukowano. Inne 
też szczegóły, wydania tego tyczące się, w tejże przedmowie znaleźć 
można. 

2312,'Ringeltaube p. 79, który podaje wiadomość o tem wydaniu, 
dodaje, że księgarz, dla uniknienia straty, znaczną ilość exemplarzy 
drukować kazał, zwłaszcza, źe i dla Ewangelików reformowanych 
świeżej edycji Nowego Testamentu potrzeba było. Dla położenia ró- 
żnicy i uczynienia wydania tego zdatnćm dla obu wyznań, na niektó- 
rych arkuszach u dołu przy brzegu pomieszczona jest syllaba //U^., o- 
znaczająca Nowy Testament Luterski. Bentkowski domyśla się, że 
właśnie w tych arkuszach musiała być i w texcie różnica jakaś od tych, 
które dla ewangelików reformowanych były przeznaczone. 

2317. Początek przedmowy taki: o Pilnie za pomocą miłego Boga, 
w the książeczki spoyrzawszy łacnie poznać możesz , namilszy bracie 
krzcściianski, życzliwość nasze w dusznym zbawieniu twoim, ktorąć 
iako wierni szafarze SynaByżego, szczerze iako mogąc, z nawiętszą 
pilnością służymy : w słowie żywota wiecznego. Bo nie tylko tho masz 
ięzykiem przyrodzonym z Greckiego podane, ale ku temu y w małym 



120 NOTY, N. 2319. 

złożeniu papieru , ręcznemi ksiąszkami (lako to pospolicie zową) poda- 
iemy. Żeby tbo tobie zawsze będąc w sercu, y przed oczyma, mogło 
być pocbodnią nogani twoim a światłością śczcszce twoiey." i t. d. Nic 
tu więcej nie ma, prócz pocbwały Ewanielii i zachęceń do iej czytania. 

W samym przekładzie nie widać śladów arjanizmu. Wszystkie 
bowiem główniejsze miejsca, klore Wujek w przedmowie swojej wy- 
tyka, jako przez Budnego i przez Czechowicza pofałszowane, tu znay- 
dują się prawie tak , jak cljce sam Wujek. Zarzuca naprzykład Wujek 
Budnemu , źe w Ewangelii Łukasza S. 3. 23. »Atento Jezus poczynał 
być jakoby we trzydziestu łat: będąc, iako mniemano, Synem Jose- 
pha." Te dwa wyrazy; iaho mniemano, ważył się wyskrobać i wy- 
mazać , dla tego , iż to było nazbyt jasne świadectwo" przeciw jego 
blużnicrstwu : źe Chrystus był nie mniemanym, ale własnym synem Jo- 
zefa." Miejsce to. w nowym Testamencie Nieś wieskim tak jest oddane: 
» Tedy Jezus poczynał być jakoby we trzech dziesiąt lat, gdy go mnie- 
mano synem Jozefowym j" — i źe takie przekładanie nie zgadzało się 
z czystym arjanizmem , przeto dawniejszy właściciel tego exemplarza 
nb wierzchu słówka: gdy napisał iaho, te wyrazy: gdy go mniemano, 
zamknął w nawiasie i przydał na brzegu czerwonym atramentem taki 
przypisek : «Ty słowa przidał Afrikanus , o tim czytać Eusebia Histo: 
Kościelna lib. I. cap. 7. fol. 9. I Tatianus, uczeń Justinow nie ma ich 
■w swei Harmonij , i Erasmus in annotationibus." To jest oczywistym 
dowodem, źe arjanin ten przypisek dodający, nie był kontent z prze- 
kładu tego miejsca. Wujek też, lubo ten Testament, jako nowokrzczeii- 
ski wspomina, nigdy jednak nie wytyka mu w szczególności żadnych 
fałszów i błędów, mając tylko do czynienia z Budnym i Czechowiczem 
i czasem z tłómaczami Brzeskimi. 

Oprócz rozdziałów, które tu Kapitułami są zwane , żadne inne 
drobniejsze podziały, np. ua wersety, na ruskie zaczała , tu się nie 
znajdują. Na brzegach gdzieniegdzie są wytknięte miejsca podobne 
czyli koukordancje. J. Lelewel (Bibliograficznych Ksiąg dwoje T. I. 
p. 198, w przypisku (c) ), opisuje ten Nołvy Testament podług exem- 
plarza w Blbljotece przy Uniw. W^arszaw. Opis jego zupełnie zgadza 
się z exemplarzem Bibl. Ossolińskiego, oprócz roku wydania, który u 
Lelewela jest 1563 r. (L. S.) 

Bandtkc H. D. K. P. II. 11, przywodzi następne miejsca z wy- 
dania tego, litóre do porównań służyć mogą: «Matth. 1. Księga Na- 
rodu Jezusa Krystusa Syna Dawidowego Syna Abrahamowego i t. d. 
Math. II. A gdy się był narodził Jezus w Betlilcem Judzkim za czasów 
Heroda Króla otho przyszli mędrcy ze wschodu słońca do Jeruzalem. 
Matth.yi. 13. Y niewwodz nas na napokuszenie ale nas broń od złego." 

2319. W Przedmowie mówi Czechowic; »Christiaoskiemu czytel- 
nikowi Marcin Czechowic Zboru małego Christusowego w Lublinie 
zgromadzonego Minister , wszego błogosławieństwa Bożego duchowne- 



NOTY, N. 2319. 121 

go, przez Jezusa Christusa syna namileyszego Bożego , wiernie życzy i 
winszuje." 

Wyjątki z Przedmowy: « Aczkolwiek nie sam z swey własney 
clicci, iakoby dowcipowi swemu y umieiętności ufaiąc, łaskawy czy- 
telniku, łęgom się ważył, żem z Greckiego ięzyka , iia rzecz nasze 
Polską, pisma naszego nowego testamentu przełożył: abo radszey od 
inszych przedtym przełożonego popraioil : Bom tego nigdy osobie nie 
rozumiał, abym tak wiclkiey, trudney y poważney rzeczy sam przez 
się sprostać był miał: na ktorey iako przez omylność iakąźkolwiek ła- 
cno upaść: tak też zaś przez pewność, y szczerość łacno powstać: ale 
iżem od wiela inszych uczonych, bogoboynych, a' słowo Boże miłu- 
jących, do tego prawie jirzyciśniouy był: których napominaniu, a dru- 
gich też przynaglaniu, po długich wymówkach moich, zezwoliciem 
musiał. Oba^^iaiąc się tego, abym się iako upornie , ich pobożnemu 
żądaniu, chociaż z moim uciążenim , tak niesprzeciwiał : iakobym po- 
tym y onym y inszym, przed Bogiem y przed onym od niego postano- 
wionym sędzią wszylkich, Jezusem Christus^m winien nic został. Gdy- 
żem to y sam barzo dobrze baczył, co oni nawlęcey przed się brali: £e 
te wszytkie przekłady , których tui kilka do druku są podane , nie do 
końca wolne są wielkich y szkodliwych omyłek : y nie wlastieyo^ na 
xvielu mieyscaeh , przełożenia. Bo aczkolwiek to każdy z nich o sobie 
%v napisiech , y w przedmowach twierdzi, że wedle własności slow 
greckich przekładał , tuszakże się coś inszego (gdy kto pilno tv rzecz tę 
weyzrzy) nad iego powieść pokaźnie. Abowiera drugi często y gęsto, 
a drugi zgolą we wszytkim, kloregożkolwiek z łacińskich przekłada- 
czow, w swoim przekładzie, więcey niż ięzyka greckiego, naślado- 
wał. Abo też zaś inszy na wielu mieyscaeh, tak się twardo greckiego 
słowa trzymał, że też rzecz trudną przez się, ieszcze truduieyszą y 
Polakowi prawemu nieporozumnicyszą uczynił. Jakoż też to nie lada 
co iest, w to mądrze potrcfić , żeby się y słowom greckim, y rzeczy 
która się w nich zamyka, y temu też ięzykowi, na który się przekła- 
da , dosyć uczyniło. W ktorey rzeczy, aczkolwiek (przed Bogiem mó- 
wię) wierniem y srzcrzc pracował, iakobych wszędy, gdzieby iedno 
mowa nasza polska dopuszczała, słowo od słowa przełożył: wszakże 
też y to na niektórych mieyscaeh musiało być, rzeczy samey własney, 
y ięzykowi naszemu folguiąc : że się od slow greckich własney (iż tak 
rzekę) własności, nie co odchylić musiało. Czego, mało nie na ka^ 
żdym misyscu, pewny się poczet słowy krotkiemi w przydatkach uczy- 
nił. W czym (pewieniem tego) u bacznych a w inszych ięzykach bie- 
głych, nieomilną (sic) wymówkę otrzymam. Którzy dobrze to wie- 
dzą : iż ieśli trudna rzecz iest z greckiego ięzyka na łaciński przekła- 
dać : gdybyś wszytko słowo od słowa przekładać miał: chociaż te dwa 
języki maią nieiaką przyiaźii y towarzystwo między sobą: a cóż? izali 
nie daleko trudnieysza, y niepodobnicysza iest, żebyś z greckiego na 

Tom II. 16 



122 NOTY, N. 2319. 

polskie przfełoźyć^ porządnie, y porozumuie, słowo od słowa miał? A 
trudność ta nie z samegfo tylko iczyka greckiego pocliodzi : ale też y 
zstąd, iż w piśmie świętym naszego i\owego Testamentu, iest wiele 
własności ięzyka żydowskiego słowy greckimi włożonych: ktorycli y 
sami grekowie , nie do końca poiąc , y wyrozumieć mogli : baf zo się na 
nich pocili : a zwłaszcza którzy nic a nic zgolą ięzyka Żydowskiego nic 
rozumieli : co każdy z ich własnych wykładów obaczyć może : mnie 
się tym bawić nictrzeba. Którą własność, iż też łacińscy przekłada- 
cze (prócz iednego Kastaliona) zostawiali, tedym ią y ia na mieyscach 
niektórych zostawić musiał. Kloraby inszymi słowy z lepszym wy- 
rozuuiienim rrzeczy mogła była przełożona być. Ale iż tak niektórzy 
wolą mieć (łiescio aua religione diicti) przeto się y tym często folgo- 
wać musiało, aby kto potym nie mówił że .się nie dobrze przełożyło. 
Co potjm może czasu swego odmianę wziąć : Bo też nigdy żadna 
rzecz zaraz doskonałą nie bywa : która doskonałość z czasem też przy- 
chodzi. Jednak iżem się za to wziął, żem wedle daru mnie od Boga 
użyczonego około teg-o pracował, abym wicia omyłek umnieyszył: po- 
daiąc tę pracę swą , na inszych nad mię uczeuszych rozsądek , tedy 
mi się godzi, tey pracy mey, y przekładu ku pożytkowi tobie y inszycli 
wiernych, poczet niciakl uczynić: Aby kto nie rzekł, żeby się co bez 
rozsądku zdrowego czynić miało. Naprzód tedy (iż odtąd pocznę) 
chceszii z pożytkiem czytać, rzecz sarnę naprzód masz mieć na pieczy. 
To iest, kto pisał: co y o kim pisał: do kogo, którym porządkiem, 
y iakim.i słoury pisał. A nadto wszytko, za czy ią pobudką pisał. Abo- 
wieni ieślibyś tego w piśmiech świętych naszego Nowego Testamentu 
iprzed się brać nie miał, nie tuszę żeby kiedy pożytek iaki z iego czy- 
tania odnieść miał. Ja tedy chcąc tobie wiernie do tego dopomóc, tęć 
nakrotce do tego drogę pokazuię." 

Opuszczając tu odpowiedź na powyższe pytania, przechodzi So- 
bolewski do dalszych szczegółów, tego wydania tyczących się. 

» Juzem powiedział Czytelniku miły, co mię ku przekładania, abo 
ku tey poprawie przywiodło y iako iest rzecz trudna , z greckiego ię- 
zyka na polski przekładać: posłuchayże też tego czegom ia poprawiał, 
y ktorychem w tey mierze ksiąg naśladował. A nie rozumiey tego, 
abych iakich nowych, a nigdy niesłychanych, abo też Luterskich y 
Nowokrzczeńskich (iako mówią) naśladować miał: ale to wiedz żem 
naśladował ksiąg starycli, a wszem wobec pospolitych, których y 
Rzymski kościół używa, y które wydaią iego Doktorowie, y ichże zaś 
drnkuią drukarze. Ale to tylko rozumieć masz o Greckich, a nie o 
inych starych łacińskich, które vulgatam editionem zowią. O ktorey 
to mówić bezpiecznie mogę, iż nie wiem aby mógł być który exemplarz 
grecki naleziony, któryby się z nią cale we wszystkim zgadzał. Jako 
nie tylko z Erasmusowych anotaciy, ale też też y z tego nowego An- 



NOTY, N. 2319. 123 

łorwskiejfo wydania drukowanego 1572. litoregom się ia tcź dokładał 
łacno poznać możesz. 

» Używałem tedy cxemplarza z ktoregom tę poprawę czynił, Ro- 
bertowego w Pariżii Typis Regiis 1549 drukowanego. K temu Koli- 
neuszowego tamże w Paryżu przed lat 40 drukowanego. W ktorycli 
samycli iż iest na nicktorycli ihicyscacli różnica : a w inszych a zwła- 
szcza starycli pisanych ieszczc się iey więcey pokazuie : według oka- 
zania Robertowego, Erasmusowego, Krispinowego, Zegerowego, Wil- 
helma Łindana^ y z Ekumeniusa , y z inszych wykładaczow słowa Bo- 
żego toż się pokazuie, przeto ia zostawiwszy w cale text iako Rober- 
towe y Krispinowe wydanie w sobie zamyka^ y insze wszem tych cza- 
sów pospolite : nie ważąc się odmieniać abo przydawać, abo uimować 
od tych wydania rzeczy ktorey namuteyszey, to wszytko w czym kędy 
różnica iest, wolałem na końcu każdey kapituły pod czas też na krain 
położyć (tak iako też to w niektórych mieyscach inszy przy greckich y 
łacińskich księgach czynili), niż co sam z głowy swey w texcie popra- 
wiać. Com nie dla czego inszego uczynił fcdno żeby to wydanie te- 
raznieysze mogło się wszytkira przygodzić y wszytkim pożyteczne być. 
Bo co się tych rożnie tknie : tedy iedne bardzo małe, y podłe są, a ża- 
dnym obyczaiem wiary christianskiey naruszyć y zwętlić nie mogą. 
Drugie są które znaczny przydatek^ a ktemu głupi y nikczemny poka- 
zuią. A pokazuią gi tak barzo, że się żadnemu bacznemu podobać nie 
mogą. Trzecie są które z kraiu w text nieopatrznie wlazły. A to stąd, 
iż co sobie drugi na kraiu dla pamięci naznaczył : to drugi przepisuiąc 
księgi, w text włożył, mniemaiąc prostak żeby to było przestąpienie: 
a nie dla pamięci znaczenie. Jako Erasmus pokazuie. Czwarte ieszcze 
są, które się wprowadziły z nieopatrzności słówek sobie podobnych 
iako Typos a Topos , y insze tym podobne. Ale przed się to wszytko 
własnego lextu słowa Bożego zepsować abo w podeyrzenie przywieść 
u wiernych nie może. A zwłaszcza u tych którzy się szczerze słowa 
Bożego mocnie trzymaią. Wedle którego , ty ktoreby się zdały być 
różnicami łacno naprawić porządnym wykładem mogą. Lecz na tym 
niech będzie dosyć, tak o księgach ktorychem ia używał, iako też y o 
tych różnicach ktorem przy pospolitym czytaniu okazał. 

» A co się też tknie naprawy, tedy y o tym wiedz źem się nigdziey 
nie waiyl naprawiać textu pospolitego greckiego (bo mię to do inszyclt 
(^zapewne omyłka, zamiast: od inszych) bolało którzy się tak śmiałymi 
w tym pokazali) (*) iuż z dawna od wszytkich przyiętego y pochwalo- 
nego, chociażem u starych onych, a mogę rzec u przednieyszych pisa- 
rzow, co inszego na kilku mieyscach widział, alem tylko poprawoiuał, 
niewłasnego na nasz polski ięzyk z ięzyka greckiego przekładu : W któ- 
rym przekładaniu słowam niektóre uie przekładaiąc ich zostawił : Dru- 



(*) Zda się , że tu Czechowicz Budnemu przymawia. 



124 NOTY, N. 2319. 

giem zaś iiail pospolity zwyczay, iafco nie własne, odmienił. Zosta- 
wiłem nie ktorc^Żytlowskie litore leź y sami pisarze nowejfo testamentu 
pisząc po jjrecku, także przekładaczc łacińscy zostawili, jako Amen, 
Alleluia, Gehenna, Pasclia, Rliaka, także leż y p^reckie od łacinnikow, 
y inszycli narodów nieprzckładanc, iako Gliristus , cliristianin , Ewa- 
nielia , Apostoł, Tetrarclia co znaczy Książę alio przelożonejjo Pana 
nad czwartą częścią, iako Łuk. 3. v. j., iam też nieprzcłozoiie zosta- 
wił. A uczyniłem to dla tcjjo zem iedny znośne być baczył, a o dru- 
gicbem tak trzymał, iż ie wszyscy rozumieią. Trzecie widziałem nic- 
krzeczy przełożone, iako na przykład Paschy, którą wiełką nocą: y 
Gehenny którą piekłem przekładano : o czym iżem na swym mieyscu 
powiedział, tu się bawić niechcę. Odmieniłem zaś ty I:torem widział 
y niewłaśnie y niesłusznie zdawna przełożone, cłiociaż u inszych po- 
spolite były, y po dziś dzień są. Jako ponurzenia miasto Krztu ; po- 
nurzyciela miasto Krczycieła : ucznia miasto zwolennika ; zgromadze- 
nia miasto bożnice, wawcz^cte/a miasto mistrza, y inszych kilka. Com 
uczynił nie z iakiego zuchwalstwa, ale iżem z własności slow greckich, 
które na nasz ięzyk mogły być przystoynie przełożone , *coś inszego 
upatrował." Obszernomi wywodami stara się Czechowicz usprawiedli- 
wić swoje wyrazy mianowicie p onur zenie , i wywód ten zamyka uwa- 
gą : «W co gdyby kto rzezwim okiem a wszey lipkości wolnym poy- 
zrzeć chciał, tak mniemam że się tey odmianie nazwiska tego dziwo- 
wać przestanie y na mię się tym mniey gniewać będzie. A mam na- 
dzieię w Bogu że y tych, którzy tak działaią maiąc taki obłok za sobą 
świadków, przestanie Nurkami nazywać." 

O wyrazie zgromadzenie zamiast hoinicy i innych wyrazach tak się 
iłómaczy: «Toż mówię ^ o zgromadzeniu, które ia kładę miasto bo- 
żnice, tam gdzie stoi słowo greckie synagogi które idzie a synago , co 
znaczy zgromadzam, iako y w Krakowskim wydaniu Jak. 2. v. 2. prze- 
łożono, iako EkklisiazhoT, od zebrania na iedno mieysce ludzi zwoła- 
nych znamiouuie, ale Kościoła nigdzie. Bo to słowo Kościói, cho- 
ciażby bałwochwalniam pogańskim y papieskim służyć mogło, a zwła- 
szcza (mówię) papieskim: dlatego iż lam wiele umarłych ludzi kości 
cłiowaią , y w każdy ie ołtarz kładą , y przy każdey mszycy ony wspo- 
minaią mówiąc : et auorum reliauiae in hoc altari continentur etc, ale 
zebraniu zwołanych na iedno mieysce łudzi, żadną miarą służyć nie 
może. Które słowo Kościół, li się barzo w ludzi wkradło, y barzo 
się spospolitowało, tedym go tak zgoła przy teraznieyszym wydaniu 
Nowego Testamentu odrzucić nie śmiał, aźby tak pierwey ludzie tą 
przedmową przestrzeżcni na potym byli. A zostawiłem ie na tych 
mieyscach gdzie Grefcowie tych dwóch slow używaią Naos a Hieron, 
a to gdy mówią o Kościele Jerozolimskim , o ciałach naszych, y o przy- 
bytkach niebieskich, które słówka wedle własności ich takby miały być 
przekładane Naos mieszkanie abo pałac a Naio hahito , mieszkam, iako 



NOTY, N. 2319. 125 

y żydowskie słowo toż znamionuie Hechal pałac , niieszitanic , przy- 
hytels. A Hieron ofiarownia, iako Eidoleion bałwochwainia , Ittorc 
idzie od Hiereuo ofiaruic, od którego Hiereion oflara y Iliereus ofia- 
rownik , a nie ono włoskie słówko od Polaków zepsowane a capellaca- 
pelłanus Kapłan, iąhie Stauros krzyż, co też y szubienicę abo sochę 
na ktorey kto był zawieszon znamionuie, bo też to niepewna ieśłi taki 
kształt był tey szubienice, iaką teraz w papiestwie nialuią, gdyż się 
Grekowic z nimi w tym malowaniu nie do końca zgadzają, iako y in- 
szych wiele których teraz przypominać się nie godzi. 

»Są też ieszczc niektóre słowa Greckie z których iedno wiele rze- 
czy znaczy, tak że się nie mogło wszędy, ani może ieduako przekła- 
dać. Ale się często y gęsto wedle potrzeby musi odmieniać." Takie- 
mi być mieni wyrazy: Hypiretis , Doulos , Paidagogos , a mianowicie 
Logos f którego różne znaczenia, wytykając miejsca Nowego Testa- 
mentu, przechodzi. Zatrzymuje się też nieco nad wyrazami, które 
lubo są różne w oryginale, jednym przecie wyrazem po polsku się tłó- 
maczą, np. Kakos , Poniros , Phaulos etc, ^acz każdy z nich ma swą 
niejaką własność, wszakże my wszystkie tem słówkiem z^i^ przekładamy. 

Tłómaczy potem różne znaki w texcie polskim użyte. Powiada, 
że i n Ruskich Rozdziałów Zaczalami zwanych, uiywamy, kładąc ie 
łez na kraiach, ii nas o to zosobna bracia Ruskich kraiow żądali. 
Gdyż oni w swych pisanych księgach , kapituł naszych nie maią." 

Nakoniee o przydatkach swoich i treściach każdego rozdziału tak 
pisze: »A nawet Czytelniku miły, długą się iuż przedmową nie ba- 
wiąc, tego dokładani, iż ieśli co iest potrzebnego, tak ku twey prze- 
strodze y napomnieniu, iako y kogo drugiego, coby też ten nasz prze- 
kład czytał, tedy to iest potrzebnego, a przekładaczowi , nie wykła- 
daczowi przystoynego , w przydatkach obaczysz." 

» A co się tknie argumentów, aczem ich nie miał był wołey przy- 
dawać do każdey kapituły, a to dla tych dwu przyczyn : Naprzód aby 
księgi wielkie nie były, potym żem przedtym wierszem prostym napi- 
sał był Summariusz wszytkiego Nowego testamentu, który sobie nie- 
wiem z iaką śmiałością niektórzy przywłaszczywszy (*), łaskę sobie u wiel- 
kich stanów icdnali. Jednak źc się tak drugim zdało, żeby kładzione 
Iiyły dla ludzi prostych, tedy się y temu ich żądaniu dosyć zstać mu- 
siało." 

Data Przedmowy: Z Lublina 27 dnia Lipca, Roku od narodzenia 
Jezusa Christusa syna Bożego 1577. 

Por. Ringeltaube Nachricht von Polnischen Bibeln. — Lauterbach,^ 
Ariano-Socinismus p. 253.— Steiner Pohlnische Bibliotek 3 und 4 Heft.^ 
gdzie jest; Nachricht von dem sehr selten pohlnischen Neuen Testa- 
mente des arianischen oder unitarischen Lehrers Martin Czechowic 



{') Summarjusz ten wyszedł pod n.izwiskiem Macieja WierzLięty. 



126 NOTY, N. 2322. 

(von Herm Carl Dawid Klesel dliesten Prediger {^er Neu- Sładt Thorn). 
Zob. Bock. 

Mylnie powiada Czacl^i (T. I. p.302.) w nocie, twierdząc, iż Mar- 
cin Czechowicz wydal Bibiją w Łosku 1577 r. — Podobnie bł.^dzi Salig 
w swojej Hisloryi Augshurgskiego J^J^yznania T. II. j). 659. nDieBre- 
ster Bibel (powiada) ist von viel€7i vei'Woi'fen und verddchti(f gemacht 
worden, biss Simon Budnaeus das alte Testament nach dem Ehraei- 
schen Grund-Texłe a. £571 auf Kosten und in der Drukerey Mathiae 
Kayiezinski, Mart. Czechorizlii aher a, 1577 das Neu Testament, heyde 
in 4to, druchen liessen.^^ Błąd Sali^^^a jest w tćm, źc Budny przy Sla- 
ryra Testamencie i J\owy wydał. Obacz wyżej przekład Budneg^o JNN. 
2267, 2268. 

Por. Begenvolscii Systema Historico- Chronologicum Ecclesiar. Sla- 
vonicarum p . 146 . Ringeltaube p. 159. świadczy, iż przekład Czecbo- 
wicza różni się od innycli przekładów polskicli Nowego Testamentu , I 
źe on krytykuje przekład i przypiski Budnego w piśmie swojćm : Roz- 
mowy Chrześciańskie etc. U Alexego Rodeckiego , 1575, 4. Obszer- 
ny opis tego wydania Nowego Testamentu przez Dawida Klesela, zob. 
w Poln. Bibliotb. 1787. Heft. III. p. 46—66. i Heft. IV. p. 32—49. 

Marcin Czechowicz był naprzód Kaznodzieją w Wilnie, potem 
w Kujawach, ns koniec w Lublinie. Umarł r. 1608. zob. o nim i jego 
nauce Lauterbaclia Ariano- Socinianismus p. 253. Lubieniecki Hist. Re- 
form. Pol. p. 129. (B. II. 519). — Stanisław Potocki czyni o nim wzmian- 
kę w Roczn. Tow. Warsz. Prz..Nauk. I. 87. 

2322. Na przodzie Przedmowa do Czytelnika Chrześciauskiego. 
(paginacja idzie tylko do str. 144.) Część ta zawiera czterech Ewange- 
listów i Dzieje Apostolskie. — Część druga, zajmuje Listy Apostołów 
i Objawienie S. Jana. 

Wydawca niewiadomy tak o tej edycji pisze: «Napierwey: Pilnie 
za pomocą Boga miłego w ty księgi poyzrzawszy, łacny poznać możesz 
postępek prawości i szczyrości Pisma tego, ktoremuśmy nic nie przy- 
dali ani odeymowali , iedno podług Wersyey prawdziwcy na ten ięzyfc 
Polski z Greckiego przełożono (*), przeto się omylnosci (co bywa tru- 
cizną zwana) żadney obawiać niepotrzeba. Tudzież innych na świa- 
tłość plerwcy wydanych na sposób taki, w tey mierze daleko uprze- 
dzaią. 

wPowtore, dla łepszey pamięci y obiitszego wyrozumienia. Kapi- 
tuła każda w wiersze rozdzielona, a liczba onych wicrszow na brze- 
gach wnętrznych położona iest. 

»Potrzecie, aby się każdy łatwiey dorozumieć mógł, co każda 



(") Niewiadomo co tu myślał wydawca: jeżeli z Greckiego 'języka przekładał, wi<;c 
z oryginału a nie z wersji. (L. S.) 



NOTY, N. 2322-2326. 127 

Kapituła w sobie zawiera, Argumenta y summy są przydane przy ka- 
żdym rozdziale. 

» Poczwarte , Enanielią y Lefeeyą każdą do swey Nicdzieley, albo 
leż y na uroczyste święta przynależącą, na przednieyszym brzegu po- 
łożylicbmy. 

»A co lepszep;o, Concordancye Pisma S. Prorockiego, tamże na 
tym mieyscu obaczysz, fctore cię do wiadomości pism świętych wiodą. 

)>]Na samym końcu przydanye iest Reiestr Lekcyi y Ewanieiyi^ dla 
naicpszego znalezienia czasów y porządku rocznego. 

BtMithowski (II. 520.) wspouiina z domjiiemania Uiugeltaube, wy- 
danie tegoż Nou ego Testamentu z r. 1593. 4. Ejcemplarz, który miał 
Rliigcitaubc, byl bez tytutu, i domyśla się tylko, że był drukowany 
w Wilnie. W Dedykacji do Krzysztofa Zenowicza Wojewody Brze- 
skicp;o podpisany wydawca: Mikolay Juriewicz Zenowicz. Drukarz 
w Przedmowie do czytelnika oznaczony tylko początkową literą : S. — 
W Miscellanea Cracov. 1814 1. 90, wyraźnie wymienione jest wydanie 
Wileńskie lego roku. T 

2323. Na odwrocie tytutu następna odezwa Czechowicza do Czy- 
telnika : «Wiele się ich naydowało y naydzie, czytelniku łaskawy, 
którzy pragnęli mieć testament nowy naszego przekładu: ale będąc nie- 
dostatecznymi nie mogli się na tak wiele groszy zdobyć, za ktoreby 
iey kupili. Przetoż im foiguiąc, staraliśmy się, aby mnicyszą literą, y 
formą wydrukowany wyszedł. A iż się w pierwszym wydaniu nieco 
omyłek naydowało: teraześmy się starali, żeby odięte mogły być: ile 
z nas mogło być (o czym się da Pan Bóg potym da sprawa) w tym się 
przed Bogiem y wiernymi oświadczaiąc, iż nie myślimy, aniśmy my- 
ślili, z swego się ważyć co przydawać, ku zwątleniu sznura wiary o 
iednyni Bogu oycu i t. d." Nie jest to jednak proste przedrukowanie, 
wiele odmian zachod/.i w samym przekładzie. (L. S.) 

2326. Bentkowski w Historji Literatury Polskiej, Tom II.str.533 nast., 
w ślad za opisem bibijograficznym przekładów polskicb Pisma ś., bardzo 
trafnie pomieścił tablicę przekładów tych, porządkiem czasu. Tymże spo- 
sobem, z podziałem na cztery wieki, pomieszcza się tu tablica podobna 
35 rozszerzeniem do tłómaczeń, które i w obcych mowach w Polsce wy- 
chodziły. Numer wydań tycb, przewyższa w dwójnasób wzięty numer 
Bentkowskiego, wyjąwszy z tego ostatniego, policzone dwa wydania 
przekładu Raba, których w tym opisie zgoła nie pomieściliśmy. 

FFiek XVI. 

1517 — 1519. Bibija Ruska wedle wulgaty łacińskiej , przekładu Sko- 

ryny, w Pradze. N. 2279. 
1540. Nowy Testament hebrajski, w Krakowie. N. 2337. 
1551 — 552. Nowy Testament Ewangelicki polski przekładu Seklucja- 

na, w Królewcu. N. 2301. 



1Ś8 NOTY, N. 2326. 

1554. Nowy Testament, tenże, tamże. N. 2302. 

1555. Nowy Testament, tenże, tamże. N. 2303. 

1556. Nowy Testament Katolicki polski, przekładu niewiadomego (*), 
w Krakowie. N. 2289. 

1561. BiMja Katolicka polska, przekładu niewiadomego, zwana Bi- 

hlją Leopolity, w Krakowie. N. 2257. 
1563. Bibija Sociniańska polska, zwana Bihlją Radziwillowskąy 

przekładu wielu, w Brześciu Litew". N. 2266. 

1563. Nowy Testament Sociniaiiski polski, w Nieświźu. N. 2315. 

1564. Nowy Testament Katolicki pplski, w Krakowie. N. 2290. 
1566. Nowy Testament Sociniański polski, w Brześciu Litew. N.2316. 
1568. Nowy Testament Sociniański polski, w Nieświźu. N. 2317. 
1568. Nowy Testament Katolicki polski, przekładu niewiadomego, 

w Krakowie. N. 2291. 

1570. Bibija Sociniańska polska, przekładu Budnego, w Nieświźu. 
N. 2267. 

1572. Bibija Sociniańska, tai sama, tamże. N. 2268. 

1574. Bibija Katolicka polska, przekładu niewiadomego,' zwana -Bi- 
hlją LeopoUty, w Krakowie. N. 2258. 

1574. Nowy Testament Sociniański polski, w Łosku. N. 2318. 

1577. Bibija Katolicka polska, przekładu niewiadomego, w Krako- 
wie. N. 2258. 

1577. Nowy Testament Sociniański polski, przekładu Czecbowicza, 
w Rakowie. N. 2319. 

1580. Nowy Testament Sociniański polski, w Wilnie. N. 2320. 

1580. Nowy Testament Sławiański, w Ostrogu. N. 2330. 

1581. Bibija Ruska Prawosławna, tłumaczenia niewiadomego, w O- 
strogu. N. 2280. 

1585. Nowy Testament Sociniański polski, w Toruniu. N. 2322. 
1585. Nowy Testament Sociniański polski, w Wilnie. N. 2321. 

1593. Nowy Testament Katolicki polski, przekładu Wujka, w Kra- 
kowie. N. 2292. 

1594. Nowy Testament Katolicki polski, feuie, w Krakowie. N.2293. 
1594. Nowy Testament Katolicki polski, przekładu Wujka, w Po- 
znaniu. N. 2294. 

1594. Nowy Testament Sociniański polski, w Rakowie. N. 2323. 
1599. Bibija Katolicka polska, przekładu Wujka, w Krakowie. N.2260. 

iTiek xvn. 

1606. Nowy Testament Ewangelicki polski, przekładu Walent. Scbmał- 

za, w Gdańsku. N. 2304. 
1606. Nowy Testament Sociniański polski, w Rakowie. N. 2324. 



(*) Zob. notę do N. 2289. 



NOTY, N. 2326. 129 

1610. Biblja Hebrajska, w Krakowie. N. 2287. 

1611. Nowy Testament Stawlański, w Jewiu. N. 2331. 

1617. Nowy Testament Katolicki polski, przekłada Wujka, w Kra- 
kowie. N. 2295. 

1620. Nowy Testament Sociniański polski, przekłada Schmalza, w Ra- 
kowie. N. 2325. 

1622. (?) Biblja Katolicka polska, przekłada Wujka, jW Krakowie. 
N. 2261. 

1623. Nowy Testament Sławiański, w Wilnie. N. 2333. 

1630. Nowy Testament Socinjauski niemiecki, w Rakowie. N. 2329. 
1632. Biblja Ewangelicka Polska, przekłada Pawła Paljura, w Gdań- 
sku. N. 2269. 

1632. Nowy Testament Ewangelicki polski, przekładu Paljura, w Gdań- 
sku. N. 2305. 

1633. Nowy Testament Ewangelicki polski, tamże. N. 2306. 
1635. Nowy Testament Sławiański, w Jewiu. N. 2334. 
1641. Nowy Testament Sławiański, w Wilnie. N. 2332. 

1647. Nowy Testament Katolicki polski, przekłada Wujka , w Kra- 
kowie. N. 2296. 

1660. Biblja Ewangelicka polska , przekładu Paljura, w Amsterda- 
mie. N. 2270. 

1660. Biblja Ewangelicka Litewska , przekładu Chylińskiego, w Lon- 
dynie. N. 2283. 

1686. Nowy Testament Socinjański polski, przekładu Schmalza, w Am- 
sterdamie. N. 2326. 

FTiek XFin. 

1701. Nowy Testament Ewangelicki litewski, w Królewcu. N. 2335. 
1708. Nowy Testament Ewangelicki polski, przekładu Paljura, wBrze- 
gu Szlązkim. N. 2307. 

1725. Nowy Testament Ewangelicki polski, przekłada tegoż, W Brze- 
gu Szlązkim. N. 2308. 

1726. Biblja Ewangelicka polska, przekładu Paljura, w Hali Magdeb. 
N. 2271. 

1726. (?) Nowy Testament Ewangelicki polski. N.2309. 

1727. Nowy Testament Ewangelicki polski, w Lipsku. N. 2310. 

1727. Nowy Testament Ewangelicki polski, w Lipsku. N. 2311. 

1728. Nowy Testament Ewangelicki polski, w Lipsku. N. 2312. 

1730. Nowy Testament Ewangelicki polski, przekłada Paljura, w Kró- 
lewcu. N. 2313. 

1731. Biblja Ewangelicka niemiecka, w Gdańska. N. 2277. 

1735. Biblja Ewangelicka litewska, w Królewcu. N. 2284. 

1736. Nowy Testament Ewangelicki polski, przekładu Paljura, wKró- 
lewcu. N. 2314. 

Tom H. 17 



130 NOTY, N. 2326. 

1737. Nowy Testament, tenże, łamie. N. 2314. w przyp. 

1738. Bibija Ewangelicka polska, przekł. Paljura, w Królewcu. N. 2272. 

1739. Biblja Ewangelicka litewska, w Królewcu. N. 2285. 

1740. Biblja Katolicka polska, jłrzekładu Jak. Wujka, w Wrocławiu. 
N. 2262. 

b. r. Nowy Testament Katolicki polski, przekładu Wujka, w Wro- 
cławiu. N. 2297. 

1743. Biblja Ruska, w Supraślu. N. 2281. 

1749. Biblja Ewangelicka niemiecka, w Gdańsku. N. 2278. 

1755. Biblja Ewangelicka litewska, w Królewcu. N. 22S6. 

1768. Biblja Ewangelicka polska, przekładu Paljura, w Brzegu Szląz- 
klm. N. 2273. 

1771. Biblja Katolicka polska, przekładu Wujka, w Wrocławiu. 
N. 2263. 

1772. Nowy Testament Katolicki polski, przekładu Wujka, w Cheł- 
mie. N. 2290. 

1779. Biblja Ewangelicka polska- przekładu Paljura, w Królewcu. 

N.2274. 
1798. Biblja Sławiańska, w Poczajowie. N. 2282. 

FTiek XIX. 

1806. Biblja Katolicka polska, przekładu Jak. Wujka, w Wrocła- 
wiu. N. 2264. 

1810. Biblja Ewangelicka polska, przekładu Paljura, w Berlinie. 
N. 2275. 

1815. Nowy Testament Katolicki polski, przekładu Wujka, w Pe- 
tersburgu. N. 2299. 

1816. Nowy Testament Katolicki litewski , w Wilnie. N. 2336. 
1819. Nowy Testament Katolicki polski, przekładu Wujka, w Mo- 
skwie. N.2300. 

1821. Biblja Katolicka polska, przekładu Wujka, w Warszawie. 
N. 2265. 

1823. Biblja Ewangelicka polska, przekładu Paljura, w Królewcu. 
N. 2276. 

1824. Biblja Hebrajska, (w Wilnie?). N. 2288. 



Z dawniejszych wydań Biblji i Nowego Testamentu polskich, ja- 
kie udało się zebrać, ku porównaniu textu i oznaczeniu niejakiemu ró- 
żnic między niemi, pomieszczamy tu miejsce z Listu Pawła Apostoła 
do Tymoteusza, Wtórego , część Rozdz. 2. 

Biblja Leopolity, w Krakowie 1561. 
„A tak ty moy namileyszy synu, posilay się w łasce kthora iest w Chry- 
stusie Jezusie, a te rzeczy kthorcś odemnie słyszał przez wiele świad- 
ków, zalecay wiernym ludziom, kthorzy będą sposobni insse też nau- 



NOTY, N. 2326. 131 

cźać. Pracuy iafco dobry żołnierz Jezu Chrystusów. Zadny ktoryć 
rycerską sluźy Bogn, uie plecie się swieekiemi sprawami, aby się o- 
nemu podobał, komu się oddał. Bo y ten kthory się potyka w boiu , 
nie bywa koronowan , chyba by tbak iako przystoi boiował. i t. d." 

Biblja Radziwiłłowska, w Brześciu 1563. 
,,Ty tedy synu moy bądź umocnion przez łaskę, która iest w Krystu- 
sie Jezusie. A ty rzeczy któreś słyszał odemnie między wielą świad- 
ków , porucźay wiernym ludziam, którzy teź będą godui ku naucza- 
niu inszych. A tak ty cierp ucisk iako dobry żołnierz Jezu Krystu- 
sow. Żaden który walczy nie wikle się sprawami żywota, aby się te- 
mu podobał który go obrał na rycerstwo. A icśliby kto też walczył, 
nie bywa koronowan, ieśliby przystoynie nie walczył, i t. d." 

Biblja Leopolity, w Krakowie 1577. 
,,A tak ty moy namilszy Synu, pośilay się w łasce która iest w Chry- 
stusie Jezusie , a te rzeczy któreś odemnie słyszał przez wiele świad- 
ków zalecay ie wiernym ludziom którzy będą sposobni insze też na- 
uczać. Pracuy iako dobry żołnierz Jezu Chrystusów. Zadny ktoryć 
rycerską służy Bogu, nie plecie się świeckimi sprawami, aby się one- 
mu podobał, komu się oddał. Bo y ten kto się potyka w boiu, nie 
bywa koronowan, chybaby tak iako przystoi boiował. i t. d." 

Biblja FTujha, w Krakowie 1599. 
,,Ty tedy Synu móy, zmacniay się w łasce, która iest w Chrystusie Je- 
zusie : a coś słyszał odemnie przez wiele świadków, tóż zalćcay wier- 
nym ludziom, którzy sposobni będą y inszych uczyć. Pracuy iako 
dobry żołnierz Chrystusa Jezusa. Żaden służąc żołnierzską Bogu nie 
wikle się sprawami świetckimi ; aby się temu podobał któremu się u- 
dał. Bo y który na placu się potyka nie bierze wiciica ażby się przy- 
stoynie potykał, it.d." 

Nowy Testament Gdański, 1606. 
,,Ty tedy Synu moy zmacniay się w łasce która iest w Chrystusie Je- 
zusie. A coś słyszał odemnie przed wielą świadków , toż przekładay 
wiernym ludziom, którzy też godni będą ku nauczaniu inszych. Ty 
tedy cierp złe, iako dobry żołnierz Jezusa Chrystusa. Żaden który 
wojuie, nie wikle się sprawami żywota, aby się temu podobał który 
go obrał na żołnierstwo. A iesliby się też kto potykał, nie bywa ko- 
ronowan, ieśliby się przystoynie nie potykał, it.d." 

Nowy Testament Rakowskie 1620. 
,,Ty tedy synu moy bądź umocnion w łasce, która iest W Chrlstusie Je- 
zusie. A rzeczy któreś słyszał odemnie przez wiele świadków, te 
przekładay wiernym ludziom , którzy sposobni będą y drugich nau- 
czać. Ty tedy cierp' złe iako dobry żołnierz Jezusa Christusa. Ża- 
den woiuiący nie wikle się tego' żywota sprawami, aby się onemu 
który żołnierze przyiął, podobał. A iesliby się też potykał kto, me 
bywa koronowan, iesliby się prawie nie potykał, i t. d." 



132 NOTY, N. 12326. 

Bibija Gdańska, 1632. 

,,Przetoź ty synu moj, zinacniaj śię w lasce, Łtora iest w Chrystusie Je- 
zusie. A coś słyszał ode mnie przed wielą świadków, tejjoź śi«; po- 
wierz wiernym ludziom^ ktoizyby sposobni łjyłi y inszych nauczać. 
Przetoź ty cierp złe, iaho dobry żołnierz Jezusa Chrystusa. Żaden 
który żołnierską służy nie wikle śię sprawami tego żywota, aby śię 
temu, od którego za żołnierza przyjęty iest, podobał. A choćby śię 
też kto potykał, nie bywa koronowany, iesłiby śię przystojnie nie po- 
tykał, i t. d." 

Noivy Testament Ff^ujka, w Krakowie 1647. 

„Ty tedy synu moy, bądź umocnion w łasce, która iest w Chrystusie 
Jezusie : a cos słyszał odeninie przez wiele świadków , toż zlecay 
wiernym ludziom którzy toż sposobni będą ku nauczaniu drugich. Pra- 
cuy iako dobry żołnierz Jezu Chrystusów. Żaden służąc żołnierską 
Bogu , nie bawi się sprawami świeckimi : aby się temu podobał które- 
mu się oddał. Bo y w gonitwacłi pracuiący nie bierze wieńca, ażby 
prawi- wygrał, i t. d." 

Bibija Gdańska, w Amsterdamie 1660. 

Co do litery tak, jak w wydaniu r. 1632. Zob. wyżej. 
Nowy Testament Bakotoski, w Amsterdamie 1686. 

„Ty tedy synu moy, bądź umocnian w łasce, która (iest) w Christusie 
Jezusie. A (rzeczy) ktorcń słyszał odemnie przez wiele świadków , 
te przekladay wiernym ludziom, którzy sposobni będą y drugich na- 
uczać. Ty tedy cierp złe iako dobry żołnierz Jezusa Christusa. Ża- 
den woiuiący nie wikle się (tego) żywota sprawami, aby się onemu, 
klory żołnierze przyiął, podobał. A iesliby się też potykał kto, nic 
bywa korono wan , iesliby się prawie nie potykał, it.d." . 
Bibija Gdańska, w Hali 1726. 

Słowo w słowo jak w wydaniu r. 1632. z orlografją tylko zmienio- 
ną : moy, zraacniay, iako, przyięty it. d. nauczać, ieźliby i t. d. 

Przyłączamy także miejsca dwa ze czterech wydań Bibiji i Nowe- 
go Testamentu Katolickich odKudrewicza przywiedzionych, wMiscell. 
Cracoviensia 1S14. p. 112 nast. 

Mat. IV. V. i. 

R. 1556. A wstąpiwssy Jezus w łódkę przewiózł sie y przyssedf 
do miasta swoiego. Y oto ofiarowali mu paraliżem zarażonego , leżą- 
cego na łożu. 

R. 1561. A wsthąpiwszy Jezus do lodki przeAviozłsic, y przyssedł 
do miasta swoiego. Y oto wneth ofiarowali mu paraliżem zarażonego, 
leżącego na łossku. 

R. l564. A wstąpiwszy Jezus do łódki przewiózł się, i przyszedł 
do miasta swoiego i oto hnet ofiarowali mu paraliżem zarażonego, le- 
żącego na łóżku. 



NOTY, N. 2328. 133 

R. 1577. A wstąpiwszy Jezus do łódki, przewiózł sie y przyszedł 
do miasta swoiego. A oto oGarowali mu paraliżem zarażonego , le- 
żącego na łóżku. 

Łuk. XFL V. 1—2. i V. e. 

R. 1556. Człowiek niektóry był bogaty, ktori miał włodarza, a 
ten był oskarżon u niego , jakoby rozprossił dobra jego. i wezwał go, 
y rzekł icmu. Czo to słyssę o tobie? odday lidżbę włodarstwa twego, 
abowiemjuż więcey nie możesz włodować. 

V. 6. Weźmi zapis twoi, a siądź rycbło, napisz pięćdziesiąt. 

R. 1561. Był jeden Człowiek bogaty, ktbory miał włodarza, a 
ten był oskarżon u niego, jakoby rozproszył dobra jego. Y przyzwał 
go 5 a rzekł do liiego : Co to slyssę o tobie? Odday liczbę włodarstwa 
twego : bo Już więcey nie będziesz raogl włodować. 

V. 6. Weźmi szulbrycht, a siądź co rycbley, napiszże pięćdziesiąth. 

R. 1564. Był jeden Cżłowiefc bogaty, który miał Włodarza, a 
ten był oskarżon u niego, jakoby rozproszyL dobra jego. Y przyzwał 
go, a rzekł do niego. Coż to słyszę o tobie? Odday liczbę włodar- 
stwa twoiego: bo iuż więcey nie będziesz mógł włodować. 

V. 6. Weźmi szuldbryff twoy, a siądź co rycbley, napiszże pięć- 
dziesiąt. 

R. 1577. Był jeden człowiek bogaty, który miał włodarza, a 
ten był oskarżon u niego, jakoby rozproszył dobra jego. Y przyzwał 
go, a rzekł do niego: Co to słyszę o tobie? Odday liczbę włodarstwa 
twego, bo już więcey nie będziesz mógł włodować. 

V. 6. Weźmi cyrograff twoy, a siądź co rycbley, napiszże pięć- 
dziesiąt. 

2328. Gdy Wujek w swoim przekład/.ie nowego Testamentu , 
wytknął fałsze i zdrady (tych wyrazów używa Zebrowski, w przekła- 
dzie Nowego Testamentu przez Czechowicza wydanym , Czechowicz 
wydał (bez miejsca druku i roku, lecz w Rakowie , u Alexego Rodec- 
liiego, r. 1597. (*) Zebrowski p. 104) pismo na swoje obronę , podtytu- 
łem : Plaslr. -r- Zebrowskiemu podobało się zbijać Plastr Czechowir 
cza, wydaniem tej Recepty. W dedykacji powiada: ,, Wydał Czecho- 
wic Minister Nowokczeński pod mury Lubelskicmi, Plastr jakiś, w któ- 
rym wszystkie stany i swietckie y duchowne, y owszem ziemskie y 
niebieskie, tak szkaradnie maże, że, by też kto z piekła miał pisać, 
niemogłby sprośnieyszemi słowy mówić." Twierdzi też że niepodo- 
bna jest granic oyczystych ze strony Tureckiey bronić , gdy Nowo- 
krzczeiicy, nowi Turcy, Podgórze i° Wołyń osadzą, jako już po czę- 
ści aż pod Kijów podparli: rychley (mówi) ci nas wydadzą, nii obro- 



(*) W Bibljografji N. 2327 wymieniony na powadze Bandtkiego, rok druku 1594; 
drukarnia Sebast. Sternackiego. 



134 NOTY, N. 2328. 

nią ; nie bardzo warownie takimi ludźmi osadzaią się granice, którzy 
przychylnieyszemi są Turkom, , niili Chrześcianom. 

p. 8. powiada Zebrowski , źe Czechowicz ujrzawszy wydanie No- 
wego Testamentu Wujka , musiat swój przekład na nowo wydać, i 
przywodzi wyrazy samegoż Czechowicza z drugiej edycji fol. 1. ,,Ale 
obaczywszy wydanie Nowego Testamentu Katolickie, dopiero musiał 
znowu swoy wydać: y iako sam mówi, fol. i. to iv nim odmienić i 
tego poprawić ^ czemu się z przodku na on czas folgoivać musiało cze- 
mu się i teraz ieszcze po części folgowało. Toć są słowa icgo : iako- 
by daiąc znać, źe go ieszcze trzeci raz ma woIjj poprawiać, gdyż mu- 
siał czemuś folgować , a nie tak jako jest tłumaczyć." — Miejsce to jest 
skazówką, że odr. 1577, w którym wyszło pierwsze wydanie Nowego Te- 
stamentu Czechowicza , niebyło innego wydania aź do r. 1594. Por. 
NN. 2319, 2323. Na innych także miejscach wspomina Zebrowski 
w tem dziele drugą edycją Czechowiczowską. Zob. niżej. 

p. 12 tak mówi o Czecliowiczu : ,,Niżeś dySputować zaczął, 
temlś się był zaklął : aby cię Bóg niemotą skarał , ieśłibyś fałszu 
popierał. Rzekli wszyscy, co ich iedno było, Amen. ' Nie wie- 
le czasu wyszło, ty będąc zdrowym i żadnego boIu nie czuiąc, ta- 
keś zamilkł, żeś o tey opoce mówiąc, iako kamień oniemiał, i sło- 
waś wiccey Czechowiczu 'przerzec nie mógł. Czego nic tylko Katoli- 
cy zacni ludzie świadkami byli, ale i także Nurkowie. Między inszy- 
mi stary on wasz wyrwa OtwinowSki (który przed 20 lat z pokory 
swey Nowokrzczeńskiey śmiał się był w Lublinie na Kapłany, na Pro- 
cessyą , clicąc im Monstancyą wydrzeć, aż go niewiasty odpłoszyły), 
ten opisuiąc tamte Dysputacyą , nie mógł tego zaprzeć, i przeto tak 
pisze o tobie Czechowiczu. 

Lecz on potym rzekłszy to ; nie 'nrjem co się dziele , 
Ze tak mówić nic mogę, ięzyk iakos' mdleie. 

p. 67. ,5wiem od twego Budnego, że ty łedwoś gębę Greckim 
abecadłem pomazał, a chcesz się udadź za Demostenesa. 

p. 102. ,, Powiadasz o jakimsi twoim nowego Testamentu wyda- 
niu mnieyszą formą: nie wiem łitore to wydanie rozumiesz? ia nie wi- 
działem inszego, tylko ono co go twoy AIexi w Rakowie nie dawno 
drukował, tenli to iest albo nie: któżby to zgadnął? Jeśliż twoy, cze- 
mużeś imienia nic przypisał, aby wszyscy wiedzieli, żęto onego wiel- 
kiego Rabina Żydowskiego Czechowicza wydanie? i t. d." 

Z tych słów Zebrowskiego można wnosić, że on znał tylko drugą edy- 
cją Nowego Testamentu Czechowicza^ że ona wyszła także w Rako- 
wie, a wyrazy niedawno drukował, okazuią że drukował przed rokiem 
1597. — Sam Czechowicz przytoczony od Zebrowskiego p. 104 mówi 
o drugiej edycji: ,, Słoiva ktorem ia kładł na kraiu, tv text są ivło- 
ione : z czego tak sie drukarz wyprawował , ii małe miał kraie: prze- 



JNOTY, N. 2330—2346. 135 

to wolał często te które hyły na hraiu właśnie w łext zaraz włożyć. 
Ale się mnie przedsię nie dogodziło , ani dosyć stało. 

Wreście, mówi Sobolewski, pisma Czechowicza pod tytułem Plastr 
nie znam: wyjątki zaś z nieg^o Zebrowski w swojem piśmie umieści}. 
Zebrowski nie pisze się jeszcze Jezuitą^ lecz wyznaje, iź dlug^o byt 
ich studentem. 

2330. Koniec przedmowy taki jest : „ T-ŁMHie mo^ihmtj bm , et bca- 
KHWŁ CiMHpeuieMT. , o ć^aro^ecmHBbiń KHame , ^a BocnpiHMeiiiH cie pyKo- 
;Ą'Ł;iie Hame orat nacb 6oro^H)6e3HO , hko np'beiiu oeoiąb omi ^owy ne^a- 
lUHaro cBoero, OcmpoacKaro , Bta^aioiUH XBa;iy bcŁmi SjiarHMt ci^tmeAio 
Bory: ako ^a cno^^oĆHim., ÓJiaro^amiw cBoeio, h cie «teJiaeMoe CwmiucKoe 
4t;io, eme HaHaxoMt, cxBepmnniH, Bt necnib XBa;iy hmchh cBoero cbh- 
moro , B-b ymBep^Keuie i^epK.BH XpHcniOBbi h bt. Hacaw^eme BceMy napory 
pycKOMy^ BauieMy ?Ke Kiiawtai^Kowy 6jiaro^ecmiio , ci> 6^aropo^HWMH niH 
na^bi , btj B-fe^Hoe 6jiarocJioBeHie. Cero Bcer^a, omt Moryiuraro ^aniH, ako 
pa6H HenpecmaHHo npccHMi. BauieMy 6;iaroiecniiK) HO^y^HniH , bi. Mnoro- 
AtniHOM-b s^paBiH, cb ^ymeBHWM-Ł cnaceHieiaii , c'bxpaHflH)iB[e aanoBt^^H ero 
HenopoHHO , btj |jeK.OHHfleMhiH b^ilh , aMHHb. Jó^a tu avvTah.0VXL a7iavTa 
afiijV. " 

2346. Na odwrocie tytułu jest Prolog, który dla ważności tu się 
łiladzie : 

Incipit prologus in septem epistolas canonicas. 

Non ita est ordo apud Graecos aui inteyre sapiunt. fidemaue re- 
ctaih sectanłur, epistolarum sepiem, ijuę canonice niincupantur , si- 
cut in latinis codicibus invenitur , ut tjuia Petrus est primus in ordi- 
ne apostoloriim , pritne sint etiain eius epistole in ordine cęterarum. 
Sed sicut evaiigelistas duduni ad yeritatis lineam corrcximus, ita has 
proprio ordini deo iuuante reddidimus. Est enim prima earum, una 
Jacobi , due Petri^ tres Joannis et Jiide una. Quae si sicut ab eis 
diyeste sunt , ita cjuoijue ab interpretibus fideliter in latinum verte- 
rentur elo(juium, nec umbiguitatem legentibus facerent, nec sermonum 
sese yarietas imptignaret , illo precipue loco ubi de unitate trinilatis in 
prima Joannis epistoła positum legimus , in (fua etiam ab infidelibus 
irauslatoribus multum erratum esse a fidei veritate comperimus, trium 
tantummodo vocabula , hoc est , aauę , sanguinis et spiritus in ipsa 
sua editione ponentibus , et patris verbique ac spiritus tesłimonium o- 
mittenlibus in auo maxime et fides catłiolica roboratur , et patris et 
filii et spiritus sancti una diviniiatis substanłia comprobatur. In cę- 
teris vero epistolis quantum a nostra aliorum distet editio, lectoris 
prudentię derelin(juo. Sed tu virgo Christi eusłochium (?) dum a me 
impensius scripturae veritatem inauiris meam auodammodo senectu- 
tem itwidorum dentibus corrodendam exponis , (jui me falsaritim cor- 
ruptoremtjue sancjarum pronunciant scripturarum. Sed ego in tali 



136 NOTY, N. 2346-2352. 

ępere nec emulorum meorum invidenttam pertimesco, nec sancłae 
seripture veritat€tn poscentibus denegabo, 

Explicit Prologus in septem epistolas canonicas. 

Ciekawa rzecz wyśledzić wydawcę, który nawet ewaugelisiów , 
jak wyraża, poprawił; widać źe nie katolik. 

Na siedmnastej karcie kończą się listy. Karta 18 redo jest próżna 
yerso zaś położony po polsku początek Ewangelji ś. Jana, który tu 
się kładzie. 

POCZAYTEK SWIAETE EYANIELIE. 
podług svi(eteglio Jaana. 
V Początku było slouo: a slouo było v bogba : a buog był slouo. To 
było na poćątku v boglia. Wssytkj rzećy przeseń rćynijony są: a besz 
niegho nic nie iest vćyniono. ' Coz jest yćynijono w nim zyuot był: a 
zzyuot był swiatloscz łudskaa : a swiatłoscz w cijemnoscijakh swićcij : 
a ciemności iey nie ogarnęły. Był człowiek posiany odbogha: które- 
mu imije było Jaan. Ten przissedł na swiad-ectwo : aby swiadecztwo 
vydał o swiatłoscij : aby wszytej wierzili przeseii. Niebyłcij on świa- 
tłość: ale aby świadectwo vydał o swiatłoscij. Była swiatłoscz prauaa 
któraa oswieeca wszelkego ćłowieka przikhod'ąccgo na len SAviat. Na 
swiecije był: a świat przescń yćynijon iest: a świat ie° nie poznał. 
Uuswee własnee prziszedł: a swoijss go ńeprzijeli. Ktorzikolwiek 
przijcli ij : dał ijm moc siny bozzei bycz : tim ktorzi wierzą wijmie 
ie°. Ktorzi nie sekrwic ani syolee cijała : ani STole meza : ale s bogba 
narod'cni są. A slouo cijale stałosie iest : ij mieszkało wnaas : a vi- 
d'ielismy kbwaalc ieglio: kbwaalc iako iednorodnegho odotca: pełnego 
łaskj ij prawdj. 

Ta karta jako lozna i z jednej tylko strony odwrotnej zadruko- 
wana , bywa wydarta w niektórych exemplarzacb. Tak jest w dru- 
gim cxemplarzu Bibl. Ossolińskiego. 

Sobolewski nie opisuje charakterów innych tej książki, któreby na 
jej czas rzucić mogły jakie światło. Z przytoczonego miejsca Ewan- 
gelji S. Jana, wedle dawności w nim mowy polskiej i ortografji, mo- 
żnaby druk ten do pierwszych druków hallerowskich policzyć. 

2350. Na końcu kalendarz, na przodzie jego te słowa: ,,HiviamB 
naK-t Bceu K.HH3e Moń ak)6hmi>ih npHnme;iK), xtno;K'b 6y^emH e« Hecmn. 
3aMaAa Kans^aro nocASnifl HepHMMt BMSHaMeHOBaHW. IIoianiKH h kohi^h 
BcaiŁOMy AnocuioAy. ^no bo u,epKBH Bomiw nmeracH. KmoMy H^HHMi- 
CHU,eH, B-b HHXHte noHHHaiorncfl. Ha npas^HURH Bo?Kie h cBflrnBiXT, ero 
SHaH^^femi no;io>KeHo ^epiieHMiwb. F^iaBbi >Ke hko h bo Bce^ij KHueajcd Eu- 
6^iu eemccaeo it noeaeo sanona mhojo na PydiKiii nahiiib ehiJioyKeHbiocT) , 
mmo KomopaH Bco6t RKpaum,e saAibiKaem-h." Z tych słów wnosi So- 
pikow , że cała Bibija tlómaezona bvla przez Skory nc. Por. N. 2279. 

2352. W epilogu drukarza niektóre szczegóły tyczące się drukar- 
ni i osoby w eryginale się wypisują. Początek taki.* 



NOTY, N. 2352. 137 

„ Cifl y6o nolffecraB HSiflBAiieint oniKy^y Ha^acA h KaKo ciBepuiHca 
^pyK.apHH ciH. ' 

„ M3Bo;ieHieMTj Oiiiu,a h cnocntuiemeM-b Cwna h cisepuieHieMii cbh- 
niaro /lyxa, noBCii^femeMi. 6;iaroHecinHBaro u^apa h Be;iHKaro khash MBana 
BacHJibcBHMa Bcea Pyciw, h 6;iaroc-aoBeHieM'b npeocBiiineHHaro MaKapia, 
MHniponoJiHma Bcefl PycH , ^pysapHH ciK cbcmaBHca b-b i^apcmByioiDreMi. 
rpa^t MociŁB-fe, B-b Aimo 7O71, B-b mpn^eciinioe Aimo rocy^apcmsa ero. 
Cia JKe y6o ne tnyHe Ha^iaKt noBi^aniH BaMi, ho npestAHaro pa^H 03^06^6- 
Hia, ^acrao c^ynaioinarocH HaMt , He- oni'b caworo rocy^apa , HoomtMHO- 
rHxi. HaMa;ibHHK.i> 11 cGairceHHOHaHa^bHHEt h j^HineAB, KomopLie na aacTi , 
saBncmH pa^H , MHorifl epecH jNbimAaAa , xoinHHH ÓAaroe BTb sao npeepa- 
nminH h Bo?Kie ^feAo bkohchb noryÓHiuH; HKo«<e o6biqaH ecniB 3A0HpaBHbiXT>, 
H HeHayMeHWXT5 , h HeMCKycHbix'h Bb pasyMł HeAOBiKt , hhjkc rpainoniH^ie- 
cKiH XHmpocinH naBbiKuie, uume ^yxoBHaro pasyMa HcnoAHeHH 6biBiue, ho 
Hiyne h Bcye c;jobo 3ao npcHccoma. TaKOBa 60 ecrab aasHcmb h HeMaBHcrab, 
caiNia ce6la HaBtinyK)nj[M , He paayM^tem-Ł Kaiio xo^Hmł, h o hcmi yniBep«ia- 
emca : cia y6o Hac>. om-b scmah, h omenbcniBa, h orni po^a Hamero, Hsrna 
M Bb HHbi cmpanu HesnacMbi npeccAM. Er^ame ommy^y c^mo npen^o- 
KOM-b H, no 6Aaro;\aniH 6orn HanaAHaro Icyca XpHcnia rocno^a Hamero , 
xomatc!;aro cy^Hmn BccACHH-feu bt> npaa^^y, Btcnpiaiua Hacb AH)6e3Ho, 6Aa- 
roHecfiiHBbiil rocy^apb /KaiiruMoHini. Aarycint, KpoAB IIoABcKiH h BeAHKia 
K.Hfl3b JlnmoBCłiiH ; pycKiu, IIpycKiri, itieMOHmcKiu, MaaoBenKiik h hhwkb, 
c-b BciMH naHbi pa;nw cBoea. B-b nio^ne speMa , cb mmcanieiwb yMOAH ro- 
cy^apa BOAeMomubiu naa-b rperopeu AAeiccaH^poBHMŁ Ko^iiCBiaMa , naHii 
BnAeiibCRiu , remaiaHij HanEbirumiu ECAMiioro KHJiBcniBa cTlHraoBCKaro, cma- 
pocma Tcpo^^eHbcidń h MorHAeBciuii , npia naci. Mo6e3Ho Ł-b ceoch 6Aaro- 
ym-feuinea aio6bh , h ynoRoename Hacb HeMaAo BpcMH , h BcaiiHMH nompe- 
6aMH mfeAecubiMH y^oBAflure Hacb: eiice me h cie He;\o.BOAbHo emy 6t, eate 

maKO ycropoHniH Haci. , ho h secŁ neMaAy ^apoBa mh na ynoKoeHie Moe 

H Kor^a y6o na ye^Huenia B-b ce6e npHKOHi^as-b, h MHomHmejo cAesaMH 
MOHMH nocrae;iio moio oMOMax'b , bch cia pa3ivibiuiAiia Bt cep^-u,bi cbocmi. , 
^a 6MX'b ne c-bKpbiA-b B-b 3cmah ina;iaHraa , om-b Bora ^apoBanaaro mh , H 
iny^KaiEfy mh 4yxoM-b, cia rAaro;jax'b : e/ja b-b b^kh ocnpHHern-b Focno^-b h 
Hc upHAomHtn-b ĆAaroBOAMniH naiin , hah ^oKOHi^a MHAocmB cboK) omci- 
^nm-b, no npHHiHH CMOKoEHunnaro HenAo^cnacia , aico Bcye aewAK) ynpa- 
jisHawmy ? II cero pa^u noHy^MXca iimu ominy^y, h btj nymB mecmBy- 
lomy niH, MHoni cKop6H h 6iĄbi o6p-fenioma Ma, He nio^iio ^oAroniw. pa- 
^H nyranaro mecniBia , ho h lipe3iAH0My nou-ferapiK) ^bimymry h nymb lue- 
cmaia jioero cmicnaioiBry , n npocrao pei^a Bca 3Aaa h 3Abix-b SA-Łe. H 
maiio , npoMMCAoiM-b Bo/iiia MeAor,iiiOAK)6ia , ^0 6orocnaeaeMaro rpa^a, Ha- 
pHii,aeMaro J.BOBa , npiH^oxii , h bca , a>Ke Ha nynm cAygaioinaaMHca hh- 

Boimome BM-fenaK-b, ^a XpHcnia Moero npioópwiicy H noMOAHRUiyMuca , 

HaHax-b 6oi^oH36paHHoe cie ^-Łao it-b ycnipoeaiio HaBepmaniH , aiioÓM 6oro^ 
^oxHOBeHHbia ^orMambi pacnpocmpaHeBamH , h o5niHij;axi. uHoraiv,n 6ora- 
ToM u. 18 



138 NOTY, N. 2353. 

nibiKii H 6;iaropo^HMxi> BiiMHp^, noMoinH npoca oirn. HHX'b, h MemaHie 
cbniBopfla', KOAtHOMi Kacaiicfl h npHna^aa na jihi^m scmhomt., cep;\eHHo 
KaniiioiUHMH cjieaaMH mohmh Hora hx'B oMiiiBaXT> , h cie hc c^hkoio , hh 

^BairCH, HO H MHOraiąM Cl.IIlBOpflXT. , H B-Ł i;epKBH CBHII]reHHHK.y BCtMI. 

btj CAyxii noB-t^aniH noBCjitKi. : ne BcnpocHX'b yMHAeHHWMH rjiaro;ibi, hh 
yMo;iHX'B MHoroc^esHbiMTj phi^ameMi , hc Hcxo^amaHcn]BOBaxij HH^oeH?Ke 
MHJiocmH iepencKHMH hhhmh , h n;iaKaxcJł nperopKHMH cAesawH , e?Ke ne 
o6pŁraox-L MHAyioircaro , hh^kc noMoraH)iE[aro , ne rao^iio me bv pycKOMTi 

napo^-fe , ho HH?Ke hi. rpeKax'b MHyiocniH o6ptnioxi. B-fecnib 60 bchk-ł , 

oim> Ha^aAa no^HinaaS BKpanii;-fe cnHcanyio ciK) HcraopifO, KaRO oim. ero 
MHAOcraii nana rpnropia Xo^KeBH^a bchkhmh nompe6aMH in-feAecHMMH , 
nHiąeio h o^e^t^eio, y^OBOiieH-b 6txT., ho Bra cia HHBo^możKe BM-kuaKi*: 
He ynoBax'b na Henpae^y h na BocxHii{eHie hc >Kejiaxi> , óoraratcmBa auąe 
H MHoro cnieKaAocii, ne npHAaraxT. maMo cep^ii,a ; ho na^e H3B0AHX'b bch- 
KiH npe^HpeneHHbiH CK.op6H h 6iĄbi nperaepntBaniH , Ąa MHOwae yMHO»y 
CJiono Bo/Kie h cBH^tmeA&cniEO Ic. XpHcrnoBO „ 

„A na^iacH cia KHHra ^pyKoBaraa, peKOMbiii AnocmoAi, , b-b 6orocna- 
caeMOMT. rpa^t^BOE-fe, btj HeH?Ke ^feama anocraoAbCKaa h noc4aHiH chóop- 
Haa H nocAania en. anocmoAa IlaBAa, no BonAoiąeHiH rociio^a Bora h cna- 
ca Hauiero Ic XpHcina bi, A-ttno iSyS, ^enpyapia bt. 25 ^^enb. MoahmTi 
me Bach, akÓobuo ^yxa rócno^a nainero Icyca XpHcnia , ^auiuaro ce6e o 
rp'fectx'h uamHXi> ) bch pa6H ÓAarocAOBCHHaro Bora Hauiero : ^a ame Kor- 
^a npHAyHHincH KO»iy BHHKuyniH bt> ciro ^yinenoAeSHyM) AnocmoAbcKyiO 
KHHry H paayMtniH , ^rao nompeÓHO h ^ymenoACSHo , moń iipewe 80^x1. 
BHHOBHHKy Bciwb ĆAarHMi. H c-b^tmeAiH) JKH3HH HaiucH Bory ÓAaro^amB 
^a B03^aenn> ; a ero MHAOemH nany rpuropiio AAeKcaH^ijOBH^y Xo;\K.eBH- 
Ha B-feHHbia naniarnH h ci cBarabiMH paBHonpecraoAbHWMH , onn, Btita Bo- 
ry yro^HBUiHMH, ciceAcnia h cT>«iHnieAbcinBa nOAyMHrnH ^a npocHmi.. 
IIornonn> me cwhomi ero MHAOcnm , nany An^peio rpHpopbeBUHy Xo^Ke- 
BHHa , nawy ^o;^cmoAeMy BCAHKaro linaabcmBa ^HmoBCKoro , cniapocrat 
MorHAeBCKOMy; h ero WHAocmn nany AACKcan^py FpHropbeBH^y Xo;\Ke- 
BHHa , craapocmt ropo^eHbCKOMy, ż^ep«taHi^y AanbcKoMy, ^a npocHmi. ^y- 
meBHoro cnacenia n MnoroA^ranaro 3/^pa6ia, noHe?Ke 60 ohh bhhobhh cynib 
maKOBbia noASbi „ 

2353. Na końcu drukarz tak mówi : „ noBHnyHca EauieMy noBeA^Hiio, 
HO MHAOcraHBH MH 6y^Hme 6orono^ineHHiH , MHAocmHBwn nane cKapćawń 
u nane SenoBe 3apiufi.m <, MOAioca , BauiHinT. 3anoBt^eMi> noKopaBinyca H 
npieMAioiny iiocAymaHia , HaneHaraax'Ł ciio KHHry, rAuroAcMyro IIcaAmbipb 
j^aBii^a npopoKa h napH , h ni;cHH MoHcieBbi et n36paHHbiMH ncaAMU , 
BT. Aimo 7083, Mtcai^a renBapa 16, a oraii powecmBa rocno^a namero 
Icyca Xpncnia 15^5. „ Porównać słowa te z temi, które Bandtkie przy- 
taczając błędnie wypisane (H. Dr. K. str. 146), z Zenowe Zarecki (Por. 
Niesiecki pod nazwiskiem Zarecki) zrobił Senowlcareckly. Rok tcź od 
Bandtkie przytoczony 1576, zapewne mylnie. Wszakże słowa końcowe 



NOTY, N. 2355—2358. 139 

u Bandtkle : TV sławnom miestie TVilenskom prehywaiuczy w domu 
hłahocze sinych Muźey Kozmy i Łukasza Mamoniczow, ani od Sopiko- 
wa ani od Strojewa nie są przywiedzione. 

2355. Na końcu te słowa : „Focno^H, Bowe, Bo?«e, TpoHi^a, bh^h- 
MBUi H HCBH^HMWH mBapH co^feme^iK). „ 

,, Cno^o6H;»i> ecH Hacb He^ocmofiHMK-b ^ihu^bmij bi> AHij^e OHHMa otac- 
;^aniH MyjKa npeiro;\o6Ha , cAaBHa h cBflma, cBHai-feuuioro ace^eHCKoro na- 
inp|apxa KoHcmaHniHHono;iCKaro , HOBaro pniyia , Ktipi lepewm, bł oS^a- 
cmH K.opo;«eBcmBa IIoAbCKaro, BejiHK.oro K.Hfl3cniBa JtamoBCKaro rpa^t Bha- 
HH (aa naHOBams, BożKfio MH;łociniK), /fiwKrwMOHina mpemero , Kopo^a 
IIoACKaro): h no boab moroJK-b mBopL[a XpHcma , Bora Hamoro, bi. co- 
Bp-nueHH) Ha cmeneHB cBHmHraeABcniBa , MHmponoAnma, ero MHAocmH Mh- 
xaHAa parcau. CnHin-tHuiiH nainpiapxi> h ero ma. oraeii,-Ł MiiraponoAnmi,, 
31. omma enHCKonaMH , h bo Bc-feMT> KAHpocoMii ^yxoBHaro npHHiny, u 
3T> ero MHAOcmiio ÓAaropo^HbiMi: h npecAaBHWMij bocbo^oh) HoBropo^cKHMT>, 

nanOMt TeO^OpOWb CK.yMHHOMl> , H 31. HHUIUMHi^KHflaMH HUaHMH, npaBo- 

cAaBHWMH xpHcmiaHMH H wMmeAMH rpa^a moro , wŁah Ha MOBy n o6mm.- 
uiAeHbe ^pyKOBaHba K-Huni ^o i^epKBeH Bo?khxt>. lipo mo, 3a ĆAarócAO- 
BeHBCMi. ero ma. oini^a nanipiapxa h omij,a MamponoAHina , CKapÓHŁia jło- 
poAK ero MA. BCABRoro KHii3cini5a vlHraoBCK.oro , naui. JlyKaui-b HBaH0BH^B 
MaMOHHHb , H 31. 6pambeK) cBoeH), MaMOHHHMH, BM^aniKH H npemopH 
CBOHMH , EM^łpyKOBama KasaAi, ciio AnocmoAbcKyio KHHry, b-b cmoACMHOMi. 
MtcDTŁ BCAHKoro KHH3raBa JlamoBCKaro , bt. Bhahh ; Komopan ^oKOKHana 
BI. Atmo omi. BonAoiEreHBfl Ic. XpHcma cnaca h Bora Hauioro i5gi, Mt- 

Cfll^a ilOHa 8 ^HHH. 3 ^pyKapHH ĄOMJ MaMOHHHOBŁ. „ 

2356. Na końcu: „Jltraa omi. cos^anifl wipyyJoi, omi. HapOTK^ema 
Ic. XpHcraa, cbina BojKbero, MaóanHineAa Kamero, iSgS, M-fecai^a Hoa6pa 1, 
cia KHHra , rAaroAe.Maa IIcaAinbipB , Bw^pyKOBaHa ecraB bt. Micmt Ehachb- 
cKOMi. , BI. ;^0My rawnoKrpa^oBi. ero Kp. MHAocmH MaMOHU^oBi.. 3a npa- 
BHABCMi. ero Kp. MA., KoiuopHMi. Hio ecmi. BapoBaHO , a6bi Ka?K^wa , aKo- 

'rowb koabbckij cmaHy HeAoBtRi., ne BawHACH mhixi. KHHn> bt. naHcmEaxT. 
ero KopoACBCKoe MHAocmH ^pyKOBaraB ; a6o r^b uuĄin 3pyK0BaHŁixi. Ąo 
nancraBi. ero KopoAencKoe MHAOcmH, 6y^B HBHe , a6o iioraaeMHe , npHBo- 
SHinB H npo/naBamB , no^i, bhhoio , bt. npbiBHAeK) MeHOBaHOH) , fyo cKapoy 
ero Kop. MHA. H no^T. ympanenbcMi. bchxt> KHMri.. „ 

2358. „^0 3^t , eme no Bo3t, kohcht. h ciEepraeme npiami, KHHra 
ciii, IIpaBHAo Hcrannaro jKHBoma xpHcniiaHCKaro Hasuanaa , BoJKieio MHAO- 
cmiio , noBeA-ŁnieMi. me. h BciMi. i^aKAa^oMii BbimeHMeHOBanaro OAarone- 
cniHBaro Knaaa KoHcmaHmHHa, bi. CBaraoMi. KpercfeniH Hapenenaro BacHAia, 
KHH?Kame OcraposcKaro; cHWCKaHieMi. we ora-b cBarabixi. 6io;KecmBeHi.ixi. nn- 
caHiń H mpy;\OMi. MHororptmHaro , xy>K^Bmaro bi. xpHcmiaHexTj, y6oraro 

BacHAia CKOH^awecH h ci.BepmHca KHHra cia bi. Atrao omi. cba^ania wipy 

71 07, a omx no nAomn po/K,ąecrriEa rocno^a Bora h cnaca namero Ic XpH- 



140 

cma 1598, M%c. ^eŁaMBpia, na ^chb cBamwKi, 10 MjHeHHEi, H?Ke B-bKpn- 
mi cmpa^aBUiŁizi. , ihc^om-ł 23. „ 

2373. Pierwszy Psalm w lycb słowach : 
Bogoslawiony Mąż, jcn nic chodził w radzie niemiłościwych ^ y teź 
na drodze grzesznych nie siał, y na stolcu wrzedliwości nie siedział. 

2. Ale TV zakonie pańskim wola iego y w zakonie iego rozmyślać 
będzie we dnie y w uocl. 

3. Y będzie , lako drzewo, które szczepione lest podle stoków, wod> 
które owoc swoy da czasu swego. 

4. Y list iego nie spadnie y wszytki rzeczy, którekolwiek uczyni,, 
szczęsne będą. 

5. JNietako niemiłościwi, nie tako , ale lako proch, który rzuca wiatr 
od oblicza ziemie. 

6. Przeto nie postawaią niemiłościwi w sądzie, ani grzeszni w ra- 
dzie sprawiedliwych. 

7. Iźe uznał pan drogę sprawiedliwych y drogą nie miłościwych za-; 
ginie. 

8. Chwała Oycu ySInn y Duchu świętemu, lako było na'początku y 
ninie y zawzdy y na wieki wiekom Amen. 

2375. Z dedykacji Glabera niektóre szczegóły intercssujące tu wy- 
pisują się. 

Początek : ,,Oswyecony a wielmożny panie, panie mnie miłościwy. 
Gdy Zoltarz DavTida Proroka przez Mistrza Yalcntego dobrey pamięci 
z Poznania, w nauce świętego pisma doświadczonego na rzecz nasze 
polską wyłożony (na ten czas gdy w poznaniu 'kaznodzieyski urząd 
z wielką sławą trzymał), przyszedł do ręku niektórym z doctorow na- 
szey Sławney nauki Krakowskiey, oni na mię pracą thę wloźjll aby 
za moIą pilnością słusznie a rządnie był sprawlon y pismem Impressor- 
sklm wyroblon." — Z dalszej osnowy pokazuje się, iż przekład ten u- 
czynlony na żądanie Katarzyny Hrabiny z Gorki Wojewodziny Po- 
znańskiej , Matki żony Piotra Kmity, Anny Kmitowej. O pożytkach 
tego wykładu tak mówi Glaber : ,, A zwłaszcza to będzie pożyteczno 
kapłanom prostym, a w piśmie S. mało uczonym, gdyż stąd wyrozu- 
mieią kczemu się ściąga proroctwo Dawidowo, Bowiem ku Panu Chry- 
stusowi. Nic Iszby zołtarz nie mógł być wykładan ku Inszemu wyro- 
zumieniu , lako tez y proroctwa insze mogą hyc ku rozlicznemu końcu 
"wykładane, co się dziewa miedzy uczonymi, których rozum rozmaicie 
oświeca duch święty każdemu z osobna uźyczaiąc według swey woley, 
-wssakoż to lest nadoskoualssy wykład który się ściąga ku panu Christn- 
sowi , gdyż koniec zakonu y proroctwa wsselkiego lest pan Chrystus. 
Jednak też żołtarz ten nie wyłożon dla ludzi uczonych , a w piśmie S. 
biegłych. Ale na żądanie tey paniey wlclmożney *iuż namienioncy, 
Przeto mądrze uczynił ten uczony a doliry człowiek M. Walenty, któ- 
ry bacząc sposób płci paniensEIey y też ley rozumu , opusciwssy insze 



NOTY, N. 2375. 141 

dworne a głębokie wykłady telko tego się iął w którym zależy bogo- 
myślność y pobudzenie ku nabożeństwu." , 

O tłómaczu zaś podaje Glaber wiadomość następną, godzien z tego 
poebwały, źe jej zwyczajem dawnym, nie zaniedbał. 

,, A com tu położył iż len M. był dobry człowiek to słowo nie tvl- 
ko iest mnie samego, ale iest źywycb ludzi barzo wiele którzy swią- 
tość iego żywota wysoce wycbwalaią, czego też y W. P. M. iest dobry 
świadek. Był rodzic z poznania, zcbował się od młodości w Krako- 
"wie, gdziesz Mistrzem zostawssy prze slawność nauki swey dostał 
miestca miedzi uczonymi w mnieyssym Collegium. Gdzież będąc , żył 
niewinnie bes wszelkiey skargi łudzkiey, iakoż w tym trwał y przez 
wssytek czas żywota swego. Stegoż miestca gdy został Baccałarzem 
w nauce S. pisma wzięt na kaznodzieyski stolce do Poznania. Tam 
iakim był kaznodzieią, iako przykładnym , iako złości karał, iako pra- 
wdę mówiąc nikomu nie przepuszczał, iako się o ludzie uciśnione za- 
stawiał, wiedzą to dobrze którzy iego kazania słucbali, tak isz iego 
kazanie nie byłać prosta nauka, ale iakoby/grom , co tez napisano o 
Pawle S. Każdi o nim dobrze trzymał y mówił nie tylko ludzie dobrzy 
ale tesz y nieprzyiaciele iego, którym dla prawdy cięzek bywał, musili 
o nim dobrze trzymać. Ostatecznie dobroć y swiętobliwość iego w tym 
się ukazała, iż gdy umarł w dobrey starości , nie był ieden w mieście 
ktoriby go nieźałował, któryby też nie żądał być przy iego pogrzebie, 
y owssełn pospolity człowiek tak ic^o miłował iż tez uczyniwszy słoże- 
nie summy pienięsznicy kaszdy według swego przemożenia dali iemu 
zbudować grób barzo sprawny, iako o tym powiadaią którzy tego 
świadomi. Tak iż się w nim spełniło pismo Ecclesiastici 45. napisane. 
Był bogu mil y też ludziom którego pamiątka iest w błogosławieństwie. 
Gdyż tedy ten człowiek tak był dobry, a iest pospoliła przypowieść, iż 
dobry ptak dobrze śpiewa , nie trzeba się nikomu o to starać, aby ten 
iego wykład Zołtarza miał być w czym podezrzany, lak iako sic tego 
■wiele naydzie lycb czasów w księgacb nowycb zwłaszcza w piśmie 
niemieckim." 

Dalej o edycji tej i ówczesnej cenzurze pisze Glaber: 

,, Jest też ten wykład przeyzrzany y doświadczony przez doctory 
pisma S. nauki Krakowskiey, ktorycb to urząd iest od KroIa iego Mi- 
łości i od biskupów, osobliwie od iego miłości Księdza biskupa Kra- 
kowskiego polecony, żeby oni tego pilnie doglądali y strzegli, aby ża- 
den Impressor królestwa tego nie śmiał robie kxląg żadnych ani przcda- 
wać z inąd przywożonych krom ich oglądania, pod winą im ułożoną. 
A iednak barzo słusznie ich miłość uczynili to zakazanie, by suadź 
do nas ten jadowity pożar nie doszedł o którym u sąsiadów naszych 
słycbamy czego się panie boże pożal, wssakoż to nie iest mola rzecz. 
To niechay będzie oświecony a wielmożny panie pirwsze oznaiomienie mo- 
iey powolney skłonności kuwassey P.M. przez ten dar mały, nieiźbych ia 



142 NOTY, N. 2379—2381. 

sobie przywłaszczał ten wykład Zoltarza tego przez M. naiuienionc^o 
uczyniony, tylko pracę ąie małą którą podiąłem aby ten Zołtarz w tym 
rządzie jako teraz iest był postawion, ktorąź trudność może obaczyć 
wszelki ktoby cbciał widzieć a ktemu przyrównać kxicgi iego własną 
ręką napisane abo też y wypis ich który przy nas iest. — Godziło się 
było po łacinie ten łist pisać W. M. iako panu mądremu y owszem 
(co rzadko się przydawa miedzi wielkimi pany) w piśmie rozlicznym 
niepospolicie uczonemu. Ale iż to rzecz iest polska , więcey pro- 
stym ludzicm służąca , przeto miałem na to baczność, aby ten list za- 
lecaiący nie tylko samym uczonym, ale też i pospolitemu człowiekowi 
naszego iczyka był iawny. Dan w Krakowie i t. d. 

Po tej dedykacji następuje łist tegoż A. Glabera po łacinie do 
Professorów Teologji w Akad, Krak. którym poleca ich opiece i obro- 
nie ten Psałterz przeciwko uprzedzeniu tycb, którzy utrzymywali, że 
świętych ksiąg w języku pospolitym nie godzi się dawać w ręce ludo- 
wi. Z tego listu to zasługuje na uwagę, że A. Glaber z Kobylina, 
pisze się tu Andreas Cohyliniis , że Wróbla nazywa Magister Falen- 
tintis Passer Poznaniensis , i że wspomiua inne jego pisma w języku 
łacińskim , (auae Ule latine scripła satis egregia iti rem, fidei orthodo- 
xae reliijuił). — Wnosi stąd Sobolewski, iż znany pod nazwiskiem ^a- 
lenłinus Posnanianus v. Posnanitanus jest tenże sam fJ^robel. Pisma 
jego łacińskie gdzie indziej się wymienią. Nadto pokazujesię iż Andrzej 
Glaber, i Andrzej z Kobylina (którego traktacik opuszczaniu krwi znamy) 
jest jedna i taż sama osoba. Chłędowski już na tę myśl wpadał , ale 
nie wyraził co go do tego mniemania pociągnęło. 

2379. Bandtkie H. Dr. Kr. p.342 tak opisuje to wydanie:„Typ gocki, 
tytuł w obwódce bociszlyebowej , w której na górze orzeł polski , na 
dole dwa pastorały na krzyż złożone i cyfra M. S. Folio verso, wier- 
sze na herb Piotra Kmity przez Jakóba Przyłuskiego(Przelusius de Je- 
żów seryitor) po łacinie. Dalej przedmowa Jędrzeja z Kobylina także 
łacińska , iż on miał poprawiać dzieło zmarłego Wróbla Kaznodziei 
Poznańskiego , dokończone d. 27 Sierpnia r. 1543. ex aedihus nostris 
CoUegii minor is. Dalej holcsztych wystawnjący Dawida z harfą. Po- 
pzem następuje sam Psałterz." 

2381. Na początku zaraz na odwrocie' karty tytułowej zaczyna się 
dedykacja z następującym napisem: Naiasnieyssemu Kxiąięciu a Panu, 
Panu Sygmuutoiui z bożego miłosierdzia , Królowi Polskiemu, fViel- 
kiemu Kxiędzu Litewskiemu, Pruskiemu , 3Iazoxvieckiemu , i t. d. Pu' 
nu, a dziedzicowi, niektóry poddany iego, K, M, TVieczną a powol- 
ną sluihę swą tv skazuie. — Dedykacja ta bez daty i bez podpisu. Ża- 
dnej skazówki z niej wyczerpnąć nie można o tłómaczu. — Po dedy- 
kacji następują wierszyki Ku temu: co by miał wolą czyść kxiąszki. 
Początek ich: 



NOTY, N. 238il. 143 

Prossę kto bidzie czedł obacz 

A snadz sobie uwazyć racz 

Aby to wżdy miał na pieczy 

Co są w tym piśmie za rzeczy, i t. d. 

Dla braku jednej karty, nie znajduje się koniec tych A^ierszy. Pler- 
wszejjo także listu psalmów nicdo^tajc. — Wszystkiego na przodzie 
byćhy powinno kart 4. Na tytule żadnych ozdóh drukarskich nie ma. 
Textu łacińskiego nie ma. Tłómacz jest raczej parafrastą niż tlóma- 
czcm, zupełnie różni się od Wróbla. — Wypisuje się tu Psalm drugi 
cały z modlitwą. List 2. 

Quarc fremuerunt gcntcs. Ps. Secundus. 
Argument wtóry. 
Tu iawnie prorok wysławia, iako ludzie mieli się 
Isz myal nastać Łrol gprzcciwić ustawam pana nassego. A iaką też miał 

«>d Bojfa sprawiony. j r» ' ' • i i ' • 

" '^ •" dac liog moznosc synowi swemu, nad sserokoscią 

nieba y ziemie, y iako go ipwnic prorok wyznawa, 
być prawym synem bożym , y królem wsselyakiego 
stworzenia. 

Psalm wtóry. 

Które ssaleiislwo wzrussyło postronne narody że miedzy sobą tak 
zwolłli, ysz sprawy boskiey którą w zakonie swym uczynił za nic so- 
bie nie chcą mieć. 

A owssem ci którzy są przełożeni na ziemi króle y kxiążcta u- 
czyniwssy radę z iednoczili sie na przeciwko panu y na przeciwko po- 
mazańcowi iego. 

Y zrzekli sie tak społu przeczccliuiy sie wdali wtak niewolne po- 
slussensilwo a owssem rozerwiemy ty zwiąski oltolo siebie, a nie bądź- 
my posłussni tym tak srogim ustawam ich. 

A ty przegroski ich nic inssego nie czynią, iedno żart przed obli- 
cznością onego pana, który wszytki niebieskie sprawy sprawuie. 

Abowiem gdy mu sie zwidzi iedną srogą postawą samą, wyrzuci 
wszytki sprawy ich a zagniewawssy się mało, wniwecz obróci wszyt- 
ki rady ich. 

Abowiem powiada pan , iż ia niefolguiąc nikomu obrałem sobie 
króla, który mi sie upodobał ktoregom przełożył nad wszytkim zebra- 
nim ludzkim, y wktorymem umyślił wssytki ł\ stalfy (sic) bóstwa swego 
osobliwie obiawić. 

A ia też ten kroi stei poAviesci iuż biorę kslałt a decret ten iako 
twardcm zapisem u siebie umocniony mam, co pan moy rzekł do mnie 
Synes ty moy miły iest, abowiem iam ciebie diś sobie urodził. 

A ieśli tego będziesz odemnie potrzebował, jaką prawą oyczyzną, 
dzicdzycznym prawem, dam ci posiesć wszytki narody ludzkie, a ros- 



144 NOTY, N. 2381. H. 

kazowanie twole będzie rosserzone, az do ostatecznego końca wssyt- 
kiey ziemie. 

A iesii być sie kto chciał sprzeciwić, snadnieć to przydzie ska- 
rać , wziąwsszy w rękę sceptruin twoie królewskie, a nieynaczcy ial?o 
zduuowi garnek stłuc, który był mało przedtym uczynił. 

Przeto zrozumiawssy, temu uznaycie sie, wy którzy icstescie prze- 
łozoncmi na świecie a przypuśććcie k sobie to łaskawe napominanie, 
wy którzy sądzicie ziemię. 

A odłozywssy ty wasse źarlowne sprawy, na stronę z wielką ra- 
dością, udawaycie sie v posłussenstwo, temu panu, a kochaycie sie, 
ze wam iest dan taki kroi, maiąc też to na pieczy co zacz iest, a ia- 
ko iest rzecz strassliwa, aby miał być wczym obraźon. 

A isz wara iesscze syna swego przełożył ubłagayćie go, iako na- 
lepiey możecie nabywaiąc łaski iego. Abowicm snadz by sie mogt 
rozgniewać iesli byście od słussncy drogi zbłądzili. 

Bo iesli by się swami cliciuł obchodzić iako sprzeciwnikl tu byście 
dopiro poznali iako są to ssczęsliwi, którzy się kochaią w tyra iż sie wdali 
w posłussciistwo iego. Chwała Bogu Oycu etc. 

Modlitwa. 

,,Boże wssechmogący nasz tak iako tu prorok wysławia, że ty bc- 
di^c słowo oycowskie iesteś przedwssemi początki od niego narodzon : 
a poruczonoć iest w moc posłussenstwo wssey sserokosci świata : nic 
raczysz niiły panie roscięgać nad nami srogości swoich: abyś nas miał 
potłuc: iako skorupy niepotrzebne, ale nas radssey thak sprawny: iż- 
byśmy mogli tobye zrozumieć: panu swemu: a wyznawać cie królem 
y panem swoym. A wtem zrozumieniu: tak trwać wnaukach twoich: 
w prawdzie: y sprawiedliwości: iako bychmy sobie mogli zasługować 
świętą łaskę twoię. Oycze nasz i t. d." 

Tłómaczenie to psalmów, mówi Sobolewski, nie jest podług wul- 
gaty łacińskiej : lecz bardzo przystępuje do łacińskiego wydania przez 
Jana Campensa które Dantyszkowi przypisał : tak iż zdają się być z tego 
wydania tłómuczone — W ogólności o psalmach Dawida śmiało twier- 
dzić można, iż filolog znający języki dawne, ducha starożytnej poezji, 
i historją Dawida, nigdy tego w nich nie znajdzie, co w swych nie- 
dokładnych przekładach upatrzyli Teologowie, a co jeszcze bardziej 
w swoich marzeniach wykładami lub kommentarzami zwanych utwierr 
dzić starali się. 

Jeżeli zrzutu oka sądzić godzi się z jakąś pewnością, rozumiałbym, 
mówi dalej Sobolewski, iż ten przekład wyszedł z drukarni Macieja Szar- 
fenbergera. A jeżeli domysły mają miejsce w takiem zdarzeniu, gdzie 
żadnych skazówek do domysłu prowadzących nie ma, rozumiałbym że 
to jest ów sławny, a od Załuskiego niewidziany, i od nikogo nieopi- 
sany Psałterz Mikołaja Reja z Nagłowic. 



NOTY, N. 2381. 145 

A poulewaź Zygmunt I. umarł r. 1548, zatym Psałterz ten wy- 
szedł przed tym rokiem , jako temuż Królowi przypisany. Różni się 
zaś ten Psałterz , od tego, który wyszedł w Krakowie u Macieja 
Wierzbięty r. 1558 in fol. a zatym i od tego, który Lutrzy wydali r. 
1554 w Królewcu : gdyż Krakowski iest przedrukowaniem Królewiec- 
kiego (Zob. OloflTs PolnIscLe ŁiedergcscbicLte p. 245). — W Psałterzu 
Krak. 1558 r. w Psalmie XVI jest: ,,Bowyera zostawić nye raczysz 
w pyekle dusze moyey. Lecz yą zbawisz wedle mocney obietnice 
swoyey, a nye dasz swyctemu twemu wiecznie zostać w grobie, aby 
myał yakie skażenie obeźrzee na sobie." To miejsce w psałterzu ni- 
niejszym tak wyłożone: ,,Abowiemem lego isl (sic) iż przy pie- 
kle nie ostawisz dusse moiey, a snadz y żadnemu kto by iedno wy- 
rozumiał dobrotliwości twoicy , nic dopuścisz żadney skazy mieć na 
sobie." 

Jedna tylko, lecz bardzo słaba skazówka stawi się, mówi dalej 
Sobolewski, dla klórej domyślaćby się można, że to jest psałterz Re- 
ja, a to, iż Trzecieski w życiu jego powiadaj ,,Klory Psałterz z mo- 
dlitwami leż bardzo radzi ludzie y czytali y spiewaW^^ ja właśnie 
w tym Psałterzu po każdym psalmie znajduje się modlitwa : jak i ty- 
tuł dzieła y wyiątek z niego wjżey przytoczony okazuje. — 1 to jesz- 
cze za skazówkę służyć może, że autor nienazwany na tytule : nie- 
podpisauy w dedykacji, a na czele jej mieni się tylko, niektórym pod- 
danym J. K. Mci : Trzecieski też w tymże żywocie twierdzi , że Rej 
na żadnem swem dziele imienia swego nie kładł, mówiąc iż się wsty- 
dzi, że będąc nieuczonym miotał się prawie jako z motyką na słońce. 

Następna okoliczność zdaje się także wspierać to mniemanie, i 
niejako pomagać do oznaczenia czasu w którym ten Psałterz druko- 
wany. Tumowski wydając Psałterz Macieja Rybińskiego powiedział: 

„ Rey zaczął Saurouiatom wykrzykać psalm boski , 

„ Który w tak foremny rym uiął Kochanowski. " ^ , , 

Trudno jest mniemać, żeby Turnowśki nie wiedział o przekładzie 
Wróbla, którego pierwsze wydanie wyszło roku 1539. Liczne bar- 
dzo wydania tego przekładu z trzecli różnych drukarń Krakowskich, 
każą sądzić, iż przekład Wróbla był powszechnie znany. Wypa- 
dałoby ztąd , iż Psałterz , który Turnowśki Rejowi przypisuje , wy- 
szedł przed rokiem 1539. Inaczej nie można pojmować wyrazów jego, 
cliyba przyznając mu niewiadomość i omyłkę. Pan Bentkowski pisząc, 
iż Psałterz Reja wyszedł podobno około r. 1555 , i chcąc pogodzić 
z tą datą wyrazy Turnowskicgo , domyśla się, iż on chciał tyl- 
ko wyrazić, ze Rej pierwszy %vierszein psalmy przekładał: gdyż Wró- 
bla iłómaczenie jest prozą, Ale i len przekład, który tu Rejowi przy- 
znaje się, nic jest wierszem i Turnowśki niekoniecznie przez wyrazy: 
Rey zaczął wykrzykać psalm boski, rozumiał przekład wierszem. 

Tom IL 19 



146 NOTY, N. 2381. 

Cały ten wywód Sobolewskiego , nie opiera zupełnie , wyznać na- 
leży, kwestji co do Psałterza Reja i nie dowodzi aby niniejszy Psał- 
terz był jego dziełem. Ochota dobrego Reja do wierszów , liaźe się 
domyślać, że psalmy wierszem przekładał. X. Jiiszyński (11. 125) do- 
myśla się, że pojedyncze psalmy u Wietora , Unglera, Łazarza dru- 
kowane, były dziełem Reja, (zobaczyć niżej przy kancjonałach), ale 
i to nie jest bez trudności, źe przy psalmach wspomnionych modlitwy 
się nie znajdują. — Ze wzmianki Trzecieskiego o Psałterzu Reja, u Bent- 
kowskiego (T. I. p. 260) wymienionym, oddzielnego numeru nie zdało 
się robić, którego miejsce. Psałterz ten przez Sobolewskiego widziany 
niech zastąpi. Cała rzecz jednak potrzebuje wielu zbliżeń i roztrząśnień. 
Daje ona jeszcze powód Sobolewskiemu do uwag o czasie urodzenia Reja, 
w czćm tak się tłómaczy: 

Zdaje się iż podanieTrzecieskiego jest mylne,który naznacza za czas uro- 
dzenia Reja, rok 1515, jakkolwiek Bentkowski wywodem historycznym 
stara się je utwierdzić. Najpodobniej urodził się Rej r. 1505 lub 1504. 
Trzecieski pisze że: ,;wStanislaw Rej, ojciec naszego Mikołaja, miał drugą 
żonę Barbarę Herburtownę, kłora była została wdotvą po zacnym czło- 
wieku , po Zurawinskim, którego byli poymali Turcy na Bukowinie za 
Alexandra Króla, który pofym tamie w tym więzieniu w kilka lat 
umarł. Tamże w Rusi potym mieszkał (Stanisław Rej), tamże się mu 
z tej Herburtówny urodził syn , ten to Mikołaj , w miasteczku Zora- 
wnie, które dzierżał nad Niestrem niedaleko Zydaczowa, w mięsopu- 
slny wtorek roku Bożego 1515.^^ — Ołoff naznacza rok urodzenia 
Alikołaja 1505. Bentkowski odrzuca podanie Oloffa i trzyma się Trze- 
cieskiego , dla tego lód, iż Żurawiński pojmany był na Bukowinie za 
Króla Alexandra i umarł po kilku leciech wwiezieniu, jak też Nie- 
siccki T. III. 858. T. IV. 758 zaświadcza. — Stąd wnosi Bentkowski, 
,, iż pojmanie Zurawińskiego prędzej nastąpić nie mogło, jak w r. 1502, 
jako roku Koronacji AIexandra : źe zaś dopiero po śmierci Zurawińskie- 
go Barbara w drugi związek małżeński wstąpiła, nasz przeto Mikołaj 
w 1505 r. na świat przyjść nie mógł^ 2re, iż Trzecieski jako współcze- 
sny Reja, i w swojem podaniu zgadzający się z historją, ma tu naj- 
większą powagę." 

Zdawałoby się na pierwszy rzut oka, iż nie ma co zarzucić przeciwko 
tym wnioskom. Lecz skoro pierwsze zasady dowodów są fałszywe, i 
wnioski fałszywe być musząv I w rzeczy samej, dziwować się należy, mó- 
wi Sobolewski, że P. Bentkowski nie dostrzegł w słowach Trzecieskiego 
niedokładności, która podaje w podejrzenie r. 1515, przez niego ja- 
ko rok urodzenia Reja naznaczony. Widocznie Trzecieski błądzi, mó- 
wiąc, iż Żurawiński pojmany był od Turkotu na Bukowinie za Króla 
Alexandra. Wiemy, że klęska, którą Polacy na Bukowinie od 
Wołochów ponieśli, miała miejsce r. 1496 za Króla Jana Olbrachta, 
kiedy Alcxander , naówczas tylko wielki Książe Litewski, nawet nie 



NOTY, N. 2381. 147 

znajdował się na tej wyprawie przeciw Stefonowi Wojewodzie Woło- 
skiemu. Jeżeli więc był pojmany na Bukowinie Zurawiuski, nie mo- 
gło to być roku 1502, jak wnioskuje P. Bentkowski, lecz na kilka lat 
przed r. 1502. Pozostaje jeszcze trudność w tem wyrażeniu Trzecie- 
skiego, że od Turkotv Żurawiiiski był pojmany: lecz ta trudność nic 
nie znaczy, bo lubo wojna była z Wołochami, miał jednak w tej woj- 
nie Stefan, Turków i Tatarów ku pomocy, jak wyraźnie świadczy 
Stryjkowski p. 674. (ed. Królewiec.) ,, A Stefan Woiewoda wiccey niż po- 
gańskiej srogości używaiąć , wszystkich kiorzykolwiek w moc jego 
przyszli, przed oblicznością swoią pobić kazała a których Turcy albo 
Tatarowie poymali, tycb w niewolą zagnali" i t. d. 1 znowu p. 675 
nasi. ,, Wiele smutku i żałości społu wszystkim w Polszce ta wypra- 
wa nierządna , a niesprawna natenczas przyniosła , słysząc o cnych a 
zacnych Paniecłi, takież Rycerzach, iedny był iv Turcech, drugie 
wTatarzech" i t. d. Mógł zatem być Zurawiiiski od Turków na Bu- 
kowinie pojmany. Zamiast więc tego co Bentkowski powiedział, iż 
podanie Trzecieskiego z historją się zgadza, powinien był powiedzieć, 
że się historji przeciwi, i że nic nie przeszkadza do przyjęcia r. 1505 
za rok urodzenia Reja. Widoczna jest pomyłka Trzecieskiego co do 
historji; druga zaś co do roku, może być omyłką drukarską. Gdyby- 
śmy nawet przypuścili, że Zurawiiiski był pojmany w czasie wtargnie- 
nia Stefana z Turkami i Tatarami na Podole i na Ruś w r. 1498, za- 
wsze żona jego w kilka lat po jego śmierci mogła pójść za mąż za Sta- 
nisława Reja i w r. 1505 urodzić Mikołaja. 

Jeszcze jeden dowód że Rej nie mógł się urodzić r. 1515. Przy 
dziele jego TVizerunk własny żywota człowieka poczchoego etc. dru- 
kowanem r. 1560 znajduje się przedmowa datowana r. 1558 i portret 
Reja z wyrażeniem iż robiony jest w 50 roku jego życia. Przypu- 
ściwszy więc, że portret był zrobiony w tym roku, w którym Rej 
dzieło swoje skończył i napisał dedykacją, wypada iż w roku 1558 
miał lat 50, a zatym urodził się r. 1508. Ale cóż nam zabrania wno- 
sić, że jak druk samego dzieła dwoma laty późniejszy jest od dedyka- 
cji, tak dedykacja może być trzema laty późniejsza od portretu , czyli 
że portret robiony r. 1555. Przy Apokalipsie Reja wydanej r. 1565 
jest tenże sam portret Reja, ale podobny wniosek z tej okoliczności wy- 
ciągniony byłby fałszywy. 

Jeszcze jeden dowód że Rej urodził się r. 1505. — Friese powiada : 
Rey mourut Pan 156 9 comme on petit levoir par ce Chrohodistichon: 
Relf^s Cessit In astra, saLes perlere loCJ^f^e 
NeC taLeM Ingenio LeChla forte feret 
11 n''avait (jue 64 ans. 

Podanie to Friesego zgadza się bardzo z domysłem w poprzedza- 
jącym dowodzie wytkniętym : wypada bowiem bardzo dobrze, że je- 
żeli Rej w 1569 miał łat 64. więc w r. 1555 miał łat 50. Te dwa o- 



148 NOTY, N. 2384. 

statnie dowody wspierając sichie nawzajem, zdają się wskazywać ocze- 
wiście, że Rej urodził się r. 1505. 

2384. W dedykacji, drukarz Mikołaj Szarfenberger, powiada : ,,A iź 
Psałterz icst iedna cząstka potrzpl^na nauki pisma Swictejjo: Przęs- 
łom on na nprzeyme żądanie wiele bogoboynycli y uprzeymycli ludzi, 
nie lituiąc nakładu, dałem ^ow/oi'e (*) z wykładem obBtszem wydruko- 
wać, aby tak nie tylko ludzie uczeni, którzy pisma Łacińskie rozumicią, 
ale też y prostaczkowie iczykiem swym własnym on czytali y uczyli się. 

„A iź pirwey pod obroną Jego miłości Pana Piotra Kmity, Gra- 
bie na Wyśniczu , sławney pamięci Woiewody y Starosty Krakowskie- 
go , były przypisane: Przesto y ia nie cbciałem żadnemu iucuiu tich 
Świętego Króla kxiążek, ledno W. M. swemu Miłościwemu Panu zale- 
cić, iako własnemu Siestrzencowi onego zacnego Kmity Senatora Pol- 
skiego , którego Obras Wasza M. na osobie swey z wielką u ludzi po- 
wagą nosić raczysz...... Aby tedy ludziem tak potrzebne kxiąszki by- 
ły wdzięcznieysze, W. M. ony pilno zalecam y pod Imieniem Waszey 

miłości mego Miłościwego Pana powtore na świat wypuszczam 

Dan S Krakowa w piątek przed Świętym Maciejem. RokuTańskiego. 
1567." Po dedykacji bolcsztych wyobrażający Dawida. Druk gocki , 
bujniejszy w texcie polskim, drobniejszy w wykładzie: w texcie łaciń- 
skim, łaciński. — Nie mam tu pod ręką, mówi Sobolewski, innych edy- 
cij , żebym mógł osądzić w czem wykład ten jest obfitszy od wykładu 
w edycji poprzedzającej. Nie wiem, czy Mikołaj Szarfenbergcr wspo- 
minając pierwszą mówi tu b swojej własnej , czy też przez innego dru- 
karza wydanej. 

Że tłómaczenia psalmów w ogólności nie są zawsze wierne, a ich 
wykłady zupełnie naciągnione niech służy za dowód np. jeden werset 
z psalmu 17 p. 38 verso. 

Magnificans sałutes regis eius : et faciens miserieordiam Christo, 

Siio David et semitii ejus usgue in seculum. 

Albowiem ty wielmożne czynisz zbawienie króla twego, 

A czynisz miłosierdzie Krystusowi twemu , synowi Dawidowemu 
y plemieniu icgo aże na wieki. 

Wykład: To iest, obławiasz iako Kroi, twoy miły Syn Pan Jezus 
Krystus uczynił zbawienie rodzaiu ludzkiego. 

Cała omyłka zależy od nietrafnego wytłómaczenia wyrazów: Chri- 
sta suo David y które nic więcej nie znaczą, jak Potnazańcotvi swemu 
Datvidoivi ^ ale nie Jezusowi Chrystusowi synowi Daividowemu. 

Psalm 17 i 18 podług zwyczajnego podziału razem tu są złączone, 
a Psalm 19 oznaczony liczbą 18. — Musi zaś który z Psalmów być zno- 
wu na dwa rozdzielony, bo liczba wszystkich jest i tu 150. 



(') Bandtkie H. Dr. K. P. I. 178. uważa, ie ten wyraz potutóre, to samo znaczyć 
może co łacińskie iterum , to jest znowu.  • ,  - . 



NOTY, N. 2385. 149 

Psalm 18. -werset pierwszy p. 39. 

Coeli enarrant gloriam Dei et opera manuum eius annunciat fir- 
mamentum. 

Niebiosa rozsławiaią chwałę Bożą, a mocne niebo (firmamentum) 
uczynki rąk iego obiawia. 

Na to proste wyrażenie wielkości i potęgi boskiej, które nie po- 
trzebuje wykładu , mamy tu następne objaśnienie : 

^^Niebiosa) to iest, Aniołowie z nieba. A to się sstało gdy przy 
narodzeniu P. swego śpiewali : Chwała na wysokości miłemu Bogu. 
A na ziemi pokoy łudziem dohrey tvoli. Przez niebiosa też rozumie- 
ią się Apostołowie y Zwolenicy Pana Jezusowi którzy tcź rozsławiali 
cliwalę Bożą kazaniem swoim. A dobrze są wezwani niebiosa: bo byli 
wysoko podniesieni przez swiątość żywota y rozumem wielkim oswie- 
czeni. 

Niebo mocne) to są Apostołowie umocnieni posileniem duclia świę- 
tego, ci obiawiłi uczynki Pana Jezusowe, iako iego zmartwychwsta- 
nie, w niebo wstąpienie, ducba zesłanie, grzechów odpuszczenie y 
insze dobrodzieystwa iogo swiętey miłości." 

Ktoby się tego spodziewał, dodaje Sobolewski, że wyrazy Coełi 
enarrant yloriam Dei etc. zawierają w sobie to wszystko, co nam powie- 
dział kommentator? 

Układ Psałterza tego, jak pisze Bentkowski w notacli własnoręcz- 
nych do swego dzieła, taki jest: na czele każdego ze 150 psalmów, tu 
Pieniem nazywanych, naprzód argument czyli treść w polskim języ- 
ku , daley wiersz łaciński (nie łinja ale ucinek , czyli odstęp, na które 
psalmy zazwyczaj się dzielą) rzymskicmi literami, potym tłómaczenie 
polskie gockiemi literami, wykład jego {wyrozumienietn tu nazywa- 
ny) także po polsku cbarakterem gockim drobniejszym. Podobnież za 
drugim, trzecim i t. d. wierszem łacińskim. Por. o tem wydaniu Psał- 
terza, Lelew. Bibl. Ks. II. p.I. 177, II. p. 191 nast. 426. nast. 

2385. Żałować należy, iż Bentkowski żadnego opisania nie uczynił, 
jak godziło się, piertvszeyo wydania Psałterza Kocbanowskiego r. 1578 
jeśli je tylko sam kiedy widział. Ze pierwsza to była praca Jana Ko- 
chanowskiego, która na widok wyszła za życia jego, widać ztychwier- 
szów do Myszkowskiego na czele Psałterza : 

,, Znlwa swego pierwszy snop tobie ofiaruię 
Cny Myszkowski!".... 

i Z przedmowy Januszowskiego do wydania pism Jana Kochanowskie- 
go r. 1585 i w poźniejszycb wydaniach. 

2385 p)(*) Przedmowa doCzytelnika:,,Mieliśmy dawno tę wolą, Czy- 



(*) Pomyłką druku, w spisie bibliograficznym. Psałterz ten zamiast numeru oddzielne 
go wmieszczony jest między wydania Psałterzów Kocbanowskiego, ze znakiem p). 



150 NOTY, N. 2386—2394. 

telniku miły, abyśmy byli dla pospolitego poźytkn wydali sam Psałterz Da-- 
widów, iałfO ies w Bibliey Polskiey wydrukowany, ale prze trudności ins7.c 
dotegosniy przyść nic mogli: aźtberaz za prośbą niektorycb ludzi nabo- 
żnych do tego przywiedzieni, opuściwszy insze rzeczy na stronę^ umyślili- 
śmy to przedsięwzięcie swe dawne skończyć. Ale %viedząc ze Psałterz 
porządkiem Kościelnym położony miałby bye pożyteczniejszy, tedysmy 
ley prace nie żałowali, wziąwszy nowy Brewiarz Rzymski, teraz no- 
wo przez P1VSA V. Oyca Świętego Papieża, na Concilium Trident- 
skim postanowiony, statecznie syc mu przypatrzywszy, według tbego 
wszystkosmy położyli; iż ieśliby był który człowiek Chrześcijański, 
ktoreykolwiek płci, coby nie wiele w szkole, albo w Łacińskim ięzy- 
ku ćwiczony był, a pragnąłby przypatrzyć się porządkowi Kościoła 
Świętego, Powszechnego, Apostolskiego Rzymskiego, albo też iąsliby 
chciał , y thę wolą miał , nabożeństwo swoie prowadzić porządkiem ko- 
ścielnym, aby mu tym snadniey przyszło i t. d. 

2386. Dedykacja Stanisławowi Karnkowskiemn Arcyb. Gniezn. — 
Po wydaniu Nowego Testamentu w r. 1590, wziął się Wirjck do Sta- 
rego, a ten od wydania w Polskim języku Psalmów Dawida zaczął. 
Zdając sprawę w tej dedykacji z pracy swojej, najwięcej sili się na to, 
aby dowiódł, że łacińskie ttómaczenic (vulgata) od Kościoła Katolickie- 
go przyjęte, jako z greckiego tlómaczeuia przez LXX iłómaczów, du- 
chem ś. natchnionych, zrobione (o czem już ś. Hieronim powątpiwał) 
daleko jest doskonalsze, niżli oryginały Hebrajskie , i późniejsze z ory- 
ginałów tłómaczenia. Przekładał tedy nasz Wujek z łacińskiego ięzy- 
ka , dokładając się jednak przekładu Greckiego i samego oryginału, a 
niektóre różnice na brzegach położył. — Pod każdym psalmem są ad- 
notacje najczęściej dogmatyczno-polemicznc : na końcu regestr rzeczy 
celniejszych. Przypisał Karnkowskiemn z tych przyczyn : że jest po- 
bożny i w księgach świętych kocha się; że mu winien okazać wdzię- 
czność tak osobistą za doznawane od trzydziestu lat dobrodziejstwa, 
jako też powszechną całego Zgromadzenia Jezuitów za fundacją Colle- 
gium Kaliskiego, a wsparcie Poznańskiego ; że nakoniec chciał swemu 
Psałterzowi, przypisaniem głowic duchownycli w Polsce, wziętości i 
powagi przydać. 

2394. To wydanie przypisane Hrabiankom z Leszna , sześciu cór- 
kom Rafała, Kaszt. Wiślic, przez Ferbera. 

Przy tych dwóch Toruńskich wydaniach znajduje się 12 wierszy 
Turnowskiego poświęconych pamięci M. Rybińskiego Zborów Wielko- 
polskich Superintendenta. 

Rcy zaczął Saiironiatom wykrzykać Psalm Boski , 

Który w lak foremny rym uiąl Kochano^rski 
Ze go ieszcze do tych dob nikt w tym nic celuie : 

A przecie y Rybiński prace nie załuie i t. d. 



NOTY, N. 24C6. 151 

W tcm wydaniu dwie kartki Psalmów są dodane , na których są : 
Zakon albo boże przykazanie — Poselstwo Nowe S. Ewangeliey — Zgon 
szczęsny Symona Syo — wszystko z notami, oprócz tego Katechizm 
k woli Zapraszaiącyin się w Nabożeństwo Chrześciańskie, nowo tvy da- 
ny. 1618. w Toruniu. 12. przeszło 8 arkuszy. 

2406. Pyotr Poznańczyk Slaeliclnemu y sławetnejnn Panu Janowi 
Łubomclskiemu wssego dobrego od pana Boga życzy. 

Uczyniłcmci na żądanie wasscy milosći panie moy łaskawy: iźem 
przełożył z łaćińshiego na polskie : pilnością iakoiu nawiętssą mog! : 
Eiiiesiasticum : chcąc sic iafeo y wsselką inssą zasługą tym V. M. zacho- 
wać. Klory V. 31. ofiarnie prossąc aby V. M. błą*dy y niedostatki wdo- 
bre obracał : tudźiesz y od nieprzyaćiełi złorzeczących bronił. Zatyni 
sie liii^ce W. M. poruczam. Dano wlublinie xvi dnia. Xicźyca Lute- 
go. Lala od naro. Bożego jVLD.XXXV. — Porównywajuc rok vvydania, 
(1541) z rokiem dedykacji, zdaje się iż to nie pierwsze wydanie. Zob. 
o drukach pol.. Wictora, Bandlkie H. Dr. Krak. 249 nast. H. Dr. Kr. P. 
T. 1. lOl nast. 

W sanićm tłómaczeniu są wyrazy, na brzegu niekiedy Innym wy- 
razem oddane, np. A6 verso : a niekwap sie ku czasu obwiedzienia , 
na brzegu dodano , alias śmierci. B2 verso ; Zgromadzenie pyssnych 
niebędzie zdrowie: bowiem prątek * grzechu będzie wykorzenion -w- nich 
a nie będzie rozumiau ' alias wymówka. (Linde tego znaczenia nie przy- 
tacza). — BO verso: y oznaymienie * nagorsse na tego klory ma dwola- 
ki iczyk * aWas przeklinanie. — C verso: Nyeczyu złych rzeczy anie- 
wzyimą* cię. alias zachtvycą. — C6 Z skoczą * nie byway ustawicz- 
nie: ani iey shichay abyś snadź nie zginął wniożności iey. * alias z sta- 
niecznicą. — D. Dla tego nie uczcił pan Boj»- seścia* lA^cli. alias sgro- 
madzenia. — F 4. Kio sie radnie zniesłussnosći : będzie obwinion. * 
* alias obiawion. — F6. Żądza przez iayka * zgwałciła pannę.* alias 
czyścieńcza. — F6 verso aU-. iurny' y nie opatrzny niebędzie patrzał 
czasu. * alias zły. — J3 verso , Dęga * biczowa czyni siność. * alias 
plaga. — J4. a związanie* iego icst zti;iV;z.an2e miedziane. * alias łań- 
cuch. — K2 verso. Czuyność y iołć iolta * y gryzienie: iest mężowi 
obżartemu. * alias kolera.-- L. a \a\io niewiasty rodzące* * alias ssesci 
niedzialki. L3 verso: Wdzięczny dar ofiarnie kto ofiarnie zemłę* 'alias 
chleb z czystey mąki. — L7. Komu wierzy kio niema gniazda"} a skła- 
niaiąc się kędy by kolwiek omirzknął' tako potkasany* łotr wyskakuiąc 
z miasta do miasta, *alias domu *alias skrił sie. 'alias gotowy ku złemu. — 
L8. aby snadź nie tuetknął kołu iv ziemię' *alias radziłbyć co nieprze- 
spiecznego. — M2 verso : Day słodkość y pamiątkę ofiary chleba zna- 
czystssey mąki psseniczney* 'alias zemły. — M3. A dla obmowki' płacz 
gorzko ieden dzicn *alias oskarżenia. — M4. Serce swoie wyda (zdun) 
aby dokonał glazoivania' 'alias wy słryclinienia. — N7. Sędzina dziwna 
spra^va nawyssego*alias ofercwa. 4. Odzienie święte zlotem ^ iacynłem, 



152 NOTY, N. 2414 , 2415. 

y pawłoką* alias ssarłałem. — P7. iako sędzina złota oboięłna* przypięŁrany 
wsselkleiu kamyeniem drogim *alias iako kubek złota oboiętny i t. d. — . 
Jest '\'vi^icej podobnych {r|oss,ale dla oberzuięcia brzegów, nie można było 
ich wyczytać. JNieklóre z nich nie są glossami, lecz warjantami. 

2414. W przedmowie do Dantyszka, dat. z INorymbcrgi 3 Maja, 
daje zdanie o wnlgacic lacińskiey psalmów, temi słowy: Quis^uis au- 
tem fłterit autor hutus edilionis , auaEcclesia utitur, mea non tnultiini 
refert , hoc unum tantum affirmo indignam esse , auae dwo Hierony 
mo tiibuatur. Constant hunc per omnia graecam editionem se^uu- 
łutn. — Twierdzi też o 72 tłómaczach pisma ś. na grecki język, źe oni 
tylko pięć ksiąg Mojżesza przetłómaczyli^ szczerą bajką być mieni owe 
podanie, dziś jeszcze świątobliwie przez łekkowiernych powtarzane, 
źe każdy z nich w osobnej komorze był zamknięty, a gdy swoje ttóma- 
czenia porównywali, zgodność co do joty, jak mówią, postrzegać się 
dawała. — Haec pauca, mówi dalej, non sine causa commemorare li' 
buit propter receptam sed pemiciosam persuasionem in Graecis de Se- 
ptuaginta , et Latinis de vulgata editione, quod ea sit divi łlieronymi , 
ataue ob id in neutra auieauam, mutare ex ipsis hebraiciś' fontibus li- 
ceat, cum exstet iuxta hebraicam yeritatem editio alia , (juam certis- 
simum esl esse ipsius Hieronymi , auamvis ecclesia , nescio ijuomodo , 
eam non receperit. Qui ergo nunc conatur melius (juiddam afferre, 
■auam usu receptum est, non diuersum a Hierony mo cum iniuria san- 
ctissimi et doctissimi viri facit, sed idem, penitus guod olim faciebat 
tpse.^^ — Ztąd można sobie wnosić, dodaje Sobolewski, iak sprawiedliwie 
nasi uczeni rodacy heretykami zwani, starali się o przekłady ze źródło- 
wych języków, a nie przestawali na wulgacie^ i źe mieli powód do twier- 
dzenia (jak np. Budny w przedmowie do Bibiji), źe niesłusznie wnlgatę 
Hieronymowi przypisywano. — I to także uważać trzeba, jak swobodnie 
Jan Campensis Dantyszkowi Biskupowi prawdę wynurza. — Nie było 
jeszcze naówczas Jezuitów : później takie twierdzenia były iuż dosta- 
teczne do potępiania ludzi; a myśleć nie godziło się nikomu tylko tak 
jak Jezuici myślili. 

2415. Dedykacja zaraz na odwrocie tytułu zaczyna się : 
„Reuerendissimo Patri , Domino Petro Thomitio , Episcopo Cra- 

couiensi, Regni Polonię Viceeancellario . Joannes Campensis S.P.D. 

,yNon habeo in pręsentiarum aliud, modis omnibus omatissime 
Pręsul, (juo gratias referam pro humanitate et munificentia erga me 
tua , auam chartacenm hoc munusculum, in tua nńhi Sarmatia na- 
tum, auod ideo spero ingratum non for e , auamvis rude sit, et parutn 
expolitum, guod sciam te, ut Pręsulem decet, sacrarum liter arum es- 
se amantissimum. Cuius rei vel hoc unum esse potest certissimum ar- 
gumenłum , guod studiosissime , majoribuSy auatn mea łenuitas mer et, 
promissis mecum egeris , ut aut apud te , aut auod idem est fere; Cra- 
couiae manerem, (juę tua eximia humanitas hoc effecit, ut mihi idem 



NOTY, N. 2427. 153 

apud te acciderity (juod apud Dominum meum Danłiscum , qui me to- 
to hiennio , tam habuit humaniter et liheraliter , ut cum negotia mea 
manere apud illum non sinerent , discedere tamen non nisi tnoestissi' 
mus, potuerini — Ad eundein modum apud tuam pateruitatemnianere 
non licuit, et discedere tam parum lihuit, ut conditionem oblałam , neaue 
iMm(lo ostatnie słowo zatarte) acceptare,ne^^ omninorecusare potuerim. 
Interim auodpoUicitus stim, in ea (juam ca* animo amas, celebri tua Craco- 
uiensi academia subsistam, donec Paulinas alicjuot epistolas pręlegero. E- 
runt credo hcc Sapienter etscite a sapientissimo Salomone dicta, alia etiam 
ratione non inarata , auod tanauam spiritualem habeas filium , Sigis- 
mundum. Augustum iuniorem, Poloniae Regein^ nisi enim yehemen- 
tissime fałlar , in hoc libello inerunl nón pauca , foi'mando nobilissimo 
illius pectusculo , udae udhuc, et molli cerę simillimo, vehementer ido- 
nea. Quare tutim erit ea auribus illius sępe inculcare , ne hoc ei 
eueniat, quod Deus ab eo et toto regno auertat, auod olim Roboam 
S al omonts filio, etinregno successori cuiprimum hęc scripta sunt, euenit. 
Ule enim sanctissimorum patris et malris monitorum oblitus , et iuue- 
num consilia secutus , decem tribus alienavit a se, et perdidit, serua- 
tis aegre duabus. Tuum , inauam , hoc erit^ Episcope yigilantissime, 
aui et haberis, et es, post Regiam maiestatem patrię alter pater. Quan- 
auam enim habet sapientissimum patrem Regem, et cordalissimam ma- 
tretuReginam, sicut et Ule hahebat, aetas tamen haec etregia fortuna 
reauirunt , ul guam sępissime officij sui admoneatur. f^ale simpliciter 
prudentissime Antistes ad annos plurimos , sicut nunc vales, mente sa- 
na in corpore sano et munusculum hoc Campensis tui , guanwis muneri 
tuo impar sit, boni consule. Cracouiae XIX. Februarij 1534. 

Obiecane tu na tytule : Praecationes aliguot, zob. niżej w Od- 
dziale D). 

2427. Dedykacja do Eustacbe{jo Wołłowicza (Wołowica) Kaszte- 
lana Trockiego Podkancl. W. Ks. Lilew. Starosty Brzeskiego i Kobryń- 
skiego i t. d. datowana roku 1570, d. 16 czerwca z Krakowa, i począt- 
kowcmi literami imienia i nazwiska drukarza podpisana , lubo nieko- 
niecznie dowodzi, iź ten Suniniarjusz wierszem przez samegoź Wierz- 
biclę jest zrobiony, wszelako niżej położona Tablica Cebesa i poema 
o Gospodarstwie, domysł ten czyni do prawdy podobnym. {") 

,,A IŻ s tak s^yrokiego opisanya tych zacnych Kanclerzow Pań- 
skich (t. j. Apostołów) tliu iest krucyuchne a summowne każdego z o- 
sobna Kapitulum , thak Ewanyelistow swyęlych, iako theź s spraw a 



(*) Ludwik Sobolewski pierwszy dostrzegł, ze Marcin Czechowicz jest prawdziwym 
autorem Summaryusza. Patrz Przedmowę Czechowicza do Nowego Testamenta 
1577 wydanego, gdzie pod koniec o tej swojej pracy wspomina i na hezwity- 
dne jej przywłaszczenie nawiasem sarka; Por. notę do N. 2319, str. 135. 

Tom u. . 20 



154 NOTY, N. 2430. 

listów Apostolskich , y obyawyenya Jana Błogosławyońego^ zebranye, 
dla ludzi tych zwłaszcza którzy będąc zatrudnyeni pożytki a potrze- 
bami Rzeczypospolitej, także tcź y inymi sprawami swemi, wielkim 
czytaniem zabawiać się nie mogą. Zdało mi się za rzecz słuszną, pod 
Imyenyem W. M. mego Miłościwego Pana myędzy ludzi ye puścić. 
Aby tak gdy z rąk W. M. inszym podane będą, tym wdzyęcznieysze 
a przyiemnieysze u wszecli stanov/ ludzi były. A przytym też chuć 
swą, którą z dawna mam ku W. M. Panu swemu Miłościwemu, ia- 
wnye bym pokazał, gdyż to pewnye wyem , że W. M. będąc zatru- 
dnyony nieniałenii sprawami Rzeczypospolitey, rad się przedsię W. M. 
thakowych pism czythanyem bawisz, nic nye omyeszkawayąc powin- 
ności tak zacnego stanu a powtołanya swego, w czym Panye Boże racz 
W. M. nmocnyać *y twirdzić, ku chwale Imyenya swey swyętego, a 
ku pożytku przytym wszey Rzeczypospolitey. Wyerzę, że to W. M. 
moy miłościwy Pan wdzyęcznye prziyąć będziesz raczył, i t. d. 

Dla próby wiersza kładzie się początek treści Ewangelji Mateusza. 

Mattheusz Ewangelista Jezu Krystusow. 

. Kapituła pirwsza. 

Mattheusz opisnyąc , sprawy Krystusowe , 

Naród ycgo wylicza, syny Abramowe. 
Potym sposób rodzenya , yego, rozdzyał pirwszy 

Uljazuye, który był, nad ten nasz dzlwnyeyszy. 
Poczet z Ducha Swyętego , s Panny urodzony , 

Ktorey .Jozeph chcyał odeydź, masz iey namyenyony. 
Widząc ano brzemyenna, bez złączenya yego. 

Małżonka yego chodzi, trwoży to smętnego. 
Lecz Anyoł przez sen nye da , Maryey opuszczać , 

Syna iey obyecuyąc, imyę mu każe dać 
Jezus, to iest Zbawiciel, z dawna zaslubyony. 

Rad to Joseph uczynił, ze snu obudzony. 

Kapituła wtóra. 

W Betleem sie narodził. Mędrcy go uczcili. 

Przez Jeruzalem iadąc, Heroda strwożyli. 
Z Maryą y z Dzyecyątkyem, do Egiptu byczy, 

Jozeph, a dzyatek wiele zmordowanych Iczy. 

Kapituła trzecia. 

Jan sie zyawił na puszczy, nye w stroynym ubyerze , 

Każe sie grzechów kayać, obłudniki karze. 
Przyscye urząd Krystusow , ludzyom opowyeda , 

Krzci Jezusa w Jordanye , Duch nań z nyeba spada. 

2430, Autor niewiadomy w odezwie do Czytelnika powiada, iź 
żadnej za swoje pracę nie potrzebuje zapłaty: » tylko za papier (są jego 
wyrazy) y drukarnią kto łaskaw, niech da co łaska iego do Orchowka 
doWW. 00. Auguetyanow na wymurowanie Kościoła w Ziemi Chełm- 



NOTY, N. 2431-2478. 155 

eliey, od Włodawy ćwierć mili , gdyż cale iuź go niestaie , a Sam nie- 
wystarczę bom sługa." Uwiadamia też, iż w tym Kościółku spusto- 
szałyni znajduje się cudowny Obraz Najświętszej Panny, i źe sam ja- 
Itiegoś cudu doznał. Autor wyl«ładając stworzenie świata^ podług pi- 
sma ś. mówi o własnościach ziemi, że jest okrjjgła, że w samym srod- 
ha Empirejskiego nieba i całego świata umieszczona;, że jest nie- 
ruchoma i t. d. 

2431. b) Autor Przedmowy bezimienny powiada, że sobie nie 
przypisuje tego iłóraaczenia , a tylko poprawę omyłek drukarskich, że 
tłómaczem jest uczony Polak i t. d. Mówi dalej: » A kto iahiekolwiek ma 
upodobanie w ięzyku hebreyskim , greckim i polskim , przyznać musi 
że ięzyk polski, nie tylko przerażaiące (sic) w sobie zawiera słowa, a 
te w wielkiey obfitości iż nie trzeba narzekać na niedostatek słów pol- 
skich. Czego Przodkowie nasi w wiernym Byblii Swiętey przełożeniu 
pilnie przestrzegali, nie tylko w słowach względem ^ortsfos , ale też 
w samey rzeczy." Po czem następują przykłady i tłómaczenia texta 
Pisma ś. hebrajskiego i greckiego na polskie. « O niektórych zaś sło- 
wach mówić się może, że początek swoy maią ź przerzeczouych ięzy- 
kow. Na przykład: '~'i?f?' dziewka, "^^ kur, a fodere , xvh'§ kielich.^'' 
i t. d. O wydaniu roku 1745 żadnej tu wzmianki niema, zapewne i 
do tamtego ta sama przedmowa służyła, a to ostatnie jest tylko prze- 
drukowaniem pierwszego. 

W przypiskach w tejże przedmowie wspomniane są pisma : Rev. 
Past. Strash. Gottl. Kolichen, Project von der Polnischen Sprache. 
Eiusd. von der Polnischen Poesie. — Clariss. D. Joh. Dan. Hoffmanni, 
Colleg. Gymn. Tliorun. Comm. de originibus łinguae Polonicae. 

2437. Na początku jest przemowa Adolfa Kamieńskiego S. P. do 
Józefa i Jana Hrabiów z Tęczyna Ossolińskich, synów Stai-osty Dro- 
bickiego. n Excerpia haec sacrae historiae , mówi Kamieński , ex Sul- 
picio Severo , homine et moribus et eruditiotie et illustri sanguine ce- 
lebratissimo , jam olim rite collecta , vestri potissimum de causa Co- 
mites Nobilissimi , adjectis auaestionibus illustraverum ^ et ut reim- 
primerentur curayeram.'''' Kamieński więc jest tylko wydawcą, a 
dziełko łacińskie. — Bentkowski (T. U. p. 70.) przytoczył je jako w pol- 
skim języku wydane. 

2478. b) Około wizerunku napis : » Nicolaus arnoldus Lesnensis 
Polonus SS. Theologiae Doctor et Professor in Academia Franekerana 
et Concionator. Aetat. LXI.'''' Pod wizerunkiem wiersze : 
Arnoldus, Proavum queni nohile Stemma eoranał, 

Doctrind et vere nobilis ingenio, 
Pingitur hic facie; sed qune triginta per annos 

Franeijuerae docuit , pingere nemo potcst, 
In ehartis mirare virum! quibus orbis uterijue- 
Gaudet, et hune multo tollit honore patrem. 

B. ISeuhusius. 



156 NOTY, N. 2481—2485. 

Heybey w dedykacji powiada : «Fuit... Nieołaics Arnoldus natione 
Polonus f Lesnensis, Theol. Doctor, Professor et Concionaior cele- 
herrimus Frisiae occidentatis , in Academia nimirum Franeckerana, 
ubi et inter caetera Lucern hanc in Tcncbrls , seu Vindicutionem, lo- 
corum f^ełeris et Noyi Teslamenti edidit, (juałe opus a magni nominis, 
nostrae etiam Ecciessiae , Theologis in deliciis posiłum fuit.'^^ Także 
w przedmowie do Czytelnika: «Tot unus Ule possedit ingenii dołes, 
auoł invenire in pluribus liodie singnlaris prope fuerit feliciłas. Om. 
nino itaoue huc pertinet , auod Plinius iunior de Euphrate suo fatur : 
Disputut noster suhtiliter ^ graviter , ornate , repugnantes ducit et 
impellit. Usaue adeo incomparabilis ingenii vis in eo elucel atgue emi- 
net. yerum quo abripiorl Vino vendibili non opus est hedera sus- 
pensa."^^ Kiedy wyszły trzy pierwsze edycje tego dzieła, i co więcej 
wydał Arnold, ztąd dowiedzieć się nic można. 

Boeckmann, Scliediasma, p. 8, rok urodzenia Arnolda naznacza 
1618, śmierci 1680: 

2481. Mam w ręku książkę bez tytułu treści podobnej , której na- 
pis na pierwszej stronicy następny : 

ANTIKIMENwN (sic) {hoc est contrariortim sive conłrapositorum) 
Liber primus , auaestiones ex titroque tesłaniento in speciem pugnan- 
tes , earumaue dilucidas solutiones , succincłim comprehendens. 8. 302 
str., oprócz kart na przodzie. Druk antykwą. 

INic śmiałem pomieścić tego dzieła z pewnością absolutną do ksiąg 
TT Polsce wydanych, ale wielką ku temu daje poszlakę charakter dru- 
karń krakowskich , a mianowicie drukarni (Jnglera , albo Hicron. 
Yietora, około roku 1545 5 napis zaczynający każdą księgę poprze- 
dza wybity liść skręcony, co w wielu księgach u Unglera i Yietora 
drukowanych daje się postrzegać. Jednakże winictki początkowe 
ksiąg, nie dały się napotkać podobne z tychże drukarń, i tak : winietka 
przy księdze drugiej ma napis: C. Marce 1 us , przy Księdze trzeciej 
Diogenes Aristipus. Możnaby się domyślać, że pismo jest z czasów 
Jana Lcopolity, a może i jego pióra. Na końcu jest : Peroratio. Haec 
de parabolis Salomonis nos humiliter descripsinius , ne in figuralivis 
phantasiis nihil aliud credentes, auam auod secundum uisibilium for- 
niationem scriptum invenimus sed eruditi potius a figuratiuis ad eorum 
{juę vera sunt cognitionem ascendamus. Dzieło przeznaczone obja- 
śnienia sprzeczności pozornych z textu Pisma ś., np. 
Jurabitis per nomen meum, 
jur ar e nolite omnino. 

Juste omnia disponis. 

non ptiniendum condemnas . i t. p. 

2485. Pierwszy oplsaj tę księgę Wilhelm Zapf (Ł^efcer eine alte 
Ausgabe von des Joannis de Turrecremata Explanaiio in Psalterium 



NOTY, N. 2485. 157 

Nurnherg, 1803.), i odaiósl ją do roku 1465, mieniąc miejsce druku 
Kraków, a drukarza Gintera Zajiiera z Reutlingen w Szwabji. Za nim 
toź samo powtórzył Panzer [Annal. Typogr. T. XT. p. 319). Denis 
(Einleił. in die Biicherkunde , 2 Ausg. ir.Th. p. 126.) odnosi druk ten 
do roku 1470 — 74, i powiada, iż przejezdny drukarz jakiś dzieło to 
w Krakowie (Cracis) drukował. Czacki (O Litew. i Pol. Praio. T. I. 
p. 30. N. 151.), wymienia zatćm wydanie r. 1474^ toź samo Bandtkie 
(Histor. Dł-uk. Krak. p. 91.) , przypuszczając juź, dwa wydania te- 
go dzieła , ale tenże po obejrzeniu eserapłarza Biblioteki Wiedeńskiej 
{Dzieje Król. Pol. T. II. p. 94.) przekonał się, iż niczćm nie różni się 
od escmpiarzów, które uchodzą za drukowane r. 1465. Toż samo po- 
twierdza w innem miejscu (Hist. Druk. Król. Pol. T. I. p. 141.) Jan 
Bapt. BernLart w piśmie perjodycznem (Beytrage zur Geschichłe und 
Litteratur aus den Schdtzen der Miinchencr National- und Hofbihlio- 
thek, 1805, Julius, p. 49 — 66.), w osobnej rozprawie zbija mnie- 
manie Zapfa, jakoby to był druk Zajnera, i bacząc na niedbałość i niż- 
szość druku tego od druków Zajnerowskicli, przyznaje go później- 
szym drukarzom, a między innemi domyśla się, że nim był Jan Scbau- 
cr, około r. 1483, który drukował w niemieckim, J/ira&i/ia urbis Ro- 
ni ae , z takąż niedbałością. Cóźkolwiekbądź i ktokolwiek drukował, 
pewna jest, iż druk ten poprzedza r. 1475, jak widać z exemplarza 
Warszawskiego z Klasztoru Benedyktynów w Miechowie , gdzie te 
słowa: a. 1475 (Por. Index Lectionum in Universit. stud. Jagellon. 
A.. T-sl^)^ gdzie w wiadomości o drukach dawnych przez Girtlera, wy- 
mieniony r. 1476), per; fratrem Andre am Cruciferum MonasteriiJffye- 
choviensis Ord. Socrosan. sepulcri dominici Jerosolimitani degentis 
tum temporis in Przeivovsko suh reguła S. Augusłini condam Can- 
toris chori et Monasterii Myechovien.^^ Nie można też prawie po- 
wątpiwać, że wyraz Cracis oznaczą Kraków, zwłaszcza, że i ręko- 
pisma z wieku XV. Bibljoteki Krakowskiej , tem samem nazwiskiem 
Kraków mianują. (Bandt. Hist. Dr. Kr. P. T. I. p. 144, Ind. Le- 
ction. in Univer. Jagell. 1. c). Za tem, iż dzieło to w Polsce druk 
swój miało , przemawia także znaczna liczba exemplarzów jego w Pol- 
sce znajdowana , kiedy w Niemczech przeciwnie prawie zgoła znane 
nie są, prócz tego który Zapf opisał: Wiedeński bowiem, także ze 
Lwowa pochodzi (Bandt. 1. c. p. 140.). Bandtkie pięć ich Avidział, 
inne wylicza Łopacki w liozmait. Lwowskich. R. 1822. p. 321. Bi- 
bljoteka Warszawska posiadała 4 exemplarze (Leleiv. Bibl. Ks. Dw. I. 
p. 38.). to zaś Bernhart (/. c— Bandt. Hist. Dr. Kr. Pol. T.I.p. 144.) 
chce utrzymywać, iż Cracis ma znaczyć Gratz w Styrji (Graecium) 
albo Graitz lub Greitz w Voigtlandji Saskiej (Graecium), inni znowu, 
Cressy we Francji (Cressiacum), lub Croy w Niderlandach (Croviacum), 
to wsśzakże nic na poparcie swe nie ma. Odnosząc to do historji druków 
krajowych, można bez wątpienia, idąc za powagą Zapfa i Denisa, odnieść 



158 NOTY, N. 2487. 

ten druk do krakowskich, ahy jednak z pewnością twierdzić, iż dru- 
karzem był Zajncr, i to juź r. 1465, to jest na lat trzy przed rozpo- 
częciem druków swycli w Augsburgu , zkąd i mniejsza doftładnóśe i 
czystość druków Krakowskich Zajnera mogłaby się olijaśniać, jak to 
utrzymują Bandtkic (Hisł. Druk. Kr. Pol. T. 1. p. 142.) i Lelewel 
(BibL Ks. Dw. T.l. p. 24., •'^.j, i aby Zajner, jako osoba pe\ina, 
historyczna, w drukarstwie poLskićm miał fi[jurować, na jednym do- 
myśle Zapfa , bez innych monumentów toź samo wspierających tru- 
dno upewniać. 

2487. W kartach końcowych: ^Ostateczne Zamhnienie dzieła kn 
Krześeińńskietnu bratu, 30 wier. pol., tudzież Summa osohnieyszych 
d przedniey szych inieysc thu zehrdna z tych wszytkich ksiąg, tako na- 
krocey moyło hyć.^^ (z krótką Przedmową). 

iSa przodzie 33 kart nieliczb., a tu 1) na odwrocie karty tytułowej 
30 wicr. pol. na herb Mikołaja Radziwiłła. 2) Dedykacja do nic{;oź 
datowana z fVitemhergu nowego dnia xxij. miesiąca Czyrwca Roku 
P. 1559. 3) Proroctwo Ilozeaszd Proroka. 4) Jodchimd Hellerd 
mistrza szkoły Noremherskiey, na proroctwo Huzeaszd Profokd, rzecz 
y z napominaniem do Polaków. 80 wier. pol. 4) Przedm.owd nd pro- 
roctwd Hozeaszd Proroka , która w sobye zdmyka pożytki czylhdnia 
Proroków siuięlych. Jest tei tv niey y Argument wypisany krociu- 
chno wszythkyego kazdnia Hozeaszowego .^^ Autor nie nazwany, lecz 
oczewiście okazuje się być Polakiem z następujących słów dedykacji: 
Wychwaliwszy Radziwiłła z nauki i g^orliwości w szerzeniu Słowa 
Bożego, tak dalej rzecz prowadzi: 

»Atak Naiasnieyszc a Miłościwe Książe, aczem iuż dosyć widat 
rozmaitych ksiąg w ięzyku polskim , które są intitulowane a przypisane 
pod obronę imieniowi W. K. M. acz iako baczę moie będą posleduiey- 
sze, a wszakże ieduak tak o nich rozumiem, iż też od W. K. M. Ickcc 
poważone nie będą. Bo iż onych czasów pierwszych sprawy y wszytki 
dzyeie, klore były w królestwie Izraelskim, po odstąpieniu dziesię- 
ciorga pokolenia, od Rehabeama syna Salomonowego, tu w nich są 
dostatecznie wypisane, a prawie ku tym czasom dzisieyszym są wła- 
śnie przyrównane, tedy mi się tak za rzecz przysloyną zdało, iżbych 
ie też był podał do rozsądku a do rąk W. K. M. aby ie W. K. M. czy- 
taiąc obaczyć raczył, iż mało nie toż wszytko , y także co sie na on czas 
w onym Królestwie Izraelskim dzyało, że sie dziś też równie thu w na- 
szym sławnym Królestwie Polskim wszytkho dzyeie. A gdyby sie kto 
iasncmi oczyma przypatrzyć chciał, mnimara iż przewyższyły dzisiey- 
sze bałwochwalstwa ony bałwochwalstwa Izra- 
elskie. 

» A tali gdiż wiem iż ta rzecz u każdego tayna nie iest, żeś W. K. 
M. wszytki thy bałwanskie chwały s sławnego a książęcego domu swo- 
iego precz wymiotać raczył, y wszytki ine wymysły a ma- 



NOTY, N. 24H7. 159 

tacif ie zabobony precz wyrzucił y wykorzenił , sarnę tylko naukę Ewa- 
nieliey s. a szczyrość prawdy za nawdzięcznieyszą cbwałę panu Bogu, 
w domu swym książęcym zostawiwszy y postanowiwszy, czego żądny 
stan słusznie w W. K. M. poganie nie może. A przetoż y ty oto małe 
książki , które w sobie iawną a iasną prawdę słowa Bożego niosą, 
w dom W. K. M. proszę abyś iako krześciaiiskie Książe ode mnie iako 
od mało znaiomego z namnieyszycli służebników swoicb wdzyęcznie 
ie przyiąc raczył, nic się o tym nie pytaiąc, kto iest y co zacz icst ten 
który Uiak maluczki upominek pracey swey a pisania swego W. K. M. 
oddawa a ofiaruie, gdyż cbudoba stanu icgo snadź mu nie dopuszcza 
aby sie tu iaśnie przed oczyma W. K. M. oznaymić miał. Dosyć ten 
au(bor nieznajomy będzie miał na tym, gdy to W. K. M. wdzięcznie 
a z ocbotną twarzą od niego będziesz prziymować raczył. A uiechay 
sic thym więcey Antykrislowe błędy od sławnego domu W. K. M. od- 
rażają a odtrączaią, sama szczyrość prawdy, ta niecbay vv nim usta- 
wicznie trwa, ku czci a ku cbwale wieczuey imienia Bożego. O co ia 
ieden namnieyszy s sług Krislusa Pana a zbawiciela naszego, będę też 
prosił Oyca naszego INiebieskiego^ aby przez ducba swego s. stan W. 
K. M. ku rozszyrzeniu prawdziwey cliwały swoiey, a ku zacney cbwale 
imienia swoicgo, im daley tym więcey, poduszczać y oświecać ra- 
czył. Przy tym day Panie Boże W. K. M. długo fortunne panowanie. 
Zalecam sie zatym łasce W. K. M. s ktorey abycb nie był opuszczon , o 
to pilnie proszę. Dan w Wittembergu elc" 

To jeszcze o tej kiędze wiedzieć potrzeba, iż są jej exemplarze 
z następującym tytułem : 

»'Hozeasz Prorok z wykładem zacnego męża a Doktora w piśmie 
świętym przedniego, zebranym przez Wita Theodora Noriberczyka. 
Którego Proroka pisma , ku dzisieyszym czasom ostatecznym właśnie się 
przydać a przytrcfić mogą. Z Łacińskiego na Polski ięzyk przełożony, 
y nad pirwsze wydanie pilniey przeźrzany, y teraz nowo wyrobiony. 
Pełny pobożnych a krzcścianskich nauk, y pociech zbawiennych. Przc- 
dnieysze a zacnieysze mieysca, ze wszytkiego proroctwa Hozeaszowego, 
dla łatwieyszey pamięci, krociuchno zebrane, na końcu znaydziesz. 
1567." (*). Lecz dzieło całe, w niczem nie tknięte i wcale nieprzedruko- 
wane, o tejże liczbie kart, wyjąwszy, iż dedykacją do Radziwiłła wyrzuco- 
no, a na jej miejsce inną do Stanisława Myszkowskiego z Mirowa, Woje- 
wody i Generała Krakowskiego umieścił typograf Maciej Wirzblęta. ~ Na 
odwrocie karty tytułowej herb Myszkowskiego. Niezręcznym się tu okazał 
Wirzbięta,bo lubo na tytule i w dedykacji z prawdą się rozszedł, mówiąc 
iż dla rzadkości pierwszego wydania cxemplarzów, nowe lepsze sporzą- 



(') TaŁi jest tytuł pełny, miasto tego, Łtóry Lelewel podaje. Por. w Bibljograffi 
N. 2487 J»). 



160 NOTY, N. 2489. 

dził, napis jednak końcowy: PV Brześciu Litewskim drukowano i t. d. 
znajduje się i przy tej mniemanej drugiej edycji^ z tymże samym rokiem, 
1559. Z noweg;o tytułu dowiedzieliśmy się tylko, kto jest autorem dzie- 
lą ^ tłómacz jednak polski i tu ukryty został. Podług świadectwa Cza- 
ckiego , tłómaczem tym jest niejaki Solitarjusz. 

2489. W obszernej tej przedmowie docliodzi Kossobucki przyczyn 
lierezji 1 zamieszania w Kościele Boźyin. Godne tu są przytoczenia jego 
wyrazy: » Ilaec sunt fundamenta prima Ecclesiae , Fraesul amplissi- 
me, verbumDei, opera bona, et orationes : his Christus eam funda- 
vil, his eam aiioaue vos tueamini oportet. Ubi ubi haec vigent, vigeł 
etiam fides, vigeł Ecclesia : ubi autem eorruerint, ruunt (juo(jU€ alto 
a culmine Ula. Idaue adeo verum esl, ut si Ula tempora, auibus 
haereses praesentes pullulare coeperunt, repetere voluerimus , inve- 
niremus profecto , non prius easdem in Poloniam irrepsisse , donec 
ista tria interciderint. Reduc , auaeso , in memoriam , auales tum 
concionatores fuerint: an non tam aniles fabulas magis , ciuam verbum 
Dei praedicarunt? Reduc et mores tam Ecclesiae praesidum, auam 
et relitjuorum , invenies profecto tum pudicitiam , castitatem , devo- 
tionem, ceterasque virlutes a Dorno Dei exulasse, vix lenue auoddam 

et inane fidei nomen relictum fuisse Cum itaaue peccata nostra 

diviserunt nos a Deo, proiicienles malutn operemur bonum , et ad thro- 
num misericordiae confugiamus. Humiliati itaque sub potenti manu 
Dei , abjectisaue omnibus terrenis cogitationibus , totis viribus in id 
incumbite (mówi do Biskupów) ut auam plurimos operarios in vineani 
Domini mittatis , (jui verbum Dei juxta Catholicae Ecclesiae sensum, 
ac Sanctorum Patrum consensum , praedicent et populum de peccatis 
opportune vel importune arguentes ad poenitentiam adhortentur, si forte 
misereatur nostri Deus , et dispulsa errorum caligine , splendidissimum 
veritałis lumen nobis exhibeat. Et auoniam vos lucern mundi Deus 
constituit, satagite , ut ad instar candelae accensae mundo luceatis, ut 
sectatores bonorum operum effecti , et nos ani e media plebe sumus, ad 
pietatem inuitare, et vestram vocationem certam facere possitis: ut 
yidentes homines opera vestra bona nc doctrinae consentientia , Deum 
ęsse in vobis pronunciare possint. 

Hoc est illud scutum fdei, auod nos divus Paulus contra tenła- 
tiones diaboli recipere iubet, in quo omnia neauissimi tela extinguun» 

tur. Hoc Ecclesia Dei se tutata est semper Hanc rationem instau- 

randae Ecclesiae Dei seauuti sunt Patres in Tridentino concilio diyi' 
nitus congregati. Nam ita canones illos divinos suos de mysleriis 
fidei nostrae ediderunt , ut non solum auae ad fidem et cultum exier- 
num seu ceremonias pertinebant , sed etiam quafi ad correctionem mo- 
rum spectant abunde sint persetjuuti. Tuam (juo^ue hic laudem silen- 
tio praeterire non possum, Praesul amplissime , tjui initium Episco- 
pałus tui, uti vemm pastorem decuit, ab his ipsis rebus sis auspicatus, 



NOTY, N. 2501. 16 

uł qui per Ecclesias provinciae łuae optimis ac doctissimis viris con- 
słitutis, Seminario (juociue fVadisloviae (sic zam. TVladislaviae) insti- 
tuto ac diłato , ad corrigendos depravatissimos cleri tui mores ani- 
nium intenteris pulcherrimum , ipsi ad omnem virtutem exemplum ex 
se praebens, ut Jiunc pritnum te praesidente, et devotio in urhem Ułam 

rediise et pietas in ea domicilium suum coUocasse videatur Haec 

eadem tua pietas in munere(fue suo explendo diligentia , admirandum 
te in senatu reddidit. Tu enim eaeteris Episcopis conniventibus , et 
sua tantum purantihus ((juid enim verum dicere prohihet) , tu in^uam 
unus exstilisti , aui auid a te pontijicia digniłas, (juid Senatoriu au' 
thoritas exposceret non ignorans , Frincipem in voluptates ruentem^ 
ac Reipuh. guhernacida negligentem, gravissima et Episcopo ac Sena- 
tore digna oratione admonere , ataue adeo duriorihus verhis repre- 
hendere non duhitasli.''^ etc. Dalsze szczegóły, dodaje Sobolewski, wa- 
żne są do bijografji Karnljowskiego : ale ich nie wypisał. 

2501. Cum Ilalisbonae prolixe variis de rebus tecum loauerer, 
trium linguarum peritissime Archipręsul ^ et inter caetera de fide 
auoaue et operibus obiter mentio facta esset, tempus nunc non patie- 
batur , ut auemadmodum argumentum ipsum recjuirebat, de illo la-' 
(jueremur, eodem nam(jue die, imo eadem fere hora mihi discedendum 
fuit. Nunc ergo mitto paucis non meam sententiam , sed ut spero, 
ipsissimam ipsius Diui Fauli , eamcjue non aliunde, guam[ex ipso Fau- 
ło eruiam^ mihi namcjue semper visum est Faulum , ut totius scrip- 
turę relifjuae, ita sui ipsius esse optimum interpretem. Multa me mo- 
verunt ud hunc laborem suscipiendum , praecipue autem miserrima 
Ecclesię Christianae facies , (juae non alio magis est de formatu, auam 
infelici divinissimi huius Fauli tractatione. Quid enim fingi potest 
foedius, quam pugnantia dogmatu eisdem confirmari scripturis , ma- 
xime Faulinis , de numero enim librorum et verborum pene sacrorum 
convenit, et łamen turpiter dissidemus, non enim de levibus solum 
rebus , sed de ipso scopo Christianae religionis contentio est, puia de 
fide et operibus^ tfuidam enim. operibus dum plus satis tribuanty fi- 
dem, sive ^uod idem est, Christi gratiam obscurant. Alij dum sic 
omnia tribuunt soli fidei , ut bonis operibus eliam post iustificationem 
tantum temp oralia (juaedam, et nescio quae spiritualia , ad vitam non 
necessaria dant , iniuriam non parvam faciunt operibus , guibus toties 
ipse Faulus tam aperte , ut non possit apertius , augmentum tribuit 
gratuitae justiciae , et ipsam vitam ęternam. Ferum de his paulo 
post et in ipso Faulo latius dicturi sumus. Fraeterea guod oblatus 
mihi fuerit in Frusia Mariaeburgi commentarius doctissimi, et candi- 
dissimi Fhilippi Melan. in Fauli epistolam ad Rom. auae proculdubio 
est omnium di/pcillima, (juae(iue summam m^gsteriorum Christi sic com- 
plectitur, ut si illam non haberemus, vix posset aliunde notitia illorum 
peti. Jn eo commentario cum optimum virum, pace illius dixerim, 

Tom II. 21 



162 NOTY, N. 2502, 2503. 

lahorare ^ et torauere sese tnisere sine magno fructu viderem, tam 
cupivi laboranii succurrere, monstratis ^nibusdam in ea epistoła locis, 
ab ipso param animadversis , in (juibus, stcmma sita est rei totius, 
uł in sexttim mensem illum in Prussia expectaverim. Putabatur 
namaue in Sarmatiam rogata aaorundam magnoram venturus , aaod 
si factum fuisset et mtłii colloijui eam eo licuisset , (juemadmodam ab 
annis non paucis ardentissime capivi, hunc laborem fortasse scribendi 
suscipere mihi opus non faisseti, malaissem enim Ulani sua ipsias non- 
nihil mutare, auam haec in lucern edere. Qaalecan^ue interim hoc 
erit, spero pro innata Uli niodestia, ^uam etiam hostes Uli insignem. 
tribuunt, boni consulturum , sicubi ab illo dissensero , et sicut haec 
simpliciter non gloriae capłandae studio, a quo semper fui (juam alie- 
nissimus , sed piiblicae utilitatis et pacis proposita sunt, ita Ule res- 
pondeat, modesteaue reprehendat si auid repreh.ensione dignum offen- 
derit. Qaod si facere non dedignabiłur , occasionem praebebit haec 
latius f et apertius tractandi, fietque spero, ut concorditer tota scrip-- 
tura ab utraaue parte intelligatur , tjuam concordem intelligenliam^ 
słatuere inprimis, et veluti fundamentum ponere solidae "et duraturae 
pacis, oportet. Hanc aualemeunaue commentariolum in has duas 
ejusdem argumeeli epistolas, tibi Archipraesul doctissime , ideo dicare 
conslitui , quod sciam pacis te esse stiidiosissimum , et videre quam 
paruni sit factum boni furiosissimorum auorundam clamoribus et scrip- 
toribus yirulentis , Patis enim aperle falebaris te suppoenitere , anod 
olim cum hęc causa melius tractari potuisset , plus salis tjuibusdam 
non dicam (jualibus tum tribueris. Quare nunc anniti perge ut tran- 
auillitas tot iam annis amissd redeat ^ mihi crede res tam mało ne- 
auaauam est loco , auam putatur. Quod ego cupio abs te premij pro 
hoc labore , nihil est aliud , auam ut mihi guemadmodam ultro ob' 
łulisti, ad menses alitjuot copiam facias doctissitni illius Eliae , cujus 
solius causa ad te brevi venturus sum, si vitam Deus concesserit. 
3Iansurus sum hic hecdomadibus paucis, iussu Reuendiss. D. Petri 
Thomitij Epiścopi Cracovien. cui ob id libenter pareo , tjuod non ego 
solus illo integi'ioreni , prudentiorem , et sludiosorum amantioretn vi- 
vere nus(juam putem ^ sed et <jUotquot hominem noverunt alii idem 
judicent. f^ale faeliciter. 

2502. Dedykacja do Marcina Kasztelana Krzy winsfeiego i Jana Zbo- 
rowskicłi Wojewodziców Poziiauskick. — Z tej pr/.eduiowy okazuje się, 
iź wspomniani Zborowscy wybierali się na wyprawę przeciwlio Mo- 
skwie, i że autor przesiał iiu to dzieło przez Wawrzyńca Brzezińskie- 
go, l^tórego z Wittemberskiej Akadeniji na powrót do kraju wezwał 
Rafał Leszczyński, kosztem jego swoim tam na nauki wysławszy. 

2503. Sobolewski opisał exemplarz Ossolińskich dobrze zachowany.  
Na przodzie są: 1; Dedykacja: Zacnie Urodzonemu Panu, Panu Mi- 
kołajowi Naruszewiczowi, Sekretarzowi y Sprawcy Kancellariey Ksic- 



163 

stwa Lllh/ewskiego , Staroście MarfcowicŁiemu i 1. d. Przyacielowi (sic) 
swemu y, bratu Krześeianskieinu barzo initemu. (bez daty), z podpi- 
sem: «Twoy życzliwy towarzysz którego dobrze znasz." 2) Ku do- 
brym towarzyszom krotbha przemowa." (74 wier. pol. 13 zjjlosk. za- 
mkiiioiia jednem słowem : Strzeiy się. 3) Praefalio. To sie wykłada 
Przedmowa, tlio iestb , Krothkie położenie spraw wszytkicb co sie tu 
toczą w ksicjyacli tego to ziawienia Jana świętego.. 4) A tu iuż będzie 
Argument to icst krotbkie położenie porządkiem uczynione na każdą 
Rosprawę z osolina, aż do końca książek tycb , dla prętszego nalczienia 
czego potrzeba." (Treść Lxxxv rospraw). 5) Ad Polonum verae ac 
ptirae Christianae Religionis amantem. (26 wier. łac.) Ad Aiithorem. 
(22 wier. łac). Nd obraz Mikołdid Reid z Nagłowic. (8 wier. poi.), 
a pod obrazem, jaki się i przy innycii dziełach -Reja znajduje (8 wier. 
łac, z podpisem: <An. Tr. to iest Andreas Tricesius''\ który i inne 
•wiersze wyżej wymienione zapewne napisał. 

Na końcu zaś : 1) na liście 198 vevso : » Do tego co cźedł ty taie- 
ntnicc Pańskie." 2) Na liście 199 recto i następującym, bez liczby: 
n Ku dobrym towdrzyszom krotka -przemowa.'''^ (84 wier. pol. 10 zgł.). 
3) ») Krótkie a porządne ukazanie y naznaczenie rzeczy cżelnieyszych, 
także micysc y slow osobliwszycb, które się zamykaią w tych księgach, 
dla prętszego znalezienia" (12 kart). 4) Ku temu co cżedł" (36 wier. 
pol. 13 zgłosk.). 5) Herb Reja i 32 wier. pol. 8 zgłosk. Wiersze pod 
liczbą 4^5 nie są samego Reja, lecz obcej ręki. — Ostatnie tu niżej się 

kładą: 

Herby SlacLćica Polskiego, 

Mikołiiia Nagłowskiego,  

Który stanu pociciwego. 

Używał za czasu swego. 
^ Reymi przodki iego zwano, . 

Zawzdy za poczciwe miano. 

Matka HerLurtowna była, 
> Tez go ni w czym nie zelżyła. 

Acz tez bywały Tytuły, , .  

W domu iego y Infuły, 

Lecz to klenot snadź zacnieyszy, 

CLować stan napoczćiwieyszy.  

Bo chociayw Łabęciem gniaździe,  ^ 

Czasem szarą gąskę znaydzie. 

Nic pomoże iey ni kąska, .:: 

Przedsię zawzdy gąską gąska. , ' 

Albo Pawie pierze Wronie, 

By ie tez miała w ogonie, 

Y Papuze ktemu w czubie, ^ 

Przedsię Wronka w śmieciu dłubi«. 
Bo snadź to nalepsze pierze, ^ 

Kto sie w swey zacności szyrzy, 

A iz właśnie pilen cnoty, " ' 

Nie patrząc nic na klenoty. 



164 

Bo sie ta nic pstrzy we złocie, - 

A naznacznieysza w kłopocie, 
A gdy icy tiim lito nie zmyli, 
Zacnieysza bywa po chwili. 
A snadź bychmy tak czynili, ' 

Wszyscybyclimy znaczni byli, 

Y nie trzebaby sie ćwiczyć, • 

Jako potym Herby liczyć. 

Na ostatniej stronicy znak Miicicja WIcrzbicty nśród obwódki. 
Por. Bantkie Hist. Druk. Krak. p. 36U nast. Trzecieski w Żywocie Reja 
dodaje o tey książce te słowa : » zacnego uczonego doktora w piśmie 
świętym Henryka BuUingera," przez co chciał dać rozumieć, iż dzieło 
Reja jest tłómaczcniem z BuHingera. Za zdaniem tćm poszli Gesner, 
Olof iFriese, który mówi: n Les misteres du Seigneur relevees d St. 
Jean, imprimes d Cracovie 1565. Ce iCest proprement cjue la tra- 
duction d^un ouvrage aue Heiiri SuUinger avail pttblie en allemand.^^ 
Bandtkie, co zbliżył i porównywał oba te dzieła z sobą, odmiennego 
jest zdania, i naznacza taką między niemi różnicę: » Roaklad Kazań 
BuUingera, cmicio, w liczbie lUO, a MIkoł. Reia i-osprawy, w liczbie 
85, nie iest we wszystkiem iednakowy, a lubo z początku nawet i roz- 
działy u obu są lednakowe, ale wykłady zawsze odmienne." Dodaje 
nakoniec Bandtkie, p. 366, że każda prawie strona Apokalipsy poka- 
zuje, że Rej do Arjanów czyli Socinjanów nie należał. , 

25U5. Tak pismo to Bock przytacza. Sandius zaś, nie wiedząc 
autora^ kładzie je między anonymami p. 173, a pod Grzegorzem I*au- 
lim, p. 44, wzmiankuje tylko: »Explicałio di/Jiciłium S. Scriptiirae 
locorum Pinczoviae.^^ Łatwo się mógł omylic w tej mierze , gdyż 
wiele podobnych dzieł pisali Socinjanic (*). Że Grzegorz Pauli jest 
autorem pisma tu przytoczonego , okazuje się tak z f'Viadomości o 
Typografach Unitarskich , p. 202, (gdzie wyrażono, że w Piń- 
czowie u Oleśnickiego i w Łukławicach , za panowania Zygmunta 
Augusta z druku wyszło (**), j oraz z Daniela Clementina traktatu Pol-, 
skiego, którego tytuł łaciński przywodzi Bock: Anlilogia et absurda 
ex opinione Socinist etc. W dziele tern , z trzecli części złożonem 
usiłuje bezbożny autor zbijać pismem świętem przedwieczność bó- 
stwa Chrystusa j i Ducha S. Treść jego obszerną umieścił Bock 1. c. p. 
608—611. 

2520. W przedmowie wyraża Schlichting , że razem z Crelliusem 



(*) Bock, T. I. P. I. p, 10. ,,Aquani plnrimis Socinianis eiusniodi cxplicationcs dif- 
ficilium, ut Yocant S. Scripturae locorum, quo titulo testiinonia S. Ser. pro 
mysterio S. Trinitatis, et Deitate Christ notant, esse concinuatas, hacc ipsa 
Bibliothcca comprobat. 

(*•) De Typog. Unitar. in Polonia et Łith. Brevis Relatio, Sahdii Bibliolhccae adtexta. 



NOTY, N. 2535. 165 

nad tćm dziełem pracował: » Esł vero , mówi, Commentarius hic vi' 
vente adhuc Joannę Crellio docłissimo łiterarumtfue monumentis cla- 
rissimo viro , Collega meo desideralissimo a me confectus et eluctibra- 
tus f ita ut in ernendis Epistolae istius sensihus omnis inthi cum Crel- 
lio sociała fuerit opera , idaue ita , ut ei primas hic partes merito de- 
ferredebeam, auod te Lector monitum voliii, ut łanti viri nomine 
Commentarius hic tibi esset commendatior.^^ Zob. Crellii Comment. in 
Matth. p. 133, gdzie on tenże Konimcntarz cytuje. 

2535 a) Gdy dzieło szło pod prassę, juź wówczas autor nie źył, 
i zdaje się, źe koUcdzy zmarłego, Teologowie Krakowscy, zatrudniali 
się wydaniem, jalt znać z samego napisu dedykacji: n lieuerendissimo 
in Christo patri et domino , domino Johanni Choiensky J. U. Doctori, 
Episcopo Plocensi , indy titjue Polonię regni Cancellario supremo, stu- 
diosorum Mecaenati maximo , etc. Foelicis memorię D. Doctoris Jo- 
hannis a Leopoli, candidi auidam amici, Salutem, et indefessi obsC' 
auij famulatum offerunt.^^ Powiadają tu Avydawcy, że dzieło to z wiel- 
ką pracą napisane, pod imieniem autora wydając, przypisują mu z wielu 
przyczyn. Naprzód, że mu winszują otrzymanego Kanclerstwa: «quod 
nuper summo cum omnium proborum applausu, nec minu» nostrę Acha- 
demię Craco: studio sorum^ue desiderata €xpectatione, inclyii huius 
regni, et terreni regis Cancellarius es proniintiatus,^^ że za jego po- 
radą dzieło napisane, że zatem słusznie on ma być jego obrońcą i opie- 
kunem. Kończy się dedykacja temi słowy: n Accipe igilur ornatissime 
Praesul, viuificę passionis dominicę historiam , olim- dum declamarC' 
tur auditam, nunc vero efflagitantibus . immo vrgentibus muHis , typis 
excusam , ut quod olim deuote ac benigne audiuisti, nunc flagrantius 
lectitando mediteris expendasque. IJale decus sacerdołum. Cracouię 
ex ędibus nostris Collegij maioris , S€xto idus Marcij Anno Christi hur 
m,anitatis. 3I.D.XXKvij. 

Po dedykacji idzie przedmowa do Czytelnika, z której ważniejsze 
szczegóły o dziele i autorze tu się kładą : 

Habes homo Christiane piam iuxta ac doćtam concionem , fjuę 
deuotis mentibus Christi Jesu Domini ob oculos amaram, ponit passio' 
nem. Hanc tibi typis excudendam, in publicumaue edendani Christia- 
na charitas imperauit Religuit hanc ataue publice die sancto 

parascheue , in templo Regię Cracouien. Anno incarnationis saluato^ 
ris 1331 pronunctiavit Joannes Leopolien, vir et vitę singularis , et 
doctrinę insignis. Erat Cnim moribus mira comitate, mira modestia, 
ac iucunditate conditis , nihil arrogancię , nihil bilis , nihil supercilij 
habens , sed prorsus ab omnibus mundi affeclibus purus. Ejus inge- 
nium argutum, acre judieiitm , infatigabilis industria, pectus semper 
ar dens ad optima studia. Quę enim pars philosophię esse poterat, in 
(jua. non ita versaius sit, ut in ea sola versatus videałur. Aut (fuis 
omnino liber est, seu veterum seu recentium , auetn non evolverit, non 



166 NOTY, N. 2535. 

introspexerit ^ non imhiherił. Noveral enim acumen dyalecticorum ail- 
mirandam doctrinatn philosophorum , suhtilitateś Metaphysicorum, my- 
steria Theologojnim , in aiiorum palęslris nihil inerat (jiiod illi non eru- 
łtinif non eAćussum fuis^eł ac meditatum. Hic tania cum laude Tlieo- 
logię łanream assecntus , inexplebili auidiłate in eiiolueiidis Christianis 
authoribus yersahatuff quasi non ditnissus a shidiis , sed nunc dcmuin 
ad seria studia admissus fuerit. 3fox veritatis euangelicę pręco a pro. 
ceribus ecclesię eligitur , vbi nioderatis rationibus , diuinis pręceptis, 
plebem Christi instruil'^ euangełica mansuetudine atałie tniti niodestia 
vicia (sic) hominum , moresaue corrupłos ai-guit. Cujus tandem cita 
mors omnes in luctum coniecit. Hic non iniuria illud dici possit , anod 
de Marcello Maro cccinił: Ostcndenl terris liuiic laiitnin fata , nec ultra 
csse sinent. Sed hęc non est ignota fatorum inuidia , auę pulcherrima 
quequ€ tantum ostendunt terris, delerioribus ad tedium ustjue relictis.^ 
Quamvis vero tam subito ex hac lachrimaruni valle , flebili^ue Aegipto 
ad coelestem Jerusalem raptus fuerit, gloriarn tamen nunauam inter- 
morituram ex studiis , ataue Sanctis in vinea domini laboribus repor- 
tauit, (juem , praetcr pliiriina stiidiorum tnoniuiciita ejyrejfla, hic sacer 
libellus , ^uo Christus in suis illustrabitur , in ęterna hominum vixisse 
faciet memoria. Hunc tu opłime lector, non ingrato suscipe animo. 

Jus7.ynskl w manuskryptach swoich, przywodząc to dzieło, pomimo 
tego co wydawca w przedmowie powiada, nie daje wiary, aby rzecz 
ta w obszcrnośct takiej była mówiona, ale chyba w skróceniu. 

2535 b) To samo zapewne wydanie co poprzedzające , jednakże 
z tego co przywodzi Sobolewski z wydania 1537, są nielitóre różnice, i 
tak: w dedykacji nazwisko Biskupa jest tak napisane: Chojeński^ dalej 
wyrazy: Pręsul Anno Christi humanati. W przemowie do Czytel- 
nika : doctrine.... Cuius ingenium.... Metaphisicorum.... autoribus.... 
puleherrima. ... 

Wiersze wyżej Tvymicnione przy holcsztychn rzadkiego tego dzieła 
są następujące : 

Pio Sacerdoti. 

Hue propera eupiens populum informare sacerdos 

Unica quod Christus rietima grata Deo est, 
Ut proprio et dtiram coiiipleuit sanifuine legem, 

Uictitna quod(/uc vetns faeta figura nouę est. 
Contulit immerita et Christi quid passio nobis, 

Quo pretioue suas ipse redemit oues. 
Quas sana quum nunc doctrina pasccre debes 

Huie sancto officio congruet iste liber. 
Librum seruasset nisi cura fidclis ^imicfim 

Nunc eius fieret copia nulla tibi. 
Atque igitur duplici causa grateris oportet. 

Uli et qui peperit , qui reparantqtte modo. 
Iintno ver.a loquar triplici grateris oportet, 

Pręsul cnim monuit, quo struat autor opus. 



- INOTY, N. 2539. 167 

CuiQUE Christjano Łectori. 

Qiiin eliam Cfiristi quieunque es verus amator 

Tłuc propere venias sanetaąiie scripta legę. ' • '.,■ - 

Et taeito noscas yeteris mysteria leijis. 

Unus ut est Chrtstus spes : via : vita-. salus. 

2539. Przedmowa taki ma początek : «Treśe Przedmowy. Staro- 
dawna iest powieść, nic iedno w naszym ięzykii ale i w łacińskim iż 
na dobre wino wlecliy nic potrzeba, wedle której to przypowieści, nie 
potrzebaby tey świctey rozmowie żadnego zalecenia nie rzekąc naszycb 
przedmów, ponieważ iest od zacnego i wziętego męża napisana który 
nie tylko nauką osobli^^ą 1 pobożnym żywotem świecił, ale też krwią 
swoią naukę a wiarę zapieczętował 

» A isz bys łaskawy Czytelniku snadniey tkę nasze sprawę mogt 
wyrozumieć, pierwey ci tu wszytkę iey Summę przed oczy położymy. 
Bo naprzód przyczyny dla ktorycbeśmy tę Rozmowę przełożyli (ale nie 
wszytki) wyliczymy. Potytn niektóre mieysca w Justynie nie prawie 
gładkie naznaczymy, y iako o nicli rozumieć potrzeba, pokażemy. A 
naostatek z niektorycb słów, których w tym naszym przekładzie nad 
zwyczay używamy, liczbę damy. A to wszytko co nakrocey być może 
zamkniemy. 

•<]. Przyczyna tedy iest naprzeduieysza, oto ten dzisieyszy wielki 
i wielce nie klorym szkodliwy spor ; który nie tylko z Antycbrystyiany, 
ale iusz sami s sobą wiedziemy. To iest o Troycę. Bo acz wszyscy, 
którzy się iedno od Chrystusa Cbryslyanmi zowicmy zgodłiwie y sta- 
tecznie wyznawamy, isz Bogiedcn: Ale gdy na on bak przyidzie, isz 
kto spyta: Który to iest ieden Bog? tedy się iusz wnet na dwie części 
roslargnąć musimy. Bo iedna strona twierdzi isz ieden Bog, rozumie 
się Ociec Pana Chrystusów: A druga strona za iednego Boga liczy Oy- 
ca , Syna, y Ducha świętego. 

» Tymże obyc/aiem, y na ono się wszyscy zez wałaią isz Pan Chry- 
stus iest Bog prawdziwy. Ale gdy kto spyta: Jakim prawem? Albo 
iakim obyczaiem ? To więc różne a sobie przeciwne przyczyny dwie 
stronie dawaią. Jedni mówią: Dla tego Pan Clirystus iest Bog praw- 
dziA^y, isz się z Boga prawdziwie przed wszemi wieki narodził. Zaś 
drudzy z wielkim kr/ykiem wolaią, isz nie tylko dla tego, ale więcey, 
isz iest ieden y tenże z Bogiem Oycem. 

» Ta niezgoda tak iest wielka y niebespieczna isz nad nię więtsza 
a nicbespiecznieysza być nie może. Bo tu iusz nie o wodę gra idzie, 
ieśli może grzechy skropić: Ani o dzwonowy głos, iesli burze rospę- 
dza: Ani o gleyty Papieskie ieśli moc w piekle y w czyscu zmyślonym 
niaią: Ani o świ^fte, którzy iusz w Bogu odpoczywaią, ieśli się za 
nami Bogu przyczyniaią: Ani o Sakramenta ieśli w nich pan Cbrystus 
mieszka. Jusz to wszytko miecz on z obu stron ostry dawno ppsiekł y 
poraził. Ale idzie o samego Boga , przed którym wszytko stworzenie 



168 NOTY, N. 2539. 

drży, idzie tesz o syna teg^o to Boga, fctoremu Bog dal wszytko cokol- 
wiek miał, y ma. Któremu tesz takie imię darował, isz ua to imię kła- 
nia się wszelkie kolano, niebieskich, ziemskich, y spodnich, (grae- 
cismusy^ 

Wystawiwszy dalej Criscovius jak ważny jest ten spór o Boga i 
Chrystusa, okazuje, iź jeden jest tylko środek rozstrzygnienia tego 
sporu i uspokojenia siebie, a ten jest, aby się rozpatrzyć w Piśmie 
świętem, i wywiedzieć się jak o tern trzymali ci, którzy albo współ- 
cześni byli Apostołom, albo też wkrótce po nich żyli. Za takich uwa- 
ża Polikarpa , Ignacego , Ireneusza , Tertuliana ; za nierównie zaś pó- 
źniejszych, a zatem mniej powagi i wiary mieć mogących Hieronyma, 
Augustina, Ambrożego, Wincentego Lirynenskiego, których papisci 
na poparcie swoich mniemań używać zwykli: «Alc nic trudno zgadnąć, 
powiada, dla czego sobie młodszych na pomoc biorą: Wiedzą isz ie- 
sliby na Starych się zdali , małoby albo nic wygrali : y owszem miotłę 
by na się, iako mówią, przynieśli. Bo nie mnieysza miedzy nimi a 
miedzy onymi starymi Oycy zgoda, iedno jako między wodą a ogniem." 
Trzy potem wylicza przyczyny dla czego to dzieło wydaje: 1) »isz ten 
artykuł o klory się teraz wadzą dostatecznie iest słoiuiem Bożym przez 
Justyna ohjasnion y rostrzęśnion , tak isz lepiey być nic moie. 2) ahy 
wszem jawno było , isz my pism świętych Oycow nie odrzucamy , iako 
nas przeciwnicy polwarzaią , ale tylko różność między nimi czynimy, 
isz starszym więtszą wiai'ę--'- dawamy, nii... ich wnukom, albo ie- 
szcze młodszym. 3) aby się tak przeciw młodszym Oycom prawda Boża 
Oycow starycli pismem obroniła. To iest: dowodzą oto ci Augustynem, 
Tliomaszem , fVincentym, etc. iszby P. Clirystus miał być z Bogiem 
ieden, albo tenże ^ a my Justynem dowodzimy, isz aczkolwiek Pan 
Clirystus a Bog Ociec są iedno, ale ieden od drugiego rożni są liczbą.''^ 

II. W drugiej części przedmowy obiaśnia y wykłada Criscovius 
miejsca (rudne i zawiłe u ś. Justyna, które wyżej nie prawie gladkiemi, 
czyli niegładkiemi nazwał. Wytyka także błędy w przekładzie pisma 
ś. przez 70 tłómaczów popełnione. Czytelnika, któregoby ten artykuł 
mógł zająć, do samegoź źródła odsyłamy. 

III. Wyrazy, z których t^ómacz uznał za potrzebę zdać sprawę 
czytelnikowi, są następujące : 1) » Naprzód łacińskie słowo Poenifenfio, 
a greckie metania, pospolicie pokuta przekładała, ale jako dobrze, 
uaprostszy baczyć może. Bo nie równo inszą rzecz słowo łacińskie 
waży, a inszą polskie. Pokuta bowiem ono iest co kto za iaki swoy 
występ cierpi. Ale poenitenlia, iest ono romyśłenie, gdy kto załuie 
iż co z nieobaczenia uczynił, a przestawszy onego uczynku, albo przed- 
sięwzięcia , za co inszego się bierze. Takie lepak rozmyślenie nie po- 
kutą, ale prosto kaianiem {aMiO pokaianiem , jak niżej mówi) zowiemy. 
2) Wyraz Sacerdos , tłómaczy Ofiarownik i wywodzi dla czego Ka- 
płan , ksiądz użyte tu bydż nie mogą. Trafne są i ciekawe jego w tej 



NOTY, N. 2539. 169 

mierze uwagi, ale dla sposobu ich wyłożenia, duchownych naszych szczy- 
piącego^ uwag tych, mówi Sobolewski, nie przytaczamy. Temu zaś,ktoby 

chciał zarzucać, że o samych słowach rozprawiał, tak odpowiada : 

I) takowy ma wiedzieć co pisze Filozof, isz kto słoiv dobrze nie rozumie, 
ten się iv samey rzeczy łacno omyli. Bardzo rzecz iest pożyteczna 
mieć słowa pewne y dobrze ie rozumieć. O tym tu nie dysputuiemy, 
ale na wzór iednę omyłkę przypomionę (sic), abyś czytelniku rozumiał, 
iako wiele na tym kto dobrze słowa rozumie, y dobrze ie tesz z ynych 
ięzykow przekłada. Papieźnicyj, którzy w ięzyku polskim Bibliią w przód 
wypuścili (Biblia tak nazwana Łcopolity 1561 r. wydana) iakiego tłu- 
macza mieli, stąd poznać możesz. Nie wiele przywodząc on wiersz 
w Psfclterzu (Psal. 131) przeczytay: Si dedero somnium ocidis meis et 
palpehris meis dorniitationetn et requiem temporibus meis. Ten bo nie 
wiedząc Isz słowo łacińskie tempom nie tylko czasy ale y skroni zna- 
czy, tak przełożył : y odpocznienie czasom, moim , co miał wyłożyć 
skroniam moim. 

Mówiąc Criscovius o tern, iż ich przeciwnicy starają się podeprzeć 
swoję naukę powagą Ojców daleko młodszych i późno bardzo poApostołach 
żyjących, wspomina, iż właśnie w tym czasie, to jest tego lub przeszłego 
roku, którego dzieło jego wyszło, przełożone na polski język, i wydane 
zostały yKsięgifJ^incentegoLirynenskiegoMnicha.Tlómacza nie wymienia: 
Wzmiankowany wyżej Appendix , zawiera w sobie ważne nie- 
które o tłómaczu i jego pismach szczegóły. Widać, iż Krzyszkowski, 
za zjawieniem się w Polsce Arjanizmu, z Ewangelika Arjanem czyli 
Soclnjanem został: wprzód zaś, nim całkowicie naukę tę przyjął, li- 
stownie z Ewangclikajni względem niektórych punktów znosił się, czy 
też im fcweslye zadawał. Minister Ewangelików Stanisław Sarnicki, 
wydając Kazanie swoje, które miał na Sejmie Warszawskim r. 1564, 
i zbijając w nich naukę Arjaiiów, położył na czele tych Kazan Arty- 
kuły tej nowej wiary, gdzie w artykule 10 wymienia Krzyszkowsklego, 
i odwołuje się do listów jego, nie wiadomo czy pisanych tylko, czy 
też drukowanych. Użala się na to t« ^/>/>enrZice Krzyszkowski , i wy- 
raża jak i w co wierzy; »Ale aby się leszcze Księdzu Sarnicklemu 
(mówi dalej) y inym na wszem dosyć stało, a o prawdziwym y szer- 
szym Avyłożeniu wiary moiey iawnicysza y otworzystsza rzecz była, 

tedy okrom Społku Apostolskiego, kładę przedeń on wykład wiary 
na Synodzie Niceiiskim od wiela S. Oycow przeciwko Aryuszowi sło- 
żony y wydany. Na którym iesliby ieszcze nie przestał, więc iego y 
każdego inego odsyłam do onych książek przed kilkiem lath odemnie 
z Języka Czeskiego , jakoszkohuiek , wszakże właśnie , przełożonych, 
w których, się zamyka Rozmowa czterzecu bratow o pewności zbawie- 
nia." Na brzegu iest tenże tytuł z dodaniem: Drukowano tv Szamotułach 
Roku £338. «Na ktorem ia v nich tylko zezwolił y po dziś dzień zezwa- 
lam, y ód tamtego wyznania nie odstępuię , poniewasz tam widzę być 

Tom u. 22 



170 NOTY, N. 2541. 

dostateczną nankę Un zba^Tieniu,, y dosyć szeroki wykład a prawe wy- 
rozumienie wiary. A nad to wszytko Rozmowa którą miał S. męczen- 
nik Justyn Stary Doktor Chrześcijański s Tryfouem Żydem (ktorąm te- 
raz na rzecz Polską, maiąc na pomocy brała y towarzysza sivego 
Symona BlDiNEGO z łacińskicjjo przełożył) może mię od wszelkiego złe- 
go u wszech pedeyrzenia zastępie (sic): poniewasz tu Justyn dobrze, 
y prawdziwie wykłada, lako ma być rozumiano wedle pism S. o ie- 
dnym Bogu Oycu y o Synie iego P. Chrystusie. Na klory tego S. męża 
w tey mierze wykład ja zezwalam, okrom filozofskiego mniemania i 
allegorij, co na krotce w przedmowie wyrażono. Bo u mnie reguła y 
linija prawdy, iest samo szczyrc słowo Boże. Niechże tedy pierwey 
kto osądzi i potępi tego S. męczennika dla tey wiary, a tosz dopiero 
przy nim y mnie. A tak, iako mię, niewiem Bog zna iakim przed- 
sięwzięcim, ksiądz Sarnicki, ukazuje y odsyła do listu niego, taksie 
ia odsyłam wszech wiernych do tego iusz wyszszey naznaczonego wy- 
znania wiary y do wykładu icy. A zatym |)ana Boga proszę abyśmy 
wszyscy, opuściwszy swary, spory, y różnice, tosz a jedno miedzy 
sobą spoinie inowili y rozumieli wedle Jezusa Chrystusa." i t. d. 

Styl (powiada anonim w Bibl. Pol. 1825. IV. 137, zkąd i pO' 
czątek przemowy jest wzięty,) iest wszędzie pełny i zwięzły, osobli- 
wie też liczne i obszerne wyiątki z Pisma, kloremi S.Justyn często 
rozumowanie swoie popiera, noszą cechę rzadkicy mocy ięzyka. Wy- 
iątki te nie zgadzaią się z żadnym przekładem polskim Pisma S. widać 
lednak źe tło na którem zmiany czyniono, brane z biblii brzeskiey, a 
chociaż w tę pracę i Budny wpływał, przecież wspomniane wyiątki 
wcale się nie zgadzaią z poznieyszym iego przekładem. — To godna 
wzmianki że się tu przebiia Krzyszkowskieyo znaiomość pobratymczych 
ięzyków i często napotkać można wyrazy czeskie i ruskie, również 
ma to szczególnego że spoynika bo zawsze używa iak łacińskiego enim, 
to iest nie na początku sensu lecz po pierwszem słowie np. nie iesteśmy 
bo z tego świata. 

2541. a) Tom I. (na tytule niewymieniony) dedykowany od tłóma- 
cza Jakób. Uchańskiemu Arcybiskup. Gniezn. Wyłożywszy Iłowski dla 
czego nauka o Bogu i zgłębianie pism świętych wyższe są i ważniejsze 
nad wszelkie poszukiwania filozoficzne, osobie tak mówi: Hatc cum 
ita se habere scirem , nołui omtie iempus in legalis philosophiae studio, 
ad guod animum primum applicui nieuni, consutnere ^ sed eius praeci- 
puam partem sacris- łiłeris mihi iribuendam esse existimaui. Indi- 
gnum enim csse iudicabam, iis studiis , ex auibus fluxa et caduca 
ista bona percipiuniur , tantum iemporis et uigiliarum impendere, re- 
ligionis uero studium, guo incomparabile illud bonum, uila nimirum 
aetema comparatur , negłigere. Sacros itague libros peruoluens , in- 
cidi in has commentałiones Basiłii illius Magni, guas cum ex usu fore , 
his maxime turbulentissimis temporibus iudicarem, in apertum prołu- 



JNOTY, N. 2544. 171 

li.... Mówiąc o patronie 8tvoiin Ucliaiiskim dodaje: Multas sanę per a- 
graui regiones , multas lustraui urbes , plurimos cognoui homines , sed 
Pontificem sanctiorem , religiosiorem , probiorem uidi neminem. — 
Tom II. dedykowany Mikołaj. Wolskiemu (Yolsfci) Biskup. Władysław- 
skiemu. Wynosząc w nim przywiązanie i miłość dla kraju , powiada 
Iłowski: Declarasti enim cum alias saepe , tum proximis comitiis, ni- 
hil apud te salute ipsius (patriae) esse anłi^uius , nua in re , cui guae- 
ro sumptui pepercisii? ciuem non taborem libenter exantłasti? auas cu- 
ras, ut labantem et ae^ram confirmares, non susccpisti? — Tom III.... 
dedykowany Andrzej. Noskowskiemu Biskup. Płockiemu — Tom IV Al- 
bertów i Starosrebskiemu (u Niesieckiego Sobieiuski lierbu Dołęga z Staro- 
zrzeb, albo Starozrzeł)ski) Biskupowi Gbełmskiemn. Wszystkie te de- 
dykacje datowane z Padwy, III. Non. Seplemb. 1563. 

2544. a) Jest to najpierwsza i najrzadsza edycja ze wszystkich, 
(lecz tylko pięć Katechizmów mystajjogicznych obejmująca, której nie 
znał ani T. Milles , ani Touttee, ani Fabrycjusz. Załuski dostał ją od 
Jezuitów Collegium Klementyńskiego w Pradze. — Fabrycjusz namic" 
nia wprawdzie, iż ta edycja zapisana jest w Katalogu Biblioteki Barbe- 
ryiiskiej , lecz nie wierzył w jej exystencją, dodając, iż Gródecki pier- 
wszy raz zrobił tłómaczenie wszystkich Katechizmów w Trydencie r. 
1562 (nie 1560) i że Denis w Historji drukarń Wiedeńskich nic o niej 
nie wspomina. Powiada jeszcze Fabrycjusz^ że Gródecki Katechizmy 
te konfrontował z przekładem polskim, który zrobił Jakób Uchański 
Prymas , podług dawnego przekładu słowiańskiego , sprowadzonego 
z Bulgarji i Macedonji. Janocki (Pol. I. 12) inaczej o tem pisze. Po- 
wiada on, iż Gródecki używał do pomocy przekładu Słowiańskiego, 
którego mu do użycia pozwolił Uchański, a sam dostał z Bulgarji i Ma- 
cedonji. O polskim zaś przekładzie nie wspomina. — Sobolewski trzy 
exemplarze wydania tego widział, z których jeden w Bibliotece Szczor- 
sowskiej , ale bez tytułu, inny w Wiedniu, własność jednego Greka, 
na którym podpis samego Gródeckiego przy posłaniu exemplarza jakie- 
muś uczonemu lub przyjacielowi , którego nazwisko zatarte. 

Dedykacja do Jana z Ocieszyna (Ocieskiego) Kanclerza W. Ko- 
ronnego, gdzie między innemi : ,,Et quamvis permullae illius(S. Cy- 
rilli)sacrae instilutiones etcatecheses literis mandalae fuerint : quarum 
ełiam in libro de viris illustribus meminit Hieronymus : (juae tamen 
ad nos pervenerunt , sunt tantum decem etocto Catecheses Graece scri- 
ptae et nondum cfuod sciam typis excusae ; auibus primum baptisatos 
instruit, at(jue totum symbolum Apostolorum illis explicat. His addi- 
tae sunt istae quinque 3£ystagogicae : auibus divina Mysteria de Ba- 
ptismo Chrismate , Eucharistia, et tremendo Missae Sacrificio y tradit 
et explicat. Quas cum Franciscus Torrensis , vir et Graecarum et 
sacrarum literarum peritissimus , et insigni (juadam pietate praediłus, 
R. D. yarmiensi Episcopo , Patrona meo Colendissimo , cum esset in 



172 NOTY, N. 2544. 

Urbe^ łegendas dedisset, et Ule vehementer easdem łaudareł, aUjtte ad 
Ecclesiae C^holicae dogmatu^ auae nunc a sectariis conyelluntiir ^ 
cum primis utiles esse diceret : eas ego primnm mihi ipsi fjraece de- 
scripsi: deinde rogatus et indtahis a familiari (juodam amico nieo,ver- 
tere ipsos in latinuni tentavi. Sed cum inendosutn admodum , et nuiltis 
in locis tnutilum exemplar iłlud , (juod erat P^euetiis scriplum , depre- 
hendissetn: ex mandato deinde illiiis cum Francisco Torrensi conluli, 
et ex ttlio exempłari f (juod illemanusua descriplum, ex CalahriaRo- 
mam attulerat , correxif et multa quae defuerant adjeci. Postremo 
et versionem meam subjeci illius judicio : cif i ipse diligenter limam ad- 
hibuisset , et eam approhasset: visum est tandem Praesuli meo , ut u- 
łrumaue exemplar et Graecum emendatum et Latinuni a me utcunaue 
faetum ederetur^ ut si (juis de Latino exemplari dubitaret, ad Graeum- 

possit facile recurrere Et quamvis praecipua opera et authoritate 

B. D. yarmiens. Episcopi, nunc apud Caesarem Nuntii Apostolici^ 
domini et Mecaenatis mei Colendissimi , Ubellus hic in lucern prodeat, 
ataue Uli cumprimis et merito inscribi debeat: cum łamon Ule, non 
aliud in hoc gtiam publicum religiouis commodum sp€ctaverit , negue 
id sibi voluerit adscribi ; imo ut cujusvis polius alterius nomini eun- 
dem libellum dicarem , injunxerit : facere secus mihi non conveniebatf 
guam ut istas Catecheses , tuo, Magnifice Domine et Patronc colen- 
dissime , nomini clarissimo nuncuparem: cujus auspiciis et stipendiis 
ego ab aula in castra humanitatis reversus , annis hisce aliguot in Ita- 
lia bonis literis operam navavi: in guibus si guid profeci totum id am- 
plitudini et beneficentiae tuae acceptum ref ero etc. 

Jan Gródecki zacnego nrodzenia lecz ubogi , kosztem Jana Ocie- 
skiego Kanclerza , uczył się w Akademiach Włoskich literatury grec- 
kiej i łacińskiej. W Rzymie zjednał dla siehie względy Kardynała Ho- 
zjusza , Bisk. Warmiii. Z nim, jako Sekretarz, znajdował się w Wie- 
dniu, gdy Hozjusz poselstwo od stolicy Rzymskiej tamże sprawował, 
tudzież na Soborze ekumenicznym w Trydencie, Nagrodził prace je- 
go Kardynał Kanonją Warmińską. Później za wydaniem się jegOcj^ mia- 
nowany Dziekanem Kollcgiaty Głogowskiej, i Kanonikiem Wrocławskim. 

Niesiecki T. II. p. 310. pomieszał naszego Gródeckiego, z innym 
także Janem Gródeckim , Szlązakiem , naprzód Proboszczem KoIIegiaty 
Bruneńskiej (Briin), potym Katedralnym Scholastykiem , a wkońcu Bi- 
skupem Ołomunieckim. (*) W błąd podobny wciągnął Józefa Załuskie- 
go iJabłonowskiego (in Museo. p. 7l'nast.), oI>adwaj Biskupa Ołomu- 
nieckiego nazywają tłómaczem Cyrylla. Por. Chromiński w Rozprawie 
i literaturze Polskiej p. 55. uast. Nazywa on iłómacza Cyrylla Gro- 



(*) O Biskupie tym patrz Bartłomieja Paprockiego Zwierciadło Marcrabsłwa Moraw- 
skiego (po czesku) fol. 184. Sinapiusa de Claris et illustribus Silesiae familiis 
(po niemiecku) T. II. p. G50. Franciszka 5c/unirffa S. J. iuHistoriae Societ. .1 . 
Provineiae Boliemiae Parte I. p. 311, 330, 347. (Janociana VoI. II. p. lOS— 112). 



NOTY, N. 2545-2552. 173 

(łzieckim, nie Gródeckim. Mylnie tamże dodaje: ,,CyryIIa Jerozolim- 
ca (którego z rękopismu Grecyi Hozjusz wielkim zachodem na jaśnią 
wydzwignął) tłumaczenie słowiańskie przez Uchański ego Prymasa sta- 
rowoie wyśledzone, przydawszy, na łaciński tak wybornie przeniósł, 
że naypracowitsze Zgromadzenie S. Maura blisko we dwa wieki potym 
wydaiąc ze wszech tłóinaczów naszego nicpowiiernie chwalili i t. d." 
Niewiadomo co tu znaczy wyraz przydaiuszy , pewna bowiem jest 
rzecz, że Gródecki tego tłómaczenia razem ze swojem nie wydał. 

2545. W dedykacji wyraża tłómacz, ii gdy przed kilką laty był 
przy Hozjuszu w Rzymie, dostał rękopism Katechizmów Cyrylla, do 
owego czasu na łaciński język nieprzcłożonych. A gdy już swój prze- 
kład ukończył , dowiedział się o tym Uchański Prymas, który od da- 
wnego czasu dostał był z Macedonji i Bulgarji też same Katechizmy 
w języku slawiańskim i sam je na polski język przełożył. Przesłał 
więc Gródeckiemu swój rękopism sła^riańsko- polski i żądał, aby go 
z oryginałem greckim porównał. Gródecki znalazł, iź przekłady z o- 
ryginałem się zgadzały, wyjąwszy małe przerwy i błędy przepisników, 
które przez konfrontacją poprawić się dały. Co się później ze slawiań- 
skim przekładem stało , niewiadomo. Gródecki nawet nic tu nic wspo- 
mina o edycji pięciu Katechizmów mystagogicznych. którą dawniej' wydal 
w Wiedniu, a którą w Szczorsach znalazł Sobolewski. Na ostatnich dwóck 
kartach znajduje się w tem wydaniu Kolońskiem List Cyrilla do Cesarze 
Koustantiusa: de Signo Crucis in coelo exlumine Hier o soly mis app arenie. 

2552. Na przodzie list ofiarny Symona Symonidesa Claudio Comiti 
Rangono Episcopo Regii Nuncjuszowi w Polscze , datowany z Zamo- 
ścia Kał, Junji a. 1604. Z tego się okazuje , iź Simonides sam jest wy- 
dawcą. (Jauocki opisuje to wydanie Nachricht v. r. p. B. f^. 217). 
Po liście ofiaruym następuje odezwa wydawcy do czytelnika , w której 
stara się okazać autentyczność tej mowy Epifanlego. y,Dubitari non 
potest, genuinam esse łianc D.Epiphanii orationem, guanauam enim 
paulo div€rsior stilus in ea sit, xjuam fjiii in aliis eius scriptis reperi- 
tur, nihilominus multa sunt arguniento , auae euni ipsuni auctorem 
approhant. Primuni, anod in plerisaue per Europam hihliothecis 
manuscripta hahetur cum eodeui titulo. Deinde , guod in Orienta- 
libus Graecorum Ecclesiis , inagno Sahhato , recitatur cum nomine 
Diui Epiphanii. Jtidem, cum eodem nomine recitatur in Russorum 
Ecclessis , translata in linguam Sclavonicam. Postremo , si tjuis o- 
rationem hanc conferat cum ea, guae ad diem ł*almarum , cum no- 
mine eiusdem D. Epiphanii , ex hihliotheca Antonii Caraphae Car- 
dinalis prodiit Anno M. D. LXXXFI. dedicatafjue est a Consalo 
Ponce de Leon Sixto Quinto Pontifici Maximja , genusaue dicendi u- 
iriusgue consideret , facile agnoscet , ovum ovo similius non esse , ut 
(jui hanc reprobet, illam (juocjue in dubium vocare necesse habeat. 
Novum autem non est, eloijuentissimos viros aliogenere dicendi sermones 



174 NOTY, N. 2552. 

adpopulum hahuisse, aliolibros scriptitasse. Id te admontlum volui.^^ — 
Sama mo>va drukowana po ijrecfcu i po łacinie w dwóch Isolumnach na 
jednej stronie, a na pierwszej stronie wyrażono po tytule mowy, iż 
tlómaczem jej jest Stanisław Fenicki (Interprete Stanislao Phaenicio) — 
Ka końcu mowy jest naprzód Najyrobek Fenickicgo niżej wypisany: po- 
wtÓKe: Annotatioues llev. Palris Magislfi Fratris Dominici Neapolita- 
ni Ordinis minorum Coiwentualium S- Francisci Docloris Theologi. 
Jllusłriss. ac Excellentiss. D. Domini Joannis in Samoscio Supremi 
Cancellarii Regni Poloniae , nec non Academiae Samoscen. Sacrae 
Theologiae puhlici łecłoris. — Janocki błędnie twierdzi, źe noty te 
przy tej edycji się nie znajdują. 

Fenicki wziął stopień Łicentiata in AA. LL. et Plii. III. Idus Mar- 
til 1601, jak świadczą; Epigrammata in laudem Xl. Eximiorum ac 
eruditorum oirorum dum in Alma Acad. Crac. A. D. III. EidusMar- 
tii A. CI3I3CI. a Kev. et Clariss. D. Joannę Muscenio Curzelovio, 
S. Th. D. Can. Crac. Archid. Curzeloyiensif ejusdemaue Acad. Pro- 
caneellario Licentiati in arlib. liberalib. et Phil. crearentw. Craco- 
viae Typis Simonis Kempinij. A. D. ciaioci. 4. 5 kart , gdzie na je- 
go cześć jest Epigramma. 

Os Suada, ingeniutn Pallas, Itnguas dedit Hermes, 
Res mira est, uni, tanta dedisse Deos. 

Są jeszcze inne Epigrammata do niego; 1) bezimienne 8 wier. 2)M. 
Joannis Jovii Leop. 25 w. 3) 31. Adami Stephanidae Janovicii 12 w. 
4) Samuełis Fronckoivic 8 w. 5) Joannis Cavaci Chij\ 7 w. greckich. 
Wszystkie jego obyczaje i biegłość w językach starożytnych uwielbiają. 

Napis grobowy Fenickiego: 

D. O. 31. 

Sacrum. 
Stanislao Phaenicio. vita innocentisstma. 
3Ioribus leuissimis , simpliciss. constanłiss. 
Ingenio absoliitissimo praedito. e tnedio 
Lilterarum cursu , auibus se labore indefesso 
Consecraverat , erepto. 
Caspar Solscius 
Fratri dulcissimo. 
Simulachrum hoc ttimuli P. 
Hospes guisguis es. cxpectationem de me supra 
Humanum viodum excitaveram. mors intervenit. 
Tu cape lampada. et pro me decurre. 

8śl novHV .oic yów ;jfil(wcół'. (jiomtv.) 
Mors te Phaenici frater dulcissime nobis 

^bstulit, o non tu talia pollicitus. 
Sed qui Pieridum peragrares culmina summa. 
Et fieres sanctae primus apex Sophiae. 



NOTY, N. 2553—2557. 175 

Hoe tua sjtondebał nobis innoxia vita, 

Hoc pecttis jiuris candidius nwibus. ' 

Hoc labor indefessus , et ingenii intlyta vena , 

Hoe forma, hoc jtulchri lucidus oris honos. 
^t tu nunc degis coelo meliore reeeptus. 
■' Credo poltim stella ttim citruisse alufua, 

Cujits tu vacHum supplesti splendidus orbem , 

Forsan ad Orpheae sydera clara lyrae. 

2553. Kromerowi będącemu studentem jes/.cze w Bononjl^ dostał 
się przypadkiem bardzo stary i mocno uszkodzony manuskrypt mów 
S. Chryzostoma dotąd nicdriikowauycb , który przckopjowawszy, z so- 
bą do Polski przywiózł. Tu, kiedy się dostał do Gamrata Biskupa Kra- 
kowskiego, przy którym był sekretarzem, dokonał tlómaczenie mów 
tych na łacińskie. INa przodzie jest list Kromera do Gamrata, w któ- 
rym winsznje mu wyniesienia na arcyblskupstwo Gnieźnieńskie. Siar- 
c^yński wymienia przy tłómaczeniu mów tych, rok 1530 (?). 

2557. a) Dedykacja: ,,Illustri ac Indy to Ileroi, Joannie Comiii 
2'arnouio f Castellano Cracoviensi , Exerciiuum Poloniae et Sando- 
miriensi Słiensigue Praefecto , Joannes Cochlaeus Canonicus f^rati- 
slauiensis S. P. D. 

Illuslris ac Generose D ominę , Magnanime ac foi'tissime, atnue 
etiani f^ictoriosissime simulaue Doctissime Heros , Cum inter Octo O- 
rationes Dlvi Joannis Chrysostonil ; auas Dociissinius ac Disertissimus 
vir , D. Martiniis Cromerus, Canonicus Cr acoviensis Ecclesiae et Re- 
ffis Poloniae Orator ac Secretarius , e Graeco in Latinum ex vetusto 
ijuodam Codice tratistulit ; unam duntaxat viderem celeberritno No- 
mini tuo dedicatam, et Cracoviae lypis excusam, antea vero nunauam 
aedłtam : f^istitn est miki aeauum et rutionahile ^ ut totum istud Octo 
Orationum Opuseulum , evulgetur denuo extra Poloniam , in corde et 
meditułlio Magnae Germaniae , Moguntiae inquam, uhi Clarissima et 
Amplissima est Sedes Archiepiscopalis , latissimos et populosissimos in 
provincia sua sub se continens Episcopatus Duodecim ; Uhi et admira- 
hilis ars Typographiae primum inyenia est, et inde in Iłaliam totumaue 
in orbem divulgata. — Cna de re reverenter et arnice admonui per li- 
teras ipsum Authorem et Interpretem , Dominum Crotnerum , ut eas 
orationes non seorsum et separatim . ułi factum est Cracoviae., sed in 
unum potius Corpus redactas alicui dedicaret, Moguntiae iterum ex- 
cudendas, et ex celebr atissimis Francofordiae Nundinis per Bibliopo- 
las latissime in totum orbem , cum fructu et profectu legenłium disper- 
gendas. Cum autem Ule binis a me literis rogalus ac monitus , iiihil 
adhuc responderit, licet natura humanissimus sit et promptus alioaui 
ad respondendum , ut dubitem , ne forte suae aut meae literae sint in- 
łerceptae, tempus vero ad Nundinas illas ita appropinquaret et acce- 
leret, ut necessarium sit miht , si voto ac desiderio meo satisfieri aTy- 
pographo debeat, proprium hinc mittere nuncium. Cuoniam vero in- 



176 NOTY, N. 2557. 

ter ioSf ^ttibus seorsum anłea nuneupałae sunt araiiones sin^lae, per- 
pauci sitpei'sies adhue ex{stuHt, nemo celehrioris eł clarioris esł famae 
et optimi nominis, tum domi, tum foris apud Exłemos, auam Ulustris 
JHagnificetitia ttta , et Heuerendissimus Pater Samuel , £piscopus Cra- 
coviaisis et Supremus PoJoniae Cancellarius , ijui satis snpeągue notiis 
jam est per propriae Orationis stiae editionem, ijuam ipse in eeleber- 
rinw/iinere Optimi Regis Stti Sigismundi habuit: Ita^ue non scio alittm, 
cui D. Cromerus potius aut lubenlius has Octo Clirysostomi Orationes 
nunatpari velił , ^uam Clarissimo nomini tuo. Utulę fit, ut łemporis 
breoitate arctatus, cum non possim diutius illius responsum hic ex- 
pectare, cogar vices illius uŁcuntjiue supplere ^ et opiimo libello auaere- 
re Pmlronum. Rogo igitur et obsecro , Ulustris et Generosa ExceUen' 
tia et Sublimitas tua aeguo animo gratiose aceipiat gualeeunaue hoc a 
me, homine Exteinio et tibi prorsus ignoto, gratificandi officium. Quan' 
tum vero Cromerus ipse de meritis et virtutibus tuis sentiat, ex ipsius 
Epist»la certiori fide et testimonio Lector facile cognoscet ataue com- 
probabit Bene vale Heros fortissime etc. Ex f^ratislavia Idibus Fe- 
bruarii Jl. D. L. 

Po tej dedykacji idzie króciuchita dedykacja sameg^o Kromera, kto-' 
ra się pr/:y mowie De Ingluvie elEbrietate, oddzielnie w Krakowie 
drukowanej , znajduje. — Inne uszyslkte Kromera dedykacje Cock- 
laeos opuścił. 

2557 b) W dedykacji do Hozjusza Biskupa Warmińskiego datowa- 
nej z Ingolstadu 4 Id. Octob. 1551 wyraża Amerpachius , iż miał za- 
szczyt poznać go osobiście przed dwoma laty , gdy jadąc do Dwora 
Cesarskiego, dwa dni dla wypocznienia i wielkicb upałów, zatrzyma! 
się w temźe mieście: że go Hozjusz przez ten czas pobytu do stołu swe- 
go wzywał, i starał się z nim zabrać poufałą znajomość i t. d. Z tejże 
dedykacji okazuje się , że Kromer kopją z rękopismu w oryginale, przez 
się we Włoszech zrobioną (zob. wyżej), razem ze swoim przekładem 
łacińskim, już wprzód w Krakowie częściami drukowanym, a teras 
poprawionym, przesłał Amerpachowi, ażeby i oryginał i tłómaczenie 
razem wydane były, dając wolność jemu, lub Oporinowi poprawienia, 
jeśliby w czym znalazły się ncLybienia. Ile sobie w tej mierze po- 
zwolił wydawca, zdaje z togo sprawę, dodając w ogóle, że bardzo 
rzadko i z wielką rozwagą wolności tej użył , rarissime nec ulla cum 
iemeriłałe. 

Przydał Amerpach na przodzie do ośmiu mów przez Kromera wy- 
łożonych , dziewiątą, która się i w rękopiśmie greckim znajdowała: 
męt siQOVoiag , de providentia , której Kromer nie przełożył , czego ta- 
Łą daje przyczynę. „ Cur autem a Cromero non sitversa, causa est, 
guod eam is pulavit recłitts legi posse in relifjuis hujus doctoris Operi- 
bits, ejtisdem Inscripiiotiis , etan etsi non toła sic habeatur inłer ea, 
łamen eoUecta videatur exHlis^.... ab ejus aliquo studioso leetore ae 



NOTY, N. 2564-2569. 177 

amałore singulari " — Pomimo tę przyczynę Amerpach uznał za po- 
trzebną i tej mowy tłómaczenie razem wydać. 

Przekład Kromera idzie wciąż od str. 14 do 112^ w takim porząd- 
ku : De dwitiis et paupertate. De avaritia. De ingluvie et Ebrietate. 
De non contemnenda Ecclesia Dei et mysteriis. De Anima. De hu- 
militate animi. De adversa valetudine et medicis. De muliere etpul- 
chritudine. 

Dalsze przydatki są : 1) Epiphanii brevis et vera oratio , de Fide 
Catholica et Apostolica Ecclesia , Vito Amerpachio interprete p. 113 
— £82:, bez textu grec. w powyższej dedykacji do Hozjusza wspomina 
tłómacz , źe tę mowę oddzielnie przed dwoma laty był wydał. — 2) Hi- 
storia deJesu a/łwri Suidam , Interprete eodem , p. 191 — 203. poprze- 
dza ją list tłómacza (p. 183 — 192) do Filipa Padniewskiego (Fhilippo 
Padniefshio, viro doctrina, dignitate ac facundia praestanti) datowany: 
Ingolslati III. Non. Januarii A. 1551. — Przyjaźń wzajemna Hozju- 
sza i Padniewskiego , a względy i szacunek icL obudwuch dla Krome- 
ra, powodowały Amerpacba do przypisania tej powieści Padniewskie- 
mu. Rozszerza się tu Amcrpach ze smutkiem swoim z okazji śmierci 
żony, i rozprawia o małżeństwie: wreszcie prosi Padniewskiego, aby 
mu zdanie swoje o tej bistorji odkrył: ,^f^olui proponere in publicum 
hisloriani illani admiranilam : praecipue tanien tibi, ut priyatim saltem 
scriberes mihi , (juid ea de re tibi homini docto et acuto yidereturJ'^ 

Z tego to wydania Oporina, przedrukowano traktaty tłómaczenia 
Kromera do Zbioru dzieł S. Cbryzostoma staraniem drukarza Paryz- 
kicgo, ]\ivelli, ogłoszonym T. VI. p. 1327—1359. Zob. Jauoclłi, 
Nacbr. V. 204. 

2564. Na tytule: Elegia Agricoli, na cześć S. Hieronyma. Na 
odwrocie te wiersze : 

Epistolas Hieronytni lectissimas , 
Quibus suum probe nitorem reddidit 
Erasmus ille ; ^uo nil absolutius 
Sol inter homines hocce vidit saeculo : 
Tibi, candidissime lector , expressit suis 
Bellissimis typis Yietor optimus , 
^pud inelytam Poloniac Cracoyiam, 
^ Cupiens , ut hoe doetore diseas , plenius : 

Christum sapere , Christum lotfui, Christum insuper 
Vitaque moribusque recte effingerc. 

Apud inelytam Poloniae Cracoviam. Typis f^ietoris. Anno ab or- 
be redempto 31. D. XIX. 

2569. a) Polszczyzna czysta, gładka, styl pociągający, do złotego 
wieku należący, na próbę przytacza się tu miejsce z Rozdziału o nieogar- 
nionej chwale Bożej: ^, ZI:ąd mi to Panie, zkąd mi te chwały do wy- 
chwalania Ciebie. Abowiem jakoś mię uczynił, bezemnie według u- 
podobauia Twego : tak masz chwałę bezemnie według upodobania Twe- 

TomII. 23 



178 NOTY, N. 2569. 

go: chwała twoja Panie ty sam jesteś, chwalą cię dzieła Twoje we- 
dług mnóstwa wielkości Twojey, chwała Twoja Pauie nieogarniona 
jest. Serce jey nie obeymuje , usla zniiescyć nie mogą , ucho nie poj- 
muje : bo to wszystko przemija, a chwała Twoja trwa na wieki. Myśl 
się poczyna i myśl się kończy, głos brzmi i głos odchodzi: ucho sły- 
szy i słuch ustaje : a chwała Twoja stoi na wieki." 

2569. b) Oprócz pism na tytule wymienionych, są tu jeszcze te- 
goż S. Augustyna o skrusze serca i o marności świata traktaciki. O 
swojem tłómaczcniu tak mówi Tryzna w przedmowie : ,, Ludzie ucze- 
ni troiakim sposobem księgi tlómaczą. Jedni tylko rzecz Authoro- 
wę, a nie słowa wyrażaią, żadnych konceptów swych nie przyda, 
iąc. Drudzy rzećż, nie słowa, przekładała: ale przydaią swoie kon- 
cepty, dla lepszego rzeczy trudniejszych wyrozumienia. Niektórzy zaś 
y rzecz całą, y słowo od słowa bez przydatku, abo umnicyszenia iakie- 
go pilnie przekładaią. Który o$itatni sposób do przekładania ksiąg na- 
bożny cli iesl naiepszy Jam trzeciego sposobu w Augustynie świę- 
tym nżył , nie tylko sens abo rzecz własną, ale y słowa iego wszytkie, 
ile mogło bydź , iako naszczerzey przetłumaczyłem A jako Augu- 
styn Święty prostą y domoną łaciną napisał te księgi: tak ia w tłó- 
maczeniu ich nie przesadzałem się na polszczyznę, maiąc dosyć co na- 
własniey wszystko wyłożyć. Stary to zwyczay sług Bożych po prostu 
z panem wszechmocnym rozmawiać, y słowu wiecznemu nie wydwor- 
nemi, ale pokornemi słowy potrzeby swe przekładać. Bo też sam Pan 
z prostemi rad rozmawia : y pokorna modlitwa przenika niebiosa."— 
Przytacza tu przykład jeden , niewiadomo zkąd wzięty, na okazanie 
iż sam Bóg karze tych, którzy okazale słowo jego tlómaczą. „Przeło- 
żył był (powiada) niekiedy na grecki ięzyk , słowy wydwornemi, księ- 
gi święte starozakonne Tbeopompus Greczyn , mąż wieku swego nau- 
czony, y wnet rozum utracił. A Bóg mu we śnie obiawił, że nie prze 
co inszego głupstwem był skarany, iedno iż głupie nauki zażywał, tam 
pokazuiąc dworne swoie krasomowstwo, kędy żadnego miejsca nie miało. 
Ztych ksiąg, (mówi dalej), on przednie uczony y świątobliwy mąż Antoni 
Arias Hiszpan Soc. Jesu. Doktor Akademicy Wileńskiej, kupca iednego 
Krakowskiego dostatkiem maiętuości wszystkim dobrze znaiomego, w du- 
chownych rzeczach pięknie wyćwiczył. Abowicm ten w sprawach swo- 
ich będąc w Wilnie, a nawicdzaiąc Pafres, z rozmowy społuey do te- 
go przyszedł, iż podał X. Antoniego, aby mu dat naukę iako znać Pa- 
na Boga i t. d." — Mówi dalej że ten kupiec był Włoeh. 

Siarcz. I. 7. powiada , że prawdziwym tłómaczem był Jan Alan- 
dns Jezuita Lwowianin, który wydał to dzieło pod nazwiskiem Tryzny. 



T E o L o G J A. 

(BIBLIOGRAFJA), 



X o I n s t i t 11 c J a. 

I. w OGÓLNOŚCI. 

i, fVstępne wiadomości. 



2580.DJssertat;o P. Jurenalis Toz- 
BAT Miiiorilae de Systemale Theo- 
lojjico et Christ. Guli. Franc. Wal- 
CHii Historia rerum in Homeritidc 
saeciilo sexto cum a Regę Jiidaeo 
contra Christianos , tum ab Habcs- 
sinis ad lios uleiscendos g^estarum. 
Leopoli Typ. PiUeriaiiis. 1786. 4. 
7 ark, (L. S.) 

 

2581. OraŁio Academica de S. 
Theolo{i^ia ab omnibus tractanda et 
cum Pbiłosophiae studio coniun^^eu- 
da , babita In Acadeniia Alldorfina 
Noricorum a Paulo Demitroyicio 
Lithuano. Altorpbii. 1CI4. 4. 4 ar/c. 

Przypis Marcinowi Przyłuhskiemu , któ- 
rego syn Felix pod dozorem Demitrowicza 
zostawał. (L.S.) 

2582. Oratio depraestantia acdi- 
gnitate Tbeologiae , quae ex dupli- 
ci laurea efflorescit. Ipsodierespon- 
sionis,qui fuit V. Id. Junii, in A. S. 
1 628. pro ioco inter Doctores S. The- 



ologiae, in Celeberrlma Acad. Cra- 
coyiensi consequendo , babita. A 
M. Adamo Opatovio Ś. Tb. D. et 
Prof. ad S. Annae Deoano. Crac. 
in Offic. Fr. Caęsarij 1628. 4. 2^ ark. 
(L.Ś.) 

2583. Erudltionem subsidiumstu- 
dii Tbeologłci necessarium duetu 
Petri Jaenicbii d. xxiii. Febr. a. 
ciD!3CCxiii. disputatione asseret et 
defendet Godofr. WEissius.Tborun. 
Gymnasió yalcdicturus. Thorunii 4. 
3 ark. (L.S.) 

2584. a) Elucidarius dyalogicus 
Tbeologiae łripertitus : infinitarum 
quaestionum resolutionis. Vade me- 
cum. (Rudolpbus Agricola iunior 
iSwier.połoiyl na tytule). Na koń- 
cu : Imprcssum Vienne per Hiero- 
nymum Yietorem. Impensis vero 
Leonard! et Luce Alantsee fratrum 
Ann. vero Cbristi 1515. Men. Jun. 
4. fol. XXr. i trzy karty Regestru. 



180 



TEOLOGJA, INSTITUCJA. 



JSa odwrocie cyfra nakladzców 
druku. 

b) Ehioidarius Dlalojjicus etc. 
Na koYicu: Cracovlae iii officina 
Typojjrapliica, HicronymiYielorls. 
Anno Salutis 1544. dle 11. Mimisis 
Junil. 8. 51 hart liczb, i 4 karty re- 
gestru na końcu, druk cursiue. (L.S.) 
c) Elucidarius Dialogiciis, o- 
mnibus Sacrac Tbeolojjiae sliuilo- 
sis pcriillłis et necessarius, tum In- 
finitariim et quitlem anliqiiarum 
qnaestioniiin nodos aceurate espli- 
cans. INoviter.ab autbore rccognl- 
tus. Craccoyiac, in Officina Typo- 
grapbica Hieronymi Scliarffenbcrgi. 
XLIX. (1549) 8. 5i kart liczb, {rze- 
czywiście tylko 50). 

Autor w Łrótlsim wstępie, oświadcza, 
iz dla uniknienia nienawiści imię swoje za- 
taił. Pisał zaś na prośbę uczniów swoich. 
Dziełłio w rozmowach między nauczycie- 



lem a uczniem , na 4 kslę^yl podzielo- 
nych. (L. S.) 

d) Elucidarius dialogicus o- 
mnibus sacrac Tlicologiae studio- 
sis , pcrutills et necessarius, tum 
infinitaruni et quidem antiquarum 
quaestionuin nodos aceurate expli- 
cans. Noylter ab autbore recogni- 
tus. Cracoviae in Offic. Hler.'Scbarf- 
fenber.l555.S. 5i kart liczb. (L.S.) 
2585. Marek Korona , Francisz- 
han. Dircctorium do poiccia termi- 
nów tcologicznycłi, we, Lwowie, 

Micb, 8108.1639. 4. (Katal. Juszyń. MS.) 

2580. Aej»idiiSTKA.ucHii, DeGni- 
iiones tbcologicae. DantiscilG72. 4. 
(Cat. Janss. 1699). 
2587. Aegidii Straucheiy, Brevia- 
rium Tbeologicum accuratiore nie- 
tbodo in forma dcnniliOnum con- 
scriptum. Dautisci 1080. 8. 

(Cat. Janss. 1680). 



2. Traktaty^ Skrócenia. 



2588 a) Praelecllones Tbeologicae 
Fausti SociM Senensis. Raeoviae, 
Typis Scbastiani Sternacii. 1609. 4. 
192 str. i 4 karty. 

Przedmowa V. Snialciusa do Akademii 
Hcilderbcrskiej. (L.S.) 

— — Editio secuuda. tatn. ut. 
1627. 4. (L. S). 

2589 a) Tliomae ]V1ł odziano ws ki 
Poloni S. J. Inlejjer (>ursus tbcolo- 
gicus et pbilosopbicus V Tomis 
comprebensus Ed.ll. Mogunliae et 
Dantisci apud Simoncs Bekenstei- 
nios A. 1682. fol. 

Cztery pierwsze tomy zawierają Prae- 
lectiones Theologicae , w ostatnim, Prac- 
lectiones Philosophicae. Przywilej Króla 
Jana III. dany Beckensteinowi księgarzo- 
wi Gdańskiemu , dat. Varsa>iac 18 Febr. 
1681. (Ban.H. D. K. P. III. 130). 

b) Mojyuntiae 1682. fol. 

(Bibl. Slus. p. 89). 

2590. Tlieologia Christiana, au- 
ctore M. Simone Stanisiao jMako^v- 
SKi S. Tb. Doclore , in Universita- 
te Cracoviensi luci publicae porre- 
eta. Cracoyiae, in Offic. Alberti 
Górecki. A. D. 1682. fol. 637 



str. 5 kart na przodzie i tylei na 
końcu. 

Dedyk. Stanisławowi Hrabi Rozdrazc- 
wskiemu. Kustoszowi Kat. Krak. Scliol. 
Wiślickiemu Proboszczowi Ilzyckicmu, 
Sekr. Kroi.— Autor był Prof.' Teologii 
w Akad. Krak., Kustoszem KoUegiaty S. 
Floriana, Sekr. Król. (L.S.) 

2591. R. P. Pauli Gabrielis An- 
TOINĘ S. J. Tlieolojjia uuiyersa, spe- 
culatiya , do{>'matica et morałis tri- 
bus tomis comprcbensa Au^ustae 
Yindelicoruni sumptibns Christ. 
Bartl et Cousarti BibiiopolarumU- 
niycrsit. Cracov. 1762. 4. 

Aprobata X. Piotra Sliwickiego Probo- 
szcza S. Krzyża w Warszawie d. 3. Nov. 
1754. (Ban. H. D. K. P. III. 22). 

2592. Reverendi Patris Pauli Ga- 
brielis Antoine Soc. Jesu Presby- 
teri etc. Tbeologia specialis et do- 
jrinałica. Ad usum Candidatorum 
Tlicolopjiae, in compendium reda- 
cla a P. Joannę Ixoivalski, eiusdcm 
Socict., in Coli. Premislicnsi Tbeo- 
logiae Professore et per Dioecesim 
examinutorac. Premisliae 1764. 8. 
2 tomy. (Jan. Exc. p. 10). 



TEOLOGJA, INSTITUCJA, TRAKTATY, SKRÓCENIA. 181 



2593. 3epu,a;io BorowoBiM h3t. 

JWHOrHKTi 6orOC^OBCKnXE KHHn. BM- 
6paHHOe IppOMOM0XOM'b KHpn;i-'lOMl. 

TpaifRBH.iiOHOMTj. Bb^aBpi Ilo^aeit- 
eKoii i6i<S. 4. (Sopik. I. 99). 

i 2594. Petrus Posiianiensis. De- 

' cislones totliis Tlieologiae specula- 
tlvae et moralis libris sex. Yenetiis 
1629. 4.(WacldiogScr. Ord.Min.p.287), 
2595, VniveisaTheoIogJa PerlU. 
at Adiu. Rcv. Duo D. Yenceslao A 
Leszno Lcszczynslii Canonico Cra- 
coyiensJ Praeposlto Lancieiensi Se- 
erctario S. R. 31. Dcdicata et a P. 
Francisco STAi>czEłvic In Coli. Po- 
snaniensi PP. Societ. Jesu. Theol. 
Audilore. Academiaq. Tlieologo- 
ruin cum Philosopliis Mariani cac- 
tus ibidem Reclore publice dispu- 
tata A. D. 1638. Calissii , in offici- 
naPP. Societ. Jesu. f. r, 4. 

(Bibl. Horodec). 
2.596. Florllćgium Theołogicum 
ex Venusto Resoluti Doctoris Car- 
niclitae Joaunis Bachonii^ Celeber- 
rimi olim in Alma Scientt. Re^^ina 
Academia Parls. Piiilosophi, Jiiri- 
stae, et Tlieolo^i , Floravio. Pu- 
•Llico spectamini ad discernendum 
in Couv. Crac.FF. Carmelltarum B. 
V. MarJae in Arenis expositum a 
P. Fr. Martino Charze^tski S. Tb. 
Cursore etStudentcetc. A, D. 1650. 
Na końcu: Crac. Typis Valer. Piąt- 
kowski. 4. 2l ark. (L.S.) 

2597. Joaunis Maccoyii. Loci 
comniunes tbeolojylci. Amslclod. 
1655. 4. (Cat. Janss. 1684). 

2598. Alexander Kortyni Ord. 
S. Pauli. Bilaux ibeołogica. Crac. 
in Offic. Fr. Cezaryl 1676. fol. 

(Sicnk" Dod. do Bent.) 

2599. Anastasius Herjianowski. 
Munus tłiesauro sapientiae (lieolo- 
gicaedcproniptum. Crac. typ. Uuiv. 
1681. fol. (Sicnk. Dod. do Bent.) 

, 2600.Bernardi Zegartowicz. Gla- 
dlus aeviterni Saiomonis universae 
tbeologiae. Varsaviae 1683. 4. 

(Kat Piar. War. 1822 p. 28). 
2601. SamuelisScHEMviGiiHypo- 
mneniata Uutteriaua sive analysis 



et obseryationes compendio Tbeo- 
locico Hutteri accommodatae. Gc- 
dani 1690. 12. (Cat. Janss. 1702). 

2602. ScrapionSTEGowsKi. Fio- 
rileglura tbeolojjicum. 1706. fol. 

(Sienk. Dod. do Bentk.) 

2603. Tirocinium theoiogicum , 
auctore Baltbassar: FRĄNCOLirso S. J. 
Romac prius editam 1717. demum 
Viłnae typis Univ. S. J. A. D. 
1735. 12. 

2604. Rrcriarium unirersae tbe- 
ologiae neinpc speculativae , do- 
g'maticae ac moralis in quatuor par- 
łeś distributum iuxta principia scbo- 
lae Scotistarum — elaboratom aFr. 
Antonio Gainelło a Candelaria Pi- 
sauricnsi Ord. Min. Strict. Obsery. 
Prodit Pars Ima impressa primo 
Rononiae, An. 1691, reimprcssa — 
Cracoyiae, An. 1722. typis Haered. 
Fr. Cezary, 4. 515 str. i regestr. 

2605. Józef Walenty Wcisłow- 
SKi S. T.D. K.Z.P. teologia pol- 
ska, htórą zowią Szkolną, tym try- 
bem iak ią w szkołacb daią krociu- 
sienko wierszem polskim zebrana^ 
osobliwie dla tycb , htórzyby radzi 
wiedzieli co się w teologii zamyka, 
a sposobu na to nic maią , bo albo 
sic,teologji nie uczyli, albo po ła- 
cinie nie umieią. w Lwowie w Druk'. 
PaA'ł[a Golczewskiejjo r. 1742. 4. 
156 str. 

Przypis. Ottonowi Schenking Biskupo- 
ttI Inflantskiemu i t. d. gdzie go dobro- 
czyńcą swoim, i ojca swego nazywa. Dzi- 
wne u Iłibljografów przemiany z nazwi- 
skiem autora. Juszyński nazywa go Wa- 
slowskini, Mitzler (Acta Liter. 1755. p. 109). 
.lanocki (Pol. 1. 134) mieni go Wcisłowskim. 
Załuski (Bibliotb. Poet.) lakze Wcisłowskim 
go nazywa, dodając, ze błędnie u JaI>łonow- 
sliiego (Opisan. O Wierszach) Wastow- 
skim i Wieszówskim jest nazywany. Siac- 
czyński znowu Wastowskim go zowie. 
Ba'ndtkie nakoniec (H. D. K. P. I. 413) Wci- 
łowskim go nazwał. Najpewniejsza, ze na- 
zwisko jego jest Wcisłowski. O życiu jego 
pisał Jakól) Radliński, co Załuski miał w rę- 
kopismie. Wcisłowsłti ten Doktor Teołogji, 
był kaznodzieją przez lat dwadzies'cia, po- 
tym RclitoremAkademji Zamojskiej i Kano- 
nikiem Regularnym Mi ecliowskim. Umarłr. 
1747. SiarczyńskS , pod Wastowskim, po- 
mies'cił autora między pisarzami wieku Zy- 
gmunta III. i odnosi pierwsze wydanie te- 



182 TEOLOGIA, INSTYTUCJA, TRAKTATY, SKRÓCENIA. 



go pisma do r. 1600, a druk r. 1743 prze- 
biciem nazywa (?!!). 

2606. Scntenliae dojrniaticac ex 
iiniycrsa Tlieologia R. P. Gabrielis 
Antoiae S. J. exccrj>tae per Jo. Jo.- 
kowskt. Pars 1. II. Peremisliac tvpis 
Adami Klein S.R.M. otlll.D. Epi- 
scopi Premisl. Ordin.Typojj. 1756. 
8. 463 i 441 str. 

2607. Hasło Zbawienne INanki 
Apostolskiey złożone i zj^romadzo- 
ne z rozinaitycłi rozmów, z Teoło- 
gji Dogmatycziiey, Moralney, Spe- 
Kulatywy, liistoryczncy , z Kano- 
nów, z Katecliizmu i z naulti asce- 
tyczney wyicte z poważnych auto- 
rów i na pożytci: dusz clirześciań- 
slsicli , a osobliwie w Stanie Du- 
chownym żyiącycji nłożone przez 
W.X. Tymoteusza Szczurowskie- 
Go Zakonu S. Razylego W. S. Teo- 
lojfii Doktora Proto-lNotaryusza sto- 
licy Apostolsłticy. Roliu Paiisitiego 



1780. 1781. 1783. Tom I. II. IIF. 
IV. w Wilnie w Druliar. Bazyliań- 
sk-iey. 4. 236, 215, 216 i 304 
z górą stron^ oprócz Przedmowy 
na czele T. Igo i regestrów przy 
kaidym tomie. 

2608. Dawnością Imienia , lirwi 
z wysokiemi domami połączoncy 
ozdobą — Przezaenym Panom — 
w Sądach Zieniskieli , Grodzkich i 
t. d. Krótkie zebranie zdań z umie- 
iętności Teologiczney przez Xic.ży 
Zakonu Troycy Naysw. od Wykup. 
IVićwoIn. wKoilegium Łuckim przy- 
pisane i odprawionym publicznie 
Aktem poświęcone. R. 1782. fol. 

2609. Ilebdomadale Sludiorum 
seu Rudimenta theologicae loco e- 
xercltiorum hebdomadaJium ad u- 
sum Seminarii Varsovicnsis S. Cni- 
cis concinnata. Varsaviac 1805. 8. 
215 str. oprócz6 kart naprzodzie. 



3. Zbiory Pism. 



2610. a) D. Stanislai Hosii. O- 
pera omniai Parisiis Typis Guliel- 
mi Dcsboys. 1562. fol. (L.S.) 

b) Stanislai IIosii Cardinałis, 
Episcopi Yarmiensis , in Conci- 
lio Tridentiuo Praesidis , Opera 
quae Iiactcnus extitcrunt omnia,in- 
primis pia et erudita , atque in u- 
num corpusjam prinium colłccta et 
excusa, quorum catalogum pagella 
sequeus indicabit. Opus hoc nunc 
postremo ab auctore rccognitum, et 
innumcris supra omues editiones au- 
etum, cura et opera integcrrimi viri 
D. Doctoris Henrici Duiighen Ca- 
nonici Antwerpiensis. Anlrcrpiac, 
1566, fol. 363 karty oprócz rege- 
strów na 7 arkuszach. (L.S.) Źob. 
Noty. 

c) p. Stanislai Hosii S. R. E. ti- 
tuli S. Clementis Presbyteri , Car- 
dinałis et Episcopi Yarmiensis, in 
Concilio Tridcntino Praesidis, Ope- 
ra Omnia quorum titiiliim octaya 
pagella iuycnies. Opera haec nunc 
uoyissimc abipso auctore diligcnter 



rccognita : Confessionisopus, plus 
quam quadragiiita foliis auctum , 
denuo solerti cnra et diligentia D. 
Doctoris Dungliaei Canonici Ant- 
yerpiensis edita, Saluo per omnia S. 
Sedis Apostolicae ludicio. Antyer- 
piae impcnsis haeredura Joan. Stel- 
sii ac Materni Cholini iMDŁXxi. ,Na 
końcu: Excudebat Theod. Lynda- 
nus etc. fol. 383 kart z jednej stro- 
ny liczbow. 3 ark. naprzodzie ire- 
gestr. Zob. Noty. 

d) Stanislai Hosfi S. R. E. Car- 
dinałis , Maioris Poenitentiarii et 
Episcopi Yarmiensis Opera omnia 
in duos diyisa Tomns, quorum pri- 
mus ab ipso auctore plurimis sub- 
inde in locis, integris etdimidiis pa- 
ginis sic auctus et recoguitus, ut 
noyum opus fere censeri possit. Se- 
cundus autem totus noyus, nuncque 
prlmum typis excusus. Accessere 
necessarii atque copiosi indices, cum 
locorum sacrae scripturae explica- 
torum, tum etiam eorum omnium, 
quae in hisce opcribus obscryatio- 



TEOLOGJA, IKSTITUCJA, ZBIORY PISM. 



183 



nc digna censentiir. Goloniac apud 
Matcriium Cliollniini. 1584. fol. T. I. 
758 sfr. , ii hart regestru i i6 
kart na przodzie, Tom II. 496 słr. 
i 8 kart na przodzie. (L.S.) 

Z Dedyk. w T. I. Hozjusza do Pap. 
Grzegorza XIII. datowanej: E nostro Sub- 
laeensi recessu XFIll. Cnl.Septem. 1S75. 
■wnosi Sobolewski o edycji dzieł Hozjusza 
Weneckiej r. 1573, której wszakże nie znał. 
Z ob. J\oty. 

2fill. Joliaiinis A Lasko Tlieo- 
logi et Eciesiarum Ost-Frisicaruin 
cuiiiprlmis vero Eindaiiae Superat- 
tondentis^ Scripta oinnia. 

Pisma te wyliczone są w V. S. U. Gerdes 
Florilegiuni Historico-Crit. Librorum ra- 
riorum p. 81 nast. 

(Vogt, Catal. Libr. rar. Harnb- 
1747. p. .^98). 

!2012. Stanisl. Socoloyii , Ca- 
itoiiici Cracovieiisis, apud Steplia- 
iiiiiii P. R. Coiicionaloris, Opera 
omiiiu in uiiiiin collecla. Cracov. 
Tvpoj>i'. in Areliitypograpliia Regia. 
1591. fol. 889 str. i 4 ark. 

Tu się znajduje : Censura OrientalisEc- 
clesiae. fol. I — 140. 

2613. Fau.sti Socim Miscella- 
iiea , lioc est, Scripta Theolojjioa , 
sen Traclaliis breyes de divcrsis ina- 
teriis. Raeoviac, Tvpis Sch. Ster- 
iiacii, 16H. 8. 293 str. 

Między innymi są tu : Joannis Niemoie- 
v« Epistolae Duae, De Saciiilcio et lnvo- 
catione Christi. Et ad eas Fausti SociniRe- 
gpun<:io. Datowane z Lublina 2S Lutego 
i 25 Kwietnia r. 1587. (L. S.) 

2614. FaiistiSociM Senensisad A- 
mieos Epistolac, in quibus variae de 
rebus diyinis qnaestiones expediuu- 
tur, muitaąue saeraruni literaruni 
loca explanantiir. Additae suntpan- 
cae allorum ad Soeinum Epistolae 
ad quos ipse respondet. Raeoviae 
1618.8. 695 str. 3 karty na końcu. 

Na końcu drukarz os'wiadczil, zellsty czę- 
s"cią po rękach jego przyjaciół ukryte, czę- 
ścią pisane po włosku, a na łacińskie dotąd 
nie przełożone, mianowicie do Andrzeja Du- 
dicza (Dudithiusi innym czasem wyda od- 
dzielnie. Listy te są nader ważne dla wie- 
lu szczegółów do historji Socinianizmu i 
związków osobistych Socina. Jest icli 41, 
a między niemi dwa Jana Niemojewskiego 
do Socina i trzy Socina do niego. (L.S.) 

2615. Fausti Sociiyi breyes quidaiu 



dc diyersis matcriis ad Gbristianam 
religionem pertincntibus tractatus. 
Quorum serlem sequens pag'ina 
monstrabit. Haeoviaetyp. Seb. Stcr- 
nacii. 1619. 8. 97 str. (L.S.) 

2616. Dissertatioquam Fausli So- 
ciNi operibus pracniitti yoluit Enues 
Polonus Sam. Przipcoyius. 1636. 4. 

(Catal. des li^res impr. de la Bihlioth. 
du Roy. Parls 1752. T. III. D2. N.2458). 

2617 a) Maccoyiiis Rediyiyus seu 
inanuscripta eius typis exprcssa. 
Franekerae 1654. 4. 

(C.nt. Janss. 1680). 

b) — — Anistelodaini 1659. 

Jest to juz wydanie trzecie od poprze- 
dzających, pełniejsze i poprawniejsze. 
Zob. Noty. (Boeckm.Sched. p.8). 

2618. Blbiiolbeca Fratrum Polo- 
nornm quos Unitarios yocant , in- 
strueła operibus Fausli Socini, Job. 
Grcili, Jonae Scbliebtin{];ii a Buco- 
yvietz elJob. Lud. Wolcog^enii. Ire- 
iiopoli (Amstelodami) 1666. fol. 9 
Yol. Por. ^vyźej JN. 2532. 

2619. Antonius QuirinusUiEYSKi. 
Opera poslbuma. Cracoyiae, yidua 
Franeisci Caesarii 1662. 4. 

Wydał po s'mierci autora Józef Boiarski 
nauczyciel jego , i przypisał Janowi Wie- 
lopolskiemu Staros'cic Bieckiemu. 

2620.R.D.P.DidaciINissEMAbbali8 
Ord. Basilii M. Opera omnia in tres 
tonios di{>;es(a quac bis|)ano idioma- 
te autbor primum eyulg^ayit, dein 
Ilali ac Galii certatim sua yernacula 
recndcruDt, postremum lalinis au- 
ribus donayit — P. P. F. Jonnncs 
Freylinck Reimbacen.sis Ord. Prae- 
dic. S. Tlicol. Majrister T. I — IV. 
Gracoyiae apud Lueam Kupisz. A. 
MDCL. 4. 549, 5i6, 666 i 242 str. 
oprócz kart na przodzie i regestrów. 
U Sienkiewic;«a w Dodatkach do Bent- 
kowskiego jest: S. Basilius Magnus in- 
terprete Joannę Freylinck. TomusV. Cra 
coviae in Offic. Yiduae Lucae Kupisc. 1651). 
4. Byłby to zatym Tom V. powyższego 
zbioru, ale niepewna czy nie późniejszego 
wydania. 

2621. Domintcl Frydiiychowicz 
Ord. Praed. Manipuliis Tbeologicns. 
Gracoyiae 1691. 4. 

(Kat. Piar. War. 1822p.29). 



184 TEOLOGJA, INSTITUCJA, KONKLUZJE I TEZY. 



Sam. Przipcoyii Cogttationes. non tractatus varii-argunienli prae- 
sacrae ad initiuni eyangelii Matlici cipue dejureCliristiaiilMag^lstratus. 
efomncs cpistolas apostolicas nec Zob. wyżej N. 2332. 

4, Konkluzje i Tezy. 



2622. Theses iniprcssac Craco- 
vlae. 1568. 

Bock p. 636. domyśid się, iz autorem 
ich jest Grzej" orz Pauli. Jedne z nich, 
trzecią, przywodzi Jan Meisner inDisput, 
de stahi antmarum Separatarum, Wilteb. 
1661. § \. fol. A 3. 1). ISegamus, altijuam 
animam post mortetn manere, sed illud di- 
cimus excogitatuin ab ^ntichristo ad sła- 
bilicndain suam cnlinam per fictum purga- 
torium et inpocationem sancłornm. — Być 
luoze, iz to są Theses, juz po s'mierci autora 
w Rakowie powtórzone, o których patrz 
niżej w Dogmatyce, a w szczegółnos'ci, Trój- 
ca ISajśw. (L.S.) 

2623. Concliisiones ex imircrsa 
Tlieologia deccrptae, In Academia 
VilnensiSoelelalis Jesu propugnan- 
dc a Rcv. D. Nicolao Dicio, Art. 
Lib. elPliil. Mag. nec nonS. Tlieol. 
Bacculaiii*. pro gradu Doctorattis 
Tlicologlciconseqiieiido.Gal.Oclob. 
M.1>.LXXXI1II. 4. (L.S.) 

Przypis. Miliol. Krzyszt. Radziwiłłowi. 

2624. Andrcas RycHLiCKi, Epi.sc. 
Enneii. Diviis Paulus Apostolus et 
Judas Iscarioles iu llicologicain di- 
sputalioncui adductl. 1591.' 4. 

(Nieś.) 

2625. Conclusioncs salutarcs fa- 
clac in Claronioiilc Częstochor. 
Crac. iu OlTic. Jac. Sicbeiieyelicri. 
1596. 4. (Sienk. Dod. doBeut.) 

2626. Tc Dcuiu Laudumus spe- 
cuiatiyis Saerac Tlicologiae oonclu- 
siouibus ad disputanduni, et positi- 
vis discursibus ad praedlcasidum 
breyifcr inscrtum. F. Adami Goscii 
Poloni , Franciscani Conycntualis 
inflorcntisti. Gyranasio IScapolilano 
eiusdem Ord. S. Theol. Bacealau- 
rcorum Minimi elc. Neapoli apud 
Joan. Jacobum Carlinum et Con- 
stantinum Y^ilalcm. 1G07. 4. 3^ ark. 

Dedykacja Andrzej. Prochnickiemu. Bi- 
skup. Kamienieckiemu, naówczas Legato- 
wi Polskiemu w Neapolu. (L. S.) 

,2627. Asserlioues ex Theologia 
Fratris Joannis Duus Scoti Doclo- 



rls Subtilisslmi desumptaeet iu Con- 
yentu Lcopoliensi Ord. Miuorum 
Conyentnal. tempore S. Capituli 
Proyincialis ad disput. propositae 
a Fralre Gipriano (sic) Saxillio S. 
T. D. Ejusd. Ord. Professo. Do- 
hromili. b. r.* 4. (L. S.) 

Sienk. w Dod. do Bent. wymienia rok 
1616. 

2628. Pancarpia ex totius Theo- 
logiae conclusionibus Fr. Jounnis 
Duus Scoti Doctoris sublilissiuii 
dcsumpta : et in Gonycntu Grac. 
OrdiuisMiuoruu) de Obser, tempo< 
re almi Gapituli Proyincialis publi- 
ce ad disputaudum proposilu. Ob- 
jectis satisfacicute F. AndreaMLA- 
VE.N : sub pracsidiis R. P. F. Ber-, 
nardini Bidgostini S. T. Lectoris 
A^^ilncir'. Grac, in Offic. Fr. Gesarit 
1617. 4. 3 ark. 

X. Andrzej Mławski Bernardyn przypi 
sal swoje Tezy Starszyznie swojej. (L.S.) 

2629. Propositiones Tlieologicae 
ex Prima Secundae D. Tbomae D. 
A. dcprouiplac, publicoąue certa- 
miui cxpositac a Fr. Sigismuudo 
Gdowski Ord. B. M. V. de Monte 
Garmeio, S. Tb. Baccalaureo ac in 
Alma Uuiyers. Gracoy. Professore 
pro Gomiliis proyincialibus in Gon- 
ycntu Gracoyicnsi ad Aedes B. M. 
V. in Arcnis Galciid. Septem. A. 
1619 celcbnandis. Grucoyiae in Of- 
iic. MaltaciAndrcoviensls. 4. Si ar/c. 

(L.S.) 

2630. Gampius VADoyius, Dispu- 
tatio tbeologica. Grac. Matb. Au- 
dreoy. 1620. 4. (Katal. Juszyń.) 

2631. Adrian. Bratkowic Ord. 
S. Franc. Asscrtiones tlieologicae 
ex Joannę Duns Scolo. Gracoyiae 
typ. Fr. Gezary 1620. 4. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

2632. Garnie! us Figuli^ls Leo- 
pol. Tbeoremata tbeologica ad di- 



TEOLOGJA, INSTITUCJA, KONKLUZJE I TEZY. 185 



sputantlum propoBita. Zamoscii 
1623. 4. (Sienk. Dod. do Bent.) 

2633. Bonavcntura Costerus. 
Asscrtłones TLeologicae, Jarosla- 
viac 1625. 4. (Kat. Ju82.) 

2634. Assertioiies theologicae ad 
nicntein Doct. Angelici D. TLo- 
niac Aąiiiuat. nublico certamini pro- 
pesitae a P. F. Afplionso Kaziyow- 
sKi S. T. L. Ord. Pracd. A. D. 1627. 
Craco\iae typ. Malthiac Andreo- 
vici{. 4. 2 ark. (L.S.) 

2635. Ad pereniicin pereuni Mo- 
nad! acTrladi gloriain. Trias Quae- 
stiontiin Tlieologic. Ex I. Parte D. 
Tliomae, dc Processioiiibus, rela- 
tionibus et persouis divinis. A F. 
BeiicdicloMsTOYio, Eremitar. Ord. 
S. Pauli P.E. Presbyt. Licentiato et 
Prof. S. Tb. in Crac. Coiivcnlu. 
Pro bonore Doctorahis S. Tbeol. 
iii ccie.berr. Acad. Crac. obtinendo 
etc. Crac.Tvpis M. Andreoviensis. 
1628. 4. 2iark. 

Dedyh. Tomaszowi Zamojskiemu Pod- 
kancierz. (L. S.) 

2636. Joanncs Cbrysost. Polę- 
dwic S. T. Baccai. Ord. Praed. — 
Laiinis ia igne strepcns sive Con- 
clusioncs Tbeologicae. Łiibljni ap. 
Vid. Pauli Coiiradi 1637. 4. 6). ark. 
Zob. Noty. . (L.S.) 

2637. Kaymund.MĄDROWicz Ord. 
Praed. Cieada rylbinica sen Quae- 
stiones 43 primae parlis SumniacS. 
Tboinae. « 

Aprobacje druku r. 1639. 

(Chodyk. de Reb. gest. Ord. Pracd. 
p. 335). 

2638. Joannes Chodowiecki. Di- 
spulalio Tbeologica Prima. Fraiie- 
Łerae 1639. 8. 

2639. Disputatio Tbeologica 

Tertia łam. 1640. 8. 

2640. — — Qiiarta. Gronlujjae 
1640. 8. ' 

264L Qiiinta. fam. 1640. 8. 

2642. Sexta. tam. 1640.8. 

(Sienk. Dod. do Bcntk.) 

2643. Joannes Chodo^\iecki jC;!- 
rag dispiitalionum tbeologicarum. 
b. m. 1640. 4. (Sienk. Dod. do Bentk.) 

2644. Andreas Paszkowski. Col- 
ToM IL 



legii Tbeologici Miscellanearum 
Quaestionum Disputatio xix. Frane- 
kerae 1640. 8. (Sienk. Dod. do Bent.) 

2645. 2*1/ V Toj &i(7j Collegi Tbco- 
logici disputatio xxi. de Magistratu 
Polilico. 4. p. 149—156. 

Na brzegu pierwszej karty : Respoud. , 
Talentinó Arnoldo Polono. 

I^vv TM &eco Collegii Theologi- 
ci Disputatio xxii. de Coniugio p. 
157-164. 

Na brzegu : Resp. M. Benjam. Gerlachio 
Polono. Są to urywki ze zbioru dysserta 
cji Kollegium jakiegoś' zagranicznego, nie- 
katolickiego. (L. S.) 

2646. AssertionesTbeologicaees 
prima parte Angelici Doctoris D. '' 
Tbomae decerptae et a FF. Car- 
melitis Discalceatis Proviu. PoL 
Studiosis SacraeTbeol. publico cer- 
tamini expositae. A.D.1641. diell 
Mensis Amjusti Leopoli. 4. 

Ded. Perill. D.Alcxandro de Mirów My- 
szkowski Capit. Tyszowecensi etc. 

(Bibl. Horodcc). 

2647. Trina virtutum tbeologica- 
rum Coroua, aecmonjodatis ad men- 
tem D. Tbomae Aąuin. concluslo- 
nibus elaborata a V. P. Frat. Flo- 
riano TnzErsKi Ord. S. Pauli Pr. 
Erem. Presbytero. Cracoviae in Of- 
fic. Typogr. Ałberti Siefcielowic. 
1643. 4. ^ark. (L.S.) 

2648. Adamantinus sapientiae cly- 
pcus adsagiltam proponitur a Geor- 
gio Arnold Partbeniae Acadeniiae 
Consiliario, in CoUegio Sieuiay.Le- 
opol. Soć. J. Leopoli typis Coll.S. 
J. apud Sebast. INowogorski. 1644. 

4. 2 ark. 

Są to Conclusiones Universae naturalis 
Tbeologiae. (L. S.) 

2649. Proposiliones Tbeologicae 
ex prima parte D. Tbomae Docto- 
ric Angelici decerptae a FF. Car- 
nielitis Discalceatis Conv. Crac. 
Studiosis S. Tbeol. publico certa- 
mini expositac. Cracoyiae in Offic. 
Vid. et Haer. Andr. Petricovii 1647. 

5. 2 ark. (L. S.) 

2650. Sigismundus Zaranek S. J. 
Tbeses tbeologicae. Poananiac la 
Offic. Vid. et Haer. Alber. Regali 
1655. 4. (Sieuk. Dod. do Bent.) 

24 



186 TEOLOGJA, INSTITUCJA, KONKLUZJE I TEZY. 



2651. Arcana Tłicologica a D. 
Au{>piistino et Anfjelico Praeceptore 
d. Thoma Aqninatc etenebrosis e- 
rula quon(lain ruderihiis , ac novis- 
sime in almo Studio Bononicnsi ab 
Adm. Rcx. P. Mag. Fr. Jacobo Pbi- 
lippo Polino Regcnle ciusdein stu- 
dii sapleDlissimo , iicc non piibiico 
in Uniycrsitate Felslnca Calhedra- 
tico Theolog'0. E ciiiiis potioribiis 
tractatibus selecta per Fr. Norber- 
tum Słedziewski Poroiium de Pro- 
Yincia S. Hyacintbi in Kussia publi- 
ce disculienda proponcntur. Bono- 
niae m.dc.lxhi. Typ. Jo. Bapt. Fer- 
ronij. 4. 3 ark. (L. S.) 

2652.Pbilantropion Theolo{jicuni 
sive Conclusioncs ex uuiyersa Tbe- 
ologia, pro Icctoratus gradu dispu- 
tatae per Eliam Tworkowski. Cra- 
coviae 1667. typ- Alberti Gorcc,ki. 
fol. (Ban.H.D.K. P. 1.298.) 

2653. Tbcses Tbeologicae propo- 
sitae a D. Joannę Kun8ZE>»Ki Ca- 
non, ad S. Gregor. Gnesnensl, etc. 
prosaprcma S. Theol. laurea, qiiani 
autborilate Scdis Apostolicac solen- 
ni ritu obtinebat in Aula Collcgii 
Posnan. S. J. A. 1677 d. 12 Oclob. 
Typis ejusdem Colletjii. 4 i ark. 

(L.S.) 

2654. Questyiki drukowane w kla- 
sztorze Oliwskiin. 1682. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

2655. Sacra doctrina seu Conclu- 
sioncs Tbeologicae, in Univ. Crac. 
publicac disputationi a Marlino Ku- 
BOWSKi Pliiae D. et Prof. proposi- 
tae. Crac. Typ. Univ. 1694. fol. 3i^ 
ark. 

2656. Jesus Maria luminis fulgor, 
theologicis resplendens in ibesibus 
a CracoricnsiCollegio Societałjs Jc- 
s«. Cracoyiae tvp. Nicol. Alex. Scbe- 
del. 1696. fol.' (L.S.) 

2657. Tbeologiae speculatirae 
Conclusioncs menll D. Tbomae A. 
D.confornieś a M. Basitio Sawicki 
Pbiac D. cl Prof. publicac disputa- 
tioni cxposilae, Cracoylac lvp. U- 
niv. 1697. fol. 31 ark. 

2658. Gaspcr Joan. Paciiowski. 
Magistra vilac coelcslis S. Tbeolo- 



gia specuiatiya seu conclusioncs ex 
illa. Crac. typ. Univ. 1701. fol. 
'(Slcnk. Dod. doBentk.) 

2659. Theologicum Salvc , seu 
Conclu!;iones llieologicae Crac. typ. 
Univ. 1701. fol. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

2660. Aquilinus Micbacl Gor- 
czyński Canon. Keg. Lateran. Sc- 
grcta tusa peccatoribus B. Slanisl. 
Casimir. — propositiones tbeologicae. 
Crac. typ. hic. Alex.Scbedel. 1703. 

fol. (L.S.) 

2661. MarllnusRESZKOwsKi. Scin- 
tilla — id cst Qiiaestlones tbeolo- 
gicae publice defensac. Crac. typ. 
Acad. 1706. fol. 

(Sienk. Dod. do Bentk.) 

2662. De Persona Cbristi ^ectv- 
&cionov . de BaplismojT deqne riti- 
bus quibusdani non piane adiapbo- 
ris , disputabit Cbristianus Sitko- 
yius Lcsna Polonus Francofurti ad 
Yiadrum 1707. 4. iO ark. 

(Noya Lller. (ierm. 1707. p. 49) 

2663. Tbeses' polcniico-scbolasti- 
co tbeologicae , quas publice dcfen- 
dondas exponuiit Alumni Collcgii 
PoittlOcii Lcopolicnsis Arnien. et 
Rułben. Leopoli 1719. Typ. Con- 
fraternit.SS.Trinit.4.i9^arf.(L.S-) 

2664. Adal. Szczepański. Conclu- 
siones ex uniy. Tbcologia. Posnan. 
1719. fol. (L.S.) 

2665. Conclusioncs ex Uniyersa 
Tbcologia S. Scripturae Oraculis, 
Conciliorum definilionibusSS. Pon- 
fiGcnm constitutionibus fam anti- 
quioribus quam rccentissimis con- 
formes. Publice propugnatać in 
aula Coli. Posnaniensis S. J. aL 11- 
lustri R. D. Adalbcrlo Szczepański 
Collegiatae Samotulensis Scboiasti- 
co, Consummato Theologiae Audi- 
tore. Posiianiae typis S. R. M. in 
Coli. S.J. 1719. fol 12 ark. (L.S.) 

2666. Olympia sacra seu Couclu- 
siones tbeologicae. Crac. 1721. Typ. 
Fr. Cezary fol. 

(Slcnk. Dod. do Bent.) 

2667. Franc. Barzykowski Ord. 
Min. Cony. Rosae gratae seu eon- 



TEOLOGJA, IINSTITUCJA, KONKLUZJE I TEZY. 187 



clusioneś theologicae. Crac. typ 
Acad. 1726. fo!. (L.S-) 

266S. Felicianus Wykoski S. P 
Propositiones Tłieologicac iuxta 
menteni angelicl Praeceptorls. Ro 
mae ex Typogr. Joan. Zenipel. 4 
9str. 

2669. FlosMyśticus, sive conclu 
sioncs tlieologicae. Crac. Typ. Ant 
Jos. Mieli. Dyaszewski. 1745. fol. 
(Sienk. Dod. do Bent.) 

2070. Conelusiones exTIieologia 
Scliolastico-Dogmatica propugnan- 
dae in Acdibus ^tradomiensibiis 
Congregatioiils Missionis. A. 1749. 
Crac. Typ. Mich. Jos. Ant. Dya- 
szewski. 4. 1\- ark. (L.S.) 

2671 Scientia Sacra i t. d. jak 
niżej propugiiata per M. D. An- 
dreain Szadkowski Marianae Aca- 
demiae Secretariuin. A. D. 1750. 
fol. i| ark. 

2672. Scientia Sacra Theologia 
S. Scripturac oraculis, Goncilioruin 
definitionibus — conformis ac in pu- 
blicis rcgni scliolis — Coli. Leopo- 
liensls S. J. — propngnata per M. 
D. Stanislaum Kostkam \Vołko- 
wicz Marianae Academiac Cancel- 
larinra. A. D. 1752. typis Coli. Leo- 
pol. S. J. fol. 2^ ark. 

2673. Henricus Buydec.ki Ord. 
Praed. Tlieses tlieologicae de incar- 
nalione, de poenitentia et de Roma- 
no PoutIGce Roniae 1754. fol. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

2674. Conelusiones Scłiolastico- 
Dogniaticae ex unirersa Theologia 
selcctae, iamyero — Perlił, etadmo- 
duni Rndo D. Joanni Bernardo 
Srzyrzowski Canonico Regularl 
Łateran. Conyentus Antocoll. ad 
Yilnam — a studio eiusdein ordinis 
łheologico — dedicatae. Vilnae ty- 
pis Scholar. Piar.A.D. 1755. 4. 

2675. Elenchus Quaestionum 
Theologicarum acPhilosophlcarum. 
Romae abA. R. P. J\. lgnatioVice- 
Comite Praeposito Generali S. J. pro 
Polona Proyincia approbatus. A. 
1755. Lublin! typis S. R. M: 8. 3 
ark. ^ (L. S.) 

2676. Conelusiones Theologicae 



nienti D. Thoinae conformes publi- 
cae disputationi sub tempus Capi- 
tuli Generalis Corigregationis Be- 
nedictino-Polonnc ad oppugnanduin 
expositae, suh Praesid. R. P. Flo- 
rian! Amand! Janowski Ord. S. 
Bened. S. Theol. Prof. Capiluli Ty- 
necensis Secretario, ad obiccta re- 
spondcnte R. P. Leone Protasso- 
wicz O. S. B. Cracoviae typ. Mi- 
chaelis Dyaszewski 1756. fol. 2 ark. 
(L.S.) 

2677. Mnemosynon grati Talio- 
nis excitatnm favore , benignitate 
atque munilicentia III. Excell. ae 
RcYcr. D.D. Venceslai Hieron. de 
Boguslawice Sierakowski Episcopi 
Premisliensis Emiitis Aqu!lae Al- 
bae — a Studio Theologico Leopo- 
liensi — oblatum quarum paucitas 
hac inpaginasuppletur per ass!sten- 
tem altefatis thesibu^, Fratrem Pa-i 
frum Karwósiecki S. Theol. Do- 
ctorem Einsdemaue Regentem etc. 
A. X). 1759. 4. 

2678. Henricus Bogucki Ord. 
Praed. Theses theologicae. Leopo- 
11 1759. 4. (Sienk. Dod. do Bentk.) 

2679. Conelusiones theologicae 
sub auspiciis 111. Exc. Rev. D.Leo- 
nis in Szeptyce Szeptycfci Episcopi 
Leopoliensis — in lucern — expo8i- 
tae. A. D. 1760. w Lwowie w Druk. 
Jana Filipowicza J.K. M. S. y Ty- 
pografa. fol. 2 ark. 

2680. Conelusiones ad mentem 
Maximi Ecclesiae Patris S. Augu- 
stlni quas ex unlrersa Theologia 
excerplas Canonici Ord. S. Scpul. 
Hierosolym. in Templo S. Hedvi- 
gis ad Cracoyiam sito publicae di- 
sputationi proposuerunt. A.D. 1760. 
Cracoyiae typis Seinin. Zalusciani 
Academico-Dioecesaui. 4. 2 ark. 

(L.S.) 

2681. Propositiones ex Universa 
Theologia Positivo-Dogmatico-Po- 
lemlco- Critico - Scholastica juxta 
mentem SS. Literar. SS. Patrura, 
Conciliorum ,. ac yenerabilis Joan- 
nls Duus Scoti Doctoris Subtilis et 
Marian! publicae conccrtationi ex- 



188 TEOLOGIA, INSTITUCJA , KONKLUZJE I TEZY. 



Sositae m. dcc. lxi. Varsaviae Typ. 
cliol. Piar. 8. 12 ark. 

2682. Coiigrejjatio Missionis Do- 
mus Varsav. Conclusiones Thcol. 
1762.^8. (L. S.) 

2083. Ccrtamen Theologlco-Sclio- 
lasticuin ex scienliis In Ścniinariis 
ad mentcm S. Concilii Tridcntini 
tractari solltis, perVeiierabiIcs Cie- 
ricos Scfmiii. Acadeinico-Dioeccsaiii 
Posnanicnsis Aliimiios cxpcdituin 
Sub assistentia M. Stanisiai Patel- 
sliJ , PLił. D. in Acad. Posn. S. T. 
Prof. ColIegaeMaj, Seminarii Posn. 
Pracfeclł, etc. A. 1762. 4. 2 ark. 

2684. Assertiones Tlieologlcae, 
pracler illa , ąuac Scliolasllci per- 
tractant , multa ad do{rmata fidci, 
liistoriam Ecclesiae, artemque cri- 
ticam spectantia cojitincntes. Na 
końcu: Propugnabuntur publice in 
Gymn. Varsav. Societ. J. a Patribus 
ejusdein Soc. A. 1762. 4. ii ark. 

(L.S.) 

2685. Ecclesiae Doctori cclebcr- 
rimo etc. Diyiuissinio Leoni — Stu- 
dium phiiosopbicum Luccoricnse 
Ordinis Excalceatorum SSS. Trini- 
tatis — Assertiones in percnne gra- 
titudinis monumentum D. D. JD. 
Leopoli typis Acad. in Coli. S. J. 
A. 1764. 4. 

2686. Caeli Terrarumque Regi- 
nae Augustissimae — B. V. Mariae 
Studium Theologicum Lcopolien. 
in Ord. Excalccat. SS. Trinil. Re- 
dempt. Captiv. sc suasgue proposi- 
tiones, in fine triennalis Theologiae 
Cursus — D. O. C. Anno mdcclxiv. 
dicbns mensis Maii. 4. 

2687. Lcgis Evangclicae Sancta- 
mm Yirginimi Martyrumque Prin- 
cipi — D.Thecłae — Studium Theo- 
logicum Leopoliense Ord. Excal- 
ceat. SSS. Trinit. in tcrmino łrien- 

' nalis negotii se suasąue proposilio- 
nes — D. O. D. AnnoMDCCLXiv. dic- 
, ^ bus Mensis Mali 4. 

2688. Proposlllones theologicac 
 mcnti Sancti Patris Augustini con- 

formes a RR. Studentibus OrHinis 
EremitarumS. P. Augustini in Gon- 
uentu Vilnensi ad propugnandum 



publice proposttae A. D. 1764. Vil- 
nae typis Mouacborum Rasiliano- 
rum. 4. 

2689 LudoricusBACzYSsKi. Pro- 
positiones Theologicac. h.m. 1764. 
fol. (Sienk. Dod. doBcnt.) 

2fi90.Celsiss. Prliicipi Duci in Ko- 
zielsk Cointti in Mołodeczna Xave- 
rio Ogiński Pracfeclo CiiliuaeM. D. 
L. etc. Thaddaei Palatlni Troceiisis 
Filio etc. SludiumTheologicuniYil- 
nense Ord. SSS.Trinilatis Redcmpt. 
Capt. 4. 

2691. Verbu!n Dlvinum annuali 
cursu theologico c\positum nomint 
ac dignitati Perill. Revcr. D. D. 
Laurentii Joseph! Florldl Climie- 
Icchi S. Theol. Docloris , Canonico- 
rum Rcgular. Lateranen. per Mino- 
rem Poloniam etM.Duc^Llth* Prae- 
positi Gencralis a studio Sui Ordi- 
nis Theologico in Conventu Anto- 
collensi ad ViJnam — inscriplum 
Vilnae typis Schol. Piar. b. r. 4. 

2692. Palma Yictoriae ex qua- 
driennali cursus theologici labore — 
reportata Vcn. nomini Perill. Rev. 
D. Cantii Stanisiai Donatiani Do- 
brzański S. Theol. D. Canonicorum 
Regular. — Praepositi Gencralis — 
subiecta. Vilnac typis Schol. Piar. 4. 

2693. Simon Be>aczko\vski. Con- 
clusiones Theologicac. Posnaniae 

1765. 4. (liat.Jusz.) 

2694. Conclusiones Theologicae 
pro disputationibus pnblicis proposl- 
tae inScminarioStradomiensi Prcs- 
bylerorum Congregationis Missio- 
nis. Ad objocta respondentcTimo- 
theo GorzeSski Canonico (!!athedrali 
Posnanicnsi. A. MDCCLXV. 4. 6 ark. 

(L.S.) 

2695. Conclusiones Theologicac 
ex tractatu deReligione. Na końcu: 
Defendentur a pud Presbyteros sac- 
culares Con;>?egationis Missionis iu 
Domo St. Crucis Varsaviae dicbns 
25 et 27 Junii Anno 1765. 4. I ark. 

. (L.S) 

2696. Conclusiones Tlieologicac 
ex cursu theologico spcculalivo\Ien- 
łi D. Tliomae conformes, asbistcnte 
M. Antonio Josepho Woyciecho- 



TEOLOGJA, INSTITUCJA, KONKLUZJE I TEZY. 189 



wsKiS. T. Praesentato, EccI. S.Ni- 
colai Vc.«ołoviae Pracposito ac de- 
feiuleiitc M. Jacoho Niiczankowicz 
Phil. D. et Prof. ciusdeni ciirsus 
tIicolop;ici aiiditorc publ. dispul. 
expositac. Crac. Tvp- Acad. Coli. 
Maj. A. 17G6. Li ark. (L..S.) 

2097. Proposiliones Tlieolojji- 
cas , qiias  — Joscplio Andreac Co- 
initi in Załuskie Załuski Episcopo 
Kiioyicnsi etc. nuncupatas iii recen- 
ter extrucla CoUcgii V;»rsav. Scli. 
Piarurn Bibliolhcca publice propu- 
(rnaiidas siisccpit Micliacl Sualo- 
pełk CzETWERTYŃsKi c Scholis Pils. 
McnseJniiiol76(). 4. 5 aiA;. (L. S.) 

2698._CultU8 Duliae B.IsaiacBo- 
nero eiliibltus per dedicalioncin 
Tliesiuiu Tbeologicarujn disputa- 
tionis piiblicae, defcndcnle conclur 
sionce M. Josepbo Bogucicki, Pliiae 
Doctore Scholae S Slcpliani Seiiio- 
re. Cracor. A. D. 1767. Mensę Mar- 
tio. 4. ii\ ark. Z loizeruitkieni 
śtviętego i iviadomością o jego ży- 
ciu. 

Thcses są: de Inrocatione et cultu Sancto- 
rum. (L. S.) 

2699. Proposiliones ex uniyersa 
Tbeologia propugnalae in Collejjio 
CracoY. S. J. An. 1767. b. in. 4. 

2700. An. 17(58. b. m. 4. 

2701. An. 1770. b. m. 4. 

2702. An. 1771. b. m. 4. 

2703. Feli<:ianus Toriaim Ord. 
S.Benedicti.Mcta tlieolojyici cursus. 
b. m. 1768. 4. (Slenk. Dod. do Bent.) 

2704. Proposiliones tbeolog^icac 
a Reli{jiosis Ord. S. Benedicli pro- 
puf^i^iialae. b. m. 1768. "4. 

270.'). Conclusiones tbeolofjicae 
ex cursu trieitnaji speculalivo iuxta 
inenleiu Divi Tbomae per M. Mi- 
ebaeleniMRUGAczEusKiŚ.Tbi Prof. 
Propugnanlibus M. Josepbo Cantio 
Muszyński Pbiae D. et M. Josepbo 
Can. Nepomuceno Bogucicki Pbiae 
D. Seininarii AcademicI Dioccesani 
Aluutno. Craeoyiac typ. Semia. E- 
pis. 1769. 4. 2\ ark. (L. S.) 

2706. Conipcndium Disscrlalio- 
num nonnullarum ex UniyersaTheo- 
logia — iu Collcgio Claro-Tiunba- 



no Stu dii Gcneralis Ord. Cisterc. 
Deo — Honiini Jcsn Cbristo per De- 
fendcntem publice R. P. Eugenium 
Reaibok Pr. Val. Uiubr. nuncupa- 
luni.' CracoY. typ. ,Semin. Eptsc. 
A. 1769. 8. 7 ark. (L. S.) 

2707. Proposiliones tbcologico 
doginatico - scliolaslicae pro disp. 
publ. expositae in Scniinario Stra- 
doiniensi , defendenle Josefo Sta- 
dnicki. Crac. TTyp. Sem. Ep. Acad. 
Diocc. 1769. diebus Junii. 4. 
(Sienk. Dod. do Bent.) 

2708. Conclusiones Ibeologicae 
pro publicis dispulationibus expo- 
sitae. Typ. Coli. maj. Univ. Crac. 

1770. Ą." (Sienk Dod. do Bent.) 

2709. Conclusiones Tbeologicac 
pro publicis dispulationibus expo- 
sitae. Crac. Typ. Sem. Dioec. Acad. 

1771. 4. (Śienk. 1. c.) 

2710. Malbias TyŁKOWSKi. Con- 
clusiones Ibeologicae ex cursu spe- 
culaliyo deproniptae. b. m. 1772. 4. 

(Sieuk. 1. c.) 

2711. Proposiliones Ibeologicae 
de sacrae scriptura , ecclesia mili- 
tante, Romano Ponlifice^Conciliis-- 
propugnalae in Conyenlu Ord. Min. 
S. Franc. Conyenlualium An. 1772. 
d. 28. 29. 30. Aprilis, b. m. 4. 

(Sienk. l.c.) 

2712. Franciscus StarzeiNski Ord. 
S. Bened. Conclusiones ibeologicae^ 
publicae disputalioni ęxpositae. 
Crac. typ. Uniy. 1774. fol. 

(Sienk. 1. c.) 

2713. Conclusiones ibeologicae 
publicis dispulationibus expositae. 
Crac. typ. Coli. Mai. Univ. 1774. 
4. ' (Sienk. 1. c.) 

2714. Conclusiones ibeologicae 
■pro publicis dispulationibus expo- 

silae. Crac. Typ. Coli. Maj. Uniy. 
1775. 4. ' , (Sienk l.c.) 

2715.Eleucbus quacslionum Ibco- 
logicarum ac Pbiiosopbicarum Ro< 
mae ab A.R. P. N. Ignalio Vice-Co- 
mile Praeposito Generali S. J. pro 
Polona Proyincia approbalus A. 
1775. Lublini typis S. R. M. 8. 
3 ark. (L. S-.) _ 

2716. Proposiliones tbeologicae 



190 TEOLOGJA, INSTITUCJA, KONKLUZJE I TEZY. 



scholasticis concertalioiiiiius puLli- 
cis ex|)osilac. b. m. 1776. 8. 

(Sienk. Dod. doBcnt.) 

2717. Propositiones tlieologicac 
publice propii^ji-itaniiae. Crac. Tvp. 
Coli. Maj. Univ. 1776. 4. 

(Sieńk.l.c.) 

2718. Concliisiones tlicolop;icac 
publice propiigiiandae. Typ. Coli. 
Maj.Uuiv. Crac. 1777. 4. 

(Sienli.l. C.) 

2719. Propositiones Scbolastico- 
Dogmatieae ex Orthodoxa Theolo- 
jjia depromptac aU]ue a Rcligiosa 
Jiiyeiittite Collejyii Leopoliensis Or- 
diiiis Discal. SSS. Trinilatis Kel. 

•post iinpcnsain iisdcin opcram pu- 
blicls disputątionibiis expositac A. 
D. MDCCLXXix. dlebus Jiiuii. Ty- 
pis Antonii Piller. 4. 

Przypis Andrz. Hr. Hadik deFutali i Jan. 
Bar. Spleo deMichaldi it. d. 

2720. Propositiones tbeologicac 
ex cursu polemico ad projjugnaa- 
dum exposiłae. Typ. CoU. maj. U- 
niv. Crac, 1780. 8. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

2721. Positiones selectae ex uni- 
YCrsis discipliuis Tbeolojjicis quas, 
pro laurea Doctorali co»seq«ienda 
publice propujrnandas suscepit Rev. 
Andreas Bielecki Theol. Baccal. 
Formatus, Seminarii Generalis Rit. 
Graeci Cath. Alnmniis. Leopoli A. 
]a.DCC.Ł\xxix. TYpisPillerianis. 4. 

(LS.), 

2722. Conclusioncs tbeolojyicae 
ex tractatibus de Deo incarnato, 
Mediatioue Cbristi, Sanctorunfi in- 
Tocallone etc. ineuti D. — Joannis 
Duns-Scoti conformes publicis di- 
gputattonibus expositae. 8. I ark. 



Na końcu : Propugnabiintur pulilicc iii 
Conyentu Custod. Yiln. Ord. Minor. — a 
PP.Thcologis ciusdem Ord. An. 1791. 

2723. Propo.siliones Tbeologicae 
nicnti Sacrosanctae RomauaeEccIe- 
siae, SS. Palrinn, Conci{iorunu|uc 
accomodalac, cl publicis dispiilutio* 
nibus iii CnII. Proyiiiciali SS. Pefri 
etPa;ili Ordinis Clsterciensis Expo- 
silae. Anuo Cbristi 1792. Ciaco- 
viae. 8. 6 karl. (L. S.) 

2724. Propositiones ex Sacra 
Thcologia dcproniptae etc. a Studio 
Tbeoloigico in Couvcntu Slrado- 
niiensi PP. Hernardinorum publ. 
disput. proposita«. A. xMDCCXcvih. 
Cracoviae Typ. Ant. Ijjn. GrobI- 8. 
4 kart. (L. S.) 

2725. Positiones et Unirersls di- 
sciplinis Tiieolog^icis qiias in Arna 
Uniycrsitate Joscpbina pro Laurea 
Docloris Tbeologiae oblinenda pu- 
blice propug*nandas suscepit. Joan- 
nes Ławrowski Presbyter Saecula- 
ris Diaecesis Gracco-Preniisliensis, 
in Uniycrsitate Lcopol. Uistoriae 
Ecclesiasticac in lingua patria p. p. 
Professor nec non in Seminario 
Gcncrali Studioruin Praefectur. die 
24 noyemb. mdccci. Leopoli Typ. 
G. W. Wicbmann. 4. Ź ark (L. S.)' 

2726. Positiones exUniycrsi9 Di- 
sciplinis Tbeołogicis selectae, ąuas 
pro lanrea Doctoris Tbeol. oblinen- 
da publice defendendas suscepit 
Joannes HARAsiEtyicz Praesbyter 
Saec. Diaec. Łeopol. Rit. Gracco- 
catbolici, Seminarii Generalis Leo- 
pbl. Vice-Rector, nec non Tbeol. 
Dogui. in lingua patria suppicns' 
Professor. die 28 Octob. A. 1805. 
Typis Pillerianis. 4. iarfc. (L. S.) 



TEOLOGJA, INSTITUCJA, DOGMATYKA. 

II. w SZCZEGÓLNOŚCI. 



191 



A) Ufogmatyka. 

IV powszechności. 



2727. Inslllutiones Tlieolojjiae 
Pclri CoLLET, Ciiiiiiae 17(55. 8. 

Wymieuione są Tom II. i IV. w Kat. Piar. 
War. 1822. p. 34. 

2728. Tlieologia dogmalico-j^pe- 
ciiialiva in praeleclionlbiis pnhricis 
li-adita a F. Joscplio MorssciiciN 
S. J.— Tractattis 1— VIII. Vil- 
iłae typis Acad. S. J. A. 177.5. 8. 
8 tomóxv. 

2729. liistitiitioiiostlicoIo{jiacsclio- 
lasticac qiias ad usiim Seininario- 
riiin c propi-iis siils praelcctionihiis 
coittraxlt Pelriis Collet Frcsbyler 
Colijjregat. Missiotii.'^. — Toimis 1. 
11. Editio nora. Vilnae typis peiics 

Acad. A. D. MDCCLXXX1V. 8. 

2730. Joannes Patoczki. Posi- 



lioiies ex prima theoIog;iac dog'ma- 
licae parte. h. m. 8. 

Dedyl;. Grzegorz. Nilioro wieżowi. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

2731. Cliristophorus Manugie- 
>vicz. Positioncs ex altcra tiicologiac 
dogmaticac •jłarle. Crac. Typ. Piller. 
1785. 8. (Sienh.Dod. doBent.) 

2732. Andreae Poue Miss. liisll- 
tiitioncs Tlieologiae Dogrnaticac. 
Vili.ae 1809 -810. 8. 

(Kat. Piar. War. 1822. p. 40.) 

2733. EngclhcrtiKŁiipFEL Aiigu- 
sliniaiii. — liistitutioues Tiicologiae 
dojpnaticac iii iisucn aiiditoriim ter- 
łiis ciiris cincndatiores adeditionein 
Vindo!joneusejn aiini 1807 rcciisae. 
Pars I. II. Vilnac typis et sumpti- 
Iłus Joscphi Zawadzki. 1818. 8. 



cholaii^tycy. 



2734. Epitlioma eonclusionum 
iłieologicaliiiin : pro introdiictioiie 
iii qiiatiior libros seiilcntiaruin iiia- 
g-islri Pclri Lonibardi episcopi pa- 
riśien. adinodiim utiie. In florentis- 
siino studio Craeoyien. eliiciibra- 
tiiin. Tytuł ozdohkaini otoczony, 
z cyfrą Hallera u góry. fol. 149. 
JSa o(hvrócie ostatniej karty: I o 
inciyta Gra.cehovia apiid Joaonem 
Haller. Anno m.d. xxi. Oprócz tego 
2 karty nieliczh. na przodzie i 2 
karty omyłek drukarskich na koilcu. 

Po omyłkach drukarskich te słowa: Epi 
toma eonclusionum theologicalium in qua- 
tuor libros scntentiarum magistri Pclri Lom- 
bardi episcopi Parisien : per Michaelem 
Yratislauien. sacrarum literarum profes 
sorem maioris Collegii studti Cracoviett. 
collegiatum, canonicum, eccicsie collegia- 
te sancti Floriani elucubratum. 

(Bihl. Osso1.;L. S.) 
2735 Sacratissima scntentiarum 
totius Theologiac quadripartita vo- 



luuiina ab cx(;ellentissimo Theolo- 
{jornni omniiini monarcha, editaPe- 
Iro Lo3iBARi)0 parisien. episcopo, 
cnm marp^inalibds Biblię, canonum, 
autitornm, coneordantiis iłlustrata. 
lnvcnies practerea singiilarnm di- 
stinctionum , proximo folio titulos, 
anncxis in fine poslea rithmis quł< 
busdam, qiiorjhn dictio quclibet, 
distinctionem arjfumenluuuiue fa- 
berrime compendiosissimeqiie indi- 
cat Icgenti, ■quod et seqiientibus 
libris tribus esse factitatura yidebis. 
4. typ łac. Textns primi sententia- 
mm lihri de niysterio Trinitatis. 
£25 kart nieliczb. 

Na ostatniej karcie: Cracoriac, die XIX 
DeccmbrisAnno aVirginis partu M.D. XIX. 
nadto,G kart na przodzie. 5fa odwrocie ty- 
tułu Zycie Lombarda z Trithemiusa i z ja- 
kichś Kronik. Dalej: i) ^1d studium Sen- 
tentiarum adhortatio, 22 wier. z podpisem 
F. M. L. faciehat. 2) Indcx singularum 
distinctioniun , drobnym drukiem gockim. 



192 



TEOLOGIA, DOGMATYKA. 



" 3) f^ersus singularum distinetionum stim- 
mam faberrime indicantes. 

Seciindiis liber sentcntiaruin 
lextus, de crealioiie liuniai)nruin re- 
rum , a Pelro Lombardo Kpiscopo 
coniposittis, foclieiter iitcipit. etc. 
(tytuł oddzielny). Na końcu: Cra- 
couiac per Mathiani Scliarffeiiber- 
{>-ium. Espeiisis ycro Marci Scliarf- 
fenbercij , Bibliopolc ibidem Anno 
vir{jinei partns. 1530. Jnnii dic 27. 
100 hart. i 4 karty na przodzie. 

Teriius liber Scnlentiarum de 
incarnationc yerbi etc. Na końcu: 
£xcus*>um Craconiae per Alatbiam 
Scbarffenberjjer, Impcnsis verO pro- 
«idi viri Marci Scbarffcnbergcr bi- 
bliopolę ibidem Anno domini md\xx. 
Dic VI. Deccmbris. 73 i 3'[kai-łi/ 
na ■przodzie. 

Liber quartus Sentcntiarnm 
testus, de Sacramentis et signis sa- 
cramentalibus cte. Na końcu : Ini- 
pressum Craconiae per Matbiam 
Scbarffenbergh, iinpensis vero pro- 
Tidi \iri Marcl Scbarfl'enborgk bi- 
bliopolae ibidem Anno DniM.D.xiK. 
118 kart. (ostatnie karty błędnie 
znaczone) i 4 na przodzie. 

Lata druku także przy pierwszej i osta- 
tniej księdze błędnie zdają" się bye poło- 
żone, przy pierwszej powinienby być rok 
M.D.xxix zam. X!X, eo przez opuszczenie 
jednego x nastąpić mogło. (L. S.)Zob.J\oty. 

273(5. Jacobi de Yale^tia Epi- 
-scopi Cliristopolitani Tbeolo{jiac 
professoris , clarissiuii viri in omni 
geiiere pbiiosopbiae doclissimi at- 
qne disserli in lin|>-iiis , Latinu nec 
iion Hebrea , llieolojjicalis qiiaestio 
iiniyersalis, ejjregia, pracciara, do- 
ctrinalis et isagogica. Omnibus stu- 
diosis proficerc cupientibns ortlio- 
doxc et catltolicae in ipsa tbeolojji- 
ca doctrina aUjue Icctione omnium 
librorum sacrae scriplurae simul ac 
in uniycrsis qnaluor libris senten- 
tiarum nostri Petri Lombardi atque 
ipsius Joannis Damasc«ni nou pa- 
rum utilis et necessaria. Recenter 
in lucern prodita,' de suis latebris, 
łioc cst de libra originali sui auto- 
ris, cujus ycro opera id factum fiie- 
rit, scquens pag^ina praefacioiiem 



operis contlnens tibl demonstrabit 
Candide Lector — M. Gregorii Sta- 
yissiui theologie professoris prae- 
falio. — Na końcu : Impressum Cra- 
coyie per Matbiam Scbarfeubergium 
Anno Domini MiUcsimo : quingen^ 
tesimo : trigesimo octayo. ultima 
die meusis aprilis. 8. 40 kart. 
(NotydoT.lII.Blbi.Ks.il.) 

2737. Franciscus Antonius Ca- 
SiMiRius Ord. Min. Conyent Sco- 
tns dilucidatus, in Secundum Sen- 
tentiarnm. Neapoli 1597. 

(Wadding Ser. Ord. Min. p. 111.) 

2738. Petri Pos>ame>sis Poloni 
Commentaria in primum Librum 
Sentcntiarnm Joanuis Scoti. Mogun- 
liae 1612. 4. 

(Kat. Piar. War. 182-2. p. 26.) 

2739. Petri Pos>amc.\si3 Com- 
mcntarla iu^ Librum primum Sen- 
tentiarum Scoli in quibus textus 
elucidatur et adyersariorum sentcn- 
tiae repeliuntiir. Yenetiis apudMar- 
cum Gianonnm 1626. fol. 

(Wadding Ser. Ord. Min. p. 187.) 

2740. Petri Posnamensls Com- 
mentaria in secundum Librum Sen- 
tentiarum DunS Scoti. Aiityerpiae 
1655. fol. yoll.2. (Cat. Janss. 1679.) . 

2741. Jacobus PoDBonsKi Ord. 
Min. Reg. Obsery. Analysis tbco- 
logica eorum quae Joannes Duns 
Scotus in primis xx distinctiouibus 
Lib. 1. Senten. docct. Cracoyiae ia 
Off. MalJi. Andreoyien.1621. 4. 

(Sienk. Dod. do Bent.) - 

2742. Andreas RocHMAni.MJS Ord. 
Min. Commentaria in librum pri- 
mum Seutciitiarum Scoti. Yenetiis 
ap. Marcum Gianonum 1627. fol. 

(Joan. aS. Ant. Bibl. Ln. Franc.T. I. p.69.) 

2743. Commentaria in Secundum 
et Tertium Librum Sententiarum 
Joan. Duns Scoti. Cracoyiae 1655. 
fol. (Kat. Piar. War. 1822. p. 23.) 

2744. Tracłatuum Tbeologicorum 
cxl. p. Doct. Angelici autbore A. 
R. D. Adamo OrAToyio S. Th. 
Doct. et in Acad. Crac. Prof. Eccl. 
Calh. Crac. Canonico. Pars I. Cra- 
coyiae in OflSc. Chrisfopbori ScLe- 
del. .MDCxŁiv. 4. 723 str. 14 kart 



TEOLOGJA, INSTIT., DOGMATYKA. 



193 



na przodzie i regestr. Tytuł szty- 
ehowany przez Daw. Tscherninga 
w Krakowie. 

Przedmowa autora do Jakóba Sobieskie- 
go Wojewody Ziem Ruskich. 

Pars II. tam. 1645. 4. 

7£6 str. 3 ark. na przodzie i re- 
gestr. Tytuł szłychowany przez 
tegoż. 

Przedmowa do Macieja Łubieńskiego Ar- 
cybiskupa Gniezn. 

Pars III. tam. 4. 

(Kat. Friedl.) 

2745 a)Compen(liiiin Siipplemenli 
T. P. D. Th. (Tertiae Paitis Divi 
Thoniae) seu totius Tlieologiae 
promptiiarii , al) III. Berardo Bonlo- 
anne In sunimain Doct. Augel. in- 
clioali , ex 4 Sent. eiiisdeiu Doct. 
consiimrnatio. Aulliore R. P. Al- 
berlo Grabiecky Polono , Tbeol. 
Acadeinlae Parls. Liccntiato Ex- 
praesciłlato. Ord. Praed. Ad mcn- 
tem Concil. Tiideiit. Opus niiiic 
priinum typis mandatuin , cum du- 
plici iudicc Gapilurii allcro , altero 
rerum memorablłium atque verl)0- 
rnm. Parisiis, apud Viduam Dyo- 
uisHi Moreau, et Dyonisium Mo- 
reau, filium, via Jaeobaea, sub si- 
gno Salamandrae Arg-enteac. 1649. 
12' 406 str. as kart na przodzie 
i i na końcu. Rzadkie (L- S.)Zob. 
Noty. 

b) tam. Typ. JoannisPiot. 

1653. 12. 

(Quetif Ser. Ord. Praed. p. 574.) 

2746. Luminaria mundi revelati 
in firmameiito Ecciesiae Del posila 
a Sanclo Tboma Doct. Angelico in 
Trib. Part. Summae Thcol. expli- 
cata , iuxtaque illius dispositlonem 
descriptą. 

Theses, których bronił Woje. Grabiecki 
ucząc się Teologii w Nowicjacie Domini- 
kanów w Krakowie. (L. S.) 

2747. Tripos ApoUlnIs s. trlplex 
sciciillae typus ex doctrina coelestis 
discipilnac M. D. Thomac Aqulna- 
tis transsumtus. Cracovlae in OflF. 
Baltli. Smleszl?onlcz. A. 1668. 

(Ban. H. Dr. Kr. 400. w nocie.) 

2748. J. Ekart. Captira cocles- 

T o M II. 



tis sapientla sub ingenio D. Tho- 
mae de Aquino comprebensa. Za- 
nioscil Typ. Acad. fol. (L. S.) 

2749. P. JoACHiMus a Natiyitatc 
B. M. V. Scbol. Piar. Gemma Fiu- 
miuis Aquiuatici. Varsaviae 1672. 
4. (L.Ś.) • 

2750. Quaestioncs thcologicae sc- 
lectae ad totam sunimam D. Tbo- 
mae Aquinatis ex praelectionibus 
P.Joan. Morawski S.J. Poloni. Ad 
primam Partem etadl. 2dae. Calissii 
typIsColl.S. J. A. D. 1681. 8. 322 
str. i 6 karl na przodzie. 

Przypis. Prałatom i Kanonikom Poznań- 
skim. 

2751. Quaesliones theologicae se- 
lectae ad 2dum 2dae et ad 3am Par- 
tem D. Tbomae Aqulnatis ex prae- 
lectionibus P.Joan. MoRAwt)Ki S.J. 
Poloni Gallssii typis Coli. S. J. A. 
D. 1681. 4. 292 str. i 9 kart na 
przodzie. 

Przypis. Jan. Gninsluemu Wojewodzie 
Marienburgskierau. 

2752. Tubus opticus subtilltati 
accomodatus, quo Doctor Subtilis 
Joanncs Duns Scotus , Ordlnis Mi- 
norum , recurrente sui obitus anni- 
yersaria die in Conyentu Podgo- 
riensi cis Tborunium Ord. Minor. 
Slrlctioris Observ. Reformatorum. 
Publica pancgyri fult demonstratus 
per suum pro rostris Spcculatorem 
F. RapbaclemMoczKOwicz ejusdem 
Instituti et Convcntus Philos. Au- 
dltorem. A. 1681. 4. 3 ark. (L.S.) 

2753. Sacer Scicntiarum Princi- 
patus Inter duos Scholarum primos 
Principes Concordi discordia jun- 
ctos D.Tliomam Aquinatcm, Doct. 
Angel. et Joannem Duns Scotum 
Doclorem Subtllem, paupgyrica sor- 
te diyisus etc. auctore F. ValerIano 
Chociszewski Ord. Min. Strict. 
Obser. Reformator. Conv. Podgo- 
riensis cis Tborunium Pbil. Lectore 
A. 1682. 4. 4 ark. 

2754. Felicis Łącki in Primam 
et Secundam Secundae partis Tbeo- 
logiae Spiritualis Traclatlis Sccun- 
dus. OIiVae 1687. 4. 

(Kat. Piar. War. 1822. p. 26.) 

25 



194 



TEOLOGJA, DOGMATYKA. 



2755. ConclusioneS Theologicac 
ex D. Tlioma. 1690. fol. 2 ark. 

W dedykacji podpis : Fr. Nicolaus Obor- 
ski S. Th. Praesentatus, Generalis Stud. 
Crac. Baccalaureus, Ord. Praed. 

2756. Martiuus Kurowski. Sa- 
cra docłrina, seu conclnsioneslhco- 
logicae juxta iiientem Tliomae pu- 
blice prop. Crac. Typ. Univ. 1694. 
fol. (Sienk. Dod. doBent.) 

2757. Compendiura imosyllojji- 
sticum totiiis Suimnae Thoinae A- 

aninatis Doctoris Angclici — per A. 
.. P. Thoinam Szulc Prątmcki 
Theol. Magistrum Ord. Pracdica- 
"torum. Tomus Primus in Primara 
partem et Primam Secundae. — Ge- 
dani typis Simonis Reinigeri, Anuo 
MDCxcvi. 12. 1008 str. oprócz 18 
kart na przodzie i 28 kart re- 
gestru. 

Przypis. Piotrowi de Kostkowo Roslko 
wskiemu Opatowi Mogilnickicmu, Kusto- 
szowi Cliełmińskieinu, KanonikowiWarmin- 
skiemu i t. d., gdzie mówi o trzech tomach 
dzieła swtgo. — Bentkowski (I.$ł8.) wymie- 
nia: Tomus secundua r. 1695, także 10U8 



str. — Chodykiewicz deReh. ges. Or. Praed. 
wymienia wydanie Gdańskie r. 1619. 

2758. FerdinandusOmiOrd. Praed. 
In nominetuo JcsuDulcissime, Sen- 
tcntiae Thomisticae in quatuor It- 
bros divisae. Cracoviae t696. 4. 
(Cat. Janss. 1 699— Kat. Friedl.) 

2759. Alani BaadziSski Breye 
Compcndiiim Summae Angelicae. 
Varsaviael705. 4. 

(Kat. Piar. War. 1822. p. 28.) 

2760. Celestinus Obiegłowicz. 
Tria difficilia Summa ex D. Tlioma 
excerpta. Cracoyiae typ. Ghristoph. 
Domański 1706. fol. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

2761. Arsenii Złotnicki Ord.Car- 
mcl.Discal. Iiileger Cursus Tłieolo- 
gicus, iuxta mentem et ordinem di- 
yinissimi Tiiomae. Leopoli typis 
Coli. S. J. 1752. fol. 

(Jan. Lex. II. 54.) 
Janocki 1. e. wymienia tegoż autora dru- 
kowane DisputationtsTheologieae, Dogma- 
tico Scholasticae iuxta mentem SS. Patrum 
ac praesertim Divi Thomae Aąuinatis, An- 
gelici Ecclesiae Doctoris. 



2) W og ólno ścif 
1) Kośrlol Rzymsfeo-Katollcki. 

a) lVy znanie fVtary. 



2762 a) Confessio fidei ab acade- 
mia Colonieusi aedita , et optimo- 
rnm quorumque iudicio plurimum 
approb&ta — ' JNicolao Dzyergowski 
.... Eppo Viadislavien . . . Frater 
MartinusSporn. Crac. 4Sept. 1544. 
8. 6 kart. Na końcu: Cracoyię in 
Officina Hieronymi Yietoris Auno 
Salutis nostrę ]hdxłiiii. 

(Noty do Lelew. Bibl. Ks. T. III.) 

b) Confeslo fidei Catliolicae Chri- 
stiana authoritate Synodi Proyin- 
cialis quae habita est Petricoyiae 
anno mdli. mensę Junio aedita : 
Praesidente Reyerendiss. in Ciiri- 
sto patre D. dno Nicolao D. G. Ar- 
cbiepiscopo Gnesuen. Legato uato 



etRcgni Primate. Pars prima. Cra- 
coyiae anno 1553. iV« koiicu : Crac- 
coyiae. In Offic. Haeredum Marci 
Scliarfienberger Ciyis ac Bibliopo- 
laeCracoyien. 4. 238 kart liczhow. 
8 kart na przodzie, i 13 kart erraty 
na końcu. 

Dedykacja M. Dzierzgowskiego Prymasa 
do Zygmunta Augusta. Jest to owoc starań 
Dzierzgowskiego w zapobieganiu wciska- 
jącym się do Polski nowym religijnym 
mniemaniom. — Wypracowanie tego dzieła 
było zlecone Hozjuszowi. — Dzieło to mnó- 
stwo miało edycij. Druga częs'ć w te j edy- 
cji nie wyszła, lecz w następnej. (L. S.) 

c) Confessio CallioIieaFidei Chri- 
stiana yel potius explicatio quae- 
dam Confessionis a Patrłbus factae 



TEOL., DOGM., RZYM.-KATOL. WYZN. WIARY. 195 



in Synodo Prorinciali quae liabita 
est Petricoyiae. Anno D. 1551. Meu- 
se MajoCongregatos, Joannę Patrno 
BIbiiopola Posnaniensi imprimi pro- 
curanle. 1557. Na końcu: Mołjun- 
tiae excudcbat Franc. Beliem A. D. 
M.D.Ł.Yii. fol. cccxxii karl z je- 
dnej strony liczbow. , 6 kart na 
przodzie i regestr. 

Po regestrze napis : Praesidentc Rever. — 
Nicolao Dzierzjfowski Archiepisc. Gnesn. 
Na odwrocie karty tytułowej portret Króla 
ZygmuntaAugusta.fL. S.) — Przypis. Dzierz- 
gowslsiego, teinuz Królowi ; po której orzeł 
polski z literami wiązanemi S. A. — Jest 
■w Bibliotece Akad. Duchownej Wileńskiej 
eiemplarz bez karty tytułowej. 

d) Posnaniae 1557. fol. 

(_L. S.) 

e) — — Antverplae typis Joan. 
Steclsli 1558. 8. 

(Sienk. Dod. doBent.) 

f) — — Antyerpiae in aedibus 
Joan. Sleelsii 1559. 8. 

g) Confessio Fidel etc. (po- 
dług edycji Mogunckicj). Parisiis, 
apiid Audoenum Paryurn, via Ja- 
cobaea, snb signoFloris Lilii, 1560. 
8. 267 i 232 str., oprócz rege- 
strów. (L.S )^ 

b) — — tamie. Claudius Freiny 
1561. 8. 

(Catal. de la Biblioth. du Roy. T. U. D. 
N. 7511.) 
i) Confessio Catbolicae fidei 
Christiana: vel potiiis cxpiicatio 
qnaedain Confessionis , in Syno- 
do Petricoviensi a patribns Pro- 
vinciarnm Gnesnensis et Le^opolien- 
sis in Regno Poloniae factae, anno 
D. 1551. B. O. anthore Stanisiao 
Hosio, YarmiensI Episcopo, per 
qiiom etiam denuo liber est reco^ 
gnitns ac lociipietatus , et a mcndis 
prioruni editionum repurgatus. Im- 
pressuni Yiennae in Austria in Of- 
fic. Micbaelis Zymmerinannij, 1560. 
fol. CCCXLH karty oprócz rege- 
stru na końcu i 10 kart na przo- 
dzie. 

Na tem dopiero wydaniu , przez autora 
poprawionćm , imię jego położone — i 
Przedmowa do czytelnika. 

(Bibl.Os.ol. L.S.) 



k) — Antyerpiae typis Joan. 
Steelsii. 1561. 8. 

i) 1563. 8. 

ni) — Colóniae typis Materni 
Cbolini 1573. 8. 

(Niesiecki nadto wymienia ed. w Dylin- 
dze i Ingolsztadzie. (Bibl. Ossol.) 

2763. Coiifession Catboliąue de 
laFoy cbrcslienne faitc du latin de 
Slanislas^05t/(5 par Jean deLawar- 
diu Paris 1579. fol. 

(Bibl. Ossol.L.S.) 

2764 a) StanislaiOniCHOwiigen- 
te Roxolani , nalione vero Poloni, 
Fidei Catbolicae Confessio : Petri- 
coviae in Synodo praesidente Re- 
veren«lissImo in Cliristo patre, Do- 
mino Nicolao Dirgovio, Gneznensi 
Arcbiepiscopo , Legato nato ac Re- 
gni Poloniae Priniate , pure , siiu- 
plicitcr atque sine conditione edita 
Anno D.1552. xviniensisFebruarIi. 
An. D. MDLXi. in Synodo Warsza- 
vieusi coniirniata ac in lucern data, 
Cracoviae Lazarus Andreae impres- 
sit 8 Na końcu: Impressum Cra- 
coviae 1561 xii Septembris. Zoh. 
Notg. (Ossol.IlI.319,Przyp.) 

b) — — Colóniae apud baeredes 
Arnoldi Birckinanni mdlxhi. 8. 
Sygn. arkuszów A — 116. 

Jest tu razem drukowane pismo Orze- 
cbowskiego : Pro dignitateSacerdotali. 

(Ossol.l.c.p.J22i.) 

2765. Wyznanie wiary Stanisła- 
wa Orzechowskiego klore czynił 
w Piotrkowie na Synodzie złożo- 
nym Przez iego Miłość Ksycdza Ar- 
cybiskupa Mikolaia Dzicrgowskie- 
go, roku Pańskiego, 1552. Tegoż 
Roku na ięzyk Polski przełożone 
przez W\(tvnw^vc\iiiKrzyiano'wśkiego. 
6. m. (wKrakow. u Łazarza)M.D.Lxn. 
Zoh. Noty. (Lei. Bibl. Ks. 1. 137.) 

2766 a) Sebastianus Flaschius 
Mansfeldensis : Professio Catbolica 
(Brixiae 1578) recusa Posnaniae 
in OiT. Joan. Wolrabi 1583. 8. 

(Sienk. Dod. doBent.) 

b) Editio Martini Filsnen- 

sis. Crac. iuOff. Andreae Petricovii. 
1588. 4. (Sienk. l.e.) 



196 TEOL., DOGM., RZYM.-KATOL. WYZN. WIARY. 



2767. Professio OrtIiodoxac fidci 
ab Orientalihiis facienda. JussuSS. 
D. N. Urbanl PP. VIII edita. Ro- 
mae typis et imponsis S. Congreg. 
de propaganda fide mdcklyiii. Su- 
perioruin pcrraissu. — Na drugiej 
karcie: IIcnont.4aHie iip.iRocjiaKHOii 
Bepbi) oniTi B(»cmuHHMXT> niB )pHMOe. 
noBBA-taiein-b cBflmtiiuiaro rociio,ąM- 



Ha iiniuero, Ypóana nanu 8 H3-bo6pa- 
HiCHHor. A.Slstr. 

(Strojew N. 108..) 
2768. Professio Orthodoxae FJ. 
dei , ab Orientalibtis facienda. Po- 
czaioy. typ. Ord. Basiiian. 1750. 4; 

Wjdanie to sporządził Józef Antoai Za- 
gielslń, za przyczyną Franciszka Martelll 
Nnnciusza Papiezkiejjo do Króla Jana III. 
(Jan. Lex, 1, 183.) 



b) Katecheza. 



2769. Articułi ortbodoxam reli- 
gionem, sanctamqiłe fidem nostram 
respicientes.. A sacrae Theologię 
Professoribus LoTanlcosis Uniyer- 
sitatis aediti, per sacratissimain Cae- 
sareani Malcstalcrn nierito coiifir- 
niati : qni ab omnibus reetc et reli- 
giose vivere cupientibus et syncere 
de cadem Orthodos^a fidc scntienti- 
bus, seryandl et firniitcr credcndi, 
Yeniuot. Na końcu : Iinpressnin 
Crac. per Hieron. Victorem A. D. 
]!iiDxxxxv. 8. II kart nie/tcz6.(L.S.) 

2770 a) Scopus Biblicus yeleris 
et noyi Teslamenti cum annotatio- 
nibus summa cbristianae doctrinae 
complectentibus. Autbore Alberto 
NoYiCARfPiAKO. Eiusdem praefatio 
ad Joannem Sigismundnm Regis 
Ung. filium — Gracoyiae Lazarus 
Artdreae excudebat. M. D. LIII. 8. 
ccYin kart. 12 kart na przodzie i 
regestr. 

Po przedmowie list przypisny : Spitconi 
Jordani de Zakliczyn CastcI. Sandecen. et 
Regni Poloniae Thesaurario Supremo etc. 
i 6 yrlerszy ad librum z podpisem S. M. 
(może Symon Mary«ki). — W przedmowie 



do Jana Zygmunta, powiada o soliie autor 
iż za nauczyciela był do niego posłany, od 
Zygmunta Augusta Króla Polsk. 

b) Antyerpiae apud Joan . Bel- 

lerum sub insigni Faloonis. Anno 
M.D.Łix. 12. 403 str. 12 kart rege- 
stru i 12 kart na przodzie. 

(Bibl.Puł. iOssol. L.S.) 

c) — Antyerpiae ap. Joan. Rel- 
lerum. 1566. 12. 

(Cat.delaBibl. duRoyT.II.D.N.5115). 



d) — Antyerpiae ap. Joan. Bel- , 
lerum sub Aquila aurea m.d. lxxii. | 
12. 499 str. 13 kart regestru i 12 '] 
kart na przodzie. (L.S.) Zoh*. Noty. 

e) — Lugdnni, apud Alexandrnm 
deMarslliis. 1572. 12. 382 str. 8 
kart na przodzie i 12 na końcu , 
regestr. 

Przytem, z osobnym tytułem : De corru- 
ptissimis huius saeculi moribiąs oratio tam 
t. r. 91str. liczb.{L.S.)Zob.Noty. 

2771. EncbJridion toiest Ksiąsz- 
ki ręczne o nauce Chrzescianskiey, 
czego sic Cbrzesclanslsi człowiek 
dzierźcć ma czasu ninieyszey różno- 
ści wiary, od Doctora Antoniego 
z Napachama, Dziekana S. Floria- 
na wydane. Na końcu: w Krako- 
wie u Dziedziców Marka SzaflTcn- 
bergera Roku od narodź. P. 1558. 
8. 131 kart. 4 karły regestru i 4 
karty na przodzie. 

Dedyk. Stanisławowi Grabi na Thęczy- 
nie, Woiewodzie Krak. gdzie autor używa 
wyrażenia: WaszaJasnaWielmoznos'ć. (L.S.) 

2772. Gasparis Co.\tare!« Cardi- 
iialis Katecbcsis Sine cbristiana lii- 
structio. Na odwrocie orzeł Zy- 
gmunta Augusta. Na końcu : Cra- 
coyiae apud Haeredes Marci Szarf- 
fenbcrger A. D. m.d lyhi. 8. 20 
kart. 

W około tytułn rycina wyobraża Zwia- 
stowanie, u góry Christusa P. dzieci na- 
uczającego, u dołu Wieczerza P. 

(Lel.Bibl.Ks.Dw. I.I. 104). 

2773. Paryus CalecbisninsCatbo- 
licorum. Cracoyiae, Lazarus An- 



TEOLOGJA, DOGM., RZYM.-KATOL. KATECHIZM. 197 



drcae exciidcl)at. 1560. 8. 28 kart 
nieliczb. 

MiKOŁAY z Szadka. Teol. D. Kanonik i 
Rektor Akad. Krak. wydał ten Katecbizm, 
juz dawniej drukowany. — Po obszerniejszą 
naukę odsyła wydawca do dzieła Hozjusza 
podtytułem: Confessio. (L.S.) 

2774. Nanka prawego Chrześcia- 
nina przez Benedykta Herbesta Ka- 
ziiodzielc i Kanonika Poznańskiego 
napisana. — Jako pożyteczne są 
człowiekowi Chrześciańskieinu te 
xicgi^ patrz na driigiey stronie: 
zaiste są iakoby (Coriiucopiac) iż 
•w nicli wszystkie potrzebne rze- 
czy uaydzie człowieka Chrześciaii- 
skiego. (człowiek cłirześciaiiski?) 
Przedmowa teź iaśnic i doi^o- 
dnie pokaże, litera iest prawa Wia- 
ra Ctirześciańska z regestrem dosta- 
tecznym, w Krakowie u Malłictisza 
Siebeneycliera. R. 1566. 8. Druk 
gocki. (Ban. H.D.K.P. 1.283.) 

Bandtkie toz samo błędnie z ręltopismu 
.luszynsklego przywodzi w tymże Tomie, 
str. 185. 

2775. Katechizm ałbo Wizcriink 
prawey Wiary Clirzcśeianskiey , 
wedle nanki Pana Jezusa Clirystu- 
,80, Apostołów iego, y Kościoła ie- 

go Świętego, przeciwko wszytkim 
obłędliwościain tych czasów barzo 
pożyteczny. Przez Jego Miłość 
Księdza Marcina Białobrzeskiego, 
Biskupa Laodyckiego, Suffragana 
Krakowskiego, y Opata Mogilskie- 
go i t, d. napisany. Koku m.d. lxvii. 
4. 386 kart. 2 karty na końcu, i 
16 na priodzie. ^ 

Na odwrocie karły tytułowej berb Fił. 
Padniewskiego Bisk. Krak. a pod nim Epi- 
gramma (14 wier. łac.) V. Gre. Samb. Ka- 
techizm w kształcie rozmów między mi- 
strzem a uczniem , po większej częs'ci po- 
lemiczny. Drukowany u Mik. Szarfenber- 
gera, cbociaz to niewyrazono. 

(Bibl. Ossol. L. S.) 

2776 a) Katechizm albo nauka 
wiary y pobożności Krzescianskiey, 
według uchwały S. Tridentskiego 
Conciliuin, przez uczone a Irogo- 
boyne ludzie zebrana y spisana. 
Przodkiem Plebanom y Przełożo- 
nym kościelnym , potym inszym 
wszystkim pobożnym Krześciaaom 



barzo pożyteczna y potrzebna. 
Przez Księdza Walentego Kuchar- 
skiego Arichidiakona Pomorskiego 
etc. z łacińskiego na polskie wyło- 
żony. W Krakowie w Drukarni 
Mikołaia Szarffenbergera. Na osta- 
tniej karcie herb drukarza z podpi- 
sem: w Krakowie w Druk. M. Szarf- 
fenberga, Roku 1568 we wtorek po 
Kwietney niedzieli dokończone. 
439 str. 7 ark. regestru i 2 na 
przodzie f z rycinami. Zob. Noty, 
(L.S.) 

b) przedrukowany: wKrak. 

w Dr. Ignacego Grobla 1789. To- 
mów 111. 8. (L.S.) 

2777. Jan z Fulsztyna Herbułt. 
Głównych o Wierze Artykułów Xic- 
ga 1. w Krakowie u Mikołaia Sibe- 
neychera 1569. (Kat. Ju-) 

2778. Mart. Cromer. (Catecbi- 
smus). Coloniae 1571. 8. (L.S.) 

2779 Marcin Kromer. (Katechizm 
po niemiecku i po polsku dla Dye- 
cezyl Warmińskiey) .(L. S.) 

2780. Ant. Posseyinus. Epistoła 
de necessitate, utilitateaue ac ratio- 
ne docendi Calholici Catecbismi. 
Rationes itcm, quibus inter summas 
quasque difficultatesDiyinum nego- 
cium debeat et possit promoveri. 
Additus est Pelri CAiNisią Paryus Ca- 
tcchismiis emcndatissimus, cum saur 
ctis meditationibus. 8. 127 str. 

Wydał to ze_ zlecenia Prymasa Karnkow- 
skiejjo i iemu przypisał z Krakowa 1583, 
Tomasz Płaza, Pleban u S. Stefana w Krak. 
Kanonik Wiślicki. (L. S.) 

2781 a) Katechizm Rzymski , to 
iest nauka Chrzcscianska , za ros- 
ka/aniem Conciliiim Trydentskiego 
y Papieża Piusa V. wydana po ła- 
cinie. A teraz nowo na polskie py- 
tania y odpowiedzi przełożona. Za 
rozkazaniem Jego Mści X. Stanis. 
Karnkowskiego Arcyb. Gniezn, etc. 
y iego nakładem wydrukowana. 
W Kaliszu wDrukarniey Jana Wol- 
raba R. P. 1603. 4. 430 str. 14 kart 
reiesłru na końcu i 6 kort naprzg- 
dzie przedtnoivy Karnkoivskiego. 

Ani wzmianki w przedmowie o dawniej- 
szym przekładzie Kuczborskiego. (L.S.) 



198 TEOL., DOGMAT., RZYM.-KATOL. KATECHIZM. 



1>) w Krahowle uSzarffcn- 

bcrgiera b. r. fol. 439 str. 

(Beiitk. Noty MS.) 

c) Katecliisin Rzynisld lo iest Na- 
uka Cłirzesciaiisl;a powajyą conci- 
lliim Trytlentsłiiejjo y Piusa piąte- 
{jo Papieża po łacinie wydana. Po- 
tyin zarosha/.ein S. pamięci X. Sta- 
IlisIa^va Karniiousfciego Arcy Bi- 
skupa Gnieźnieńskiego, Prymasa 
Koronnego na polskie pytania y od- 
powiedzi przełożona; teraz znowu 
dla ubo{>icli l*lel)anovv y jjospoda- 
rzow Katolickich przcdruko>xana. 
w Krakowie w Drukarni Franciszka 
Cezarego Roku 1643. 4. 354 str. 

(Blbl. Horodec.) 

d) Katecliizm Rzymski z dekretu 
S. KoncyliumTrydentskiego zaroś- 
Itazeai S. Piusa V. po łacinie wyda- 
ny na polski iczyli powagą niegdyś 
— Stanisława Karnkowskiego Pry- 
Diasa — przez pytania i odpowie- 
dni przetłumaczony i wydrukowa- 
ny w Kaliszu R. P. 1003. Teraz 
zaś z niezliczonych omyłek i slow 
staropolskich dziś nieroznmianycli 
oczyszczony y z oryginałem łaciń- 
skim skonfrontowany, a iako dzie- 
ło arcybiskupa i Prymasa JO. X. 
Władysławowi Łubieńskiemu Ar- 
cybiskupowi Gniezn — nic tak de- 
kretem S. Synodu — iako raczey 
nayniźszym respektem X. J. F. P. 
W. K. W. dedykowany, w Wilnie 
w druk. XX. Śchol. Piar. 1762.4. 
304 str. prócz przedmowy na I-^ 
ark. i 2 ark. regestru. 

Przypis. Clero curato utriusąue Ritus. 
(Kat.Pilch.— B.— Kur. Lilcw.r. 1762). 

e) Katechizm Rzymski z wyro- 
ku Synodu Trydentskicgo ułożony 
z roskazu Piusu V. Papieża po ła- 
cinie wydany, i na rożne iczyki 
^\ rożnych kratach przełożony te- 
raz zaś od Klemensa Xin. osobli- 
wie zalecony— kosztem JW. JX. 
Antoniego Wołłowieza Biskupa Łu- 
ckiego y Brzeskiego dla pożytku y 
wygody Diecezyi swoiey wydruko- 
wany, w Przemvslu r. 1769. w Druk. 
Coli. S. J. 4. 281, 148 str. 2 ark. 
na przodzie i regestr. 



2782. Martini Szyszko wski Episc. 
Luceor. Catecłiismi seu doctrinae 
cłiristianae tradendae practicus mo- 
dus. Cracoriae 1605. 12. (Nieś.) 

2783. Compcndiiim doctrinae cłiri- 
stianae iussu S. P.lV.CIementisVIłl. 
ad instructioncm puerorum, et sim- 
plicium ab III. Cardinalc Bell4K)ii^o 
compositum nunc vero ex Italico iu 
LatińumWladislaoPrincipiSerenis. 
Sigismnndi III. Poloniac etSueciac 
Regis filioac in usum Dioecesis Lu- 
ceorien. trauslatuni. Accessit liac c- 
ditione sccunda Modus christianam 
doctrinam tradendi — Cracoviae in 
Ołfie. Andr. Petricovii A. D. 1606. 
12. 155 str. i 2 kart na przodzie. 

Jest to pismo poprzcclz.ijące rozszerzo- 
ne. (Nieś.) Przypis. Xiązęciu Władysla 
wówi tłómncza Marcina Szyszkowskiego 
Bisk. Łuckiego. Toz wyszto po polsku, zob. 
N. nast. 

2784. Summaryusz nauki Clirze- 
śeiańskJey. W Krakowie 1608. 12. 

Do tego wydania przydane : Reformalio- 
ncs gcnerales Dioecesis Cracov. Descriptio 
nera Olficiorum Confraternitates Compas- 
sionis Christi. Bractwo to założył Szysz- 
kowski przy kos'ciele Franciszkanów. 

2785. Institutiones Oestonicae ca- 
tholicac — per ąuemdam e S. J. 
Sacerdotem (Eiger?) in lucem edi- 
tae. BrunsbergaetypisGeor. Sclion- 
fełs. A. M. nc. xxiii. 8. z notami 
przy pieśniach. 

2786. Jan Jachnowicz S. J. Na- 
uka Katechizmu. 

Wyszło ok. r. 1628. (Siarcz. I. 186), 

2787. Mowy Katechizmowe.1638. 
Po litewsku wydał 3a\\ Jachnowicz S. J. 

(Siarcz. I. 186). 

2788. Petri Camsii S. J. Theolo- 
gi Catechismus graeco-łatinus. Ad- 
iunctae sunt Iiuic editioni sclectac 
litaniae et precej^. Dantisciapud G. 
Forsterum. !wdcxlv. 12. 

2789. Roberli Bellahmim — S. 
J. Doctrinae cłiristianae copiosa ex- 
plicatio — Vilnae tvpis Acad. S. J. 
1655. 8. 

2790. Paweł BoYM.S.J.Thcologla 
Clirzcściańska. w Wilnie 1670. 8. 

(L.S.) 

2791. Praxls Calechlstica 8CU fa- 



TEOL., DOGMAT., RZYM.-KATOL. KATECHIZM. 199 



ciies niodi quibiis — possłnt instil- 
lari riulibiisartlcMili Fidel — perR. 
P. Hicroiiyinuiii Niekadzki S. J. 
A.D. 1681. Ci-acoviae. inOfEc.Joan. 
Pauli Caesarii. 

Przypis. Kazim. Floryan. CzartorysŁie- 
mu Biskupowi Władyslawskiemu datowane 
ze Smarzewic. 

2792. Piolr AIexaiHler Grocho- 
LiSsKi Plel)aii Janorslii. Kalechizm 
Kulolitki to iest iiaiil;a Clirześeiań- 
ska z Katechizmu Rzyuisi»io{>o y in- 
nych autorów zebrana, w Kral;o\vie 
1684. 8. (Nics.) 

2793. Epitome InstitutionumSuc. 
Jesu. Yiłuae 1690. 8. (L.S.) 

2794. a) Inslitutiones clc.jakniiej. 
Cracoviae. tvp. Fr. Cezary. 1691.16. 

(Sienfc. Dod.^doBent.) 
I>) Instituliones cliristianac pleta- 
tis scu paryus Catcchisnius Calholi- 
coruni auctore P. Petro Canisio S. 
J. Yilnae lypis Acad. S. J. A. D. 
1713. 12. 

c) InstiUilioncs Cliristianac pic- 
latis seu Paryus Catcchisnius Ca- 
tholicornm anclore R. P. PclroCA- 
NisioSoc.JesuTheoło{fo. Katechizm 
Katolicki przez W. X. Piotra Kaini- 
ZYLSZA Sec. Jesu Kapłana y Teolo- 
ga napisany. Yilnae typis S. R. M. 
penes Academiam A. D. 1786. S. 
3^ ark. po łacinie i polsku. 

2795. P. Dael S. J. Kurtzc und 
-lyahreGlaubeng Unterweisunjj. Oli- 
vac. 1692.12. (Cat. Janss. 1695). 

2796. Franciszek Xayłery Kru- 
szyński Benedyktyn Proboszcz Sie- 
cleehowski. Katechizm albo nauka 
Chrześciaiiska łatwieyszym przez 
pytania i odpowiedzi sposobem ze- 
brana przykładami obiaśniona z po- 
kaźnych autorów i dla pożytku dusz 
ludzkich do druku podana. Druko- 
wano w Klasztorze Oliwskim 1694. 
4. 395 str. 

2797. Catechesis maior etc. Ka- 
techizm większy w którym się Wia- 
ry S. Powszecliney, Swiątosci Pań- 
skich , y Powinności człowieka 
chrześciaiiskiego, szerszy wykład 
porządnie potlaie Z łacińskiejyoię- 
zyka ua polski ięzyk przetłumaczo- 



ny. Reg^iomontl typis Rcusnerianis. 
A. 1698. 8. po łaciłiie i polsku. 

2798. Petit abregć de la Sainte 
Foi Catholiąuc etc. Krótkie zebra- 
nie Wiary S. Kalolickiey albo nau- 
ka chrześciaiiska na wzór katechi- 
zmu X. Piotra Kanizyusza S. J. 
Thcologa z rożnych autorów — fran- 
cuskim y polskim ięzykiem wyra- 
żona y do druku podana przez Za- 
konicc Nawiedz. N. Panny Maryi 
Klasztoru W^arszaAv. w Warszawie 
w Druk. (K). S. J. R. P. 1702.2. 
203 str. i 3 kart na przodzie. 

Przypis. Zakonnic, Elżbiecie Lubomir- 
skiej Podskarbiance W. Kor. 

2799. Inslitutiones iiiycntutis in 
vera solidaquc erjja Deum pietate, 
in compta grayicjiie moruin ciyililate 
et humaiiiorum litcrarum facultate, 
concinnatae a R.P. Joannę Drews 
S. J.S. T.D. Bruiisbcrgac typis Coli. 
S.J. A.M.DCc.iy. 12. 528 str. H% 
kart na przodzie. 

2800. Krótkie zebranie nauki 
chrześciauskiey — przez pytania y 
odpowiedzi według porządku — 
Calhech. S. Concil. Trydent, po- 
dane w R. P. 1714. w Krak. w Druk. 
Akad. 8. 161 str. i 3 kart na przo- 
dzie. 

Autor jest Krzysztof Szembek Biskup 
Chełmski, jak widać z Niesieckiego,lV.274. 

2801. Boiipocjbi 3;i^Hiio pocciń- 
cKiii i t. d. Pytania Gieko-Ruskie 
Odpowiedźmi SS. Oycow z Xiąg 
Cerkiewnych Ayybraucmi, rozwią- 
zane staraniem iediicjyo prawowier- 
nego Kapłana. R.P. 1715. 12. S5i 
str. po sławiausku i polsku. 

2802. Studium Polemicum pro 
Doctrina Catholica susccptum in 
gratiam studiosae Juyentutis Catho- 
licae exzelo apostolico ad parochias 
et missiones acatholicis yicinas aspi- 
rantis perinterrogationes etrespon- 
siones digestuin a R. P. Tobia A- 
REiNT S. J. S. Th. Doctore. Yilnae 
typis Acad. S. J. 1716. 8. Część I. 
197 str. Cz. H. 325 str. Cz. III. 
147 str. Appendix pro Graecis Ca- 
tholicis str. oprócz regestrów i 10 
kart na przodzie. 



200 TEOL., DOGMAT., RZYM.-KATOL. KATECHIZM. 



Przypisanie Konstantemu Brzostowskie- 
mu Bisk. Wileń. i Przedmowa. — Arent 
był rodem z Warmii z miasta Allenstein. 
Uczył Teologji w Akndemji Wileuskiej i 
trzykroć tamże urząd Rektora sprawował. 
Tamże stopień Doktora Teologji otrzymał. 
Umarł r. 1724 mając wieku lat 78. 

2803. Praxis Cateclicliea sivema- 
nuductio pro iiistrncnilis rudibus ele- 
mcnta Kdci et moruni practice cxpla- 
naiis — in iisiim Catcciiizaiitium 
conscripta a P. Matbia a Heimbach 
Soc. Jesu. Editio Terlia ab ipso 
authorc rcco{jnita etc. Briiiisberjjac 
typis Coli. Soc. Jesłi. A. m.dcc.xxih. 
8. 709 sir. oprócz 6 karinaprzo- 
dzie i 12 kart regestru. 

2804. Jezus, Marya, Jozef, Joa- 
chim, Anna. Nauka Cbrzcściańslja, 
Katoticka Rzymska prawdziwa. 
w Wilnie w druk. Akadem. Soc. 
Jesu R.P. 1729. ark. otwarły. 

Katechizm przeznaczony do opowiadania 
w kos'ciołach w niedziele i s'więta, doczy- 
tania paniom i gospodarzom w domach , 
Preceptorom w szkołach mniejszych. In- 
spektorom w domach. Zob Ptoly. 

2805 a) Chleb domowy — albora- 
ezey Katechizm na świat Polski wy- 
chodzący, krótkie nauki chrześciań- 
skiey w sobie zebranie maiący — 
przez X. Jana Stanisława Kostkę 
WoYKOWSKiEGO Kanonika Pułtu- 
skieg^o, napisany R. P. 1733. — 
W Kaliszu w Druk. Coli. S. J. 8. 
552 str. 4 karły na przodzie re- 
gestr, Speculum Curatornm 43 str. 

b) — w Krakowie 1746. Ł335. 

Na końcu dodane : Speculum Yicariarum 
et eorum Curatorum. (Jan. Pol. 1.86). 

2806 a) Katechizm albo Nauka o 
Wierze, Nadziei, Miłości, Sakra- 
mentach y powinnościach sprawie- 
dliwości Clirześciańskiey — zebra- 
na przez W. X. Tomasza Łąckiego 
S. J. Theolofca, a po zeyściu świą- 
tobliwym authora wydana R. P. 
1733. w Wilnie w Druk. Akad. S. 
J. 8. 533 str. oprócz regestru 20 
kart. 

b) tam. 1748. 8. 531 str. 

(L.S) 
2807. a) Franciszek Koczorow- 
ski S. J. Katechizm albo Nauka 



Cbrześciańska w Sandomierzu 1734. 
fol. (Mes.) 

b) — — po fruncuzku i polsku, 
tam. 1735. 8. 

c) — — w Kaliszu w Druk. S.J. 
1755. 8. 

Na przodzie : Treść nauki Chrzes'ciań- 
skicj Godefr. Hanncberga. (L. S.) 

2808. Antoni Jan Czeczewicz 
Sekretarz J. K. M. Zbiory Nauki 
Duchowney, łextow i sensów ła- 
cińskich zebrane. W Druk. Supraśl- 
skiey 00. Bazylianów. 1742. 4. 

2809. Demetry Franciszek Ko- 
ła Schol. Piar. Prawda Katolicka 
w Warszawie 1742. 4. i alfabet t 
ark. 5. (Jan. Pol. I. 34.^ L.S.) 

2810. Dowód z pisma S. we Lwo- 
wie 1753. 8. (L.S.) 

281 1 a) Zwierciadło 'nowe przy- 
kładów rozmaitych stosujących się 
do nauk Katechizmowych w Kali- 
szu, w Dr. S.J. 1744.* 8. 

b) _ — tam. 1756. 8. 

(Sienk. Dodat. do Bent.) 

2812. Katechizm Rzymski abo 
Krotka Nauka Katolicka wszystkim 
Chrześcianoni do zbawienia naypo- 
trzebnieysza, po włosku z rozkazu 
Oyca S. Klemensa osniejjo przez Ro- 
berta Bełlarmina Kardynała , Ar- 
cybiskupa Kapiiańskie(ro w Rzymie 
wydana, przez Marcina Szyszkoiv- 
skiego Biskupa natenczas Łuckiego 
po łacinie przetłumaczona i Króle- 
wicowi Władysławowi dedykowa- 
na , teraz po polsku dla zrozumie- 
nia wszystkich osobliwie katolic- 
kiey młodzi przełożona przez X. 
Jana Poszakowskiego Soc. J. Teo- 
loga, w Wilnie w Drukarni J. K. M. 
Akad. Soc. Jesu. R. P. 1752 4. 70 
stron. 

2813. Katechizm Dyeeezyi Pary- 
skiey tłumaczony, w Warszawie. 
1755. 8. (Pat. Piar. War. 1822. p. 53). 

2814. Woyciecli Kłosowicz. Ka- 
nonik Warszaw. Instrukcya wzglę- 
dem pryncypalnieyszych punktów 
religii, w Supraślu w Dr. Bazylia- 
nów. 1758. 4. 

2815. Człowiek Chrześciański 
w swoim prawie y powinności wy- 



TEOLOGJA, DOGM., RZYM.-KATOL. KATECHIZM. 201 



uczony albo Nauki Chrzcściaiiskie 
wszystkim wiernym do wiadomo- 
ści , Pasterzom, Spowiednikom, 
nauczycielom, kazuodziciom do wy- 
pełnienia swego urzędu wielce po- 
trzebne. Naprzód od X. Pawła Se- 
GNEREGO Soc.Jesu pod czas apostol- 
skicb missyi ogłoszone potym różne- 
mi ięzykamipo kilkakroe do druku 

fiodauc. Teraz dla używania Po- 
akow z przydatkiem życia tegoż au- 
tora przez X. Krzysztofa Niehoy- 
czi/ckiego (Niepokoyczyckiego)S. J. 
Tlieologa Prowincyi Polskiey prze- 
tłumaczone. Część I.Ił.lII. wWar- 
szawie w druk. Coli. S. J. A. D. 
1759. 674. 564 i 733 (rzeczyivi- 
ścle 935 sti'. gdyż po stv. 499, zam. 
500 naznaczona słv. liczbą 300.) 

iNadto na przodzie : List Jana Plnamon- 
tego o Cnotach X. Pawła Scgnerego 1 Przed- 
mowa autora, 2 ark. i regestra przed każ- 
dą Częścią. 

2816.a) Wykład nauki Kalolickicy 
przez Bcnigna Bossueta przekłada- 
nia X. Jaśkiewicza, w Warszawie 
17G2, 8. (Kat. Piar. War. 1822 p. 54.) 

b) Wykład wiary łiatolickiey 
przez X. Jak. Benigna Bossueta 
Bisk. Kondom, w Kaliszu 1781. 8. 
(Gaz. War. 1781.) 

2817. Summariusz Wiary y nau- 
ki powszeclincy Katolickicy dlasna- 
dnieyszego poięcia na pytania roz- 
łożony, z krótkim zebraniem zwy- 
czaynycb zarzutów, y odpovtiedzi 
na nieb, niegdyś po łacinie napisa- 
ny y KongregacyiElektorskicy Hei- 
dełberskiey pod ty tuleni N. P. Ma- 
ryi od Anioła pozdrowioney za ko- 
Icndę ducbowną w roku 1727 ofia- 
rowany, a teraz pod zaszczytem 
Imienia J. W. Nayprzewiel. J.X. 
Józefa Andrzeia Załuskiego, Bisku- 
pa Kiiow. i 1. d. światu polskiemu 
na pożytek ducbowny oyczystym 
piórem przełożony, 1762. w War- 
szawie w Druk. Coli. Scbol.Piar. 8. 
8. ark. 

Przekład Józ. Epif. Minasowieza. 

2818. Katecbizm albo Nauka 
cbrześciaiiska Oyecezyi Paryskiey 
z francuzkiego po łacinie, przez X. 
Jana Piotra Solig>ac — a po tym po 

Tom II. 



polsku przetłomaczony. w Druk. 
JO.Xcia Prymasa przedrukowany, 
w Łowiczu R.P. 1765. 8. 2Ą6str. 
i regestr. 

2819. Nauka Cbrzcscianska Abo 
Katechizmik dla Dziatek. Przez D. 

'Jakuba Łedez])ia Tlieologa Zebrania 
P. Jezusowego napisany, a teraz 
z włoskiego na polskie przełożony. 
w Krakowie h.r. 12. 134kartnie- 
Uczb. (L.S.) 

2820. Zebranie Nauk Chrześciau- 
skicb , przez X. Józefa Tierad 
na polskie przetłumacz^ przez X. 
Dawida Pilchowskiego Theologil 
Doktora, w Wilnie w druk. Akad. 
1776. 

Przypisanie X. Brzostowskiemu Refer. 
W.X.L. (Gaz. Wił.— Kat. Gr.; 

2821 a) Nauki dogmatyczne it. d. 
jak niżej. Tom III. w Wilnie 1779. 
8. ^ (L. S.) 

b) Nauki dogmatyczne i moralne 
o czterecli częściach katechizmu 
cbrześciańsklego — napisane od P. 
Piotra Jozefa Henry z francuzkie- 
go na polski ięzyk przetłumaczone 
przez X. Dominikana fj^ałuszewi- 
cza Filoz. Doktora Kaznodz. Ka- 
tedr. Żmudź. Tom I— IV. w Wil- 
nie w druk. Akad. 1783. 8. 

Przypis. Tadeuszowi Józefowi Bukate- 
mu Ob. Praw Dokt. Infułatowi Szydłów. 

2822. Powinności Cbrześciańskie 
-albo Katechizm nauczaiący co po- 
winien każdy Cbrześcianin wierzyć 
i wiedzieć aby był zbawiony, w Kra- 
kowie 1779. '(Cena ar. 5. 

(Kat. Frlcdl.) 

2823. Nauki Katechizmowe o 
Składzie Apostolskim , Przykaza- 
niach Boskich, o Modlitwie Paii- 
skiey i Sakramentach na Trzy Czę- 
ści podzielone przez X. Michała I- 
gnacego Wicherta T. Doktora , 
Plebana Obryohskiego dodruku po- 
dane, w Kaliszu vv Druk. Król. i 
Rzeczyp. Roku 1780-81. 8. 423 
400 i430 str. (B). 

2824. Wykład gruntowny nauki 
Chrześciaiiskiey. w Kaliszu 1784.8. 

(I\at. Gr.) 
2825 Nauk katechizmowych po- 
czątki z pierwszych początków 
26 



202 TEOLOGJA, DOGM., RZYM.-KATOL. KATECHIZM. 



stworzenia rozuniuey natury ludz- 
kiey do poznawania wprzódy siebie 
samego ciemny rozum oblaśniaijłce. 
w Krakowie. 1785. 8. (L. S. j 

2826. Katechizm czyli nauka 
chrześciauska wszystkie taiemnice 
wiary tłumacząca, w Krakowie 
1785. 8. (Kat.Frledl.) 

2827 a) Onufry Kopczyński S. P. 
Zbiór Nauki Ciirześciańskiey i oby- 
czaiowey. w Warszawie 1786. 8. 
(Ckodyń.) 

b) po6tyrazwyd. w Warsz. 

18 1 3. 8. 46 str. 

(Osin. Pochw. O. Kop. Ed.28a str. 52.) 
2828.a) Nauki chrześciańsko-kalo- 
lickie w których się przez pytania 
iasue i odpowiedzi z wyroków Pi- 
sma Świętego prawdy wiary swi^;- 
tey i obyczayności chrześciaiiskie 
(obiaśniają?). w Kaliszu 1787. 2 to- 
mu. 8. (Kat. Gr.) 
b) tam. 1789. 8. 

(Kat.Friedl.) 

2829. Katechizm Zboru Trydeut- 
skiegoprzedrukowany w Krakowie. 
1789. 8. (Kat. Piai-. War. 1822. p. 54). 

2830. a) Nauki powszechne Ka- 
techizmowe Karola Kolberta Mont- 
peli. z francuzkiego. Część I. II. III. 
W Warszawie 1790. 8. 

(Kat. Piar. War. 1822 p. 54). 
b) Nauki powszechne w spo- 
sób Katechizmowy, w których tłu- 
maczą się z pisma i z tradycyi, hi- 
śtorya , fundamenta Religii, Oby- 
czayność chrześciauska, Sakrameu- 
ta , Modlitwy, Ceremonie i Zwy- 
czaje Kościoła , napisane po fran- 
cuzku niegdyś na roskaz s. p. Karo- 
la Joachima Kolbeuta Biskupa 
Montpeliiauskiego, do użytku tak 
dawnych jak nowotnych Katolików, 
a oraz i dla tych, którzy są obo- 
wiązani do nauczania — z dwoma 
Katechizmami skróeonemi dla dzie- 
ci — przez Bazyliana Prowincyi 
Ruskiej na polski język przełożo- 
ne — w Poczajowie w Druk, Ba- 
zYliańskiey r. 1807. 8. Części 3. 
683. 707 i 927 str. 

2831. Katechizm wielki z nie- 
mieckiego, w Krakowie 1790. 8. 

(Kat. Piar. War. 1822 p.54). 



2832. Katechizm dla ludzi ży- 
cia wieySkiego przez X. J. L (Le- . 
GATOwicz) S.Th.D. Pł. ł^ość.Korko- 
żyskiego zebrany y dq druku poda- ' 
ny. Edycya druga. wWilnie wDruk. 
przy Akademii. Roku 1790. 

Księga I. Katechizm. Kg. II. Nauki o 
Sakramentach SS. Ks. III. O CierpIiwos'ci. 
Ks. IV. Nabożeństwo Chrzos'ciań$kie. Ks. 
V. Powinności Gospodarzow wieyskich 
w krótkości zebrane. Przydatek w którym 
są zebrane sposoby skuteczne ratowania i 
ocalenia zdrowia. 

2833. Kaicchizm dla ludzi ży- 
cia wieyskiego mnieyszy, przez 
X. J. L. S. Th. D. Pleb. Kość. 
Korkożyskiego zebrany y dodruku 
podany. Edycya trzecia, w W'ilnie 
w drukarni XX. Bazylianów roku 
1806. 8. 91 str. 

Cenzura pierwsza nosi datę 1776 roku 
Maja 22 i wówczas zapewne drukowana 
była pierwsza edycja. (Noty L. Rogal.) 

2834. a) Nauka chrześciauska krót- 
ko zebrana z woli Klemensa VIII 
Papieża pr/ez X. Roberta Belłar- 
MiNA. w Wilnie, w Druk. Akad. 
1790. 12. 24 kart nieliczb. 

b) 1799. 12. 47 str. 

e) — — w Wilnie. Józ. Za wadź- - 
\i\.S.28str. 

d) Nauka chrześcilińska z woli 
Klemensa VIII Papieża przez X. 
Roberta Bełarmina Societatis Jesu, 
potem kardynała krótko zebrana, 
teraz przeyrzana i za dozwoleniem 
zwierzchności przedrukowana. Wil- 
no, Józef Zawadzki własnvm na- 
kładem. 1826. 8. 32 str. ' 

(Noty L. Rogal.) 

e) W Wilnie 1830. 8. 

(Kat. Fried.) 

2835. Dwa Katechizmy skrócone 
cone to iest Jeden dla Dzieci star- 
szych iuż bierzmowanych a drugi 
dla dzieci młodszych ieszcze nie- 
bierzmowanych z francuzkiego na 
polski ięzyk przełożone, w Warsz. 
w druk. XX. Missyonarzow S. 
Krzyża. R. P. aiDccscii. 8. 193 str. 

2836. Catechismus oder Katholi- 
scher Glaubens Uuterricht. War- 
schau 1793. 8. 

(Kat. Piar. Warsz. 1822. p. 55). 

2837. a) Nauka o religii wktórey 



TEOLOGJA, DOGM., RZYM.-KATOL. KATECHIZM. 203 



\TvIu9zcza się co mamy wierzyć o 
Bogu , o Jezusie Chrystusie o ko- 
ściele Katolickim i o cnocie napi- 
sana od Karola Gobi!xeta D. S. dla 
młodych, w Krak. w drukarni Dzie- 
dzickiey i successorów, pięć części 
we dwócz tomikach. 8. b. r. 286 
i 233 str. 
b) 1800. (B.) 

2838. Katechizm wielki przez py- 
tania i odpowiedzi, w Krakowie 
1793. 8. (Kat. Friedl.) 

2839. Grodzicki. Nauki Chrze- 
ściańskie. w Warszawie 1793. 4. 

(L.S.) 

2840. Treść prawdy wieczney 
wiary i obyczayności z pisma Bo- 
żego ku powszechnemu pożytkowi 
wyicta. w Warsz. w druk. Za- 
wadzkiego. 

(Korr. Krai. i Za{jr. 1793.) 
2841 .Katechizm albo nauka chrze- 

ściańska na dwie części podzielona. 

Na Jasney Górze Częstochowskiey 

1799. 8. (Kat. Friedl.) 

2842.Katholischc8Unterrichtung8 

und Gebet-Buch herausgegebcn von 

P. Raymundo Bruns Ord. Praedicat. 

Conyenl. Halberstad. 8te Aiiflage. 

Wildau (Wilno) 1800. 8. 557str. 

il9 kart na przodzie. 

2843. Sposób kształcenia umysłu 
y serca młodych czyli Nauka Chrze- 
ściaiiska Rodzicom , dzieciom i na- 
uczycielom nader przyzwoita przez 
iednego z Zakonników Szkol pobo- 
źnycli. — w Wilnie u XX. Piiarow 
r. 1807. 8. 

2844. Nauki o Katechizmie i o 
sposobie Katechizmowania. w Ło- 
wiczu. 1808. 8. 

(Kat.Plar.War. 1822. p 54.) 
2845.NaukaChrześciańska. wW^ar- 
szawie nakł. i drukiem J. L.Kocka. 
1808. 8. 2 ark. 

2846. Fil. Ner. Golat^ski. Pa- 
cierz wedle swego porządku w ob- 
ięciu wielkiey treści nauki Chrze- 
ściaiiskiey, gdzie oraz o sposobie 
uczenia się i uczenia iey w szko- 
łach dla pomocy nauczyciela reli- 
gii, tak początkowych iako i dal- 
szych uczniów, przez X. Filipa Ne- 



ryusza GołaKskiego S. P. w Uni- 
wersytecie Imp. Wileńskim D. S.T. 
Professora Pisma S. W Wilnie 
w drukarni XX. Missyonarzów, 
roku 1808. TomL 342 str. Tom 
11. od 343 do 631. 

(Pam . Warsa . 1 809 . ]N . VIII . 247 .) 
2847 a) Katechizm do użycia Ko- 
ściołów Państwa Francuzkiego. 
w Łowiczu 1809. 8, 

(Kat. Piar. War. 1822. p. 59.) 
b) W Warszawie 1811. 8. 

(l.c.) 
c) Katechizm''dla Państwa Fran- 
cuzkiego powagą Stolicy Apostol- 
skicy stwierdzony dla Kościołów 
polskich roku 1809 tlóuiaczony od 
Dyrekcyi Eduk. 1812 roku szko- 
łom kraiowym do użycia wskaza- 
ny. Edycya druga w Łowiczu 
1819. 8. 

2848. Katechizm czyli krótszy 
wykład Pacierza, w początkach i 
zasadach wiary i moralności chrze- 
ściańskicy stosownie do tego , co 
pospolicie y naymłodsi Chrześeia- 
nie na pamięć umieią przez X. Fi- 
lipa Neryusza Golańskiego Schol. 
Piar. — w Wilnie w druk. XX. Mis- 
syon. R.1809. 8. IV i 67 str. 

2849. Katechizm mnieyszy i wię- 
kszy. Dzieło ś. p. Biskupa Biskupa 
Alber TRANDEGO ua wszystkic szko- 
ły, pensye i dla sposobnycli da 
świetleyszego wychowania i ćwi- 
czenia, w Wilnie u Józ. Zawadz- 
kiego. 1817. 8. 184 str. 

2850. Zbiór Nauki L Chrzcściań- 
skiey. II. Obyczaiowey. Przedru- 
kowany w Krzemieńcu R. 1819. 
w Druk. Gliicksberga. 8. 46 sir. 

(L. S.) 

2851. KamHSHSHc-b A^a MaAi>ixT. 
^•fem-feri. BI, C. riemppćypr-fc i8l8. r. 

WjdałX. Damian Jodziewlcz Dominikan. 

2852. Moksłas krikszczionisko 
istatimo etc. Nauka Clirześciańsfca 
nowego Przymierza czyli Zakonu 
o wszystkiem tem, cokolwiek ka- 
żdy Chrześcianin wiedzieć, wie- 
rzyć czynić i zachować powinien, 
albo czego się Wystrzegać, unikać 
i wstrzymywać ma, dla przypro- 



204 TEOLOGJA, DOGM., RZYM.-KATOL. KATECHIZM. 



-wadzenia nieumleiętnycli na drogę 
boiaźni BożcY i' zbawienia. Do dru- 
ku podana V. 1821 W Wilnie 
vr Druk. XX. Missyouarzów- 

(Dzicn.Wil.1824) 

2853. Katecbizm czyli nauka 
cbrześciańska dla użytku młodzi. 
Edycyia nowa — Warszawa i Krze- 
mieniec nakiad. N. Glucksberga. 
1821. 8. 132 str. 

2854. Eo pHCAiH panHHHCKin 
^oMEHURaHt. KpamaiH paMoso-Ka- 
moAnHł^cKiH KainHXH3M'b bt. no^ib- 
37 lOHOuieH tero C-fepoiicnoB-fe^aHiH. 
BbBH^ibti* \Sci2. 147 str, 

2855. Katechizm dla dzieci wiey- 
skicb ku parochów wygodzie spi- 
sany, przez X. M. Korczyńskiego 
Teol. Doktora, Dziekana Katedr. 
Przemyskiego, Examinatora Dye- 
cezal. Szkot uarod. Dozorcę. To- 
mik I. II. we Lwowie nakł. i druk. 
J. Piłlera 1822—23. 8. 230, 234 
str. i regestra. 

2856. Nauka cbrześciiańskiey 
katolickiey religii we trzech czę- 
ściach staraniem i pracą X. Jana 
Kantego Ghodamego Dokt. S. Teol. 
Kan. Kat. Wileń. Profess. P. Z. 
Teologii moralney i pasterskiey, 
Dziekana Oddziału nauk morał, 
polit. w Uniwcr. Wileń. ułożona. 
Wilno nakł. i druk. J. Zawadzkie- 
go Typografa Imperat. Uniwersvt. 
1823.' 8. XXVI. 656 str. i regestr. 

Od str. IX do XXVI jest: Kazanie w dzień 
pogrzebu (21 Lipca 1823 r.) s. p. X. .1. K. 
CLodańie};o miane przezX. M. Bobrowski^- 
co Prof. Uniwersyt. Wileń. 

2857. ]\auka • cbrześciańska po- 
dzielona na czytania duchowne 
W którey wykładała się dowody 
religii , prawdy do wiary i obycza- 
iów należące , tudzież sakramenta 
święte i modlitwa dla użytku do- 
mów wychowania publicznego i 
rodzin chrześciańskich napisana 
w ięzyfcu francnzkim przez X. 
L'HoMO!VD. Przekład pośmiertny 
Woyciecha Rocha Karczeiuskiego 
Filoz.Dokt. przeyrzany i wvdanv 
przez MoiiCsta Witta Kosickirgó 
Filoz. Dokt. Część I— III. w War- 
szawie nakł. i dr. Zawadzkiego 



Węckiego. 1826. 8. 220, 193 i 
205 str. oprócz regestrów. 

2858. Katechizm początkowy dla 
młodzi Chrzcścianshiey Rzymsko- 
Katolickicgo Kościoła ułożony przez 
X. J. Kulikowskiego Kanonika Łu- 
ckiego nauczyciela Religii Liceum 
Wołyńskiego. Tom 1. w Poczajo- 
wie 1828. R. 8. 86 str. 

(Noty L. Rogal. 
 - 
2859^. FranciscHs a RoznuAŻEw 
Polonus. Ord. Min. Dircctorium pro 
noyiter ad lidcin Catholicam con- 
yersis. Ocomuoy (Ołomucii?) in Mo- 
ravia 1633. Nicolai Aradecaeli(ty- 
pis) po czesku. 

(Wadding Ser. Ord. Min. p. 134). 
2860 a) Katechizm i t. d. w Po- 
znaniu w Druk. Coli. S. J. 1721. 
8. 4 ark. 

W«rdał Mich. Ign ."Wieczorkowski Jezuita. 
Janocki (Pol. I. 81.) tak tytuł po łacinie 
wymienia: Breye Compendium Fidei CatLo- 
licae, Turcico testu, de verbo ad rerbum 
in Latinuni conyerso. In gratiam Catholi- 
corum nationis Turcicae in Polonia rersan- 
tinm , aut Turcicum idioina discentium et 
Missiones Oricntales ingredientium. Ex 
Missionariorura Persicorum Catechismis 
Turcicis excerptum et auctum. 

b) Na większą P. B. naszego 
cbwałę y dusz iak naywięcey na- 
wrócenie. Katechizm z okazyi Ta- 
tarzyna Budziackiego , nic po pol- 
sku nieumieiącego, tyllio po ture- 
cka , w Warszawie R". P. 1720, 25 
d. Grudnia ochrzczonego, z Pol- 
skiego ięzyka na turecl:i ięzyk 
przetłumaczony y Tureckie niektó- 
re błędy zbiiaiący, dla podobnego 
przypadku i wygody Ochrzczenia 
Turków al:;o Tatarów, y ichże 
w wierze ą. katolickiey ćwiczenia, 
powlore do druku Podany y roz- 
szerzony od X. Michała f^Vieczor- 
kowskiego Soc. J. Missionarza Per 
skiego w Drukarni Coli. Leopolien- 
sis Ś. J. 1727. 8. £18 str. 

Po polsku i poTurccku, lecz cbarakte- 
rami zwyezayuyrai. (L. S.) 

2861. Gabryel Leopolita. Wy- 
kład Pacierza. 



TEOLOGJA, DOGM., RZYM.KATOL. KATECHIZM. 205 



Kwitnął 



początl\U wieku xyii. 

(Siarcz. 1.268). 



2862. Pansliiey Modlitwy krzc- 
ściyańskie, Nauczone y Mądre wy- 
loźcnye, z łacinskyego na polski 
yczyk przetłumaczone. iYa końcu: 
Prasowano w Krakowye przez Hie- 
ronyma yietora, Lala 1543. 8. 38 
kart. Druk tjocki, z rycinami. Bar- 
dzo rzadkie. Zoh. Noty. 

2863. Credo Wykład, w Krako- 
wie u Mikoł.SzariFenber. 1566. 8. 

(Kat. Ju.) 

2864. Modlitwa Pańska i Męka 
Pańska sicduiiorako stosowana. 
w Krakowie u Dziedziców Franci- 
szka Cezarego 1640. 12. (Ju.MS.) 

2865. Esplanalio Decalojji auc- 
tore M. Simone Stanislao Makow- 
ski S.Tlieol. D. et Profcssore Eccl. 
Coli. S. Floriani Cuslode, S. R.M. 
Sccrctario , Cancełlario Łancicicn- 
si , ac iiiterea studii Universitalis 
CracoviensisGenerali Rcctore. Cra- 
coviae apnd Albcrtiim Goreckil6'^2. 
fol. 987 str. 9 ark. na końcu i 2 
na przodzie. 

Dedyliacja do Jana Małachowskiego Bisk. 
Kirak. (L. S.) Zob.Noty. 

2866. Wykład Składu Apostol- 
skieg-o i dziesięciu przykazań ud 
mentcm Divi Thomae Doctoris An- 
gelici przez X. Wielcwieyshiego. 
w Kaliszu 1769. 8. (Cbf.) 

2867. xMicłiał Wielowieyski S. J. 
JNauka oModlitwie Pańskicy. w Ka- 
liszu wDr.S.J. 1770. 8. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 
 * * 

2868. CatecliismuSjclemcnta pie- 
tatis Cliristianae Conlinens. Yariis 
Carminum Gencrihus conscriptus. 
Aulliorc Alberto WEDUOGOYioLub- 



berio. Addita esl Odę de natiuitate 
domini nostri Jesu 'Christi cuius- 
dain gravissi'mi et eruditi viri. Cra- 
coyiae Lazarus Andreae excudeb. 
Anno D. M.D.ŁXi. 8, 28 kart nie- 
liczb. (L. S.) Zoh. Noty. 

2869. Owczarnia w dzikim polu. 
Część iey pierwsza że trzynastu. 
Posiłek iako nayprędszy owieczkom 
chrystusowym zgłodniałym y zem-. 
dlonym, wzruszeniem owczarni 
Pańskiey przez lata teraźnieysze 
znędznionym y rozpłoszonym to 
iest, Katechizm Polski z przyczyn 
w Informacyi wyrażonych, pieśnia- 
mi wydany. Przez X. Stanisława 
z Brzeżanki Brzeżańskiego. wDruk. 
Koli. Lwów. S. J. R. P, 1717. 4. 
13 ark. i 4 karty na przodzie. 

W dedykacji do Wilitoryi z Leszczyńskich 
Potockiej, Wojewodzinej Kijowskiej » au- 
tor pisze się Dziekanem Danajowskim, Ple- 
banem Barzczeckim. (L. S.) 

W 7?e^e.v;t Czytelnikowi powiada autor, 
ze dziełko swoje skotnponoiuał juz w roku 
1706 i dawniejszych. Po każdej pieśni jest 
, nauka, gdzieniegdzie przy pieśniach ino 
ty muzyczne. 

. "«• 
2870 a) CatechistiraeQuaestiones 
lectu iucuudae simul ut utiles no- 
viter escussae. Autore Georgio Wi- 
CELio. Anno MDXLiii. Na końcu i 
Imoressum Cracoviae per Mathiam 
ScliarflFenberg 1543. 8. 32 kart. 

(Spis Inkunab.doT.III.BihIiogr.Ks.il.) 

b) Catcchisticae Quuestiones 
lectu iucuudae simul et pcrutiles 
noviter excussae et reyisae. Autore 
Georga io Wicelio. Cracoviae ex Offi- 
cina Hieronymi SchariFenbergeri, 
AunoDomini M.D.XL.ix. 8. 19 karf 
nieliczb. cursiu. (L. S.) Zob.Noty. 



c) Apologja i Kontrowersja. 



2871. Christoph. Car. Niszczycki 
Archidiac. Plocen. Actiones Acade- 
micae duae quarum priori dercligio- 
ne unica yera couseryanda, allera de 
eadcm religioue apud ricinos populos 



armis etiain propaganda disscritur. 
Maceratae 1611. 4. 

Przypis. Królewic. Władysławowi. 

(Nie*.— Siarcz.) 



206 TEOLOGJA, KOSC. RZYM. KATOL., APOL. I KONTR. 



Nlesiecki dodaje: Tamże (?) jego Con- 
clusiones iaris uhirersi. 

2872. Albert Kojałowicz. O 
sczeryin a nicwyl;rctiiym ^v dowo- 
dzeniu Artykułów ^viary Pisma Sgo 
używaniu , Rozmowy Tco!o{>a 
z Dyssydciitem. w Kaliszu, w Coli. 
S. J. 1667. 4. (Sienlj. Dod. do Bent.) 

2873. Trzecia Czyść Rozmów o 
szczerym a niewykręlnym w dowo- 
dzeniu artyłiulów Wiary Piąma S. 
używaniu, w Krakowie. 1671. 4. 

(Kat. Frlcdl.) 

2874. Junius Brłtus Polonus. 
Yindiciac pro relijjlonis lihcrtatc. 
Eleułlieropoli. 1650. 8. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

2875. a) Reli^rio ralionalis seu de 
rationis Judicio , in eontrouersiis 
etiani theolo^ieis ac relig^iosis adhi- 
bcndo, Traclatus auctorc Andrca 
WissowATio. a. 1685. 12. 126 słr. 

(Catal. des Li\Tes dc la Bibl. du Roy 
T. III. D2. N. 2546). 

^ b). b.m. 1688. 12. 

o Wiszowatym zob. Sandius Biblioth. 
Antitrinitar. i Siarcz, pod tern nazwiskiem. 
Rodem był z Filipowców wTrockiem Wo- 
jewództwie i pisał się z Szumska. 

2876. Arsenii Sopliiani Phil. et 
Tłicol. D. et P. P. yeriiunftijye Re- 
ligion das ist, griindliclier Bewels, 
dass man dasUrlheil gcsundcr Ver- 
iiunft, auch in der Tlieologie und 
in Erorterunjr der Religions • Fra- 
gen gebrauciicn miissc , mit ciner 
Yorrede Synesii Pbiiadeliilti. Am- 
sterd. 1703. 8. 

Jest to tłómaczcnie traktatu poprzedza- 
jącego. 

(Vogt. Cat. libr. rar. Hamb. 1747. p. 728). 

2877. Synopsis duplex Iractatus 
tlieologlci dc recto usu opinionum 
probabilium luce publiea donatisnb 
initiuman.MDC.xciv a Rev. P.Tbyr- 
so Go:szALEZ Praepos, Gen. S. J. 
altera coucinnata a theologo quo- 
dam eiusdcin Societ. altera a R. P. 
Doniinico Nlnez S. T. Doct. in E- 
borensi Acad. Primario Antecesso- 
re. Editio 6la Posuauiae typis S. 
R. M. A. 1697. 12. 

2878. P. Caroli Kreitzen S. J. 
Ubiscriptńm est. 

Wiele razy drukiem powtarzane. (Nieś.) 



2879. Rcsponsio Calholicorum ad 
tristissimam (może: tritissimam) 
quae»itionem, ubiscriptum est. Ge- 
dani 1696. 18. (Cat. Janss. 1094.) 

2880. a)Od powiedź na częslc owo 
pytanie: Gdzie ło napisano iest? 
Katolicka prawdziwa y gruntowna 
Dyssidcntska fałszywa, abo plocba, 
po wielu lacińsklcb edycyacli pol- 
skim iczyliieni dana. z Druk. Wileii. 
S. J. Roku 1700. 12. 268 str. i 4 
kart na przodzie. 

b) — — w Wilnie w Dr. A- 
kad. S. J. 1770. 12. 

(Sienk. Dod. do Bent) 

2881. Antwort nlcTit etc. Sprii. 
Salomonis c. 26. v. 4. Autu ortc etc. 
v.5. Fierwabr ein wunderłiclies An- 
tilbeton dennocb soli es bey Ver- 
werffung der niclitigen Widerle- 
gung cines Romisch-Catliolisciien 
Seud-Scbreibens , welcbe der Ke- 
ninitzscbe Praedicant — Hercules 
Wendt sieli nlclifgesclieut, in Druck 
zn gcben combiiiirctund yergliclien. 
werden per P. Godoffr. Ha.-n:se>- 
BERG S. J. Braiinsbcrg gedruckt lin 
Coli. S.J. A. 1724. 8. 2 ark. • 

2882. RcvantscbTcuffcl HerausI 
Heraus ! well du den vermaschqiic- 
rirlen Doctor dermassen eingenom- 
inen, dass er sieli mit eincin neueii 
Barbarismo, untcr dem TItel Zwey 
neiie Jesuillsclie Meisterstiicke tliells 
andcni Theologo Polono so scban- 
dlicli zu revangiren , tbells die H. 
Catbolisclie Tauffe, samt iliren Ce- 
remonlen und Exorcisino abermabl 
zu yerlastern unterstanden — per P. 
Godefridum Han^enberg Soc.Jesu 
Braunssberg, {fedruckt an. 1725. 8. 

2883. Hieronym Gruszecki Bra- 
ci mnieyszycb. (Von den niitzllcben 
undunniitzUchcn Streltigkeiten des 
Cbristlicben Glanbeus) po polsku, 
h. m. 1740. 4. (Jan. Lex. I. 45.) 

Pisał także Gruszecki : Consilium de re- 
formandis studiis monasticis in Regno Po- 
loniae, co jednakże od Zwierzcbnos'ci Za- 
konnej drukiem ogłosić niepozwolono. 
Zob. Noty. (Jan. 1. c.) 



TEOLOGJA, KOŚĆ. RZYM.KATOL., APOL. I KONTR. 207 



2884. Epistoła D. Erasmi Rotę. 
contra ątiosiiani, qui sc fulso iactant 
Evaii|;clicos. m.d.xxx. Apud Re- 
j»iaia CrafOviam. Na końcu: Grac- 
covię exciisiiiii Anno 1530. 8. 47 
kart nieliczb. druk łaciński. Zob. 
Noty. 

2885. Apolojjia diluens iiiip;a8 E- 
rasiiii in sacras rellęióucs. Pracci- 
pue asserliones Erasini quibiis iń 
A()olof>ia rcspoiidetur. Gracclioyiae 
cxcusuin aiiiio 1540. 8. G ark. 

Obrona fstanu zakonnen;o przeciw Era- 
zmowi Roterod. Autorem jest Ludwik de 
€abavaial (Carvatlus) Franciszkan Hisz- 
pański. Pierwsze wydanie wyszło w Ant- 
werpii r. 15i9. (Janoz. Nachr. I. 21). 

288G. Slanislai Bylikscii Dffen- 
suriuin Ecclesie adiiersus Laiireii- 
thiiii Coruinuin Liillicraiie hcrescos 
scctatorcm editiirn : inale de prinia- 
tii Siimiiii Poiitificis Ylcarij (^lirlsti: 
et de sacrusaiicta Romana Ecciesia 
ciusque aucloritalc: ilein de Coiici- 
lijs sacrLs de constietudiitibiis ai) ii- 
niyersaii Efclcsia iece["lis : atqiie 
orliiodoxoruui patrinti isetitciitlis et 
fuciis seiicieiilein : Candido Icclori 
reiiera non Initile. (Pod tytułem 
herb Jana Karnkoivskiego naóio- 
v.zas Bisk. Przemyśl , Junosza) , 
Na końcu: Cracoule Matliias Seliarf- 
łVnlłł'r{j"ui?5 excMdel»at. Anno 1531. 
Dle nona Marcij. 8. 57 kart liczb, 
oprócz 12 na przodzie i iedney na 
końcu , gdzie takie herb Junosza. 
Zob. Noty. (L.S.) 

2887. Pelri Pauli Yergerii, Gon- 
eiiiiini non modo Tridentinum scd 
omne Papisticuni pcrpetuo fugicn- 
duui. 1533. 4. 

(Cat. Bil»l. Francof. Becm). 

2888. ajPauIiisTERGERius. Curet 
quomodo de Coniuratione Papista- 
rum (senliendura?) etc. Yitebcrgi 
1537. 

b) — — Denuo recusiim Rejjio- 
montiapud J.Daubmannu|^n.l587.8. 
(Ju. MS.) 

2889. Propiignaculum Ecclesiae 
adycrsus yariasSectas buius tempe- 
statis : per Valentinum Posinanita- 
NUM : ex yariis sacrae seripturac lo- 
cis: Doctoribusye breyibus colle- 



ctum". Na końcu : Lipsiac Impres- 
sil Melciiior Lottberus anno post 
Gbr. INat. 153G. in 8. 32 ark. 

Z dedykacją do Erazma Opata Clarae 
Tumbae , datow. z Poznania r. 1535. Na- 
zywa siebie Yalentyn Nauczycielem tego 
Erazma w Krakowie. (L. S.) 

2890. Yineeniii Łirinensis GalU 
pro Gatboiicae fidei antiqnitatc et 
uniuersitate ^ aduersus profanas o- 
mnium Haereseon iioualiones libcl- 
Ins, ad baec uostra tcmpora yalde 
accomodatus. Cactera sequcns pa- 
gina indicabit. Na końcu: Intpres- 
sum CracoiiicperHieronymuinYie- 
toreni Regic Cancellarię Galcogra- 
pbiim Galeu. DeccinI). ai.o xxxix. 8. 
74 kart nieliczb. druk łacin. Zob. 
Noty. 

289 i. Restitutio doctrinac chri- 
8tianae , ad pristinae et primae Ec- 
clesiec Cbristi seusuui , per JNico- 
laum Prudentium, in buius tempo- 
ris de rclicionc coniroyersias. Na 
końcu: Gracoyiae. Matbias Sebar- 
fenber(j inipre.^sit. Anno MDXLy. 
xxiiii. Dccemb. 8. 12 kart nieliczb. 
cursioe. (L.S.) 

2892. Stanislai Orichoyii Rntbe- 
ni Pro Ecciesia Cbristi ad Samue- 
lem Macieioyinm ^ Episcopiim Cra- 
coyienscm. U spodu herb Ciołek. 

. Na odwrocie tytułu spis rozdzia- 
łów. N'a ostatniej stronicy : Rcne 
yale. Premisliae oppido Russiae 
Kalendis Februarii Anno Cbristi 
Dei nostri mdxlvi. Niiej: Excussum 
Cracoyiae in edibusHieronymi Vic- 
toris A.D.1546. H. 11 ark. 

Na ostatnicb dwócb kartach: Jacobus Pri 
lusius .Iessovius Polonus, Martinum Lutlie 
rum ad sarciendam concordiam Ecciesiae 
Cbristi bortatur. wier. 30 herb Maciejow- 
skiego i na ten , Przyłuskiego wier. 4. Er- 
rata i jedna karta biała, na której odwro- 
cie herb naksztalt Nałęcza. W dedykacyi 
wyraża Orzechowski , ze powodem do pi- 
sma tego było dzieło Lutra pod tytnłemr 
Adversu8 Papatum Romae a Sathana funda- 
tcm. Nie można bydź gorliwszym papistą, 
jak się tu okazałOrzechowski. (Ossol. — LS.) 
Zob. ISoty. 

2893. Cbrzescziąnskye , a zalo- 
bliwe napominanye, do Nayasniey- 
ssey lego Kroliewskiey niylosczi 



208 TEOLOGJA, KOŚĆ. RZYM.-KATOL., A POL. I KOINTR. 



Matcstatii, y do wssyllihycli , Pa- 
nów wielkycli, inalych, Bojfatliych, 
y ubogich , na Scyniyecli bynaia- 
czych, thcy Slawney Korony Pol- 
skiey. Aby pana Jesn Ciiristusa przy- 
ieli. y Enundya swyelha. Odrzu- 
czyv>szy Biedy y balwofalstwa An- 
tichristowe, y sUig yego. Marczy- 
na Crouiczkiego (Krowicki), pana 
Jcsu Christusa , slujji ybojfyego. 
Psalm wlhory. 
Mieyczyess tlicdy rozum o Kro- 
lyowye, nauczczye sye zyeniszczy 
sedzyowye. Slussezye Panu •łvbo- 
yazni , y wescsczye sye slyeknye- 
iiym. Poczaluvczve Sina abv sye 
nyeroznycwal , y nicpojpnclisczye 
zdro{jy. ^'aglye wsplonye zapalczy- 
•woscz yego, Blogolawyeni ■wssylb- 
czy, którzy wnym dufTaya. Nahoń- 
cu : Drukowano w Maydeburku 
przes Michała Lottbera, Lyalba Na- 
rodzcnya pana nassego Jesu Chri- 
sta 1554. 8. 52 kart nieliczb. typ 
fjfocki. 

Niedostatek liter ą, ę, ł i t. w obcej dru- 
karni , ipnatwa lu bardzo ortografję i tak 
jeszcze wówczas niestałą. (L.S.) Zob. j\olt/. 
2894. Krotka odpowiedz przez 
Andrzeja Biskupa Krakowskiego, 
na artykuły oblędliwe Marcina Kro* 
■wickicgo. Zamykaić}c w .sobie pra- 
wdziwą nauhc , o tern zwlasscza , 
o czym dziś różnica iest nawiętssa 
w Zakonie krzcscianskrni. Na koń- 
cu: Drukowano w Krakowie przez 
Łazarza Andrysowica Lata od nar. 
Pan. 1556. 8. 119 kart nieliczb. o- 
prócz dedykacyi do Zygmunta Au- 
gusta iouezwy do czytelnika. 8 kart. 
Zob. Noty. 

2895 aj Marcina Krowickiego 
Obrona nauhi prawdziwey i wiary 
starodawney krześciańskiey, którey 
uczyli Prorocy, Krystus Syn Boży i 
Apostołowie iego Święci i t. d. Ńa 
końcu: drukowano w Pińczowie 
w drukarni Danielowey, od INaro- 
dzeniaSyna Bożego r 1506, A.343 
listów czyli kart liczbow. 16 kart 
regestru. 

Przypis. Jan. Bonerowi. Sandius , Bi- 
blioth. Antitrinit. p. 45. wymienia toz 
samo ale bez miejsca druku.  — Marcin Kro- 



wicki Pastor Kos'cioła Pinczowskiego potym 
Piaseckiego pod Lublinem, umarł r. 1573. 
Zob. Noty. (L. S) 

2896 b) Apologia więtsza, to iest 
obrona nauki prawdziwey y wiary 
starodawney krześciańskiey, ktorey 
.uczyli Prorocy, Krystus Syn Boży 
i Apostołowie święci. Naprzeciw- 
ko nauce fałszywcy, y wierze no- 
wey, ktorey uczy w Koscielech swo- 
ich Papież Rzymski, a ktorey swic- 
gotaniem swoim bronią nowi Mni- 
szy, Jezuitowie czarni, y inszy im 
podobni. Napisana niegdy prz£z 
Marcina Krowickiego, sługę Ko- 
ścioła Pana Jezusa Krysta uljrzyżo- 
wanego. A teraz znowu drukowa- 
na, y na wicłu mieysach rozszyrzo- 
nu, y oiiiaśniona. Na ostatniej kar- 
cie: Drukowano w Wilnie, nakła- 
dem P. Stanisława Ninińskiego, Ro- 
ku P. 1584. 4. 288 kart i rejestr 
szczegółowy. (L.S.) Zob. Noty. 

2897 c) Apologia więtsza to iest 
obrona nauki prawdziwey i wiary 
starodawney Krześciańskiey, ktorey 
uczyli Prorocy, Kristus Syn Boży i 
Apostołowie święci. Naprzeciwko 
nauce fałszywcy i wierze nowcy, 
ktorey nczy w Kościcicch swoich 
Papież Rzymski , a ktorey świego- 
taniem swoim bronią nowi Mniszy, 
Jezuitowie, czarni y inszy im po- 
dobni, napisana niegdy przez Mar- 
cina Krowickiego y na wielu mieyse 
rozsyrzona y obiaśniona.iYa A:oil««: 
drukowano w Wilnie nakł. P. Sta- 
nisl.NiniiiskiegoR. P. 1604.4. 288 
k<irt czyli listóiv, 31 nieliczb. 

Przypis. Janowi CLlcbowiczowi Kaszte- 
lan. Mińskiemu W. Podsharb. Litew. od 
Stanisł. Nininskicgo dat. w Kownie w dzień 
Nowego Lata r. 1584. Zob. Pioty. 

2898. Ksiąski o tym skąd wzięło 
początek słowo boże, a która iest 
iego powazność, tysz o tym iaho 
o papieżoch, oOycoch świętych, y 
o conciliach dzierzeć mamy, rzeczy 
tych czasów barzo potrzebne. Thysz 
iest przydan poczeth Doctorow Ko- 
ścioła zboru bożego od początku 
świata asz do tych czasów. Na o- 
statniej stronicy: Za roskazanim a 
nakładem Jego Miłości XiążcciaPru- 



TEOLOGJA, KOSC. RZYM.KATOL., APOL. 1 KONTR. 209 



skieg^o Ostaphy Trep. (Trepka) 
przclożił, A JanDauhman yićisnąt 
yy Królewcu Pruskim dniaxxlj Ma- 
ya którego Bog Zldy o Szemranie 
y niedowiarstwo skarał Roku pana 
Clirystnsowego. M.D.Lvij. 4. Druk 
gocki bujny. 

Przypis, tłóniacza: Lucasowi gi-abi z Gor- 
ki "Woiewodzie Brzeskiemu, dat. w Króle- 
wcu , Dnia pyątego Mata gdy Pąn Chri- 
stus triumphuiącz przed oczima swoich A- 
postołow do nieba wstępował. 

(Leł. II. 195). 

2899. Joannis Brentii libcUiis au- 
reiis, in (juoagiUir, Deofłicio Prin- 
cipum sceulariuni in Eccłcsia Filii 
Dei. De auloritale Sacrac Scriplu- 
rae. De Traditionibus. DcCalholi- 
ca Ecciesia. Mattii. 111. Seeui^is ad 
radicem posila est. M.D.LVii. Na 
końcu: Kcgioułonti Borussiac, Ex- 
cudebat Joannes Daiibmatinns An- 
no 1557. 8. 114 kart po jednej str. 
liczb, i 16 kart na przodzie. (L.S.) 
Zob. Noty. 

2900. a) Confutalio prolegomenwn 
Brentii qiiae priinuni scripsit ad- 
Ycrsus yenerabilem rirum Petrum 
a Solo, dcinde vcro Petrus Paulus 
A^^crg-crius apudPolonos teniere de- 
fendendasuscepit. Autorc Stanislao 
Hosio Episcopo Varmicnsi Opus e- 
Icgantissimnni nunc recens aedi- 
tum — Sccnnda editio, iiouis abau- 
cłorc auctaaccessionibns. Coloniae 
apiid Mater. Cbolinum. ]«.d.lx. 4. 
567 str. 3 ark. na przodzie. 

Przypis. Zygmuntowi Augustowi Królo- 
wi Polsk. datow. w Hcilsbergu r. 1557. 
gdzie powiada autor, że Yergcrius dzieło 
swoje przypisał temuż Królowi. Pierwsze 
wydanie, musiało wyjs'ć r. 1558. Por. N. 
nast. 

b) — iu aedibus J. Sleelsii A. 

M.D.L\I. 8. 

2901. Dialogi quatuor de Libro 
quem Stanislaus Osius^ Germano- 
Polonus Episcopus Varmiensis, pro- 
xime superiore anno contra Bren- 
tium et Vergerium Coloniae edidit. 
Dequc aliis duobus eiusdem Osii U- 
bellis Dilinguae inipressis qnorum 
alteri est tituliis de Expresso Verbo 
Dei, alteri vero, num Calicem Lai- 
cis etc. Autore Yergerio. A. D. 

Tom II. 



1559. Mensę Martio. 4. 104 kart 
liczb. (L.S.) Zob. Noty. 

2902. Refutatio pia et perspicua 
criminationum , calumniarum et 
mendacIorum,quibus Stanislaus Ho- 
sius non solum Prolegomena Joan- 
nis Brenlii , yeruni eliam univer- 
sam yere piam Doctrinam contami- 
nare conatus est. Autore Jacobo 
Ai^DREAE Tbeologo et Pastore Ee- 
clesiae Goppingensis. Una cum 
Praefatione Joan. Brentij. Franco- 
forti in Officina Petri Brubacbij, A. 
M.D.Łx. Mensę Martio. 4. 455 str. 
i 25 kart na przodzie. (L.S.) 

2903. a) Stanislaus Hosius. Ve- 
rae, christianae, caŁbolicaeque do- 
ctrinae propnguatio. Coloniae apud 
Maternuni Cbolinum. 1558. fol.(L.S.) 

b) — Antwerpiae, tvp. Joan. 
Sleelsii. 1559. 8. (L.S.)* 

2904. Maltbias Bredebacuius. 
Antiperaspisles cum annexa depul- 
sionc Sycopbantiarum Smidelini In 
Stanislai Hosii propugnationem Ca- 
tbolicac fidci. Coloniae 1568. 4. 

(Sienk. Dod, do Bcnt.) 

2905. Apologia AlbertiNoyiCAM- 
piANi procatbolica fide, et doctrina 
de yeritate corporis Cbristi Jcsu in 
Eucharistia de caelerisque sacra- 
menlis: Liturgia item seu Missae 
sacriGcio, ac aliis fere omnibus, quę 
boc seciilo controyertuntur. In 
Transsylyauia Tordae in comitiis 
anno a Cbristo nato M. d.lvii obla- 
ta — Cracoyiae — Lazarus Andreac 
cxcudebat. Anno— 1559. 4. 271 
kart z jednej strony liczbow. 2 ark. 
naprzodzie ireyestr. Druk piękny. 
Zob. Noty. 

2906. Obras a Konlrefet własny 
Anlykrystow s pisma Świętego do- 
statecznie wymalowany y wystry- 
cbniony przez sługę słowa Pana 
Krystusowego , Marcina Krowi- 
ckiego dla przestrogi ludziom Krze- 
scianskiein na iasnią podany. Dnia 
20 Maja Roku 1501. b. m. 8. Sygn. 
N. III. Na końcu znak drukarski 
Oficyny f^ierzbięły. 

Przytem Żywot Marcina Krowickiego 
wierszem polskim. (Józ. Łukasz, Noty) 

27 



210 TEOLOGJA, KOSC. RZYM.-KATOL., APOL. I KONTR. 



2907. Listy Stanisława Orzecho- 
wskiego, whtorycli, który iest pra- 
dziwy kościół, od Krysliisa y od 
Apostołów postanowiony, dostate- 
cznie a mj\drzc naprzeciwko no- 
wym £wang'elikoni do>'»odzi. — 
Z których to listów pierwszy icst 
do Marcina Krowickicgo. 8. (bez 
miejsca druku i roku, lecz pewnie 
tv Krakowie 1561). 35 kart nie- 
liezh. 

Wydał je mimo wiedzy autora Jakób 
Górski, jak świadczy jego do tegoż auto- 
ra odezwa na odwrocie karty tytułowej 
drukowana , z datą : Cracoviae ex Acade- 
mia Cal. Maii, A. D. 1561 i list Górskiego 
do Czytelnika w języku łacińskim. (L.S.) 
Zob. Noty. 

2908. Joannis Herborti a Fnl- 
stin Castellani Saiiocensis^ Łocorum 
de (idc comnuinium Latino poiono- 
runi Liber 1. in qiio yerac Clirisli 
Ecclesiae ex testinioniis SS. Patruui 
atque conciliorum certa evidensquc 
deuionstratio continetur. Jana Hcr- 
borta z Fulsztyna, Kastciiana Sa- 
nockiejyo, Głownycb o Wierze ar- 
tykułów, po polsku i po łacinie pi- 
sanych^ Xięgi 1. w kllioryeb, pra- 
wego Kościoła Clirześciańskiego , 
z Doktorów y z Koncyliow , pe- 
wne a barzo jasne pokazanie znay- 
dziesz. Cracoyiae Mattbaens Siebe- 
ucycber, Anno 1568. Na końcu: 
w Krakowie w Drukarni Matlbe- 
usza Siebeneycitera , Roku 1509, 
ósmego dnia Marca , dokończone. 
4. 214 str. i 22 karty regestru na 
końcu oraz 16 kart naprzodzie. 

Dedykacja do Zygmunta Augusta dato- 
wana z Buniowic, wsi ojczystej r. 1568. 
Zob. Noty. (Bibl. Ossol. L. S.) 

2909. Jacobi Gonscii Praelectio- 
num Plocensium Liber Primus sivc 
de baptismo receus uatorum. Co- 
loniae ap. Matcrntim Gboliuum. 
M.D.Łxxii. 8. 206 str. 

Przedmowa do Piotra Myszkowskiego 
natenczas Biskupa Płockiego. 

Praelectionum Plocensium Li- 
ber secundus sive de Mediatore. 
tam. M.D.LXxx. 8. 222słr. oprócz 
obszernej przedmoivy do Króla Ste- 
fana i do czytelnika. 



Praelectionum Plocensium Li- 
ber Terlius sive de Pastore. Cui 
in calce, oratio Stanislai Socolouii 
de Ycstitu Haereticorum et frnctu 
Haereseon adiecta est : una cum do- 
cunientis, Parocbis et omnibus in 
muncre eccicsiastico yersantibus 
necessariis. Gracoyiae cura et im- 
pensis Reverendiss. D.Sta Carn.Gu- 
layieii. Episcopi. In Oilicina Lazarl 
cxcusus. A. M.Lxxx. 8. 22 ark. 

Przedmowa do St. KarnkowskiegoBisk. 
Kuj. i Pomór. 

Praelectionum Plocensium Lr- 
ber Quartus, de usu legitimo Sa- 
crosancti Eucbaristiae Sacramenti 
snb alteraspecie. Coloniaeap. Gho- 
liiium M.D. Lxxxii. 8- 2.37. str. 

Przedmowa do Królowej Anny Jagiel- 
lonki. 

Praelectionum Plocensium Li- 
ber cjuinlus, siyc de lapsu et re- 
stauratione iusti(icationeque liomi- 
nis , tam. m.d.łxxxiii. 8. 592 str. 
oprócz dedykacji do Piotra Dunina 
PVolskieyo Bisk. Płockiego iprzed- 
moxvy do czytelnika. 

W dedykacji do Myszkowskiego powia- 
;da o solne autor, ze oprócz obowiązku ka- 
znodziei, publicznie nauczał w kościele Pło- 
ckim, pracę tę podzielając ze Stanisławem 
Ilowskim (IloYius). — Starowolski, Hecat. 
przytacza tegoż autora Praelectiones Cra- 
covienses — Leopolienscs. Zob. Noty. 

2910. Krótkie opisanie wiary 
swictey Krzescianskiey, na dźyesięc 
czc'sci albo Ksiąg rozdzyelone, z Ła- 
cińskiego na Polski ięzyk teraz no- 
wo wszem ku pożytku wyłożone. — 
Z Drukarnie Macieia Wierzbicty. R. 
1573. 4. 148 kart z jednej strony 
liczbotv. i 2k; ark. na przodzie. 

Przypis, drukarza Janowi Firlejowi Wo- 
jew. Kraków. 

2911. Tbomas Treter. Typus 
Ecclesiae Catbolicae. Romae 1575. 

(Siarcz.) 
2912.a)Audreae Patricii Nidecici, 
ArcliidiaconiVilnae,Parallela Eccle- 
siae Gatbolicae cum Haereticorum 
Synagogis. Siyccausac^ quibusper- 
moti plcrique nostris temporibus, 
sectas haereticorum deseruerunt, et 
ad Ecclesiae communioocm redie- 



TEOLOGJA, KOSC. RZYM.-KATOL., APOL. I KONTR. 211 



runt. Coloniac , apiid Maternum 
Cholinum 1576. 8. HO str. 

Dedykacja do Kardynała Hozjnsza. Al- 
bcrtus Novicampianus i Synion Marycki 
byli nauczyciele Mdeckiego w Krakowie, 
jak sam w tej dedykacji wspomina. (L. S.) 

b^ Andr. Patricii Nidecici Ar- 
cliid. Vilnae, Dc Ecciesia vcra et 
falsa ilbri Y. 1. Dc fiiiidamcnlis 
Ecciesiac. II. Dcparlclihiis sen co- 
lumnis. III. Detccto. lV.Dcopci'c 
iiitcstino. V. Dcfastijjio. Cracoviac 
in Officina Lazari mdxxciii. fol. 334. 
str. i 10 kart na początku. 

1. Dedykacja do Króla Stefana. 2. List 
Stanisł. Karnkowskiego Areyb. Gniezn, do 
autora datow. z Łyskowa r. 1583. 3. Re- 
jestr. 4. Ad lectorem 27 wier. laciń. Ano- 
nymc. 5. Basilii Golinensis de libro E|>i- 
gramma greckie z 6 wierszy , i tlómaczc- 
niem łacińskiem. — Dzieło to w gruncie 
jest toz samo, co poprzedzające, lecz zna- 
cznie rozszerzone i pod innym tytułem wy- 
dane. — Nidecki był natenczas Proboszczem 
Kat. Warszaw, i Archid. Wileń. (L.S.) 

c) — tam. ut. M.D.xxcv. fol. tai 
liczb, stron. 

W wydaniu tem w dedykacji do Króla, 
dziękuje autor za konferowane sobie bi 
skupstwo Inflantskie. Nadto, po liście Karn- 
kowskiego, są listy Stanisł. Hozjusza do 
autora pisane, wreście wiersze tez same co 
w wydaniu poprzedzającem. Oba wyda- 
nia znajdująsię w Bibliotece Akad. Du- 
chów. Wilen. 

2913. a) OrlIiodoxa Coiifessio dc 
uitoDeo, quem Clirlstiani Cathotict 
credunt,adorant, etinvocant, cxS. 
Łileris descripta. A<lvorsus oinncs^ 
Saiiiosateui ^ Arrij , Eiinoinlj , Nc- 
storij , et similiiitn hacreses etblas- 
plieinias, łioc exlveino infoeliei sae- 
culo ab infernis reyocatas. Adjecta 
est sub finem libcUi, coriim confii- 
tatio, qui animas cum corporibiis 
exłingui commcnti sunt. Per Re- 
Ycrcudiss. in Ciiristo Patrem Mar- 
tinum fiiAŁOBHZESKi , D. G. Laodi- 
ccnsem et Cameneccnscm designa- 
tum Episcopum , nec non Abbatem 
Clarae Tumbae. Nakorlcu: Craco- 
yiaelmpressum per Andream Petri- 
coyinm Anno D. 1577. 8. 19 ark. 

Dedykacja do Jana Zamojskiego, naów- 
czasPodkancl. Kor, Pod iego herbem 8 wier. 
łacin. Andrzeja Trzccieskicgo. — Wojuje 
tu Białobrzeski s'wiadectwy OO. SS. i wy- 



rokami Papiezów, gdy ani jednych ani dru 
gich Arjanic nie przyjmowali. Nies'mier- 
telnosci duszr z Pisma S. autor dowodzi. 
(Bibl. Ossoł. L.S.) 

b) — — Coloniac apnd Maler- 
nnni Cbollnum 1579. 8. 226 str. 
Autor nazwany tu: Bialobrzki. (L.S.) 

29l4.As?ertioncsTbeologlcac, de 
Vcra Cbristi Ecciesia: ubi sit et quo- 
modo cojjnosccnda. Disputandac in 
Yiincnsi Socictatis Jesn Collegio , 
sub Ycrnam stndiornm instauratio- 
nem dic 11 Maij. A. D. 1579. Vil- 
nac, Typis illustris D. D.Nic. Cbri- 
stopb. Radluili, D. in Olica et JNic- 
sniss , M. D. L. Marsalis, Joannes 
SIęcki, A. D 1579. excudebat. 4. 
1 ark. (L.S.) 

2915. a) Erazm Gi.iczrvER. Odpor- 
na odpowiedz Księży Szholney Je- 
siiitow , którą dali na qnestye nie- 
które o Kościele y o Czyscn spisa- 
ny y wydany, w Grodzisku. 1579. 4. 

Przypis. Piotr. Zborowskiemu Wojewo- 
dzie i Staros'cie Kraków. Stobnickiemu i 
Kamienieckiemu, Hr. Stanisł. Górka Woje- 
wodzie Poznań., Staros'cic Brzeskiemu, 
Kolskiemu i Pilskiemu i Xiąz. Mikoł. Ra- 
dziwiłłowi Wojewodzie Wileń. Kanclerz, 
i Hetman. Litew. Z tej dedykacji wnosi 
Friese. ze Zborowski i Radziwiłł byli wy- 
znania Augsburskiego , nie zas' Szwajcar- 
skiego jak niektórzy utrzymują. Podpisał 
się tu Gliczner Superintendentem Kościo- 
łów Augsbur. Konfessji. Hoffman de Ty- 
pograpth. wymienia druk ten ^ w Grodzisku 
u Neringa, bez oznaczenia roku. 

(Friese. Beytr. 2 Th. Ir Bdp. 434, 2rBd 
p. 273). 

b) — — w Poznaniu r. 1582. 
(Siarcz. L 139). 

2916.a)(AntoninsPossEvir<usS.J.) 
Re.-^ponsioues ad uiri cninsdam pii 
septentrionalis intcrrogaliones : qui 
de salnlisaeternae comparandae ra- 
lionc , et dc vera Ecciesia cnpiebat 
institui. Yilnaetypis Illustr.Dni. D. 
Nicolai Cbristopbori Radivili etc. 
Supremi M. D.L.Marescbalci. An- 
no MDLXXXI. 12. 

Antoni Possewin jest autorem tego pi- 
sma , jak sam powiada in Apparatu Sacro 
T. n. p. 153. Wydał Mikoł. Mylonius ro- 
dem Niemiec, i Seminarjnm w Rzymie nie- 
mieckiego Kleryk który z Possew inem odby- 
wał podróż do Szwecji; za powrotem^ od Bi- 
skupa Władysławsluego, Hicron. Rozdraze- 



212 TEOLOGJA, KOŚĆ. RZYM.-KATOL., APOL. I KONTR. 



wsltiego , -w Gdańska prohoszczem Kościo- 
ła S. Marji postanowiony. 

b) Responsłones etc. jak wy- 
żej. Addltiis est modus, qiio Vcr- 
bum Dei etPaIrum Jibri Irgcndi, ac 
legitima Concilia, ab illecitimis di- 
scerncnda suiit. Catniooiis ilciii aii- 
ctorura qui advcrsus baoreses adhi- 
bendi sunt. Opera INicolai Mylonit 
iii Inceni cditac. Incolstadii , per 
Dauid. Sartoriiim. 1582. 12. 

c) Autoiiii PossEYiNi Respon- 
sionesete. tam. cxciidebatWolf{jaii. 
Ederiis.l2. 126 str. 

Jest to 3cie wydanie, dwa pierwsze wy- 
szły bez imienia autora. (L. S.) 

2917. Szymon Teofil Turkowski. 
Kazanie o staro i nowozakounych 
Faryzenszacb. 15S2. 

2dl8. Pro Cbristl Fidc et Petri 
sede, Orationes tres. 1. Ad Reglem. 
11. Ad Scnatum. III. Ad Eqnites. 
CracoY. Typ. Andr. Petricoyii. 
ai.D.i.xxxiii. 4. Ź3 ark. 

Dedykacja datowana z Warszawy 18 No- 
veni. I58'2 r. do Jana Zamojskiego. — Pi- 
sał te mowy Krzysztof Wabszewicki w cza- 
sie Sejmu 15S2, o którym powiada, iz od 
lat 30 , jak zwykł na scymach bywać po- 
dobnego nie widział . bądź ze względu 
na liczny zjazd sejmujących, bądź na ocze- 
kiwanie skutków , bądź wreszcie na wa- 
zaos'ć spraw, (L. S.) 

2919. Responsio Petri Liltae S. 
Tbeol. Doct. etS. R.M. Poloniae 
a Sacris, adciinisdam Nicolai Rcj^ii 
Germani epistolam qna clarissimi 
Cbristopliori Varsevicii, pro Cliri- 
6ti Fide et Petri Sede orationes rc- 
prebendit. Yilnae impress. per Jo- 
hanneui Kartzannni Yelicen. A.D. 
1584. 4. 7^- ark. 

Przypis. Albert. Baranowskiemu W. Se- 
kretarzowi Kor. datow. z Wilna, li) Marca 
tegoż roku. 

2920 a) De verae et falsae Ec- 
clesiae discrimine , Ad Serenissi- 
mani Stepbannm 1. Polonię Rc{>cm 
Stanislai Socoloyii Libri trcs. Ex 
sacris scripluris, ^'elnstissimortim- 
que Palrum scnteiitiis collecti ac 
concinnati. Qnibus adiccta est^ 
pro dignoscendis et fii(;;iendls fal- 
sis dogmatibus , eiusdem Concio. 
Cracoyiae in Offic. Łazari, A. D. 



MD.Lxxxiii. fol. 238 str. i 4 ark. 
na przodzie. 

Niesiecki przywodzi rok wydania Kra- 
ków : 1584. — Przypis, do Króla Stefana, 
gdzie powiada o sobie autor, iż od sz(;s'cia 
lat zostaje przy nim w obowiązku Kazno 
dzici , teraz zaś dla zdrowia oddalił się od 
dworu. — Po regestrze 6wicr. greckich. Ba 
silii GołinciisisProf. Crae. inEccIesiam, tez 
tłóniaczonc na łacińskie i 4 Aviersze łaciń- 
skie tegoż, de tribus opcribus autoris ad 
adrersarios. 

b) Coloniae 1584. 8. 

(BIbl.Slus.p.68.) 

2921. Stanislai Socołoyii Magiii 
olini Slepbani Regis poloniae Tlico- 
logi Oralio Eeclesiastica pro dołe 
Ecciesiae Dei , et baeredilate Cliri- 
sti. Cracoviac. In off. Andr. Pe- 
tricor. S. R. M. Typo{jr. A. D. 

M.DC.XXXII. 4. 64 str. (B.Horod.) 

2922. Hieronim Powadowski. 
Pocbodnia Kościół Boży prawdzi- 
wy poliazuiąca w ciemnościucb le- 
raźnieyszycb bl\'dów, nieomylnenii 
znahami od jaskiń kacerskicli rozc- 
znawaif)ca. w Poznaniu we Druk. 
Jana Wolraba. 1584. 8. 301 str. 

(Sienk.Dod. doBcnt.) 

2923. Dziesięć Wywodów, Dla 
którvcbEdmundnsKampianiiszLon- 
dvnu, Societatis Jesu, wszystkie 
iferetyki co nauczcńsze wAnjjliey, 
naDyspiitatią około wiary wyzwał, 
pisane od niego do Akademicy Ok- 
sonienskiey y Kantabriyskiey. u4 
illtt lepszego zrozumienia rzeczy 
tey położone są na przodku dwa li- 
sty iego, iedeu do Rad y Senatu 
Królestwa Angełskiego, Drugi do 
Generała SocietalisJesu. A na koń- 
cu, inęczeńslwa iego krotka bisto- 
ria dowożona iest. w Wilnie w Dru- 
karni Oswiec, Pana a P. Mikotaia 
Ckrystofa Radziwiła etc. 1584. 8. 
64 kart nieliczh. 

Piotr iSlff r^a jest tłómaczem i Przedmo- 
wę na czele położył. Dziełko wielkiej rzad- 
kości. (L. S.) 

2924. Gaspcr Wilkowski Dzie- 
sięć Miocuycli dowodów, iź Ad- 
wersarze lioscioła Powszecbnc- 
go , w porządney o wierze Dy- 
spulacyey, upaść muszjj. Edmun- 
da Kampiana Soc. Jesu. Z ła- 



TEOLOGJA, KOSC. RZYM-KATOL., APOL. 1 KONTR. 213 



ciiiskiego na polski ięzyk z pilno- 
ścią przetłumaczone y potrzebnie 
xvydane, z krotką spraAvą iejjo Mc- 
czennieze[jo dokonania y odpisnWi- 
takieroweji-o. A przytyni JNa-rjfnfiWo- 
<um Kalwińskie odpowiedz, yzNo- 
wokrzczeńcanłi rosprawa, z strony 
Przyczyn Nałvroccnia, Gaspra Wil- 
Łowsklejfo. Rokn m.d.lxxxiih. 4 
91 str. i 5 kart na przodzie, gdzie 
Dedykacja do Królowej Anny Ja- 
gielowney^ daloioana z f^t^ilna 
£384, tv dzień S. Lucyey. Zoh. 
Noty. 

2925. Edmtindi Campiam Soclt-t. 
Jcsu Tlieologi, qni non ila prideni 
pro Catliolicćt relijjione in Anjylla 
niartem oppetiit, ohlati certaminis 
in causa fidei rationes decem red- 
ditae Academicis Anjyliae. Craco- 
viae ex Offic. Andr. Petricovii. A. 
D.1605. 24. 

2926. T. PisEcI a Marlow ice Res- 
pon^io ad Decem Rationes Edmun- 
di Campiani Jesuitae. E Typojyra- 
plieo Sternaciano , quod est Raco- 
Yiae, Nobili Poloniae oppido.1610. 
12. 138 str. i 8 kart. (L. S.) Zoh. 
Noty. 

2927. Obrona pewności duszne- 
jjo zbawienia , przeciwko Papie- 
skicy wątpliwości , przez X. An- 
drzeja Chuząstowskiego, Pasterza 
Olszańskiego, w dncbu cicbości i 
miłości spisana. Drukowano wWil- 
nie u Jana Karcana, Roku 1585. 4. 
88 str. i 4 karty początkowe. 

Dedykacja do Doroty Samborecliiej, Mał- 
zonlu Malchera Zawiszy, Marszałka W. 
X. L. datowanej : w Olszaniech ze dworu 
.1. M. Pana Wileiisłiiego 14 d. Kwietnia 
1585. — Na końcu jest jedna karta, w której 
Chrząstowski zaleca braciom i siostrom, 
aby dziękowali Bogii , iz oczy jc{jo krwią 
zaszłe i boleścią wielką strapione uleczyć 
i os'wiecić raczył; i aby prosili Bcga o za- 
chowanie mu zdrowia, wzroku i wszy 
stkich zmysłów. (L. S.) 

Osiński o Życiu P. Skargi p. 80. mylnie 
przytacza rok druku 1583. 

2928 a) Antonii Posseyini S. J. 
JSotae Divini Verbi et Apostołicae 
Ecclesiae Fides ac Facies ex qua- 
tuor primis Oecumenicis Synodis 
ex quibus demonstrantur I. Frau- 



desproTocantium adsolnm Dei ver- 
bum scriptum. II. Atbcismi Haere- 
ticornm liuius seculi. III. Errores 
adversantium Kalendario emendato. 
IIII. Vafriclcs pcrvertentium Gano- 
nes et abutcntinm nominc SS. Pa- 
trum Principum in re lidei. Adver- 
sus responsinn ciiiusdam Dauidis 
Cbytraei. Posnaniae in majore Po- 
lonia typis Joannis Wolrabii 
M.D. LXXXVI, fol. 284 str. oprócz 6 
kart na przodzie. 

Przypis, .łanowi III. Królowi Szwedzkie- 
mu , ojcu Króla Zygmunta III. 

b) Gołoniae 1.586. 

(Ban.H.D.K.P. 11.274.) 

2929. Salonłon sine pro Relig^ionc 
Catliolica et dijjnilate Sacerdotałi, 
Ad Sereniss. Si{>ismundum Tertium 
Pol. Rcffcin, Petri Liliae, Sacrae 
Tłicoł. Doctoris. Cracoyiae ex Offic. 
Lazari 1588. 4. 136 str. 

(Bibl. Ossol.) 

2930a) Andreae Vołani Lwowco- 
viensis, Zwin|i;lianoruin Yilnen- 
sium Arcliiministri JNuncupati Ora- 
tioni : qua boniines omnium ordi- 
nuni in Ma^no Ducatu Litiiuaniae 
bis annis ab iiia secta conyersos ad 
pristinos errores revocare conatur. 
BencYola et Christiana Responsio. 
Cracoviac typis Andreae Petricovii 
1589. 4. 

Autorem jest Fryderyk BARTScn>Iezuita, 
który to wydał pod nazwiskiem: Friderici 
Borussi. (Jan.Exc. p. 24.) 

b) Brcvls ac solida responsio R. 
P. Friderici Bautscuii Bruusber- 
g-ensis e Soc. Jesu Tbeolojyi. Non 
esse qłiod qucnqiiam poeniteat, 
a Zuinj>-lianorum coetu ad Catboli- 
cam Eccicsiam rediisse. Ad An- 
dreae Volani Lwowcoyii Orationem, 
Sua boinincs omiiiuni ordinuni in 
lagno Ducatu Lithuaniac a Zwin- 
glii secta conyersos , ad pristinos 
errores reyocare conabatur , Antę 
annosquidem plus minus yi(>-inti ab 
auctore conscripta, sed iam primum 
in Germania in lucem edila. Per- 
missu Superiorum. Coloniae Agrip- 
pinae su<nptibus Ant. Boelzeri et 
Franc. Jac.Mertzcnich. A. 1610. 8. 



214 TEOLOGJA, KOŚĆ. RZYM.KATOL., APOL. 1 KONTR. 



Wyszło to wydanie juz po smierel autora. 

rJan.Exc. p.24.) 
W przemowie do Czytelnika data r. 1588. 
Na początku pisma wymieniono, ze Wolan 
pismo swe wydał w czasie bezkrólewia 
Króla Stefana. 

(Balin. Bibl. Warsz. 1841 . T. I. p. 499.) 
2931. Traktacik, albo Pięćdzie- 
8V^t V dwie qnpstiy o Kościele Bo- 
źvm, o iego pouicr/.clinini stanie, 
trwałości, po ważności, nauce, /na- 
koch, koncyliacli, DoliJor/ccli, od- 
8tąpieniu,iejjo i t. d. Jezuitom lai roi- 
^ią/.anin podane od Ewanjfelifeów. 
R.PAb^OA. 22 karlnieUczb.iL.S.) 

2932. Roziyiązanic Pincid/iesis^t 
y dwu Quaestiy Ministrów Nowo 
Ewanjrelickicli, jezuitom zadanych; 
o Ko.scielc Bożym własności , zna- 
kach Y nauce ie}>;o. Na dwie części 
rozdzielone. \\^ l.torych 156 zna- 
cznieyszych fatszow, y potwarzy 
tychże Ministrów na Kościół S. 
Rzymski; y dawność prawdziwey, 
a nigdy od czasów Apostolskich 
nieusta^Yaiącey Wiary y Ccremo- 
niy, tegosz Kościoła ś. Rzymskie 
go , z pisma s. podania Apostol- 
skiego , Synodów y Doktorów Sta- 
rych Kościelnycli , dowodnie się 
ukazuie. Przez AdryanaJu>GĘSoc. 
Jesu Theologa. Na końcu przyda- 
ny Odpis, na ksiąszki icdnego £• 
wangielika , przeciw Obrazom 
Chrzescianskim , tegosz autora. 
Regestr na przodku rzeczy prze- 
dnieyszych , które się tu opisnią. 
Na końcu: W Poznaniu u wdowy 
y Dziedziców Wolraba r. 1593. 4. 
404 słr. 12 kart tiielicza. Odpisu, 
takie 12 kart na początku. 

Dedykacja Stanisława Karnkowskiego 
Prymasa , Odezwa te(;oz do Czytelnika, 
zalecaiąca dzieło. Przedmowa autora do 
Czytelnika, i regestr. Dzieło Ewangelika 
przeciw Obrazom tak wspomina Junga : 
O Bahuochwahtwie y obrazach , z pisma 
starego i nowego testamentu, nauka etc. 
wydana bezimiennie r. 1590. (L. S.) 

2933. Belliim Jesuiticuni siveDu- 
centarum et quiiique Jesuiticarum 
conłradictionum Iudcx : nempe 

De Eucharisliae myslerio CXC. 
De Antichrislo XV. 
l*seHdographiae, seu falso cita- 



torum testimouioruni aliąuot loci. 

Duo libelii de Opificio illissae; 
quorum 

Prior. Disputationem contra Je- 
smtam Robertnm Bellarniinum sus- 
ceplam , et iu capita thcsesque di- | 

geslam continet. ] 

Alier, Eyanjyclicam et Apostoli- 
cani ailvcrsus horrendum Missae 
sacriHcium , iii novcm partcs dis- 
trihutam proponit. 

Praxis. 

De Cerimouiis et Canonc Missae 
&tTiy.u)C conscripta. ' ' 

Per Andream CuRASTOYiuM Poło- 
num Ycrbi Dei in Lituania Mini- 
strum. Basileae^ Per Conr. Wald- 
kirchinm.1594. 4. 161, 328 i 104 
str. oprócz dcdykacij i reaesttóiu. 
(L. S.) Zob. Noly. 

2934. Żebraczy płaszcz Lnter- 
ski. (Godło Luk. 18 V. i Marek 10). 
Na końcu : w Po/.uaniu w Dr. Jana 
Wolraba 1590. 

Rycina niezgrabna. Na odwrocie wiersz 
Melcbera Krakowskiego. — W przedmowie 
autor ma nazwisko, Wilhejm Kaał; dat. 
z Poznania r. 1590 

(Wizer. Poczet Nowy, T. II.) I 

2935. Nazwiska Z obiawicnia Ja- ] 
na Świętego, Krystusowi, Zborom 
Pańskim , prawdziwym' y fałszy- 
wym nauczycielom, służące: Tak- 
że y zwierzchności Rzymskiey, y 
temu który na niey siedzi, też, 
Dyiabłu y ludziom w obec pospoli- 
tym, y co które nazwisko znaczy, 

z wyrozumieniem słów taiemnych: 
przytym o pożytkacli każdey stro- 
ny, także y o szkodach. Anno 1597. 
4.* 17 ark. 

Dedykacja, Januszowi Marcin. Staros'cie 
Przedeckiemn, Łukaszowi Sirakowskiema 
z Bogusławie. Autor podpisany literami 
G. K. dyssydent nagotował był dedykacją 
tego pisma, ojcu tycb Sierakowskich, Ja- 
nowi, Wojewodzie Łęczyckiemu, ale ten 
przed wyjściem z druku umarł. Drukowa- 
no w Wilnie. (L. S.) 

2936. Dialog albo Rozmowa Ka- 
tolika z Ewanielikiem, o znakach 
prawoyvierne}jo Kościoła. Przez X. 
Jakuba OsTRoyysKiEGo w Piśmie S. 
Doktora napisany. W Krakowie 
w Drukarni Symona Kcmpiniusza, 



TEOLOGJA, KOSC. RZYJU.-KATOL., APOL. I KONTR. 215 



1604. 4. 60 str. i arkusz na przo- 
dzie. 

Dedykacja do Jana z Rusca Branickie^ro, 
Kasztelana Bicckiego, i odezwa do Czytel- 
nika. — Rzecz zawarta w pięciu dialojracli; 
na końcu Ewangelik uznaje Kościół Rzym- 
ski za jedynie prawdziwy. (L. S.) 

2937. Eln Grspracłi von der Re- 
li;;:ioii, zur Millaw y.wiscliuii Mi- 
eiiaele Ottonie Becano S. J. iind 
Paulo OderłfoniioSu[). iii Curlaiuit, 
^clialtea 1509. iui Aujy. G«.liuc'fct 
ziir Wilda, durcii Gcor^puin Nigcl- 
lium a d.l()05. 4. 5t ark. 

(Lei. Billi. Ks. I. 201 u.) 

2938 a) Narada ktorey wiary 
trzymać się mamy. Leonarda Les- 
biusA Soc. Jesii Tlieolojja y Profess. 
Do le{;o przydany iest przyczynek. 
Jeśli l;aźdy w suey wierze albo 
iiaboźeństAYie zbawion bydź może? 
tegoż autora. Przełożona z iaeiń- 
sliiego iczyka na polski przez Lu- 
dvtka Kreinera Rayee Kraków. — 
Graeoyiae , sumptibus Burebardi 
Kuikij Bibliopol. A. D. 1606. 4. 
147^ 26. 3 ark. na przodzte. 
Druk zdaje się Łazarzów. Zoh. 
JSohj. 

b) w Krak. w Druk. Ła- 
zarzów ey, Maciey Jędrzeiowezyk 
drukował 1616. 4. 

(Slenk. Dod. do Bent.) 

c) tam. A.D. 1619. 4. ty- 

Jei str. 

'2939. AdQuinquaginta duas quae- 
slioues Grcgorii Zaiiinoyitae Mini- 
słri CaUiniani de Ecelesia etusque 
notls ac durationc Responsio etc. 
Brunsbergae exeudebat Joan. Saxo. 
Anno MDKCii. 4. 

W przemowie do Alberta Radziwiłła dat. 
12 Apr. 1591. te słowa: Cum vero garru- 
lus Yolanus cum omnibus Lithuaniae Mi 
nistris propter suam ignorantiam obmute- 
sceret, ecce ignotus et lucifuga quidam 
Calvinista, Ecclesiae Calvinisticae peri- 
clitanti succurrere volens cum meis quac- 
stioriibus respondere non possct licet eas 
noh nihil carpat polonica lingua, alias 52 
Jesuitis proposuit, scd sine nomine autho- 
ris, loci vel typographi. Z tego widać, ze 
kwestje Grzegorza Żarnowca wyszły bez- 
imiennie. 

(Baliń. Bibl. Warsz. 1841 . T. I. p. 478.) 

2940 a) Frldericus B.iRTSCius. 



Coutroyersiarum buius seculi prac- 
tiea ad popitluin tractatlo. Ad E- 
vangelia occurrentium Dominica- 
rum aeconimodata , atque ad eos 
potissimum iuyandos, qui inter łiac- ' 
retieos degunt ordinata. Tonius Pri- 
mus. Dominicas sex compreben- 
dens, quatuor Adycnlus, eam quae 
esl infra oetayam Natłvitatis, et Do- 
minieam Quinquagcsimac. Cum in- 
diee tripliei : Seripturarum quae 
passim explieantur^ rerum praeci- 
puarum^ et Eyangeliorum Domini- 
calium, quae bic tractantur. Cra- 
coyiac in Offic. Nicol. Lobii. A.D. 
1607.8. (Jan. Exc. 1.23.; 

Janocki (1. c.) powiada, ze tom drugi 
nie był drukowany. — Sobolewski jednali 
z Katalogu Bibl. Ossol. wymienia : Coneio- 
num eontroversarum Tomi II. b. m. i r. 8. 

b) — — Coloniae apud Anto- 
nlum Boctzerum , et Frane. Jac. 
Mertzenieli. 3Idcx. 8. (Jan. ł. c.) 

2941 a) Caeeitas et pocna Eccle- 
siae , libellus Andr. Yolani contra 
Poutifieios. Hanoyiae Guicl. Anto- 
nius. 1608. 8. 

(Catal. des livres impr. dc la Biblioth. 
duRoy. Pari8l752. T. III. D2 N. 519.) 
Wydał Bartł. Keckcrmann. 

b) Yilnae 1608. 

(Nieś. IV. 814.) 

2942. Apologla Roberti S. R. E. 
Cardinalis Bełlarmim, pro respon- 
sioiie sua ad iibrum Jacobi M. Bri- 
tanniaeRegis cuiiis litulus est : Tri- 
pliei modo^triplex cuneus — Acces- 
sit eadem Ipsa responsio Iterum re- 
eusa quae sub nomine MatthaciTo?-- 
^t anno superiore prodierat. Yilnae 
apud J. Karcanum. ai.dc.x. 4. 160 
str. i 4 kart na przodzie. 

2943. Poutifieios sua dogmata et 
ritus Ecclesiae auctoritatc minime 
tutari posse , et Quaestioncm dc 
Ecelesia, quaenani siue apud quos 
sit, non esse necessariani. Et Evan- 
gelicis (ul y ocant) Verbi Dei Miui- 
stris , ministerii controyersiam, iu- 
re mouerł non posse, Breyis De- 
monstratio. 8. i ark. kursixve. 

Ze to jest pisemko Soci>a, s'wiadczy 
Saudius (p. 75.), gdzie wszystkich drobnych 



216 TEOLOGJA, KOSC RZY^M-KATOL-, APOL. I KONTR. 



pisemek o Kościele 8 wymienia , wyszłych 
z druku r. 1611 . 8. — To , które tu jest za- 
notowane, oczywiście wydarte z większej 
książki. (L. S.) 

2944. Przyczyn liilkadzicsiąt, któ- 
re Katliolika fcaźdpjjo , w powsze- 
cliney Kościoła Clirzesclaiiskiego 
Wierze zatrzymać maijt , a ieśliby 
z niey ^vypadł , do iiiey go , za ła- 
ską Bożą, zas przywrócić mogą'. 
Wydane przez X. Jerzego CEnAZY- 
NA Krolowey Jey Mości Kapellaiia. 
w Krak. u Wov. Kobvlinskiego, 
1612. 4. 4. m str. i 2 karhj. 

Dedyk. do Anuy Królew. Szwedzkiej. 
(L. S.) 

2945. MaKCHMa rprua HHORa en. 
ropbi AooiicRia, c;»nB() jia ^ctoiHuoBt 
u o cBHinoMi. 4>^*' "^ IIoTrn-iii;. 
1618. 4. ■' ^ (Sopik.I.139.) 

2946. Franciscus a Rodrasem (a 
Rozdrażew) Polonus Ord. Min. 
Traclatus de quibiisdam controyer- 
siissiyc respoiisiones ad septuaginta 
obiecliones ab baereticis contictas. 
Raiidonicii anno 1620. 

2947. Raudonicii anno 1627. 

typis Pauli Sessii. 4. w języku cze- 
skim. 

(Waddinff Ser. Ord. Min. p. 134.— Joan. 
a S. Ant. Bibl. Univ. Fran.T. I. p. 43.) 

2948. Albertiis Stanislaus Brze- 
ski. ConlroYcr.sia de Ecclesia, Ver- 
bo Dci, conciliisy Summo PontiGoe 
ad disputandum proposita. 1626. 4. 
(Sienk. Dod. doBent.) 

2949 a) Woyciccb Wiink KoiA- 
ŁOwicz O Rzeczacb do wiary na- 
leżących i t. d. w Wilnie 1640. 4. 

b) O rzeczacb do Wiary należą- 
cych Rozmowy Tlieologa z róźnc- 
mi wiary prawdziwey przeciwnika- 
mi przez X. Woyciechu Wiiuk Ko- 
iałowiczaSoc. JesuS. Teol. Dokto- 
ra n3j)isane, teraz świcŻQ w iednę 
xiążkc zebrane - do druku podane 
R. P. 1671. w Krakowie w Druh. 
Stan. Piołrkowczvha. 4. Trzy Czę- 
ści. 132, ±10 i 142 str. (B.) 

Zawierają się tu trzy rozmowy wyżej 
w^ymienione. (Nieś.) 

c) Gruntowne Theologa rozmo" 
wy wszelkie zarzuty nieprzyia- 
zuych prawdziwey wierze ulatwia- 



iące przez X. Woyciecha W^iiuka 
KoiAŁowiczA S. J. S. Teol. Dokto- 
ra napisane apow;tornIc — dodruku 
podane. R. P. 1758. w Kaliszu 
w Druk. Koli. S. J. 4. 87, 76, 
112. i 18 str. 5 karl na przodzie. 

To samo dzieło co wyżej. Przypis. Woj- 
ciechowi StanisławoAvi Leskiemu Biskupo- 
wi Cbełmiń., od X. Stanisława Kost. Dom- 
zalskicgo P. C. S. 

d) — — we Lwowie w Druh. 
S. Troycy. 1780. 8. (Chodyn.) 

Ułamkowe exemplarze widziane wydań 
tcjjoz pisma Częs'ci I. r. 1688. Cz. II. r. 
1653. Cz. III. r. 1667. 

I. Pierwsza Czcs'ć Rozmów: Rozmowy 
Thcologa z Politykiem o Uważnym a Roz- 
sądnym ol>raniuJedney Prawdziwey Chrze- 
scianskiey Wiary, Wszystkim tak niekatoli- 
kom, iako Katolikom potrzebne. 152 sfr. 

II. Wtóra Część : Rozmowy Theologa 
z Ministrem o różnicach Wiary Katholickiej 
i Ewanjjelickiey. iiO str. 

III. Trzecia Częs'ć : O Szczerym a nic- 
wykrętnym w dowodzeniu artykułów via- 
ry. Pisma świętego używaniu Rozmowy 
Thcologa z Dyssydentcm krótkie, proste, 
przyiacielskie. 142 str. 

Każda część ma oddzielny tytuł. 

(Bibl. Puł. iOssol. L.S.) 

2950 Abraham! Caloyii Mateo- 
lojfia papi^tica e Concilio Tridenti- 
no proposita. Dan liści 1647. 4. 

(Cat.Janss. 1703.) 

295 1 . Obiaśnienie trudnościThco- 
logicznych zebrane z Doktorów 
Świętych od Anzelma S. a teraz 
znowu z przydatkiem większey 
części Językiem polskim do druku 
podane etc. Za Staraniem W. Xi 
W^oyciecha f^Vasnioxvskieyo Pleba- 
na Brzeskiego, w Krakowie w Druk. 
Łukasza Kupisza, 1651. 4. 96 str-, 
i 1 ark. na pi^zodzie. 

Dedyk. Ale\androwi z Lubomierza Lu- 
bomierskiemu,Chrabi naWisniczu y Jarosła- 
wiu, Koniuszemu Koronnemu i t. d. (L. S.) 

2952. P. Caroli Kreitze> S. J. 
Petra inexpugnabi!ls cjuod sola Ro- 
mana Eccicssia sit una, sancta, ca- 
tholica , aposlolica. Brunsbergae 
typis Casp. Weingartner. A. 1653. 
12. 139 str. 5 kart na przodzie i 
regestr. 

Przypis. Tomaszowi Uiejskiemu Opatowi 
Płock. Kanon. Warmiń., datow. z Gdańska. 



TEOL. DOGM., KOŚĆ. RZYM.-KATOL., APOL. IKONTR. 217 



2953. Sigism. Laukmin S. J. De- 
monstratioEcclesiaeCatlioUcae.Yil- 
nae. 12. (Cat. Janss.1686.) 

2954. .Rozsądek prawdziwy o fun- 
damencie wiary y prawidle w niey 
prawdy Kathoiikom Rzymsliim y 
Dissidcntom abo Haeretykom ia- 
fcicykolwiek sekty zwyczaynych. 
Miiuiącyin prawdy y zbawienie du- 
szy do uwagi podany. Przez X. 
Jana ZucuowiCA S. J. R. 1661 — 
w Lublinie w Druk. Stanisł. Kra- 
sińskiego. 4. i'd2 słr. i 2 kart na 
przodzie. 

Przypis. Trybunałowi Kor. tv Lublinie. 

2955. Fasciculus cxercitiorum et 
considerationum de praecipuis re- 
ritatibus Cbristianac Fidei et Sa- 
pientiae — a Rdo P. Gaspare Drc- 
ZBiCKi S. J. Cracoviae typis Viduae 
et Hercd. Fr. Cezary. A. D. 1662. 
4. 518 słr.y 4 karty naprzodzie i 
regestr. 

W Katalogu Piar. Warsz. r. 1822. p. 78, 
położony rok druku 1632, zapewne przez 
pomyłkę. 

2956. Demonstratio catbolica ad 
onincs ortbodoxae Fidel coutroyer- 
sias decidendas clarissima, aulore 
R. D. Joannę Caramueli Lobkowitz 
Ord. S. Benedicti olim Abbatc Pra- 
gensi in Boemia nunc Episcopo 
Campaniae in Italia, quani ex auc- 
toris manu-scripto desumptam bono 
pubiico imprimendani curayitR.D. 
Stanisł. SczYGiELSKi PraepositusTu- 
cboyien. Ord. S. Bened. Crac. — 
apud baeredes L. Kupisz. 1665. 12. 
£44 str. i arkusz na pr:^^ dzie. 

Przypis, wydawcy Stefan. Kobierzyckie- 
mu Opat.Trock., Zak. Bened., gdzie powia- 
da, ze przez dwa lata mieszkał przy auto- 
rze w Pradze. 

2957. Jani Alexandri Ferrarii 
Coenobitae Augustiani Euclides 
Catbolicus , sive Demonstratio Ro- 
manae Fidei ex primis , certis et 
eyidentibus principiis, roatbematica 
metbodo et connexis continua serie 
propositionibus deducta. Ad Reve- 
rendissimos Viros Adrianum etPc- 
trum de Walenburcb. Juxta exeui- 
plar impressum Parissiis. 4. ii ark. 

Tom u. 



Pismo to w kształcie listów, jest Satyrą 
na kos'cioł Rzymski. Na exemplarzu Puła- 
wskim znajduje się dopisane ręką Friesego 
imię i nazwisko autora, s'wiadectwo o rzad- 
kości (Yoigt, ed.r. 1747 p. 278.), oraz iłiiej- 
sce i rok drulm: 1667, Varsaviae. (L. S.) — 
Zob. o tej książce J. Diecmanus de Natura 
lismo Bodini, p. 12, PlacciusTheat.Pseudon. 
p.280nast. 

2958. Rozmowa przyiacielska Mi- 
nistra Ewangelickiego z Xiędzem 
Katolickim o Książeczce iedney 
w Krakowie , tak rok przeciwko 
D. K. wydaney na trzy części roz- 
dzielona,— którą R. P. 1671 napi- 
saną Eładin a Laik Ren Mitis Ger- 
son (Daniel Kałai) dedykuie i pre- 
zentule. b. m. 4. i04 str. i ark. 
na przodzie. 

Przypis. Biskupowi Krakowskiemu (Karn- 
kowskiemu), gdzie wspomina autor o ksią 
zeczce roku przeszłego w Krakowie druko- 
wanej , pod tytułem : Bluźnierstwa y fał 
sze, przeciw Pismu S. it. d., n^ którą to 
jest odpowiedź. Na tytule znajdują się 
wiersze następujące : 
Ktom autor? Sędzia moy Bog to iest imię 

moie. 
Zgadniesz, znaiąli Lesso Kadosź muzy 

twoje. 
Nazwisko pragniesz wiedzieć? Niech Krzyż 
naprzód stanie, 
przy nim z obudwu stron napierwsze pi- 
sanie. 
Potym pierwszą literę Krista po prawicy 
Postaw, Jezusa także pierwszą po lewicy. 

Na exeniplarzu, który mamy w ręku, do 
pisane s'wiezą ręką nazwisko autora: Da- 
niel Kałay. 

2959. Mathias Marianus Kitrski 
Episcop. Enensis, Suffrag. Posnan. 
Opuscula yaria contra adycrsarios 
fidei calbolicae. Posnaniae Typ. 
Haer. Alb. Reguli 1672 imprime- 
bat Albertus Mloduiewicz. 4. 

2960. Gegen webr wider allerband 
Anlauff der Wiedersacbcr. Oiiv. 
1675. 12. (Cat. Janss. 1702). 

2961 a) Samuela Leskiego Pra- 
wdy Wiary katolickiey na Piśmie S. 
ugruntowane. Wilno 1676. 8. 

(Kat. Piar. War. 1822 p. 44). 

b) Prawda Katolickiey wiary y 
na Piśmie y słowie Bożym ugrun- 

vyana na polski iczyk przetłuma- 
czona od Samuela Leskiego S. J. 
w Poznaniu 1678. 12. 
28 



218 TEOL.DOGM., KOŚC.RZYM-KATOL., APOL. I KONTR. 



c) w Wilnie 1679. 12. 

2962. Wcgzeijycrtless waliren mul 
alleiii scelljjmacLeiuleii Glanbcns. 
01ival682.8. J. A. C. E. D. B.S. J. 

(Slcnk. Dod. (loBent.) 
2963.a)Zarzuty ilis^ideuLsliie 1 l.tl. 
jak niiej. w Poznaniu. vv Dr. S. J. 
1685. 8. (Sienk. Dod. do Bcnt.) 

b) Zarzuty dlssideiiskie oko- 
ło wiary y na nic odpowiedzi kato- 
lickie — przez X. W oycleclia T\l- 
KOWSKiEGO S. J. — nowo przedru- 
kowane. w Wilnie w Druk. Akad. 
S. J. A. 1718. 8. 99 str. i 2 kart 
na przodzie. 

2964. Budynek Chrystusów to 
iest Kościół S. z wielliiep,o wize- 
runku nanialucliny konterfekt jirze- 
niesiony, wiernym do przypatrowa- 
nla uwajji i nauki wkrótce opisany 
przez Jednego Kapłana S. J. (X. Te- 
ofil RijTKA?J w Lublinie 1689. d6 
str. (L.8.)^ 

2965. Joannes Chrysostomus a S. 
Paulo Płilłopistus Orlliodoxae fidei. 
Vars. lyp. Sch. P. 1691. 8. 

(Sienk. Dod. do Beiit.) 

2966. S. Romana Ecciesia ab an- 
tiquis caiumniis haercticoruni de 
novo suseitatis yindicata a P. Joan- 
nę Morawski S. J. Polono. An. 
1693. Posnaniae tjpis Coli. S. J.8. 
163 str. arkusz na przodzie i 3 
karty na końcu. 

Przypis. Itazimierzowi Janowi Szczuce 
— Biskupowi Chełmińskiemu (Culmensi). 
U Niesieckiego i Bentkowskiego mylnie cy. 
towany rok 1043. 

2967. Herby abo znaki kościoła 
prawdziwego katolikom dla pocie- 
cliy — a adwersarzom dla nauki — 
przez X. Theopliila Rutkę S. J. 
wystawione. R. P, 1696 w Lubli- 
nie w Druk. Koli. S. J.4. 227 str. 
i arkusz na przodzie. 

Przypis. Jó*zef. Bogusław. Słuszce Ka- 
sztelan. Wileń. 

2968. Catkolisch Schleckt und 
Recbt dnrcli P. Nicolaum Elffe^ 
S. J. zum Sechstenmalił iu Truck 
ausjfep;eben. Braunsberj;- typis Coli. 
S. J. 12. 421 str. i regestr. 



2969. Defcnsio veritatls christia- 
nae. Culmae. 8. 

(liat. l»lar. War. 1832.p.80). 

2970. iMalackias Kramski. Veri- 
las Romanae Ecciesiae infallibilis. 
Posn.Typ. S.J. 1699. 8. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

2971. Casimirus Cantius Młyinar- 
SKi. Seruiones familiares iuter Ca- 
tliolicos et Acalholicos. Crac. 1701. 



Acad. 12. 



(Sienk. Dod. do Bent,) 

2972. Martini Kreysel S. J.^ 
Ricbtscbnur des waren Apostoli- 
sclien (ilaubens, der Aujjspurjyi- 
sciien Confessiou und Cenftiscbcn 
Reformation zuwieder gesetzet. 
Oliv. 1701.4: (Cat. .Tanss. 1702). 

2973. Epitome Conlroyersiarum 
to iest Summaryiisz nauki Kościoła 
Rzymskiejjo z iey refulalią z rze- 
telnym Pismem S. przez Karola 
Drelincurta niegdyś Kaznodzie- 
i(; Zboru Ewangel. w Pariźu — spi- 
sany a teraz z francuzkiego na pol- 
ski iczyk przetłumaczony, w Kró- 
lewcu w Druk. Reusuera R. 1707. 8. 
248 str. 13 kart itaprzodzie. 

Przypis. Fryderykowi Królowi Prusliic- 
niu z podpisem : In Ecciesia Regiumonti 
Reforniata Sacris Polonicis addicti. 

2974. Szczera prawda przeciw 
obłudnemu fałszowi to iest prosta 
z Pisma Sgo odpowiedz katolicka 
na w\ł;r^lne osobliwie Karola Dre- 
LiMKURTA z tegoź pisma zarzuty 
przez X. Stef. Szcza?<ieckiego S.J. 
w Poznaniu 1719. 4. (Kat. Pilch.) 

2975. INuda Veritas de Terra pu- 
ri Verbi Dei contra Palliatam Fal- 
sitatcm ex carne et sauguine spiri- 
tu(|ue privato subinde renatam seu 
Yctus elgenuina ex S. Scriplura Re- 
sponsio Calliolica ad Sopbistice No- 
vellas Dissidentium (praesertim Ca- 
roli Dreliiskurtii) ex eadem Scri- 
plura obiectiones per Stepłianum 
Sczaniecki S. J. Tlieołogum idio- 
mate Polouico data 1719, deindc ab 
Altero ex eadem Soc. JesuTbeolo- 
go ad multas Maguorum instanllas 
latine reddita. 1723. Posnaniae Ty- 
pis Coli. S. J. 4. 447 str. oprócz 



TEOL.DOGM., KOSC. RZYM.-KATOL., APOL. 1 KONTR. 219 



dedykacji autora do Stanisława 
Doniloffa TVojeivody Połockiego i 
t. d. 7 kurt i regestru 5 kart. 

(Bibl. Piar. Wi[.) 

b) — - 1727. 4. (Mes.X 

2976. Tarcza W iary Clirystiiso- 
wey, ktorć^ uzliroiony Polak, łatwo 
inoźe przytępić Oręża Lutrów oso- 
hliwie y Kalwinou, wvilane przez 
Wielel). Xiędza Piotra Drogosze- 
WSKIEGO S. Theol. Doktora , Zak. 
Dominika S. K. P. 1708. iMiesiąca 
Marca, w Warszawie w Druk. 00. 
Sciiol. Piariiin. 4. 702str.2urk. 
na przodzie. 

Dedykacja. wierszem do Obywateli Zie- 
mi Warszawskiej. Autor porządkiem ,al- 
falietu przechodzi rozmaite iiiaterje, wzglę- 
dem których zachodzą kontrowersje mię- 
dzy wyznaniami np. Anioł stróż. Anioł zły 
albo Djabeł. Antychryst. Bierzmowanie. 
Bóg. Chrzest. Chrystus i t. d. (L. S.) 

2977. Saxo percussit Philistaenni 
seu Responsio theolojii^ica Graco vlen- 
sis ad resoliiliones Tlieolop;i Yarsa- 
yicnsis ciijus falsitates et dogmata 
depravata detejruiitur. Innocuns ho- 
nor Sercnisss. Rejjis Aiigiisti 11. de- 
feuditiir et vindicałiir, Inclyti Ele- 
ctores ciiisdeni Rejfis Poloniariim a 
Censiiris Buliae Coenae Domini im- 
inunes declarantur. ,Totaqiie Scre- 
nissima Respuhlica Polona acaycn- 
dis pestlferisTIieologl Varsaviensis 
Decisionihus expostulantur. fol. 3 
ark. (L.S.) 

b) — — b.m. ir. fol. 
Inne wydanie. Autor Dominik FrYcnY- 
tHowicz. (Sienk. Dod. do Bent.) 

2978. Uwa{ja prawdy katolickiey 
rzymskiey nieważność y nieuwagę 
dissidentskich błędów okazuiąca 

' z łaeińskiey w Kolnie edycyi na pol- 
ski ięzyk przetłumaczona av r. 1723. 
w Wilnie w Druk. Akad. S. J. 8. 
110 str. 

2979. Theolocia controrersa, lo- 
tam fidei catłiolieae doctrlnam suc- 
cincte et dilucide complectens , fa- 
ciliori usui per P. Godefridum Hai\- 
NENBERG S. J. accommodata. 1723. 
Posnaniae Typis clari Coli. S. J.8. 
152 str. 2 karty regestru i 22 kart 
dedyk. do Jakuba Henryka Hrabi 



Fleminga Koniuszego fT^. X. Lit. i 
odezwy do czytelnika. 

2980. A. \Vęgr7.ynow.*ki. Pauo- 
pjia Ecciesiae Dei seu breve arma- 
mentarium pro defensione.S. Fidei 
Calbolicae. Cracoyiae. 1728. 8. 

(Kat. Friedl.) 

2981. Tarcza przeciwko trudno- 
ściom dyssydentskim w przypadko- 
wycłi dyskursach lubo prostemi re- 
flexyanu, ale na zdaniu Świętego 
Kościoła Katlłolickiejjo Rzymskiego 
ufundowanemi wypolerowana pod 
zaszczytem W. .1. P. Stanisława 
Zielińskiego Kaniowskiego i t. d. 
Starosty., przez Xdza Jana A Jesus 
Theołogii Lektora, Ministra Colle- 
gii Potociant Stanislaviensis Za- 
ijonu Troycy Nayśw. de Redem- 
ptione Captiyorom — 1731. w Lwo- 
wie w Druk. SSS. Troycy. 4. 159 
str. oprócz 10 kart na przodzie i 
regestru. 

2982. Józefa Załuskiego Dwa 
miecze Katolickiey odsieczy.w War- 
szawie 1731. 4. 

(Kat. Piar. Warsz. 1823. p. 116.) 
2983 a) Quinquaginta rationes et 
niotiya cur in tanta yarietate rełigio- 
num-- sola Religio Homano Ca- 
tholica , sit ełigenda — a quodam 
ISeo-Catholico — olim Tyrnayiae — 
1702 nunc reimpressa A. 1734. Ty- 
pis Coli. Vars. S. J. 12. 

b}Qninquaginta rationes et mollya 
cur in tania yarietate religionum et 
Confessionum Fidei in Christianita- 
te moderno tempore yigentlum sola 
Religio Romano-Catholica sit ełi- 
genda et omnibus aliis praeferenda 
a qnodam Neo-Catholico omnibus 
dominis et calholicis oblata. Olim 
Yarsayiae typis S. J. impressa An. 
1734 nnne reimpressa An. 1744. 
Typis Coli. Lublin. S.J. 12. 

2984. Wilh. Robertson Kanon. 
Pozn. Glos prawdy w trzech resul- 
tatach wydany, w Pozn. w Dr. A- 
Ład. 1735. fol. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

2985. Głos Pasterza Jezusa Chry- 
stusa wzywaiącegoowicczki do ow- 
czarni swoiey albo nauka katholic- 



220 TEOL.DOGM., KOŚĆ. RZYM.-KATOL., APOL. I KOINTR. 



]:a praeilminarna która podaie spo- 
sób w powszechności ^ rozeznania 
prawdziwey ReligiiChrzcściaiiskicy 
od nieprawdziwey y zmyślone? — 

Jrzez X.'Jana Poszakowskiego Soc. 
esu. na ten czas Kolie^^iuin Słu- 
ckiego Rektora. Roku — 1736. Toni I. 
>v Wilnie w Druk. Akad. S. J. 4. 
426 słr. 4 kart na przodzie i re- 
gestr. 

Przypis. MicLał. Zienkowiczowi Bisk. 
Wileń. 

2986. Rozdział światła od ciemno- 
ści toiest Nauka Kalholieka o Prze- 
nayśw. Eucbarystyey z nauki) Pro- 
testantów— zniesiona y we trzech 
traktatach przełożona — przez te- 
goiTom II. tam. R. P. 1747.4. 349 
sir. 7 kart na przodzie i regestr. 

Przypis. Jozafatoiri Karpiowi BiskupO' 
wi Żmudź . 

Firmament Prawdy trzema {gwia- 
zdami rozumy dyssydentow olwie- 
caiący to iest Nauka Kalliolicka o 
Wzywaniu Świętych, o Modlitwie 
za umarłych y o Czyscu z nauką 
Xi{jjj Symbolicznych Kościoła Lu- 
terskiego — zniesiona, przez tcgoi. 
Tomik III. tam. t. r. 4. 172 str. 
arkusz na przodzie i regestr. 

Przypis, temuż Karpiowi. 

Lilia między cierniami, prawda 
między błędami, to iest Nauka Ka- 
thołicka o Usprawiedliwieniu z na- 
uką Protestantów — zniesiona ywe 
trzech traktatach przełożona — przez 
tegoż. Tomik IV. tam. R. P. 1738. 4. 
241 str. arkusz na przodzie. 

Przj-pis. do Józefa Sapiehy Biskupa Dio- 
eesarejskiego i t. d. 

Prawda z Orłem y Strzałą nad ka- 
cerskiemi błędami goruiąca to iest 
Nauka Katholicka o Kościele Chry- 
stusowym z nauką Protesranlow — 
zniesiona we trzech traktatach prze- 
łożona, przez fet/oi — TomV. tam. 
1740. 4. 197 str. 5 kart na przo- 
dzie i regestr. 

Przypis. Hieronim. Florian, i Teressie 
z Sapiehów Radziwiłłom PodczJiszTm W. 
X. Lit. 

2987.a)PhiIippicae sacrac seu ora- 
tlones Doctissimorum — Ecclesiae 



Procerum noniine in coronatos or- 
thodoxac religionis hostes uibra- 
tae — reimpressae A. m.dccvxl. 
Varsaviae typis Coli. S.J. 12. 

b) A. MDCCLiii. Lublini typis 

Coli. S.J. 12. 

c) — -- Calisii typis Coli Carn- 
eoyian S.J. 12. 

2988. Tarcza Wiary S. Rzym- 
skiey Katolickiey przeciwko' róż- 
nych jej nicprzyiaciol impetom wy- 
.^tawiona albo TLeologia Polska 
kontrowersyc y konkluzye katolic- 
kie dla Prawowiernych Polskich 
Katolików W' sobie zamykaiąca przez 
Przcwicleb. X. Woyciccha Ocha- 
BowiczA S. Theol. Doktora Pro- 
wincyała Prow. Pol. Zakonu Kao 
znodz. wydana. R. P. 1736 w Lu- 
blinie w Druk. Coli. S. J. 4. 608 
str. 4 kart naprzodzie i regestr. 

Przypis. Rozalii z ZahoroATskich Pocie- 
jowej Strażnikowej ^\ X. Lit. 

2989. Dyonizy Jagvści]\ski Kan. 
Reg. Jeroz. Firmament Chrześciań- 
skich tajemnic Kaznodzicyskim dy- 
skursem wystawiony, w Krak. w dr. 
Akad. 1744. fol. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

2990. Prawda Chrześciańska od 
nieprzyiaciela swego uznana, przer. 
X. Jak. RadliSskibgo. w Lublinie 
1748. 8. , (Kat. Friedl.) 

2791. Joannis Żelechowski SS. 
Trinit. Scutum Fidei Orthodoxae. 
Leopoli typis Confr. SS.Trinit.l749. 
fol. 

Jest to prawie słowo w słowo przepisa- 
ne dzieło Arenta Jezuity : Studium Połe- 
micum, bez wymienienia autora tego. Wy- 
danie kosztem Pawła Benoe(?) W. Instygato 
ra w owym czasie Kasztelana Warszaw. 
(Jan.Lex. II. 51). 

2992. Stanisław KiełczewskiS.J. 
Kościół Boski żywy abrysem Ka- 
znodzieyskim odrysowany . w Druk. 
Częstochow. 1751. fol. (L.S.) 

2993. Rozmowy Kapelana abo 
Teologa Nadwornego zOyczystym 
Panem Chrześciańskim — przez X. 
Marcina Klrzemeckiego S. J. 
w Wilnie 1752. 8. 490 str. 

2994. a) Epistoła, fe. m. 1754. 4. 

List ten pisany przez Franciszka Bobo- 
MOLCA, pod nazwiskiem zmysłonem Theo- 



TEOL. DOGM., KOŚĆ. RZYM.-KATOL., APOL. I KONTR. 221 



sebes śluzy za odpowiedź na pismo Au- 
gusta Tittel Magistra w Jenie, Cohortatioad 
escutiendum Romanl Pontifieis iugum, która 
do Panów polskich w rękopis'mie przysłana 
tyła. (Jan. Lex. II 119). 

b) 1755. 4. (Jan. l.c.) 

2995. Andreae Narołski e Soc. 
Jcsu — adrersus Titelii Epistołom 
liber qui ad omnes uiiiverse liaere- 
ses , siyc cxtcrnnnandas sive qutiin 
aliorum tum huius praesorlim Regiil 
adita prohibcndas inseryire possll. — 

, Prcmisliac typis S. R. M. 1759. 8. 

I' 396 sti\ i 13 kart na przodzie , 4 

I na JiOTicu. 

I 2996. Nauka wiary w pierwszych 

Kościoła Ciirystiisowejjo wicł«acli 
łiwitnąca av Isościele Rzymsiiiin do- 
tąd wiernie docliowana liazaniami 
w łiościele S. Jana Farnym Toruu- 
8ł?im przez X. Jana Kowalskiego 
S. J. pomienione^jo ł^ościoła łiazno- 
dzieię dowiedziona — R. P. 1754. 
w Warszawie wDruli. Koli. S. J.8. 
36^ ark. 

Przypis. Wojciechowi Leskiemu Bisku- 
powi Chełmińskiemu, (;dzie i tablica gc 
nealogirzna familii Leskich. 

2997. Piotr KnAiEWSKi Franci- 
ijzłtan. Nieśmiertelny tryumf kato- 
licł?iey Aviary itazanie. w Poznaniu 
w Drułi. Al;ad. 1756. fol. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 
2998.Kazania polsazuiące jedność, 
prawdę, swictobłiwość, powszecb- 
uość, apostolstwo Chrystusa Wiary 
i t. d. miane w Kralsowie w Kolie- 
giacie Wszystł?ifli Swictycłi pod- 
czas Czterdziestodniowejjo Postu 
-we czwartl^i po południu Roku P. 
1757. Zt przyłączoną Clironolojjią 
od Stworzenia Świata, aź do wieku 
, terajśnieyszego zawieraiącą w sobie 
rzeczy Starego y Nowego Testa- 
mentu z Biblii Koscielney (!) y ró- 
żnych poważnych Dzieiopisow kro- 
tko porządnie zebraną. Powłoredo 
druku podane, tudzież Opisaniem 
Prałv, Konstytucyi, Dekretów Kró- 
lestwa Polskiego przeciw Scbizmie 
y Dyssydentom obwarowane, Tom 
IV. tamie, (w Krakowie?) 1767. 4. 
2i€ słr. oprócz regestru na końcu, i 



dedykacji stylem lapidarnym do S. 
Franciszka Assijzskieyo. 

Jest tu tylko 6 kazań, które idą dostr. 
Hi. Chronologja rozciąga się p. 115 — 
179. resztę zajmuje : Ubespieczenie wiary 
przez prawa, konstytucye, dekreta Króle- 
stwa Polskiego y W. Xięstwa Litewskiego, 
przeciw Schizmie i Dyssydentom z opisa- 
niem wszelkiey zdrady y pretensyi nie- 
sprawiedliwych. Wyięte ex Voluniine le- 
gum y z różnych dzieiopisow polskich. 
(L. S.) 

2999. Andrzey Bromirski S. J. 
Spor rzeczy przeciwnych. W Wil- 
nie w dr. Akad. S.J.1759.8. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3000. Wykład nauki Katołickiey 
o tych dowodach o których iest 
sprzeczka Kościoła Świętego z Dys- 
sydentami i t. d. po polsku przeło- 
żony przez X. M. Jaśkiewicza Kan. 
Warsz. w Druk. Soc. Jesu 1762. 8. 

3001. Krotki Zbiór Sporów o W^ie- 
rze dla nauki rozmowy z Nowowier- 
nikami, albo z nowemiLiiterskicy y 
Kalwiiiskiey szkoły Sekretarzami 
(sic,Sektarzami?). Niegd yś z rozkazu 
Xiąźęcia Maxymiliana Henryka Ar- 
cybiskupa y£lektoraKoloiłskiego,pó 
łacinie napisany, yR. P. 1677 w Ko- 
lonii wydany, a teraz z woli JW. 
Wielebnieyszego JX. Joseplia An- 
drzeia Załuskiego Biskupa Kiiow- 
skiego y Czerniecliowskiego Opata 
Wącliockiego etc. przez J. E. M. 
(Józef Epifaniusz Minasowicz) po 
polsku przełożony, w Warszawie 
w Druk. Mitzler. R. P. 1762. 8. 
85 str. 

(Mitzler, Acta 1756, 298.— L. S.) 

3002. Religia i cnota chrześciau- 
ska po kaznodzieysku wykładane 
przez Wieleb. Księdza Sebastyana 
Ubermakowicza S. J. Theologa i 
Kaziiodzieię Królewskiego, w Kali- 
szu w Druk. Coli. S.J. R.P.1764. 
8. 7 tomów. 3d6, 570, 555, 547, 
804, 776, 816 str. i arkusz na 
przodzie. 

Dedykacja do Maryi Ludwiki Krolowey 
Francuzkiey, Kapłanów Zak. S.J. Pro 
wincyi Wielkop. List Króla Stanisława I. 
do Prowincjała Prow. Wielkopol. S. J. 
z pros'bą o wydrukowanie kazań X. Uber- 
manowicza spowiednika i kaznodziei te- 



222 TEOL.DOGM., KOSC. RZYM.-KATOL., APOL. I KOiNTR. 



goz Króla , datowany z Lunewilu 4 Listo- 
pada r. 1756. 

3003. Wyrażenie przyczyn dla 
czego ^Tiara Kalolieka iest naype- 
wnieysza. w Krakowie w Druk. 
Sem. Bisk. Akad. l765. 8. 

(Sient. Dod. do Benlk. 

3004. Hugo Grocyusza, o Pra- 
>vdzie Wiary Chrześciaiiskiey prze- 
tłumacz, r. 1766. ^v Warszawie. 8. 

(L.S.) 

3005. Tractatus dc vera rcligionc 
ad nsiim Seminariorum editns auct. 
R. D. Pelro CoLLET — Parisiis An. 
M,DC.c.Lvii. nunc vcro ad Conim. 
Studii Theologici Seuiinarii Dioe- 
ces. Yilnen. additis prphationibns 
de existentia Dci ex tractatu eius- 
dem aucloris De Deo — reimpres- 
sus — Anno cididcclxvi. Yiluae 
typis Basilianis 8. !i79 str. arkusz 
na przodzie i regestr. 

Przypis. Kaziin. Lewin Wilczyńskiego 
Seminarzysty W ileń. , Ign. Jakób. Massal- 
skiemu Biskup. Wileń. 

3006. Jasne dowody między nie- 
zliczonemi w Ghrześciaństwie se- 
kta mi pra w dziw y po wszech n y Chry- 
stusów kościół oczywiście, y grun- 
townie pokazuiące które zwiedzio- 
nym Dyssydentom do pilney uwagi 
z przychylności ku ich zbawieniu, 
prawowiernym zaś Katolikom ku 
potwierdzeniu w S. — Wierze — po- 
dał X. Franciszek Erazm Preiss 
Podkustoszy Coflegiaty Kieleckiey 
— w Sandomierzu %v Druk. Coli. S.J. 
R.P.1766. 4. 420 str. 6 kart na 
przodzie i regestr. 

Przypis, autora Kajetanowi Ignacemu 
jSoUykowl Biskupowi Kraków. 

3007. Dogmata ehristiana ex ita- 
lico.Leopoli typ.excud. S.J. 1772. 8. 

"(Sicnk. Dod. do Bent.) 

3008. Heryk Maxymilia?i Elek. 
Koloński. Krotki zhior sporów o 
wierze przez J. E. M. (Józef Epi- 
fan. Minasowicz) przełożony. War- 
szawa Mitzler. 1772.8. 29 str. 

(Kat. Dupl. Puł. N. 237.) 

3009. Kazania Niedzielne Do- 
gmatyczno- Moralne przeciwko Ka- 
cerzoni naprzeciw wierze uaucza- 
iącym y Prawowiernym nie według 



wiary czyniącym Xicdza Ma\ymi- 
ŁiANA i t. d. po śmierci iego dodru- 
ku podane. C/.ęść I. II. w Wilnie 
tamie. 1773.8. 514 i 5 09 sir. 

Dedykacja XX. Karmelitów Bosych do 
Tomasza Zicukowicza Biskupa Ariopoli- 
tańskicgo. 

3010. Wywód i ohrona prawdzi- 
wey Religii łvedlug Katolickich au- 
torów przeciwko Atheuszom, Dei- 
stom, Mędrkom, Libertynom, Ży- 
dom, Poganom, liałwochwalcom , 
Niedowiarkom; iako też Luteranom, 
Kalwinistom, Socynianom i wszyst- 
kim innym Odszczepieńcom; od X. 
Pried. Pablg po łacinie wydana, a 
teraz nakładem J W. Jmści X. Józe- 
fa Załuskiego Bisk.Kiiow. przedru- 
kowana, tłomaczenia X. M. P. (Pa- 
łuski) ,v Warsz. w Dr. S. J. 1773. 8. 

(Gaz.War. 1774.— Sienk. Dod. do Bent.) 

3011. Mowy za prawem Cłirystu- 
sowyni zawieraiące w sobie zebra- 
ne głownieysze dowody i fundamen- 
ta Religii obiawioney przeciwłłO 
dzisieyszym niewiernym przez X. 
Franciszka Borowskiego, w Wil- 
nie, w Druk. Akad. R. P. 17:6. 8. 
ii5 str. (R.) 

3012. Religia w uporze albo roz- 
mowy w rzeczach Religii. Tom L 
w Poznaniu 1776. 8. 

(Kat. Piar. War. 1822 p. 28). 
3013 a) Wykład Wiary Katoiicfciey 
w tychczyściach w których wszczę- 
te są spory po wydaniu swoim przed 
stem lat na rożne iczyki przełożony 
a teraz z łacińskiego na polski ię- 
zyk przetłumaczony przez X. Rafała 
Skrzyneckiego, w Kaliszu w Druk. 
Kroi. i Rzeezyp. 1778. 8. 

(Kat. Pilch.) 

b) tam. 1781. 8. (B.) 

3014. Wyrozumienie dobre nau- 
ki Chrześciaiiskiey. w Krak. w Dr. 
Sem. Bisk. Akad.' 1779. 8. 

(Sieuk. Dod. do Bentk.) 

3015. WiiycENTEGo Liryneńskie- 
go kapłana zą dawnością i powsze- 
chnością świctey Wiary Katoiicfciey 
przeciwko wszystkich kacerzow 
bezbożnych nowościom pamiętnik 
z łacińskiego po polskn wyłożony 



TEOL.DOGM., KOSC. RZYM.KATOL., APOL. I KOINTR. 223 



przez Xlc(l7a Rafała Skrzyneckie- 
qo, "• Kalis7.li w Druli. J.K. Mci i 
RzpUey 1780. 8. 1.34 str. (B.) 

3010. Kazania o nielilorycli Clirze- 
ściańskley Rolijjii prawdacli przez 
X. Józefa BoGLCiCKiEGo Al^aiKKrak. 
w Kollejjlacic Warszaw. S. Jana 
^\ czasie czt T«lziesto<liiio\Te|>-o po- 
slu. 'R. 1778. powiedziane w War- 
szawie w Driiharni P. Dufour. 
M.DCc.Lxx.ix. 8. 168 str. 

Przypis. Xięclii Micbalowi PoniatowsLie- 
inu Bisk. Płock. it.d. 

3017. l{];natiiis Massalski Ecelc- 
siae Calliedr. Yilncnsis et Colle^jia- 
łae Varsav. Canonicus. De praeci- 
puis Eeelesiae Ronianae piaeitis di- 
spiilalio. Varsaviae typis CoU.S.J. 
fol. 10 ark. 

Przydany obraz Czartoryskiego Podkaii- 
cUrzego Litcw. sztychow'any przez Jana 
Fryder. Myliusa. (Jan. Pol. 1.45). 

3018. Conelusiones Tlieolojjicac 
])ublieae disputationi exposiłae ex 
traeialibus de I)eo Uno , Trino et 
Incarnalione Verl»i , de Sacra Seri- 
ptnra; Ecclesia , Summo Pontifice 
et Coneiliis. Vilnae typis Basilia- 
iłis. 4. 

3019. Kazania l:ureli}»ii prawdzi- 
\vev przez X, K. Żułl»ievvsl;ie{»o. 
Tom I. II. w Kaliszu. 1779. 8- 

(Kat. Friedl.) 

3020. Tracłatu^ Theolojjicus de 
Rełi{jione revelata ud usum studio- 
sorum. Vilnae editus per R. P. D. 
Downarowicz. An. 1781.8. 514 str. 

3021. Wywód rzeczywistości Re- 
li{jii Chrześciańsfciey wzi\'tey w so- 
bie saniey, po ano-iclslai napisany 
przez P. Jennikgs po francuzliu 
przełożony przez P. Le Tourneur, 
a po polsku wytłiiniaczony przez 
X. Eelicyana f^^ykowskiego S. P. 
w Warszawie w Druk. Nadwor. 
J.K.]V1. 1782.8. 146 str. 

Tytuł wzięty jest z Gazet Warszaw. U 
Cbłędowskiejjo sir. 113 jest pomyłka: /f^t- 
doh zamiast f^Vywod. 

3022. Katechizm Filozoficzny 
czyli Zbiór dowodów służących 
na obronę Wiary Chrześciańskicy 
przeciwko nieprzyjaciołom jey. 



Dzieło pożyteczne dla tycli, którzy 
cbcą uniknąć zarazy od niedowiar- 
ków teraźnieyszycli, a mianowicie 
dla Duchownych, którym z obo- 
wiąz'l;u należy drogi skład Wiary 
S. w całości dochować. W iczyku 
francuzkim napisane przez X. Fle- 
xier deREVAL tłumaczone przez X. 
Th. yValuszexvicza Filoz. Dokt. 
Plebana Poszwltińskiejio. Tom 1. II. 
w Wilnie w Druk. Królew. przy 
Akad- 1784. 8. Tojn I. 285 str. 
IW kart naprzodzie. T. II. 376 
str. oprócz teyo, regestra na końcu 
każdego tomu. 

Przypis, tłómaeza, Benedykt, i Karolinie 
z Puzynów Karpiom Cborązym Pttu Upit- 
sliiego. 

3023. Katechizm ~ sprzeczny X. 

RytteRA. 8. (Gaz. War. 1786.) 

3024. Franc. Eras. I^reiss. Veri- 
tas Ciiristianae Apostolicae Roma- 
no Catholicae Fidci vere Divina a- 
deocjue inyicta (?jSandomiriae 1788. 
8. 2 tomy. (Kat.Frledi.) 

3025. Rozumowanie o Religii, pi- 
śmie Awięlym, proroct^yach. 

(liat. Gr. 1793;. 

3026. Rzecz w krótkości zebrana 
o fundamentach Boskiey Chrześci- 
ańskicy Relip,-ii do druku podana, 
w Wilnie w Druk. Akad. R. 1795. 
^. 158 str. 

3027. Nauka o Religii w ktorey 
wyłuszcza się co mamy wierzyć o 
Bogu, o Jezusie Chrystusie, o ko- 
ściele Katolickim i o Cnocie od Ka- 
rola GoBi.NETA D. S. dla młodycli 
napisana. \x Krakowie w Druk. 
Dziedzickicy i Succcssorow. 8. 5 
części we 2 tomikach , 286 i 235 
sir. Fl^^yszlo około r. 1800. 

302^. Analogia między nauką E- 
wangelii i rozsądnym zdaniem 
siedm kazań przygodnych przez X. 
Gab. Jakubowskiego. Karmel. Bo- 
sego. 1 o błędach żydów miana do 
kahału w Komarnie Dysscrlacya 
Tomik I. w Przemyślu 1803. 8. 
(L. S.) ^ 

3029. Zbiór początków i prawi- 
deł potrzebę Religii Katołickiey wy- 
świecające — drukowane w Wilnie 



224 



TEOLOGJA, INSTITUCJA, DOGMATYKA. 



u Józefa Zawadzkiego vpe 2 To- 
mach in 8. r. 1814. Tom 1. 348. 
T. II. 297 str. 

3030. Wykład nauki katolickiego 
Itościoła względem tych wiary ar- 
tykułów, o które dyssydenci, oso- 
bliwie Kalwini sił* spieraią po fran- 
cusku przez Jak. Benigua Bossue- 
TA napisany — na polskie przełozo- 
źy, przez X. Miciiata Korczyńskie- 
go S. T. Dokt. Dziekana Katedr. 
Przem. Szkol narodowych nadzor- 



cy 



Z dodaniem niektórych szcze- 



gółów tyczących się życia i zdań 
wielkiego owego męża. we Lwo- 
wie nakl. Fr. Pillera. 1827. 8. 135 
str. i regestr. 



2031. Obrona Chrystyanizma 
przez X. Dyonizego Frayssi>ols 
Biskupa Hermopolitauskiego i t. d. 
Przekład Modesta Watta Kosickie- 
<jro Doktora Filozofii. Wydanie dru- 
gie poprawione. Tom I — IV. w War- 
szawie w Druk. Bibliioteki Chrze- 
ściauskicy przy ulicy Wspolney- 
N. 1650. 1828. 8. 

Tom I. 291 str. 5 kart naprzodzie i re- 
gestr. Tom II. 318 str. i 3 kart na prz. 
Tom III. 3o2 str. i regestr. T. IV. 338 str. 
i regestr. 

3032. Lettres d^Atticus ou con- 
siderations sur la religion catholi- 
que et le protestantisme par un An- 
glois Protestant. Cracovie 1828. 8. 
(Kat. Friedl.; 



3033. Co6paHienpHna4KoRTjRpani- 

Koe H 4yXOBHbIMT. GcoÓoMT. IlOUipe- 

ĆHoe HM)'mee b ce6-fe HayK.y o Ca- 
KpaMeHmaxi. , o ^ecnraa BoH<iHXT. 
IlpHKa3aHax"b o IIpHE3aHflXT, LI,ep- 
K.OBHbix'b, a O Hayi^-fe XpHcmiaHCK,ou 
CT. BWK;ia40Mi. CvMBOAa h^h Hcno- 
B'b/^aHiH Btpbi npaBocAaBHhiH Kamo- 
AHiecKiJ! — T-ynoME — MoHacrnbi- 
pa CynpacAcKaro , ^Hny C- BacuAia 
Be;iBKaro poKy aipic^ (1722) ^^a 
reHRapfl A^H i8. 4. 303 str. 

3034. Marein Kurzeniecki S. J. 
Nauki z Ewangelii na Niedziele i 
Święta Kościoła greckiego w Unii 
z Kościołem Rzymskim zostaiącego, 
przez X. Marcina Kurzeenieckiego 
S. J. z przydatkiem Katechizmu 
ninieyszego i większego, w Wilnie 
w Dr. Akad. S. J. 1752. A. 294, 
£44 1126 str. (L-S.) 

3035 a)Boroc»OBia co^ep^iainaji btj 
ceó-fe ncyneme o CBflmi>iX'b manHaxT>, 



o ^o6po^-tiiie.;jaxi> 6orocAoBCKHXT., o 

3anOB'fe^aX'b Bo/KiMX1. H l^epKOBHbIXT., 

o rp-fexax'Ł H Ka3HflXT> H Kapax'b v,ep- 
KOBHbixT. , BKpaniu,-fe co6paHHoe Jle- 
OHmieAi-blllennijmKHMT.. BoJ.bBO- 
B-fe 17^2. 8. (Sopikow. I. 56.) 

3036 b) BorocAOBia HpasoyiHnieA- 
Haa , coż^epJKairrafl bt. ce6t co6paHoe 
Bł-Kparai^t iiojHeHie o CBHmbixT. mań- 
Hax'b o ^o6po^tineA'feXT, 6orocAOB- 

CKHX'b , o 3anOB-fe;\-feX"b BO/KlHX'b , O 

3anoBt;\-feXT. u,epKOBHbiX'b , o rpt- 
xaxTj , o Ka3H-fexTi H KapaxT. i^epKO- 
BHbTXii. Cl. upnAomenieyi-h oóbnwbiH 
HayRH o ^orMaraax'b Btpu KaeoAHie- 
CRia H JleRciiKOHa C^aBeHCKO-UoA- 
cKaro , ocoóaMTj ^yxoBHbiM'b naiina- 
^e we npecHYmepoMTj napoxiaAHhiM"fc 
ĆAaroiiompeĆHOe. Btj MOHacmHptllo- 
MaeBCKOMTj HHHa cBamaro BacHAia Be- 
AHRaro poRy BonAoiEjeniH XpHcnioBa 
I7.'>6, mvnoim» H3^aHafl. 4. 153, 16 
i 44 kart. (Strojew N. 258). 



2. Cerkiew TTseliocInla. 

a) Katecheza. 

3037. KamHXM3HC'>.. Nieś wiź.l 562. bc^mi npaBocAaBHbiMi.XpHcniiflHaMl.. 
(BackmelsterEssay— Lel.BlbI.Ks.Dw.1.48.) BBAbHO 1585. fol. (Sopik. I. 123). 

3038. KainHXH3HC'b hah Hnysa 3039. KaraBXH3HC7. coHH«eHHbiM 



TEOLOGJA, DOGMATYKA, CERKIEW WSCHODNIA. 225 



KieBCKHMt MHinpono.iHmoM-b Ile- 

rapOM-h M o THAO K). KieBh i645. 8. 

Po polsku i białorusku. (Sopik. N. 557). 

3040. (Krotki zbiór kłahoczestnoy 
wiary, ttóniaczenie z polskiego). 
w Drukarni Laury Kijowo-Pie- 
czarskicj. 1645. 

(Ban. H.D. K.P. 1.133). 

3041. Zebranie krotkiey nauki o 
Artikulach wiary, iako Cerkiew 
Wschodnia uczy. w Ławrze Pie- 
czarskiey. 1645. 8. 

I (Ban. H. D. K. P. 1.135). 

Oba te pisma przytacza Bandtkie, wszak- 
że doroziimiewać się można, że są jcdnem i 
tem samem. Hoflmann de Typogr. p.58. nast. 
tytuł tylko łaciński przytacza z Bergiusa 
(Hist. Eccl. Ruth. p. 26) : Collectio brevis 
doclrinae de articulis fidei orthodoxae Ca- 
thoUciie Chrisłianae exscientia et doctrina 
Eccl. S.Orientalis Universalis ^post. inil- 
lustrationem et doclrmum in scholis discen- 
tibus Chrisłianis orthodoxis liberis ex dilti- 
cidatione et benedictione Religiosorum Se- 
niorum primo quidein liiujua Polonica nunc 
autem dialecto ^Ibo Russica typis edita in 
S. magno miraculoso Monasterio Petschju- 
rio Chiovico an. 1645. Można nawet mieć 
podejrzenie że i Numer 3039 od Sopikowa 



przytoczony jest tem samem pismem i że 
Mogiła oryginał po polsku pisał. 

3042.a)3o6paHbe KopomKoil HayKH 
o apTHHKyAaK-h Btpu npaBocJraBHO- 
KanioAHiecŁoó, xpHcmiaHCK.oH , HKt 
^♦^pKOG-b Bcxo^Haii anociiio;ibcKaH y- 
UHini, '^ sl ĄAH i^BHHenia jiWĄiii MOAO- 
^bix^ Ąo ĄcyKj no;\aHoe, ee JlBOBt 

npH l^ppKBH CUIO.ie»lHOU CB.Be^HKOMyn. 

FeupriH , pOKy cnacHmciHaro bo- 
UAorafimn rocno^HH i646 , Micana 
Maa 20 ^ene. /l,pyKORa^i An^pea 
CKoAbCRiń 4 przeszło 89 kart. 

Na odwrocie karty tytułowej herb Zeli- 
borskich 26 wier. IIpe^łMOBa Arsen. Zelibor- 
skiego Biskupa Lwowskiego. Pierwsze wy 
danie w Kijowie r. 1645. 
(Strojew. N. 105.— SopikowN. 1401 nast.) 
b) — — ctj CyiTpacA-fe 1788. 8. 
Wydane przez Roskolników. 

(Sopikow N. 1406). 

3043. BbiK^na^-b iia Om^e Hauii ; 

Tiepe;ło;r.ein, ci. rpeneciiaro na pycKia 

nsbiiih ApKHMaH^pHmdMT. JleoH- 

mieMi> KapnoGuzcMd. Bn;ibHo ł6ao.4. 

(Sopik. I. 114). 



1)) Apologja i Kontrowersja. (*) 



3044. Rycerz Prawosławno- Ka- 
tolicki Cerkwi Wsclioduiey. 4. 

(Kat. Ju.) 

3045. O Rządzie y iedności Ko- 
ścioła Boźejj-o , pod iednym Paste- 
rzem — Pieauie X. Piotra Skargi 
Soc. Jesu. w Krakowie. wDrukar- 
nicy Andrzeia Piotrkowczyka.1590. 
8. 363 str. oprócz regestrów i de- 
dykacji do Zygmunta III. (L. S.) 

W przedmowie powiada autor o wydaniu 
tegoż dzieła r. 1577, i że niezmiernie sta- 
ło się rządkiem. — Smotrzycki w dziele : 
Lament iedney S. Powszechney Apostoł. 
Cerkwi, w Wilnie 1610. p. 27 verso , cy- 
tuje w nocie na boku wydanie r. 1577. 
Siarczyński (II. 190) toż samo twierdzi i 
dodaje, iż było przypisane Konstantemu 
Xięciu Ostrogskiemu. 



3046. O e;\HHOu HcinHHHOH npa- 
BocAaBHOti Bfep-fe M cBamoii coGopHOH 
AnocnioAbCKofi nepKBH omKy^y Ha- 
MaAo irpiflAa u khko noBcro^y pac- 
iipocmpecfl. Bi Ocmpo3t i583. 8. 

(Sopik. N.570.) 

3047. Capita quibusGraeci etRu- 
tbeni a latinis in rebus fidei dissen- 

serunt Tradita ab Ant. Posse- 

vii>o de Soc. Jesu, in magno conses- 
su Procerum Joanni Basilii Maguo 
Moscoyiae Duci , tertio Martii 
M.D. LXXXII, in Ciyitate Moscua. > — 
Posnauiae in Offic. J. Wolrabi — 
M.D. LXXXV. 4. 24 str. 

Przypis. Januszowi Xciu Ostrogskiemu 
(OstroYiensi) Wojewodzie Wołynsk. dato- 



(*) Wiele pism do tego oddziału należących . 
skrócone. 

Tom II. 



łlbo zostało pominionych, albo tytuły 
29 



226 TEOL.^DOGM, CERKIEW WSCHÓD., APOL. I KONTR. 



Yirana : Posnaniae ex itinere mensę Janua- 
łio 1585. 

3048. OnwcB CHptiJ,!. onncćiine o 
pasHOcmH BocmonHoti D,epKBH c%3rt- 
iia/\HOH), Bił Heń ?Ke (f yH^aMemiiij chh- 
iTibiH npaBoc^anHbia ii,<"pKnn- V)^ 0- 
cmpoBt i5q8. 4. Bardzo rzadkie. 

(Sopils. N. 789.) 

3049. Me;iem iH^IIanipiapx.a Aag- 
KcaH^pincKaro ^ia^or-h o npanotMaB- 
HOH n npaB^HBou Bbp-fc , e^nnoKaGo- 
;iHMeckoii BocmoMHou iJ,t'pKBii, iipn- 
c^iaHHbiii KoHcmaHmHHy KoHimiiH- 
niHHOBHMy Khash) Ocinpo?KCK.oiviy. 6. 
m. i r. 4. 

Zapewne w Ostrogu drulsowane. 

(Sopik. N.613). 

3050. KHH?i5HU|,a. 3 ^pyKapHH 0- 
cmpo3CKoe: bt, ^tmo onn, cos^ania 
Mipa yłOS a om-h no iiAomH pome- 
cmsa rocno^ła Bura h cnaca H-iiuero 
Ic. XpHcnia ^-fema i 698 itohh i i cia 
KHH?KHii;a BM^^ana. 8. 144 kart. 

Zawiera w sobie listy Patriarcliy Ale- 
xandryjskic{jo Melecjusza. Zob. I\oty. 

(StrojewN./il.— Sopik. N. 596.) 

3051. Obrona S. Synodu Floren- 
skiejjo po^YSzecljiiejjo,... przez Pio- 
tra Fiedorowicza, w Wilnie Col- 
legium Ruskiejjo, J. M. X. Metropol. 
Kiowskieg^o, Rectora. Wydana od 
Gelasiusa Huson-skieg'o, Arcliiman- 
dritv Wilenskie}>o. W Wilnie Ro- 
ku Pańskiego 1603. 4. 92 str. i 6 
kart naprzodzie. {Li.S.)Zob.IVoly. 

3052. Święty a Powszeeliny So- 
bór we Floreneiey odprawiony 

na ź«)danie J. M.X. Bisknpa Kuia- 
wskiego , 'Kanclerza Koron,, i na- 
kładem iego wydaie się. w Krak. 
w Drukarni Mikołaia Łoba. R. P. 
1609. 4. 416 str. 

Przypis tłómacza Gaspra Pętkowskiego 
S. J. do Macieja Psfrokonskiego Biskupa 
Kujaw. Kanclerza Koron. Zob. Noty. 

3053. Prawilnoc Synlagma po- 
Iszczaniem innogogriesznabo Mni- 
cha Melella Smotryskoho w Kino- 
wi! Bralstwa Czerkownabo Wileń- 
skabo pri Cbramic soszestwiia pre- 
świalabo 1 źywotworaszczabo Du- 
cba. Lieta od woploszczenia Bo- 
ga słowa cc)((pi (1619) prawiasz- 
czu apostolski prestoł nelikia bo- 



zia Konstantinopolskia Cerkwe wse- 
Icnskomu Patriarsie H. OtcuTiino- 
feiu Wilenskomu że Kinowiu H. 
Otcu Leontiju Karpowiczu Arcbi- 
mandrilu w .lewin. 8. 

(Bant. H. D. K. P. I. 1^1). 

3054. E7Tavoc&ct)at,g abo Perspc- 

ctiwa Zebrana i napisanaprzcz 

Wiel.X.Kassiana Sakowicza przed- 
tyin ArebinjajidritęDubicńskiego.... 
w Krakowie w Drukarni Waleryana 
Piątkowskiego Roku 1642. 4. £19 
str., i 4} ark. na przodzie. Zoh. 
Noty. 

3055. Pacbomiusz Orański Woy- 
NA Episkop Piński. Zwierciadło al- 
bo zasłona naprzeciw Perspektywie 
X. Kassyana Sakowicza, w Wilnie 
w Dr. Bazylianów. 1645. 4. 

(Sicnk. Dod. do Bent.) 

3056. ***"•' yźl(^0^ abo Kamień 
z procy prawdy Cerkwie swlęley 
PrawosławireyKuskiey. Na skrusze- 
nie falecznocieniney perspektywy 

od Kassiana Sakowicza Roku 

P. 1642 w Krakowie w^ydancgo. 
Wypuszczony. Przez pokornego 
Oyca Eyzebia Pimi>a. Et qni ceci- 
derit super lapidem istum confrin- 
gelnr : super (jnem vero ceciderit, 
conteret enm. Mattb. 21. Versu 44. 
W Monastyry Swiętey y Czndo- 
tworncy Ławry Pieczarskiej Kijow- 
skiej. Anno Domini 1644. 4. 424 
str. i 2 ark. na przodzie. 

Na odwrocie tytułu herb Maximiliana 
BrzozowskicgoPodstolegoWojewodztwaKi- 
jowskiego iC wier. pol. pod nim. Zob. ISoty. 

3057. Obraz prawoslawneyCer- 
krwi Wscbodniey przez Arcbyman- 
drytę Monastyrji Skickiego. (Jana 
Dubowicza). r. 1645. 4. 

(Ju.^ Por. Siar. II. 148). 

3058. Kamień przeciwko Kamic- 
iilowi to iest rcfntacya Kamienia 

w Kiiowie wydrukowanego 

przez X. Tlicopłiila Rutkę S. J. 
Tbeologa wybrana 1 — drukiem po- 
dana. Rokn — 1690 w Lublinie. 
w Druk. Coli. S. J. 4. 73 str. i 6 
kart na przodzie. 

Przypis. Leonowi Zaleskiemu Episkopo- 
wi Władziniier. i t. d. 

3059. Consideracie Podane 



TEOL., DOGM., CERKIEW WSCHÓD., APOL. I KOINTR. 227 



siib aiispiciis J. W. w Bodze Prze- 
wiciekneg^o J M. Xicdza Abrahama 
Woyny z Boźey y Aposlolskiey 
Stolice Jaski, Biskupa Wilenskiejfo, 
Priinasa W^ieli^ie^o Xięslwa Litc- 
\\'skic{jo przez Xicdza Jana Krecz- 

MERA ^v Wilnie Typis Acad. 

Socict. JesH. Anno 1648 Ferb. (sic) 
20. 4. 99 str. 9 karty naprzodzie 
i 3 na koticu. Druh gocki cursive. 

Na odwrocie łjarty tytułowej Lcrb bisku- 
pa Trąby i pod nim wiersz Psalmisty: Do- 
minus in \oce Tubae i 2 wiersze polskie. 
Przypis. Bisk. Wojnie, datowane w Wer- 
kach R. 1648. 20. Febr. Zob. Noty. 

3060. Status et ritiis Ecclesiae 
graecae, graece descripti a Cliristo- 
plioro Angelo Graeco, latine antem 
conycrsi a Georgio Theloyio Eccle- 
siaste Dantiscano in templo Paro- 

cbiali. Cum eiusdem annotatis 

— Francofurti sumpt. J. Bcyer. 
M.DC.LY. 12. I9d str. i 2 ark. na 
przodzte. 

Przypis. Senatowi miasta Gdańska, gdzie 
powiada tiómacz, iz rodem jest z tego mia- 
sta , a tłómaczenie to dokonał z polecenia 
Jana Mochingera , podczas bawienia się 
swego w Akademji Rostockskiej. 

3061. Stara Wiara — przez 

X. Benedykta Pawła Boyma Tbeo- 
loga Soc. Jcsn — Vilnac, tvpis A- 
cad.S.J. 1668. 4. U4 str. iSkart 
na przodzie. 

Dedyk. do Hieronima Kryszpina Kier- 
szensteyna Wielkiego Podskarbiego y Pi- 
sarza Ziemskiego W. X. Lit. etc. — dato- 
wana z Wilna 1668. Przeciw temu dzie 
łu pisał Łazarz Baranowicz i Galntowski, 
Zob. niżej : Dogmat, w szczególności : 
Stary Kos'cioł i t. d. Boym nmarł 
w Wilnie r. 1670. (L. S.) 

3062. Nowa Miara Starey Wiary 
Bogiem Ydzielona Jaśnie w Bogu 
Przeoświeconemu Jego Mości Oy- 
cu Łazarzowi Baranowiczowi Ar- 
cbiepiskopowi Czernibowskiemu , 
Nowogrodzkiemu y wszytkiego Sie- 
wierza Z Typograpbicy Ar- 



cbiepiskopsfciey w Nowogródku Sie- 
wierskim zostaiąccy. R. P. 1675. 
Aźe tysijjc lat iako dzień wczoraj- 
szy. Psal. 89. ■^. 4. według kom- 
putu Prorockiego , od Narodzenia 
Pańskiego ieszcze y dnia drugie- 
go nie masz iak iest wydana. Kró- 
lowi wieków nieśmiertelnemu, nie- 
widzialnemu samemu Bogu cześć y 
cliv\ala, na wieki wieków. A. 1. 
Tim:I. Tlr.ll. 4. 354 str. H£ karl 
na przodzie. 

Eugeniusz Metropolita, C^iOBapb Hcraop. 
^I. II. p.317. wymienia rok wydanial67y. 
Zob. Noty. 

3063. Quaestiunculae controver- 
sae.... expositae per unum Romano- 
Łatinuni. A. D. m.i)C.lxxxi. Typis. 
Monast. ()liven. S. O. Cist. im- 
prim. S. J. Fritscb. Factor A. D. 

M. DC. LXXXII. 

3064. Joanicynsz Galatowski. 
Odpowiedź Greko- Rossyiskiego 
Kościoła Rzymianom na icb xicgę 
Fundament Wiary, napisaną przez 
Jezuitę Skarga, albo wskazanie fun- 
damentów, na którycli lacinnicy 
przeciwko Rossyan utwierdzała 
swoią now.-^ wiarę. W Czernikowie. 
1683. 4. (Dzień. Wil. 1822. H. 329.) 

3065. Tbeopb. Rutka S. J. Ora- 
tor ad Ecclesiam Orientalem D. Au- 
relius Augustinus lalinc et poloni- 
ce. Calissiityp. S.J. 16J2. 4. 

(Sienk. Dotl. do Bent.) 

3066. AugUStinl LuDIE^ilECKI. 

Quaestiones controyersae cum mo- 
dernis Graecis. ok. r. 1755. 

(Jan. Lex. II. 194). 

3067. Rozmowy między wątpią- 
cym i przekonanym o prawowiei- 
ności Wscbodnicgo Greko-Rossyj- 
skicgo kościoła. Tłómaczone z ros- 
syjsliiego. S.Petersburg, w drukar- 
ni K. Krają. 1829. 8. i3£ str. 

Autorem jest Fiłaret, Metropolita Mo 
skiewski. Zob. Noty. (Noty Rogal.) 



3068. IvainHXH3Hci, no ./Ihuiobckh hmh oini Bo?KecaiBeHHbixT. nncawia, 
or.^ameHie , CiycKiiMi, me ilasfaiKOWh EBaHreAbCKia nponoBli^H , Ano- 
Hapni^aemcfl Beci^ocAoBie , HaCpan- cmoABCKHKt ynealH h cBBinMKt Bo- 



228 



TEOLOGJA, DOGMATYKA, INSTITUCJA. 



roHOCHbiXTi omei^Ti, bTi nonpocax'b H 
oraB-tn]ax'b, peKiue bo oćpaa-fe xomii- 
maro pasyiii-feniH h bt> o6pa3b Mory- 
ucaro paajMi ^amn. H3^aH0 Cma- 



pOo6pH4UjaMH B-b TpO/^Ht, I788. fol. 

393 kart. 

Pierwsze wydanie w Moskwie r. 1627. 
(Sopikow N. 556). 



3. Pirotestanty^ziii. 

a) ff^y znanie fViary. 



3069. Wyznanie Wiary Chrze- 
ściańskiey JanaSeklucziana Bakala- 
rza Lipskiego fe. m. i r. 8. 

Friese Beytr. zur Reform. Gesch. II. Th. 
Ir. Bd. p. 164 w nocie' opisując cxeinplarz 
który widział , powiada , iz w podłuz ma 
formę oktawo małego, w szerz mcdjanu. 
karty .nieliczbowane , a półarkusze litera- 
mi u dołu znaczone. Domys'la się ze wy- 
szło to w Królewcu r. 1540 lub 1541 , ile 
ze ezemplarz w Preussische Saniml. str. 89 
wspomniany, już r. 1544 był widziany o- 
prawioMy. Por.Salig.Hist. der Augsp. p.538. 
— Ringeltaubc Beytr. zur Augsbur. Gonfes- 
sionsgesch. str. 85. i Arnold HIstoire der Kd- 
nigsberg. Univ. 2r Th. p. 554 wątpią o by- 
tnos'ci przekładu tego Seklucjana. 

3070. Formuła fidcitradita inSy- 
nodo ProYinciali , quae Louitij in 
Polonia celebrata cst anno h.d.lyi. 
XI. Septemb. et Confessio lUustris- 
simi Principis ac Domini D. Chri- 
stopliori Diicis Yirtembcrgensis etc. 
Coneilio Tridcntino oblata, m.d.łii. 
Pro Antidoto. m.d.lyi. 8. 12 kart 
na przodzie , gdzie się mieści For- 
muła fidci, z dedykacją do Jana Bo- 
nara z Balic Kasztelana Bieckiego, 
datowana z Królewca Idibus De- 
cembris 1556. zporf/>i.cemVergerius, 
oraz 79 kart^ po iednej str. liczbą 
znaczonych^ gdzie iest Confessio 
Principis Yirteubergensis , z oso- 
bnym tytułem. , na którym ivyraio- 
no : Reg-iomonti Borussiac excude- 
bat Joannes Daubmannus m.d.łyi. 

(Bibl. Ossol. L. S.) Zob. Noty. 

3071. Confessio, to iest Wyznanie 
Wiary Chrześciaiiskiey, J. R. Mci 
Panom a Radom Koronnym Xicn- 
dzu Arcybisknpo%\i Gnieźnieńskie- 
mu y wszem Biskupom Polskim 
przez XiendzaStan. Lutomirskiego 
podano. Prze które wyznanie iako 



niesłusznie iest (oprócz wszelakiey 
nauki SłowaBoźegojCacerzcmosąn- 
dzon każdy tu obaczc... Drukowa- 
no w Królewcu pruskim przez Jana 
Danbmana 1556. 4. {L,S.) Zob. Noty. 

3072. Confessio Augustana. To 
iest : Wyznanie wiary niektórych 
Xiąźąt i Miast Niemieckich , poda- 
ne Cesarzowi Carolusowi, na Sey- 
mie Augsburskiem Roku mdxxx. 
K temu przydana iest Apołogia tey- 
źe Konfessyi przełożona i druko- 
wana nakładem J.M. Xiąźccia Pru- 
skiego i t. d., ku pożytku Kościo- 
łów J. M. X. Polskich M.D.LXI. 4. 

Po przedmowie , na osobnej karcie 
czytamy: Przełożono w.Tczyk Pol- 
ski przes Jana Radomskiego, a Dru- 
kowano \y Kroliewcu Pruskim przez 
Jana Daubmana Roku Narodzenia 
Zbawiciela y Odkupiciela naszego 
Pana Jezusa Krystusa syna Bożego 
y Panny Maryey 1561. Dokończo- 
no w dzień Zwiastowania Panny 
Maryey. 4. 59 kart. (Bib. Puł.L.S.) 

3073. Confessio Augustanae Fi- 
dei. To iest, wyznanie Wiary Krze- 
ścianskiei, niektórych Kurfiirsslow, 
Kxiążąt, Grabiów, wolnych Miast, 
y rozmaitych Uczonych ludzi w sło- 
wie Bożym, a przełożonych Kościo- 
łów iegoSwictych yAkademij, któ- 
re było Jego Cesarskiei Miłości 
Rzymskiemu Karolussowi, thego 
imienia piątemu, naSeimie Anspur- 
skim offiarowane Roku 1530. A te- 
raz nowo z wielką pilnością a pracą 
z łacińskiego języlsa na Polski przez 
Marcina Kwiatkowskiego z Roiyc 
przełożone , dowody z Pisma świę- 
tego i wybornym porządłsicm oślia- 
chcione y objaśnione ku Ićći y eh wa- 



TEOLOGJA, DOGM., PROTESTANT. WYZN. WIARY. 229 



Je Bożei y rozmnożeniu iego słowa 
świętego. Drukowano Roku 1561. 
4. 30 ark. 

Przypis, tłómacza, Rafał. Działyńskie- 
mu Wojewodzie Pomorsk. Kasztelan. Brze- 
skiemu. Zob. ISoiy. 

3074. Confessia albo Wyznanie 
Wiary powszccliney Kościołów 
Clirześciaiiskicli Polskicłi. Przydan 
iest Konsens Sendoniirski w Sen- 
dom. 1570. w Krakowie drukował 
Maciey Wicrzbicta 1570. 8. Zoh. 
Noty. (Katal. Bibl. Sluc.) 

3075. Confessia. Wyznanie Wia- 
ry powszecliney Koscyołow Krze-' 
scyańskicli Polskicli Krotko a pro- 
stemi słowy zaniknione wedle po- 
dania Apostolskiego i Starych Do- 
ktorów. Którego sie zgodnie trzy- 
maią ludzie Krześciąiiscy Rzeszey 
Nieniieckiey mało nic wszędzie , 
wHciwetyey, w Anglicy, weFran- 
cyey, w Szkocyey,w Daniey, w Czc- 
cliacli, w Węgrzech, w Nidcrlan- 
cie, y po wszystkich stronach świa- 
ta. Wydana dla tego, aby wszem 
wiadomo było, że nie nową ani obłę- 
dliwą wiarę trzimamy, aJe staradu- 
wną (sic) Apostolską , Powszechną. 
Z nowu Drukowana. Przydan iest 
Consens , to iest zezwolenie spoi- 
nę w Sendomicrzu uczynione: y 
Act Synodu Generalnego w Krako- 
wie Zebranego. Nakońcu: W Kra- 
kowie. Z Drukarnie Macyeia Wirz- 
byęly, Typographa J. K.M. Roku 
od iNarodzenya Syna Bożego 1574. 
8. 279 str. wespół z dedykacją do 
ZyymuntaAuyusta. Nadio Acta et 
Conclusiones sive Canones Synodi 
Gcneralis Cracoviae habitac Mensę 
Octobri Annol573. łnterregni tem- 
pore : dum Sereniss. PrincepsHen- 
ricus D. G. electus Pol. Rex,M. D. 
Lit. cle. summo cum desyderio ex- 
pectatur. 30 kart nieliczb. po pol- 
sku i po łacinie z dedykacją łaciń- 
ską do Henryka. Dzieło niezmier- 
nie rzadkie. (L. S). 

307G. Confessia Wiary którą Au- 
gustanską albo Augspurską zowią, 
niezwyciężonemu Cesarzowi Caro- 
łusowi Piątemu , na Seymie wiel- 



kim w Auspurku od przednich Ksią- 
żąt i miast Rześkich podana Roku 
1530 dnia 26 Czerwca. A potym 
od wielu Królestw, Księstw, Krain, 
Miast, domów, zacnycli y ludzi po- 
spolitych dobrych, y tu w Polszczę, 
w Litwie, w Prusiech , w Inflan- 
ciech , ku >vyznaniu prawdziwey 
Wiary Chrystusowcy i nauki iego 
ku sprawowaniu nabożeństwa , a 
ku przyięciu i oświadczeniu iedno- 
ści y społeczności swięley pochwa- 
lona y przyięta. Także jako zda- 
wna , za własną Conłessyą Zboru 
Poznańskiego y innych w Polszczę 
Kościołów, na ięzyk polski właśnie 
przełożona, przyięta y wydana, 
przez Erasmusa Głicznera, tych Ko- 
ściołów w Polszczę Superintenden- 
ta. Drukowano w Gdańsku u Jakoba 
Rhode, rokul^ańskiego 1594. 4.(L.S.) 

Przedmowa podpisana 1 Dceemb. 

3077. Confessia Auspurska albo 
Wyznanie Wiary Chrześcianskiey, 
od Przednich Książąt y niektórych 
Miast w Rzeszy INiemieckiey Cesa- 
rzowi Chrześciańskiemu JMści Ka- 
rolusowl Piątemu s. p. w Mieście 
Rzeszy głównym Auspurgu na sey- 
mie walnym podane y publikowane 
Roku 1530 dnia 26 Czerwca. A 
potym od niektórych Królestw , 
Wiele zacnycli Książąt, Państw, 
Krain, Miast, ludzi rożnego Sta- 
nu, ku wyznaniu prawdziwey Kry- 
stusowey nauki, a oświadczeniu ie-. 
dności S. przyięta. JNa ięzyh pol- 
ski z niemieckiego wiernie przeło^ 
żona y wydana pi-zez Caspr a Diri- 
ga Kaznodzieię i sługę Bożego 
w Grzymało wie. (1. Tini. 6. Boiuy 
dobry boy wiary, uchwyć się ży- 
wota wiecznego do którego iesteś 
wezwań, y wyznałeś dobre wyzna- 
nie przed wicią świadków) w Tho- 
runiu, drukował FranciscusSclinell- 
boltz 1635. 4. (L.S.) 

Kasper Dierig rodem z Poznania umarł 
21 Febr. 1641. Thomas p. 45. 

3078. Confessio Gcneralis doctri- 
nacecclesiarumreformatarum in Rc- 
gno Pol. et M. D. Lit. in colloąuio 
TJioruuensi exhibiŁa. d. 16 Sept. 



230 TEOLOGJA, DOGM., PROTESTANT., WYZN. WJARY. 



1645. po łacinie i polsku, b.r. 4. 
(Sienk. Dod. do Bent.) 

3079. Wyznanie Wiary na zborze 
Toruńskim podane 1645 roku. llum. 
na polskie przez Andrzeja ff^ęgier' 
skiego, druk. 1647. (B. J.17;. 

Ckristliehe Glaubensbcnkentniss 
samtlieker Slaiide Polens An}>sbur- 
giseber Confession wie dieselbe auf 
dem Yom Yladrslao IV im Jabr. 1645. 
angestelllen Coiloąiiio Charitativo 
zu Tborn scbriftiicb yerfasset wur- 
de, lateiniscb und deutscb. Dauzig^ 

1657. 4. (Sienls. Dod. do Bent.) 

Musiało być najwięcej Vvydań drukowa- 
nych za granicą i tak w Lipsku r. 1655. 
Zob. N. 3083. W Lesznie wyszła taz Kon- 
fcssja r, 1692. Zob. tamże. 

3080. aj Symbola Fidei Christia- 
nae Catbolica : To iest Powszecbne 
Nauki y Wiary Gbrześcianskiey 
Wyznania, z cudownymi icb Hi- 
storyami : a po nieb II. Gonfessia 
Auszpurska, abo Wyznanie Nauki 
y Wiary Ewanjelickiey od KurGr- 
stow , Xii)źąt , y niektorycb Miast 
w Rzeszy Niemieckiey, a w Mieście 
Ausspurku na walnym Seymie, Ro- 
ku po Narodzeniu Pańskim 1530. 
Dnia 25 Gzerwca , Garolowi Piąte- 
mu s.p. Gesarzowi Rzymskiemu po- 
dane y jawnie czytane, wedłujj E- 
xemplarza Łacińskiego na ięzyk 
Polski wiernie przetłumaczone , a 
z Historyą jego świeżo wydane: 
111. Katecbizm błogosławionego Oy- 
ca D. Marcina Lutbera mnieyszy : 
Do czego się przywiązały. IV. Zy- 
gar Katecfiizmowy, alboliatecliiza- 
cya Wileńska: V. Gatecbizacya Tu- 
recka , albo Turczyna niejakiego 
■w Sztokbolmie, Roku 1672, dnia 30 
Lipca , jawnie ocbrzczonego, krót- 
kie w Wierze Gbrześcianskiey ćwi- 
czenie , Językiem Tureckim poda- 
ne y zpisane przez X. Jana Hekbi- 
NiusA, bywszcgo niekiedy Saskiego 
w Welinie Kaznodzieje. We Gdań- 
sku, nakładem Gbristiana Manskla- 
pa, drukował Dawid Frvdrvcb Rbe- 
te Roku 1675, 4. i3S str. i 4 karty 
naprzodzie. (L.S.) Zob. Noty. 

b) w Brzegu u Gottfryda 

Trampa Roku 1730. 8. 

V  



Jest to drugie wydanie staraniem Piotra 
Gottlleba Kolchcna. (L. S.) 

3081. Nieodmieniona Auszpurska 
Konfessya, która roku 1530 dnia 25 
Jun. na Walnym Seymie Rzym- 
skiey Gesarskicy Jego Mości Nay- 
sławnieyszemu Panu Karolowi pią- 
temu od Prolestulącycli Rzeszy Nie- 
miec. Stanów podana, a teraz z przy- 
danymi pytaniami i odpowiedziami, 
ku pomnożeniu następuiącego od 
Szlacbetney Rady Miasta Gdańska 
na trzecią Niedzielę po Troycy S. 
(będzie dzień 25 Junii) naznaczone- 
go święta dziękczynienia w Bogu 
Świątobliwego Nabożeństwa na 
swlat wydana. We Gdańsku znay- 
duie się u Tbom. Jana Szreibra Szła- 
cbet. Rady i Gbwałeb. Gymnas. 
Drukarza. (1708). 12. (L.S.) 

Bant. H. D. K. P. IIL 90. powiada, ii 
tłómaczem tego Wyznania Wiary był Jan 
Moneta. 

b) tam. 1730. 12. 

(Bant. 1. c.) 

3082. Nieodmicniona Auspnrska 
Konfessya , jak ta Roku Pańskiego 
1530 dnia 15 Gzerwca wAuspurku, 
całemu Rzynisliiemu Gesarslwu od 
niektorycb Książąt i Miast Ewanje- 
lickicb podana się znajduic, tą te- 
raz po szczęśliwie odlożonycb dwu- 
stu ieciech, jak wtorym powszech- 
nego , czystego Kościoła Luterskie- 
go bardzo radosnym Jubilaeuszu, 
prostakom naybardziey wydał, cum 
Gons. elAppr. Tbeol. Facult. Re- 
giomontanae, X. Marcin Zygmunt 
ZIełenski Pleban Luterskiego Ko- 
ścioła w Królewcu Pruskim. W Lip- 
sku , nakładem y Typem Bernb. 
Gbrystopba Breilkopfa, Roku Pań- 
skiego 1730. 8. (L.S.) 

3083. Gonfessio Fidei quam Sta- 
tus , Cives et Ecciesiae in Polonia, 
Prussia et Litliuania Jnv. Gonf. Aug. 
addictae in GolIoq. Gbaritat. Tbo- 
runii A. mdcxlv. Iiabito primum Se- 
reniss. Regis Poloniarum Yladislai 
IV Legato, Dn. Georgio Ossalin- 
ski (sic) deinde Ipsi Sereniss. Reg. 
Maiest. tradideruut, denuo iuxta 
exemplar Lipsiens. A. 1655. recusa 
cura Samuelis Giintberi Pastoris 



TEOLOGJA, DOGM., PROTESTANT. , KATECHIZM. 231 



Lcsnens. cl Ecclesiariim J. A. C. 
addietariiiii per Malor. Polon. Se- 
iłioris , GpHani mdccxxxv. Aj)ii(1 
Georjjium Marcurn Ktiocli. 4. I.'i2 
sir. z tytułem i texlem niemieckim 
oboh. Zoh. jyolij. 

Zob. o \ryclaiii.acłi Lonfessij polsliicli : 
Jac. Frid. jieiminanni Catal. Itibliotlie- 
cue Thcolo(ficae System ntico-Criticus I*. I. 
1'ieussisclie Zehenden der Attysyurtfischen 
Confession T. II. ;». 780. Rinyeltaube 
lieylraff sit der Augspurgsctien Confes- 
sions (icschichte. Cletnent T. II. jt. ^37 
— 244. Suliy Gescliichte der Autjsp. Conf. 

2084. Jiidiciuin alltoro/sądclf iiie- 
llorycli l\alhollkow o Confessloy 
i)( (!oiMirslilev, Ho_l,u 1570 wyclaiiey. 
W litorym sic Inlszc y hłv<ly lny to 
Gonfcssiey poprosili poka/iiii) , a 
prawda icdiwgo Po wszi-clinojjo Ko- 
ścioła sama sie hroiii. Nakoiicu: 
W Kraliowie w Dniliariii Mi!:ołaja 
Szarirfiibcrjjpra 1570. 8. 264 karl 
liczb. Jiegestru 24 kart. Frzedmo- 
tvy do l\róln IŁ kart i 4 regestru 
ogólnego Art yls ułów. (L.S.) 

Dedykacją podpisali : prawdziwie wier- 
ni y posłuszni poddani ISiehlorzy Katho- 
liliowie. (t.j. Jezuici). Por. Jablonsl.i Hi- 
storia Consensus Sendomir. (L.S.) Wydał lo 
pismo Wujek za namową Kariikowskiego 
liiskupa Władysław, i innych. 

(Acla Hist. Eccl. nost. lemp. X. Bd. p.572). 

3085. A. Pos«EviM Judiciiim dc 
Coiifcssionc (ni yocanl) Anjjuslana; 
ac ntiin adinittcndi sini liacrctici ad 
publicuin dc fide colloqninni. Dc 



Dcsiderio Erasmo adqiieni novi A- 
rianl proYocaiil. — DePicardica Sec- 
ta , niixta Caivinisnio cl Anaba- 
|>li.snio. l*osnaiiiac iii Offic. J. Wol- 
rabl 1580. 8. 103 str. oprócz listu 
przypisanego do Zygmunta Batore- 
go Xiccia Siedmiogrodzkiego i re- 
gestru 12 kart. (L.S.) 

3086. Abraliami CALOviiCalvini- 
stica in approbanda et subscribcnda 
Anj;;'iistana confcsslone. DantiscI 
1643. 4. (Cat. Janss. 1686). 

3087. Gcorgiiis Calixtus. Anim- 
adycrsloncs in Gonfcssioncm Tho- 
riinciisctn a Kcforinalis a 1645. in 
Colloąuio oblatani, 6. m. 1645. 4. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3088. Apolojjla der Aii{jspur{jl- 
scheii Confession. Dantzig 1700. 12. 

(Compen. Pries. BIbl. p. 173). 

3089. Konfessya albo Wyznanie 
Wiary jcdnostaynyni {nonsensem y 
z{>odą wszystkicb zborów Kalwiń- 
sblcji iiłożoiic, a przez W. X. Jana 

Pos/AKOWSKIEGO Soc. JcSU TOZ- 

tr/ąśnione icźeli się zfjadza z Sło- 
wem Boźyni y z nauką starodawne- 
go kościoła za pasterski) benedykcyą 
y hoyną ninnilieciicyą JW. — JX. 
Antoniego a D^-nibowa Gura Dem- 
bowskiego Biskupa Płockiego — do 
druku podane. ^v Warsz. w Druk. 
Cołle^y. S. J. A. D. 1742. 4. 370 
str. i 4 kart na przodzie i regestr. 
Pr/ypis. tcmuz Dembowskiemu. 



b) Katecheza. 



3090. a) Katechizm Sekllciana. 
■w Królewcu Priiskiem 1541. 

(Miscell. Crac, 1814. p. 93). 

b) Calecli:sniiis i t. d. nanowo 
wydany przez Jana Sekluciaisa 
w Królewcu !54G. 

(Leł. Bibl. Ks. I. 193). 

c) Catccliisuius to icsl nauka na- 
przednicisza y potrzebnieisza ku 
zbawyeniu o wierze Krześcianskiey 
przez Jana Sekluci. , nowo wyda'- 
n Y w Królewcu Pruskim mensę Ju- 



nio. Na końcu: w Królewcu wi- 
tłoczono... (u Jana) Weinruha La- 
ta Bożego 1547. 8. 6 ark. Typ go- 
cki piękny. Zob. Noty. 

Przypis.: Stanisł. Kiczgolowy Stolniko- 
wy Wiel. Xięstwa Litew. Staroście Kore- 
ckiemu y Dubieckiemu. Bandtkie H. Dr. 
K. P. HI. 85. nazywa drukarza JanWcin- 
ricli, Lelewel Bibl. Ks. Dw. I. 194, Jan 
Weinrcieh." 

d) — — w Królewcu w Druk. 
Daubinana 1568. Zob. Noty. 

(Ban. H. Dr. Kr. P. UL 91). 



232 TEOLOGJA, DOGM., PROTESTANT., KATECHIZM. 



3091. ***Cateclusmus, to icst, zu- 
pełna nauka Clirzcsciauska , przez 
Jana Breinciusza , z pisma Proro- 
ckiego i Apostolskiego zniesiona , 
który możesz dobrze matą Biblią 
nazwać. Abowiem to %vszysko 
w sobie dostatecznie zawiera, co 
iest ćwiczonemu w pańskim słowie 
człowiekowi , wiedzieć potrzeba. 
Drukowano w Królewcu Pruskim 
przes Jana Daiibniana. 1550. 4. 
cccxciiii kart i 9 na przodzie. Druk 
gocki. 

Przemowę tegoż roku z Królewca datO: 
waną podpisał tłumacz Ostaphi Trebka. 
Zob. Noty. (L.S.) 

3092. KainHXH3Hc-b mo ecm-bHay- 
Ka cmapo^aBHiiH XpHcujiaHCKafl, um-b 
cBeraoro nucMa , ąar npocniwx-b aio- 
fl,eii il3MK.a pyciioro, bt> nbiniaHiax'b 
M omKaa-feK-h cbópana. Bi. HecBHm-fe 
1562. 4. 259 kart Bardzo rzadkie. 
Zob. Noty. 

(Sopik. I. LI. 123.— Strojew N.15). 

3093. Repetilio Corporis Doctri- 
nae Ecclesiasticae , Albo, Powtó- 
rzenie summy a gruntownego za- 
mknicnia, prawey , pospolitey , 
cbrzcściańskiey Kościclney nauki, 
iako ona z słowa Bożego w wy- 
znaniu Augspurskim, Apologiey, 
y w Szmalkałdsl;icb Artykulecb, 
zebrana iest , y od Ksitjź«;eia Jego 
M. wiernycli Stanów ziemskich, y 
poddanych. Duchów nycli i świec- 
kich . w Xięstwie Pruskim iedno- 
myślnie y stale zezwołona y przy- 
iclu iest, krotko zebrane. — INa świa- 
dectwo iednomyśłnego stałego wy- 
znania , prawey szczyrey nauki , 
przeciw wszystkim skażam y Se- 
ctam, które y tam ysam, pod przy- 
krycim wyznania Augspurskicgo , 
z Zcbraniacli (tak) zasmucenie y ros- 
targnienie czynią. — Imprimowano 
w Królewcu Pruskim u. Tana Daub- 
mana. 1569. 4. 74 kart po ied. str. 
liczb, i arkusz! początkoioy edyktu 
Xcia Pruskiego po polskti datoiu. 9 
Junii r. 1567. ISa końcu podpisy 
Duchoivieństwa. 

Zanotowano na exempl. Puł. iz Jan i{a- 
domshi, który Konfessją tłumaczył, jest 
tłonjaczem tego pisma. (L. S.) 



3094. O Przednieyszycli Wiary 
Christianskiey Artykulecb, To iest, 
o Bogu iedynem, o Synu iego, y o 
Duchu Świętem, Wyznanie proste 
z pisma świętego, przez Simona 
Budnego krotko spisane, a za ze- 
zwoleniem Braeiey niektorey w Li- 
twie y na Rusi wydane. Ktemu O- 
brona tegoż wyznania broniąca , 
przez tegoż napisana. Drukowano 
w Łosku, przez Jana Karcana, 1576. 
8. 26 ark. 

Samo wyznanie zajmuje tyłko dwie kar- 
tlu. — Obrona zas' tego wyznania składa ni- 
niejsze dzieło dosyć rzadkie. (L. S.) Zob. 
Noty. 

3095 a) Wykład Katechizmu Ko- 
ścioła Krześcijanskiego, z Pism 
swiętycłi dla wiary prawdziwey a- 
twierdzeuia,a fałszywcy się ustrze- 
żenia, napisany przez K. Pawła Gi- 
lowskiego, Kaznodzieię Słowa Bo- 
żego prawdziwego. 1579. Na koń- 
cu: w Krakowie Roku P. 1579. 4. 
352 kort, i 8 na przodzie. 

Dedykacja : Ostaphiejowi Wołowiczowi 
Kaszteilanowi Trocłiiemu, W. Ks. Lilbew. 
Podkancicrzemu, Staros'cie Brzeskiemu etc. 
i Fiedorze Sapieszance Wołowiczowey.^ 
Bant. H. D. K. P. II. 133. przytacza exem- 
plarz z Dedykacją do Piotra Zborowskiego 
Wojewody i zony jego Barbary z Mirowa. 

b) Wykład Katechizmu Kościoła 
Krzcsciianskiego, s Pism Swiętycłi 
dla wiary prawdziwey utwierdze- 
nia , y fałszywcy sie ustrzeżenia, 
napisany, a theraz znowu s popra- 
wą y przyczynkiem wypuszczony 
przez K. Pawła Gilowskiego Ka- 
znodzicie słowa Bożego prawdzi- 
wego. — Przydany toz iest odpis 
przeciwko Czechowicowi Nowo- 
krzczeiiskiemu Ebionicie, który byt 
wypuścił swoy rozsądek przeciwko 
temu Katechizmowi, na artykuł 
przednieyszy o Bogu, dosyć nie- 
słuszny a błędu pełny. b. r. im. 4. 
■408 kart czyli listów z jednej stro- 
ny liczbow. , 2 karty na przodzie 
i regestr. 

Przypis. Os tapbiciowi Wołowiczowi Ka- 
sztelanowi Wileń. — Obie te edycje są 
w Bibl. Ossol. 

c) Wykład Katechizmu i t. d. 
Przydaaiiy też iest reiestr rzeczy 



TEOLOGIA, DOGM., PROTESTAN., KATECHIZM. 235 



tbych które są tu w tych Księgach 
irypii^ane dla łaciiiej<izeg'o nalezie- 
nia. Przydany też iest odpis przeci- 
^Uo Czecliowiczowl nowokrzczeii- 
skieinii Ebionicie który był wypu- 
ścił swoy rozsądek przeciwko te- 
mu Katechizmowi na artykuł prze- 
dnieyszy o Dogu dosyć niesłuszny 
a błędu pełny. Nakładłem -W. J. M. 
Paniey Doroty Samboreckiey z O- 
krzcic y OstrowaZawiszyn^yKastel- 
lanowcy Witcpskiey i t. d. w Zey- 
mach, drukował Jakób Markowicz, 
r. 1605. 4. 

Dedyfc. do Zawiszynej, od Jakóba Cie 
szcckietfo Kaznodziei wZejmach. 

(Bibl. Stuc.) 

Przeciwko temu KatecŁizmowi pisał Mar- 
cin Czechowicz. Zob. niżej N.3128. 

3096. Traktat albo Krótkie oka- 
lanie o wierze prawdziwey Krze- 
śćianskiey, która iest , Aby slbąd 
wszelki człowiek poznawszy ią żył 
tu na świecie w niey, a potym kró- 
lował w niebie na wieki, gdyż spra- 
wiedliwy własną wiarą żywię, iako 
Prorok napisał. Przez Księdza Pa- 
Avła Gilowskiego wiernie a praw- 
dziwie ze słowa Bożego szczyrego 
spisany, b. m. i r. 8. 93 kart po 
jednej stronie łiczbowanych , i 5 
kart na przodzie. 

Dedykacja do Ostafieja Wołowicza, juz 
Kasztelana Wileńskiego , W. Ks. Lit. Kan- 
clerza , Brzeskiego i Kobryńskicgo Staro- 
sty. (L. S.) Zob. JSoty. 

3097.a)Nauka i utwierdzenie o tym, 
z czym się ma pokazać y popisać 
przed Maiestatem Bożym człowiek 
(u Bentkowslilego : członek) Krzc- 
ściaiiski niemocą złożony, aby nic 
Iłył zawstydzony. Zebrana z pi- 
sma świętego przez Stanisława Su- 
DROwiusA Ministra Zboru Wilen. 
Drukowano w Wilnie u Jana Kar,- 
cana. 1580. 173. (B.— Bant. 11.296). 

Wyszło nakładem Abramowicza Wojewo- 
dy Smoleńskiego. Naramowski (Fac. Rev. 
Sarm.j zarzuca autorowi, ze w pies'niach 
nabożnych, pierwsze głoski wierszów, 
zbierał tak aby sliładały nazwisko kochan- 
ki jego Zofji. (Siarcz B). Po nauce o 

przygotowaniu do dobrej śmierci , piosn- 
ki pospolite o głodzie Litewskim. Dalej 
Psalmy Dawidowe , których niedostaje 
■w Katechizmie. Piosnki pospolite są wy- 

Tom II. 



jęte po największej częs'ci z Kancjonału 
Walentego z Brzozowa. (B.— Bant. 11.296). 
b) Kateehism albo krótkie 
w iednt) mieysce zebranie wiary y 
powinności Krześcijańskiey, z Pa- 
sterstwem zborowym y domowym, 
z modlitwami , psalmami y piosn- 
kami , na cześć a chwałę Panu Bo- 
gu , a Zborowi iego ku zbudowa- 
niu , teraz znowu za pilneui przey- 
rzcniem y poprawieniem wydany. 
Nakładem Jego M. P. Jana Abraa- 
mowicza na Wornianach, Woiewo- 
dy Smoleńskiego, Presidenta Derpt- 
skiego, Starosty Lidskiego y Wen- 
deiiskiego. w Wilnie w'Druk. Ja- 
na Karcana R.P.1598. 8. 768 str. 

Przypis. Xciu Mikołaj. RadziwiłowiWo- 
jew. Wileń. Na odwrocie 6 wierszy z pod 
pisem M. J. Zob. Noty. 

. 3098. Katechismik albo nauka 
chrześciańska przez D. Marcina Lu- 
TERA napisany, a teraz na polski 
przełożony (przez Kaspra Gesnera). 
Ktemu kunszt morowy, to iest iako 
się człowiek cieszyć i przeciwko 
pokusom szatańskim czymby się za- 
stawić miał, na końcu przydaliśmy, 
w Toruniu 1591. 8. 

Znajdują się tu Pieśni Kościelne. 
Kasper Gesner Kaznodzieja Toruński, był 
rodem z Lubawy wPrusiech, um. 1606. (B.) 
Zob. Noty. 

3099. Meditatio in EpistołamDi- 
tI Pauli Apos. ad Ephesios in qua 
uniyersac fere religionis christianae 
compendiurn discendum propouitur. 
Autore Andrea VoLANO. Vilnae im- 
peusis Geuerosi ac Nobilissimi 
Domini D. Joachimt Szveicovscii. 
In Officina Jacobi Marcoyicij. An- 
no a salntis Authore 1592. 4. 48 
kart nieliczh. 

Przemowa do Jana Szwejkowskiego i 
braci jego Dawida i Gaspra oraz rycer- 
stwa litew. dat. in praediolo meo Volano 
die 3 Junii Anno 1592. Zob. Noty. 
(Baliń. Bibl. Warsz 1841. T. L p. 483). 

3100. Polski z Litewskim Kate- 
chizm, wydany nakładem JMP, 
Malcbera Pietkiewicza , Pisarza 
Ziemskiego Wileńskiego, w Wilnie 
1598. 8. 10 ark. Dt^kował Stani- 
sław FFierzeyski. 

(Lei. B. Ks. L 200 n.) 

30 



234 TEOLOGJA, DOGM., PROTEST AN., KATECHIZM. 



3101. a) Krzysztof Kraii^ski. Ka- 
tccliizm to iest nauka krotka Wiary 
Krzcściaiishiey. 1603. 8. 175 str. 
i 5 hart przemowy . 

Dedykacja autora: Andrzejowy z Dąbro- 
wicę Firlejowi KaszteWanowi Radomskie- 
ma , Staroście Kowelskiemu. Do teyo na- 
leży Kancjonał abo Pieśni Duchowne z na- 
ukaipi y modlitwami i t. d. R. P. 1603. 
(L.S). 

b) Krzyszt. Krait^ski. Kalecliiziii 
z naukami i pieśniami, b. m. 1604. 

(Olof.Poln.LiederGeschich.p.105.— L.S.) 

c) Krzysztof KraiKski. Katechizm 
z naukami i pieśniami, w Krakowie 
u Scbast. Sternackiego 1609. 

(Kat. Ju.) 
Przytem : Kancionał abo Pieśni Ducho- 
wne z Naukami y z Modlitwami których 
używa Kościół Powszechny Apostolski 
w Krystusie iedynym fiuidamencie zbudo- 
wany y ugruntowany słowem Bożym. Ro- 
ku Pańskiego 1609. 8. 5| ark. karty nie 
liczb. 'L Regestru okazuje się, ze Kate- 
chizm był na początku i zawierał około 
300 str.; dwie jego części Transubstantiałio 
i Msza były osŁatniemi artykułami. Druk 
Sternackiego podobno jeszcze mieszkają- 
cego w Krakowie, nie w Rakowie. (L.S.) 
Zob. o Kraińskim: Marcina Laterny S. J. 
Harfa Duchowna, 

a) b.m. 1624. 

Zob. Noty. (Ołof. 1. c— L.S.) 

3102. Katechizm k woli Zapra- 
szaiącym się w Nabożeństwo Chrze- 
śeiaiiskie nowo wydany. 1618. wTo- 
ruaiu (Druk. Aug. Ferber.) 12. 
Przeszło 8 arkuszy. 

(Obraz Bibl.T.n. str. 151.) 

3103. Katechizm to iest Summo- 
wne a krótkie wiary S. Krzescian- 
skiey zebranie, tak dla dziatek ćwi- 
czenia, lako y dorosłym dla uwa- 
żania, wydane, etc. we Gdańsku 
Drukował Andrzev Hiinefeldt R. P. 
1619. 94 str. ' (Bibl. Słuc.) 

3104. Der kleine CatechismusD. 
Martin Luthers lateiniscb , dentsch 
ond polnisch mit M. Johan. Rhenii 
Yerdolmetschung und S. H. D. 
Bernh. Derschawen kurtzen Reym 
Gebetletn oder. Spriichen auff alle 
Sonntage und Feste — 1644. Ge- 
druckt zu Konigsberg bey Paschen 
Mensę. 8. 

3105. EpiiomeCredendorumy to 



iest, Krótkie zamknienle y ogarnie- 
nieWiaryChrześcianskiey,ilechrze- 
sciantnowi, ku dusznemu zbawie- 
niu iego, wiedzieć i wierzyć, na- 
der potrzebna y pożyteczna ; ze 
słowa Bożego zebrane przez Mico- 
laia IIu.>iML'SA SS. Theol. D. et Su- 
perint. Łubec. a na polskie przeło- 
żone od Fryderyca Sf/irodera. S.S. 
Theol. Stad. et Ampliss. Sen. Ge- 
dan. p. t. Stipend. we Gdańsku 
Drukował Andrzey Hunefeld,1648. 
8. 613 str., 28 kart na końcu i 8 
na przodzie. 

Dedykowane przez tłómacza. Burmistrzom 
y wszystkiey Szlachelney Radzie, sławnego 
w Koronie Polskiey miasta Gdańska, której 
kosztem uczył się w Wilnie języka Polskie- 
go, przeznaczony do urzędu Kaznoiziej 
skiego. (L. S.) 

3106. Ratio (idei £vangelicorum 
albo poczet wiary. 12. 36 str. Na 
końcu: Impress. Lubeciae ad Chro- 
num anno 1648. Frzez pytania i 
odpowiedzi. (Li. S.) 

Kxemplarz bez karty tytułowej. 

3107. Summaryusz Gdańskiego 
Katechyzmu w którym DoktoraMar- 
cina Lulhera Katcchyzm od słowa 
do słowa, wedle iego głębokiego 
wyrozumienia ol>jaśnioiiY y dowo- 
dami Pisma s. potwierdzony iest 
we Gdańsku , z Drukarniey An- 
drzeja Hiinefełda. 1649. 8. M2słr. 

(L. S.) 

3108. Job. BoTSAcci promptua- 
rium allegoriarum sacrarum , prae- 
cipua cliristlanae fidel capita illu- 
strantiuin: editio sc\ta. Francofur- 
ti Christopho Wust. 1668. 8. 

(Catal. des livres de la Bibl. duRoy. T. 
III. N.455.) 

3109. Katechizm Marcina Lutra 
z niemieckiego przetłumaczony. 
w Brzegu. 1673. 8. 

(Sienk. Dod do Bent.) 

3110. Austzng desDantzigerCa- 
lechismi. Dantzig 1692. 12. 

(Cat. Janss. 1695.) 

3111. Thomae Taylor, Kena- 
zcichca cines wahrenChristens.Dan- 

tzigl696. 12. (Cat. Janss. 169U.) 

3112. Habcrbergiscbe Kinderlehr. 
Dantzig 1700. 12. (Cat. Jans. 1706.) 



TEOLOGIA DOGM., PROTESTAN., KATECHIZM. 235 



31 IS.SummularzKatcchizmuHey- 
delbcrgskicjjo etc. przez W. X. J. 
ScHROTBERGA Kaznodzicłc iiadwor- 
iieco PriiskicjfO w Królewcu w dru- 
karnlJanaDanldaZanckera R.171I. 
120 sir. Druk gocki. (Bibl. Sluc.) 

31 14. Der klclne Katecliismiis etc. 
deiitscli , lateiiiisch, polnisch , und 
lithuanisoli. Kocnijrsberjc 1720. 

fDzien. Wil. 1824. II. 384.) 

3115. Katecliizm Marcina Lutra. 
(Tłóinaczenie Samuela Dambrow- 
skiego). (Siarcz. I. 92.) 

3116. Notliweiidige Catecliisnins- 
Ulir etc. Potrzebny zejjar Katcclii- 
zmowy wszystkie do wiary praw- 
dziwey, do Żywota poboźnejjo y 
do śmierci Zbawienney należące 
nauki, według mnieyszejjo Kate- 
chizmu Błogosławionego D. Marci- 
na Lulhera, we dwonastu godzi- 
nach krotko ukazuiący : który Swo- 
ijm w Jezusie namilszyra Stnclia- 
czom ku dobremu, z miłości scrde- 
czney wysławia X. Jan Linkner, 
Ka/.nodzieja w Iławie. (Deutsch- 
Eylau). W Elblągu , drukował Sa- 
muel Preuss. 1720. 8. 292 słr. po 
polsku i po niemiecku. (L. S.) 

3117. Budowanie młodzi na fun- 
damencie Apostołów i Proroków 
Katechizmowe, w Mieszkanie Bo- 
że, to iest: Objaśnienie Kateclii- 
zmu D.Marcina Lutera, według le- 
go głębokiego wyrozumienia, przez 
pytania i odpowiedzi, z powieści 
Pisma świętego bezśrzednlch , dla 
pospolitego pożytku, z wdzięczno- 
ści ku Bogu i ludziom wygotowa- 
ne, a z przydatkiem swym do drii 
ku podane od Jana Kośnego, p. t. 
Rektora Szkoły Oyczystey Byczyii- 
skiey, w Brzegu, kosztem autora 
TfYiirukowat Goffred Tramp. 8. 
328 str. 

Przypisany ten Katechizm Seniorom, Pa- 
sterzom i Kaznodziejom Zborów Polskich 
KonfessyeyAii{fUstauskiey, wtenczas w Księ- 
stwie Brzeskiem Kwanielyey świętey uczą- 
cym etc. — Rok nie wyrażony na tytule, 
lecz drukowano r. 1727. (L. S.) 

3118. Krotka, wszakże grunto- 
wna Introdukcya do zbawienney 



Reformacyi Doktora Marcina Lu- 
tra , osobliwie do Augspurgskiey 
Koufessiey z starszych ale wiary 
godnych a wielką częścią samych 
Pajileskich Skrybentow wiernie ze- 
brana. Gdzie oraz i nieodmleniona 
Koufessya iafc to Roku Pań. 1530 
dnia 25 Czerwca w Augspurgu ca- 
łemu Rzymskiemu Cesarstwu od 
niektórych Ksląźąt^ i miast Ewan- 
gelickich podana się znayduic. Tą 
teraz po szczęśliwie odłożonych 
dwustu łeciech lak wtorym Powsze- 
chnego czystego Kościoła Luter- ' 
skiego bardzo radosnym Jubileuszu, 
Prostakom naybarziey ku nauce 
wydał cum conseńsu et approba- 
tione Theologicae Facultatis Regio- 
montanae Xiądz Marcin Zygmunt 
Zieleński Pleban Luterskiego Zboru 
Polskiego w Królewcu Pruskim, 
w Lipsku nakładem y typem Ber- 
narda Clirystofa Breilkopha R. P. 
1730. 8. 58 str. 

Przypis.: Panom Zwicrzchnościom i Pań- 
stwom Królestwa Pruskiego i trzech w s'wiat 
wielce wsławionych Korony Polskiej mia$t 
wolnych, Torunia, Elbląga, Gdańska. Na 
hońcn : Konfessya Augsburska X. Jana Her 
biniusza. (Ban. H. D. K. P. HI. 120.) 

3119. a) Katechizm D. Marcina 
Lutra, z niemieckiego ięzyka w sło- 
wlcński wystawiony przez Micha- 
ła PoNTAiNA, Sługę słowa Bożego 
w Smoldzynie, Roku Pańskiego 
1643. Nowa edycya z przydatkiem 
niektórych pytań nauki chrześciań- 
sklev. W Gdańsku Drukował God- 
frvd"Hartman, roku 1758. 

'h) 1828. 

Wydał Mrontfowius. 

Co do języka Katechizmu tego, szczegól- 
nos'ć jest djalekt kaszubski, jako to: jem 
zam. jestem, jes zam. jesteś', jesta zam. jest, 
jesmy zam. jestes'my, procim, procimu zam. 
przeciw. 

(/KypH.MnHncra.HapoA.npocB i84o Ho- 
aóp-bOniA. IV. str.3.) 

3120. Katechizm Muieyszy z Su- 
mułą o Swiętey Wieczerzy Panskiey 
także Sto krótkich Senteucyi z Pi- 
sma świętego, o Wierze y Pobo- 
żności zebranych y przyłączonych, 
z modłitewkami y piosnkami ma- 
łym Dziatkom sluźącemi. w Kro- 



236 TEOLOGJA DOGxM., PROTEST AN., KATECHIZM. 



lewcu Pruskim Drukował G. L. 
Hartuiig. R. 1778. 12. i ark. Druk 
niemiecki. 

3121. D. Jana Jakuba Rambacba, 
sw. pani. Professora Prlin. Tlieol. 
S. naypierwsz. Superaltendenta i 
Kotisyliarza Giessensk. Konslstor. 
Porządna o Zbav('tcniii ?^anka , na- 
przód we 24 Pytaniach krotko ogar- 
niona , a na polyin we 273 Pyta- 
niach^ których odpowiedzi z więk- 
szej części z samejfo Pisma święte- 
go wzięte, obszerniey rozbierana, 

•z poprzcdzaij\cym Katechyzmem 
Bło{i;osł. pam. D. Marcina Łutcra. 
Dla szkol Pruskicli. w Kwidzynie, 
z nakładem dziedziców nieboszczy- 
ka Jana Jakuba Kantera Drukarza 
nadwornejco Królewskiego w za- 
chodnich Prusach. Roku 1792. 12. 
93 słr. (L. S.) 

3122. Uczna książka Religii Je- 
zusowej z niemieckiego Hermesa 
przekładania Jann Chucią Powiatu 
Kościelnego Byczyuskiego Inspek- 
tora. Lehrbuch der Religion etc. 
Brieg in der Wollfarthschen Buch- 
drukerey. 1808. 128 str. 

(Ban. 11. D.K.P. 111.46.) 

3123. Tom. Węgierski. Krótkie 
obiasnienie y wyrażenie Summo wne 
Pacierza albo Modlitwy Pauskiev. 
r. 1620. 4. 5i ark 

Przyp. Katarzynie z Bnczacza Ostroro- 
gowej. (L. S.) 

3124. Wykład na Dziesięcioro 
Boże Przikazanie i wiarę świętą 
Krzcśćiaiiską w Kazaniach ku zbu- 
dowaniu w niemieckim ięzyku po- 
dany od Ks. Jana Armda, Supcrin- 
tendenta Luncburskiego , a na pol- 
ski ięzyk przetłumaczony przez Ks. 
Samuela LudowikaZa5a^i/U5a, Słu- 
gę Słowa Bożego przed Cieszy- 
nym. W Brzegu, Drukował GoflTrcd 
Tramp Roku 1725. 12. 5 ark. 
Przy tym : Doktora Marcina Lu 
thera Prosty a dobry Sposób do mo- 
dlenia się, dobremu prziiacielowi 
podany. ,i ark. FFszyslkieyo 8 
arkuszy. (L.S.) 



3125. Apologia tho iesth Obro- 
nienie wiary świctey krzescianskiey 
kościoła pospolitego przeciw nau- 
kamkacerskim z pisma świętego ze- 
brane, przes Stanisława ze Lwowa. 
Drukowano w Krakowie u^dziedzi- 
cow Marka Scłiarffenbergera Roku 
1554 8. 144 kart liczb, oprócz re- 
gestru i przedmowy do Czytelnika, 
druk gacki. (L. S.) 

Są to uVagI nad katechizmem Jana Se- 
klucjana wydanrm w KróleTrcu u Daub- 
manar. 1547. ZÓb. wyzcj N. 3090. Całe pi- 
smo zawiera się w dziesięciu rozmowach 
między Polakiem i Prusakiem. Dwie ryci- 
ny, jedna wystawującaLhrystusa na krzyżu, 
druga Zwiastowanie P. Maryi. (Chł.) 

3126. Marcin Czechowicz, Apo- 
logia do Ostafieia Wolowicza. w Ło- 
sku 1570. 

(C2acklII.22.— L.S.) 
Jest to podobna, mówi Sobolewski, obro- 
na Katechizmu Budnego: O Przednieyszych 
Wiary Artykułach , zob. wyżej N. 3094; 
wszakże czas, w którym było wydane, ró- 
żni się bardzo od tamtego, chybaby było 
dawniejsze tegoż Katechizmu wydanie. 

3127. Rozsądek na wykład Ka- 
techizmu Księdza Pawła Gilowskie- 
go Jego Miłości Panu Stanisławo- 
wi Taszyckiemu z Licławicz uczy- 
niony. Roku od narodź. Syna Bo- 
żego 1580 Mesląca (sic) Septembra 
dnia 2o skończony. Drukował Ale- 
xander Turobinczyk 1581. 4. 129 
kari i i na początku. (L. S.) 

Nazwisko iTurobinczyk jest zmyślone; 
Druk. Alei. Rodecki. 

(Ban.H.D. K.P. I. 376.) 

Na karcie loznej 12 wierszy do Czytelni- 
ka. List przypisny Stanisł. Taszyckiego do 
Stanisława Szafranca z Pieskowej Skały Ka- 
sztelana Sędoniirskiego, datowany z Licła- 
wicz 20 Stycznia 1581 roku. Na końcu dzie- 
ła podpis autora : W. M. życzliwy brat 
w Panu Marcin Czechowic, sługa Jezusa 
syna Bożego. W Lublinie 20 Septembre r. 
1580. (L.S.) 

Lelewel (II. 211.) wymienia autora An- 
toniewicza. 

3128. Odprawa przeciwko iado- 
witym potwarzom Marcina Czeeho- 
wica, które wypuścił na wykład Ka- 
lecliizntu K. Pawła Gilowski<*go. 
Przez K. Pa«ła Gilowskiego kro- 
tko a dowodnie napisana, w Zey- 
mach r. 1605. 4. 88 kart. 



TEOLOGJA, DOGM., PROTESTAN., APOL. 1 KONTRO W. 237 



Po przemowie list od Stanisława Sza- 
irańca z Pieskowej Skały do Stanisława Ta- 
szyckiejfo z Lieławic, odpisując mu na list, 
który pisał przy Marcina Czeckowica Roz- 
sądku. (Bibl. Słuc.) 

3129. Daiitzij^er Lelirer Erkla- 
riing iiber den Catecliismuiii Lu- 
Iheri. Dantzijj 1648. 8. 

(Cat.Janss.1702.) 
Jedno tylko było to wydanie. 

(Acta Hist. Eccl. nost. temp. VI. B. 
p.754.) 

3130. Aiiszujr aus der Erkliirnnjj 
desCatecliismiisLulherl.Dantzlg.l2. 

X Kilka było wydań. 

(Acta Hist. Eccl. nost. temp. VI. B. 
p. 734. nota.) 

3131. P. Caroli Kreitze?! S. J. 
(Defensio CatLoIica opposila catc- 



cliisnio Lullierano.) Brunsberg^ac 
1()4I). 12. po niemiecku. (Nieś.) 

3132. P. Ciiroli Kreitzen S J. 
(Contra Gatccliisiniiin Liitlierarium). 
Briinsjrerjjae 1652 — 3.) 4. 2 tomy, 
po niemiecku, (Nieś.) 

3133. Joliannis Botsacci , Er- 
klarung' des Catecłiismi Ltitlicri. 
Daiłt/.i}J 1676. 3. (Cat.Janss. 1679.) 

3134. Catecliisnius Lutlieri ex 
verbls Łntlieri catbolice IoqiieutłS. 
0!ivae 1684. 

Jest to pismo Jezuity Antwerpskiego Teo- 
dora Morę ta. 

3135. Samuel ScuELGuiGEN Cate^ 
clilsinus-Reliu(jnri}y, voii Betnig' der 
Bjipstler. Dantzig, 1684. 12. Zob, 

Noty. (Cat. Janss. 1686.) 



c) Apologja i Kontroiversja. 



3136a)Encbiridion locorum com- 
muniuin adyersiis Lntbcranos Joan- 
nę EcKio antore. Na końcu: Ex- 
ciissum Cracoylae per Hier. Victo- 
reni 1525. 4. 32 kart nieliczb. Na 
początku i na końcu TVizerunek 
N. Fanny. (L. S.) 

b) Cracoyiae per Hierony- 

iniim Yictorem. An. 1.5.2.5. S. 55 
kart nieliczb . (L. S.) 

3137. De dootrina et i^ioribus 
SectaeLuterianae Georjjjii Wicelii, 
Praeclari Coloniensis Tlieologi, Li- 
bellus. Exc»sum Cracoyiae perFlo- 
rianum Unjjierinm , A. m.d. xxxii. 
die sexta Angusti. 8. 

Przypisanie Jana Cervus Tucholiensis 
Piotr. Tomickiemu Biskup. Krakowskiemu. 
(Janoc. I. 37.) 

3138. Anacepbaleosis flosculos 
inonojframinos ex Prog^ymnasnia- 
tis Cbristophori Endortini selectos 
complectens. Auctore Gregorio 
Shamotuliiso Doctore Jurinin, Ar- 
obidiacono Posnanien. INouein di- 
stincta articulis quornni elenebus 
luiins pagelle alteruin latus deuion- 
strat. 

Feritas sub eifuo iudiee vineit. 
F^irłuti omnia paręnt. 



Herb LataJskiego naówczas Bi- 
skupa Poznańskiego, b. m. 8. 29 
kart nieliczb. , 

Zamiast zwyczajnego podpisu drukarza, 
na końcu są dwa wiersze : 

Loco ignomine est apuil indignum di- 

(ftiitas. 
Fortuna viłrea est, (/ue cum splendet, 
frangitur. 

Anno D. 1535. 

Wodezwie do Czytelnika uwiadamia au- 
tor, ze gdy go Latalski zrobił Arcliidjako- 
nem Poznańskim , poczytał za powinnos'ć 
swego urzędu wejrzeć w książki, którycb 
młódź s'wiccka i dftchowna w szkołach u- 
zywała. Zdawało mu się , iz znalazł na- 
siona herezji w^ Progymnazmatach Hegen- 
dorfina , i dla ochronienia tejże młodzi od 
ukrytego jadu, pisał przeciwko niemu(L.S.) 

3139. Querela Eloąnentiae. Hel- 
leborus , Gregorio Scbainotulano, 
Arcbldiacono Posnensi, non satis 
coiupoti mentis, paratns a Cbristo- 
pboro Hege^dorefi.no. Cni aceessit 
Farrago errornm pndendorum , e- 
iusdeni Arcbidlaconi Posnensis, et 
in rebus Sacris, et Jurę. Explican- 
tur autem, in boc llbcilo , et leges 
multae, et iura pontilicia, loca Sa- 
crarum scripturarum et alia non in- 
digna cognilione. Impressum Vit- 



238 TEOLOGJA,DOGM., PROTESTAN., APOL. I KOISTROW. 



temberjjac por Joscplium Klug. An. 
Dom. M.D. XXXVI. 8. 

W Querela Eloquenline mowa obrócona 
jest do Andrzeja Comitcm a Gorca Kaszte- 
lana Kalisk. — Helleborus przypisane Stani- 
sławowi Bratkowskiemu. (Janoe. I. 113.) 

3140. Vlncnlćt Hilj)Ocralis ysic) 
adatll}^aiHliim eapiit Crislopliori Eii- 
(lorfini {]^vr{jatfjin sjiirantis, pcrGrc- 
jjoriiim SHAMOTULi.\eM : Artiiiiii et 
Juritini Doctorcm Arcłiidiaconiim 
Posnan. slbi pro Helleboro fabrica- 
ta. Escusum, Cracoviae per Fioria- 
num Vii{jleriuni Anno m.d xxxvi. 
8. 44 kart nieliczh. Zoh. Nołt/. 

3141. Vinc«ila Hippocratis nova. 
Cracoviae FI. Ungler. 1536. 8. 
(Kat. Ju.) 

3142 a) Spcciłliim baerctieoriiin 
Fratris Aiiibrosii Catbrtrini PoLiTt 
Scnensis Ordinis Praedicatoriim. — 
Iinpressuin Cracouiae per Joannem 
Haeliz neocbristianiim. Anno do- 
mini M.D.XŁ. 8. 44 hart nieliczh.- 

Przypis. Piotr. Gamratowi Bisk. Krak. — 
Druk łaciński. — Na odwrocie tytułu liolc- 
sztycli wyolirazaChrystusa na krzyżu. (L.S.) 

b) Spoculum liacreticnriiin Fra- 
tris Ainl)rosli Catarini Politi Se- 
nensis Ordinis Praedicatoruin. JWa 
końcu: Iniprcssiini Cracovię per 
HieronYmum Vietorem Anno 1546. 
8. 46 kart nieliczh. ^ druk łaciński. 

(L.S.) 

c) — — ł. r. Cracoyic a pud Job. 
Haelicz. 8. (L.S.) 

W Dedykacji, Marcin Sporn Teol. Profcs 
sor. Prowincjał Polski, Dominikan , pisze 
o sobie, iz będąc na generalnej Kapitule 
w Rzymie, tam poznał się z Kapłanem te- 
goż Zgromadzenia Ambrożym Politus, któ- 
ry na początku reformacji przeciw Lutro- 
wi wystąpił. Sporn zachęcał }jo do rozpo- 
częcia z nim na nowo walki, ale nie mo- 
gąc tego wyjednać, dobrał się do rękopi- 
smów jego, i za powrotem do Polski wy 
dał to pismo. (Janoc. ISachr. I. 20.) 

3143. Reverendissimi Domini D. 
Tbomae de Vio Caietani , (Jardina- 
Hs Sancti Xysti, advcrsns Liilbe- 
ranos Opuscnia : nidelicct^ 

De fide et operibus. 

De communione : 

De confcssionc. 

Dc satisfaclione. - i . 



Dc intiocattóne sanclorum. 
Ejusdem Responsiones ad XVII. 
(|iiac!iita, iu usum lectornm, etiam- 
niini addidimns , quod sanę bonani 
Theoiojfiae partem compłccti vide- 
rfntnr. Cracoviae. Apud Yiduam , 
Floriani Vn}>jerii. M.D.xxxxiin. 8. 
78str, liczb, i 2 karty naprzodzie. 

Przypis. Papież. Klemensowi Vn. 16 wier- 
szy łacin, na pocLwałę dzieła. Druk cur- 
8ive. (L. S.) 

3144. Pbilippns Anciii>Tus Cbri- 
słiana de fide et Sacramentis contra 
baereticorum id temporis errores 
cxplanatio. Accessit practerea edi- J 
dum Garoli V. Caesaris cum arii- 1 
culis (jiiibus docetnr fidei etr<'lig'io- 

nis ciiristianac vera obserrantia. A- 
pud Hieronymum Yielorcin. Anno 
MD. XLV. 8. 158 str. liczb.., 10 kart 
naprzodzie i H kart na końcu nie- 
liczh. Drukłac. (L.S.) Zoh. Noty. 

3145. D.StanisiansRAPAGELŁAN. j 
De Ecclesia eiusqiie noli.s. Regio- 1 
monti(l545?) Zob.JSoty. 

3146 a) Marcin Khomer O wie- 
rze yo nauce Lnlcrskyey. Rozmo- 
wa Dworzanina z Mnicbem.iYa/co/t- 
cui Wybiyano wKrakowyepzez(sicj 
Łazarza Andrysa, Lata Boże^j^o, 
1551. 8. 51 kart nieliczh. 

Na tytule rycina wyobraża okręt z ża- 
glem rozpiętym, a w okręcie człowieka. 

Czcjjo sye Krzesciyanshi czlo- 
wyek dzycrżeć ma. Mnicba z Dwo- 
rzaninem Rozmowa u torą. — Cum 
Gratia et Privilegio Lazariis An- 
dreae excudebat. LII. (to jest 1552). 
8. 87 kart. 

Tytuł piękną obwódką drukarską ozdo- 
biony. 

O Koscyple Bożym albo Kry- 
.stusowym. \Imcba z Dworzaninem 
rozmowa trzecia. Łazarz Andry- 
sowic w Krakowye wybiyał. Liij 
(1553;. 8 124 karl nieliczh. 

Równie piękna lecz odmienna ozdobka 
na tytule. 

Wszystkie gockim drukiem bujnym. Przed 
każdą rozmową jest odezwa Pisarza do 
Czytelnika. Zob.Noty. 

O Nauce Kosćyoła śwyętejjo 
Dworzanina z Muicbeni rozmowa ^ 
czwarta y ostateczna. W Krak. 



l 



Cz-r .^j,//: ^,y. r/y./,- 1;9 

TI 




TEOLOGIA, DOGM,, PROTEJyTAN., APOL.J KONTRO W. 239 



przez Łazarza Andryso. Liiij. 8. 11 
ark. {siyu. L). 

Na końcu imię Drukarza jak na końcu 
pierwszej rozmowy. Zoh. ISoty. 

(L. S.— Bibliot.Pol. 1826.T.I.283nast.) 

li) Marcia Kromer. O Wie- 
rze Y o nauce Lułersliyey. Kozmo- 
•wa Dworzanina z Mnichem (rycina 
tvyohraia okręt jak tv edycji piertu- 
szej). W Krakowie przez Łazarza 
Yantlrysa (siej. 8. 43 kart nielicib. 

Jest to dialog pierwszy, niewiadomo czy 
inwe wyszły 

Ostatnia karta Lij) zawiera z obu stron 
ryciny : z jednej, pół figury jakiegoś' ryce- 
rza w zbroi, w pra>^'ej ręce miecz, w le 
wej jakąś wstęgę czy tez pas trzymające- 
go , który mu ponad glow^ą przechodzi i 
AT tyle się zwija i kończy. Z drugiej, ryci- 
na tu przyłączona. — J)ruk przedmowy 
w tern wydaniu tenże sam, jakjm tai 
przedmowa i cała Rozmowa w pierwszem 
wydaniu drukowana. — Druk zas' Rozmowy 
nierównie drobniejszy, gocki. — Że ło wy- 
danie późniejsze, dowodzi ortogratja po- 
prawniejsza, mianowicie mniej częste uzy 
wanie litery y. (L. S.) 

3147 a) De falsa iiostri temporis 
et vera Clirisli re!ij'yione, Libri duo 
primi de quatuor, polonica ling-ua 
aute octo ot noueni annos conscri- 
ptis atque eiiilis : nunc recens iuti- 
na lingua donati, et aucti, Martino 
Cromero aulhore Cum jjratia et pri- 
vile{f. Cacs. Maicst. Anno salutis 
1559. Na końcu tych dwóch ksiąy: 
IniprcssumDilin{>-ae apud Scbaldum 
Mayer. 37 ark. i dxvie przemowy. 

Przedmowa do Ottona Truchsesa Kardy- 
nała i Biskupa Auszpurskicgo datowana : 
Augustae Yindelicorum septimo 
Cal. August. An. 1559. 

b) Martini Croimeri de vera et 
falsa religione colloquiorum liber 
tcrtius, qui est de ecclesia Christi, 
in duo diyisus colloquia. Cum gra- 
tia et privilc{jio Caes. Maicst. Dilin- 
Cae excudebatSebaIdus Mayer 1501. 
4. 42k ark. {tamie) 

Jest to tłómaczenie drzieła wydanego pod 
napisem: Mnich. — Dedykacja do Jakóba 
Puteus Kardynała datowana Yiennae Au- 
itriae 12 Cal. Febr. 1561. 

c) 15(59. 4. 

(Bibl. Heins. Pars I. p. 40.) 
3148. Martini Cro.ueri Monach us 
siue Colloquiornm de religioue libri 



quatuor^ binis distincti dialojjis. 
Quorum trcs priores abauthore sic 
suut aucti et recog-nlti sunt, ut me- 
rito novi dici queunt^ quibus quar- 
tus totus jam recens accessit. Cum 
iudice luculento. Cołoniac, apud 
Maternuni Cholinum. 1508. 8. 589 
i 214 str. oprócz iegestróiv. 

Na odwrocie karty tytułowej jest List 
Piusa IV do Kromera, w którym donosząc 
mu o odebraniu przypisanego sobie dzieł- 
ka : De coelibntit Sacerdotum, chwali jego 
gorliwos'ć i naukę, i do pisania przeciwko 
heretykom zachęca. Data 9 Marca 1565 r. — 
Następnie Przedmowa do Piusa V. (L. S.) 
Zob. Noty. 

3149. Opus eleg^antissimum , va- 
rias łiostri tempori» sectas et hae- 
reses ab orijjine recensens ^ a Sta- 
nisiao Hosio, Episcopo Varmien- 

•si. Parislis Jounnes t^oucherius. 
1560. 8. 

((>atal. des livres impr. de la Biblioth. 
duRoy. Paris 1743. T. II. D.N. 7507.) 

3150. Genealojjia et successio 
Martini Lutheri, Quinti Eran^jeli- 
stae cl Palris, qui genuit ho.s tot 
EvangeIicos filios et familias, in 
or!)e Cliristiano, Ecclesiae Dci et 
sibi muluo rcbellantes. Anno 9i.».ŁXi. 
4. li) kart. 

Jakiś' anonym przypisał ten Katalog od- 
szczepienców, od Lutra pochodzących, Ja- 
nowi PrzerębskiemuArcybisk. Gniezn. Zob, 
Noty. 

3151. Wizerunek Faleczneg^o y 
Ducha, y nauki, y pisma ^ tych to 
od Lutcra począwszy nowo Ewan- 
geliljów : w którym iako weźwier- 
cicdlc iaśiiie obeyrzysz , onc Be- 
sthyH z wielą {jlow o iednym ciele, 
co ii) wykonterfetowal święty Jan 
w swym obiawieniu. Na końcu r 
w Krakowie w officynie Szatffen- 
berjfierow. 1561. 8. 56 kart, i 
Przemowy Kr/.eściaiiskiemu Czy- 
thelnikowi 5 kart. 

(Lcl.Bibl.Ks.Dw. L105.) 

3152. Stanis^lai Cechoyii , Con- 
eionatorisLublinensisApol()j>ia con- 
tra piam (si diis placet) Mathiae 
Brzozoyij Dofensionem. Ex qua 
Pius Lector, Psendoeyangeiicorum 
imposturas et rectam Cathołicorum 
fidem cognoscet Cracoriae Apud 



240 TEOLOGIA, ©OGM., PROTESTAN., APOL. I KOJNTROW. 



M. Siebenelcber. 1561. 8. 26 
kart. (L. S.) 

3153. List tlo Oświeconego Pa- 
na, pana Mikolaia Radźiwila, w O- 
lyce y iNieswieźu Ksiąxcóia Woic- 
•Vł'OclyWilenskicjjo,WielkiegoKsyc- 
stwa Litewskiep,o Naywyszego Mar- 



szałhi 



Kanclerza etc. Od Stani- 



sława Orzechowskiego Okszyca 
z Przeniyskley ziemi, przyConclu- 
siach przeciwko Heretykom wyda- 
uycli. Z Łacinskiejjo na Polski ic- 
zyk przełożony, (/łi/ciiia, herbTo- 
por). 8. Sian. A — C. Druk (jocki. 
Zob. Noty. (Lei. Bibl. Ks. Dw. 1. 1380 

3154. Andreae Frlcii Modreyii 
libri tres: qnoriiin 

Privius, de Peccato Originis. 

Seeundus, de Libero liomiuis ar- 
bitrio. 

Terłius, de Providenłia et prae- 
destinalione Dci aeferna. 

Ejusdem de Mediatore libri UL 

Si quid bic dictum scriptnuiYC 
contra Ycritatem , indictum inscri- 
ptiunyc esto. — Accessit , INarratio 
simplex rei novae et tyiisdem pes- 
sinii exempli : simiil et ąuerela de 
iniuriis et exposliilatio ciini Stani- 
słau Oricbovio Koxolano. Cum re- 
rum et yerborum mcmorabilium in- 
dice copioso. b. m. 15()2. 4. 

Trzy pierwsze księgi : de Peccato etc, 
zajmują str. 200. — Dalej idzie Narratio sim- 
ple.r etc. i ma paginacją 107—152. Trzy 
księgi rfe ilffrfirt<ore p. ł — 84. Regestru nie 
ma -w tym exemplarzu, który jak widać źle 
jest oprawiony. (L. S.) Zob. JSoty. 

3155. Royc Ewanieliey naszejyo 
wieku po Krześciaiistwie rozmno- 
źoney, Ksinszki wszem miłośnikom 
prawdy i słowa Bożego pożyte- 
czne. Vidi pracvarlcantes et tabes- 
ccbam. ]\a końcu: w Krakowie 
w Drukarni IMikolaia Szarffenber- 
gera R. 1566. 8. 23 kart uieliczb. 
Druk tjocki. Bardzo rzadkie (Li.S.) 
Zob. ]\oly. 

315t). Alberlus Laski, Respon- 
sum ad littcras Haeretieorum. b.tn. 

1570. 8. (Kat. Elek. Sask.) 

3157. Postępek Prawa Czarto- 
wskicpo. w Brześciu Litew. 1570.4. 

(L. S.) 



3158 a) Stanislai Socoloyii Con- 
cionatoris Regii Conciones duac, 
altera de yestitu baereticorum, alte- 
ra de causis supremi Hierosolimitani 
excidii. Leopoli A.D. m.d. lxxviii. 
Na końcu: Jmpressum in Officina 
]\icolai ScbarfTenborgii mdlxxviii. 
4. 3 ark. (Ban.H.D.K.P.I.390.) 

b) Concio de yestitu et fructu 
Haereseon Stanislai Socoloyii. JNis- 
sae Sileslorum. Anno 1578. Excu- 
debat Joannes Cruciger. 4. 

(Ban. H. D. K. P. III, 137.— Nieś.) 

3159. Sebastianus Grabo wiecki 
Martinus Lauter eiusqac leyitas. 
Crac. Typis Lazarianis 1585. 4. 
74 str. 

Zdania Lutra w rzeczach wiary w łaciń- 
skim i polskim języku z wyrażeniem źrzó- 
deł, z których są czerpane, przypisane Kró- 
lowi Stefanowi. (Bibl. Ossol.— L. S.) 

3160. AtlieismiLutberi, Melancb- 
tbonis, Całvini , Bezae, Vbiqueta- 
riorum , Anabaptistarum, Picardo- 
rum , Puritanorum, Arianorum et 
aliorum iiostri temporis baeretico- 
rum. Duo item libri pestilcntissimi 
Ministrorum Transsyjyanicorum , 
cum ibesibusFrancisci Dayidis, ad- 
yersus sauclissimain Trinitatem rc- 
futati ab Antonio Posseyiino S. J. 
dcniquc antitbesis bercticae perG- 
diue, contra singulos articulos or- 
tliodoxBe (idei. Vilnae iu Lityania, 
apud Joannem ^elicensem , Au. 
M.D.LXxxyi. 8. 14 ark. 

Przypisał Królowi Stefanowi, Stepha- 
nus Bodonius nobilis Transsylra- 
nus. uczeń Teologii Akad. Wileńskiej. 

3161. Pbilosopliia Lutlieranorum 
et omnium buius temporis baereti< 
corum , ab impietatc iliiiis diaboli- 
ca , et yersipeili promanantium, ad 
gloria m Dci et Ecciesiae ipsius de- 
fensam olim edita, nunc necessario 
rcpetita. Cracoyiae, en Offic. Andrec 
Pelricoyiensis. 1588.4. 6^ ark. Zob. 
Noty. 

3162. 3Ielcbior Parkcyius : Ar- 
tes et impostnrae novI Evangclu 
Magistrorum Tbesibus comprehcn- 
sae. Posu. Tvp. Joan. Wołrabi. 
1589. 4. (Sienk. Dod. do Bcnt.) 



TEOLOGIA, DOGM., PROTESTAN., APOL. I KONTRO W. 241 



3163. QuaestIones de Haeresibus 
nostri temporis Andreae Volano 
ipsiusąiic fratribiis Lithvaiiiae Mi- 
nistris per Andream Jurgeyicium 
Cauonieiim Viliiensein propositae, 
iussu — III. Georjjii — Radziwiłł in 
lucern editae. Yilnae A. D. mdxc. 

4. aSstr. 

Przemowa taki ma napis: Andreae Vola- 
no saniorem mentem , dat. Yilnae 1 Martii 
1590. ' 

(Jan. Exc. p. IV.— Baliń. Bibliot. Warsz. 
1841.1. p. 478.) 

^ 3164. Questiyey Uilkadziesiąt, al- 
bo Pytania Katliolickie, o prawdzi- 
wym Kościele Pana Krystusowym, 
o Piśmie S. y o rozlicznycb błę- 
dziecb y bluziiicrstwacb Ewanjeli- 
kow dzisieyszycb, Andrzejowi Wo- 
lanowi Ministrowi Litewskiemu 
przez X. Andrzeia Jurgiewicza Ka- 
nonika Wileńskiego ku rozwiąza- 
niu podane y z rozkazania J. M. X. 
Jerzego Radziwila P. S. R. Kar- 
dynała , y Wileńskiego Biskupa, 
w Wilnie pierwey po łacinie wy- 
dane, A teraz z Łacińskiego na pol- 
ski przełożone. W Krakowie wDru- 
karni Lazarzowey R. P. 15yO. 4. 
42 str.. 

W przemowie tłómacza wyrażono , ze 
wydali Ministrowie bezimiennie, bez miej- 
sca i drukarza , jakiś Traktacik przeciw 
Kwestyom Łacińskim Jurgiewicza. Kwe- 
styj tych jest 84. 

(Wizer. Pocz.NowyT. II.) 

3165. Anatomia łibelli famosi et 
scurrilis Andreae Yolani Lwowco- 
yiensis apostatae et praefecti Syna- 
gogae Calyinisticae Yilnensis. Per 
Andream Jurgieyicium Caiionicum 
Vilncnsem. Jussu et autlioritate III. 
et Rcv.— D. Georgii D. M. titiili 

5. Sixti S. R. E. Presbyteri Cardi- 
nalis, Radziwil nuncupati , Epi- 
scopatus Yilnensis perpetui adrai- 
uistratoris etc. in lucem edita. 
M.D.xc.i. 4. H^ ark: 

Przypis. Mikol. Krzysztof- Radziwiłłowi 
Wojewodzie Trock., gdzie powiada, ze 
przed ośmią miesiącami wydał: Quaestio- 
nes quasdam 'de nostri lemporis controver- 
siis, quas Volano, et aliis pestibus Lithva- 
niac proposui, na które dotąd oni nic nie 
odpowiedzieli. Zob. N. poprzedzający. — 
Po tytule: In stemma perditi nebulonisTo- 

Tom IL 



stii— Epigramma Pauli Zastepovii20 wier., 
Eiusdem in eundem quod se Origanum dici 
Yoluerit 10 i 8 wier., Nicolai Siedlecii, in 
eundem Tostium 8 i 6 wier. łac, Hermolai 
Gravicii in Yolanum eiusque maledicum 
poetam;i2 wier., Martini Prawodicii in Vo- 
lanum 6 16 wier. 

Na zarzuty Wolana co doroduJurgiewi- 
czowi czynione odpowiada, ze ojciec jego 
uczciwego urodzenia ze Żmudzi, w Wilnie 
wychowywał się i knpiectwem bawił się. 

3166 a) Ministromacbia, in qua 
eyangelicorum Magistrorum de e- 
rangelies Magistris etMinistris mu- 
tua judicia, testimonia, conyicia, 
małedicta, irae, dirae, minac^ fu- 
riae, execrationes, proscriptiones, 
condemnatioues, et omnibus sae- 
culis inauditi anatbematismi recen- 
sentur per Stanislaum Rescium coI- 
lecta. Cracoviae in Architypogra- 
pbia Regia et Ecciesiastica Łazari 
1591. 8. 156 str. i 14 nieliczh. 

Przedmowa z datą : AndreioTiae 4 Idus 
Martii 1591. — Siarcz, wymienia wydanie 
Jędrzejowskie (?) r. 1592. 

b) Gołoniae. Henricus Fal- 

ckenberg 1592. 8. 

3167. Judicium Andreae Volani 
de Libełło quodam Stanislai Rescii 

aui inscribitur Mtnisłromachia, ad 
'. Piasecium Societatis, ut rocant, 
Jesu inColłegioVilnensi. Viloae ulti- 
mjłel>ei patientiae AnnoMDxciii. 4. 
Data na końcu : Ex Biutiscis 15 Octobr. 
1592. — Piasecki odwiedzając Wolana był zo- 
stawił u niego to pismo Reszki, dla tego tez 
Wolan do Piaseckiego pismo to posłał. 

3168. Amiea et succincta ad Sta- 
nislai Rescii Ministromacbiam Res- 
ponsio PhilalethaeOxoniensis. b.m. 
i r. 8. 87 str. (L. S.) Zob. Noty. 

3169. Matbiae Zyuowski, Łibelli 
Pseudo - Evangclici , contra Mini- 
stromacbiam R. D. Stanislai Rescii, 
a guodam Guilelmo Pbilalete Oxo- 
nieosi scripti,brevis ac solidaRefuta- 
tlo. Posnaniae. bez wyrażenia dru- 
karni. MDXClll. 4. (Janoc. III. 405.) 

Druk Wolraba. 

3170. Joannis KRzusKiYindiciae 
ąuibusGuilelmi Pbilaletbae respon- 
sio ad Ministromacbiam Slanis. Re- 
scii , contra refutationem Posna- 
niensem a crimiuatione yindicatur. 
b.m. 1593. 4. (L.S.) 

31 



242 TEOLOGIA, DOGM., PROTESTAN., APOL. I KONTROW. 



Jest to pismo przeciw Żydowskiemu. — 
Siarczyński (1.257.) autora nazywa Krzy- 
ckim. 

3171. Adrian Junga S. J. Epislo- 
lae Joannis Capri solida confiilatio 
edita ab Albcrto Emporlno. Posiia- 
niael593. 4. (L.S.) 

3172. Jan Turkowski. Poznacze- 
nie niektórych kwestyi o Kościele 
Boźyin S. Kazania Ewanielickiej^O. 
Dominie. 4. et 5. post Epiphan. 
w Warszawie na seymie 1585- 

Napisane z woli Stanisł. Pękoslawskiego 
Starosty Malborsklego, (B. I. 255.) Zob. 
Olof. Poln. Liedergesch. 

3173. Stanisław Grodzicki. Pra- 
widło wiary liaeretyckiey, to iesl 
okazanie iź wodzowie kacerscy nie 
Pismo s. ale własny mozg s^iYoy, za 
regułę albo prawidło wiary sobie 
maią. A przytym Pirwsza Centcria 
albo Sto iawnycli fałszerstw w wie- 
rze , z obrony Postylle Kaccrsk.icy, 
od fałecznego Proroka Grzegorza 
Żarnowca wydaney , zebranych, 
przez Daniela Lcncycyusza. Roku 
P.1592. 4. 236 str. i jedna karta. 
Na przodzie kart 4. Zob. Noty. 

(Bibl. Ossol.— L. S.) 
3174.aJEwanielik X. D. Stanisława 
Grodzickiego albo rozmowy Ewan- 
gelika z Ministrem. Na końcu: 
w Wilnie w Druk. Akad. Śoc. Je- 
sn. 1592. 4. 33 str. 

Sobolewski widział to bez karty tytuło- 
wej w Bibliotece Ossol. z napisem na koń- 
cu : wWiłnie w Druk. Akad. Soc. Jesu. 4. 
33 str. 

b) — — w Krakowie, w Drukar- 
niey Andrzeia Piotrkowczyka.1602. 
4. 16 kart nieliczh. 

Rozmówcy są : Minister i Ewangelik. 
Rzecz o tem, ze niewłas'ciwie róznowiercy 
Ewangelikami się nazywają. 

3175. KathoiikX. Stanisława Ra- 
NizowsKiEGo, Sługi Pana Krystuso- 
wego : Przeciwko Ewangelikowi 
X. D. Stanisława Grodzickiego, So- 
cietatis Jesu. Oseae 2. Sądźcie ma- 
tkę wasze, sądźcie: abowiem ona 
nie żoną moią, ani ia mężem iey, 
niech odrzuci nierządy swoje od 
oblicza swego, y cudzołóstwa swo- 



ie z pośrodku piersi swoich. 4. iOO 
str. prócz dedykacji. 

Przyp. Stanisł. Stadnickiemu z Zmlegro- 
da. Ranizowski, o którym niema wzmianki 
w Siarczyńsklcgo Obrazie Wieku Zygmun- 
ta lii, zyl za tego monarchy i był pasto- 
rem w Żołyni. (Józ. Łukasz. Noty.) 

3176. Joannes Twardowski. E- 
xamen fidei Sectariorum. Yilnac. 
Typ. Acad. S. J. 1594. 4. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 
3177 a) Synopsis novi Evangelie 
scu de doctrina , moribus , fructi- 
bus , characteribus , et borrendis 
atauc implacabilibus in religione j 
dissidiis Sectariorum huius tempo- 'm 
ris qHi dici voluutEvangełici Libri ' 
tres vindiciis ministri Radeoyiensis 
Galuiuiani oppositi ab Hadriano 
Jł^gio Soc. J. Tbeologo. — Posna- 
niae m.d.kcy. 4. 498 str., 4 ark. 
na przodzie * 3 karty na końcu. 

Przypis, autora Stanisław. Karnkowskie- 
mu Arcybiskup. Gniezn. — Po dedykacji i 
na końcu wiersze na sektarzów, Andrzeja 
Frusius S. J. i Andrzeja Krzyckiego (Cri- 
cius). 

b) tam. 1597. ap. Vid. et 

Haer. Joan. WoJrabi. 4. 

(Slenk. Dod. do Bent.) 

3178. De Atheismis et Pbalaris- 
ntis Eyaiigelicorum Libri duo quo- 
rum prior de fide, posterior tractat 
dc operibus corum. Auctore Stani- 
slao Rescio Presbytcro. JNeapoli 
apud. J. Jac. Carlinum et Ant. Pa- 
cem. 1596. fol. min. 609 str. i 4 
ark. na przodzie. 

Przypis. Królowi Zygmuntowi III. Zoh. 
Pfoty. 

3179. Jo. Christopb. We^dlerI 
Dissertatio praeliminaris qua asse- 
ritur contra Stanislaum Rescium, 
Baroninm etc. Łutheranos neque 
supprimere ncquc corrumpere scri- 
ptoros. : 

(Vogt, Catal. Libr. rar. Hamb. 1747. " , 
p.577.) 

3180 a) Quinti Erangelii Professo- 
res autiquissimi et celeberrirai Nul- 
lus et JNemo qui in ecclesia mathe- 
matica, fugitira, latitantc incoguita 
et inyisibili Protestantium : usque ' 
adLutherum, Zwinglium et Całvi- 
uum lataerimt e tenebris eruti per 



TEOLOGJA, DOGM., PROTEST AN., APOL. 1 KONTRO W, 243 



Andream Jurgiewicium Canoniciim 
Yiincnsem. Vilnae excudehat Da- 
niel Lancicius A. D. 1599. 4. 112 
str. i arkusz na przodzie. 

Przypis. Mikojaj. Krzyszlof. Radzi>viłło- 
wi, Wojewodzie Trocliiemu.— Wolana au- 
tor (str. 2) jako żyjącego wspomina. 

b) Monasterii 1602. 

(Sienk.Dod. doBent.) 
c) — — Monasteni Lambert 
RassfeUlt 1603. 12. 

(Catal. des livres de la Bibliotli. du Roy, 
Paris 1742.; 

3181. Refornrirter wcitbcbaiidter 
Niemandt ^ welcber zu crlicnncn 
giebt, wo die reelite oder iinrecbtc 
KircLe gewest, und jetzijcer Zeit 
zu liiidcu seye. Verdeutscht durcb 
Job, Stamphiiitn. Mayiilz, 1003. 4. 

(Catal. Bibl. publ. Moeno-Fraucofurt. p. 
180.— L.S.) 

Z wyrazów tytułu pisma poprzedzające- 
go : Nullus et Ncmo, domyślać się można, 
iz to jest tłómaczenie pisma poprzedzają- 
cego. 

3182. fienedictiis Morgenstern. 
Tractatus de Ecclcsia Domini Jesu 
Cbristi vcra iet Calbolica et de Ec- 
clesiis falsis boc est Papatu, eius 
ortu et iucrementis qiiaedani^ et an 
is iure postulet resliintionem ae- 
dium sacrarum et redituum Eecle- 
siasicoruni ^ item de Calvinis(arum 
WaldcnsiuuKjue Ecclesiis et borum 
in Relijrionc Consensu Sendonii- 
riae in Polonia A. 1570 fabricato. 
Francofurli adMoen. 1598. 8. Zob. 
ISoty. 

3183. Okazanie tego, iż ci lu- 
dzie, którzy w Królestwie Polskim, 
y vr Wielkim Xicstwie Litewskim 
pospolicie Ewaniclikanii nazwani 
są , którzy skutcezney pobożności 
naśladowcami być cbcicli , powin- 
niby się do Zboru tycb łudzi przy- 
łączyć, którzy w tycbże narodziccb 
fałszywie i niesłusznie Ariany i E- 
biouitami nazywani bvwaią. W Ra- 
kowie , 1600. 4. 62 kr. i 3 harty. 

Rzadkie pismo ; bezimienne. (L.S.) 

3184. Joan. Demetr. Solikowski 
Vcrus Martini Lutberi triumpbus. 
Cracoviae 1604. 

Wiersze przeciw pismu jakiegoś' Lutera- 



nina wydanemu r. 1568. wydał Maciejj Si- 
sinius (Zyzniewicz) i przypis. Szymon. Ru- 
dnickiemu Sekret. Kor. 

(Siarcz, n. 387.) 

3185. Apologia przeciwko Lute- 
ranom: Zwinglianom, Kalwinistom, 
Nowokrzczeiicom r Przez X. An- 
drzeja Waugockiego pilnie napi- 
sana, y do druku podana, w Kra- 
kowie w drukarniey u Wdowy Ja- 
kuba Siebeneycbera, 1605. 4. 542 
str. , 14 hart regestru i 9 hart na 
przodzie. 

Przedmowa do Piotra Tylickiego, naów- 
czas Biskupa Kujawskiego, Nominata Kra- 
kowskiego. W przedmowie tej na końca 
wyraża : Miałem to dawno uczynić y na 
woli nioiey nic nie schodziło , ale in eam 
aetatem ineidimus , «£ua facilius est libros 
scribere quara imprimere.Hier. Powodowski 
Kan. Krak. zastąpił koszta druku. — Dzieło 
pracowicie dokonane., (L.S.) 

3186. FridcriciBiiRTSCii Brauns- 
berg^ensis de Socletate Jesu, In E- 
Yang^elia adyentus et quae sequua- 
tur Dominicarum Commentationes. 
Ad eos potissimum, qui inter Hae- 
reticos degunt, iurandos, ordina- 
tae. Cum indice triplici. Scriptu- 
rarum , quae passim explicantur, 
rerum praecipuarum , et Evange- 
liorumDominiealium niiae hic trac- 
laniur. Cracoyiae in Offic. JNicolai 
Zobii, 1607. 8. 793 str., 19 hart 
reyestróiu na hońcu i 8 hart na 
przodzie. 

Dedykacja do Piotra Tylickiego Biskupa 
Krak., datowana z Krakowa, i przedmowa 
do Czytelnika. (L.S.) 

3187. Proca na ministry y na 
wszystkie beretyki, z piąclą Dawi- 
dowych kamieni w tobole. Z kto- 
rey, tak stary iako y młody czło- 
wiek , Kalwina ;, Lutra ^ Trydeitę, 
Pikarda , Aryana etc. prędko po- 
żyie. Przez Xiędza Marcina przed 
tym Plebana Kleckiego , teraz Pro- 
boszcza w Mieyskiey Gorce, nowo 
urobiona. Do tego przydany lesl 
niezgodny, y inszych Heretyckich 
dzielow (sic) Appendix: który z po- 
dziwieniem i chętliwie, każdy czy- 
tać będzie, w Krak. u Wdowy Jak. 
Sibeneycbera, 1607. 4. 114 str. 

Na czele jest : 1) Prolog wierszem, 100 



244 TEOLOGJA, DOGM , PROTEST AN.,APOL. I KONTROW. 



■wier. 2) Declaracia dla czego się tu pisma, 
albo dowodów z Doktorów s. nie używało, 
tylko pisma szczerego z Bibliey, tak Stare- 
go, iafto nowego Zakonu. 2) 34 wiersze na 
herb Nałęcz. 4) Przedmowa do Andrzeja 
z Czarnkowa Czarnkowskiego Woiew. Ka- 
liskiego. (Tu historja tego domu opisana). 
4) Przedmowa do Czytelnika. (L. S.) 

3188. Summariusz Prawdy Ka- 
thoiickicy w przeduieyszycb spo- 
rach ktorc ma Kościół Święty Apo- 
stolski z teraznieyszemi kacerstwy 
pisany Przez X. Woyciecha Słup- 
skiego Arcliidyąkona Włocławskie- 
go, z odpowiedzią na potwąrzy y 
bluznierstwaMacieiaRosentreter ja- 
kiegoś wTurmieiu Ministra. W Kra- 
Jsowie Bazyli Skalski drukował, R. 
P. 1607. 4, 62 słr. bardzo rzad- 
kie. 

Dedykacja do Pawła Działy ńskicgo Sta- 
rosty Radzińskicgo. — Słupski na jakiems' 
Kazaniu pogrzebowem w Tychnowach do- 
wodził, iz Luterska wiara jest nowa i nie- 
dawna. — Na co ozwał się we cztery lata Ro- 
sentreter i wydał : Compendium etc. (obacz 
N. nast.) Słupski ledwo w os'm miesię- 
cy dostał to dzieło , i na nie odpisuje. — Na 
nowo przeciw Summarjuszowi Słupskiego 
powstał D. Mikołajewski i Jan Biskupski. 
Obacz niżej. (L. S.) 

3189. Compendium to iest Krótkie 
ogarnicnie przediiieyszycli Capita 
nauliiey prawdziwego Kościoła E- 
wangelickiego: y fałszywych a mar- 
twych ustaw Kościoła Papieskiego, 
wiernym zebrane i spisane, przez 
Macieia Rosentreter, Sługę Ko- 
ścioła Chrystusowego. Drukowano 
w Królewcu u Jerzego Neycken, 
Anno 1606. 4. 34 kart nieliczb. 

Przypisanie : Slaehetnym Zaeznytn y 
Sławnym Panom, ParafieyTrumieyshi. Na- 
zwiska tych parafianów wyliczone. (L. S.) 

3190. Syncrisis abo Zniesienie 
nauki Kościoła Rzymskiego z Ewan- 
gelicką w przednieyszych artyku- 
łach wiary powszedhney Krześcian- 
skiey. Przeciw Sumniariuszowi X. 
Woyciecha Słupskiego Archidiako- 
na Włocławskiego. Spisane od X. 
Daniela Mikołaiewskiego , Sługi 
słowa Bożego. We Gdańsku, Dru- 
kował Audreas Hiinefeld. 1609. 8. 
562 sir., na końcu 2 karty erraty 
i 7 kart na przodzie. 



Dedykacja : Andrzejowi Krotoskiemu 
z Krotoszyna Wojewodzicowi Inowłocła 
wskiemu, Mikołajowi i Stanisławowi La- 
talskiemu Grabiom z Łabiszyna, Władysła- 
wowi Przyjemskiemu z Przyimy, i Miko- 
łajowi Słupskiemu z Iwna, datowana z Ra- 
dziejowa 1 Wrzes'nia 1608. — Do tego dzieła 
należą : Sentenłiae ^ntiquorum Patrum in 
superiore libro polonica eitatae , seorsim 
in gratium eoruni, ijui patrum lectione de- 
lectantur, latinne descriptae. 157 str. Na 
końcu: Dantisci ex Offic. Typogr. Andreae 
Hiinefeldi, anno 1610. 

3191. Rachunek Summaryusza 
Prawdy Catholickiey w przedniey- 
szycl^ Artykulech które ma Koseiot 
s. Katholicki z teraznieyszemi Ka- 
cerstwy, ku chwale Boźey y obronie 
kościoła świętego spisany. Przez 
X. Jakuba Biskupskiego. wLasczo- 
wie, 1610. 4. £76 kart z jednej 
strony liczb, i iO kart na przo- 
dtie. (L. S.) 

Przedmowa do Jana i Andrzeja Firleja 
z Dąbrowicy, i Jana Kaszowskiego z Wy- 
sokiego. — W przedmo^vie wylicza 56 ro- 
dzajów herezyj]^os'cioła Rzymskiego. Druk 
gocki. rL. S.) Zob. ISaty. 

3192. Crisis, to iest. Rozsądek 
Katholicki o nauce dzisieyszych E- 
wangelikow, Lutrów, Kalwinów, 
y inszych nowowiernych. X. Woy- 
ciecha Słupskiego archidiakona 
Włodzławskiego. 4. 73 str. Zob. 
Noty. 

3193. Odprawa na rosprawę, al- 
bo Examen Macieja Rosenlretera 
Ministra w Trumie Xicstwa Pru- 
skiego O Summariuszu Prawdy Ka- 
tolickiey, przez X. Woyciecha Słup- 
skiego Archidyakona Włocławskie- 
go w Krak. u Mik. Lobal610. 

(Kat. Ju.) 

3194. Wyprawa na Odprawę 
Wociecha f*ic) Słupskiego, Archi- 
diakona Włodzławskiego, przeciw 
prawdzie słowa Bożego, wydaną, 
Spisana przez X. Macieja Rose.n- 
TRETERA Stiigę pra wdzi wcgo Słowa 
Bożego. wKrolcwcu, 1611. 4. Cały 
alfabet i 4^ ark. (L.S.)Zob. Noty. 

3195. Crisis to iest Rozsądek Ka- 
tholicki : ua Syncrisin Daniela Mi- 
kołajewskiego, Ministra Zboru Kal- 
wińskiego w Radziejowie. X. Woy- 
ciecha Słupskiego, Archid. Wło- 



TEOLOGJA, DOGM., PROTESTANT., APOL I KONTRO W. 245 



cław. w Krak. w Druk. Mik. Loba, 
1611. 4. 75 str. 

Dedykacja do Wawrzyńca Gębickiego, 
Biskupa Kujaw. 1 Pomór., Kancl. Koron- 
nego. — Niesiecki IV. 135. wspomina Woj- 
ciecha Słupskiego herbu Topor, lecz go zo- 
wie Archidiakonem Kujawskim, później 
Proboszczem Panien Zakonnych S, Norber- 
ta w Płocku; dodaje tez, iz zył jeszcze r. 
1634. — Pism nie wymienia. — Nie pewna czy 
to jest iedna osoba z Archld. Włocławskim? 
I (L-S.) 

'^ 3196. Swieiite Odszczcpieństwo 

Ewaniclikow, od Papie?l;ich Kato- 
lików krotko opisane. Przytyin Aii- 
ticliristoinaclłia. Z pewiui probfj Pi- 
sma Ś. b. m. i r. 1 ark. {Druk 
ITihński około r. 1608). 
\ 3107. Droga Krotka y prawdzi- 

wa do pokazania blędow Hcrety- 
ckicb. Wydana przez X. Macieia 
CoPECicsA. w Krak. w Druk. u 
Wdowy Jak. Siebeneychera 1609. 
4. 3 ark. (L.S.) 

3198. List Czartowski Do Super- 
intcndenl,ow y Ministrów Ewange- 
lismu Lutcranskiego. R. P. 1609. 4. 
2 ark, (L.S.) 

3199. Judasz z potomstwem swo- 
im albo Kronika rodzaiu y roboty 
Ministrów Heretyckieb przez Hie- 
ronima zBrzau PnzEWonowsKiEGo. 
w Krakowie w Druk. Bazyl. Skal- 
skiego 1611. 4. (Ban.H.Dr.i;r.449.) 

3200. Martinus Smiglecius. Vana 
sine yiribus ira Ministrorum Evan- 
gelicorum. Coloniae ap. Ant. Boeł- 
zerum 1611. 12. 

(Sienk. Dod. do Bent ) 
Zaborowski w piśmie : Defcnsio Missio- 
nis Sacerdotum, na ostatniej karcie recto, 
wymienia to pismo, i dodaje, iz to jest 
odpowiedź dana na pismo jakiegoś Kal- 
wińskiego Ministra. 

3201. Wierne a prawdziwe oka- 
zanie, który zakon a która Wiara 
od Pana Boga, i co Zakonu, a tey- 
źe to Wiary Pana Boga miluią, a 
którzy go nienawidzą i od zakonu 
a wiary odsti^pili i odstępuią, z do- 
zwoleniem slarszycb zboru Ewanje- 
llckiego wydane przez Piotra Wa- 
cbcniusza 1612. 4. 75 karl. 

Przedmowa Bartłomieja Byttncra. Bandt- 
kie H. D. K. P. I. 426. domys'Ia się źe to 
wyszło w Łaszczowie. 



3202. RefiitatioThesium D.Wolf- 
gangi Frautzii^Tlieol. Doct. etProf. 
Publ. in Acad. Witebergensi, quas 
ibidem de praeciptiis Chrisłianae 
Religionis CapitibiiS Anno 1609 et 
1610 disputanilas proposuit. Raco- 
viae, 1614. 4. 462 str., 5 kart 
regestru na końcu, i 4 karty na 
przedzie. 

Naprzodzie list do Akad. Witebergskiej 
i przedmowa do Czytelnika. (L. S.) 

3203. Tbom. Wegierscius. Jlt- 
(>txo;i7} tbeologica rt]c ogO-odo^lacde 
vere Catlioliea sub uno capiteCbri- 
sto Eeclesia.(dissertatio academica). 
Heidelbergae 1616. 4. 31 str. 

Przypis. Rafeli Comiti de Leschno Ca- 
stcllano Wislicensi, etc. CQ&odo^iac defen- 
sori, pioruni piromotori, Musarum Patrono 
Singulari, Domino ac Maecenali suo. (L. S.) 

3204. Monita Calvinistarum pri- 
vata ctpublica, Generalia et spe- 
ciałia , ex libris illorum , dictis et 
factis eollecta, in ordinem redacta 
explicata , Impulsu ycritatis, zelo 
sanctae Fidei Catbolicae, et odio 
impiae beresis Calvinianae. Aucto- 
re G. Crutio cive Sigeio. — Craco- 
viae typis Frań. Cesarii, A. D. 
M. DC. XVI. 4. 44 str. 

Autor jakiś' polski Jezuita. (L.S.) Zoft.iYofy. 

3205. Ambroży Jascius. Rózgi 
na grzbiet praedikanta Calwińskie- 
go Mikołaja Symacba zmyślonego 
za głupi respons na przestrogi Cal- 
tiińiskic od Cruciusa vYydane. wPozn. 
w dr. Jana Wolraba. 1619. 4. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3206. a) Tlieologia Antilogica 
Liitberanorum etAnlilogia Tbeolo- 
gica Calyinistarum sen Contradictio- 
nes de rebus Fidei quas Lutberani 
et Calvinistae in suis propositioni- 
bus, concordes , diseordes, admit- 
tuut ; deprcheusac a P. Georgio 
Tyskieyicio. S. J. In gratiam Sclio- 
lae tam Lutberanae ([uam Calyinia- 
nac. Cracoyiae. Audr. Petricoyius. 
1624. 4. 132 str. i3karti/ naprzo- 
dzie. (L.S.) 

h) Coloniae. 1627. 

3207. Martini Statii Lutberis 
Rediyiyis (sic) oderLutheriChristen- 
tbumb. Tborn. 1626. 4. 

(Cat. Janss. 1684.) 



246 TEOLOGJA, DOGM., PROTESTAN., APOL. I KONTROW. 



3208. Fidelispcrsuasio deLutlie- 
rana religionc fujjienda , certis do- 
cumentls candein (eaelerasqiieEvan-' 
gelicorum sectas) non habere Cliri- 
stani Jesuui autliorem: nec eoiisen- 
tire doctrinac apostolicae : nec in- 
nitiPatribus orliiodoxaiu Gdeni pro- 
fitenlibus ; siuccrc demonstrans. In 

Sratiam Calbolicornm facta per P. 
oanncm Pauluni dc Czarnków, S. 
T. Lcclorcm , Majoris Giogoviac, 
S. Ord. Praedicator. Priorein. GIo- 
gOYiae , Łlteris Joacbinil Funccii. 



ipt-zo- 



b.m. i r. 4. o5 stv. i ark. na 
dzte. (L. S.) 

3209. Mauualis controvcrsiaruni 
buius temporis de fidc ac reli{>^ionc 
aulbore Martino Becano S. J. Tbco- 
logo. Vilnac ex typogr. Acad. S. J. 
1627. 8. 545 str. 3 kart na przo- 
dzie i regestr. 

Autor był spowiednikiem Króla Zygmun- 
ta III. r. 1610. i Rektorem domu Wileń- 
skiego. 

3210. Kontrowersye z KahTuieni 
i uc7.nianii iego — przez Wicleb. 
Xicdza Marcina Beka^ja S. J. S. Tb. 
Doktora napisane, teraz na polski 
ięzyk — przez W.X. Jozefa Toło- 
czkcS.3. S.Tbeoł. Dokt. i Aktual. 
w Akad. Wileń. Professora prze- 
tłumaczone R. P. 1709. Tomik 
1— III. w Wilnie w Druk. Akad. 
S.J. 1769— 770.8. 525,277,351 
str. oprócz, kart na przodzie i re- 
gestrów. 

3211. Walerian Wiłcki. Hydra, 
abo wiara bcretycha. w Warsz. 
w dr. Jana Kossowskiego. 1627. fol. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3212. Jana Bauklaius/a Parae- 
nesis, toicst, Napominania y przc- 
slrrogi Nowowiernycb, KsisjgDwo- 
ie. Przez X. Łukasza Gormckiego 
Kap. Wileń. i Warmieńskiego, 
Proboszcza Xivzliiego. Lek. J. K. 
M. w Krak. w Druk. Fr. Cezarego. 
1628. 4. 263 str. i 10 kart na 
przodzie. 

Dedykacja do Eustachego WoloAvicza 
Bisk. Wileń. na którego zlecenie dzieło 
przetłómaczone , a zaś pod iego Lerlteni 10 
■wier. łacin, .lana Brosciusza , który swoje 
tytuły tak wyraził: Doctor Medieinae, Ord. 



Astrol. Eloqu. Tylicianus, in Acad. Crac. 
Profess. Przekład dobry. (L. S.) Oryginał 
wyszedł w Rzymie r. 1617. 

3213. Joan. Barclaii, Paraene- 
sis ad seclarios buius temporis de 
vera Ecclesia, tide acreligione Ge- 

dani 1695. 12. (Cat. Janss. 1695). 

3214. a) Lucas OrALiiisiii. Polonia 
Defcnsa contra Barciaium Joanncm 
ubi occasi<»nc ista, de Regno, gen- 
tcquepoIona multa narranlur bactc- 
nus litteris non tradita. Dantisci 
snniptibus Georgii Fdrstcri. 1648. 4. ' 
138 str. (L.S.) 

b) 1750. 

(Dzieje w Kor. Pol. Górnic, w Spccyf. 
Lukubr. Górnic. N. VI.) 

3215. Tomasz Elzanowski S. J. 
Niewiara Ueretgkoto Polskicb. 
w Lwowie 1631. 4. 

(Sienk. Ded. do Bent.) 

3216. Jac.MARTiiMVindiciae Ec- 
clesiae Lutbcranae contra Yalcriant 
Magni Judicium de Reguła creden- 
dł. Wiltebergae. 1631. 8. (L.S.) 

3217. M. Job. Paul Felwiager 
Exanien Disquisitionis : An Evaii- 
gelici Poiitificios,ac nominatim Va- 
Icriani Magni dc Acatbolicarum cre- 
dendi reguła Judicium rcfutare ^ 
queant. Norinibcrgae. 1637. 8. (L.S.) | 

3218. Ecbo absurditatum demon- 
stratum Valeriano Magno. Craco- 
viacl640. 12. 

(K.-.t. Piar. War. 1822 p. 43). 
3219.HuldrykeaJNEUEPEŁD. Ecbo 
absurditatum. Cracoviae. 1646. 

(Siarcz. 1.306). 

3220. Valeriani Magm Judicium 
dc Acatbolicorum et Catliolicorum 
crcdcndi reguła. Viennae 1641. 4. 

(L. S.) 

3221. Ułrici uNelfeld Judicium 
dc Judicio Vałeriani Magni super 
Catliolicorum et Acatbolicorum cre- 
dendi regnlam , sive Absurditatum 
Ecbo. Amstełod. 1644. 8. 

Prawdziwe imię autora: Joh. Amos Ca- 
roenius. Patrz Placei Theatr. Anonym. et 
Pseudonym. N 1905. (L.S.) Siarczyiiski 
(I. 306) mylnie przyznaje to pismo Vale- 
rianowi. 

3222. Ełepbantutii Eversio de- 
monstrationis ocułaris loci sine lo- 
cato etc. Bononiae 1645. 4. 



TEOLOGIA, DOGM., PROTESTAN.. APOL. I KONTROW. 247 



Przeciw pismu Valeriana zwanego Ma- 
gnus Kapucyna Warszaw. 

(Ban. H. D. K. P. 111.233). 

3223. P<'lri Haberkohnii. Aiiti- 
Yaleriauus id cst Refutatio Valerla- 
ni Magni Mcdiolancnsls Papistae Ju- 
dicii de Acatliolicoruui et Catholi- 
corurn credendi reguła. Gissac 
1(352.4. (L.S). 

3224. Joli. Conr.DANHAYERGor- 
jjias Sopliista In Waleriano Magno 
Ca|iucino redivivu8,seii Analysis Ju- 
dieii Valeriani Majyni de Acalliolico- 
rnm etCalliolicornni eredendi regiila; 
aecessitDialogus super praenomina- 
to Judieio etc. Argent. 1652. 4. (L.S.) 

2225. Hcrmanni CoRi?iGii, Re- 
Kpon!>io ad V{>lcrianuni Magnum, 
pro 8ua concussionc fundaniento- 
ruin FIdei Pontificiae. Helnistadii. 

1()54. 4. (Cat. Janss. 1679). 

2226. Yaleriaini Magni. Deliomi- 
ne iiłfanii personatosul) titulo Jocosi 
Severi Medii.Yiennae 1654. 1C.(L.S.) 

2227. Joli. A. CoMENius contra 
Valcrianuni Magnum Anislcrd. 1658. 

(Blbl. Heins. p. 82). 
Wszystkie te pisma pomieszczone tu dla 
tego, iz ten Walerian mnich kapucyn !»a- 
wił czas tłłngl w Polsce za ł^róla Wła- 
dysł. IV. i do jego małżeństwa z Cecylią Re- 
natą wpływał. 

(Band. Hist. Pol. T. II. p. 292. 2ej edyc.) 

3228. O Exorljitancyaoli kazania 
dwoie przeciwko niewiernym here- 
tykom, — y nowym politykom Wie- 
rze S. Katholiekiey Rzymskiey y 
DuckowieńslAłu nieprzyiaciołom 
przez W. O. X. Fabiana Birkow- 
SKiEGO Zak. Domik. — w Warsza- 
wie K. P. 1632. w Krakowie w Druk. 
Andr. Piotrków. R. P. 1632. 4. 
3 o str. 

2gic Kazanie jest o wydziedziczeniu sy- 
nów i córek , które ^o klasztorów wstę- 
puje- 

3229. Exorbitancye 

Heretyckie, z Konfederatów. Ka- 
zania dwoie. Przytym Kwiat O- 
padaiący abo Nagrobek Gustawa 
Adolpha Króla Szwedskiego , Got- 
skiego^ Wandalskiego , Wielkie- 
go X. Finlandskiego , X. Esto- 
uiey y Kareliey, Pana Ingryey. 



Przez W. O. X. Fabiana Birkow- 
SKiEGO, Zakonu Dominika S. Ka- 
znodzieysfciego. w Krakowie w Dr. 
Andrzcia Piotrkowczyka. R. P. 
1633. 4. 55 str. oprócz Przemowy 
do X. Jozefa l^elamina liutskiego 
Archiepiskopa y Metropolity Ki- 
iowskiego i t. d. 3 karty. 

3230. Josuae Stegmaisni Contra- 
yersiarum de Ecciesia yiatorum do- 
decas , quod Ecciesia Pontiiicia dc- 
serenda sit et Lutlierana capessen- 
da. Rintelii, Petrus Lucius.1641. 4. 

<Catal. des llrrcs de la Biblioth. I)u Roy 
P.iris. 1752. T. III. D2. N.530). 

, 3231. Ila(jct^aXleTai,Qoc hoc est: 
Falsa Sodalitas GaIvinianorum iuA. 
inyariata confessione. II. D. Joh. 
Crocii, pro Ula inania arguinenta. 
Iii. Colloquii Lipsiensis 1631. per- 
Ycrsa interpretatio. IV. Repetitio 
yltiorum Pbilippicae varietate Coo- 
fessionis (scriplae?} — antorcloban. 
BoTSAcco D, Gymnasi Gedan. recto- 
re.Gedani lypis.G. Rhetii m.»c.xxxvi. 
12. iI3 str. i arkusz na przodzie. 
3232, Quaeslio nnm ad Regnum 
Dei possidendum necesse sit in nul- 
lo pcccato Eyangelicae doctrinac 
adyerso mancre? contra Balthasa- 
renł Meisnerum Tbcol. D. et iu A- 
cad. Włtteb. Prof. P. a JonaSzŁiCH- 
tii>gio a Buko^yiecdisputata. Typis 
Pauli Sternacii A. D. 1635. 8. ii2 

str- ^ ^ (B. Horodec.) 

3233 Quaestiones duae,una num 
in Eyangelicorum rcligione dogma- 
ta babeantur, quae yix nłlo modo 
permillunt ut qui ca amplectatur , 
nnllo in peccato perseyeret^ altcra, 
nnm in cądem religione quacdam 
concedantur Christi legibus incon- 
cessa: contra Baithazar. Meisnernm 
a Jona Schlichtingio disputatae. 
Paul. Sternacius. 1636. 8. 

(Catal. desliyresimpr. de la Biblio tli. dn 
Roy Paris 1702. T. III. D2 N. 2525). 

3234. JonaeScHLicHTiKGii deSS. 
Trinitate de moralibus Yeteris et 
Noyi Teslamenti praeceplis , item- 
que de sacris Eucharistiae et bapti- 
smirilibus, adyerstis BaItL. Meis- 
nerum disputatiol637. 8.(1. c. N. 2526). 



248 TEOLOGJA, DOGM., PROTESTAN., APOL. I KONTRO W. 



b) 1639. 8. 948 str. 

(Vogt. Catal. Libr. rar. Hanib. 1747. p. 614). 

3235. Liłurcntalia Rlg^ensią con- 
tra Praedicanleni haercticum. Vil- 
nae 1038. 8. 

W BIblioth. Script. Societ. Jesu, to pi- 
smo raz jest przyznane Jan. Ryi;vockieuiu 
S. J., drn(p raz Kuhnowi także Jezuicie. 
(Kies.) 

3236. Clagius. Anticyras Prutcno- 
Pracdicanticas : c quibus Scctario- 
rnm Ministris, qiia Regiomonli, qiia 
iu rcliquo Pnissiae Diicatu Eccle- 
slaia Clirlsti Catholicain nial«iiice, 
contuineliosc , uicndacltcrqiie in- 
cessere solitls^ potissinium rero M- 
hrahamo Calovio decem crassiores 
errorcs famoso libelto , Eidem Ec- 
clesiac tlirasonice, piieriliter , fa- 
tueque obieclanti , lieeipe, sainbri 
iniLta ac iiecessario coiisilio tempc- 
ratum ; Corollariis ad siiigiiloriini 
errorum 'AvTtxaTijyociav et Confu- 
tationem , ex ipsius Calovii ore ca- 
lamoque petitam, adneKis; et ami- 
ca Pcaefatione ad Illustres Acade- 
niicos Kejj^ionioiitanos necessario 
praemissa. Ńicopoli. AnnoMDCXL. 8. 

(Jan. Esc. 26). 
Clagius był rodem z Warmii z miasta 
Allenstein , uczył grammatyki . retoryki i 
filozofji yr Pułtusku, w A\ iłnie teologii. 
Rządził Collejyium Kieswizkicni awBruns- 
bergu był prefektem Seininarjum duclio- 
wnego. Znajdował się też na Colloquium 
Torunskiem. Umarł w Ressel r. 1664. 

3237. Clagils. Arislarcbiis ad Il- 
lustres Academicos Rpgiomoiitanos. 
Coloiiiae apud Heiiricuin KraflTt. 
Anno M. DC. XLIII. 8. (Jan. Exc. 27). 

3238. a) Julii (>aesaris CoTuniiS.J. 
Demonstrationcs Lulbcranam Ec- 
clesiam non p.«?se verain. Lesnae Po- 
lonor. Tvpis Vifjandi Funccii. 1641 . 
8. (L.S*.) 

b)-- — ISłssae Typ. Joan.Schu- 
bart. 1642. 8. (L.Ś.) 

3239. Yindiciae qiiaestionnm ali- 
quot difficiiiiim et contro yersiariim 
in tbeolog;ia , oppositae Tbeolojji 
cuiusdaiu absurdae opinioni de Chri- 
st© mediatore, et potestate Dei in 
creaturas. a Job. Szydloyio Frane- 
kerae Ulder Balck. 1643. 12. 

(Catal. des lirres impr. de la Bibliotb. 
da R©y P*ri» 1752. T. III. D2. N. 932;. 



3240. P. Caroli Kreitze> S. J. 
(Catbolicnni Cavete contra Erang^e- 
licuni Cavele Ministri Gedanensis). 
1648. 8. po niemiecku. (Nieś.) 

3241. P. Caroli Kreitzen S. J. 
(De fontc Ycncnato doctrinae Lu- 
tberanae et saltibri fonteCatbolico- 
riim). Yilnae 1648. po niemiecku. 

(Nieś.) 

3242. P. Caroli Kreitze> S. J. 
(Glossa super defensioncm honoris 
Joannis Crameri Ministri Gedanen- 
sis). 1650. 4. po niemiecku. 

(NiM.) 

3243. P. Caroli Kreitzen S. J. 
(Catholicuin Gdei scutum contra scu- 
tum cniusdani' Livonis baeretici). 
Brunsbergac 1650.12. po niemiecku. 

(Nieś.) 

3244. Antidotum albo Lekarstwo 
duszne przeciwko Apostaziey lub 
odstąpieniu od prawdy na iednym 
fundamencie Pism SS. ugruntowa- 
ney, przez X. Woyciecha Wcgier- 
skiego Haznodzieie y Superatlen- 
denta Zborów Ewangelickich Di- 
stryktu Krakowskiego, kłore teraz 
powtórnie drukiem publikuie y o- 
glasża X. K. II. K. K. Z. E. P. K. 
w Królewcu u Ilartunga 1750. 8. 
280 str. (B.) 

Pierwsze wydanie wyszło zapewne oko- 
ło połowy wieku X\ II. 

3245. Antidotum contra Antido- 
tum abo zbawienna przestroga , źe 
Lekarstwo duszne przeciwko apo- 
stazyi przez Woyciecha Węgier- 
skiego niegdy Superintcndenta Zbo- 
rów Ewangelickich sporządzone y 
wygotowane teraz świeżo w Kró- 
lewcu R. P. 1750 drukiem publi- 
kowane y ogłoszone} iest wierutną 
dusz trucizną, dana wszystkim wo- 
bec i z osobna Boga kochaiącym i 
zbawienia wiecznego sobie życzą- 
cym od X. Jana Poszakowskiego 
S.J. Teologa z szczerey miłości y 
gorliwości pozyskania Boga y szczę- 
śliwey wieczności dusz naydroższą 
krwią Jezusową odkupionych dla 
zbawiennego dusz ludzkich pożyt- 
ku dodruku podana. — w Wilnie 
w Druk. Akad. S. J. A. D. 1754. 4. 
282 str. i 3 kart na przodzie. 



TEOLOGJA, DOGM., PROTESTAN.,APOL. I KONTROW. 249 



3246. Colloaniam Cbaritatlynin , 
abo Rozmowa Draterska Polaka Re- 
foruiala, zMaznrcm Starym Katho- 
likiem, o pev?nych rzeczach w Wie- 
rze. Przez W. X. Albrachta Si- 
KRAiHSKiEGo, Plebana Suincotąckie- 
go, szczyrze wypisane. W Krako- 
wie, w Druk. Wdowy y Dziedzi- 
ców Fr. Cezarego. 1652. 4. 272 
str. i 2 kart na przodzie. (L. S.) 

3247. Johannis Maccoyii, Di- 
stinctioues et rcgulae theologicae 
ac pbilosopbicae. Franeguerae 1652. 
12. (Cat. Janss. 1679). 

3248. niektórych różnicach wia- 
ry które między Katholikamt y E- 
waiigelikami zachodzą. Theologa 
z Ministrem rozmowy ku przestro- 
dze tak Katholikow iako y Ewan- 
gelików przez X. Woyciecha Koia- 
łowiczaS.J. — napisane, w Wil- 
nie w Druk. Akad. S J. R. SIDCLIII. 
4. liO str. i 2 kart na przodzie. 
Zoh. Noty. 

h) w Kaliszu. 1758. 4. 

(CU.) 

3249. Echardi Henrici Lutherani 
Scopae dissolutae, seu fasciculus 
eius controyersiarumsuccincte refu- 
tatus, et quadraginta publicis di- 
sputationihus in Academia Franc- 
queriaua dissolutus a >icolao Art 
KOLDO Theol. Professore. Franeke- 
re excudit Idzardus Bakk. 1654. 8. 
640 str. oprócz dedykakji i przed- 
mowy. 

(Catal. BibliotŁ. Hangar. Com. Szeche- 
nyi. Supplem. I. p. 132). 

3250. P. Caroli Kkeitze> S. J. 
(Indofensus Łutherus per Joannem 
Millerum Praedicantem Hambur- 
gensem defcnso oppositum) Bruus- 
bergae 1655. pt niemiecku. (Nieś.) 

3251. Przyczyny dla których 
przodkowie nasi opuściwszy Ko- 
ściół Rzymsky do prawdziwego y 
starożytnego kościoła Bożego na 
Chrystusie Jezusie y słowie iego 
świętym ufundowanego przystąpili 
i dla których potomkowie tychże 
Przodków niewracaiąc się więcey 
iiazad do Kościoła Rzymskiego 
w Kościele Bożym prawowiernym 

Tom II. 



powinni trnać i zostawać aź do 
śmierci, b. m. 1659. 4. 

(Józ. Łukasz. Notj). 

3252. Schriflftmassige Gegenstel- 
lung der Lutherischen und Jesniti- 
schen Religion etc. Verfertiget voii 
D. Joannę 3Iaukischen SS. Theol. 
Prof. Publ. Gymuasii Dantiscani 
Reclore, und Pastore zur H.Drey- 
faltigkeit. Dantzig Druckts and 
Tcrlegts Dayid-Friederich Rhete^ im 
Jahr Christi 1664. 12. 84 i 639 
str. i regestra. (L. S.) 

3253. Verlohrner Sturm Joan. 
Botsacci wider den Grundfest Elia 
Schiller!. Braunsberng 1649. 12. 

(Cat. Janss. 1702). 

3254. Adam Pisetzki. De Reli- 
gione. Francofurti 1672. 12. 

(Bibl. Slos. 124). 

3255. a) Fascinus a Luthero, Znin- 
glio, Calvino aliisque haeresiarchis 
tot animabus , populis , proyinciis 
iniectas seu fraus eorundem Haere- 
siarcharum — detecta per Joan. 
KwiATKiEwicz S. J. Theol. Typis 
Monast. Oliyen. A. D. ii.dc.łxxiu. 
12. 22i, ark: 

Przypis. Stanisł. Jan. Jabłonowskiemn 
'Wojewodzie Rusk. który koszt nadruk ło- 
żył datow. z Jarosławia 19 Ang. r. 1672. 

b) Editio altera 1683. 12. 

Przypis. Władysław. Doenhofowi Woje- 
wodzie Pomorsk. — Jana Augnsta Hoffimana 
Cystersa, datow. z Oliwy. 

3256. Jasna droga, otworzona 
dla prostych sercem , w ktorey iesŁ 
odpowiedź na wszystkie wątpliwo- 
ści i zarzuty, które w nich powsta- 
łą przeciw światłości i prawdzie etc. 
przez Stefana Krispa. Drukowano 
w Amsterodamie u Krzysztofa Kon- 
rada , r. 1678. 4. 16 str. 

Na końcu iest data : w Ipswigh, w wię- 
zieniu, miesiąca tneciego 1678. (L.S.) 

3257. Vox Clamantis in Deser- 
to , a Lutheristis, Ecclesiae Catho- 
licae Paradiso. Sen Fides et Secta 
Lutherana in quaestionem yocata. 
Authore A. R. Joannę Otrembus, 
Praeposito Zychlinensi. An. D. 
MD. LXXX. Cracoyiae ex Offic. Sche- 
deliana.8. 15^ ark. Rzadkie. Zoh. 
Noty. ' (Janoc. Naclir. II. 71). 

32 



250 TEOLOGJA, DOGM., PROTEST AN., ĄPOL. I KONTRO W. 



3258. a) Joan. Franc. Hacki S. J. 
Sanctus Joannes Chryso&toiniis a 
Lutheranismo yindicatus 31onaste- 
rii 1682. 4. (Bibl. Slus. p. 57). 

b) Divus Joannes Chrysoslo- 
nius Aureus Ecclesiae Christi Do- 
ctor, Romanae Catholicae yeritatis 
Oecamenici Concilii TridentiniDe- 
cretis firiuatae incorruptus Assertor, 
a Lutheranismo , ciiius eiim Joan. 
Frideriug Mayerus D. Grimniensis 
renm eonficlo nomine fecit, et fal- 
sis argtinientis probayit lib. edito 
Anno D. 1680. Yindicatus. Per 
Joannem Franciscum Hacki S. J. 
Theolo{fum anno a primuin coe- 
ptis Humani Generis Yindiciis 
M.DG. LXXXIII. Typis Monasterli O- 
liyensis S. Ord. Cist. Iniprimebat 
Georjjius Franciscos Fritsch , Fac- 
tor. 4. 216 str. 6 kart na przodzie 
i dwie na końcu. 

Dedyk. Andrzejowi Chryzostomowi Za- 
łuskienia. Sekretarzowi Koronneraa etc. 
Pismo Mayera ma taki tytuł: Chryso- 
stomus Lutheranus Ortbodoxae Yerita- 
tis adversus Dccreta Concilii Tridenti- 
ni Assertor Georgii Heidelbergeri Lojolita 
Chrysostomo Papistae e diametro opposi- 
tns, Grimmae sumptibus .lob. Bilkeni Bi- 
bliop. Jencnsis. Excudebat A'olfg. Cbri- 
stopb. Kramerus. A. O. R. 1680. 4. (L.S.; 

3259. M. Samuel Hentscheł. Des 
Tauben Obr, oder cbristlicber Un- 
terricht so ani Gebor pressbaft. Wit- 
tenberg 1681. 8. 

Hentscbal był rodem z Leszna r. 1635. 
um. tamże r. 1690. 

(Acta Hist. Ecel. A. 1742 p. 196). 

3260. Samoel Schelguigen, Un- 
terricbt anff die Fragen des soge- 
nandtcn Erforscbers der Warbeit. 
Dantzigl680. 4. (Cat. Janss. 1682). 

3261. Serutinium yeritatis fldei 
quo in prima parte — inqniritur an- 
non uniyersarum a Romana Catbo- 
lica Ecciesia , atque inter sese dis- 
sidentium buius temporis religio- 
nuni , ex uno omniuni principio — 
nuUitas manifiste seqiiatiir. lu se- 
cunda vero parte yerilas Fidei so- 
lius Romanae Gatbolicae stabilitnr. 
PerR. P. Joannem Fianciscum Ha- 
cki S. J. Theologum. Anno — 1681. 



TypisMonastcrił OIivensis S. O. C. 
imprimcbat G. F. C. Frit.scb. 4. 
.280 str. ark. na przodzie. 

Przypis. Bonawent. Madalińskicmn Bi- 
skup. Władysław. Jes'li pismo powyższe 
Schelguiga wyszło rzeczywiście r. 1680, 
moznaby wnosić, ze Hackiego dzieło wy- 
szło juz przed roliiem 1680. 

b) _• _ łam. 1682. 4. 

(Cat. Janss. 1682), 

c) — secundiscuris,— 1691.4. 

(L.S.) 

3262. Samuelis Schełgnigii, Exa- 
men Scrutinii yeritatis iterali. Dan- 
lisci 1682. 4. (Cat. Janss. 1699). 

Była to zwyczajna dysputa przeciw Ha- 
ckiego pismu, którą jakiś Kohler odpra- 
w^iał. Przy niej były wiersze pochwalne ; 
wiersze te skrytykował X. Łukasz Markie- 
wicz. Zob, N. nast. i dalszy zawierający 
odpowiedź Markiewiczowi. 

3263. Lneae Markiewicz, Exa- 
men scrutinii yeritatis fidei, ad pro- 
legomena Scbelguigii institutum. 
Posnaniae 1683. 4. (Cat. Janss. 1699). 

3264.Purgatorium Bombyliac Cri- 
seos , in quo Criticus sine Crisi, 
idemque Paroebus Więcborgiensis 
R. D. Lucas Markiewicz a mendis, 
atibus, qu 
tusdam Gi 
mnasii Gedanensis Ciyibus nescio 
quas turpitudines et injuriarum ma- 
culas adspergere ausus est, ne poe- 
nas impudentissimorum Conatuum 
in suo olim Purgatorio luat , matu- 
rę purgatur etc. eidem justae Reta- 
liationis ergo dedicatum a Yindica- 
tore Commilitonum qnondam suo- 
rumNicolaoFRiEDHOŁD, Impr.God: 
Anno ]a.ocŁxxxiii. 4. 2-^ ark. 

Dołożone tu są na końcu tak wiersze po- 
chwalne Gdańszczan przy Schelguiga Exa- 
men pomieszczone, jak i krytyka Mar- 
kiewicza pod napisem: Crisis in Coryban- 
ticam Poesim Examini Schelguigiano Scru- 
tinii Yeritatis Fidei praefisam. Na końcu 
podpis : Yindicans honorem Rever. Patiris 
in Christo Joannis Francisci Hacki, Pro- 
fessoris olim sui, hanc Crisin in tessaram 
grati animi scripsit Lucas Makkiewicz Pa- 
rochus Więcborgiensis. (L.S.) 

3265. Vertbadigunng des alten 
Glaubens yyieder, den Yerfasser der 
Erforscbang der Warbeit. Dantzig. 
1683. 8. (Cat. Janss. 1702). 



yitiis, conyicus, scommatibus, qui- 
bus non ita pridem quibusdam Gy- 



TEOLOGJA, DOGM., PROTESTAN., APOL. I KONTROW. 251 



3266. Statcra yeritatcm transgres- 
sa subycrsa. 1685. b. m. 4. 

(Sicnls. Dod. doBent.) 

3267. Regia yia oinnes dissiden- 
les in religioiie Neo-evan{jelicos ad 
Ortłiodoxam et Salvificain Chrislia- 
nae fidei yeritalem perscrutandani , 
inycniendani et amplcctcndam ma- 
iiudueens^ pro iiiajori elucldatione 
Senitiiili yerilatis fidei diyliiae, pro- 

Sosila per Joan. Franc. Hacki Soc. 
es. Tlieologum. 1689. ProstantGe- 
daniapud Acg. Janssouium aWaes- 
berge. 4. 216 str. 

(Bibl. Unlversellc de l'annee 1689. Vol. 
XIV. p.475. L.S.). 

3268. Joan. Franc. Hacki. Apo- 
logeticorum pro Serutalore Verlta- 
tis fidei. Pars I. Typis Monasterii 
Oljyensis 1690. 4. *(L.S.) 

3269. Statcra Justitiac qua iiidi- 
ciuni de scrutatore yeritatis nomine 
Calyino-Reformatorum małe fonna- 
tum espcnditiir, ac inmelius refor- 
niatur. Typis Monasterii Oliyensis. 
1691.4. (L.S.) 

3270. Alpliabetum rozmaitym He- 
retykom niewiernym dla IcIi nau^^ 
czenia y nawrócenia do Wiary Ka- 
tbolickiey od Prawowiernycb Ka- 
tfaolikow napisane y w Czerniko- 
wie R. 1681 Miesiąca Junia d. 23. 
w Typographiey Przeoświec. w Bo- 
gu J. M. Oyca Łazarza Baranowi- 
cza prawosławnego Arckiepiskopa 
Czernikowskiego y Nowogrodzkie- 
go y wszystkiego Siewierza za Je. 
Błogoslawieństwnem przez Wieleb. 
w Bogu Oyca Joaniciusza Gałato- 
wsKiEGO Archiraandryty Czerniko- 
wskiego Jeleckiego Światu podane. 
4. 362 str. 6 kart na przodzie. 

Przypis. Janowi Samuyło wieżowi He- 
tman. Woysk Nayiaśn. Carskiego Weli- 
czestwa Zaporoskich. • — Autor przeehodzi 
porządkiem Abecadłowym wszystkich he- 
retyków i sektarzów, wykładając i zbija- 
jąc ich nauki. 

3271. FuniTzeken Religions-Fra- 
en, auffwelcken, eine kobe Stan- 
es Persokn , eine rundę und inH. 

Sckrifft gegriindete Antwort yon 
den Eyangeiiscbeu begebret. Oliya 
1688. 12. (Cat. Janss. 1688). 



dl 



3272. Lekarstwo wiary prawdzi<- 
wey na uleczenie serc zarażonych 
heretyckim błędem bardzo pożyte- 
czne — wydane za przykłademChry- 
styny Krolowey Szwedzkiey, prze- 
tlomaczone z niemieckiego, w War- 
szavyie w Druk. Kar. Ferd. Sckrei- 
bcra. R. 1689. 4. 8 ark. (Chł.) 

3273. Andreae Neufeld Ord. Ci- 
sler. Specimen Lulberanismi confu- 
tati. Oliyae. 1692. 4. 

Prawdziwe nazwisko autora Jan Amos 
Komnieniusz, patrz wyżej. 

(Cat. Janss. 1695). 

3274. Ananiae Meyer das Sand* 
griiudige Łutherthum wieder D. 
Bernhard yon Sandcn. Oliy. 1695.4. 

(Cat. Janss. 1702;. 

3275. Bernandus Sanden, Das fe- 
ste Saud-Ufer der Eyangelischen 
Lchre wider den tobenden Unflaht 
AnaniaeMeyers.Kouigsberg.1697. 4. 

(Cat. Janss. 1702). 

3276. Ckrisflan Helwich. Manu- 
ductio Regiomontanorum Tbeolo- 
giae Professorum ad Ecclcsiam Ca- 
tholicam. Ded. Josepho ComitiGu- 
rowski. Glacii 1698. 12. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 
 3277. a) D. Samuelis Schełguigii 
Synopsis controyersiarum sub pie- 
tatis praetextu motarum — ordina- 
riis disputationibus in Atkenaeo 
Gedanensi agitatarum : nunc yero 
couiunctim editae, judicio Ecclesiae 
Eyangelico- Lutkeranae submittun- 
tur. typis Job. Zachariae Stollii. 
MDCCI.8. 399 str. oprócz 3 ark. na 
przodzie. 

b) — Editio 2da tam. Christoph. 
Theoph. Ludoylcus. 1703. 8. 

c) Gedani. 1720. 8. 

(Cat. Fritschii). 

3278. Job. Guił. ZiEROLDi. Sy- 
nopsis yeritatis diyinae , opposita 
synopsi controyersiarum, calumnia- 
rum et errorum Samuelis Schclgni- 
gii : praefixa est disscrtatio de pa- 
rallelo opinionis recentiorum quo- 
rundam , imprimis Scbelwigii et 
Biicberi et erroris Pelagianorum 
Pontificiorum, Socinianorumete. et 
suffixa est idea tbeologiae Schelgui- 



252 TEOLOGJA, DOGM., PROTESTAN., APOL. IKONTROW. 



glanae , autbore Joachimo Langio 
cum indice errorum etcalumniarnm 
M. Biicheri, germauice conscripto. 
Francofurti. Jo. Guil. Meyerus. 
1706. 8. 

(Cat. deslWres de la Blbl. du Roy. T. III. 
m. N, G30). 

3279. D. Sainuclis Schelguigii. 
Supplementum synopseos exlilbens 
theses ex synopsi controycrsiaruni 
gub pietatis practextu motarum , 
cum antitbesibus quac ipsisstmis no- 
yatorum yerbis allcgatls traduntur. 
tam. ut. 1710. 8. (l.c.N.633). 

3280. Joannis Maukischen Ge- 
spraebe ron der Rccbt und Falscb 
genanten Christlicben Weisheit , 
Trieder P. Job. August Hofman. 
Dantzig. 12. (Cat. Janss. 1702). 

3281. Das unfiirsicbtige mit sci- 
nen Lebr und Glaubens-Satzen die 
Heil. Scbrifftyerbeereude dierecbte 
Yernnnfft, und sicb selbst umb- 
stiirtzende Lutertbum — durcb P. 
Martinum Kreysseł Soc. Josu. 
Braunsberg gedrncbt im Collegio 
de Soc. Jesu. im Jabr. Cbr. 1711. 
4. 200 str. 

3282. Sciagrapbia articulorum fi- 
dei fundamentalium secundnm tole- 
rantiam ecclesiasticam, quamPrae- 
ses £lias Grebenitz, Facul. Tbeol. 
Senior, Respondente Georgio de 
Cbelmica Lutomierski , £quite Po- 
lono, publice tuebitur in Uniyer. 
Flector. Brandeburg. ad d. xyi april. 
Typis Friderici Eicbornii 4. 4 ark. 

(L.S.) 

3283. Defcnsio Tbeologiae Scbo- 
lasticae contra Lntberum per ener- 
yationem eius Tbesium ultra sexa- 
ginta oppositarum Tbeologiae, tra^- 
ątatibus quinque comprebensa, au- 
ctore P. Georgio Gengell S. J. Le^- 
opoli, Typis CollegiiS.J.A.1713. 
4. 174 str. i II hart nieliczh. na 
przodzie. 

Dedyk. do Konstant. Felicjana Szaniaw- 
sliiego Biskupa Kujaw, i Ponier. w Kolle- 
gium Gdańskiem Jezuitów Teologji Scho- 
łastycznej fundatora. Autor z dzieł Lutra 
wybrał fiO projłozycyi, teologji scholasty- 
czncj i filozofii Peripatyckiej przeciwnych, 
i zbija te propozycje. (L. S.) 



3284. Admiranda Zuinglii etCal- 
yini, tribus cxposita tractatibusetc. 
Autbore Palrc Georgio Gengcil S. J. 
Tbeol. Pragae Typis Uniyersit. 
1717. 4. 131 str. 6 kart naprzodzie 
i dwie na końcu. 

Dedyk. do Jakóba Zygmunta z Rybna 
Rybińskiego Wojew. Chełmińskiego , Je- 
nerała Artyleryi Koron. 

3285. Speculum yeridicum incu- 
ius Prima Parte — repraesenlantur 
errorcs — Jansenianorum et aiiorum 
Noyaugustinianorum dogmata — in 
Secunda Parte Calrinistarum etLu- 
tberan. tbeologia proponitur, ac eo- 
rum prayadoctrina antiiogiarum de- 
monstratur. — Jussu Ul. — Officil 
Gonsistor. Gulmensis, a quodam 
Presbytero Romano Catbolico, Tbe- 
ologo Polono, Janseniani erroris bo- 
ste capitali in multis auctum. Re- 
impressum A. D. 1725. Tytuł Czę- 
ści II. Perspiciliorum pro nasutis 
Protestantibus. Pars II. Speculi Ve- 
ridici Reimprcss. A. 1726. 332.336. 
str. i regestra. 

Na końcu nadto 4 Karty : Historia Tho- 
runiehsis in Prussia Regali. Sereniss. Po- 
loniae Regis zawierająca opisanie zabu- 
rzeń wtem mies'cie r. 1724. mieś. Lipca. — 
Jest to przedrukowanie dzieła Assermeta 
de Divina Gratia , wydanego w Paryżu r. 
1715. — Przypis, wydawcy Teodorowi Po- 
tockiemu Arcybiskup. Gniezn. 

3286.Paulus Apostolus coram Nco 
Eyangelicis pcrorans. Calissiil725. 
8. (Kat. Piar. War. 1822. p. 65). 

3287. Conclusio tbeologica ratio- 
ne Protestantis Minislri exorta etc. 
auct. Godofr. Haninenberg. Calissii. 
1728. 12. (Kat. Friedl.) 

3288. Erdm. Naumeisteri Poloni 
Lutberani Stricturae fideles b. m. 
1730. 4. (Kat. Elek. Sask.) 

3289. Nauka PP. Dissidento^y 
z nauką starodawnego Kościoła 
zniesiona in gratiatn tycb Jeb Mo- 
śćion- którzy protcstiiią się iź tak 
wierzą, jako wierzył y nauczał Sta- 
rodawny Kościół, na poznanie za 
sprawą Ducba ś. prawdy i t. d. 
kommunikowanaR. 1733. w Wilnie 
w Druk. Akadem. S. J. 4. 12 ark. 

Przypis, autora Jana Poszakowskiboo 



TEOLOGJA, DOGM., PROTESTAN., APOL. I KONTR. 253 



Tomaszowi Wolanowi Czesnikowi Osz- 
miańskiemu. W dedykacji powiada autor 
iz napisał to dzieło w czasie rezydencji 
swojej Słuckiej ; widać z niej także , ze 
Wolan zawsze trwał w dawnem przodków 
swoich wyznaniu. 

3290. Alberlus Slanisl. Brzeski- 
Controvei'sia dc Ecclesia , Verbo 
Dei, conciliis, Summo Poutifice ad 
disputandiim proposita. h.tn. 1737. 
fol. (L.S.) 

3291. a) Jana Arnta, s. p. Gene- 
ralnejjo Księstwa Luneburskiego 
Superallendenta Sześć Ksiąg O pra- 
wdziwym Cbrześcianstwie, O zba- 
■wienney Pokucie, Scrdeczney Skru- 
sze i Żalu za grzechy, prawey wie- 
rze , Świętobliwym Żywocie, i 
przystoynym prawdziwych Chrze- 
ściauow obcowaniu : oraz Informa- 
toriiim iego Biblicum, i dziewięć li- 
stów tu należących , z niemieckie- 
go na polski ięzyk przetłumaczone 
przez X. Samuela Tschepiusa, Ar- 
chipresbytera i Proboszcza Dział- 
dowskiego, Nidborskiego, iDąbro- 
wieiiskiego. Na końcu też przyda- 
na Ksiąszka modlitew ducha Świę- 
tego pełnych , Bayski Ogródeczek 
nazwana, w Królewcu Pruskim , 
dii^ukowano nakładem i literami Ja- 
na Henryka HarUinga, Roku 1743. 
8 maj. 960 str. 26 km-t rejestrów 
na końcu i 12 kart na przodzie. 

Jest tu nadto pod osobnym tytułem: Ray- 
ski Ogródeczek podług Edycji Polskiej od 
X. Samuela Ludowika Zasadyusa Fararza 
Strasfurtskiego, w Brzegu Śląskim, r. 1736 
wydanej , z poprawą Rejestrów i omyłek 
drukarskich i z przydatkiem nowych dzie- 
jów cudownych, które się z tym Rayskim 
ogródeczkiem i z Księgą, Prawdziwe Chrze- 
s'cijaiistwo nazwaną , przydały, tam. ł. r. 
247 str. 8 kart naprzodzie, i 4 karty re- 
jestru na końcu. (L.S.) Zob. Noty. 

b) Jana Arnta i t. d. Sześć ksiąg 
o prawdziwymChrześciaiistwie i t.d. 
Teraz ale z niemieckiego na polski 
ięzyk na rozmnożenie chwały Bo- 
źey w kraiach polskich przy assy- 
stencyi Boskiey przetłumaczona 
przez X. Samuela Tscliepiusa it. d. 
"W Królewcu Pruskim drukowano 
nakł. i literami Jana Henryka Har- 
tunga R. 1748. 8. iyleź str. co i 
w poprzedź. 



Przypis, tłómacza Fryderykowi II. Król. 
Prusk. dat. w Działdowie 15 Stycznia r. 
1743. Oprócz tego 347 str. gdzie z oddziel- 
nym tytułem : Ogródeczek Rayski z popra- 
wą rejestrów i omyłek drukarskich i t. d. 
w Królewcu dr. i nakł. Hartungowskim 
r. 1743. (Ban. H. D. K. P. III. 106). 

3292. Kontrowersye Polskie abo 
prawda otwieraiąca Dyssydeńskie 
oczy do poznania prawdziwey Wia- 
ry Chrystus. Wiary Katolickiey — 
przez X. Jana Kostkę Woykow- 
SKiEGO KanonikaPułtusklego z przy- 
datkiem o niewierności y ślepocie 
Żydowskiey y o płonney ich nadziei 
oczekiwanego przyścia Messyasza. 
w Warszawie w Druk. Koli. S. J. 
R. P. 1737.4. 383 str. 28 kart na 
przodzie i regestr. 

3293. Nucleus Controyersiarum 
Fidei , catholicis inter haereticos 
habitantibnsperquam utilis a Perill. 

i adm. Rev. D,D. Joannę Wilhelmo 
Herheinrath. Canonico Cathedrali 
Luceoriensi , Decano- Collegiatae 
Oliccusis, Praeposito Iskoldensi, 
Theologo ad aulam Celsiss. Prin- 
cipis Annae de Sangusciis Radzi- 
wiłł— obłatus— a: D. 1746. 4. 
140 str. 

3294. Sama treść nauki chrześci- 
ańskiey Katolickiey całą z teraźniey- 
szemi Dyssydentami kontrowcrsyą 
krotko — zamykaiąca przez X. Go- 
defrida Hanneinberga S. J. Theolo- 
ga także Katechizm albo nauka 
chrzcściaiiska, przez X. Franciszka 
Koczorowskiego S. J. Theologa do 
druku podana. A znowu razem 
przedrukowana z przydatkiem przy- 
kładów służących na katechizmowe 
nauki y Bulli Papiezkiey odOycaS. 
— Benedykta XiV wydaney o mie- 
waniu Katechizmu, w Kaliszu w Dr. 
Coli. S.J. R. 1755. 8. • 

Katechizm Koczorowskiego, poprzedza 
wiadomos'ć o życiu jego. 

3295. Listy pewnego doktora A- 
kademii Strazburskicy Katolickiey 
do iednego szlachcica Protestanta, 
z francuzkiego przez X. A. Brodo- 
wskiego S. J. we Lwowie. 1761. 8. 

3296. Summa haereticarum cavil- 
lationum aprimousquc addecimiim 



254 



TEOLOGIA, INSTYTUCJA, DOGMATYKA. 



octarutn saeculum aerae Cliristianac 
argumenlłs scliolasllco -do^rmaficis 
sohendarum per A. R. P. Angelum 
PosTĘPSKi Poloniiiii S. Th. Mac. 
Doct. ProYiiiciae Rnssiae Saiu;ti Jo- 
seph Ord. Fralruin B. V.M. de Mon- 
te Carnielo Aiitiquae Reg. Obscrv. 
Exprovincialcin et ex assistonteiii 
Gcueralem coii{;esta: Opus Poslhu- 
miiin. Ycnctiis Ex Typojfraphia Bai- 
ieoniaiia mdcclxvi!i. Super, permis- 
sn. acprivile{jiis.4. 244 sir. z obra- 
zem autora. 

3*297. Odpowiedź w ścisłym roz- 
trząśiiiciiiu 1 dowodnym zbiciu na 
proiel;towaną i hsztalconą dobicjja- 
iącego osienmaslego wichu refor- 
niacyą w INiemczech w którćy do 
tych czas bardzo mało światu a Pol- 
skiemu narodowi wcale nieznane 
błędy Marcina Lutra i złość icgo 
naulti wytyl:a i oliazuie się przez 
pewnego prawdy przyiaciela w Ro- 
ku 1782. a przez U. M. W. R. z nic- 
miecUicgo wyłożona w roiju 1784. 
8. 7 ark. (B. II. 555). 

3298. Ycrnuenfliger Yersuch ue- 
ber die Grundwahrhciten des l«a- 
tliolischcn Glaubens, einc Sanim- 
lung von Briefen an dissidentischc 
Freuudc voq Abraham Jaliob Pen- 



ZF.L. Krahau anf acadcmischc Ko- J 
sten nnd zu Broslau nnd Leipzig I 
bcy Job. Golllicb Loewe in Kom- 
niission 1782. 12 kart nieliczh. i 
116 Słr. (Band. H.D.K.P. 1.242). 

3299. List w materyi religii nie- 
gdyś dojedneg^o P. Dyssydenla pi- 
sany, a dziś wszystkim l^yuiźe Ich- 
niośćioni zacnym łiorony polskicy I 
W. X. Litew. obywaleloni, nay- 
bliźszym bliźnim i braci zbawienie 
duszy kochai<)cym, na uwagę poda- 
ny, z chętnym oczekiwaniem, na 
rcspons ieźciiby kto chciał odpisać 
w duchu prawdy i Chrześćiansfciey 
miłości, w Lublinie, w Druk. u- 
przywilejow. J.K.M. XX. Tryni- 
tarzow R. 1784. 8. 160 str. 

(Bibl. Horodec.) 

3300. Krótkie i jasne dowody na j 
zniesienie z gruntu wszystkicli Lu- 1 
terskich i innych jakichkolwiek be- ^ 
retyckich błędów przez X. Mikoła- 

JEWICZA 8. 

3301. Kopia listu pewnego lute- 
ranina do Pastora swego. 6. r. im. 
4. druk gocki 1 ark. 

3302. Respice finem. fol. 

Pismo przeciw Dyssydentom. j 

(Sienk. Dod. do Beat.) 1 



4) Soclnjantzm. 
a) TVyzHanie fViary. 



3303. Frań. Sta>. Summa Con- 
fessionis fidei. h. m. 1570. 4. 

3304 a) Confessio fidei christia- 
nac, edita nominc Ecclesiarum Polo- 
nicarum, quac uniimDeum etFilium 
cius unigenitum Jesum Christum 
cum Spiritu Sancto corde Sancto 
profitentur. A. 1642. 4. 

(Catal. des lirres inipr. de la Bibliotli. du 
Roy. Paris 1752. T. III. D2. N. 2467.) 

b) Confessio fidei Christianae etc. 
(jak wyiej). collata cum Polonica 
ejusdem authoris : editio auctior, 
cum praefattone Jonac Scblichtingii . 
1657. 8. (N.2468.) 



po łacinie ipo polsku, łam. 

1646. (Siarcz.) 

Autorem był Jonasz Scblichting, i za to 
dzieło wypędzony liył z Polski, a książka 
przez kata spalona podczas Sejmu w War- 
szawie 1646 r. Scblichtin{j umarł w Ziklli- 
cbau 1661 r. mając lat 65. (L. S.) 

(Vogt. Catal. Libr. rar. Hamb. 1747. p. 
613.) 

3305. Confession de foy des Chre- 
stiens qui croyent en uu seul Dieu 
le Pere et en son Fils unique J. C. 
et au Saint-Esprit, traduite du Latin. 
1646. 8. (Cat. des łiyresetc.N. 2469.) 

3306. po polsku. 1646. 4. 



TEOL., DOGMAT., SOCINIAJN., WYZNANIE WIARY. 255 



3307. po hollendershu. 1652. 

3308. po niemiechi. t.r. 

(Vogt, Catal. Libr rar. Hamb. 1747. p. 
614.) 

3309. Nicolaus Pac, OrUiodoxa 
Fitici Gonfessio , dc ima eaileinque 
Dei Palris, Filii, et Spiritus Saii- 
cli Divinitatc , ac tribus Personis. 
Tum e scriptura sacra, quam ve- 
tnstissiniis Ecciesiac docloribus, 
siummalim collecta. RegłOnioiftiBo- 
russiae iii Oflic. Joannis Dauhiiianni 
A.D.1566. 4. 

Pismo wymk-rzonc przeciw Arjanóm 
w Litwie, napisane przez Mikołaja Paca Bi- 
skupa Kijowsk. na żądanie Jana Chodkie- 
wicza Marszalka Lile-wsk., do którego tu 
na przodzie jest list Paca, datowany na 
zjeździe w Brzes'ciu d. 22 Lipca r. 1566. 
? (Janoc. 11.201.) 

3310. Censura aihoRo/sądku na 
Coufessią ludzi łyoli klor/y pospo- 
lilyni nazwiskiem rzeczeni bywają 
Ariany: a w rzi-czy saniey są Soci- 
nistami: naśladuisic we wszystkim 
przewrotucy opiniiey Fausta Soci- 
na Włocha Ksicjji Pierwsze które 
są o znaiomości Hożey. A przytym 
okazanie prawdziwey Scntenciey 
Ewanjjielickiey: przeciwney temu: 
Pisiny Swiclymi dobrze tilwierdzo- 
ney. — Ksicjji Wtóre klore są o I- 
.stności Pan Christusowey. — Ksicffi 
Trzecie klore są o stanie czlowic' 
czym to iest iakim był człowiek 
stworzony od Bog^a : a iakim się 
stał po upadku. Drukowano w O- 
śmianic J. M. Pana C. M. (Dorołio- 
stajskłcgo) Marszałka W. X. Litew. 
R.1615. 4. 101, 595, 207 sir., 
oprócz kart na przodzie i rege- 
str ótv. 

"W dedykacjach do różnych osób podpis : 
Wojciech Salinarius Pasterz w Słowie Bo 
zym. Zob.Noty. 

3311. Jonae Schliclitingii de Bu- 
kowiec epistoła spulog^etica, scripta 
łdibus Juilis anno 1640. 8. 

(Catal. des Uvres impr. de laBiblioth. du 
Roy. Paris 1752. T. IIL D2. N. 2469.) 



3312. Credo Arianoruni scu Con- 
fessionis Sociuistarum vel Samo- 
satheuisturum vulffo Arianorum, 
Symboli Apostołici vestem Łucla- 
uiciis fraudulentcr indutae, Jmpo- 
Sturac dctectae: a P. Nicol. Cicho- 
vio S. J. Adiecta cst centuria arp-u- 
mcntoruni pro summa et naturałt 
Christi Domini Diviuitate ex S. 
Scriptura ab eodem autliore collcc- 
t.i : et Socinistis oblata. Cracoviae 
in Oflic. Typojyr. Fr. Caesarii 1649. 
4. 74 słr. i arkusz na przodzie. 

Dedykacja do JanaWielopolskiegoZupal- 
ka Krakowskiego. Zob.Noty. 

3313. Confessionis christianae ad 
regnni damnatac et combustae ma- 
nium, a Nic. Cichoyio, S. J. łaces- 
sitorum sui yindiccs. 1652. 8. 

(Catal. des lirres impr. dc la Biblioth. du 
Rov. Paris 1752. T. IIL D2. N. 2469.; Zob. 
ISoty. 

3314. Manes Slicłilin^riani seu 
Trutina Yindiciarum Manium Con- 
fessioniji Socinianae, Varsaviac eX' 
ustae, editarum a D.Jona Słichtinji^. 
Producta in publicum a PałrelNico- 
łae CiChoyio S. J. Typis Yiduac et 
IJeredum Andreae Petricovii S. R. 
M. Typographi. h r. 4. 194 str. 
i 4 kart na przodzie. — Aprohacja 
druku 8Notvem. ii Decem. r.l659. 

Przypis. Michał. PrazmoYrskiemu Biskup. 
Łuckiemu i Brzeskiemu, Administratorowi 
Opactwa Sieciecho-wskiego. Zob. Noty. 

3315. Epistoła paraenetica ad G. 
D. Jonam Schliclitin^^ de Bukowiec 
V. C Ejus Epistołae Apolojjeticae 
reddita. Cui addita cst Harmonia 
Fidei CalLolicae, cum Fide SS. Pa- 
truni Primitirac Eccłesiac, a Pa- 
tre Nicolao Cichoyio Soc. Jesu. 4. 
88 str. 

Approbacja Cenzora datowana 19 Marca 
1655. — Początek: Epistolam tuara, Anno 
1650 a Nato Redemptore, editam , adulto 
lam Decembri anni proximc elapsi, nempe 
1654 obtulit mihi G. D. Christophorus Wi- 
sowati. (L. S.) 



256 TEOLOGJA, DOGMATYKA, SOCINJANIZM. 

b) Katecheza. 



3316. Catccbesis et Confessio fi- 
del, caetus per Poloniain coiigre- 
gati , in uomiiic Jesii Gbristi , Do- 
mini Dostri cri.icifixi et resuseltati. 
Deut. 6: Audi Israel, Doniinus 
Deus uosterDeuii uuiis cst. Joan.8: 
dłcit Jesus : Quem dicitis Yeslruin 
esse deum est Pater mens. Typis 
Aiexaudri Turobiiii (Alcxy Rode- 
cki), Anno nati Jcsu Cbristi , filii 
Dei 1574. 12. 65 kart. 

W przemowie podpis : Cracoriae in Po 
lonia. Anno post Jesum Christum natnm 
1574. Autor był, według jednych Grzegorz 
Pauli, według drugich Jerzy Schoman z Ra 
ciborza. Zob.ISoty. 

(Acta Hist. Eccl. A. 1743. p. 49. — Bant. 
H.D.K.P. 1.374.) 

3317 a) UnterrichtuDg vou den vor- 
nemsten Hauptpuncten der Cbrist- 
licben Religion, in welcber begrif- 
fen ist fast die ganze Gonfession 
oder Bekeutniss Der Gemeinen im 
Konigreicb Polen , Grossfursten- 
tluimb Littawcn, und andern z-u der 
Gron Polen geliórcndcn Lanschafl*- 
tcu, welche, w cii sic behennen, 
das alleiu der Vater unsers Herren 
Jcsu Gbristi der Eiiiił)^e Gott, etc. 
gcscbrieben durcb Cbristoff Osro- 
RODT von Goslar. Gedruckt zuRa- 
kaw bey Sebastian Stcrnatzki, 1604. 
8. 442 str. i 24 kart na przodzie. 

h) tam. 1612. 8. tyleż str. 

c) tam. 1625. 8. 

3318. Der kleine Katecbismns, 
zurijbung der Kinder in dcm Ghrist- 
licben Gottes dienst zu Raka^, bey 
Seb. Sternazki. 1605. 12. 

(Schmid. Progr. de Catech. Racov. p. A4.) 

Przypis. Akadeniji Wittemberskiej. — So- 
bolewski widział exeniplarz niezupełny. 

3319 a) Katecbism Zboru tych 
ludzi it. d. (jak niiej). w Rakowie 

1605. 12. ^Cat.Jans8.1684.) 

- Przypisali Jakóbowi Królowi Angielskie- 
mu Hierou. Moskorzowski i Smalcjusz. Jest 
to pierwsze wydanie tego Katechizmu w o- 
ryginale polskim , dokonane przez Stato- 
riusa, Moskorzowskiego i Yolkeliusa (Ossol. 
1.272). Sandius znowu autorem nauki tej 
Zborów Socinjańskich, mianuje Grzegorza 
Pauli Seniora Krakowskiego. 



b) Katechizm Zboru tych ludzi, 
którzy wKrolestwiePolskim i Wiel. 
Xięst\vie Litewskim y w inych Pań- 
stwach do Korony należących twier- 
dzą y wyznawaią, źe nikt inszy, 
icdno Ociec Pana naszego Jezusa 
Gbrystusa lest onym iedynym bo- 
giem Izraelskim : a on człowiek Je- 
zus Nazareuski, który się z Panny 
narodził, a nie żaden inszy oprócz 
niego, abo przed nim iest iednoro- 
dzonym Synem Bożym. Ose. 14. 
V. 10. w Rakowie 1619. 12. 

(Ossol. 1.272.) 

3320. Katechizm mały to iest 
?(auha o Nabożeństwie Gbristiaii- 
skim krotko zebrana. '^ 

(Acta Histor. Eccl. A. 1754. p. 896 n.) 

3321 a) Gatecbismus der Gemel- j 
ne etc. jak niżej. Rackau 1608. 12. I 
3o8 str. ^ 

b) Gatechismus der Gemeine de- 
rer Leutc, die da im Konigreich 
Polen , und im Gr. Fiirslenlbum 
Łiltbauen und in andern Hcrrschaf- 
łcn z u der Cron Polen gehorig, af- 
firmiren und bckennen , dass nie- 
mand anders, ais nur der Vater un- 
sers H. Jesu Cbristi, der einige 
Gott Israel sey 5 und dass der 
Mensch Jesus von Nazaretb , der 
von der Jungfrau geboren ist und 
kein andci'er ausser oder vor ihm, 
der ein gebobrne Sohn Gottes sey. 
Aus der Polniscben Spracbe ver- 
deutscbet. Zu Rackau im Jabr nach 
Gbristi Geburth 1612. 12. 358 str. 

Jest to przekład Katechizmu Rakowskie- 
go większego, przez Walent. Smalcjusa Pa- 
stora Rakowskiego , który tu pisał przed- 
mowę do Akademji Wittemberskiej dato- 
waną 1 Maj. 1608. Do pracy tejże należał 
i Hieron. Moskorzowski szlachcic polski. 

3322 a) Calechesisetc. jak niżej, 
RaC0viae 1608. 12. (Cat. Bibl. Francof.) 

b) Gatechesis Ecciesiarum quae 
in Regno Poloniae et magno Duca- 
tu Litbuaniae et aliis ad istud re- 
gnum pertinentibus provinciis affir- 
mant neminem , praeter Patrem D. 
N. Jcsu Gbristi, esse illum unum 



TEOLOGIA, DOGMATYKA, SOCINJANIZM, KATECHIZM. 257 



Denm Israelis : Lominem autem ii- 
lum Jesum Nazarenum, qui ex rir- 
gine natus est, nec alium, pręler 
aut antę ipsum, Dei Filium unige- 
nitum et agnoscunt et confitentur. 
Antę aunos quatuorPoIouiee, nunc 
vero etiam latine edita. Racoviae 
A. D. 1609. 12. 317 sir. i 5 hart 
na przodzie. 

Przjruisanie JalsóLo-wi Królo-wi W. Bryta • 
nii, Francji i Irlandyi, u Istórego podpis: 
Hieronymus Mo8Corovius a Moscorow. Da- 
ta e praedio meo Gzarkoviano. On był łłó 
maczem tego Katechizmu z polskiego ję 
zyka. W tłómaczeniu tein Moskorzowski 
jak się z porównania przekonał Jan Daniel 
Hoflman, wiele rzeczy opuścił, wiele przy 
dał i odmienił. 

c) Catechesis Ecclesiarum Polo- 
nicarum , ununi Deuni Patrem illł- 
usque Filium unigenilum, una cum 
Spiritu S. ex Sacra Scriptura.confi- 
tentium , A. C. 1609. in lucern pri- 
mum emissa, et post per Viro8 ali- 
quot in eodem Rcgno correcta, ile- 
rumquc interpositis compluribus an- 
uis a Jo. Grclllo Franco^ ac nunc 
tandem a Jona Schliclitingio a fiu- 
coTvicc recognita , ac dimidia am- 
plius parte aucta. Irenopoli^ snmp- 
tibus Friderlci TLeopliili post an. 
D. 1659. 8. 

Sandius nnmienia, ze wydanie to nie wy- 
szło azr. 1665. Nakoucu: Martini Ruari in 
Catechismum notae cum rcsponsionibus 
quibusdam Jonae Schlichtingii. 

dj Catechesis Ecclesiarum Polo- 
nicarum , iinum Deum Patrem , il- 
liusque Filium Uuigenitum Jesum 
Cliristum , uno cum Spiritu Sancto 
ex sacra Scriplura confitentium^ 
primum anno »idcix inluccm cmis- 
sa , et post earundem Ecclesiarum 
jussu correcta, ac dimidia amplius 

f tarte aucta, atque per Joh. Crel- 
ium , Jonam Schliclitingium a Bu- 
kowiec , Martinum Ruarum et An- 
dream Wissowatium emendata et 
notis illustrata ; nunquam antchac 
faoc modo edita. Stauropoli, Eulo- 
getus Philalelhes. 1680. 4. 

(Gatal. des livres impr. dc la Biblioth. 
du Roy. Paris 1752. T. III. D. 2. N. 2501.) 

e) Stauropoli perEulogetum 

PLilaletum 1684. 8. 

Tom II. 



W wydaniu tem , do imion tych , którzy 
poprawiali ten ^Katechizm , przydane jest: 
anonyma jakiegoś'. (Ossol. I. 274.) 

3323 Cliristianae Religionis Bre- 
yissima Institutio per interroga- 
tiones et responsiones quem Cate- 
chismum Tuigo yocaut scripta a 
Fausto SociNO Senensi. Opus im- 
perfectum Racoyiae typis Sebast. 
Sternaciil618. 16. ±80 str. 

(A. Zaw. Noty.) 

3324. Religionis ChristianaebreTis 
institutio. Anno Christi 1629. h.m. 
ir. 8. 76 str. 

Na tytule znak oficyny Stemackiego wRa- 
kowie. ' (Józ. Łukasz. Noty.) 

3325. Kurtzer Inhalt der Christ- 
lichen Religion fiir die Kiuder und 
Einfaltige gestellet. 1633. 12. 

(Schmid. Progr. de Catech. Racov. p. A4.) 

3326. Catechismus Christianae 
Fidei , ex Verbo Dei Conscriptus. 
h. m. i r. 8.~ i2 kart nieliczb. 

Sobolewskiemu wydawca nieznany; z pe 
wnos'cią jednak twierdzi on,- ze druk Piń- 
czowski. 

3327. Unterricht in der christU- 
chen Religion. Konigsbergl717. 

(Acta Hist. Eccl. 1754. p. 1901 n.) 

3328. Jana Daniela Hoffmana O 
Katechizmie Rakowskim r. 1609. 
po łacinie wydanym. 

(Miscell. Lips. Nova II. P. II. 205.— 
Ban.H.D.K. P. I.XVII.) 

3329. Frid. Balduim Rcfutatio 
Catechismi Ariani, qui Rackoyiaa 
A. 1608. excusus et Apostolicac 
Confessioni de persona etofficio Je- 
su Christi oppositus est. Witteb. 
1620. 8. (L. S.) 

3330. a) Feuerbornii Justi Anti-0- 
storodus seu Rcfutatio Inslitutionura 
Theologicarum , seu libri germa- 
nici Christophori Oslorodi sub. titu- 
lo : f^on denen fumehmsten Haupt- 
Puncten der Christlichen Religion 
etc. Marpurgi, 1628. 4. 

b) tam. 1631. 4. 

3331. Increpatio Barjesu; sivc 
polemicac adsertiones locorum ali- 
quot Scripturae sacrae, contra ca- 
techesin Racoyianam : per Matth. 
Wren coUectae ex opęre praegran- 

33 



258 TEOLOGJA, DOGMATYKA, SOCINJANIZM, KATECHIZM. 



di meditatlonum criticarum iii sa~ 
cram paginam, conscriptarum a pa- 
tre suo , Episcopo Elieiisi , tłe jjc- 
iiuino sensu al(jiic exacta iioslra 
versione diylnoriiin textiiinn. Lou- 
dini, Jacob FIcsłuT. IGGO. 4. 

(Catal. des livres impr. dc la Bibliolh. 
du Roy. Paris 1732. T. HI. D?. ?s. 2538.) 

3332. Jo. Aiulr. SchmidiiD. FP. 
Abbatis Mariaevalleiisis Prograimna 
de Catcchesi Racovieiisi dlspiitalio- 
nibus XV. publicls anli-ętociniaiiis 
ad ductum cjus(!cni Catcobcscos a 
viro juvenc babendis pracmissiiiu 
Hulmcstadii , Typis Gcor^f. Wolf- 
gai)()^i Hainini , Aead. Typogr. An- 
no 1707. 4. .21 ark. (L. S.) Zoh. 
Noty. 

3333. Petri jAEiMCHiiGyinn.Thor. 
Recl. et P. P. Sliiclurae ad libclluin 
Catecbelicum gerinanlcc sequpnte 
titulo editiun : Kurlzer IJnterricht^ 
in der Chhrisłł. Reliyion JSaeh 



der Lehre der Unitariorum. otc. 
quibus inserto ubique auctoris tex- 
tu et verbis respondelur, vcrac- 
mić Relijyloiiis eaplta asscruntur. 
Tborunii , Typis et Sumptibus Jo. 
Nicolai (1717;. 4. 167 str. (L.S.) 

Jest to pismo przeciw Katecliizinowl Ra- 
ko-wsliiemu , wydanemu w Królewcu. Zob. 
Avyzej N. 3327. Podług Acta mst.Eccl.1754. 
p. 901 n. były takie Stricturae i wychodziły 
w leciccbl717— 19. 

3334. CatecLesis Raeoviensis seu 
Liber Socinianorum primariiis, ad 
fidein cditiouis annol619 (1609) re- 
ecnsuit, Soeiniaiiam yero impieta- 
tcin et boc libro traditam et a re- 
centioribiis assutain , accurate pro- 
fli{javit Ge. Lud. Oederus Antistes 
Feucbtwajjcnsis et eius Dioeceseos 
Decanus. Francofurti et Lipsiae 
1731). 8. 1046 hart oprócz indexu. 

Tcxt Wyznania Wiary całkiem wedle 
wydania IMoskorzowskiego '• 1609. 

(Ossol.II.275.) 



c) yJpologja i Kontrowersja. 



3335. Canoncs Reformatioiiis 
Ecciesiarum Polonlcarum perFran- 
cigeum Stancarum Mantuanuin Coii- 
scripti. Quibus adjocli sunt libelii^ 

Contra invocalionem Saucloruni. 

De Eecłcsia et sip;nis cjus etc. 

Quod tota doctrina trinitatis in 
sacris łiteris sit relata. 
Eodeni Autore. 

ExcudcbatJobannesEicbornFran- 
cofordii ad Yiadrum, 1552. 8. 77 
hart liczb, i 6 hart początkowych 
dedyhacji do Zygmunta Auynsla i 
przedmowy do Czytelniha. ((L. S.) 
Zoh. Noty. 

3336. Responslo de Controyer- 
siisStancari. Scripta aPbilippoMc- 
LANTHONE. Anno D. 1553. Pinczo- 
viae in Officina Danieiis Lancieii. 
Anno D. 1559. 8. !i4 hart nieliczb. 

Pismo to przedrukowali Pastorowie Zbo- 



rów Małopolskich, i jest ostatnią częścią 
dzieła Co nfesslo de Mediatore Ge 
neris bumanl etc. (L.S.) Zob. nlzej : 
Dogmatyka w szczególnos'cl , Jezus Chey- 
STUS Syn Boży. ' 

3337. Epistolae duae ad Eccle- 
sias polonleas, Jesu Cbristi £vau- 
jl^eliuni amplcxas scriptae , a Tigu- 
rinac Eecłesiac 31inistris de negotio 
Stancariano et mediatore Dci etho- 
niinum Jesu Cbristo, au bic secun- 
duni bumanam naturam duntaxat, 
an secundum utranique mediator 
sit. Tiguri ap. Cbristianum Fro« 
scboyer 1561. 8. 

Pierwszy list : ad Felicem Cruclgerum 
Superlntendentem Ecciesiarum Minoris Po- 
lonlae ac omnes per Poloniam et Russiam 
lidelcs Ecciesiarum mlnistros, dat. 27 Mali 
1560. Drugi, ad Magniiieos quosdam nobi- 
les in Polonia viros, 1561 mensę Martlo. 
(Ossol. 11.35.) 

3338. Francisens Stancarus Man- 



TEOLOG., DOGMAT., SOCIN., APOL. 1 KODiTROW. 259 



tuaniis] <le Trhiitate cl Medlatore 
Domino nostrojesu CLristo, advcr- 
sus Henricum Bulliiigcrum , Pe- 
trum Martyrem et Joaiiiieni Ca[vi- 
num et relitnios Tigurlnae ac Gc- 
nevensis Ecclesiae Ministros, ecclc- 
siae Dei perlurhatorcs. Ad MojynJ- 
ficos et Gcnerosos Dominos Nobi- 
Ics Polouos, ac coriiin Ministros, 
a Yariis Pscudocyangellcis sednctos. 
]\a hoiicu: Cracoviae in OtEc.Schap- 
fenbergiana. 1562. 8. 16 ark. i lo 
hart przedmowy do Panóxv Pol- 
skich i ich . ministóiu, datowanej 
z DuhiechaloGŁ r. 1 Junii. (L.S.) 

3339. Respousio ad maledictiim 
FrancisciStancariMantnaniLibrnm 
adversus Tigurinac Ecclesiae Mi- 
nistros, de Trinitate et Mediatore 
Domino nostro Jcsu Cbristo, aiicto- 
re Josia Simlero Tigurino. Tiguri 
excudebat Cbristoph. Froscbove- 
rus. 1563. 8. 37 kart liczhoiv. i 
arkusz przedmoivy do 3Iinistrów 
%v Polsce i na Rusi. (L. S.) 

3340 a) Stanislai Orichoyii Ro- 
xoIani Chimaera siye de Stancari 
funesta Regno Poloniae Sccla. De- 
wiza: Attendite a falsis propbetis 
qui veniuntadvos invcstitu oyium, 
intus autem snnt lupi rapaccs./rer& 
Okszyc. h. m. m.d.lxii. 4. 104: 
kart z jednej strony liczb. , 2 ark. 
na przodzie i 5 kart na końcu. 
(L. S.) Zoh. Noty. 

b) — — Coloniae apud Mater- 
nnm Cbolinum 15G3. 8. 170 sir., 
oprócz kurt naprzodzie i na koitcu. 

3341. Stanislai Orichotii Roxo- 
lani Conclusioncs inHaereticos pro 
salutae patriae. b.m. i r. 8. 1 ark. 

Jest to trcsć dzieła Chimery przez sa- 
mego autora skróconej. Poprzedza, list 
Orzccliowslnego do Xiąz. Mikołaja Radzi- 
wiłła Wojewody Wilcń. — Konkluzje po 
polsku. Na tytule herb Oksza a pod nim 
2 wiersze łacińskie : 

Hi in curribus et hi in ec{uis 
Nos autem in nomine Domini invocabi- 
mus. Zob. Noty. 

3342. Coliatlo Ncstorli cum Stan- 
caro eins discipulo , ex Scripturis 
et patribus. 8. 2 ark. b.m. (L.S.) 
Zob. Noty. 



3343. Soeietas et Symbola doctrl- 
nae et nioruin Arij et Trideitarum 
modcruoruiii Arianorum, qui Va- 
loiitini GentiiisDogma de Veneran- 
da Trinitate disscminant Iiinc etin- 
de: quibus opponitur eastitas et 
candor, in buius abstrusissimi arti- 
culi fide, verae Ecclesiae. Anno 
1565. 4. 3 ark. 

Dedykacja do Marcina Niegoliewsklego. 
Sobolewski domys'lasię, zeitojest pismo 
Erazma Glicznera. 

3344. 1.Ukazanic y zborzenie wszy- 
slbicb Wiar od ludzi rozmaitycb, o 
Bogu y Synu iego nawymyslanycb, 
przez Prawdziwe , proste , y iasne 
wyznanie s pisma Świętego, Pro- 
rockiego, y Apostolskiego, zebra- 
ne. Co właśnie, y beszpiecznie na- 
zwać możesz doskonałym Credem: 
Począwszy od Przodku asz do koń- 
ca, b.m. i r.' A. Listozv CCX. i 2 
ark. na przodzie. Znaki zaś arku- 
szowe A — Eeiiij. a zatym 28 ark. 

Względem paginacji ta zachodzi uwaga, 
iz w pierwszej częs'ci tego pisma az do Li- 
stu C strony nie mają liczby, dalej zas' od 
C poczynając każda strona (nie karta) licz- 
bą Rzymską jest oznaczona ; o czem sam 
autor na początku regestru przestrzega czy 
telników. Na odwrocie tytułu są wiersze do 
Pobożnego Czytelnika {Ai w. )Fo nich idzie 
Napomnienie Krześćdńskie (sic) do szczere- 
go a nie obludnetfo Czytelniku, ktorymby 
umysłem, sercem, y summienim, rękoma 
umytemi , pismo Święte czytać miał. Da- 
lej : Do Pobozneyo Czytelnika niemaiące- 
go szczodrego (sic) sumienia , a boiąoego 
się onego icdynegoBoga krotkaPrzedmowa. 
Naostatku Rejestr. Dzieło samo nic więcej 
w sobie nie zawiera , tylko same texty pi- 
sma s. Starego i nowego Zakonu, pod pe- 
wne rubryki podeiągnione. W exemplarza 
Puławskim znajdują się jeszcze następne 
pisma razem jak widać drukowane, i ra- 
zem oprawione, a teraz rozprute; porządek 
ich był podług liczb tu położonych. 

1. Antycliymu. Wzgardzonych 
shig, Chrystusa Ukrzyżowanego. 
W którym zicmu światu y kocban- 
kom iego, nie winności swey spra- 
wę dawaią : Ze iui rozmaite blu- 
znierslwa potwarliwie przypisuią, 
a o nieb uszczypliwie śpicwai.'). Te- 
ras nowo, ku pociesze Wiernym 
uczyniony. Roku od Narodzenia 
Jezusa Kristusa Ukrzyżowanego, 
prawdziwego, y własnego Syna Bo- 



260 TEOLOG., DOGMAT., SOCIN., APOL. I KONTROW. 



źego. 1568. 4. arh. i oznaczony li- 
terą Ff. 

SoLoIewsM dodaje, ze pismo to jest 
•w związku z pismem powyzszem, którego 
ostatni arkusz jest Ee, ze owszem mozna- 
by je jako dodatek do tamtego uważać, i 
dla tego podobnie oznaczył je liczbą 1. 

II. Rozdział starego Testamenlu 
od NoTvcgo , Żydestwa od Krze- 
śćiaiistTva , sV.ąd łatwie obaczysz 
prawie wszytki różnice około Wia- 
ry. (Tutexty zPisma S.) Na osta- 
tniej karcie arh. N: Drukowano R. 
Krystusowcgo 1568. 4. 13^ ark. 

III. Zgodne a iedne rzecz zna- 
mlonulące w piśmie S.sposoby inow, 
o Jezusie Pomazańca , abo Synu 
Bożym z Maryey narodzonym, któ- 
re gdyby kto rozumiał y pogotowiu 
w pamięci czytaiąc pismo święte 
miał , łacno wyrozumieć może wie- 
le mieyse w słowie Bożym, ktorc 
się zdadzą być y są niektóre przy- 
trudnieyszyin. 4. 6 kart niełiczb. 

IV. Krótkie Dowody które dzie- 
cinny Krzest, od ludzi przeciwnych 
B.igu wymyślony zbiiaią. 4. 5 kart 
niełiczb. 

V. Wykład na Pirwszą Kapita- 
łę Jana Świętego Ewangelicy, we- 
dle pisma SwiętegoNowegoTestba- 
mentu. A przy tym przydan jest 
na końcu drugi wykład Rzymskie- 
go Zboru, który uczynili Pbilozo- 
phowie Szkolni, z wielkim zawikła- 
nim prostoty Ewangelicy Swiętcy, 
abyś dwie rzeczy przeciwne wedle 
siebie położone pobożnie uwazaiąc 
mógł rossądzić , a lepszą obrać. 4. 
Listów (stron) Lxiij. i 7 kart na 
przodzie, gdzie iest wstęp autora 
czyli przedmowa, i przestroga ku 
Czytelnikowi iz to iest przekład 
na prędce zrobiony z ięzyka Łaciń- 
skiego. 

(Oryginał czy Fausta Socyna? Sandius 
p. 05. 

VI. o Prawdziwcy Śmierci : 
Zmartwychwstaniu y żywocie wie- 
cznym : Jezusa Krystiisa Pana na- 
szego, y każdego za tbym wierne- 
go. Tudzicsz tlicż y o prawdzi- 
wych pociechach stąd pochodzą- 



cych. A to przciwko Fałesncmu 
zmyśleniu Antykrystowemu o iego 
Dnszach, kthorvmi wszystek Świat 
zwiódł y smrodliwe pożytki Króle- 
stwa swego wynalawszy (sic) nie 
leda iako zmocnił. 4. Listów Lxvi, 
iedna karła na końcu, i 4 naprzo- 
dzie , gdzie- A6 wier. pol. z napi- 
sem ; Pobożnemu Sędziemu wsze- 
go dobrego od Pana Boga. i Przed- 
mowa potrzebna ku gorszącym się 
z prawdy panskiey.(L.S.) Zob.Noty. 

3345. Catholici etSectariiConcer- 
tatio. S. S. CracoYiae ex Offic. Sta- 
nislai Scharffenberger. 1569. 8. 28 
kart niełiczb. 

Są tu dwa listy, jeden po polsku Hiero- 
nima Rzeszowskiego z Rzeszów* tt Kwi- 
linie (datowany z!KwilinyXIIII Octob. A. 
1568), do X. Józefa Konarzewskiego Do- 
ktora w Prawie Archidjakona Kujawskie- 
go, Kanonika Kruszwickiego, Plebana 
Dzicrzkowskiego ; drugi po łacinie Kona- 
rzewskiego do Rzeszowskiego. Litery S.S. 
na tytule zdają się oznaczać drukarza i 
wydawcę razem. (L. S.) 

3346. Bened. Herbest. Prodro- 
mus adyersus scriptum Jacobi Nie- 
moieyicii Sacramcntarii Picarditae. 
Cracoviae typis Nicolai ScharlFen- 
bergeri 1671. 8. 

"W cytacji roku druku u Sotvclla musi być 
omyłka zamiast r. 1571. (L. S.) 

3347. Prodromus albo przesłanie 
naprzeciw odpowiedzi F. Jakoba 
Niemoiewskiego. 1574. 

(Siarcz. I. 173.— Kat. Piar. War. 1832, 
p. 48). 

3348. Epidromus , abo Pogonya 
za Gońcem Księdza Herbcstowym 
pewność Pisma Świętego pokazu- 
jący. K woli Ludziom Krześcian- 
skim , Słowo Boże miłuiączym , « 
o zbawyenyu swoim pracuiącyw. 
Jakob Nyemoyewski. 

Pogoń Gońca Rzymskiego 

Pokaz błędy iego 
Nyecb się prozno nye chlubi 

Bo Bog prawdę lubi. 

UnusDeus, Una fides, unum fidei 
Catbolicae principium. 1571. Men- 
sę Junio. 8. 565 str. Na ostatniej 
stronicy : Z drukarnie Macieya 
Wirzbięty. 1572. Zob. Noty. 

3349. Jakób Niemoiewski. Dia- 



r TEOLOG., DOGMAT., SOCL% APOL. I KONTROW. 261 



tribe albo fcollacya przyiaciclslsa 
z XX. Jezuitami Poznańsfclemi o 
przednieysze różnice wiary clirze- 
ściaiishiey czasu tego, 1579. 8. (B.) 

3350. Golloąuium Yarsariense 
inter FranciscumToIctuiii S. J. et 
INieinoicwscium. 1572. 

Przypis. Mikołaj. Tomicliiemu. Por. 
Nieś. IV. 361. 

3351. Prawdziwa sprawa o roz- 
mowie albo Disputacyey, klorą miał 
Pan Jakub JNiemoiewski w Warsza- 
wie na Seyraie, przy zacnych lu- 
dziach z Franciszkiem Toletem , 
Theologiem Societatis Jesu, Roku 
1572 — Wydana przez Professory 
Collegium Poznańskiego Soc. Jesu. 
w Poznaniu, w drukarni Jana Wol- 
raba. Roku 1580.8. 34kartnieliczh. 

Siarczyński przyznaje to pismo Jak. 
Wujkowi. S. J. Jest to odpowiedź na 
Kiemojewskiego Diatribe. Zoh.JSoty. 

3352. Kazania niektóre o szczy- 
rym słowie Bożym: ©prawdziwym 
wyrozumieniu iego przez Xicdza 
Hieronima Powodowskiego Kano- 
nika Poznań. JSahońcu: w Pozna- 
niu. Drukował Jan Wolrab. 1578. 
8. Diiik gocki. 

(Ban. H. D. K. P. II. 69). 
U Niesieckieeo błędnie wymieniony rok: 
1678. ^ 

3353. Concioncs aliquot piać et 
eruditae depuro DeiYerbo ciusque 
germano sensu et de Coena Domi- 
ni , sub nna panis specie commu- 
nicanda. Ad sopiendas grayissimas 
boc aevo de iis articulis contentio- 
nes, longe cfficacissimae et utilissi- 
mae, Habilae, conscriptae ctcditae 
per R. Hieronymum Povodovium 
Posnaniensem Canonicum. Posna- 
diae, Joannes Wolrab cxcudebat. 
Anno 1578. 8. 233 str. 7 kart re- 
gestru na końcu i 4 na przodzie, 

W dedykacji do Króla Stefana wyraża 
autor iz wydał te kazania w polskim ięzy- 
Łu a teraz pomnożone wydaje właeińskim. 
Po niej: ad Lectoretn de utilitute huius li- 
belli Epigramma. 44 wierszy łacin. bcB' 
imiennych. 

3354. SroNGiA. Naprzeciwko pi- 
sanin (sic) INowotncmu y Kazaniu 
Jego M. X. Hieronyma Powodow- 



skiego Kanonika Poznańskiego. O 
prawdziwym słowie Bożym y o wy- 
rozumieniu iego. O uziwaniu Wie- 
czerzy Pański pod iedną osobą. 
Gdzie przimowki niepotrzebne y 
urągania odłoźlwszi na stronę, 
z cierpliwością Krzescianską, krot- 
ko a porządnie podług zdrowey na- 
uki Apostolskiey y starożitney Wia- 
ry, odpowiada się, na wszitko X. 
Kanonikowi dowodnie, tak iakoPan 
Bog daru swego ku temu użicziu 
raczil. Jakub Niemoiewsky. 1579. 
Na końcu : Drukowano w Grodzy- 
sku w Mieście Ich Miłości Panów, 
Pana Jana , y Pana Mikołaia Gra- 
biow z Ostroroga. 8. 2i ark. 

Rzadkie dzieło i ze względu na miejsce 
druku osobliwe. Nicmoiewski za wyzna- 
niem Auszpurskim gorliwie staje a Pismem 
S. wspierając się, wszelkie tradycje od- 
rzuca któremi wojować chciał Powodow- 
ski. Siarczyński wymienia to w Grodzi- 
sku, r. 1581. 

3355. a)Dialysis Asscrtionum Jac. 
NlEMOIEYII. 1579. (Siarcz.) 

3356. b) Dialysis to iest, Roz- 
wiązanie albo rozebranie Asserciy 
Pana Jakuba Niemo je wskiego, z do- 
wodami iego naprzeciw Jesuitom 
Poznańskim wydanych. Napisane 
przez Professory Collegium Po- 
znańskiego Societatis Jesu. w Po- 
znaniu w Drukarni Jana Wolraba 
Roku 1580. 8. 27 ark. i 2 karty. 
Druk gocki. Zoh. Noty. 

3357. O Kościele Pana Chrystu- 
sowym prawdziwym rozprawa sta- 
teczna a dowodna. Z odpowiedzią 
na dowody przeciwne Pana Jakuba 
Nicmojewskiego. Napisana przez 
Professory w Collegium Poznań- 
skim Societatis Jesu. w Poznani*'^ 
w Drukarni Jana Wolrahba 1580, 8. 
206 str. i 16 kart nieliczb. gdzie 
dedykacja do Andrzeja ze Bnina 
Opalińskiego , Marszałka Koron, 
i przetlnioiua do Czytelnika. 

Sicnk. w Dod. do Bent. mieni autorem 
Jak. Wuyka. 

3358. Stanisław Farisowski. O- 
kazanie zfałszowania i wyznanie 
prawdziwey nauki i t. d. 1573. 

3359. Marcin Czechowicz. Re- 



262 TEOLOG., DOGMAT., SOClN., APOL. I KOJNTROW. 



skrypt na sfcrypt Stanisła^va Far- 
nowskiego , którym zgodę Licław- 
ską rozerwać usiłuie. b. tn. 1579. 
441 kart. (Osin. O życiu P. Skar. p. 78.) 

3360. Coełus Racoviensis nomi- 
ne adversus Jac. Palacologi sai- 
płum , quo docuit , Christum non 
susłulisse Maąistratum Politicum. 
1573. 

Tak to dziełko przytaczają Sandius p. 
45 i Bock T. I. P. II. p. 613. (L. S.) Zoh. 
Noty. 

3361. Refutatio argumeutorum 
Martini Czechowicii, quae pro sen- 
tentia sua, quod Loinini Ćhristia- 
no non Jiceat magistratum politi- 
cum gcrere, in dialogis suis pro- 

fosuit, auctorc Simone Błdnaeo. 
574. 4. 
Djukowano w Łosku. 

(Ban.H.D.K.P.1.429.) 

3362. Marcin Kro>\icki. List o 
Urzędzie do StauisłaAya Budzyń- 
skiego pisany s Piasków 1575. 

(Osin. O życiu P.Skar.p. 76.) 

3363. Defenslo Verae seuteutiae 
de Magistratu Politico in ecclesiis 
CLristianis retiuendo, contra quos- 
yis ejus impugnatores : nominatim 
vero contra Racoyiensiuui scriptuni, 
ex diyinis scriplurisSiinpliciter col- 
lecta. Jacobo Pałeołogo authore. 
Habes bic quoque Łector Scriptuni 
Racovien>iium , ut est ab ipsius au- 
tborc , contra Scntcntiani Jac. Pa- 
lacologi conscriptum , bona fide c- 
ditum. — Losci Litayorum , in typo- 
grapbia illustris ac Magnifici D.D. 
Jobannis Kiscae , gcncralis Praesi- 
dis proyinciae Samogitiac, Regii in 
Łituania Pocillatoris etc. etc. ejus- 
dem impensis , per Jobannem Car- 
tzanum Velicensem. Anno a Dci 
filio nato 1580, Mensę Augusti. 4. 
332 str. i 4 harty na początku. 

Dedykacja Palaeologa do Kiszki datowa- 
na: Halaucae in Moravial579. Calend. De- 
cemb. Symon Budny, utrzymujący listo- 
wne związki i jednoz mający zdanie z Pa- 
leologiem, jest wydawcą dzieła, jak s'wiad- 
czy Sandiusz , i 10 wierszy łac. Budnego 
pod Iicrlicm Kiszki. (L. S.) Zob. ISoty. 

3364. 9.) Ad Jac. Pałaeołogi li- 



brum, cni titulus est : Defensio ve- 
rae sententiae de magistratu politi- 
co etc. pro Racoyicnsibus Rcspon- 
sio. Ex Typograpbia Tbeophili A- 
damidis. 1581. 4. 371 str., prócz 
przedmowy 4 kart. 

Drukowano w Rakowie u Sternackiego. 

b) Racoyiae typ.Seb.Ster- 

naciil617. 8. 

(Catal. de la Bibl. du Roy T. Ul. D2. N. 
2252.) 

3365. O Urzędzie miecza uźy- 
waiącym Wyznanie Zboru Pana 
Cbristusowego , który w Litwie, 
z Pisma świętego krotko spisane. 
Przy tern. Tegoż Urzędu Obrona 
przeciw wszem iego Sprzeciwni- 
kom przez Simona Budnego napi- 
sana. Ktemu, Jasne z Pisma świę- 
tego pokazanie, źc Cbristiianin mo- 
że 4nieć Poddane wolne y niewolne, 
gdyby icb tyło bogoboynie używał. 
Nadto, List zacnego męża Marcina 
Krowicskiego też o Urzędzie, że 

iy może Cbristiianin z dobrym su- , 
mnieniem trzymać, y złoczyńcę we- i 
dle roskazaniaBoże^ karać. Roku j 
od Narodzenia PanalShryslusowego 
1583. 4. 136 kart li^h., 12 kart 
regestru i 8 kart początkowych. J 
Zob. Noty. \ 

3366. Filip Zakrzewski. Odpo- 
wiedź na Assercye nowego Kolle- 
gium Poznańskiego o troistym ie- 
dynym Bogu. b. m. 1581. 4. 

Olof Poln. LiedcrgeuL. i 

Przyłączona tu jest rozprawa, w której ] 

autor zbija dowody brata swego Łdrasza, 
któremi chciał go powrócić kos'ciołowi 
rzymskiemu, oraz kilka pies'm duchow^- 
nych. (B.) 

3367. AssertioncsTbeologicaeDc 
Cbristi in terris Ecclesia. Quae- 
nam et penes quos exi8tat. Propo- 
Słtae in Collegio Soc. Jesu Posna- 
nicnsi in autumnali Sliuliorum in- 
noyatione. Posnaniae in Offic. Ty- ^ 
pogr. Joannis Wołrabi 1582. 4. '| 
5^ ark. (L. S.) 

'3368. Replika na Ksl;iszki Księzi 
Jezuitów Poznańskich de Ecclesia 
Catholica Christi. O Powszechnym 
Kościele Bożym, który w Kredzie 



TEOLOG., DOGMAT., SOCIN., APOL. 1 KONTROW. 263 



wlerzcmy.JafeuI)NiEMOiE\TSKi.l581. 
NahoYicu: W Thoruniii Drukował 
Malcher NerlngK- , 1582 d. 3 Stliy- 
cznia. 8. 22 ark. (L. S.) Zob. 
Noty. 

3369. a) PosuaniensiumAssertio- 
num de Christi iii terris Ecclesia, 
quaenam etpenes quo8 existal: pro- 
positarum in Collcjyio Posnaniensl, 
a Monacbis norac Societatis, Quam 
illi Societątem Jesu, non sine bla- 
spliemia nominant, nisi forte unius 
Judaelscariotae postcri ac liacrcdes 
Iiaberi velint, Analysis et Refuta- 
Tio, per Ant. Sadeelem. Gene- 
vae apud Jacobum Cboyet. 1583. 8. 
169 str. 

Dedykacja do Stanisława Hrabiego z Gor- 
ki, Wojewody Poznańskiego. (L. S.) 

b) tani. 1591. (L.S.) 

c) Morgiis 1584. 8. 180 

str. (L.S.) 

Prawdziwe imię autora : Anton, de la 
Jioche-Candieu. Vid. Place. Theat. Anon, 
et Pseudon. n.97. 

Nie zostawili Jezuici Sadeela bez odpo- 
wiedzi. Apologją wydali pod tytułem : 

3370. Apologiae Assertionum de 
Ecclesia adversus Carillationcs Ant. 
Sadeelis Galyinianl, libri III. iYa 
końcu: Posnaniae in Offic. Typo- 
graphica Joan. Wolrabi , 1584. 4. 
■405 str. i 12 kart początkowych, 
gdzie dedykacja do teyoź Hrabi 
z Gorki , przedmoiva do Czytelni- 
ka i regestr rozdziałótu. J\a czele 
dedykacji imię autora : Lauren- 
tius Arturus Faimteus Soc. Jesu. 

Tytuł tu wypisany ze s'rodka dzieła ; bo 
karty tytułowej nie ma w exempl. Puła-cy- 
skim. (L. S.) 

3371. De Christi in terris Eccle- 
sia, quaenain et penes- quos existat^ 
libri tres. In quibus Calyinianos, 
Luthcranos et cacteros , qui se E- 
uangelicos nominant, alienos a Chri- 
sti Ecclesia esse , argumentis , si- 
gnisque Clarissimis demonsfratur 
etsiinulApologia Assertionum eius- 
dem inscriptionis contra falsas An- 
tonii Sadeelis criminationcs conti- 
netur. Auctore Laurentio Arturo 
Faunteo , S. J. Theologo. Excus- 
siim Posnaniae per Joannem Wol- 



rab. M.D.Lxxxini. 4. 405 str, i 12 
kart na przodzie. 

Z Dedykacyi do Stanisława Hrabi z Gor- 
ki, Wojewody Poznańskiego, okazuje się, ze 
L. A. Faunteus wydał był w Poznaniu Asser- 
tiones dc Christi in terris Ecclesia. Patrz N. 
33G7. Odpisał na nie Ant. Sadeel. Co dało 
powód Jezuicie do napisania ogTomnej tej 
refutacji. W odezwie do Czytelnika wyra- 
ża, ze dawnoby juz ją był wydał; lecz 
dzieło Sadeela późno do jego rąk doszło, 
a jego własna Refutacja 7 miesięcy u dru- 
karza przeleżała. On zaś tymczasem tru- 
dnił się pisaniem i wydaniem dwóch in- 
nych dzieł: De -principatu Petri , tudzież 
de Invocatione Sanctorum. (L. S.) 

3372. Posnanieuis CoUegli Con- 
troyersiarum aliquot praecipuornm 
Fidei Christianae succinctae expli- 
cationes. b. m. 1585. 8. (L.S.) 

3373. Rozmowa Jezuithow Po- 
znańskich , którą mieli z Księdzem 
Andrzejem PRASMoyiuszEM z Ra- 
dziejowa, słowa bożego Ministrem, 
o Małżeństwie y bezźenstwie Ka- 
płańskim. Przytym teźQuestia bar- 
zo potrzebna o tym ieśli Kościelna 
zwierzchność obłądzie się może. b. 
m. 1581. 8. 34 kart. Drugie pi- 
smo ma oddzielny tytuł: Queslla 
o Kościele Roźym iż błądzić nie 
może, a ieśli się też w części ©błą- 
dzi a zwłaszcza zwierzchność ko- 
ścielna , ieśli się godzi od takowe- 
go kościoła zawiedzionego odłą- 
czyć. 20 kart. [Exemplarz bez 
końca. 

Jezuici mieli dysputę i korrespondencją 
z wyrażonym wyżej Ministrem o małżeń- 
stwie, bezżeństwie i niemylnos'ci Kos'cioła. 
Opisanie drukiem tej dysputy stanowi ni- 
niejsze dziełko bardzo rzadkie i ciekawe. 
Zdaje się, iz drukowane w Toruniu u Mel- 
chiora Neringka. (L. S.) 

3374. O Kościele Bożym, y o 
znakach iego,zwłascza o Zwlrzch- 
ności Kościelney, albo o Sługach 
Kościoła Bożego, gdzie też y o 
mocy, albo o Zwirzchności Kościo- 
ła tego Rzymskiego , Nauka z od- 
powiedzią, na Disputatią Jezuitów 
Poznańskich wydaną Octobr. 4 Ro- 
ku 1584.— Drukowano w Królew- 
cu uGerzego Osterbergeral585. 4. 
132 sir. i 5 kart początkowych^ 
gdzie Dedykacja do Stanisława 



264 TEOLOG., DOGMAT., SOCIN., APOL. I KONTROW. 



Grabi z Gorht TVojewody Poznań- 
skiego, datowana z Radziejowa 20 
DecenibraIo84. i podpisana: An- 
dreas Prasmoyius verbi Dci Mini- 
ster, tudzież rejestr małeryi. (L.S.) 
Zob. Noty. 

3375. Wędzidło na sprośne Wę- 
dy a bluzuierstwa nowych Arya- 
now. W którym są kazania a 
grnntovrne ze ^vszyslkiey Biblijey 
y Doktorów S. nauki: O Syna Bo- 
żego oboim narodzeniu, y Bóstwie 
przedwiecznym , a iemu z oycem 
równym, społistnym , y nicroz- 
dzielnym: Klcmu wykłady mieyse 
Pisma S. którymi się przeciwnicy 
zawodzą: y pokonanie błędów ich: 
a mianowicie w Rozmowie Marci- 
na Czechowica opisanych. Których 
nauk rozłożenie karta przewrócona 
nkąźe. Autora Rsiędza Hieronima 
PowoDOwsKiEGO, Kanonika Poznań- 
skiego. Na końcu : W Poznaniu 
Nakładem Autora Drukował Jan 
Wolrab, R. P. 1582. 4. 666 str. 
i 30*kart początkoivych. 

Dedykacja do Króla Stefana, odezwa do 
Chrześcian Stanisława Karnkowskiego Ar- 
cyb. Gniezn, i Przemowa autora. (L. S.)Zob. 
Dfoty. 

3376. Obrona przeciw niespra- 
wiedliwemu obwiuicniu, y rozli- 
cznym potwarzam , ktoremi Xiądz 
Powodowski Kanonik Poznański, 
w swoim TVędzidle, ludzi niewin- 
nych, w podeyźrzenie , y w brzy- 
łkie pohańbienie^ przywieść usiłuie. 
Przez Jana Niemojowskiego napi- 
sana. Drukował Alexius Rodecki, 
Jaśnie Wielmożnego Pana, Pana 
Jana Kiszki, Starosty Zmudzkicgo, 
Podczaszego Wielkiego Księstwa 
Litewskiego Typograph.R.P. 1583. 
4. 180 sir. 

Na odwrocie karty tytułowej są wier- 
sze : 1) Xiędzu Powodowskiemu o jego 
Wędzrdle 14 w. pol. 3) INa obronę Pana 
Jana Niemojowskiego Xiędzu Powodow- 
skiemu E. O. 12 w. pol. — Litery E. O. zna- 
czą zapewnefracmOhutnow^At. (L.S. )Zo5. 
ISoty. 

3377. Epistomiiun., Na wędzidło 
Jego Miłości Xiędza Hieronima Po- 
wodowskiego. Kanonika Poznań- 



skiego : ku okazaniu niesłusznego 
lego postępku przeciw niewinnym: 
y ku zamknieniu ust, niesłusznie 
się na prawdę zbawienną targaią- 
cych. b. m. i r. 4. 427 str. i 14 
kart na początku. 

List przypisny Pawła Orzecbowskiego 
Podczaszego Chełm, do Jana Zamojskiego, 
datowany z Drouska zameczku Oyezystego, 
r. 1583 dnia28 Października, i list Czecho- 
wicza do Orzechowskiego datowany z Lu- 
blina d. Lipca 30 tegoż roku, (L.S.) Zob. 
Noty. 

3378. a) Paraenesis Andreae Wo- 
łani ad omnes in Regno Poloniae, 
M. Duc. Lituaniae Samosatenianae 
rei Ebioniticae doctrinac professo- 
res : £iusdemque ad nova Ebioni- 
tarum contra Paracnesin obiećta re- 
sponsio. Nunc primum inlucemedi- 
ta cumIndiceSpiraeNemetum apud 
Bernard. Albinura. A. m.d. lxxxii. 
8. 203 str. 6 kart na przodzie i 
regestr. • 

Przypis, autora Jan. Ostrol-ogowi Struk- 
czaszemu (Pocillafori) Król. Pol., datowa- 
ne in praediolo meo Biutissano A. 1581. — 
Raków nazywa autor : Nowa Ebionitarum 
colonia. — Od str. 37 jest Paraenesis , da- 
lej do końca odpowiedź ua zarzuty Socina 
przeciw Wolana. 

Siarczyński (IL 319) wymienia rok druku > 

1595. ] 

b) fam. 1588. (Mcs.)^ ^ ] 

3379. Responsio Fratrum qui ia 
Polonia etLilhuania deUnoDeoPa- 
tre, UooąiicDei Filio consentiunt, 
quos Yoianus Samosateuianos vel 
Ebiouitas appellat, de J. C. natnra 
peccatorumąue per Ipsos expiałio- 

ne. b. m. i r. \ 

Jest to odpowiedź Socina bezimiennie 1 
wydana, przeciw Paraenesis Wolana, w^y- ^ 

jednana staraniem Socinjanów litewskich, 
przed posłaniem rękopismu Wolana do dra • 
ku za granicę. 

(Balin. Bihl. Warsz. 1841. Marzec, p.442.) 

3380. Ad nova contra Ebionitarum 
Paraencsin obiecta Responsio data 
1581 Spirae. (Nieś.) 

Paraenesis wyszła w Spirze dopiero r. 
1582, wszakże pierwej był Wolan puscil to 
pismo w^ rękopis'mie, i w takim jego stanie, 
był na nie Socin odpowiedział. Por.Baliński, 
wBibliot. Warsz. 1841. p.442, gdzie rok 
1584 zapewne pomyłką druku zamiast 1581 ' 
jest wymieniony. 



TEOLOG., DOGMAT., SOCIN., APOL. I KONTROW. 265 

Jassen. 1593. 8. 533 str. i 8 kart 
na początku. 

Przedmowa Zboru Śmigielskiego do Czy- 
telnika, i druga, albo raczej list Wolf- 
ganga Sclilichtinga z Bukowca, do krewnego 
jego Zygmunta Schlicbtinga , i innych po- 
winowatych tejże rodziny i imienia. (L, S.) 
Zob. Noty. 

3385. Odpowiedź na Artykuły, 
które iuż od kilku lat rozsiewa po 
Podgórzu, icżdząc dom od domu, 
Johannes Petricius z Clioairauic 
Minister, oskarzaiąc, y niesłuszni* 
udaiąc, y cLydzsjc , ludzi niewin- 
ne: w którey odpowiedzi naydziesz 
do czego się y iakim sposobem zna- 
my, a do czego zgoła nie znamy. 
4. 47 sir. i 2 karty. 

Przedmowę do Czytelnika datował w Ra- 
kowie d. 9 Aug. 1596 Stanisław Lubienie 
cki. Ten przed czterema laty na Podgórzu 
mieszkając, dostał jakichś 10 artykułów, 
które wrękopis'mie między ludzi pus'ciłJan 
Petrycy na ohydzenie Arianów. Później do 
dał ich jeszcze 10 , i dał im tytuł : Artyku- 
ły Ebionitow, hluznierskie y Antychristy- 
anskie. Zbija je Lubieniecki. (L. S.) 

3386. (Faustus Socinus). De Offi- 
cio bominis Cbristiani in bodlernis 
istis de religione controversiis, b. e. 
cui polissimum coetui inter omnes 
in religione dissidentes liomo cbri- 
stianus adhaerere debeat. Libelłus 
Loc tempore utllissimus ab auony- 
mo quodam yeritatis patrouo scrip- 
tus. Cum gratia et Prlvil- Sunimi 
Poutificis et RegisCatbolici exeusu8 
Racoyiae tvpis Sebast. Sternacii. 
1611. 

Pierwsze w^ydanie : Irenopoli , typis 
Theoph. Adamidis 1610. 

(Vogt. Catal. libr. rar.) 

3387. Anti-Socinus^ hoc est cou- 
futatio errorum quos olin Ariani, 
Ebiouilae, Samosatenjani, Pelagia- 
ni et Tritbeitae propugnarunt , et 
nuper Seruetus , Ocbinus , Blau- 
drata , Franciscus Dayidls , Soci- 
nus, CLristopborus Ostorodus, alii- 
que ab Inferis reyocarunt 3 cum as- 
sertione dcitatis JesuCbrlstl et Spi- 
ritus Sancti , et iniputationis meriti 
CLristi pro nostris peccatis , etc. 
cum innumcris aliis; omnia ex Do- 
ctorum aevi nostri Tbeologorum 
scriptis nnnc primiim eruta et edi- 

34 • 



3381. Ad Georg. Blandratam 
Stephani Regis Pol. Archiiatrnm et 
Consiliarium intimum. b.ni. ir.8. 

Pismo Socina bezimienne z datą r. 1583 
wmieś. Septemb. List ten przedrukowany 
w F. Socmi ad Amicos Epistolae. Racoviae 
1618. Tamże zob. dwa lisly Niemo jowskie- 
go do Socina, zbijające jego naukę. 

(Baliń. 1. c. p. 443.) 

3382. a) Faustus SociNus. DcJe- 
gtJ Christi Filii Dei natura sive es- 
sentia , nec non de peccatorum per 
Ipsum expiatione Disputatio adver- 
sus Andream Volanum. In qua et 
prior ad Paraenesim eiusdem Vola- 
ni, et ad ea , quae ipse buic jobic- 
cit, plenior allera Responsio liabe- 
tur. Antę annos quidemplures con- 
scripta, sed nunc primum cdita. b. 
m. Anno D. 1588 mensę Junio. 8. 
272 str. 

Dedykacja do Jana Kiszki z Ciechanowca 
Generalnego Starosty Zmudzkiego. Exem- 
plarz Puławski był niegdyś' własnos'cią Ja- 
kóba Sienieńskiego , jak s'wiadczy napis: 
£!x librisJacobi Sienienski Palatinidis Po- 
doliae in Raków haeredts. — OssolińskiT. I. 
p. 290, mylnie go nazywa Siennicki Woje- 
wodzie Podlaski. Błąd ten w Dzienniku 
Wileńskim sprostował Sobolewski , który 
ten opis podał. Wspomina w przedmo- 
wie Socln dysputę przed pięcia lały prze- 
ciw Andrz. Wolanowi odbytą. 

b) Editio secunda Racoyiae 

typis Sebast. Sternacii 1627. 8. 272 
str. , na przodzie kart -4. 

3383. (JNowochrzczeństwo czyli 
zwierciadło wiary y pobożności J\o- 
wocbrzczeńców. przez Andrzeja 
Wolana w Wilnie 1586. 4.) 

Baliński (Bibl. Warsz. 1841. L p. 465.) 
cytując to dzieło, powiada, iż sam go nie 
znał, i tytuł przywiedziony przetłómaczył 
zapewne z cytacji Węgierskiego : Anabap- 
tismus slve speculum fidei et pietatis Ana- 
baptistarum polonice editum in ^uarto Vil- 
nael586. 

3384. Anntwordt der gemein des 
lierrenn Jesu Christi zum Scbmigel, 
auffden beweis, yerstaud, und er- 
klerung, des Apostolischeu glau- 
kens , des Edieu und Erenuesten 
Herrn Sigmund yon Scliiicbtig auff 
Starpel^ so sein E. gegen dieselbc 
gemein im yerschienenen 1592 Ja- 
lire ofientlicb in druck yerfertigen 

Tom II. 



266 TEOLOG., DOGMAT., SOCIN., APOL. I KONTROW. 



la. Francofurti Biermannus. 1612. 8. 

(Catal. des llvres impr. de la BibliotL. 
du Roy. Paris 1752. T. III. D2. N. 2509.> 

3388. Apendix ałho zawieszenie 
niektórych Arianów Zboru Rahow- 
shicfjo. h. m. i r. 4. 

Sienk. Dod. do Bent.) 

3389. VałcnlinnsSMALCius. Res- 
poiisio ad Scriptum Hcrnianni Ra- 
venspei'geri S. Theoi. D. Ecelesia- 
stis et Prof. Steinfurtensis , cui ti- 
tnliim fecit : Par unum Sophisma- 
tum Sociiiianornm , adamiissiin yc- 
ritatis e\aiiiinatoruni. Cni addita 
est refiilutio cortiin , quae ad hos 
locos spectantia scripscrunt Jacobus 
ad Porliiin S. Tbeol. in Acad. Laii- 
sanensi Pi'of., in Defmisione Orlbo- 
doxae fidei , et Gcorgins Rostius S. 
Tbeol C. in Refiilatione Calbecbe- 
seos nostrac gerinanicae. Racoyiae, 
1614. 4. 60 słr. (L.S.) 

3390. De Erroribus noyorumA- 
rianorum Libri duo adyersus res- 
ponsum YalentiniSnialcij quod de- 
dit pro noyis Arianorum suoruni 
inonstris. Auctore Martino Smigle- 
cio S. J. TLeoI. Doct. Cracoyiae in 
Offic. A. Petricoyii. A. D. 1615. 4. 
30i str. i arkusz na przodzie. 

Przjrpis. Foelicl aDrobnin Kryski Supre- 
mo Regiii Cancellario. Datum Calissii in 
CoUegio KariicoYiano S. J.13Decemb.l614. 
Zob. Noty. 

3391. Kościół no wotny prawdzi- 
wym Kościołem bydź nie może. 
Kazanie od X. Jana Biesiekierskie- 
Go S. J. miane w Poznaniu yv Druk. 
Jana Wolraba. 1615.4. 9kart(L.S.) 

3392. £xaminatio centum erro- 
rum ąuos Smijj^Iccius ex noslris li- 
hris coUegit. Racoyiae 1615. 4. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3393.Examinatio centum quinqua- 

ginta septem reIiquorum crroruni, 

quos Martinus Smiglecius Jesuita, 

ex reliquis duabus libri nostri, uu- 

Ser adyersus monstra ab ipso con- 
cta editi , partij^us coliegit ^ una 
cum refutatione corum qiiac cxami- 
nationi centum priorum errorum 
opposuit: autor Yalent. S-halcius. 
1616. 4. 



(Catal. des livres impr. de la Biblioth. du 
Roy. Paris 1752. T. III. D2. N.25I6.) 

3394. Refutatio duorum Martini 
Smiglecii Jesuitae librorum , quos 
de erroribus Novorum Arianorum 
inscripsit. Racoyiae 1616. 4. 333 
str. 8 kart regestrów na końcu i 6 
na przodzie. 

Dedykacja do Marcina i Jerzego Czapli 
ców Szpakowskicb, braci rodzonych. (L.S.) 

3395. Disputatio Iiabita a Reye- 
rendissimisPatribusDiscalccatisOr- 
dinis Beatiss. Virg. Mariae dc Mon- 
te Carmelo; contra Arianos, Lubli- 
ni in Polonia ad AcdcsSpirituiSan- 
clo dicatas anno D. 1616 13 Julii 
A iurato Notario conscripta et ob- 
signata, ac opera 111. D. D. Geor- 
gii Ducis in Czartorysko typis nian- 
data. Zamoscii in Offic. Acad. cxcu- 
ditCbristopborus Yolbramcnsis an- 
no D. 1617. 4. 9 ark. Zob. Noty. 

3396. Respons na list do P. Pio- 
tra Wacbeniusza pisany od X. Bar- 
tłomieja Bitncra, Ministra Głębow- 
sfciego Zboru Ewangelickiego uczy- 
niony przez Thomasza Piseckiego 
z Martowic. W Rakowie w Druk. 
Sternackiego 1617. 4. 70 str. 

(Józ. Łukasz. Noty.) 

3397. Disputatio Joann. Stoien- 
scii cum Joannę Marią Carmelita. 
Racoyiae typis Sternacii 1618. 4. 

Przedmowa Hieron. Moskorzowskiego. 
(Bock, Hist. Ant. Trin. T. I. P. II. p. 940. 
Ossol. I. 278.) 

3398. Academia dcifica trias , A- 
rianorum, Graecorum, et Sectario- 
rum Yariorum Conyersioni Catholi- 
corum ac ortliodoxorum perfectioni 
inseryiens. A Matlbia .&/o5ło, Crac. 
S. Tbeol. Prof. CoUega Majore S. 
Floriani Gauonico autbore. Craco- 
yiae in typograpbia yicina Matbaet 
Andreoyiensis, A. D. 1619- 4. 7 
ark.. Na końcu są wiersze Jakuba 
f^itełiusa. 

Pismo przeciwko Arjanóm. (L. S.) 

3399. Walenty Smalcic?. Odpis 
na dwa Paskwiluse, ktorc nieda- 
wno wyszły przeciwko tym, kto- 
rycli niesłusznie. Arianami zową, 
od Ewangelików j napisany od ic- 



TEOLOG., DOGMAT., SOCIN., APOL. I KOi^TROW. 267 



dnejyo ze slars/ycli tpjyo ZboiMi 
przeciwko kloreinu napisane są. 
W Rakowie 1619. Sign. C3. 

(Ossol. I. 247 w nocie.) 

3400. Elenclii Sopliistici, a Fau- 
sto SociNO in {>Tatiam amiconini ex- 
plicati, et excmplis llicologieis illii- 
slrati Racoyiac, Sebast. Stcrnacius, 
1625. 8. 

(Catal. des livres Impr. dc la BiMioth. <lu 
I Roy. Paris 1753. T. III. D2.N. 2449.) 

3401. Odpowiedz na Seript X. 
Daniela CLEMENTyiNUSA, nazwany: 
Autilogiae et absurda, to iest sprze- 
ciwienstwa, y niesłuszności wy- 
p ły waiące z opinii Socinitów Ponu- 
rzonych uczyniona przez Jonasza 
SzŁicHTiKKA Z Bukowca. TV Ra- 
kowie, drukował Seb. Slernacki, 
1625, 4. 450 str., 2 karty na kau- 
cu, i 6 kart na przodzie. 

Przedmowa do Rafała z Leszna Leszczyń- 
skiego Wojew. Bełskiego , i druga Itrótka 
do Czytelnika. (L. S.) Zob.JSoty. 

3402. Antapologia , to iest Od- 
powiedz X. Daniela CŁEMENTiiMJSji 
na Odpowiedz P. Jonasza Szlicli- 
tinka. w Baranowie, Andrzey Piotr- 
fcowczyk drukował, 1630. 4. 569 
str., 4 karty regestru i 8 kart na 
przodzie. 

Dadykacja do Rafała z Leszna Łeszczyń- 
skicgoWojew. Bełskiego. (L. S.) Zoh.ISoty.) 

3403. (Odpowiedz na Antapolo- 
j»ią pod imieniem Daniela Cłcmcn- 
tinusa wydaną czyli Poparcie po- 
twarzy X. D. Clemcntinnsowi za- 
danycb, przez Jonusza SzŁicnriiNKA 
z Bukowca, w Rakowie, łłruk. Seb. 
Sternacki). 1631. 4. 417 str. i U 
hart na przodzie. 

Przedmowa do leli Mści PP. Ewangeli- 
ków. — Tytuł len przełożony z łacin, z Bi- 
liliot. Sandyusza ; bo exemplarz Puławski 
bez tytułu. (L. S() 

3404. Odpowiedź na skrypt ic- 
dncjjo z dozorców ewaniclickicli 
nazwany Asymbolum Sociniano- 
rum , non credo albo Niewiara dzi- 
sieyszycb Aryanow przez Piotra 
MoRZKOwsKiEGo Z Morzko wa. wRa- 
kowie Seb. Sternacki 1632. 65 ark. 

Pisane przeciw Klemcntynusowl, Odpo- 



wiedź X. Daniela Clemcntynusa na odpo- 
wiedź Jonasza S(;!ilichtinka. 

(Baii.H. I). K.P. 11.114.) 
3405. a) Joan. Voixkelii deVe- 
ra Relijjione etc. jak niżej. Raco- 
viae typis Scbast. Sternacii 1630. 4. 

b) Joaii.VoLKELii, dc vera rełi- 
jyione libri qninque; Quibus prac- 
(ixus est Johannis Creilii Franci, 
liber de Dco et eius attributis^ et 
nunc dcmuni adiuncti ejusdem de 
uno Dco Patrc libri duo, in quibus 
multa etiam de Filii Dci et Spiri- 
tus Sancti natura disseruutur: Ita 
ut unum cum illis opus constituant. 
b. m. editio socunda. Amslelodami^ 
I. Blaeu. (circa an. 1642. 4.) 

(Catal. desliyres inipr. de laBihlioth. du 
Roy. Paris 1752. T. III. D2. N.2531.) 

Wydanie kryjome i excmplarze od urzę- 
du miasta zabrane 20 Jan. r. 1042. i publi- 
cznie spalone. Taka rzadkos'ć była tego 
wydania, jak świadczy Sandius, iz płacono 
je po 25 dukatów węgierskich. 

(Vogt. Catal. libr. rar. Ilamb. 1747. p. 
714.) 

c) -_ — tam. 1645. 4. 

(Peignot.) 
Jest to zupełny systemat nauki Socina. — 

Yolkelius umarł około r.l630, (L. S.) 
3406. po hollendersku. w Ro- 

tcrdamie 1649. 4. 

Przy czem zalecenie następujące: In Hol- 
land by Scbcpen \onnissc gcdoemt, open- 
baerlick geexecuteeret, en met vuer ver- 
brant. A. 1042 im Januario. 

Toz przedrukowane AvSam. Maresii Hy- 
dra Soeinianismi expurgata Grocningae 
1651. (Yogt.l. c.) 

3407. Joannes Cuellius Franeus 
Ecclesiae Racoyiensis Minister. De 
Dco et eius attriliutis ukia cum li- 
l)ris V. Joannis Volkclii de vera re- 
lijjione. Racoviae typ. Seb. Sterna™ 
cii 1630. 4. (Sienk. Dod. doBcnt.) 

3408. Joacli. Stegmanm (probatio 
uniformis ycritalis super Novoruui 
Piiolinianorum et Arianorum doc- 
trinis Jo. Botsacci) Racoviae, Seb. 
Sternacius. 1(>33. 8. po niemiecku. 

(Catal. dcsli\res impr. de laBibliotb. du 
Roy. Paris 1752. T. III. D2. N. 2525.) 

3409. Scripta O. Jana Wolana 
Zakonnika Re{r. S. Franciszka de 
Obseruantia, do Jego Mci Pana Ja- 
na Sloinskiego, przedniego Praedi- 
kauta Icb Mci Panów Nowych Cbry- 



268 TEOLOG., DOGMAT., SOCIN., APOL. I KONTROW. 



slian Professiey, Boslwu >v Chry- 
stusie Panu przeczącym. Także od 
Pan-A Palladiusza, tejże Professicy 
Praedikanta, y do Jc}]fO Mości Pana 
Krysztopha 3Iorsztt/na na Racibor- 
ska, niekiedy Starosty Philipow- 
skiego, do którego wprzód, kładzie 
się tu list z Zwierciadłem poryw- 
czym iemu służącym, y Reskrypt 
Jego Mci. w Krakowie w Drukar- 
nicy Franciszka Cezarego, Roku 
P. 1641. 4. ^o^^ ark. 

O Morsztynie i Stolnskim ob. Sandiusa 
in Bibl. Antitrinit. (L. S.) Zob.Noty. 

3410. Jonae Schlichti^gii Di- 
sputationes pro Soci?io contra Mei- 
snerom. 1636. 8. (Bibl.Hein.p.89.) 

3411. Phołinianismus, lioc cst 
succincta rcfutatio errorumPLotinia- 
norum quinquaginta, sex disputatio- 
nibus.coniprebensa et in Acadcmia 
Rinthelenii dircntilata et cxcussa a 
JosuA Stegmanno. Editio terliaFran- 
cofurti 31atth. Kcmpferus. 1643. 8. 

(Catal. dc la Biblioth. du Roi. Paris 1752. 
T. 111. D2.N. 2530. 

3412. Abrabami Caloyii. Decas 
dissertationum de Pseudo-Tbeolo- 
gia Sociniana. Danlisci. 1639. 4. 

(Cat. Janss. 1686.) 

3413. Jona. Schłichtingii a Bu- 
kowies aentekeningL en yerkla- 
rlngh, ovcr de ses Toornacmste 
Scbriftunrplactscn , diemen placlit 
fe gebruycken lot bewij§ van dc 
Dric- ecnigbeydt, en dc ceuwige 
Godlbcydt Chrigti. Met een tractae* 
tjen van Crelius en Stegmannus. 
Anno 1649. 4. 

Zawiera się tu: 1) ObIas'nie^ia do Ka 
zania Jerzego Yecbnera mianego w Lesznie 
r. 1039 z Igo rozdziała Ewangelii S.Jana. 
2) Rozprawa de \erbo Dei. 3) Ex|>licatio 
quatuor loeorum S. Scripturae dirinitatem 
Jesu Cbristi coneernentium primum polo- 
nice conscripta. 4) Dodane drobne pisemka: 
de consis mortis Cbristi, Cbristópbori Oste- 
rodi Confcssio (podobno Creliusa). — Com- 
pendiuni Cbristianae Religiopis (podobno 
F. Socina). — Discursus de causa eur Evan- 
gclio Cbristi creditur aut non etc. (F. So- 
cina). i trzy drobne pisemka Joachima Ste- 
guianna IMłodszego. (L. S.) 

3414. Eliasz Arciszetvski. (O 
przyczynach wyznawania Religii 
Arianow. 1649). (JocbcrGel.Lcx.) 



Ten Arciszewski miał być w służbie Kró- 
la Duńskiego. 

3415. Ahrah. Caloyii Socini- 
snius profligałus, hoc est, Erro- 
rum Sociuianorum Coufutatio.f^i(- 
teb. 1652. 4. (L.S.) 

3416. Hydra Sociniani-smi expa' 
gnata 5 sive Johan. Volkelii de vera 
rełigione, ut falso inscribuntnr, 
libri quinque, qnibus praeGxus est 
Job. Crełlii liber de Deo et eius 
attributis, cum eorundem refuta- 
tione, per additas uotationcs et cen> 
suras : authore Sam. Maresio. Gro- 
ningae, Joan, I\icolaiis.l651 — 1662. 
3 vol. 

(Catal. des Hrres impr. de la Biblioth. da 
Roy. Paris 1752. T. III. D2. N.2530.) 

3417. Johann Nixdorf ; Abferti- 
gung des Schmahsucbtigen D. A- 
bram Calouen. 1679. 4. 

(Cat. Janss. 1702.) 

3418. Abrahaini Caloyu Scriptą 
Anti-Sociniana quibu.s haeresis illa 
profligatur. Ulmae 1684. fol. 

(Cat. Janss. 1684.) 

3419. Trzydzieści przyczyn, dla 
których każdy zbawienia dusznego, 
y poczciwości swoiey 8zanuiący„ 
ma się odrażać od Zboru tego kto-, 
ry Arriaiiskim zowią: z krotką re- 
futacyą Katechizmu Rakowskiego t 
napisane: przez X. Mikotaia Ci- 
CHOwiusA S. J. w Krakowie w Drnk. 
wdowy V dziedziców Franciszka, 
Cezarego". S. P. 1652. 4. 218 str. 

Rzeczywis'cie 238 str, od str. 185 bowiem 
idzie numeracja 168 i dalej. Druk gocki. 
Przypis. Jadwidze Wiktoryi z Kalisząn 
Łanckorońskiej Kasztellance Radomskiej. 

Z Dedykacji pisma Cichowiusza, ff^y- 
Itlęcie lUinistrow ^rriańshieh , widać, ze 
pismo to wyszło na dwa pisma Ariańskie^ 
Symbohim }śpostolicxitn (zapewne Slichtin- 
ga) i ff^ykład Prawdziwy, oraz ze: Przy- 
czyna dwudziesta ósma , za wolą wielkie- 
go y wielce pobożnego Senatora, ponie- 
kąd rozszerzona, wydał Cichowius osobno. 
Zob,I\oty. 

3420. a) Nicolai Arnoldi Religio 
Sociniana Racoyiana raaior refuta- 
ta cum ipsius Catecheseoscontextu. 
Amstelod. 1654. 4. (L. S.)^ 

b) Franekerae 1654. 4. 

(Boeckm. Sched. p. 8.) 

3421. Nicolai Arnoldi. Atheis- 



r 



TEOLOG., DOGMAT., SOCIN., APOL. I KONTROW. 269 



mus Socin. Jo. Bibellii refutatus. 
Franekcrae 1659. 4. (Boectm. 1. c.) 

3422. Nowe Zav%'Stydzenie Soci- 
nistow abo iak ich pospolicie zo- 
wią, Arrianow w ktoryrn ślę to po- 
Itaziiic iaśuie : źe Arriani dyabła za 
Bo{ca prawdźiwe{>o maią y wedle 
sznuru swey Konfessyey Boską mu 
cześć oddawać powinni. Przydane 
są niektóre zdania PP. Ewangeli- 
ków o Zborze Arriańskim zebrane, 
a teraz znowu wydrukowane.Przez 
X.MikołaiaCiCHOWiuszAS.J. w Kra- 
kowie uWdowy y dziedzJcowFranc. 
Cezarejjo. R. P. 1654. 4. 24str. 

W przedmowie wspomina autor, ze przed 
roltiem wydał Trzydzieści przyczyn na Za- 
wstydzenie SektyAriańskiej, z ttórycli28ma 
<lowodziła, ze Arjanic djabła za Boga ma- 
ją. Teraz oddzielnie pismem tę. materją 
rozszerzył CicLowius. (L. S.) 

Na str. 4 wspomniane jest pismo Hleron. 
Moslsorzowskiego, contra Eutr opium. str. 
5. pismo Smalciusa : Refutatio thesium de 
SS. Triniłate, editarum aSchoppero. 

3423. X. Mikołaja CiCHOYiusA Je- 
zuity Diabeł od Zboru Cliristian- 
skie^yo Zaklęty. Roku Panskieg^o 
1653. 4. 44 ark. 

X.Cicliawius dowodził, ze Aryanie dia- 
bła za Boga mają (w 30 Przyczynacli).(L. S.) 
Zob. Noty. 

3424. X. Cicboyius Jezuita Dia- 
bła zaklętego odkląć nie może b. 
m. i r.A. 131 ark. (L. S.) Zob. Noty. 

3425. Wyklęcie Ministrów Arr- 
ianskich : którzy chcąc się wykrę- 
cić z tego, co im zadano, wINowym 
Zawstydzeniu, źe Dyabla za Boga 
prawdziwego maią, y źe go czcią 
Boską czcić powinni : przez które- 
goś z swych, mocą, ktorey nie 
mieli, zaklęli Diabła; którego ie- 
dnali, iak przedtym, tak teraz Bo- 
giem prawdziwym Zowią. Wydane 
przez X. Mik. Cichoyiusza S. J. 
w Krak. u Wdowy y Dziedziców 
Fr. Cezarego, 1654. 4. 9 ark. 

Dedyłi. Krzysztofowi -Wisowatemu zWi- 
sowat it. d., który później z Arjanina Ka 
toliliiem został, ale nie był nim jeszcze 



teraz. Jest to odpoAvieclź na pismo : Diabeł 
zaklęty. Patrz wyżej N. 3423. (L. S.) Zo6. 
ISoty. 

3426. Pogrom Diabła Arrianskie- 
go , abo Odpis na dwie Ksiąszki, 
które Arriani o diable napisali: wy- 
dauy przez X. Mikołaia Cichowio- 
szA Soc. JesH. Przydany icst od 
niegóź Summariusz błędów, abo 
łiluznierstw Arryanskich. W Kra- 
kowie, u wdowy y Dziedziców Fr. 
Cezarego. 4. 245 str. i ark. na 
przodzie. 

Dedykaeja do Michała Jordana na Zakli- 
czynie Generalnego Podkomorzego Krako- 
wskiego. (L. S.) Zob. Noty. 

3427. Obrona zacłiycli y pobo- 
znyeŁ, ludzi, którzy zbrzydziwszy 
się bluznierstwami sekty Arryan- 
skiey abo Socynskiey do Kościoła 
się S. Katolickiego udali : Przeciw- 
ko Paskwilowi, od iakiegoś Mini- 
stra Arrianskiego przeciw nim na- 
pisanemu, y po Podgórzu rozsiane- 
mu : Z namową do Stanów Koron- 
nycli wniesioną, aby przy Konsty- 
tucyacli przeciwArryanom ucliwalo- 
nycb statecznie siali. Wydana j)rzez 
X. Mikołaja CicuowiusA Soc. Jesu. 
w Krak. w Druk. Wdowy y Dziedz. 
Fr. Cezarego. 1661. 4. 36 sir. i 
ark. I naprzodzie. 

Dedyk. do Stanisława Zaręby Sędziego 
Ziemskiego Sendomir. (L. S.) Zob. Noty. 

3428. Speculnm Samosatbenisla- 
rum vel Socinislaruui vulgo Arria- 
nornm in quo ostenditur, Sainosa- 
thenistas , vel Socinistas seu Arria- 
nos, tantopere in rcligione cliristia- 
na dissidcre a Caliiolicis etEvange- 
llcis , ut inter Christianos censerl 
non debeant: sed potius esse tam 
DD. Protestantibusąuam Catholicis 
execrabiles. Editum a P. Nicołao 
CiCHOYio Soc. Jesn. Ci'acaviae in 
Offic. Viduae Frań, Cezary. A. D. 
1662. 4. 292 str., arkusz na przo- 
dzie i regestr. 

Przypis. Senatowi Gdańskiemu. Zab. 
Noty {'). 



(*) Na tern się prawie tutaj zamyka bibljogratja pism religijnyclj kontrowersyjnych 
w Polsce, nie zęby ona w spisie niniejszym wyczerpana została, ale ze znaczna 
ich liczba do pism dogmatycznych szczególnych tuz następnie wyliczyć się mają- 
cych odniosła się, znaczna dla interessu historycznego, av Oddziale Dziejów rozma- 
itych wyznań, który w Tomie następnym się pomieści, miejsce swoje znajdzie. 



270 



TEOLOG., DOGMAT., BRACIA CZESCY. 



5. Bracia Czescy. 



3429. Confessio. To Jest: Wy- 
znanie wiary, nauki, y nabożeń- 
stwa krześćiańsfciego, JNajaśniey- 
szemu a Niezwyciężonemu Rzym- 
skiemu , Węgierskiemu y Czeskie- 
mu etc. Królowi, od Panów a Ry- 
cerstwa Królestwa Czeskiego, Kto- 
rzysz są jeduoty Bracley Zakonu 
Krystusowego , w Widniu Lata 
1535 podana. A teraz Najasniey- 
szemu Ksiąźęciu etc. Zygmuntowi 
Augustowi , z łaski Bożey Królowi 
Polskiemu od niektórych Panów y 
Szlachty Królestwa Polskiego, któ- 
rzy przyicli tę Confessią, a wą^ug 
oney się rządzą y sprawuią, ofia- 
rowana. Przydan iest na końcu y 
niektórych znamienitych y uczo- 
nych Mężów otey toCoufessiey sąd 
a świadectwo. Psal.118. Et lo.que- 
har iu testimoniis tuis in conspectu 
regum et non confundebar. 2>.m. ir. 
8. N^a końcu : Drukował Maciey 
Wierzbięta. (L.S.) Zob. Noty, 



3430. Benedict. Herbest. Con- 
futatio Picarditarum Haereticorura. 
1567. 

Jest to zbijanie powyższej Konfessji 
Braci Czeskich , wedle domysłu Friese^o, 
r. 1564 drukowanej. Adam Konarski Biskup 
Poznański, i Jan Koscielecki Jenerał Wiel- 
kopołski, zawzięci nieprzyjaciele Braci Czc- 
skicli , dostawszy exemplarz tej Konfessji, 
polecili Herburtowi Kanonikowi Poznań- 
sluemu tę jej refutacją. 

3431. Chrześcianska porządna od- 
powiedź na tę Confessią^ która pod 
titulem Braciey Zakonu Christuso- 
wego niedawno iest wydana. — 
Przydana też iest historya Kacer- 
stwa Hussowego. Zbiiaią się przy- 
tym odszczcpieństwa dzisieyszych 
inyclt Nowowiernikow. Przez Be- 
nedicta Herbesta K. Poznańskiego. 
Wszystko z Regestrem dostate- 
cznym. Na końcu: Drukowano 
w Krakowie u Matthcnsza Siebe- 
neychera, 1567. 8. 53 i ark. 

Dzieło przypisane Zygmuntowi Augusto- 
wi. — .Iest tu oprócz wymienionych rzeczy 
na tytule fVypisanie drogi (opis podróży). 



którą z Poznania r. 1566 na Rus' ojczyzny 
swojej Herbest odprawił, w kształcie listu 
do Stanisława Herliurtn, Kasztelana Lwow- 
skiego i Żupnika Ruskiego. Także: Miłości- 
wego Lata Chrześciańsńiego fVywod grun- 
towny. O spowiedzi hłorą czynimy do Pa- 
na Boga, do Świętych ^ngiotowiego. Jte- 
nedictiUerbesti Epistoła ad (juendam ^po- 
statatn. — List (en pisany do jakiegoś Ber- 
nardyna , który z. Zakonu wystąpił. (L.S,) 
Por. Ban. H. Dr. Kr. 348. w nocie. 

3432. JakobNiEMOiEwsKi. Odpo- 
wiedź na książki X. Benedykta Her- 
besta Kaznodziei i Kanonika Thu- 
mu Poznań, które pisał przeciwka 
Confessyi braciey naszey krześciau- 
skiey. w Krakowie u MacieiaWierz- 
bictyr.l56y. 8. 898 sir., 7 kart 
na przodzie i regestru 20 kart. 

(Osin. O zyciuP. Skar.p.76.— Ban. H. D. 
K.P. 1.285.) 

Niesjeckl przywodzi rok druku 1589.— 
Sobolewski widział w Puławach eseinplarz 
niezupełny. Dedykacja do Króla Zygmunta 
Augusta datowana 1569 ultimo Octobris. — 
Dzieło zawiera dziewiętnaście artykułów. 

I) O Piśmie S. 2) O Katechizmie. 3) O Bo- 
gu. 4) O Grzechu. 5) O Pokucie. 6) O u- 
sprawiedliwieniu przed P. Bogiem. 7) O do- 
brych uczynkach. 8) O Kościele. 9) O Prze- 
łożonych Kościelnych. 10)0 Słowie Bożym. 

II) O Swiątościach. 12) O Krzcie.. 13) O 
Wieczerzy Pańskiej. 14) O Kluczach Ko- 
ścielnych. 15) O Ceremoniach Kościelnych^ 
16) O przełożonych świeckich. 17) O Świę- 
tych. 18) O Pościech. 19) O stanie panień- 
skim i Małżeństwie. Od str. 841: Odpo- 
wiedź na historją kacerstwa Hussowego i 
o chwalebnej Mszy Kościoła Rzymskiego 
Świadectwa i t. d. 

3433. Antwort Auff das Buch 
Herm Bcnedicli Herbcsti , Thum- 
herrn und Thumbprcdigers zu Po- 
sen , welches er wider die Confes- 
sion unscrer Briider hat aussgehen 
lassen , In wcicher du auff alle Ar- 
tickel so bey dem Glauben strittig, 
Torfallen, genugsameu Bericht fiu- 
den wirst. Beyuebea auch eine Ant- 
wort, auff des Husseu Historien, 
und der i me zugemessenen Ketze- 
rey, welcherderGottseligeMan nic 
schuldig wordeu. Am Ende sind 
etlicbe Zcugnisse von der Alesse 
und ibrem tjrsprung, so auss den 
Historicis der Bdmischeu-Kirchen 
und jrcn Dccretaleu gcuommcn hin- 



TEOLOG., DOGMAT., BRACIA CZESCY. 



271 



zugetban. Jacobus Niemogewsky. 
Anno salutis 1580 2 die Julii. Na 
ostatniej karcie: Gedruckt nach 
Christi unsers Erloscrs genaden 
reichcn Menscliwerdunjj. Im Jahr 
15^3. 4. 316 karty 3 na końcu 
nieliczb. i 21 kart na przodzie. 

Dedykacja do Króla Zygmunta Augusta 
datowana r. 1568 ostatniego Oktobra; 
w kartach przednich wiersze do Czytelni- 
ka, regestr ogólny i przedmowa, jak w o- 
ryginale polskim. (L.S.) 

3434,. Unterricht Jii der cliristli- 
clien Religion fur einen Mennonl- 
ten bcy desscii Taufe iii der Kirclie 
zu S. Salyator im Danzig in Jabr 
1773 den 18 Norember. Danzig. 8. 
Si ark. 

(Acta Histor. Eccl. nos. temp. I. Band. p. 
829.) 

3435. Antytbesis, abo Rozmowa 
Kościoła (^brześciańshiego , z od- 
szczepieiistwem w Mora^vie, Cze- 
cbacb, Śląsku upadaiącym. w Kra- 
kowie, 1624. 4. i^ ark. 

W Dedykacji Elizarowi Rosnowi z Brus'ni 
ka podpisany: Walenty Chuchrecki. (L. S.) 

3436. Benedictus Morgenstern. 
Errores Fraterculorum Bobemico- 



rum de quibus Torunil publice ad- 
moniti et conyicti et emendationem 
pollicitt sunt. 1565. 

W piśmie tern autor 23 artykuły Konfes- 
sji Augsburskiej na 16 zredukował. Potem 
Morgenstern zredukował tez same artykuły 
do 12, i r. 1567 na Synodzie Poznańskim 
Braciom Czeskim insinuował. Na to wy 
szło pismo następujące : 

3437. Responsio breyis ac sin- 
cera ad virulentos Articulos sive 
convictos errores XVI contra Fra- 
tres Bobemos. 

(Friesc Beytr. II. Th. I. Bnd. p.383.) 

3438. Nicol. Arnoldi. Discursus 
tbeoloji^icus contra Jo. Amos Come- 
nil praetensam lucern in tenebris. 
Frań. 1659. 4. (Boeckm. i. c.) 

3439. Idea fratrum czyli krótkie 
wyobrażenie Cbrześciaiiskiey nauki 
Ewaniclicznycb Braci Zgromadzeń 
wydane przez Augusta Bogumiła 
Spangenberga z niemieckiego na 

fiołski ięzyk przetłóraaczona wKro- 
ewcu drukowano u Dan. Krzyszt. 
Kantera J. K. M. Druk. Nadwor. 
r. 1802. 8. 574 str., 66 regestru. 

Dogmatyka Herenhutów. Tłómaczenie X. 
Olecha. (Ban.H.D. K.P.III.102.) 



3) lu szczególności. 
1. BÓG Ojciec. 



3440. Cyprianus Rzekiecki Ord. 
Min. Reg. observ. Tbeorcmatatheo- 
logica deDeouno et de perfectioui- 
bus diyinis — Jaroslaviae. 1626. 4. 

(Sicnk. Dod. do Bent.) 

3441. Adamus. Chamocki Ana- 
logismus Omnipotentiae Dei. Crac. 
1639. Typ. Fr. Cezary, fol. 

(Sienk. l.c.) 

3442. Joannes Rzeczy]:^ski. Di- 
sputatio de neccssaria Dci existeu- 
tia. Franekerae. 1644. 8. 

(Sienk. 1. c.) 

3443. Joannis Maukisu , Speci- 
men pbilologico-tbeologicum dcno- 



titia Dcl naturali. Daulisci. 1659. 
8. (Cat.Janss.1699.) 

3444. Praclcctiones theologicac 
deDeo P. Tbomae Młodziaivowski 
Poloni S. J. Accessit Tractatus de 
SS.Trinitate — Dantisci ex Bibliop. 
Forsteriano. A. mdc.lxvi. fol. 397 
str. i regestr. . 

3445. Joacbimus a Natiyitate B. 
Mariae Scb. Piar. l)Sacratissimum 
diyini pectorls enigma publicae tru- 
tinae oblatum. Crac. in Offic. Scbe- 
dellana 1667. 4. (L. S.) 

3446. Kraszowski Zenobius : 
Vindex tbcologicac ycritatis mucro 



i^.WH 



272 TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



... seu Conclusioncs ex S. Theolo- 
gia ex Ima Parte deDeo uno. Crac. 
ex Off. Alberti Górecki. 1679. fol. 
(Sienk.Dod. do Bent.) 

3447. A. R. Margowski. Con- 
clusioncs Tlieol. de Deo ut uno. 
Crac.lC84. 4. (L.S.) 

3448. Deus Maximus Unus et 
Trinus sciens yolens atque visibilis 
cxili opusculo al)breviatiis. Autlio- 
re P. Gotlofi*. Haane^berg S. J. pu- 
blica — disputationc iu aula Coli. 
Posnan. eiusdem Societ. defensus 
ab A. R. D. Matbia No^vack. Maria- 
nae Acad. Reclore An. 1721. typis 
Coli. Posnan. S. J. 8. 182 słr. 4 
kart. na przodzie. 

Przypis, autora Karol. Poninskiemu Pro- 
boszczowi (Praeposito^ Katedr. Poznań. 

3449. a) QiiacstioTbeologica de 
cxistcntia Dci, Ejusque bonitate et 
inimutabilitate Mcnti D. Tboinae^ 
conformis. Per M. Josephum Anto- 
nium De Clos S. T. Praescntatuin, 
Coli. Maj. Eccl. Colleg-. S. Floriani 
CaMon. Parocbialis in iNasiecbovice 
curatum, Acad. Pinczoviensis, Con- 
ttibernii Pbilosophoriim , nec non 
Sebolar. Novodvor. Provisorem,pro 
obtinenda in S. T.Doctoratus licen- 
tia publice ad disputandurn. A 17G1- 
d. 18 Decenibr. proposita. Cracoy. 
Typ. Coli. Maj. 4. 2 ark. (L. S.) 

b) Josepbus Antonins de Clos. 
S. Flor. Canonicus. QuacstioTlieo- 
lojjica de cxistenliaDei eiusque bo- 
nitate ex ininintabilitetc. Crac.Typ. 
Univ. Coli. Mai. 1767. 

(Slcnk. Dod. do Bent.) 

3450. Vincentius Crameu. Con- 
clusionesTbeolopicaedcVisione.Dei 
1778. fol. (L.S.) 

3451. Tractatus Tbeologicus de 
Existentia Dci iuxta mentcni S. 
Tbomae Aquinatis ad usum stu- 
diosoruni. per R. D. Dominicum 
DowKARomcz. 1782. 8. ó 46 słr. 



3452. Martliius Vadoavius Cam- 
pius, Praepositus S. Floriani: Qłiac- 
slio dc divina yoluntatc et radicc 
conting-cntiae. Cracoyiae. Typ. 



Vidnae Jacobi Siebeneyeher. 4. 

(Sienk.Dod. do Bnnt.) 

3453. Andreas Frieius (Modrze- 
wski). Tractatus de Providentia et 
Praedest. Dei aeterna. edente £u- 
dovico Lucio. Basil. 1613. 8. 

(Catal.Bibl.Francof. Becm.) 

3454. Stepb.BoiA?iowsKi.DeDeo 
Duce et luce Oratio. Jenae 1619. 4. 

(Kat. Jusz.) 

3455. Sigism. Gdowski. Tbeore- 
mata Tbeol. deScieutia Dei. Crac. 
1621. 4. (L. S.) 

3456. Placidus Rutkowski 
Ord. Min. Conv : Tbcoremata tbe- 
ologica de opcrationibus Dci. Crac. 
ex Off. Mattbiae Andreovien. 1621. 
(Sienk.Dod. do Bent.) 
3457. Disputatio Tbeologica de 
Decrcti Diyini Occononiia^ publice 
suscepta a M. J. A. Rybcoyicio. etc. 
a. 1621. Cracoy. ex Offic. Mattbiae 
Andreoyien. 4. 2 ark. 

Na końcu są : 1) ^(aęiafia ad NIcol. Wol- 
ski Castellanuin AYitebsc. (któremu dysputa- 
cja przypisana) M. Laurcntii Śmieszkowie 
Orat.Tyl.CoU.Min. 28w. 2) ncoaę(avr}aic 
adTeologos M. .)ac. YiteliiiCoU. Min.Eloii. 
Prof. Ord. 22 w. 3) M. Mattbiae Buczkow- 
ski 28 w. napocbwałęRybkowicza. (L. S.) 

3458. Tbeotbelimerniinia seu 
dluinae yoluntatis, diuini interpre- 
tis , diyina interpretatio ad IU. et 
Magiiif. D. D. Lucam Sapiebani per 
Fr. Ambrosiuni a Woymcz Ord. 
Praed.Subdiaconnni publicaedispu- 
tationi exposita. A. 1626. Jarosla- 
yiael626. 4. 2 ark. (L. S.J 

3459. D. Tbomae Aquinatls de 
Voluntate diyina Pronuuciata a F. 
Sigismundo Zębecio Ord. Praed. 
publico ćcrtamini proposita. Craco- 
yiae 1628. Typ. Mattb. Andreo. 4. 
2^ ark. (L.*S.) 

3460. Raymundi Mądrowic Leo- 
politani ex Proyincia Russiae Ord. 
Praed. Conclusiones Theologicae de 
yoluntatc Dci. Leopol. in offic. J. 
Szeligae.1631. i2«rfc. 4. 

(Bibl. Ossol.— L. S.) 

3461. Stanisl. Jurkowski Quae- 
stio tbeologica de ScicntiaDci. Crac. 
in Offic. Fr. Cezary. 1649. 4. 

Nie pewna czy tego Jurkowskiego są ty- 



TEOLOGIA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 273 



tały r. 1666 : Stanisl. JnrkowsŁi S. T. D. e- 
Prof. Protonot. Apost. Praepositus S.Floria • 
ni, S. Georgii in arce Crac. et Opatovieii- 
si Custos, CoUegii YladislaTiani ProYisor, 
Acad. Crac. Procanceliarius et Generalis 
Rector. (L. S.) 

3462. Quaestio TLeologica de 
Scientia Dei ex 1. parte D.Thomae 
Quaest. 14. In Alma Acad. Crac. 
pro loco inter Doctores S. Theol. 
Obtinendo^ a M.StauIslao Jurkow- 
ski , S. Th. Doctore et Professore, 
S. Florlani, Opatovicnsi et S. Geor- 
gii inArce Crac. Ciistode, ad.disp«^ 
tandum publice proposita. Crac. in 
Offic. Fr. Caesarii 1649. 4. lir ark. 
(L.S.) 

2463. Joannis DebreCim, Exer- 
eitationes de scientia Dei. Frane- 
querae 1659. 12. 

(Cat.Janss. 1679.) 

Zapewne, ze autor jest z familii Dobro- 
cieskicli, Gutteter, o których i Niesiecki 
-wspomina , lubo o tym Janie żadnej tam 
wzmianki nie ma . Pismo to wymienione u 
Jansona pod teologami reformowanymi. 

3464. Martinus Joan. Pathun. 
Ecclesiae CoUegiatae Vielenensis 
Praepositus. Quaestio theologica 
de natura Dei et eius attrihutis ad 
disputanduni proposita. 1680 29 
7br. Crac. typ. Univ. fol. 

(Sienk. Dod. doBent.) 

3465. Albertus Leciewic Con- 
elusiones theologicae de natura et 

Juidditatc Dei ad disp. prop. Crac. 
687. 9Novcmbr. fol. (Sienk. 1. c.) 

3466. Albertus Josephus Dziel- 
SKi Conclusiones Tbeolojjicae dć 
AttributisDei.6.m. 1688. fol. (L.S.) 

3467. Dominie. Frydrychowicz. 
Tract. Tbeol. de diyina Scientia, 
ideis etc. Crac. 1690. fol. (L. S.) 

3468. Domin. Faydrychowicz 
Ord. Praed. de Yoluntate et amore 
Dei. Cracoyiae ex Off. Fr. Cezary. 
1692. fol. (L. S.) 



3469. Domin. Frydrychowicz. 
Ord. Pracd. de attributis diyinis. 
Cracoyiae ex Off. Fr. Cezary, h. r.- 
fol. (L.S.) 

3470. Franciscus Baraiśski Can. 
Reg. Lateran. Nexus gratiae diyi- 
nae cum yoluntate crcata. 1711. 
fol. h. m. (Sienk. Dod. do Bent.) 

3471. Q. D. B.V. Quaestiońem 
an Deus irascatur et delec- 
tetur? in Audit. Maximo a. 1713. 
d. 23 Mart. explanabit et adyersan- 
tium opiniones expendet autor et 
Respondens Daniel Theophilus Sei- 
DEŁius Leśna— Polonus Gymnasio 
Yaledicturus. Thorunii Impressit 
Joannes Nicolai. 4. 3± ark. 

3472. Jan Stanisław Jabłojhow- 
ski. Traktacik o Opatrzności Bo- 
skiey z dokładem nowym, we Lwo- 
wie 1727. 16. 

(Nieś. — Anecd. Jabłoń, p. 6l0.) 

3473. Jos. Al. PuTANowicz Dis* 
sertatio philosopbica de Deo^ diyi- 
nisque Perfectionibus. Cracoyiae 
1765. 4. (Sienk. Dod. do Bent.) 

3474. Questio Theologica De yer- 
bi Diyini inauguratione Menti D. 
Tbomae conformis per M.Josepfanm 
Ant. De Cłos S.Tb. Liceutiatum etc. 
publice ad disputandum proposita 
A. 1768. d. 25 Januar. Typ. CoU. 
Maj. 4. 2 ark, 

3475. Albert. Kreczman. 4. Trac- 
tatus Tbeologicus DeDEO relribn- 
tore juxtamentem S.ThomaeVilnae 
impressus An. 1782. 8. 509 str. 

3476. Stanisl. HERM.iisN Polonus. 
Disputatio de decretoDci. 4. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3477. Adamus Margowicz. Di- 
sputatio de yirtutibu5 Dei et attri- 
butis figuratis. 8. 

(Sienk. Dod, do Bent.) 



2. P. N. Jezus Christus Syn Boży. 



3478. ConfessiodeMediatoreGe- 
neris Humani Jesu Cbriito Deo et 

Tom II. 



homilie, contracta nouiine et yo- 
luntate Ministrorum Ecclesiae in 
35 



274 TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



nrbe Ciaudiopoli in Panonia a Ga- 
sparo Helto cjus loci Pastore. Ex 
'\'eteru»i et reccntiiim TJieologorum 
Scriplis. Yiteberjyae, 1555. Nakoti- 
cu: Iniprcssum Pinczoviae in offi- 
cina Danielis Lancicij 1559. 8. 02 
kart nieliczh. » 

Na końcu jest: De Jesu Cliristo Dei Pa- 
tria kominuiniiiie mediatore. Ode Dicolos 
Tctrastroplios Petri Statorii. (L.S.) 

3479. Defcnsio vcrae semperque 
in Eccicsia reeeptac doctrinae dc 
Cliristi iiicarnadonc advcrsus Mem- 
nonem Simonis Anabaplistam per 
Joanneni a Lasco Polonum. Bou- 
uac ap. Lauren. Myłium 1545. 8. 

(Catal. desLiyrcs de la Bibl. de Roy. 
T.II. D.N.8078.) 

3480. Hi*evis Apologia Pctri Sta- 
torii Galii. Ad diluendas Stancari 
cninsdam calnmnias , qnibus ipsnin 
privatim Statorium , publice autem 
uuiversani Cbristi Ecciesiam recte 
de Mediatore Jesu Christa senticn- 
łem obruere conatus est. In gua 
continetur Ortbodoxae (Idei dc Det 
iiiYocatioue assertio : et vera de 
Mediatore sentcntia ex purissinio 
Dei verbo petita. (b. r. i m.) 8. 
J ark. 

Drak niezawodnie Pinczowski, eo i San- 
dius p. 47 świadczy, dodając nawet rok 
wydania 1560. (L.S.) Zob.Koty. 

3481. Okazanie lego iź pan Kry- 
stus w iedney Personie będąc pra- 
wdziwym Bociem y prawdziwym 
człowiekiem , posrzednikicm iest 
Boga y Ludzi, s strony człowie- 
czeństwa telko. Przcs Krzysztoffa 
Przecdackiego ze Lwowa. h. in. i r. 
8. 13-^ ark., łyhił gładką ozdobką 
drukarską otoczony. 

Na odwrocie karty tytułowej herb Sta- 
nisława Stadnickie[;o ze Żmigrodu i wier. 
lac. 16. — Dedykacja do tegoż Stadnickiego 
datowana: w Dubiecku 3 dnia Czerwca Ro 
kuM.DLS. (L.S.) Zob.i\oty. 

3482. Emanuel sen de aetcrno 
Vcrbo Dci Filio Iłoiniiie facio, Dei 
Patris lioniiiiumque Conciliatorc. 
Altera et ultima Petri Statorii cx- 
positio. Adiuncta est dc caiumniis 
Staphyli expostulatio. ExcusunłPin- 
czoviael561. 8. ó i kart (niecałe). 



Przypis. Mik. 01es'nickiemu, Dziedzicowi 
Pińczowa, Joach. Lubomirio, Ja. Lascore- 
nio. Sta. et. Math. Bako, Stan. Lassocio, 
Hier. Philippovio, Remig. Chelmio, Joa. 
Golccio, Balt. Lukovio, Andr. Goluchorio. 
(Cbł..) 

3483. Andr. Fricil Modreyii , de 
Mediatore Libri tres : accessit nar- 
ratio simplex rei novae et eiusdem 
pcssimi cxempli; simul et querela 
deiniurijs etexpostulatio cum Stan. 
Oriclioyio Roxolano. 1562. 4. 

(Catal.' des liyres impr. de la Biblioth. 
duRoi.^Parisl7D2. T. IIL p.218.) 

3484. Bernardiiii Ocuixi Senen- 
sis Dialogi xxx in duos libros divi- 
si , quorum primus est de Messia, 
conŁinctque Dialogos XVIII. Se- 
cuudus est cum de aliis yariis tum 
potissimum de Trinitate. Basileae 
per Patrum Pernam. 1563. 8. Tom 
I. 518 kart. 

Tłóraaczeiii z włoskiego oryginału Se- 
bastjan Castaglione. (Ossol. II. 35.) 

3485. Krótkie wypisanie sprawy 
klbora była o prawdziwym wyzna- 
niu y wierze prawdziwego Boga, y 
Syna iego Pana Jezusa Krystusa 
Zbawiciela y Pana naszego, wKra- 
liowie y w Pińczowie, Roku 1563. 
dnia 7. Miesiąca Oktobra w Krako- 
wie. A dnia 9. 10. II. 12. 13. y 14. 
w Pińczowie na Synodzie. W Nie- 
świeżu w Drukarni Danielowey. 
Roku Pańskiego 1564. 8. 36 kart. 
Druk (focki. 

Gregorius Pacli, jeden z pierwszych o- 
powiadaczy zaparcia bóstwa Christusa, dy- 
sputę prowadzi z Gilowskim i Sarnickim. 
(Lel.Bibl.Ks.I. 198 n.) 

3486. Josiae Simleri Libri dc 
aeterno Dei Filio Domino et Śerva- 
tore Jesu Cbristo et Spiritu Sancto. 
Tiguri 1568. 8. 

Przedmowa, którą Henryk Bullinger Du- 
chowny w Zurich, i sam Simler ?pisał do 
polskich Magnatów, szlachty, sług kos'ciel- 
nych i Aviernych w Polsce , Litwie , Rusi, 
Węgrzech i Siedmiogrodzie, jest wielkiej 
wagi dla dziejów i zawiera' wiele szczegó- 
łów niegdzie indziej nie zapisanych, mię- 
dzy innemi o Lismaminie. 

(Friese Bey tr. II. Th. I. Bd. p. 253 n.) 

3487. Zgodne a iednc rzecz ziia- 
inionuiące w piśmie S. sposoby mow, 
o Jezusie Pomazaucu aboSynu Bo- 



TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. . 275 



iym z Marycy narodzonym , Łtore 
jrćłyby Isto rozumiał y pogotowiu 
w pamięci czytaiąe pismo Święte 
miał, łacno wyrozumieć moźc wie- 
le mieysc w słowie Bożym , ł;toie 
się zdadzą Ijyć y są niektóre przy- 
trudnieyszym (sic), bez imienia au- 
tora, m. i r. 4. 6 kart iiieliczb. 

Jest to tłómaczcnle dziełka Bi,AivnR\TY:. 
^eqnipollentes ex Scriptura jthrases de 
Christa F. D. ex Maria nato firjuratae, 
anas si (juis intellexerit, et in uumcrato 
habuerit, ad multa intelligenda, in scrip - 
turis juvari poterit. Alhae Jnliae, 1S68. 
4. y. BockT. 1. P. I. p.60. P. II. p.6l4. 
Zebrane tu są różne, lecz podłujj mniema- 
nia Blandraty i Paulego, jednoznaczne wy- 
razy pisina o Chrystusie. — Na końcu poło- 
żona przestroga aby w wykładzie Pisma S. 
unikać wymysłów ludzlńcli i subtelności 
scholastycznych. (L. S.) 

3488. O Prawdziwcy śmierci, 
zmai*twycliwstanlu y żywocie wie- 
cznvm : Jezusa Krystusa Pana na- 
szcfo , y Isażdego za tłiym wierne- 
go. Tudziesz tlieź y oprawdziwycli 
pociecliacli stąd pocliodzącycli. A 
to przeciwko Fałesnemu zmyśleniu 
Antykrystowemu o iego Duszacli, 
klłiorymi wszytek świat zwiódł y 
smrodliwe pożytki Królestwa swe- 
go wynalawszy (sic) nieleda iako 
zmocnił. bez itnienia autora, b. m. 
i r. 4. List Lxvi. I karta na końcu 
i 4 naprzodzie, tfdzie 46 wier. pol. 
z napisem : Pobożnemu Sędziemu 
wszego dobra od Pana Boga. (Li. S.) 
Zob. Noty. 

3489. O Synu Bożym, iże był 
przed stworzeniem Świata, a iż 
lest przezeń wszystko uczyniono, 
przeciw falesznym wykrętom Ehi- 
onskim. Piotr z Goiądza. Druko- 
wano w Węgrowie, lala pańskiego 
według ciała 1570. 8. 13 ark. i 8 
kart Przedmowy. (L. S.) 

Przedmowa do Jana Kiszki, KrayczegoW. 
X. Litew., datowana tegoż roku 23 Marca. 
Podpis. : W. M. Sługa y pastyrz wierny 
Piotr z GoMĘDZA, Minister Zboru Bożego 
który iest w Węgrowie. Pismo to przeciw 
Stankarowi i Sarnickiemu. 

3490. Simonis Budnei De duabus 
naturis in Christo. 1574. 

Przeciw temu wyszło : 

3491. Job'. WiGANDiDe JesuCbri- 



sto Dco et bomine contra Antitri- 
nitarios. Regiomonti 1576^ 4. 

(Pisań. p. 262.) 

3492. Contra hos qui praeexi- 
steutiam Filii Dci propugnabant 
Scriptum in łucem emissum circa 
aunum 1578. 

Socinianskic. (Bock. p., 613.) przywodzi 
ten niedokładny tytuł z Sandiusza. (L. S.) 

3493. Judicium de inuocando J. 

C. circa aunum 1579. Socinjańskie. 
Sand. p. 45 , przyznaje Grzegorzowi, a 

zas' p. 174, podobne pismo pod nieco od- 
miennym tytułem : Dialogi de Itt,vocando 
Jesu Christo in precibus , kładzie między 
anonymami. Być może, iz jest jedno i toż 
samo dzieło. (L. S.) 

3494. Petrus Praetoujus. Testi- 
monia veracatque aeternaeDcitatis, 

D. N. Jesu Christi. Dantiscil581.8. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3495. Petrus PuAETORius.Assep- 
tio <>rtbodoxae doctrinae de persona 
Filii Dei. Dantisci 1581. 8. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3496. Petrus Praetobius Duarum 
naturarum in Cbristo unionis hypo- 
staticac testimonia. Dautiscil581. 8. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3497. Kcdnadon a Straswick. 
Dialogus de unione persouali dua- 
rum in Cbeisto naturarum , secun- 
dum Scripturac S.^ ecclesiae men- 
tem. Geneyae 1583. 4. 

(Jocher Gelehrt. L6xieon. 4 Band. p. 867. 
gdzie wymieniony jest autor z tytułem Wo- 
jewody polskiego.) 

3498. De persona CbristiDIspu- 
tatio Tbeologica adversus Ublcjuita' 
rios In Academia Moguntina An- 
no M.D.xxxni. VII Kalend. Septemb. 
publice proposita : Praeside Joannę 
Busaeo Soc. J. SS.Tbcol. D . et P. O. 
Respondcntc Nobili et Doctissime 
D. Barlbolomaeo Zebridoyio Poio- 
no, Sacrarum Literarum Studioso. 
Moguntiae in Offic. Gasp. Bebem. 
4. i3\ ark. 

Zebrzydowski przypisał tę rozprawęKró- 
Stefanowi Batoremu. (Bibl. Pul. i Ossol.— 
L. S.) Zapewne jest w rękopis'mie Sobole- 
wskiego pomyłka co do roku, zam. m»łxxxiii . 

3499. INuntius Salutis, sive de In- 
carnatione ad landem Dni nostriJe-' 
su Cbristi ejusąue gloriosissiraae 
Matris bonorcm. Ad Serenis. Si- 



276 TEOLOGIA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



{rismundiim IIL Poloniae Regcm et 
caet. Stanislai Socoloyii Can. Crac. 
Sermoiies quinquc. Cracoriac ex Of- 
ficina Lazari Auno Pomini 1588. 4. 
203 str. 3 nieliezh. 6 kart na przo- 
dzie dedykacji. 

Na Łońcu: M. Andreae Schonei OdaMa- 
gnae Matri Yirgini pro Sarmatia. Przypis, 
do Króla Zygmunta III, gdzie mówi autor 
o czci dawnych Polalsów dla N. Panny, a 
mianowicie Króla Zygmunta I, który temu 
gwoli wystawił kaplicę przy Katedrze Krak. 
pod nazwaniem Panny Marji Rorate, opa- 
trzył do niej kapłanów i muzykę i cliciał 
w niej sam być pogrzebionym. 

3590. Stanisław Ostrowski Opat 
Przemęcki. O prawdziwym Bóstwie 
Chrystusa przeciwko No wokrzczeii- 
cora. w Poznaniu 1588. 4. 

Zawiera się tu razem : Odpowiedź na 
wyznanie o Synu Bożym Nowokrzczeńców. 
Nauka o Bóstwie Ducba S. Goniec prze- 
ciw Szymonowi Budnemu. (Nieś.) 

3591. Dlsputacya Lubelska X. A- 
dryana Radzymiuskicgo S. J. Theo- 
loga z Statoryuszem Ministrem No» 
wokrzczeiiskira o przedvyiecznośct 
Bóstwa, Pana y Boga naszejjo Je- 
zusa CimYSTUSA dnia 22 y 23 Maia 
Roku 1592. Wydana przez Jana 
Przylepskieico. w Krakowie w Druk. 
Jakuba Siebeneychera, R. P. 1592. 
47 \ m-k. (Wizer. Pocz. NowyT. I). 

3502. Dysputacya Lubelska Pio- 
tra Slatoryusa słujji słowa Bożejjo o 
przedwiecznym Bóstwie Syna Bo- 
żego z X. Adryanem Radzimińskim 
Jezuitą. A. C. 1592. 22 et 23 Maii. 
Przez tegoż Piotra Statoryusa wy- 
dana. W Druk. Alexego Rodeciusa 
Xi 51 str. 

Wyszło to z powodu Dysputacii wydanej 
przez Przylcpskiego. 

(Wizer. Pocz. NowyT. II;. 

3503. O Bóstwie przedwiecznym 
Syna Bożego świadectwa Pisma S. 
do trzech przednieyszych tytułów 
zebrane. Przeciwko wszystkim Pa- 
na Jezusa Chrystusa nieprzyiacie- 
lom. Gdzie się też odpowiada na 
refutacyą od Refutarża iakiegoś No- 
wokrzczeiica przeciw X. D. Jakn- 
I>owi Wnykowi wydanjj. Przez X. 
D. Marcina Szmigielskiego S. J. 
W Wilnie w Druk. Acad. S. J. R. P. 



1594. 4. 508 str. 4 kart na przo- 
dzie i regestr. Druk gocki. 

Przypis. Lwowi Sapiezie Kanclerz. W. 
X. Lit. datowane w Wilnie 1 Januar. r. 1595. 
Z Numeru następ. widać, ze pierwsze wy- 
danie pisma tego było juz r. 1590, ale ta 
jest poATiększone odpowiedzią narefutacją. 

3504. (F.Soci.n) Refutacyaxiążek, 
które X. Jakub Wuiek Jezuita wy- 
dał R. P. 1590, O Bóstwie Syna Bo- 
żego, y ducha ś. Wktórey zarazem 
się zbija to wszystko, co Robertus 
Bellarminus y także Jezuita, Tomo 
primo swoich dysputaciy o tcyże 
rzeczy napisał. Przed rokiem napi- 
sana , a teraz wydana, dla tycli lu- 
dzi, którzy w Polskim Królestwie, 
y w Wielkim Xicstwie Litewskim 
twierdzą y wyznawaią, że nikt in- 
szy, iedno ociec Pana naszego Je- 
zusa Christusa, iest onym iedynym 
Bogiem Izraelskim , a on człowiek 
Jezus Nazareński , który się z pan- 
ny narodził , a nie żaden inszy o- 
prócz niego, abo przed nim, iesl 
icdnorodzonym synem Bożym. Ro- 
ku od Narodzenia Syna Bożego 
1593. 4. h. m. {xv Rakowie) prze- 
szło 363 str. 

Tłómaczył to dzieło na język polski Piotr 
Statorjusz młodszy, jak s'wiadczy Sandius 
p. 73. W rok potem wyszedł Oryginał Ła- 
ciński równie bez wyrażenia autora. (L.S.) 

3505.a)(F.SociNus)RefutatiolibeU 
łi,quemJacobusYuiekusJcsuitaanno 
1590 Polonice edidit, de Diyinitate 
Filii Dei etSpiritus Sancti. Ubi eadem 
opera refellitur c[uidquid Robertus 
Bellarminus itidem Jesuita, Dispu- 
tationum suurum Tomo primo, sc- 
cundae Controversiae generalis li- 
bro primo, de eadem re seripsit. etc. 
Anno quidem superiore polonice, 
nunc Ycro etiam latine edita, et ab 
ipso autore recognita. Anno 1594. 8. 
501 str. i 5 karj końcowych, gdzie 
errata. 

Odezwa do Czytelnika, datowana diei7 
MartiHS95, z której się okazuje, ze dzie- 
ło to, lubo ma na tytule r. 1594, którego 
zaczęło się drukować, wyszło jednak na 
jaw na początku r. 1595. W tej odezwie po- 
wstaje autor przeciw s'wiezo wyszłemu dzie- 
łu Smigleckiego o Bóstwie przedwiecznym 
Chrystusa, i obiecując je kiedyś zbijać for- 



TEOLOGIA , DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 277 



nialnie, przestaje teraz na wytlinięciu l;il- 
Jiu tylko błędów. (L. S.) 

b) Fausli SociM. Responsjo 
ad libelluni Jac. Wuicl.i, Jesuitac 
Polonice editiiin dc diiilnitate Filii 
Dci et Spiritus sancti; ubi eadem o- 
pera refelłitur quidquid Rob. Rcl- 
larininns de ca re scripsit disputa- 
tionuin suarnm tomo primo. RacO- 
viae, typis Stcrnacianis. 1624. 8. 
467 str. iiO kart na końcu. (L. S.) 

i 3506. a) De Jcsu Cliristi invoca- 

I tlone disputatio, gnam Faustus So- 
citius per scripta babuit cum Fran- 
cisco Dayidis anno 1578 et 1579, 
paullo anto ipsius Francisci obitum. 
In qHa habetur rcsponsio adDefeu- 
sioneni Francisci Dayidis suorum 
Tbesium de Jcsu Cbristo invocando, 
aule hac ison cdiła. Praefixa est to- 
ti operi epistoła Socini , qua cl tar- 
ditatcm suaebujus cdcndae Rcspon- 
sionis excusat, et calnnmias advcr- 
sum SC, quibus scriplum fuit, cjns- 
que qHoddam quasi prooemiiim res- 
pcrsum cst, aecurałc refellit. Typis 
Yalcnlini Radchii 1595.8. 275 str. 
ii2 kart. Na końcu: Absoluta cst 
liaec de Jcsu Cbristi inyocalione Di- 
sputatio anno ipsius Cbristi nati 
1579, mensę Malo^ Claudiopoii, in 

I Transylvania. (L. S.) 

f b) — — editio secunda, cum 

praefatłoncFausti Socini. Racoviae^ 
Sebast. Sternacius. 1627. 4. 

(Catal. des livres, de laBibUoth. duRoy. 

I Parls 1752. T. III. N. 3449) 

3507. De Unigcniti Filii Dci exi- 
stcntia, Inter EnASMuai Joannis et 
Faustum SociNUM Disputatio. ASo- 
cino jam antc deccnnium ex ipsius 
Erasmi Scripto, et sua ad illud rc- 
sponsione coniposita et conscripla. 
Nunc tamcn primum typis cxcu- 
sa. Anno 1595. mensę Junio. 8. 191 
str. 18 kart dedykacji do Hier. Mo- 
skorzewskiego. (L. S.) 

3508. a) Opisanie Disputatiey No- 
wogTodzkicy ktorc'^ miał X. Marcin 
Smiglecki Soc. Jcs. z Janem Lici- 
niuszem. Ministrem INowokrzczcń- 
skim, o przedw iecznym Bostn ie Sy- 
iia Bożego, 24 y 25 Jąuuarii \y R. 



1594 wydane przez X. Woycie- 
cba Zaiączkotvskiego. vf Wilnie. 
niDXCiiii. 4. mi i 56 str. 

(Wizer. Poez. Nowy T. II). 

b) w Wilnie 1599. 4. 

(Sicnk. Dod. do Bent.) 
3509.a) De JesuChristo Seryatore, 
boc est, cur et qua ratione Jesus 
Cbristus noster servalor sit, Faustl 
SociiNi Scncnsis disputatio. Quam 
annos abbinc circiter decem, et se- 
pleni scripsit, reśpondente Jacobo 
CoYcto Parlsicnsi, Evanjjelico, ut 
Yocant, Ministro; cuius scriplum . 
ordine, suis locis, per parles dijye- 
slum, in ca babelur. In qua multa, 
quac apud Erangelieos-, et parlim e- 
tiam a|)ud ałios salularia Cliristia- 
nae relijjipfuis axiomala creduntur, 
perniciosi crrores esse demonstran- 
tur: ettota saiutis uoslrae perCbri- 
stum Ratio copiose ac, dilticlde cx- 
piicatur. Nunc primum editae. Ty- 
pis Alexli Rodecii Anno 1594. 4. 
427 str. i 12 kart na początku. - 

Po przedmowie Eljasza Arciszewskiego, 
następuje diuya samego autora i regestr. 
Na końcu tego dzieła położona data : Ba- 
sileae 12 Julii lo78, okazuje gdzie i kie- 
dy było pisane. Ten Eljasz Arciszewski był 
panem Śmiglu, i pastorem Zl)oru. (Sand. 
Bibl. Antifr. p. 95). Miał dwócb synów o 
którycli Sand. ibid. p. 141.-- (L.S.) 

b) Basiieae 1595. 

(Siarcz. I. 10). 
Przeciw temu pisał Jan Niemojewski, po- 
dobno czy nie po polsku: Contra excerptum 
ex Dispulatione Fausli Socini de Seryatore 
Jesu Cbristo. Tłómaczył z oryginału na ła- 
cińskie , Jerz"^ Scbomann Pastor w Lucla- 
wicacb , ale tłómaczenie to w druku nie 
było. Zob. Acta Liter. Gcrm. A. 1705. p. 
192. 

3510. De Zacbariae Propbetae pro 
Cbristi diyiuitate illustri tcsiimouio 
advcrsns Fausli Socini Anabaptistae 
cayillalioncs. Viinac in Off. Acad. 
S. J. Christopb. Palro(?)1596. 4. 

(Siarcz. — Sienk. Dod. do Bent.) 

3511. Gcorjfiiis Zarnowecius. De 
Satisfaclionc Cbristi contra Soci- 
num. Dant. 1607. 4. 

Zapewne w imieniu omyłka , zam. Gre- 
fjoriiis. (Cat. Bibl. Francof. Becm. — L.S.) 

2512. Clypeus albo Tarcz ducbo- 
wna z Słów Apostolą Pa łylaS. l.Co- 



278 TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



rynlb. 8. Urobiona i wzięła, za któ- 
rą dzieie się obrona nauki powsze- 
cbney iStaroźytney, o prawdziwym 
a wiecznym Bóstwie P. nasze{]^o Je- 
znsa Kristusa etc. a przeciwna nau- 
ka burzy się i psuie. w Wilnie, 
w drukarń i Jego Mci PanaMalcbera 
Pietkiewicza, Pisarza Ziemskiego 
Wileńskiego, przez Wasila Mała- 
chwiejowicza, r. 1598. 4. 8 ark. 

Dedykacja do Mikołaja Naruszewicza, 
Kasztelana Zmujdzkiego, Krzysztofa Mon- 
wida Dorohostajskiego, Marszalka W. W. 
X. Lit. i Jana Krzysztoporskiego , Stolnika 
Sieradzkiego, podpisał X. Grzegorz Zar- 
nowius. — Po niej następuje wiersz Jana 
Kozakowicza Litwina na Tarcz Duchowną. 
Przeciwko tej Tarczy Grzegorza z Żarno- 
wca pisał Johannes Licinius, Pastor No-' 
■wogrodzki Objectiones contra Georgii Zar- 
novecii Clypeum. 

(Sandius in Bibl. Antitr. p. 94. — L.S.) 

3513. Disputatio a Jacobo Jani- 
DŁOYio Bodzantiuensi Pbilosopbiae 
Doctore Romac proposita. Qua et 
verae J. C. fon^tiones reccnsentur, 
ctquaestionesduac,aUeraex c. sicut 
Romana. extr. dc Rcscrip. altera 
ex 1. si non spcciali. C. dcTcstam. 
tractantur. Ad Illustriss. et Revc- 
rendiss. D. D. Georgium Radivi- 
lam S. R. £. Cardinalem. Romac, 
apud Bernardum Basam. aiDcyui. 4. 
4 ark. 

Zdaje się, iz to jest przedrukowanie 
Krakowskie , lecz tak u spodu oberznięty 
exemplarz , iz daty przedrukowania nie 
widać. Dedykacja datowana z Rzymu te- 
goż roku. Na końcu są tctrastychy Jana i 
Tobiasza Sułowskich. (L.S.) 

3514. JakóbWiĘCKi. O Bóstwie 
J. Cbrystusa iDucbaS. przeciw A- 
ryanom. 

Temu Więckiemu Jabłonowski przyznaje 
'wydanie nowego Zakonu i psałterza w Kra- 
kowie r. 1599. (Siarcz.) 

3515. Odpór przednieyszym po- 
wieściam euangielickim o Sakra- 
mencie Ciała yKrwicPauskiey. X. 
Marcina Zagięła Micbayłowicza 
Auditora Teologiey w Akademicy 
Wilenskiey. Do wszYstkieb osób 
Ewanielickicb. w Wilnie, 1600. 4. 
6 ark. 

Przypis. X.'MalcherowizŁ. B. Biskupowi 
ZmadJskiemu, Ksiąźęcin Giedroyckierau. — 



(L.S.) Imię to Żagiel jest tylko pozyczone:pt- 
sal Hieronim Stefanowski Jezuita, który i in- 
ne pisma pod tera nazwaniem wydał.. Por. 
Niesiecki pod Stefanowskim. Sam Żagiel 
był proboszczem katedralnym wileńskim i 
oszmiańskim. Niesiecki zowie po uczonym. 
Umarł r. 1643. 

3516. Qiiaestio de Cbristi merito, 
a Martiuo Campio Vadovio Theolo- 
go Ordinario publice iii Alma Aca- 
demia Cracouicn. dic 1. Aprilis ad 
disputandum proposita. Praesideu- 
te Rudo Dno M. Andrca Schoneo S. 
Tbeol. et J. V. Doctore. Cracoviae 
In Offic. Jacobi Sibcneycbcr. A. Dni 
1604. 4. i ark. 

Dedyk. Ber. Maciejowskiemu Bisk. Krak., 
który tu odbiera pochwały, iz Akad. Krak. 
z Professorów Teologii ogołoconą , Teolo- 
gami opatrzył. Na herb jego 4 i 11 w. ł. 
Jakóba Skrobiszewskiego. Dysputę tę od~ 
bywał przecLodząc z fakultetu filozoficz- 
nego do teologicznego. (L.S.) BandtkieH. 
D. K. P. I. 186 mylnie autora Wołowskim 
nazywa. 

3517. Jo. Behh de aeterna Filii 
Dci divinitate, firłnatum ab aeterni- 
tatis attributo, oppositiini hodierno- 
rum Ebionitarum in Mungaria et Po- 
lonia blaspbcmiis. Lipsiae. 1607. 8. 

(Cat. Fritschii). 

3518. DcDiyinitate Jesu Cbristi, 
Liber editus a Valentino Smałcio. 
Gotbano Coetus Raćoyicnsis Mini- 
slro. RacoTię, Typis Sebast. Ster- 
nacii 1608. 4. 133 słr. Dedykacja 
datowana z Rakowa 20 Notvetnbra 
1608. do Zygmunta Tli. przez Ja- 
kóba Sienieńskiego PVojewodzica 
Podolskiego. (L.S.) 

3519. Valentinus Smalcius Go- 
tbanus, Coetus Racoviensis Mini- 
sler. O Bóstwie Cbrystusa. w Ra- 
kowie, w dr. Seb. Sternackiego. 
1608. 4. (Sienk. Dod. doBent.) 

Siarczyński (II. 182) wspomina o tłóma- 
czeniu pisma tego na polskie przez Sieniń- 
skiego przypisanem w roku tym Król. Zy- 
gmuntowi III. 

3520. Nova monstra novi Ariani- 
smi seu absurdae baereses a noyis 
Ariattis in Poloniain importatae L 
Duos Deos Cbristianis colcndos esse. 
II. Cbristum Semideum et Semido- 
minum tolayita suafuisse. III. Cbri- 
stum esse Filium Dci metapboricum. 
UII. Cbristum ncc sałisfacerc potuis- 



TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 279 



SC. rcfiilalae aP. Marlino Smiglecio 
S. J. S.Thcol. Doctore. PSlssae im- 
priincbat Crlspinus Scliarffenbergp. 
An. M. DC. XII. 4. li)l str. 4 kart na 
przodzie i regestr. 

Przypis. Piotr. Tylicliiemu Biskup. Kra- 
ków. 

3521. Valent. Smałcius. Rcspou- 
sio adLiibrum IMartiiii Sinijjiecii Je- 
suitae, Tlieol. Doctorls cui titulum 
fecit. Nova Monstra Aiianisnii. Ra- 
coviae typis Sternaciaiiis 1613. 4. 
307 sir. i 5 kart. 

Dedykacja Senatorom Torunia,- Elbląga 
i Gdańska, (L. S.) 

3522. PiolrSiiAnGA. Messyasz A- 
ryańshi , to iest : że F. Moskorzc- 
wski z snoieiiii Aryany takiego 
Chrystusa wyznaie , jakie^fo Maho- 
met w Alkorauie Tureckim ^ i tak 
pismo rozurai, iak ie Mahomet ro- 
zumiał, w Krakowie 1612. 4. (L. S.) 

Niesiecki mówi (III. 719), ze to pismo 
niektórzy Marcinowi Łaszczów! S. J. przy- 
pisują. 

3523. Refutatio Appcndicis, qucm 
Martinus Smiglecius Jesuita Doctor 
Theologus libro cui titulum dedit. 
Kova Monstra J\ovi Arianismi ap- 
posuit, scripta a Hieronimo a Mo- 
skorzow MosKOROYio. Racoviae ty- 
pis Scbastiaul Sternacii. 1613. 4. 
68 str. i 6. 

Dedykacja do Piotra Tylicklejjo Biskupa 
Kraków. (Ossol. I. 270. 255). 

3524. Verbum Caro factum seu 
de divina V^erbi incaruati natura ex 
primo Eyangelij S. Jbannis capitc 
adycrsus novorum Arianornni erro- 
res et disputatio P. Martini Smigle- 
cii S. J. S. Theoł. Doct. Cracoviae 
in Offic. Andr. Pctricovii. A. D. 
1613. 4. 142 str. oprócz 4 kart na 
przodzie. 

Przypis. Janowi de Górka Roszkowskie- 
mu Kasztelanowi Poznań. 

3525. Refutatio Libclli Martini 
Smijjlecii Jesuitac cui titulum fecit, 
Verbum Caro factum : AutoreVal. 
Smalcio. Racoyiae. 1614. 4. i71 
str. i 4 karty naprzodzie. 

Dedykacja do Jakuba z Sienna Sienień- 
skiego. (L. S.) 

3526. Dc novo ac horrendo er- 



rore circa doctrinam de satisfactio- 
ne Christi pro pcccatis humani ge- 
neris dissertationcs theologicae et 
scliolasticae exquisitissimis sophi- 
sticationibus ac argutiis Christopho- 
ri Ostorodii et Fausti SociniNcsto- 
rianis seu potius Photinianis oppo- 
sitae. Editio secunda corrcctior. Je- 
uae 1613. 4. 

(Cat. Blbl. Hang. Suppl. p. 216). 

3527. Christoph. Ostorodi. Di- 
sputatiou wieder Georg. Tradeln 
von der Gottheit des Sohns Gottes, 
zugJeich auch von der Relnigung 
unserer Siinden durch Jesum Chri- 
stum. Rackau, h. r. 4. 
Siarczyński rok druku wymienial625.(L.S.) 

3528. De Christo vero etnaturall 
Dei Filio, ejusdeniąuc pro peccatis 
noslris satisfactione^ libri dno, ad- 
verSHs impia dogmata Yalent.Smal- 
cii, Arianae sectae Ministri: acccs- 
sit responsio adexannnationęmcen* 
tum errorum Smalcio objectorum , 
ab eodcm Smalcio editam. Auctore 
Martino Smiglecio S.J.SacraeThc- 
ologiae Doctore. Cracoviae in Off. 
Antl.Petri(;oviiA.D.MDcxv.4.t?i^5£r. 

Przypis. Mikołajowi Daniłowiczowi Ka- 
sztellanowi Lwowskiemu. 

3529. De Christo nero et naturalt 
Dei filio, Liber unus. Oppositusei, 
queni sub codem titulo Martinus 
Smiglecius Jesuita cdidit, et refuta- 
tio libelli ejusdem Smiglecii, quem 
dc Satisfactione Christi pro pecca- 
tis nostrisinscripsit. Autore Valen- 
tino Sjialcio. Racoviae 1616. 4. 
314 str. 12 kart regestru na końcu, 
i 12 na przodzie. 

Dedykacja do Krzysztofa Sieniuty, Pan.", 
i Dziedzica na Lachowcach, przedmowa 
do Czytelnika i regestr błędów Smigleckie- 
go, którycli 180 naliczył Smalcius. (L. S.) 

3530. **** Odpowiedź na xicgi 
X. Marcina Smiglecklego, w któ- 
rych chciał dowieść, przedwieczne- 
go bóstwa Christusowego , wiele 
dziwnych wywodów, kutemu zgro- 
madziwszy, z ktorey się pokaźnie, 
iź ta nauka którą X. Smiglecki pro- 
wadzi, nie może być żadnym świa- 
dectwem , ani starego ani nowego 



280 TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



Przymierza podparta. Przez Piolra 
SrATOniusA, shigę Ewaniclicy Pa- 
na Cliristuson'cy napisana, b.tn.ir. 
4. 424 str. i 3 karty na przodzie. 
Zob. Noty. (L. S.) 

3531. Obrona senleucyey o spo- 
sobie zbawienia naszego przez Cbri- 
stusa Pana , klorą Fauslus Socinns 
zamknął w Dyspulaeyey swoiey De 
desu Christo Seruatore. Napisano 
przeciwko szkryplowi X. Grzego- 
rza Żarnowca, który nazwał Afto- 
caiastasin , to jest. Naprawą Arty- 
kułu o dosyć uczynieniu sprawie- 
dliwości BoAey przez Cbristusa na- 
szego Pana etc. Przytym przydji- 
ua iest przedmowa do Czytelnika , 
w ktorcy summalim wyznanie iest 
uczynione o Bogu iedynyni, o Sy- 
nu iego , y o Duchu Świętym: a 
mianowicie o tym, iakim sposobem 
przez śmierć Pana Cbristusowę 
grzechy nasze są oczyśćlone. Przez 
Piotra Statoriysa, sługę Ewanie- 
liey Pana Christusowey. h. m. ir. 
4. 163 sir. Zob. Noty. 

3532. Rcfutatio disputationis, de 
Persona Gbristi , quam Albertus 
GrawehusS. Theoł. D. in Acad. Je- 
nensi Prof. publice ibidem habuit 
Anno 1612. Raeoviae typis Sterua- 
cianis 1615. 4. 23str.\L.S.) 

3533. Rcfulatio Thcsium Afberti 
Graweri S. Theol.D. ctin Acad. Sa- 
lana Prof. pnbl. oiiibus Inearnatio- 
nem Aeterni Dci Filii ab impugna- 
tionibus itostrarum Eccicsiarum vin- 
dieare roluit. Autore.Val. Smalcio 
Gotliano. Racoyiae tvpis Sternacia- 
nis.1615. 4. SiOslr.\L.S.) 

3534. Disputalio de Adoratione 
Christi, habila inter Faustuni Soci- 
num et Christianum Francken nec 
non fragnicntarcsponsionis fusioris 
quani F. Socinus parabat ad Franci- 
sci Dayidis de Christo non invocan- 
do scriptuni: aiiaquc nonnuUa ad 
hoc argunicntura pcrtinentia. Raco- 
viaeTypisSebastiani Sternacii. An- 
no 1618. 8. 243 str. i erraty 2 str. 
Zob. Noty. 

3535. DeJcsu Christi divinitate, 
Ct rcmissione peccatorum nostrorum 



per eundera parta, Disputationis in- 
ter Joannem Stoieński Ministrum 
Evangełii, et Joannem 3Iariamlta- 
lum Carinelitam , Lubtini in aede 
Carmelitana Anno 1615 die 13 Ju- 
lii publieae habitae^ Reiatio ab eo- 
dem Joannę Stoieński coetiisLubli- 
nciisis Ministro conscripta. Huic 
additae sunt notae; ex qnibus, quid 
de Carmelitana ejusdem Disputatio- 
nis editioue sentiendum sit, intełii- 
gi potest; nna cum refutatione eo- 
rum, qiiae adversus sanctissimam 
Erangelii ueritatcm Carmelita tunc 
publice declamayit, nec quicquani 
ad ea conyellenda Ministrum pro- 
ferrc passus est : quemadn)oaum 
ipse in sua cdilioue apertissime fa- 
tetur. Racoviac, Typis Sternacianis. 
1618. 4. 136 sir. \ 3 karty. 

Przedmowę do Czytelnilia napisał H. Mo^ 
sliorzowslii. (L.S.) 

3536. Relatarepistołaris, ob Łu- 
blinensem disputationcm A. D. 1615 
liabitam , hoc autem priinum anno 
1618 Całyiniana iide editam, casti- 
gatus. A Gasparo Kotowiecki, Cu- 
stode Eecł. Collegiatae B. V. Calis- 
siensis, Praeposito Richualiensi. Ca- 
lissii, excudebat Aibertus Gedclius 
Archicpiscopaiis Typograplius A. 
D 1618. 4. 6 ark. 

R. 1615 Jl?teuicł Lubelscy, wysadziwszy 
na to Mikołaja Łęczyckiego (Lancicius) swo- 
jego Teologd, wyzwali na dysputę rózno- 
wierców. Kalwini, którzy na dysputę nie- 
stawili się, wydali jednak opisanie tej dy- 
sputy pod tytułem : sHelatio Epistolarts. 
Przeciwko temu opisaniu wydany jest He- 
lator ej)istolaris ct castigatus. (L.S.) 

3537. Fragmcnta duorum scripto- 
ruuł F. SociM Senensis, in quorum 
priorc sentcntiam eorum qui Jesuni 
CIn-istum Dci Filium unum illum et 
altissimum Dcum esse , yel saltem 
anteqiiam ex Maria nasceretur, re- 
ipsa extitissc afUrinant, argumentis 
ałlatis refellere, in posteriore adra- 
tiones adversariorum , quibus trcs 
in unica Dei essentia personas ad- 
struere conantur i'espondcre insti- 
tuerat. Racoyiae typis Scb. Sterna- 
cii 1619. 8. 09 str. 

3538.Disputatio inter RR.PP. Di- 



TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI 281 



scalceatos Ordinis B. V. Mariae de 
Monte CarincloetJoannemStatoriuin 
Ariaiium iterum Lubiini in Polonia, 
anno 1620, 5 Juliiliabita, aMagnif. 
D. Christophoro a Lippa Vicc-Pa- 
latino Lubliuensi cl Nolario Castren- 
si Osiecensl specialiler adhoc roga- 
to et deputato , fidelissime et sum- 
mo cnm studio excerpta ac desuri- 
pta etc. testJmonusque lilustris. Ju- 
dicum disputationis eiusdem muni- 
ta ac roborata. Cracoviae in Offic. 
Typ. Matthiae Andreoyiensis. 1621. 
4. 54 str. 1 karla na końcu 120 
kart na przodzie. 

Tu zbijają Karmelici narzuty Stojeńskie- 
go uczynione przezeń w opisaniu pierwszej 
dysputy przez siebie wydanej, (L. S.) 

3539. Joannes Joviiis Leopolita. 
QuaestIo demeiito Christi. Crac.in 
OfBc. Franc. Caesarii. 1620.4. (L.S.) 

3540. Quaestio Tbeologica deSa- 
tisfactione Christi. A M. AdamoO- 
pATOYio S. Tbeol. Prof. Dccano S. 
Annae, publice ad disputanduni pro- 
positą.Disputabitur in LectorioDD. 
Tlieoiogoruni 3 Non. Febr. JHora 
XV. Crac. in Offic. M. Andreovien- 
sis. 1620. 4. 2i ark. 

Jest tu mowa autora: De Admirando in- 
carnationis Mysterio , miana w r. 1615. 
(L- S.) 

3541. Ad libruni Hiigonis Gro- 
tii, qucfn de satisfactione Christi 
adyersus Faustum Socinuin Scnen- 
seni scripsit , Responsio Johan- 
nis Crelłii Franci Ecclesiae Ra- 
coviensis Minislri. Racoviae Typ. 
Sternacianis 1623. 4. 531 i H kart 
regestrów. 

Pismo to rzadkie spalone było ręlsą.ka- 
ta. Zob. Peignot Dietion. Crit. Littćr. et 
Bibliogr. des principaus Iivres condamnćs 
au feu etc. a Paris 1806. (L.S.)— Pismo 
Grocjusza wyszło pod tytułem: Hugon. Gro^ 
tii Defensio FideiCatholicae de Satisfaetlo 
ne Christi adyersus Faustum Socinum. 
Lugd. Batav. 1617. 4. 

3542. ^)And. EssEiMi triumphus 
Crucis : sive ildes Calholica de sa- 
tisfactione ac merito D.N.J.C. as- 
serla et yiudicnta ab exceptionibus 
alque objectioiilbus Socinianis, po- 
tissimuni vcroa]> illisquasJoh. Crel- 
lius in responsionc sua ad librum 

Tom II. 



Hug. Grotii de eodem argumeuto 
protulit editio altera etc. Ultraje- 
cti, Ant. Sniytgelt. 1665. 4. 
(Cat. desliyr. impr. de la Biblioth. duRoy. 
T. III. m. N. 2543.) 
b) tam. 1669. 4. 

(Cat. .lanss. 1679). 

3543. Quaestio Tbeologica dc 
Christi Domini Mediatoris geueris 
bunlani, ba|)ituali gratia ac buma- 
nitatis eius salutiferae yera efficien- 
tia , pro loco intcr S. Thcologiae 
Doctores in Celeberr. Acad. Crac. 
obtinendo , a M. Matthia Błosio 
Crac. in Sapientia Romana S. Theol. 
Doctore, Ecclesiae S. Floriani Cu- 
słode, ad disp. proposita. Crac.in 
Typogr. M. Andreoyiensis. lo28. 4. 
2k. ark. (L. S.) 

3544. ( Kazanj XXI. o Tagem- 
stwjch Smerti, Wzkrjssenj a na ne- 
be Wstompenj Krysta Spasytelc 
Swcta , w Leśne Polsbem 1636). 

O wydaniu tem wzmianka jest na tytule 
wydania tegoż dzieła, w Amsterdamie r. 
1663 drukowanego. Przedmowa podpisana 
przez Komenjusza. (Ban. H. D. K. P. I. 333), 

3545. Jan Jachnowicz. O wciele- 
niu Pańskim. 1636. (Siarcz.) 

3546. Declaratio sententiae de 
causis mortis Christi, Job. Crelłii: 
Franci edita a Job. Śtoinsbi, C. R. 
M. 1637. 8. 48stt\ i 4 naprzodzie. 

(L. S — Cat. de laBibl. du Boy. T, III. 
D. 2. N.2479), 

3547 . Joannes Vągrovecius Ord. 
Cistcrc. Quaestio tbeologica de sa- 
tisfactione Christi , ad disp. prop. 
Crac. 1643. Typ. Fr. Caesarii. 4. 

(Sienk. Dod. do Bcntk.) 

3548. Ad Chr. Lubieniecii Soci- 
niani epistolam dcstatu Christi post 
resurrectionem Petri Paschalis re- 
sponsio. Lugduui Butayorum, J. Mai- 
re 1638. 12. 

(Catal. des livres impr. de laBibl, duRoy. 

T. III. D2. N. 2480). 
Lebrun w dziele : Recueil des grarures 
autrait et a Teau forte et ombrees, Paris 
1809. między uczniami malarza Gerard, 
pomieścił Teodora Krzysztofa Lubienie- 
ckiego. Czybyto był ten sam? 

(L.S. w Dzień. Wił. 1819. I.p.444). 

3549. Kazania o Narodzeniu Sy- 
na Bożego, V uniy Personalny (siej. 
4. 2 ark. ' 

36 



282 TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



Autor a Guliny, Kaznodzieja i Prof. Pol- 
ski Coiregium Gdańsk ie;[0. (L.S.) JanGu- 
liiislii, inaczej Jan Sniatowski był w Gdań- 
sku od r. 1033 do 1644 którego umarł. 
(Ath. Ged.p. 83). 

3550. Ambrdsiiis Radoszyceasis 
Ord. Fracd. Asscrtiones dc Salisfa- 
ctione Christi, et degratia cl virtu- 
ti bns Cliristi. Lesnae Polonorum 
ex Off. Dan. Yetleri. 1643>. 4. 

3551. Au Chrisliis ijiia mediator, 
chUu reli}>-ioso sit adoraudus? Pu- 
blice defiMidct Mattłiias Krasko- 
ATiECKi, Litli. Franequerae 4. 1638. 
'2 ark. 

Dysputa niinna pod przewodnictwem .la- 
na Makowskiego. S.T.D. (L.S.) 

3552. Ahr. Calovii. ExaineHde- 
claratioiiis novae, Jo. Crellii Soci- 
uiaiil, de causis niortis Cliristi. Dan- 

tisci 1G4G. 4. (Cat. Fritschii.) 

3553. Paulus Hercius Curzelo- 
yiciisis. Quaestio Tlieolo}>ica de'al- 
tissinio luearnationis Mysterio. 
Crae. Typ. Fr. Cezary. 1647. 4. 

3554. Joan. Nemorecki. DIspu- 
latio de resurrcctioue Cliristi ex 
morluis FraneqHerae 1648. 8. 

(Sicnk. Dod. do Bentk.) 

3555. D. O.M. A. Pasclialia lioc 
esl de resurrcctioue D. et Salv. no- 
stri Jesu Cliristi, cjiis autecedenti- 
bus, lypis, fijjuris, couiiexis, conse- . 
cjueiitibus Exercitalio Scłiolastica 
Sinjjularis. Aiilhore Hciirico Nico- 
lai Phil. et Tlicologo, apud Geda- 
iieuses Profcssore. Dantisci Tjpis 
Yiduae Georgii Rlietii cxscripia. 
1648. 4. 7 ark. 

O nim Bock. T. I. p. 1. (L.S.) , 
, 3556. Jesus Cliristiis Mediator 
Dci ot Iioiniuuui oiiiniiuii uiiicus, 
lioc est, Disputatio Tlieologica de 
Officio Cliristi Mediatorio lJuivcr- 
sali, sunieientissiino et unico, ex I. 
Tiinotli. 11. ver3.5 et 6. dediicta et 
eorroborata , quaui — in lilustri ad 
Leucorim Acadeinia— publico Tlie- 
ologorum exainiiii siibiicit Ahraiiam 
łlEYSEUsDaiiliscanus. Wiltebergae, 
cliaractcribus Mictraelis Wendt. 
1648. 4. 5.V ark. (L. S.J 

3557. Gaspar Drlźbicki S. J. Co- 
ronis sive disiserlalio dc pcrpctua 



cruce Cliristi Domini ab instant! 
Conceptionis usque adinstans inor- 
tissuae. (^les.) 

3558. Centuria argumcnloruni 
pro summa et naturalt Cliristi Do- 
mini DiTinitate, etusdeiuque diyinis 
pcrfectioiiibus collecta et Samosa- 
llicnistis, vel Socinistis (vulgo Ar- 
rianis) oblata a P. Nicolao Cicuoyio 
Soc. Jesu. Cracoviae in Offic.Fran. 
Caesarii. An.l64I. 4. 32 str. 

W przedmowie pawiada autor : iz przed 
dwoma laty, trzydzieści z tych argumentów 
hył podał P. Krzysztof. Stoińskiemu i za- 
rzuty jego zbił ita ut is ea fttlcire ne qui- 
deni accersitts stippetiis potuerit. 

355'J. Wizerunek Nieprawdy A- 
ryańskiey postrzeźoney w rozbiera- 
niu wykładu na niektóre miejsca pi- 
sma S. o Bóstwie Syna Bożego i 
w Troycy Przenayświętszey w Łu- 
clawicacli, przez P. J. S. napisa- 
nego i prawdziwym nieprawdziwie 
nazwanego, wysławiony przez X. 
Mikołaia CicnowiwszA Soc. Jesu 
z dozwoleniem Starszych, w Krako- 
wie, ^vDruk. Waleryana Piątkow- 
skiego. R. P. 1650. 4. Zob. Noly. 

3560. Joackimus Speroisius. Quae- 
stio tlieologica desatisfactione Chri- 
st! Domini Cracoviae. typ. Vid. et 
Haered. Stanisl. Bertutowie. fol. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3561. Mathias Gorczyński. Pro- 
mota persona Deus-Homo in Aca- 
demia Mariana Doctor factus. Po- 
snaniae inOff. Vid. et Hacr. Alber- 
tiReguIi. 1661.4. 

(Sienk. Dod. do Bentk.) 
. 3562. Adam Gdacius. Jesus Bi- 
ga Quaestionum. BrigaeJoh. Christ. 
Jacobus 4. 1 ark. po polsku. 

(Band. H. D. K. P. III. 44). 

3563. Adam Gdacius. Jesus Trias 
Quaestionum. 4. 2 ark. po polsku. 

(Band. 1. c.) 

3564. Sebast. Stryewicz. Quae- 
stiolheolofjica de satisfactione Xsti. 
1679. Crac. Tvp. Univ. fol. 

('Sienk. Dod. do Bent.) 

3565. MecciH llpaB^HBwń Ihcjct, 
Xpiicni()C'b, cbiHT> Bo?i;iH omi. noiani- 
Ky cH-fema ^pesn. bc-Ł bŁkh .afo^hmt. 
oim. Bora oó-felnauHbJH h om-b AWĄeik 
oioKHBaHHwń, a Bii ocniamHbiń nacu 



TEOLOGJA , DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 283 



ĄAii 36aBeHH ^H);\cK.oro Ha cBimt no- 
cAiiHbiu no npHcmbH) aacb cBoeMb, 
3a ÓAarocAOBeHieMt , Bbicoii,i; BhBo- 
3-fe npese^eÓHoro ornu,o, IInHOKCHinifl 
ruaieJifl, apxMMaH^pnnii)i en. neAHKoń 
'jy^łojiiBopHOu ;jaBpw lIoiepcKou cma- 
vpoiiHriH CB. Bce^eHCKOro narnpiapxH 
KoHcmaHirHHoUoACKoro, omt hc^o- 
craoMuoro iepoMoHaxa loauiiKiara^H- 
niOBCiioro, apXHiMaM^pbmin Yepn-fe- 
ruBcKoro, 3 mYiiorpatpiii KicBO-IIc- 

MeprKOH, HlH^OBH HCBiipHOMy, paSHlT- 

WH 3HaKa?iH o Blecia HanucaiiwaiH n 
Ha XpHcnit Bbino;iHeHhiMH , poKy 
1 669 noKaaanbiii 4. i2, 429 i 5 kart. 
Zoli. Noty. (Strojcw. 309). 

3566. Messiasz prawdziwy Jezus 
ClirysUis Syn Boży, od poezutl^ii 
świata przez wszyslkie AvieKi lu- 
dziom od Boga obrecaiiy , y od lu- 
dziey oczekiwany y w ostalnte cza- 
sy dla zbawienia ludzliicjjo na świat 
posiany, po przyściu zaś swym, za 
Blo{»oslawieństweni Wysoce w Bo- 
gu Przewielebnego Je. Mści Oyca 
Innocentego Giziela Archimandry- 
ty Swictey Wielkicy Cudotworn^y 
Ławry Pieczarskicy, Slauropigii S. 
Accnmcniel Patriarcbae Coiistanli- 
nopoiitani. Od Gi"zesziiil;a Joani- 
ciuszd Galatowskiego, Arcliiman- 
dryty CzernicIioAvskiego z Typo- 
grapbicy Kijowo Pi<!C7.s4fskiey, Ży- 
dowi niewicrneuiu rozmaitenii zna- 
kami o Mcssiaszu napisanemi, y na 
Chrystusie wypelnionemi Boku 
1672 pokazany. 4. 321 knrt po je- 
dnej str. liczb., o kart regestru iia 
końcu , oraz 10 kart na przodzie. 
Zol). Noty. (L.S.) 

Jest to -widocznie tłómaczeiiic tralstafu 
poprzedzającego. , 

3567. Quaeslionc.'ł dc Verbo lii- 
carnalo et de eiusdem aduiirabiii 
Matre Virgine ex praeleetionibus 
P. Joan. Morawski S. J. disputau- 
dac in Coli. Posnan. eiusd. Soćiet. 
a P. Fr. Stepbano Sanuer Ord. S. 
Benedicli Convcntus Lnbineiisis 
Professo in codcm Coli. Posnan. 
Acad. Bectore. An. 1671 Mensę Ma- 
jo, Lcsnae imprim. M. Buck. 8. 
125 str. 6 kari na przodzie. 



Przypis. Stefan, Plaseclsicinu Zskk. S. Be • 
nedj4ita Opat. Lubińskiemu. 

3568. Praelectioues ibeologicae 
de Incarnatioue P. Tbomae Mło- 
nzj[A>owsKi l^ol. Soc. Jesu. Craco- 
viae ex Ołiic. Cbr. Scbedel. A. D. 
M.DC.Lxxiv. fol. ^AO str. irefjeslr. 

3569. Tractatus llieologieus de 
Dco-Homine sou Verbi l)ivini in- 
carnalione I*. Joanitis !1ostv!\ski 
S. J. I*osnajiiae tv|)is (]oll.S. J. A. 
D. l()79.Ł:i09s'lr. 2 kart naprzo- 
dzie i reyeslr. 

3570. Joanuis Sku/etuski, Ana- 
tomia moralis Acrbi Incarnali typo, 
visoi, ac usui,publlco exposifa. Po- 
snaniae. 1698. 8. (Cat. Jans. 1092). 

3571. Francisens Bouzykowski 
Ord. Min. Ct)nv. Tbcologica de Ver- 



bo Incarnato tbeorcniala. Crac. T 



yp- 



Fr. Cezary. 1701. fok (L.S.) 

3572. Piotr DiJiM?( S. J. Wschód 
i zachód słońca sprawiedliwości, 
tojest Kazanie o narodzeniu, śmier- 
ci i zniartwyclnYStaniu Paiiskiem. 
w Krak. w dr. Mik. Alex. Scbedla. 
1704. fol. (Sienk. Dod. doBcnt.) 

3573. Q, D. B. \. Comparationem 
discordanlium opinionum in art. dc 
Chrislo— ad d. 14. Sept. a. 1723 di- 
sputationis publicae loco propouit 
Joanncs Daniel HoFFMA^ry Thoru- 
neusis Vulediclurus. ThoruuiiTypis 
J.Nicolai. 4. :iO str. (L.S.) 

3574. Deus Homo seu locarnatio 
Yerbi Di vi ni et exc('ilenlia pretlo- 
sissimac Deiparae Yirginis Mariae 
quinque -disputalionibus IJicołogice 
propugualo a W. P. Adriano ^jIA- 
SKOAvsKiS. .L'"'!ie()log'o Polono. Pra- 
gae tvpis Univeisit. iu Coli. S. J. 
An. 1728. fol. 801 str. oprócz 6 
ark. na przodzie i regestrów. 

Przypis, .lulora Jauowi Lipshieniu Pod- 
l;anclerzemu Król. Pol. Frontispiciuni szty- 
chowanc z portretem Lipskiego. 

3575. Proposiliones iheologicae 
de Gratia Chrisli et Sacranientis 
quas sub fełicissimis auspiciis Perill. 
ac Rever. D.D. CasimiriProzorCa- 
nonici Catliedr. Yilnen. etc. Stu 
dium Vilncnse Monacliorum Baśi- 
lianorum A. D. m.dcc.łyiii. łypis 
Colk Viln. Schok Piar. 4. 



284 TEOŁOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



3576. Casimirus Stęplowski. 
Quaestio theologica de verbiDivini 
incarnationc. Crac. 1759. Typ. Sem. 
Ep. Acad. fol. (Slenk.Dod. do Bcnt.) 

3577. Traclatus theoloijJcus lii- 
storico-crUico-dogmaticus dc Divini 
Verbi Incarnalione — sludioP.Fr. 
Ant. BuuŁSKi. A. D. 1766. Vilnae 
typis Patrum Min. Convcnt. 4. 
393 str. 

3578. Josepbus Antonlus" nE Cłos. 
Quaestio Tbeoiogica de Vcrbi Divi- 
ni Incarnatlone. Crac. Typ. Univ. 
1768. 4. (SlenŁ. Dod. do Bent.) 

3579. Tbeses esTbeoIogia Divl- 
noruni Codlcum iiilerprcte, de stir- 
pe, genealogia, conceptione, Cbri- 
8ti, de Magorum advenlu, acBapli- 
smo a Cbristo recepto, disceptationi 
publicae expositac in Collegio SS. 
Petri et Pauli S. J. A. 1770. b.m, 8. 
5 kart (L.S.) 

3580. Badania i inyMi filozoficz- 
ne o prawdzie objawienia z Bonne- 
ta przez X. Zygni. Lmowskiecjo S. 
P. w Warszawie 1772. 8. 

(Kat. Piar. Warsz. N. 22 p.88. 

3581. De Regno Christi ac de Of- 
ficiis Principum Cbristianorum Ser- 
mo apologeticus ab Episcopo Dlo- 
nysiae Melcbiore Kochnoyio ad rc- 
colligendos yeteres etniodernos Na- 
turaltstas, cum annexis sparsimob- 
seryationibus in dogmata iurjs Ec- 
clesiastici recenter a Paulo Joscpbo 
Rieggerio Vindobonae yulgata, fa- 
ctus Anno Incarn. Cbr. 1778. Lu- 
blini typis S. R. M. PP. O. SSS. T. 
R. C. M.DCc.Lxxvv. 4. 240 str. o- 
prócz 6 kart naprzodzie, (regestr. 

Przypis. Michałowi Jerzemu Poniato- 
TFskiemu Arcybiskupowi Gniezn., gdzie pod 
pis: E. D.S. Ch. 

3582. Alber. Kreczman. Tracta- 
tus Theologicus De Gratia Salvato- 
ris juxta nientem S. Tbomae. Yilnae 
impressus an. 1779. 8. 264 str. 

3583. Tractatus Theologicus De 
Incarnatione Verbi Divini juxta 
mentcm S. Thomac AngeliciDocto- 
ris, usibus Scbolarum Tbomistica- 
rum. per R. P. Albertum Kheczman 
Accomodatus. Yilnae apnd PP. 



Scbol. Piar. an. 1780 impressus. 8. 
534 str. 



3584. a) Epistoła albo list Rabi 
Samuela żyda ku drugiemu Rabi Isa- 
akowi żydowi posiany, źe Jezus Na- 
zareński prawdziwym iest Messia- 
szem y wszego świata zbawicielem, 
a yże żydowie próżno ynnego Me- 
siasza oczekawaią kxiążki wszem 
Krześcianom barżo użyteczne. Item 
przeniesienie barzo skrytey taiemni- 
cze żydowskicy od żyda Theodoze- 
go o panu Jezu Kryście, yż on był 
synem bożym prawdziwym. Tytuł 
floresami otoczony. Na końcu: Pras- 
sowano w Krakowie przez Floriana 
Ungleriusa Lata Bożego 1536. 8. 
48 kart nieliczb. typ gocki. 

(Ban. H. D. K. P. I. 273.— L. S.) 

b) łam. II tegoi t. r. 8. 

Tłómaczem jest pono Piotr Poznańczyl;. 
(Ban.l.c.) 

c) — — . Cracoviae exofficinaUn» 
gleriana A. D. m.d,xxxviii. tylei 
kart i druk co w tvyd. r. 1536. 

d) Epistoła it. d. JSakońcu: Pras- 
sowano w Krakowie przez Macieia 
Ostrogorskiego Lata Bożego 1539< 
8. 6 ark. druk gocki. 

List ten narożne języki jest przełożony. 
(L.S.) 

e) 7oi, pod tytułem: Anekdota 
Żydowskie pod różnemi imionami 
wydane b. m. i r. 8. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3585. Traktat Samuela Rabina 
Błąd Żydowski pokazuiący. Na- 
przód z arabskiego ięzyka na łaciń- 
ski, a teraz świeżo na polski przez 

Cewną osobę przetłumaczony. R. P. 
705. w Wilnie w druk. Akad. Soc. 
Jesu.4. 8 ark. i arkusz naprzodzie. 
W przemowie tłómacz powiada, iz książ- 
ka ta napisana przez Rabina Samuela po 
arabsku r, 1000; przez żydów tłumiona do- 
piero r. 1535 wyszła na s'wiat w języku ła- 
cińskim. (L. S.) 

3586. Aureus Rabbi Samcelis. 
Tractatus ad Isaac Rabi. Calissii in 
Off. Alber. Gedelii. 1612. 4. 

(Sienk. Dod. do Bcnt.) 

3587. Rabbi Salomon Bekanttniss 



TEOLOGIA , DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 285 



in Christlichcn Glaubcn. Dantzigp 
1656. 4. 

Po aiemiecku i liebrajsku. 

(Cat. Janss. 1702). 

3588. a) Jakóba Radlińskiego Pra- 
wda Clirześciaiiska, to iest Traktat 
Rabina Samuela, w Lublinie 1732. 8. 

m (Kat. Piar. "War. 1822. p. 48). 

p b) (Veritas Cbristianae RcHjJ^io- 
nisadserta: boc cst Epistoła R. Śa- 
muelis Marocciani, ad R. Isaacuni, 
Subiuimecensis Synajcogae Magi- 
struni, niissa ; in qua Propbclarum 
tcstimoniis, Cbristum Doniinuin^ 
Yeriiiii Messiam yenisse, passum , 
mortuum esse, rcsurrcxisse, ad coe- 
los adscendissc, eiusquc fulurus 
secnndus adyentus denionstratur. 
Ex Fr. Alpbonsl Boniboininis Ord. 
Praedieat. latina yersionc polonice 
reddita et annotationibus aucta.) po 
polsku R. P. 1733 w Druk. Coli. S. J. 
8. 2 alfabety. 

Tłómacz Jakób Pikwel Itadliński, Zgrom. 
Kanon. Rcgular. N» końcu obszerne do- 
datki tyczące się kistorji żydów w Polsce. 
(Jan. Pol. 1.66), 
c) Prawda Cbrześciańska, to iest 
Traktat Kabina Samuela i t. d. w Lu- 
blinie 1753. 8. 

(Kat. Piar. Warsz. 1822 p. 123.) 



3589. List Micbaela Żyda okrzczo- 
neco w Roku Pańskim 1583, który 
do wszystkicb źydow w Polszczę 
będącycb podał, ukazuiąc im: iź 
iuź Messyasz to iest Chr. Je. na 
świat przyszedł. W Krakowie, 
w Druk. Andrz. Piolrkowczyka. 
R. P. 1584. 4. ii ark. (Cl,'ł.) 

Przypis. Królowej Annie od Józefa We- 
reszczyńskiego. 

3590. Odpowiedź Izaaka Ben Mo- 
szccb Rabina Brzeskiego Abrałia- 
niowi Lizbońskiemu. W Wilnie 

1817. 8. (Kat. Kiejd.) 

3591. Prosta odpowiedź proste- 
go chrześcianina wiernego iednak 
na niewierne pismo żydowskie nie- 
dawno tu w Wilnie drukowane, to 
iest na list Rabina Lizbońskiego do 
Rabina Brzeskiego. W Wilnie 
w Druk. XX. Missyoan. R. 1817. 
8. 78słi'. 

Autor X. Poili Missyonarz. Ohatcpism* 
są w odpowiedzi na pisemko bezimiennie 
■w Wilnie podobno tegoż roku wydane, któ- 
rego cxempiarze wkrótce po wyjs'ciu z dru 
ku starannie ściągane i całe wydanie zni- 
izczone zapewne zostało. 

3592. Przyszedł Clirystus Mes- 
syasz prawdziwy. W Warszawie 

1818. L (Kat. Piar. War. 1822. p. 47). 



Du 



Ś w I 



Ę T Y. 



3593.a)Interrogaliones et Respon- 
siones, de Processione Spiritus San- 

cti Desum|)lae ac 

breyiore et dihicidiore ordine dige- 
stc, ex libro Gennadii Scbolarii Pa- 
triarcbae Constantinopoiitani , in 
quo quinque capita defcnduntur, 
quc in Sancta et Oecunicnica Flo- 
rentina Synodo continentur. Yil- 
naeTypislllustiss.D.D.Nic.Cbrisl. 
Radiuiłi, Ducis Olyc. etc. b.r. 12. 
aO kartek nieliczb. 

Na przedzie wydawca Basilius Amaski 
Rulhenus położył Dedykacją do Jana Za- 
moyskiego, Kanclerza i Hetmana, datowa- 
ną z Obozu podPskowem d. 8 Pazdzicrni- 
liar. 158i. (L. S.) Zob.JSoly. 



b) Intcrrogalioncs et respon- 
sioncs de Processione Spiritus S. 
desumplae, ac breyio- 
re et dilucidiorc ordine digestae 
ex libro Gennadii Scbolarii Patriar- 
cbae Constantinopol. ab Antonio 

Posseyino dcSoc. Jcsu — Ingol* 

stadii ex Offic. W. Ederi A. 
M.D. LXXXIII. 12. 57 str. 

3594. HciioBt^aHie o Mcxo?«;\eHiK 
CBHmaro /^yxa. Bi. Ocmpor* 1588. 8. 

(Sopikow. I. 104). 

3595. Bessaryoaa Kardynała 
Rzecz o pochodzeniu Ducha S. 
w Krakowie 1605. 4. (Nieś.) 

3596. Refutatio Disputalionis de 



286 TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



Spiritu Sancto , (juae lioc aiino in 
Academia Seneusi liabita cst, prae- 
side Albcrto Grarcro, Tlieol. ibidem 
Doclore et Professorc, scriptaaVa- 
lentiiio Smalcio Gotbaiio. Racbviae, 
1613. 4. 25 str. (L.S.) 

3597. Missio Spiritus Sancti : t. i. 
Kazanie o posyłaniu Ducba S. któ- 
re miał w dzień Świąteczny Koku 
1635 Mai j 17 dnia, w Cerkwi Bral- 
skiey Wilen. Zesłania Ducha S. 
Wielebny Ociec Samuel Szycik Za- 
leski etc. z Ruskiego na polski ię- 
zyk przełożone. Drukowano w Wil- 
nie, Koku 1635. 

Dedyk. Metropolicie KiiowcMcmu Pio- 
trowi Mohile. (Bibl, Słuc.) 

3598. De Sancti Spiritus aduentu 
Oratio łjabita in Sacelio Pontificio 
ad Sanctiss. D.IN. Benedictum XVI 
Pont. Max. a Coaiite Nicolao Lipski, 
Seminarii Komani Convictore A. 
M. DC. XLII. Kemae typis Antonii de 
Kubeis. 4. i ark. (L.S.) 

3599. Colloquium Kiouiense de 

Processione Spiritus Sancti 

iiiter A. Kerereudum Do- 

minum, Innocentium Gizel CoUe- 
gii Mohilaeąni Kioyiae Kectorem 
et Pliilosopliiae Professorcm et P. 
JKIcoIaum CiCHOYiUM Societatis Je- 
su: Kioyiensem tum Missionarium. 
Nunc ab eodem Palre e manuscri- 
ptis, mox^ ob eo colloąuio , bona 
fide exaratis , erutum , et in lucem 
datum. Cracoviae apud Stanislaum 
Bertntowic. A. D. 1649. 8. Exem- 
plarz niezupełny dochodzi do kar- 
ty 83. Zob. Noty. 

3600. Joannes Crellius. Tracta- 
tus De Spiritu Sancto. b.tn. 1650.8. 

(Sieni;: Dod. do Bent.) 

3601. Tribunal SS. Palrum O- 
rientalium et Occidcntałium ab O- 
rientalibus summe laudatorum : ail 
quod , duas de Processione Spiritus 

o controversiasexponendas 

Graecis proponit, P. Ńicol. Ci- 

ciiOYius S. J. In OfGc. Vld. et Haer. 
Fr. Caesarij. 1658. 4. 329 str. i 2 
kart na przodzie. 

Przypis. Zakonnikom Ławry Kijowskiej. 



3602.a)TryTłunal Świętych Oycow 
Greckich i t. d. we Lwowie w Dr. _ 
S. J. 1692. 4. (L.S.) 

b) Trybunał Świętych Oycow 

Greckich z Tribunału 

Łacinskicp;o W.X.Mikolaia Cicuo- 
wiuszA Theologa S. J. r. 1658. 
w Krakowie wydrukowanego, prze- 
niesiony i mieyscami skrócony, we 
Lwowie w Druk. S. J. 1698. 4. 
161 str. 

Tlómaczcm jest Teofil Rutsa S. .1. j.tk 
widać z podpisu dedykacji do Alexandra 
Jabłonowskiego. 

3603. Stary Kosciol Zachodni No- 
wemv Kościołowi Rzymśkiemy po* 
chodzenie Ducha S. odOyca Same- 
go nie od Syna pokaz vic. Y Try- 
bunał napisany przez INikotaia Ci- 

chowiusza...... za prawdziwy 

Trybunał miee zakazvie. Y starą 
f^iarę .napisaną od Pawła Boy- 
my .r nazywać No- 
wą JViarą y zmyszloną roskazyic. 
Na odtvrocie karty tytułowej'. Xic- '[ 
ga ta przez Wicicbucgo w Bogu Oy- 
ca Joaniciysza Galatowskiego Ar^ 

'chimandrytę Czcrnihowskicgo Je- 
leckiego światy icst podana. ZTy- 
pographieyArchiepiskopskiey wNo- 
wogrodku Siewierskim zostaiącey. 
R. P. 1678. 4. 88 kart 1 nieliczbo- 
wana, ±05 str. i 7 kart na przo- 
dzie. Druk. gocki. 

Dedykacja do Łazarza Baranowicza. 
Zob. Noty. (Ł.S.) 

3604. Na stary kościół Zachodni 
Joannicynsza Galatowskiego wyda- 
ny R.P. 1678. Quaćstyiki albo kró- 
tkie pytania zadane i rozwiązane 
R.P. 1(579. Drukowano wKlaszto- 
rzeOliwskim R.P. 1682. 8. 48 sir. 
Typ gocki. (Ban. IŁ D. K. P. II. U.) 

3605. Goliat swoim mieczem po- 
rażony, to iest , Joaunikius Galato- 
wski Archimandrita Jelecki , prze- 
ciw pochodzeniu Ducha S 

y kościołowi Rzymskiemu piszący 
])rzez X. Thcophila Rutkę S. J. 
Theolofja rcfutowany — w Lubli- 
nie, w Druk. Kol. S. J. R. P. 1689. 
4. 171 sir. i 3 kart na przodzie. 
Zób. Noty. 



TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 287 



3606. Angclicus Doctor D. TLo- 
mas Aąuinaś Ord. Praed. exj)ulsi 

' Spiritus S ad ea in- 
dem Ecclesiaiu — contra calumnia- 
toreni Joanniciuin Galatowski Ar- 
chimandritani Czcrnicclioyiensein 
Rcstitutor — TypisColł, Lublin. S. 
J. A. 1694. 181 str. xv niezupeł. e- 
xempłarzu i 5 kart na przodzie. 

Waprobacji do druku datowanej we Lwo- 
' -wie r. 1692, autor tego dzieła mianowany 
Teofil Rutka S. T. 

3607. Clirisloplior. Sandii pro- 
bleina paradoxiini de Spiritu San- 
clo , ann&n per illutn sancloruin 
Angelorutn genus intelłigi possity 
una cum i*efutatione opinionis So- 
ciniauorum, Spiritum Sanctum Per- 
sonam esse ne^antium. Coloulaeap. 
Joannem INicolai. 1078. 8. 

(Catal. des liyres iropr. de la Biblioth. 
^ du Roy. Paiis 1.752. T.III. D2. N. 2485.) 

2608. Zgoda Suicta Cerkwie S. 

Wscliodniey prawosJawuey 

w Duchu Świętym o- 

l;olo pochodzenia tegoż Ducha Świę- 
tego z Wyznania teyźe Cer- 
kwie S. Wschodniey w Księgach 
Cerkiewnych Słowienskich do tych 
czas wiernie zatrzymanego, wiernie 
■»vyięta.... przez iednego nprzeyme- 
go y Zgodzie Cerkiewney życzli- 
wego Przyiacicla y Promotora J. M. 
P. E. A. L. na świat drukiem po- 
dana. Z pozwoleniem Starszych we 
Lwowie Roku Pańskiego od zgody 
przez Chrystusa Jezusa miedzy Bo- 
giem y Ludźmi zawartey. 1078. 4. 
12L ark. Zoh. Notrj. 

3609. Fundamenta, na' litórycli 

Laciiinicy jedność z Rzymem 

fundują, wywrócone y zniesione. 
1683.4. h'.m. (Sienk. Dod. do Bent.) 

3610. Defensio Sanclae Orthodo- 
xae Orientalis Ecciesiae contra Hae- 
reticos, Processlonem Spiritus San- 

cti ncgantes. Ex Sanctis Pa- 

trikns, potissimum Graecis dcdu- 
cta , ac Coufessione pracsenlis Ec- 



ciesiae Firmata a Theo- 

philo Rutka Soc. Jesu Presbytero, 
Orbi publicata. Posnaniac, Typis 
Collegii S. J. Anno Domini 1678.4. 
248 str. i 9 kart na przodzie. 

Dedykacja do Stanisława Jana Jabłono- 
wskiego , Wojewody Ruskiego , Hetmana 
Polnego Kor. przedmowa do czytelnika i t. 
d. Herb Jabłonowskiego na osobnej kar- 
cie, z podpisem: Leopoli Simon Murczetu- 
ski excudit. (L.S.) Zob. ISoty. 

36li. Calissii. 1682. 12. 

(Cat. Janss. 1703). 

3612. Quaestiunculae supra Dia- 
logum primum de Processione Spi- 
ritus S. a Solo Patre formatae et rc- 
solutae a quodam Latino-Romano 
A. D. 1682. Typis Mouasterii OU- 
yensis S. Ord. Cist. imprim. G. Fp. 
Fritsch Factor, 8. 72 sir. Por.N. 
3604. 

3613. S. Cyryllus Patryarcha A- 
lcxandryjski, INaj wyższego Biskupa 
Rzymskiego Caelestina na Soborze 
Efczkim INamicstnik, tenże ód Du- 
cha S z nieba ^dany obrońca , 

z różnych swoich ksiąg, 

jako z grobu na świat wyprowa- 
dzony, przez X. Teofila Rutkę Soc. 
Jesu. w Lublinie 1697. 4. 

Trzy przemowy, 1. do S. Cyrylla, 2. do 
S. Archanioła, 3. do łaskawego Czytelni- 
ka, tudzież pochwały S. Cyrylla, str. nie- 
liczb. 22. textu str. 235. Dowodzi Rię 
w calem tem dziele , na powadze Pisma S., 
Ojców SS., tudzież Koncyliów, pochodze- 
nie Ducha S. 

3614. Theodorus Dux Czarto- 
KYSKi. De Effusionc Spiritus Saneti 
Oratio. (ok. r. 1723). 4. 

Mowę tę miał Czartoryski w obec Pa 
pieza Innocentego XIII. i Kardynałów. 
(Jan. Pol. I. i6). 

3615. JNicolaus Lipski. De S. Spi- 
ritus adyentu Oratio. Romae 1742. 4, 

(L.S.) 

3616. Sylwester Jaisdecki Kan. 
Reg. Grobu Jeroz. Rezydencia N. 
Ducha^ to iest Kazanie o IN. Duchu, 
w Krakowie w Dr. Akad. 1744. foł. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 



288 TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



4) Trójca Najświętsza. 



3617.GrzegorzPAWEŁ. Krótkie wy- 
pisanie sprawy klliora była, o pra- 
wdziwym wyziiauiii y wierze, Pana 
Jeznsa pra wdziwegoBoga,ySyna ic- 
goKrystusa zbawiciela i Pana nasze- 
go, także y Dueba S. pocieszyciela 
y Doktora naszego, w Krakowie y 
w Pińczowie Roku 1563 dnia 7 mie- 
siąca Oktobra w Krakowie, a dnia 
9. 10. 11. 12. 13. y 14 w Pińczo- 
wie na Synodzie. W Nieswiźn, 
w Drukarni Danielowey, 1564. 8. 
36 kart nieliczb. (L. S.) Zo6. Noty. 

3618. Na upominanie Jana Kalwi- 
na do braciey Polskiey napisane^ 
przeciwko Tablicy w Polszczę wy- 
daney, w ktorey cbce pokazać, żeby 
pismo święte o Troycy nic zawsze 
rozdzielnie mówiło. Jana Kaza^o- 
wsKiEGoSlacbćica Polskiego Krotka 
odpowiedz, b. m. Roku 1564. 4. 

(Józ. Łukasz. Noty.) 

3619. Job. Val. Gentilis. Con- 
fcssio deTrinitate. 

Z następnego pisma można -wnosić, iz 

fismo to wyszło w Polsce ; przeciw temu 
owieni wyszło : 

3620. Job. WiGAisDiDeDeo con- 
tra Arianos noyos in Polonia ortos. 
Kpgiomontil563. 

3621.0 uznaniuPanaBogawszecb- 
inogącego troie kazanie, które miał 
ksiądz Sarmcki na Seimie Warsza- 
wskim. Masztu wszytkę terazniey- 
szą różnicę o Troycy S. obiasnio- 
iią, y odpis na tabliczlii y ksiąszki 
Gentilisów. Na końcu: Drukował 
Macicy Wierzbicla. 1564. 8. 59 
kart nieliczb. 

Po przedmowie do Zygmunta Augusta, 
datowanej tegoż roku z Warszawy 14 Lu- 
tego, położone ono Wyznanie Sarnickiego, 
które potępiał Grzegorz Paweł w liście 
swym do Kos'ciołów Helweckich. (L. S.) 
Zob. ISofy. 

3622. O wyznaniu Wiary Księ- 
dza Sarnickiego, po iego oderwa- 
niu : List Grzcgor/.a Pawła do Ko- 
ściołów Helweckicb wydany, aby 
braciey poboźney więcćy niezwo- 
dził. b. m. Roku 1564. 8. 8 kart 
nieliczb. 



Przytym 3 karty zajmujący: List Doktora 
Stankara do Zboru, kthory Sarnicki rządzi. 
Sarnicki,jak widać z tego listu Grzegorza, 
wydał w owym czasie trzy kazania polskie 
Królowi przypisane, (zob. N. poprzedź. )^ i 
zaraz po przemowie do Króla, położył swoje 
Wyznanie Wiary. — Z niego Grzegorz Pauli 
cbce dowodzić, iź Sarnicki był razem iDe- 
istą, i cbciał niektóre rzymskie obrządki 
zatrzymać. — Stankar radziZborowi (Niedz- 
wiedzkiemu), aby się pilnie Arjanów strzegł 
i przyjął jego naukę o Christusie pośre- 
dniku, człowieku tylko. (L. S.) 

3623. a) Gregorius Pauli. Antido- 
tum contra articulos fidci nouae aSar- 
nicio Varsaviae cxbibitos, tanqiiam 
a noro Papa :, seu Antidotum con- 
tra Canoncs decretorum Sarnicii. 
Niesyisii apud Dan. Łancicium. 
(1563). 8. 

b) NiesYisii 1578 (1579). 

(Hoffmann deTypogr. p. 37.; 
Sand. p. 43. Bock (T. I. P. IL p. 606) 
mniema, iz edycja tego dzieła r. 1578 
w ćwiartkach, wspomniana jest powtórną. 
Lecz Bock żadnej z nich nie znał ; Hoff- 
mann zas' musiał je mieć przed oczyma, 
najpewniej z Bibljoteki Załuskich: gdyż 
wyraźnie twierdzi, ze jest odpowiedzią na 
artykuły Sarnickiego podane na Sejm roku 
1578(7). Tedy na jaw nie wyszło, jak w tym- 
że roku albo w następującym. (L. S.) 

3624. Prawdziwey nauki Krze- 
ściaiiskiey, i iey przeciwney Fał- 
szywcy Antykrystowey, krótkie o- 
pisanie. GregoriusPAums. b. m. i 
r. 8. iO kart nieliczb. 

Wymierzone szczególnie przeciw Sarni- 
ckieiuu. — Znajduje się w Bibl. Puł. — San- 
dius i Bock tego nie przywodzą Jest to 
iedvne pisemko, na którcm autor imię swo- 
je położył. 

Około tego czasu, to jest r. 1565, wspo- 
mina Bock, Historia Antitrinit. T.H. C. 3. 
p.8;>6. (L. S.) 

3625. Grzegorz Paweł. Różność 
Wiary uczniów Slankarowycb, któ- 
rzy się szczycą onynii Kościoły 
w Hcłwccicy y indzicy i którymi 
się na fundainentowycb micyscach 
Pisjsia Świętego nie zgailzaią, ale 
s Stankarein są iedno. w Nieświżu, 
w Drukarni Danielowey j Roku 
Pańsk.1564. 8. 

Dowodzi się tu Stankarjanóm wspólność 

z wiarą Żvdo\yską, Sabelljanizmem zwaną. 

Osiński (Zycie P. Skar.p. 74.) nazywa. 



TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 289 



autora Grzegorz Paw; w innych pismach 
jego nazwany jest Paweł. 

3626. Andreae VoLAm Epistoła 
quae explicat controversiain his 
temporibus de S. Trinitate motam. 
Regiomonti 1565. 

(Baliń. Bibl. Warsz. 1831. Marz. p. 440.) 

3627.ErasmiGLicziNERiZnenensis, 
de Sacrosanctissima Trinitate, or- 
thodoxae ac vcrissimae obserratio- 
ncs , quibus cumulatissimc oslen- 
dituFjTrinitatem ter quaterque ado- 
randam , csse iinum illura ac verum 
Deum, de quo iii Deutero. dicitur. 
Atidi Israel Doniinus Deus noster 
Deus unus est, hac turbiilentissi- 
ma tempestate apprime utilcs neces- 
sarlaeque, piis omnibus , qui a no- 
vis , hoc in urticulo fidei, Arianis, 
conspuuntur, insectanturque. Fran- 
cofurti ad Oderam. In Offic. Jo. 
Eichhorni, 1565. 4. 261 ark. i 2 
ark. na przodzie. 

Przedmowa do Stanisława Ostroroga, 
Kasztel. Międzyrzeckiego. (L. S.) 
' Jest to pismo wydane przeciwko Janowi 
Caper, który był pastorem Kos'cioła refor 
mowanego. 

(Friese Beytr. II. Th. 2 Bnd. p. 231.) 

3628. Colloquium Piotrkowskie. 
To iest rozmo.wa którą mieli wy- 
znawcę prawdziwey wiary sthara- 
dawney o Panu Bodze w^ Troicy 
iedynym s stroną przeci wną wPiotr- 
fcowiewSeym, Koku przesz. 1565. 
Tamże o krzcie dziatek y o Nowo- 
krzczeństwie. Przeciw tymże ua 
końcu 'rozeymowanie. W Krako- 
wie z Drukarnie Maciela Wirzbic- 
ty,1566. 4. 60 kari nieliczb. Zoh. 
Noty. 

3629. O ieduości Boskiey nie- 
rozdzielney przeciw wieku dzi- 
sieyszef^o błędom i bluznierstwom 
Arianskim nowo wskrzeszonym, 
Nauka i obrona s szczyrego słowa 
Bożego. Przemowa do J. M. Pana 
Woiewody Kra. o tey sprawie na- 
pisana, i wszem ku pociesze, tych 
czasów bardzo potrzebna. Summa- 
riusz abo krótkie zniesienie oboiey 
strony. Odpowiedz Kościoła Jene- 
wsfciego na żądanie J. M. Pana Wo- 
iewody Wileńskiego o .scripcie Ja- 

TOM II. 



na Kazanowskiego y innych. Na 
końcu: Jego Krolewskiey M. Ty-^ 
pograph Macicy Wirzbięta Impri- 
mował. 

Kosztu na to nie żałował, ' 

By się Oyczyznie zachował. 

Roku 1566. 8. 27 ark. (L.S.)Zoh. 
Noty. 

3630. Historia Talent. Gentilis 
capitis supplicio Bernae affectt et 
contra eiusdem blasphemias ortho- 
doxa defcnsio articułi de S. Trini- 
tate. Ac eiusdem censura propo- 
silionum, quibus nitunturCatabap- 
tistae in Polonia probare baptismum 
non successisse circumcisioni- (con- 
tendentes?). Genevael567. 4. 

(Cat. Fritschii.) 

3631. Omnis (jui transgreditur 
etc. Joan. Can.2 Francisci Stan- 
CARi Mantuani Łibri duo quorum 
primuS est Apologia adrersus eos 
qui eum et morositatis etiracundiae 
accusant, quique eum, quQd. con- 
cordiam in religione cum Haereti- 
cis renuat nec cum illis Eccłesiam 
aedificet, damnant. Alter de vera et 
recta inter Stanislaum Sarnicium 
Połonum cum sequacibus et Fraa- 
ciscum Stancarum Mantuanum ine- 
undae concordiac in Fide ratione 
Ad omnes , qui pie et syncere De- 
um colunt , in quovis loco vel gen- 
te.— A. D. 1568. 4. Sygn. A — L. 
Na końcu: 7 Decembris 1567. Zoh. 
Noty. (Bant.H.D.K.P.II 326.) 

3632. Si hominibus placerem, 
Christi seruus non essem. Gała. 1. 
Francisci Stancari Mantuani, De 
Trinitate et Unitate Dei, deque in- 
carnatione et mediationc Domini 
nostri Jesu Christi adrersus Tridei- 
tas , Arrianos , Eutychianos , Ma- 
carianos , Cerinthianos , Ebioni- 
tas et Photinianos Łibri quatuor. 
Ad Magnif. et liłustr. D. Petrum 
Zboroyium,RegniPoloniae pruden- 
tissimum Senatorem, Castęllauum 
Bieceusem.Capitan.Stobnic. et Tlu- 
maczoyien. ac Patroiium summc 
clementissimum. 6.m. A. D. 1567. 
2 Aprilis, h. m. A. D. 1567. 2 A- 
prilis. 4. 

37 



290 TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLiSoŚCI. 



BandtVie H. D. K- P. II. 324. domyśla się 
ze to drukowano w Krakowie. Przedmo- 
wa datowana : Stobniciae 1 Aprilis A. I). 
1 5.6.7- Tam powiada Stankar, ze z łaski 
Zborowskiejyo, ma nie tylko utrzymanie, 
ale i dóm w Stobnicy, zapewne ten sam, 
w którym nmarl r. 1574. 

Przypis. Zborowskiemu, datowane ze Sto- 
bnicy. 

3633. Fiane. Stancari Apoloj^ja 
et dc Ycra cum Sarnieio conconlia 
1568. (Kat.lu.) 

3634. Calholici ciiMisilam et Or- 
tliodoxi Judicinin »»t ceiisura de Ju- 
dicio et Ceiisura Minislrorum Tijjii- 
rinoriim et Ileydellierjjeiisiiiin de 
dojymate contra adorandam Triulla- 
tciii In Polonia iiiijłcr sparso. — Co- 
loniae apud Malmiiim Cliolliinin. 
MDLxv. 8. ^oO str. (L. S.) 

Odpisał na to Henr. Bulllnger w przed- 
mowie do dzieła Joziasza Sinilera : l)e ae- 
terno Del lilio etc. Tijjuri 15G8. 8. ^ • 

3635. Censura albo rozsądek Je- 
dnego Katolika przy prawey a sl.ł- 
roźytncy vvierze stoiąecgo, na Koz- 
sądck y Ceiisurę Ministrów Tigur- 
skicli y Heydelberskieh , około na- 
uki przeciwTroycy Swi^tey, >v Pol- 
szczę nie dawno rozsianey. Książki 
uczone y pożyteczne, a tych cza- 
sów, których się wiele scl;t namno- 
żyło, bardzo potrzebne: Teraz z ła- 
cińskiego iczyka na polski przeło- 
żone. 1569. 8. 134 hart po iednej 
stronie liczhoivamjch. 

W tłómaczeniu tem autor i tłómacz nie 
są nazwani. (L. S.) 

3636. Orthodoxa fidei confes- 
sio , de nna eademąue Del Pat- 
rts, Filii, et Spiritus S. diuiyii- 
tatę, ac tribus personis. Tam e 
Scriptura sacra , cjuani ve^ustissi- 
niis Ecelesiae doctoribus, suinma- 
tłin collecta. Regiomonli Borus- 
slae in Olilc. Joannis Daubmanui, 
1566. 4. 

Wydał to przeciw Arjanom Mikoł.-łj Pac 
biskup Kijowski przed oderwaniem się od 
Kos'cioła rzymskiejj^o, za radą i proźbą Jana 
ChodkiewiczaMarsz.\V.Lit.(L.S.)Zo&.iVof. 

3637. Brevls enarratio disputa- 
tionis Albanae deDeo trino etCbri- 
slo duplici , coram Serenissiino 
Priucipe et tota Ecelesia, decem 
diebus habila, auno Domini 1568. 



8 Martii. Excusa Albac Juliac, apud 
Yiduain Raphneils Hoftłialteri a. 
1568. 4. (L. S.) Dzieło Blandrati/. 



Sandius 



Ibl. Antitriuit. 



3->. W^ 



mieniają się tam i inne Blandraty dzieła, 
biblie Juliae, około tegoż czasu drukoATa- 
ne; a lubo drukarnia nie wyrażona, zdaje 
się jednak, ze u teyze wjlowy Hoflltaltera, 
Polaka, którego prawdziwe nazwisko jest 
Skrzetuski. (L. S.) 

3638. Refutatio Scripti Georgii 
Maioris , \\\ qiio Deum triniim in 
Personis, et unum iit Essentia, II- 
iiiciim dcindc eins Filiiiin in Per- 
sona et diipliccm in naturis, ex la- 
cuiiis Anlicliristi probare conatus 
est, Aiitlioribns Francisco Dayidis, 
Snpcriutcndentc et Georgio Blain- 
i>R\TA, Doctore. h. in. 1569. 8. 
27 ark. Rzadkie. I 

Por.BockT.I. P.I.p.Gl.;(L.S.) | 

3639. Brevis cxplicatio ortliodo- j 
xae [idei de iiuo vero Deo , Patre, \ 
Filio et Spiritu sanctoadyersus blas- 
pbeiiios Georg. Blandratae et Fraii- 
cisci Dayidis errores : antore Pe- 
Iro Caroli:no Pannonio. Witeber- 
gae, Clemens Schlelch. 1571. 8. 

(Catal. des livres impr. de la BibliotL. 
du Boy. Paris 1753. T. III. D2. N.615.) 

3640. De tribus id est dc Deo, de 
Filio eius et Spiritu S. adyersiis 
TrinitateinSabellianorura. O trzecli 
to iest o Bogu o Synu iego i Duchu 
S. przeciwko Troyey Sabelliań- 
skiey. Piotra z Goniądza. Druko- 
wano w Węgrowie 1570. 8. 80 
kart liczb. (L. S.) 

BandtkieH.D.K. P. 11.248. nie wymie- 
nia autora 

WKatal. Biblioteki wParyźu tak to dzieło 
zapisane : 

Petri Conedzii doctrina de praecipais 
cbristianae religionis articulls , contra Sa- 
bellianos, Ebionitns, Nestorianos, et alios 
Ilaereticos. Vegroviae 1 570. 4. 

Białobrzcski w Przedmowie do Katechi- 
zmu zowie aiitora Goniądz , i przypisuje 
mu zdanie : Duch S. iest Persona w Troy- 
ey, Od Oyca tyło pochodzi. (L. S.) Zob. 
ISoty. 

3641. Rozmowa o szczerey zua- 
ioraoścł Boga Oyca, Syna iego, y 
Ducha Świętego etc. 1575. 4. 

(Osin. O Życiu P. Skargi, p. 76.— San 
dius, Biblioth.Antitrinit. p. 53. — L. S.) Zob. 
Noty. 



TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 291 



|?642. Epistoła Andreae Dudituii 
Sac. Caes. M CoTusiliarii ad Jołian- 
iicm Lasicium Eąuitem Polouum. 
In (jiia dn diyiiia Triadę dispiitaliir. 
Anno 151K). 4. 13 hart nieticzbi 

List datowany z Krakowa 9 Junii 1571 
wjdauy włiilkiilat po śmierci autora. (L.S.) 

3643. Petrus Praetorius : De u- 
nica Di;i Esscntia et tribus in ca- 
deni siilisisteutihus pcrsonis. 1581. 
Dantisci. 8. (Sienk.Dod. doBent.) 

3644. Aśsertiones Theologicac. 
De Trino cl iino Deo adversus no- 
yos Samosntenicos. Ex Praeleetio- 
nibus Colle(»ii Posnaniensis praete- 
rili seniestris excerptae. Discutien- 
dae Oclobris die hora Posnaniae 
in Oflic. JoaniiisWoIrbabii. A.D. 
1581. 4. 2 ark. 

Tezy te szczególniej przeciw Biidnemu 
są wymierzone. Cytuje się tu Budny na- 
stępującym sposobem : In DemoiMrałtone, 
4fuod Chrislus non sit ipse Deus , tfui est 
Pater. — In praefał. Apol. ad Lectorem 
Polanice. (L. S.) 

3645. Petri Lilia (sic) S. Theol. 
Doctoris de Deo trluo et uno Ora- 
lio, babila antc publieani disputa- 
tionein in celebri Acadeniia Craco- 
vien. 5 Septemb. Anni 1581. Cui ex 
diyinis litteris adjuncta sunt testi- 
inonia ; cjuibus Jcsu Christi et Spi- 
ritus Sancti diyinitas , clarissime 
dcmonstratur. Craeoviae in OlTic. 
Lazari : 1582. 4. 126 str. i 7 kart 
na przodzie. 

Dedyk. do Alberta Bologneta, Nuncjusza 
Grzegorza XIII. w Polsce. — Na końcu : M. 
Basilii Golineńsis Puld. jn Acad. Crac. Plii- 
losophiacProfessoris 4 wier.lac.ad autorem, 
6 wier. ad Lectorem, 4 wier. ad quosdam. 

Lilia za powrotem z Włoch w r. 1581 od- 
prawiał dawnym zwyczajem w Akad. Krak. 
J)ysputc o Tróycy. (L. S.; 

3646. Gabriel Enlropius Sadecius 
Canonicus et Concionator Posna- 
nicnsis : Apolojjia pro Collejjii Po- 
snanieusis dc Irino et uno Deo as- 
serlionibus adversus anabaptista- 
ruin Aniniadversiones. Posn. in 
Off. Joannis Wolrabi. 1583. 4. 

(Sienk.Dod. doBent.) 

3647. Jacobi Gorscii Praemuni- 
tio adversus insanum Dogma Cbri- 
stiani Fraukcn,Deuni unum iu sub- 



stanlia, frinum in pcrsonis blasphe- 
inantem, et Cliri.Atnm Mediatorem 
Dci patris et boniinuni cxplodcn- 
tcm. Cum praeialione ad Reyeren- 
diss. D. Andreaan Palricium Nide- 
cki Epis.Venden. nonnnatum. Cra- 
coyiae (u Łazarza) 1584. 4. 14 kart 
nieliczb. -(L. S.) Zob.Noty. 

3648. a) Jac. Górski, Pro treraenda 
etc. jak niżej. Colouiue 1570. 12. 
(Nics. 
b) Jac. Górski Pro Iremcnda et 
yeneranda Trinitate, adyersus qucu- 
dam Apostatam Franci^en 1'also ap- 
pellatum Cbristianum^ Apologeli- 
cus , sive Anti-Christianus. Colon. 
1585. 4Ł4 str., oprócz dwóch dłu- 
gich łistótu, jednego przypisanego 
do Króla Stefana, drugiego do czy- 
telnika. (L. S.) 

INa odwrotnej stronie karty tytułowej 
jest epigramma: pro reverendi et disertiss. 
viri Jacobi Gorscii apologia. (18 wier.) 
z podpisem: Andreas Etiinorphus Glogo- 
viensis. (Andrzej Szonej albo Szoneus). 
Franken ów był pierwiej .Jezuitą. Xoh. Gra- 
tis Plebański Pięknorzeckiego p. 193 nast. 
(L. S.) Zob. JSpty. 

3649. Beaed. Herbesti, Aequus 
Judex. 

W kształcie djsilogu, pismo polemiczne 
przeciw Górskiemu. (L.S.) 

3650. Disputacia Xicdza Hiero- 
nima PowoDOwsKiEGO Z Smigclskim 
i Różnobożany odprawiona w Śmi- 
glu 1594. 8. 3^ kart nieliczb. 

3651. Disputacia Wtóra i t. d. O 
Trzecli PersouacK w iednymźe Bó- 
stwie y o krzczeniu małych dzia- 
tek. Odprawiona w Śmiglu 2. d. 
Lipca 1592. w Poznaniu u Wdo- 
wy i dziedziców Jana Wolraba. 
1592. 8. 60 kart nieliczb. Zob. 
Noty. 

3652. Stanislai Zdescbeki Ostro- 
wski , Abbatis Premetensis : De 
Trinitate Liber I. Contra impia 
scripta, Simonis Budnaei , Martini 
Cecbowicii, Stanislai Farnowii et 
aliorum Anticbrislorum Anabapti- 
sticorum, Catholicam Trinitalis Fi- 
dem, et Jesu Cbrisli , Altissinai 
Del nostri Diyinitatem, iu Polonia 
et alibi oppugnantium. Cum Gratia 



292 TEOLOGIA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



et PrivIłegio S. R. M. Posnaniac, 
iu Officina typograpUica Joannis 
Wolrabi. m.d.xc.i. 4. Cały alfa- 
bet. 

Bardzo rzadkie. (Janoc. NacŁr. II. 114.) 
Zob.Pfotjf. 

3653.RefutatioexaininationisFau- 
sti Infausti Sociiii, Qua Inipius An- 
titrinitarius et verus Samosatenus, 
coDatus est respondere, ad quod- 
dam Catholicorum arguraentiini,Pro 
Trino Deo allatura per Stanislaum 
Zdeschekuni Ostrowski , Abbatem 
Premetensem. Ad Sereniss. Sigi- 
smundum III. Pol. et Siiec. Regem. 
conscripta. Huic adiectate sunt 
guaedam Theses, de Christo, a re- 
ra diriiiitate, excludendo, nisi sit 
cccii lerraeąue creator, una cum 
refutatione responsionum Soeini. 
Posnauiae in Officina Viduac et 
Haered.J. Wolrabi MDXciv. 4. 399 
str., 15 kart recjeslru i 26 kart 
Dedykacji i Pr%edmoivy. 

Jest to ciąg dalszy pisma poprzedzają- 
cego. (Janoc. Nachr. II. 115 — L. S.) 

3654. Epistolae aliquot ad refel- 
lendiim doctriuae Sainosateiiianae 
errorem , ad adstruendam orlhodo- 
xaiti de Diyina Trinitate sentcntiaui 
hop tempore lectu non in iitiles ab 
Andrea Volaiso scriptae. Vilnae in 
Officina Coctus Erangelici Vilncn- 
sis. A. 1592. Impensis Gen. ac 
Magn. DDni. D. Johan. Schemeti. 
4. 92 Str. (Ban. H. D. K. P. II. 293.) 

Dedykacja Janowi Szemiotowi synowi 
Melchiora Kasztel. Zmudz., dat.: in praedio 
meo Biutiscnno 26 Jan. 1592. Andreas Vo 
lanus. — Są tu listy, jeden dat. zBiuciszek 
15 Pazdzier. 1589, do Jerz. Schomana Mi- 
nistra Kościoła Chmielnie, drugi do Jana 
Liciniusza Pastora w Iwiu r. 1590, Lut. 1. 
Łiciniusz odpisał znowu 27 Kwiet. r. 1592, 
dat. z Wolanowa w Powiecie Oszmiańskim. 

(Baliń. Bibl. Warsz. 1841. T. I. p. 476.) 

3655. (Hieronyra.MosKORzowsKi) 
Oratio qua continetur brevis caluin- 
niarnm depulslo, qnibus preinun- 
turilli, qui in ductrtna Cliristi et 
Apostolorum studium suuin posue- 
runt, et Patrem Domini Nostri J. 
Chr. solnm Deum Israclis , solum 
quoque Creatorem coeli et terrae 



esse adGrmant. Ad Regem et Se- 
natores Fideles Subditi. 4. 

(Ossol. 1.269.) 

3656. Theses XX (De Trinitate 
etc.) Racoyiae 1598. propositae. 

Pierwszą z nich : AntiehrisHDeus, nnus 
trinus, monstrosus, sibi non eotistans, et se 
ipsum eonficietis przytacza Jakub Zaboro- 
wski w dziele: Ogień zfVodącic. w To- 
runiu r. 1619. 4. — Wszakże Grzegorz Pauli 
iuz dawno nie zył , gdy Theses te na plac 
dysputy wyprowadzono. — Mozę tez są 
tez same co Theses w Krakowie roku 1568 
drukowane. Patrz wyżej N. 2622. (L, S. 

3657. Zwierciadło iedności Boga 
Oyca Wszechmogącego, y Syna 
iego iedynego, y Ducha Świętego, 
to iest, Boga w Troycy iedynego. 
Napisane przez Jana Petriciusa 
Roku Bożego 1601. Przydana iesl 
teraz odpowiedz tegoż J. Petriciusa, 
na Odpis Stanisława Farnezego 
(przeciwko temuż Ztvierciadłu, któ- 
re ieszcze do lego czasu w druku 
nie było) wydany, w Krakowie, 
1609. 4. 83 str. i 6 kart na przo- 
dzie. (L. S.) Zob.Noty. 

3658. Piotr Skarga. Zawstydze- 
nie nowych Aryanow i t. d. w Kra- 
kowie Andrzey Piotrkowczyk. 1604. 
4. 99 str. 

Dodane tu jestKazanie Skargi o Przcna- 
chwakbnieyszoy Troycy. 

(Bibl. Puław.— S. L.^i 

3659. Zawstydzenie Xiędza Skar- 
gi, Abo Animadwersle na Ksiąszkę 
Xicdza Skargi Jezuity, którą Za- 
wstydzeniem Arianow nazwał. U- 
czynionc przez Szlacbcica Polskie- 
go iednego z tych , które Ariany 
X. Skarga niesłusznie zowie. W Ra- 
kowie Drukowano R. P. 1606. 4. 
74 str. 

Por Sandii Bibl. Antitr. p. 103.— Boefc 
Histor. Antitrin. T. I. p. 847.— Ossoliński 
1.253. (L. S.) • 

3660. Zniesienie zawstydzenia 
które X. Piotr Skarga wnieść niesłu- 
sznie na Zbór Pana Jezusa Naza- 

.rcusl;iego usiłował przez Hieronima 
MosKORzowsKiEGO. W Rakowic 
1607. 4. 288 str. 

(Osin. O Życiu P. Skargi, p. 82.) 

3661. Walenty Smalcius. Zawsty- 
dzenie X. Skargi, alboAnimadwer- 



TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 293 



syc na xiąźkc X. Skargi, którą Za- 
wstyfłzcuiem Aryanow nazwał. 
•w Rakowie. 4. 74 str. 

(Osin. O Życiu P. Skar. p. 8%) 

3662. Walenty Smalcius. Roz- 
bieranie slow Pana naszego Jezusa 
Chrystusa, które są napisane u Ma- 
teusza S. w rozdziale 28 od wiersza 
18, aź do końca, w którem się za- 
myka Refutacya Kazania które o 
tycliźe słowach uczynił X. Skarga, 
1604, w Krakowie w dzień S.Troy- 
cy. w Rakowie 1607. 4. 118 str. 

(Osin. O Życiu P. Skar. p. 8?.) 

3663. Piotr Skarga. Wtóre Za- 
wstydzenie Aryanow, przeciw Mo- 
skorzewshiemu, to icst odpowiedź 
na Zniesienie Zawstydzenia, w Kra- 
kowie u Andrzela Piotrkowczyka 
1608. 4 127 str. 

(Nieś. III. 719.— L.S.) 

3664. Obrona Kazania Wiele- 
bnego X. Piotra Skargi, K^ J. M. 
Tlieologa , o Troycy Przenaświct- 
szey: przeciwko Yalentyntisowi 
Smalciusowi Zgoty (sic) INowo- 
clirzczcnskienin, we Zborze Rako- 
wskim Ministrowi uczyniona przez 
X. Jak. Ostrowskiego w Pis. Ś. Z. 
Kanonika Krakowskiego, w Krako- 
wie, w Druk. Mikołaja Loba, 1608. 
4. 22^ ark. 

Przypisanie: Janowi Baptys'cic Cetysowi, 
Zboru RakowskiegoSuperintendentowijP a- 
nu y Przyiacielowi memu łaska- 
wemu. (L. S.) Zob.Noty. 

3(J65. Odpowiedź na obronę Ka^ 
zania Księdza Skargi o Troycy, któ- 
rą był uczynił J.M.X. Jakub Ostro- 
wski w Piśmie S. Doktor Kanonik 
Krakowski. Wydana przez Adama 
GosŁAwsKiEGo Z Bębclua. w Rako- 
wie drukował Sebas. Stcrnacki, 
1608. 4. 218 str. i 2 karty na końcu. 

W końcowych kartach list do Ostrow- 
skiego i Errata tudzież trzy przedmowy do 
czytelnika datowane w Krakowie 29 Junii 
1598 r. Odpowiedź ta mocno i iasno napi- 
sana. (L. S.) 

3666. Odpis Jego Mości Panu A- 
damowi z J^ębelna Gosławskicmu 
Ministrobroncy No woclirzc żeńskie- 
mu, Clirystyanowi Dwoyboźnemu. 
Uczyniony przez Andrzeja z Brzan 



Przewooowskiego Roku Bożego 
1609. w Krakowie w Druk. Miko- 
łaja Loba, 1609. 4. 40 str. i ark. 
na przodzie^ gdzie Dedykacja do 
Stanisława na ZołkiviZołkiełvski€' 
go , fJ^ojeivody Kijowskiego , He- 
tmana Koronnego. 

Jest to odpowiedź na powyższe pismo Go- 
sławskiego, datowana w Brzanach 1 Sty- 
cznia 1609. — Zdaje się, źe to imię Prze- 
wodowski pożyczone albo zmyślone, i ze 
albo sam Ostrowski, albo jaki Jezuita jest 
prawdziwym autorem. (L. S.) Zob. Noty. 

3667. Zawstydzenie nowych A- 
rianow y wzywanie ich do pokuty 
y wiary chrześciańskiey od X. Pio- 
tra Skargi S.J. które iź chciał znieść 
Pan Hieronym Moskorzowski, zno- 
wu ie wydaie X. Jan Gurski. Z po- 
kazaniem wielkiego nicwstydu A- 
riańskiego, które się tu przyłoży- 
ło. Acz też y sam X. Skarga dru- 
gie zawstydzenie odpór dając P. 
Moskorzcwskiemu wydał. ,w Kra- 
kowie u Mikołaia Loba. 1608. 4. 
209 str. i 4 kart na przodzie. — 
Dodatek X. Gurskiego pod tytułem; 
fVyiaivienie niewstydu Ariańskie- 
go, zaczyna się od strony 97 ai do 
209. 

Przedmowa Skargi do.Ieron.Goslomskic- 
go Wojewody Poznańskiego. — W przedmo- 
wie wyrażono , iz napisał to pismo Gurski 
przeciwko dziełu Moskorzowskiego pod 
tytułem ; Zniesienie Zawstydzenin Arya- 
now, nie wiedząc, ze sam X. Skarga rfric- 
yie Zawstydzenie napisał. I dla lego dzie- 
ło Skargi ze swoim dodatkiem przedruko- 
wał. 

3()68. Jan Gurski. Wyiawienie 
niewstydu Ariaiiow. Poprzedza za- 
. wstydzenie Aria nów ł^iotra Skargi, 
w Krak. w Druk. Mikołaia Loba. 
1608. 4. 113 str. 

(Sienk. Dod. doBcnt.) 

36G9. Zniesienie wtoregoZa wsty- 
dzenia które X. Piotr Skarga Jezui- 
ta na zbór Pana Jezusa Nazareńskic- 
go wnieść usiłował za pomocą te- 
goż Pana Jezusa Nazareńskiego Pa- 
na y Boga naszego , y iedyney na- 
szey nadzieie i pociechy, uczynio- 
ne przez Hicronyma Moskorzew- 
skiego z Moskorzowa. w Rakowie 
drukowano Roku Pańskiego 1610. 



294 TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



4. 560 sti'. , prócz prze(lmóiv 
i ark. 

3670. Hieronim Moskorzo^yski. 
Odpowiedź nu xiążk^' X. Giirsklejjo 
którą Wyiawieiiiem niewstydii Ary- 
aiiskiego nazwał. 1617. 4. 399 str. 

(OsIń.O Życiu P. Skargi. p.8'i.) 
Pisane r. 1611. Zob. Ossol. I. 271. 

3671. Wtóre Zawstydzenie X. 
Skargi abo Odpis na potworną Xią- 
szkę iego, ktorey dal lituł : Messy- 
asz nowych Ariaaow wedle Alko- 
ranu Tureckiego uczyniony przez 
tegoż Szlachcica Polskiego który 
mu byl pierwsze też Zawstydzenie 
napisał. Roku 1615. 4. 625<r.(L.S.) 

3672. Theoremata theołogica de 
Deo, Uno, Trino, Salutis nosirac 
authorc — defendentur per Fr. Bar- 
thoł. Turski S. T. Lectoreni, Prio- 
rcni Sandomirieu. Ord. Fr. Praedi- 
cat. in Proyinciali Capitulo,LubliiiI 
proxInie celcbrando. A. D. 1607. 
Cracoviae ex Offic. A. Petricoyii. 4. 

3673. Adami GoslayI a Bębclno 
Refutatio corum , quae Barlholo- 
maeus Keckermaunus iu libro pri- 
mo Systematis sui Theologici Di- 
sputat , adyersus eos , (jui solum 
Patrem Domini nostri Jesu Christie 
esse illnm Deum Israelis; filiuiu 
vero Dei , neminem alinm praeler 
et antę cum , qui ex Maria yirgine 
est natus confilenlur. Tribus par- 
tibus distincta. Racoviac, Typis S. 
Sternacii , 1613. 8. 138 str. i o 
hart. 

Dedykacja do Senatu miasta Gdańska : 
Scribebam in Krassow, praedio meo Pa- 
terno. Caleud. Deccnibr. Anno 1007. (L. S.) 
Zob. Noty. 

3674. Adami Goslayii a Bebclno 
Disputatio de persona , in qna Ja- 
cobo Martini, Prof. W ilenibergensi, 
ea in libro secundo de tribus Flohim 
refellere nitenti, quae ab auclore 
contra Barlholomaeum Keckernian- 
num, parte tertia dispufata sunt, 
tum de ratioiie pcrsonae iu genere 
suniptac, tum de dcfinitione diyi- 
nae pcrsonae, a Justlno, ut yulgo 
creditur, tradita, respondetur. Ra- 
coyiae, Typis Seb. Sternacii, 1620. 
8. 116 str. i 4 karty na pnodzie 



przedmowy do Czytelnika. Rzad- 
kie. 

Por. Ossol.T. I. p.280 nast. (L. S.) 
Yogf. (Catal. Libior. rar. Hamb. 1747. 
p. 313 ) mówi o Gosławskiin : MagnuniGo- 
slavii nomen est inter Socininnos, cjuoruin 
deliramenta binis scriptis deiendere ausus 
est. 

3675. Bernard Pegasius de Lu- 
blino. Tractatus de Triuitate.1610. 

(Siarcz.) 

3676. Examen praecipuarum so- 
phisticationum , quibus reccutiores 
Photiuiani, Franciscus Dayidis, Gc- 
orgius Blandrata, Faustus Socinus, 
Christophorus Ostorodus, Valcu- 
tinus Smalcius, auctores utriusque 
Catechismi Rackoyiensis elaliieoni- 
plures arguuienta, aeternam Cliri- 
sti deitatcm et personaleai Spiritus 
S. Subicclionem a. Pafre distin- 
ctam confirmantia, oppugnanl insti- 
tutum in explicationc I. Cap. Epist. 
adllebracos. Jciiae 1613. 4. 

(Cat.Bibl. Hung. Suppl.p.316.— L. S.) 

3677. Valeut. Smalcius. Refuta- 
tio Thesium de Sacrosancta unitate 
Diyinae esscntiae et in cadem Sa- 
crosancta personarum Trinitatc, a 
Jacobo Schoppero S. Theol.Docto- 
re et Prof. primario, Altorfii a. 1613 
propositarum. Cni addita est rcs- 
ponsio ad ea, quae HermanuusRa- 
yenspergerus S. Th. Doctor, in 
Gymnasio Steinfurlensi jiraeter haec 
attulit, in scripto cui tilulum fecit: 
SS. Misteriorum unitalis essentiae 
divinae in Personariim Trinitate, 
diiahus sectionihus per Theses et 
excgcses expUcat«im. Racoyiael614. 
4. 65 str. \L.S.) 

3678. Monomachia pro defenslo- 
ne Fidei SS. Trlsiitatls hoc esl:Du- 
ellum seu coucerlatio e djyiuis scr"i- 
pturis SS. Patrum et Doctorum te- 
stimoniis S. Coneiliorum decretis, 
Romanor. Poiitificuin approbatio- 
nibus, Cbristianorun)quc Impera- 
torum cdictis, a tcmporibus SS. A- 
postoloruni in 4 actalibus centenis 
deducta succesione ad anivmn Dni 
400 , tres personas ratrem et Fi- 
lium et Spiritum Sanctum esse u- 
num Dcum , iu uniformi ac perpe- 



TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 295 



tuo yeritatis conscnsn, strenue de- 
fendcns. Adversiis omncs Haereti- 
coriiin NoYoriun Arianoriim obiec- 
tloiius, quas ab Ario et antiqiiis A- 
riauis solum Palreni Dciim iiatiira- 
leni falso assereiitlbiis, Fiiiiiin con- 
substantialitate et spiritiiiii saiictum 
Deitate priyaiido, deproincrc so- 
Iciit. Siinulquc advcrsus Scliisiua- 

ticorum argumenta, 

quac a . . • • Graecis de- 
sumentes, Splritum Sanctum ex 
ipso solo Palre procedeic ^ Filliini 
cxcludei»do pcrllnacltcr afHrmant. 
Industria etlabore/^. SernardiPA- 
xiLLi de Brzeżek Ord. Praed. S. Do- 
iniiiici, nuper colleeta, in actatcs- 
quc ceiitenas dij^esla, ac in tresTo- 
mos cum Epistolis refutativis prae- 
dictorum Adyersarioruin siglllatim 
praefixis, partita: e«)dcmquc anc- 
tore Scbollis marginalibus , ac Tri- 
plici indice adjecto noritcr illustra- 
la. Tomiis priinus. Cracoviae , in 
Offic. Lazari Maltbias Aiidrcovieii- 
sis M.DC.xvi. fol. LXXXri i 086 
str., oraz 41 karl na końcu. 

Na końcu regestra przedniejszycli miejsc 
zl*isina S. , materyji w dziele zawartych, 
i cytowanych autorów. — Dedyliacja do Ja- 
nusza XcIaOstrogsl\iego HraLi naTarnowle 
Kasztelana Krak. z wierszami 12 greckieuii 
na herb jego (tez wiersze są i po łacinie). 
Quetlł'. Ser. Ord. Praed. trzy tomy 
■wymienia. Sobolewski jeden tylko Avidział; 
Biblioteka XX. TrynitarzówWileńskich tak- 
że jeden tylko posiada. 

W Dedykacji między Arjanami polskie- 
ml, oprócz innych te nazwiska: Stanislaus 
Farnovius, Adamus Goslavius. 

3079. AssertlonesTIieoIofjicae dc 
Trino et iinoDeo, Adyersus iioyos 
Samosateiilcos. Ex praelcctipiiibiis 
CollcjjilPosnaulensis eiccrptae. U- 
iia cum animadyersionibus Faustl 
Socini Scnensis. Quae plenae res- 
poHsionls loco esse possunt. Editio 
tertia. Racoyiae Typ, S. Ster. 1618. 
8. 29—94 str., i karta na końcu 
i 2 na początku. 

Numeracja taka stron ztąd pochodzi, iz 
w drugiej edycji to pismo wraz z innemi 
■wydrukowane, tę numeracją miało, i któ- 
rą przez omyłkę i w lej trzeciej zacho- 
wano. (L. S.) 

3080. Defensio auimadyersłouum 



Fausti Socini in assertiones thcolo- 
gicas Collejjii Posnaniensis de trino 
et uno Deo^ adyersus Gabr. Eutro- 
pium Canonicuni Posnanicnsem ab 
codem Fausto Socino conscripta. 
Racoyiae typis Sebast. Sternacil. 
A. C. 1618. 8. 461 str., 4 kart na 
przodzie i regestr. 

Przemowa do Czytelnika Hieronima Mo- 
skorzewskiego, datowana z Rakowa. Por. 
N.3C44. 

3081. Mattb. Błosius Crac. S. 
AniiaeDecanus. Academica deifica 
trias. Cracoyiae in Typogr. yicina 
Matth. Andreoyien. 1019. 4. 

(Sienk. Dod. doBent.) 

3082. Disputatio Tbeologica dc 
eyidentia mysterri Sanctissiniae et 
indiyiduac Trinllatis a M. Joannę 
Augustino RvBKovyicio, in Al. A- 
cad. Crac. S. Theol. Prof. Canon. 
S. Annae, pro cursu publice su- 
scepta. Praeside Martino Campio 
YADoyio S. T. D. et. Prof. Praep. 
S. Fioriani. Cracoyiae Typ. Fr. 
Ccsaril 1022. 4. 

Dedyk. Marcinowi SzyszkowskiemuBisk. 
Krak. (L,S.) 

3083. Laurentius Jakubowski, Ord. 
Min. Reg. Obs. Conclusiones theo- 
logicae de S. Trinitate. Jaróslayiae 
1025. 4. 

3084. Joan.MAcoyii. CursusThe- 
ologicarum Disceptationum de Tri- 
no Vero Deo. Franekerae 1627. 8. 

(L. S.) 

Podał do druku Mikołaj Arnold. 

3085. Bened. 31sToyius. Trias 
quacstionum Tlieologic. ex I parte 
D. Thomae de processionibus, reła- 
tionibus et personis dtyinis. Crac. 
typ. Matth. Andreoyien. 1028. 4. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3086. Jołiannis Crellii Franci 
Ce Uno Deo Patre librl duo in qui- 
bus uuilta etiam de Filii Dei et Spi- 
ritus Sancti natura disseruntur. Ra- 
coyiae typis Sebast. Sternacii A. C. 
1031. 8.' 636 str., 10 kartnaprzo- 
dzie i regestr. 

3087. ex latino in anglicum 

versi. Cosmopoli 1055. 4. 

(Cat. de la Bibl. du Boy. T. HI, D2. 
N. U7'i.) 



296 TEOLOGIA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



Crelllus umarł w Krakowie r. 1632. (L. S.) 
Przeciwko temu wyszło : 

368S. a) Joli. Henr. BiSTEUFELDii 
de lino Deo Patrc , Filio ac Splrltu 
Sancto mysteriuni pietatis , contra 
Johan nis Crelii de uuo Deo Patrc 
libros duos, qiioruni textu.s e re- 
gione exponitiir, brcviler defeusum; 
praemissa synop.si , in qna praecl- 
ptii soliitionnm fontes brevlter at- 
tinguntur. Lujfduni Batayorum of- 
ficina Elzeuiriana. 1639. 4. 

(Gatal. des Livres impr. de la BiI)Iiotb. 
du Roy. Paris 1752. T. III. D2. N. 2480. 

b) Job. Henr. Bisterfeldii, Nas- 
soyil, Pbilosopbiae in lllustriScho- 
la Albensi Profess. De Uno Deo 
Patre, Filio ac Spiritu Sancto, My-. 
sterium pietatis contra Jobannis 
Crellii, Franci, de Uno Deo Patrc 
libros duos, breviter defensuin. Am- 
stelacdanii, Sumptibus Joan. Rave- 
stcinii cIaIacLix.4. 64i str.,5ark. 
na przodzie. 

Por. BockT.I. Parte I. p. 139. (L. S.) 

3689. Anti-CRELLius, boc est Job. 
Crellii , Franci , de uno Deo Patre 
librorum duoriun confiitatio, tribus 
libris adornata a Johan. Botsacco. 
Gcdani, Georg. Rhctus 1642. 4. 

(Catal. deslivres impr. de laBibliotli. du 
Roy. Paris 1752. T. III. D2. N. 2528.) 

3690. Sebastianus Pikielius Ba- 
varus : Tres divinae pcrsonae Pa- 
ter, Filius et Spiritus Sanctus in 
una cssentia, contra Judaeos , A- 
rianos et Asabaptistas. Yilnae. Typ. 
Acad.S.J.1642. 4. 

(Sienk. Dod. do Bent.) 

3691. DcSS. TrinltatisMysterio 
(Opuscuhim a Vilnensi Carinelita- 
rum Excalccatoruin Scininario ela- 
boratum). Yilnae 1636. 4. 

(Bibl.Carm.T. II.p.863) 

3692. Sacra Tbeologica Pallas Sa- 
piesianis armis accincta sive con- 
cluslones theologicae ex prima par- 
te de Deo Uno et Trino sub auspi- 
ciis III. D. D. Casiiniri Leonis Sapie- 
ha M. D. L. Yice-Cancellarii, etc. 
arni&ta, et inClaro Monte C/.ęsto- 
cboyiensi Praesidente R. P.Fr. Se- 
bastiano Stawicki Ord.S. Pauli Pri- 



mi Eremitae Th. Professore Ord. a 
P. F. Petro MsTOYio eiusdem Ord, 
dcfensa A.D.1652.Yarsaviae in Of- 
Bcina PetriEIcrtS. R. M. Typopra- 
phi. fol. 9 ark. 

3693. Desperata Causa Arriano- 
runi seu Prodroinus TriumphiSan- 
ctissiniae Trinitatis conscriptl An- 
no seculari Soc. Jesu nonduin editi. 
Authore P. Nicolao Cichoyio S. J. 
Cracoviae in Offic. Yiduae et Hae- 
reduni Francisci Cezary 1660. 4. 
51 sir. i ark. naprzodzie. 

W przemowie do czytelnika wyraża , ze 
niedostatek dolirodziejów na druk pr»y- 
niusza go do wydania Prodromi, lubo ca- 
łe dzieło ma juz cotowe. (L. S.) 

3694. Triumpbus Sanctis. et ae- 
ternum adorandae Trinitatis deSa- 
mosathenistis, vel Socinistis, yulgo 
Arriauis, saeculo praecedente^ a Pa- 
tribus Soc. Jesu multiplici Yerbi 
diyini Panoplia fortissinie impugna- 
tis , instructus et a P. Nicolao Ci- 
CHoyio Soc. Jesu nonnullis adiectis 
instauratus. An. Societ. Jesu sae- 
culari. Cracoylae in Offic. Yiduae 
etHaereiiuni Frań. Ceezary. 4. i2S4 
str. i 6 kart na przodzie. 

Przypis. Stanisławowi Skarszewskiemu 
Samboriensi etc. Gubernałori- drugi exem- 
plarz ma dedykacją do Trójcy Najs'w. — 
Pierwsza aprobacja datowana 1 Febr. r. 
1660. Druga, 16 Augusta r. 1062, gdzie te 
słowa: Diuturno cum Arrianis conłlictui ul— 
timam imponit manum , A. R. P- Nicolaus 
Cichavius S. J. Theologus , et de eisdem 
toties , tum a se, tum oiim ab Instituti sui 
Tbeologis fclicis^ime impugnatis, et nunc 
publica Regni legę, iterum atque iterum 
proscriptis , laetabundus triumpbat etc. 

3695. Job. Crellius. The books - 
touching one God ihe Father. Co- j 
smoburg 1664. 4. 315 str. j 

(Kat. Puł. N. 167.) I 

3696. Quae8tio theologica de rc- P 
lationibus Diyinarum Personarura, 

a M. Alberto PAPEiNCoyio Ustieusc, 
S. Th. D. et Prof. Protonot. Apo- 
stolico , Cnstode S. Floriani, Cau- 
cellario Lancicensi , Ciirato Córci- ^' 
nensi , Contubcrnii Staryngieliani | 
Proyisore , pro loco inter DD. S. 
Th. obtincndo publice ad disputan- 
dum proposita. 1666. 22 d. Febr. . 



TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 297 



Crac. apudViduam etHaeredes Fr. 
Cesarij. fol. i ark. (L.S.) 

3697. Ferdin. Januszowski Ord. 
Praed. Tegmen in ardore solis aqui- 
natici seu assertiones^ tlieologicae 
de S. Trinitate. Crac. Typ. Bałllia- 
sari Śmieszkowie, fe.m. 4. (L.S.) 

Chodyk. de reb. gest. Ord. Praed. przy- 
>vodzi nadto -wydane przezeń: Theolo gi a 
8peculativa et moralis, iCompen- 
dium utriusque Theologiae. 

3698. Quaestioues de Deo Uno et 
Trino ex praelectionibus P. Joan- 
nis Morawski S. J. disputandae a 
Periil. et Adm. Rev. D. Casiuiiro 
Ruszkowski Acadeiniae Mariauac 
Rectore in CoII. Posnanien. eiiisd. 
Societ.An. 1674. Calissii typisColl. 
S. J. 8. 451 str. i 2 ark. naprzo- 
dzie. 

Przypis. RuszŁowsliiego Janov/i Zapol- 
slńeniu Opatowi Landeń. 

3699. Scriplura SS. Trinitates re- 
velalrix authore Herm. Cingallo. 
(Joan. Crellioj Goudae Jac. de 
Graef. 1678. 12. 

(Catal, des livres impr. de la BibllotŁi. du 
Roy. Parisl752. T. III. D2. N.2484). 

3700. Martinus Behm Qiiaestio 
theotogiea dc S. Trinitate. Craco- 
viae typ. Univ. 1680. fol. (L. S.) 

3701. ***** Sophia Mądrość, zbu- 
dowała sobie Dora, y ugrutowała 
(sic) siedni słupów : proYcrb: c 9. 
Y mieszkaiąc w tym Domu rozmai- 
te na świecie czyni Cuda przeciw 
Arianow, Heretyków, y iuż uczy- 
iłiła. Y przez Wielebnego w Bo- 
gu , Oyca Joanlciusza Gałatow- 
SKiEGO , Arcbimandrytę Czerni- 
chowskiego Jeleckiego światu ob- 
iawiła. W Typografiey Czcrnicho- 
wskiey. Święto -Troieckiey Roku 
1686. 4. 26 kart. druk gocki. Zob. 
Noty. 

3702. lunocentius Tomaszewski. 
Conclusiones theologicac deS. Tri- 
nitatis Mysterio. b. m. 1689. fol. 

3703. Teofil Rutka S.J. Chorą- 
giew zgody i pokoiu , to iest Duch 
Ś. od Syna pochodzący, w Lubli- 
nie w Dr. Jezuitów. 1691. 4. 

(Sienk. Dod. doBcnt.) 

3704. Dominie. Frydrychowicz 
Tom n. 



Ord. Praed. Sacrosanctnm SS. Tri- 
nitatis misterium explicati|m. Crac. 
Typ. Nicolai Alex. Schedel. 1700. 
fol. (L.S.) 

Chodyk. de reb, gest. Ord. Praed. wy- 
mienia wydane pisma tegoż: Coneiones de 
Dominicis Tomi IV. Commentarius in ora- 
tionem Dominicam, Salutationem Angeli- 
cam et Symbolum Apostolorum, Vita S. 
Rosaliae .polonice — Adversus Polyantheam 
Hyppoliti Moraei, Concordantia rerum et 
verborum — Commentarius in Rosarium. 

3705. Martini Kreyseł S. J. Von 
personiicher Dreyfaltigkeit Gottes 
wieder Menno Simonis.Olir. 1701. 4. 

(Cat. Jans«. 1702) 

3706. Propositiones Quesnelli Cl. 
a S. D. N. Clemente Papa XL per 
BuUam: Unigeniłus Dei Fiłius etc. — 
Damnatae et una cum bulla legiti- 
moque ęarundum propositionum 
sensu thesibus theologicis de Deo 
Uno ac Trino in Alma — Cniyersita- 
te — Vratislaviensi S. J. ptihlice pro- 
pugnatis alias, annexae a P. Franci- 
sco Hertzig S. J. — SS. Theol. 
Prof. — reimpresśae Brunsbergae 
typis Collegii S. J. 1722. 12. 5i ark. 

3707. Deus in Essentia unus in 
persouisTrinus sex disputationibus 
theologicis propugnatns a R. P. An- 
drea Miaskowski S. J. Theologo. 
Pragae typis Univer. in Coli. S. J. 
A. »i. DCC. XXIII. fol. 573 str. oprócz 
5 kart na przodzie. 

Dedykacja Teodorowi Potockiemu Arcy 
bisp. Gniezn. Frontispicium sztychowane, 
rysunku Pawła Gizickiego S. J. z portre- 
tem Potockiego. 

3708. Tractatus theologicus de 
Deo Uno et Trino olim scholastica 
cura in usus discipulorum privatos 
elaboratus nunc yero sub anspiciis 
111. Magn. D. D. Theodori Mosto- 
wski Castellani Sierpsecensis — in 
luccm datus a R. P. Ignatio Wiłki- 
Nowicz S. J. S. Th. Doct. protunc 
Collegii Pinscensis Rectore. An. S. 
MDCcxxxix. typis Acad. Vilnen. S. J. 
4. 254 str. oprócz 9 kart naprzo- 
dzie i regestru. 

Przypis. Teodor. Mostowskiemu Kaszte- 
lan. Sierpskiemu. 

3709. Zloty wiek troistego czasu 
Troycę Boską przybyszowemi la- 

38 



TEOLOGJA, DOGMATYKA W SZCZEGÓLNOŚCI. 



298 

tami {5. Bazyl<'go W.— od przestę- 
pnego czwartcjjo wieku broniłjey — 
przez X. Klemensa ChodYkieui- 
czA S. Teol. Lektora — Professora 
w Kon. Lwowskim S. Majjdaleny 
Zak. Kaznodz. Prow. Ruski«y.. — 
w Lwowie w Druk. CoU. S. J. R. 
P. 1754. 4. iO^ ark. i arkusz na 
przodzie. 

Przypis. Ambrożemu Anton. TurzańsŁie- 
mu Opalowi i Inlułatowi Kujawskiemu i t.d. 

3710. Dissertatio Tłieoloijica de 



Deo Uno ctTrIno— PeriH. et Rdmo 
D. Cantio Douatiano Dobrzański 
S.Tkc«I. Doctori Canoaicorum Rc- 
gulariuni Lateranensium per Mino- 
rem Polouiam et M. D. Litkiianiac 
Praeposiio Generał! — a studio The- 
olojjico Vilneusi dicata. Vilnac ty- 
pis Schol. Piar. An. 1773. 4. 

3711. Tractatus TLeolofyicns de 
SSS.Trinitatejuxla menteiii S. Tho- 
mac edilus Vilnae an. 1781. pei:R. 
P- Al. Kreczman. fol. 3i2 str, . , 



5. Najświę