(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "[Opera Francisci Baronis de Vervlamio ... Tomvs primvs; qui continet De dignitate & augmentis scientiarum, libros IX .."

oiA^c 



Library 

of the 

Universitv of Toronto 




Osluaaj^Vju|^ 









Digitized by the Internet Archive 

in 2009 with funding from 

University of Toronto 



http://www.archive.org/details/operafranciscibaOObaco 



c-/ 



F R A N C I S C I 

B AR ONIS 



D E 



VERVLAMIO, 

VICE-CO MITIS 



S A N C T I A 



D E 



L B A N I, 



T>ignitate (^ AugmentU Sciemiarum 
L I B R I IX. 

AD REGEM SVVM, 




In OiEcina I o A NN I s Haviland, 
MDCXXm 



PARTITIONES SCIENTL 

arum, <3c AroumcntaSingulorum 

C A P I T V M. 

LIB. II. 



AP VT 



I. 




Artitio Vniuerfala Docftrinse Hu^ 
man.-c, in Hiftoriam • Poefimj 
^h\\ok\)\\\^vCi:Secundum tres Fa^ 
cultates fntelle^uS'^ Memoriam ; 
Phantafiam; Rationem : Qucdque eadcni 
Tartitiocompetat etiam 1 hdologicis. 

C AP. 2f.it- 
'OJrtitio Hiftoriae in Na.turalem • (^ Ci- 
uilcm : Ecclefiaflica, c^ Literaria, yi^ 
Ciuili comprehenjis : ^artitio Hiilorise Na- 
turolis^ex Subiecn:oy«o,//^Hiftona Generati- 
oflum5Praecer-Gencrationuna;,c!?u;Artium. 

Cap. ^- "-*■ :^?!;- 
pJrtitio Hiftorix Naturalis Secunda, ex 
Vfu CT^Finey^o, /wNarratiuam; (s^ln- 
dudiuam: Quodijue Finis nobilifiimus Hi- 
ftoriacNaturalis^r, yt mmflrety(srinordi- 
nefity ad condendam Philofophiam ; ^uem 

Finem 



F incm intuetur lndu6im^. Tartitio Hifto- 
rix Generationum, z» Hiiloriam Coele- 
ftium • Hiftoriam Meteororum ; Hiftoriam 
Globi Terrae 6c Maris ; Hiftoriam Maf- 
krum^/iue Collegiorum Maiorum^ :^ Hi- 
ftoriam Specierum, Jiue CoUegiorum Mi- 
norum. 

C A p. 4. 

T^Artitio Hiftoriae Ciuilis, in Ecclefiafti- 

cam ; Literariam • cjt* (^w^ Qeneris !h(j)- 

mcnretinet') Ciuilem: QuodqueY{\\!ton^ Li- 

terana defideretur ; Em conjicienda Tracepta, 

Cap. 5. 
Y)E Dignitatc, cjT* Diflicultate Hiftoriic 
Cmilis^ 

C A p. 6. 
p/frf/W(?/7nW4HiftoriseCiuiIis(Specia!is^ 
/«Memorias^Antiquitates-^Hiftoriam 
luftam. 

Cap. 7. 
T)Jrtitio Hiftorix lufta:, in Chronica 
Temporum ; Vitas Perfonarum : O" 
Rclationes Adtionum : Earum Tartium Sx^ 
plicatio, 

Cap. 8. 
^Artitio Hiftoriie Tcmporum, /«Hiftori- 
am Vniuerfalem^cj?" Particularcm. Vtri^ 
ufque Qommoda^ (y Incommoda, 

C A P. 



Tartniones Scientiarum. 



C A p. 5?. 

T>Jrtitio fecunda Hiftoria^ Temporum^ in 
Annales ; CjT* A(5ta Diurna, 

Cap. 10. 

'DJrtittofecundaWi^oux Ciuilis CSpecia- 
Iis,) in Meram- (^ Mixtam. 

CaP. II. 

'pjrtitio Hiftoria^ Ecclefiafticas, in Eccle- 
fiafticam Specialem ^ Hiftoriam ad Pro- 
phetias • O* Hiftoriam Nemefeos, 

Cap. 12. 

T)E Appendicibus Hiftorise, ^u^ circa 
\trh2L Hominum Q(juemadmodum Hifto- 
vh ipfa c'trca¥2i(^2^ yerfantur: Tarticio ea^ 
rum mOrationes- Epiftolas- O" Apoph- 
thegmata. 



A P. 



D?> 



^ecundo Membro Trincipali Docftrinse 
Humanac, nempe Poefi. Tartitio Poefe- 
05 in Narratiuam ; Dramaticam • (s^ Para- 
A bolicam. 



Tartitiones Scientiarum. 



bolicam. Exempla Parabolicse tria frofo^ 
niintur. 



LIB. IIL 

Cap. I. 

PArtitio Scientise in Theologiam^cjT' Phi- 
\o{o^\\\^m.T artitio Philorophix in Do- 
cT:rinas tres : De Numine ; T)e Natura^^)^ 
Homme. C^nptutio Philolophias Primae, 
'^t NLatris commmu omnium. 

C A P. 2. 

Y\S Theologia Naturali: cjt^ Dodlrina 
r/^Angelis (jr Spirkihus, qua eiu/dem efi 
Appendix. 



A P. 



5- 



"py/rm/oNaturah's Philofophix, in Specu- 
latmam ; &" Operaciuam : ^uodtjue illa 
dua,f^infntentione Tracflantis, (^ in Cor^ 
pore TY3i6i2iWSyfegregari debeant, 

Cap. 4. 

"pjrtitio Dodrinae Speculatiu^ de Natura, 

in Phyficam (Specialeni;) ^ Adetaphy- 

ficam ; Quarum Phyfica Cauflam Etfici- 

entem. 



Tartitiones Scientiarunu 
entem, {^ Materiam ^ Metaphyfica Cauil 
fam Finalem,c>' Formam,inquirit. Tartitio 
Phyfic^ (Spec:") tn Dodtrmas \De Principiis 
Rerum ; Ve Fabrica Rerum, /juede Mun- 
\do-^(<;*de Varietate Rerum. Tartitm Do- 
clrinc-e de Varietate Rerum, in Dodrinam 
de Concretis ■ (^ Doctanam de Abllraclis; 
Tartitio Dotflrince de Concretis, reijcitur ad 
eajdtm Tartitiones^quas Ju/cipit Hilloria Na- 
turahs. TarntwUocfirmxde Ab{}:ractis- in 
Doclrinam de Schematifmis Materisc • ^?* 
Doclrina deMotihus.Jppendicesdua Phy- 
ficx. Speculatiuse : Problemata Naturaha • 
Placita Antiquorum Philofophorum.^P^r^ 
ntio Mctaphyfic^^m Doctrinam de Formis- 
& Doclrinam de Cauffis Finahbus. 

Capvt 5; 

'pJrtitio OperatiuasDodlrinae ^^Natura> 
Mechanicam- 0*}viagm-n:Quare^on' 
dent 'Fartibug Speculatfuce : Fhyfic^ Ade- 
chanica ; Metaphy fic^e Magia : Expurcratio 
Vocahit^sigix. ^Appendices dua Operati- 
ux : Inuentarmm Oputn Humanarum • (^ 
Catalogus Polychreftorum. 

Cap. 61 

T\EMagna Philofophi^e Naturahs, tain 

Speculatiua;, quam Operatiuce^ (tJppenr 

A 2 dice 



Tartitiones Scientiarum» 



dice yisLxhtmmcbi-^Quodijueinter (tApfendices 
fotimponi debet, (juam inter Scientias Sub- 
ftantiuas. Tartitio Mathematicse,/» Puram; 
^T^Mixtam. 



LIB. IIII. 

Cap. I. 

P Jrtitio Doctrinx deHominc, /«Philo- 
fophiam Humanitatis • ^ Ciuilem. 
7^4/'//^/(? Philofophia: Humanitatis, /w Do- 
dlrinam arc^ Corpus Hominis ^- (^ Docflri- 
nam circa Animam Hominis. Qonjiitutio 
vniuf Docflrma^generalis ^^ Natura,y7«^ de 
StSLiu Hominls. Tartiiio Doc1:rinaeV^ Statu 
Hominis, in Dodtrinam fi^d-PerfonaHomT- 
nis; CjT* de Foedere Animi (^ Corporis, 
Tartitio Doclrinse^e Perfona Hominis, w 
Docflrmam de Miferijs Hominis- c^ de 
Pr^rogatiuis. ^artitioDo<5tv'mxde Fcxd^^ 
re,/« Do(5lrinam de Indicationibus- cjt de 
Imprefsionibus. Jpgnatio Phyriognomise, 
(S" Interpretationis Somnioium Natura- 
hum, Doclrinas de Indicationibus. 

C A P. 2. 

'pjrtitio Doclrinae circaCorpus Hominis, 
in Medicinam- Cofmeticam- Athleti- 

cam- 



^artitiones Scientidnm, 



cam- c3r Voluptariani. Tartitio\it<^\c\nx 
inOficU tria: W-^.m Conferuationem Sa^ 
nitaris • CurationemMorborum; 6rPro- 
longationem Vitx. Ouo-lipie Tarspo/Irema 
de Prolomratione WitXc/ihnnMeat a dna^ 
busreltqiui, .'^ . ;.' 

C A ?; ;. 

Pyfrr/V/^Philofophise Human^ circh Ani^ 
mam,/;iDod:rinamfl^?SpiracuIo;<j7*Do' 
clrinam r/(? Anima Senfibili, /lue Producla. 
Tartitiofccunda eiufd€m?h\\o{o^\i\x,in Do^ 
cftrinam de Subftantia^ (r Facultatibus A- 
nimx; ^Doa:rmam^(? Vfu, CjT* Obiedis 
Facultatum. aJppendices diiaDodvmx de 
Facultatibus Animse ; Doctrina deDiiun^- 
tione Naturali; ^DocT^rina^^Fafcinatio- 
ne. Vijhihiitio Facultatum Aniaix Senfi^ 
bilis, in Motum • acSenfum. 



L I B. V, 

C A P. I. 

PAmwDocT:rina^c/Vc4!Vfum e^ Obie- 
cla Facultatum Animas Human^, in 
Logicam; cr Ethicam. Tartitto L ogicx, in 
Artes Liueniendi- Iudicandi-Retinendi;c37* 

Tradendi. 

A3 Cap. 



Tartitiones Scientiarunu 



CaP. 2. 

VJrtitio Inuentiu^, in Inucntiua Artium; 
^ Argumentorum : Quodque frior harum 
Qqua fww^^defideretur. *p4rm/d?Inuentiuae 
Artium, in Experientiam Literatam ^ (^ 
Organum Nouum. T>elineatio Experien- 
tiae Literat^. 



AP. 



'pArtitio Inuentiuae Argumentorum, in 
Promptuariam; 6?* Topicam. Tartitio 
Topicae, in Generalem ; (jr Particularem. 
Sxemflum Topicas Particularis, in Inquifiti^ 
one, T>€ Graui (^ Leui. 

C A p. 4. 

pJrtitio Artis ludicandi, in ludicium per 
Indu«flione- e^per Syllogifmum.^on/w 
priuf a^gregatur Or^&no Nouo. Tartitiopri^ 
ma ludicij per Syllogifmum, in Reduc1;ione 
KtctSLm^O' InuQY^gim/Partitio fecunda eim^in 
Analyticam; cjt* Dodrina de Elenchis. 'P^/r- 
titio Docflrinse de Elenchis, in Elenchos 
Sophifmatum; Elenchos HermenijE- (^ E- 
lenchos Imaginum, ftue Idolorum. ^artitio 
Idolorum,/;^ IdclaTribus- Idola Specus-c37* 

Idola 



^artniones Scientiartm. 



Idola V on, tA pfendix Artis ludicandi, i;/^. 
2)<rAnalogia Dcmonilraaonum pro Na- 

turaSubiecti. 

C A p. 5. 

py/rn//oy^r//JrRctinendi fiueKzttntiux, in 
Dodtrinam dcAdminiculis Mcmoriie ; 
(sr Do(5trinam de Memoria ipsa. Tmitio 
DocT:rinac de Memoria ipsa, in Pracnocio- 
nem; CT" Emblema. 



LIB. VI. 

Cap. L 

P/fr//WoTraditiu?e,r>?Do<5trittam de Or- 
gano Sermonis ; Dodtrinam de Me- 
thodo Sermonis^* (^Docflrinamdellluftra^ 
tione Sermonis. y^m//o Docftrinse deOr- 
gano Sermonis, in Dodlrinam de Notis 
Rerum-DeLocutionc; ej!7*De Scriptione. 
Quarum du^eTofteriores Grammaticam con^ 
/lituunt.eiu/^^ Partitiones ftmt, Tartitio Do- 
drinx de Notis Rcrum, in Hieroglyphjca; 
Cjt* Charadtercs Reales. l^artitio fecunda 
Gramnr.atica;, in Literariam ; &" Philofo- 
phantem. Aggregatio Poereos quoad Me- 

trum. 



Tartitiones Scitntiarum. 



trum, ad DocJtrinam de Locutione, Aggre- 
gatio Doclrin^ de Ciphris, ^^Dodtrinam 
de Scriptione, 

C A P. 2, 

r^OclrinadeMethodo Sermonis confli^ 
tuitur yt Tars Traditiuse Subflantiua (^ 
Trirrcipalis, S^omen ei inditur Prudentia 
Traditiuac. Enumcrantur Mcthodi (jenera 
diuerfa ; (T fubiunguntur eorum Qommoda, (s" 
Incommoda^ 

Cap. 5. 

Y\S Fundamentis <?c Officio Do(5trinse dc 
Illuftratione Sermonis,yf«e Rhetoricae. 
Jppendices tres Rhetoricae, qua ad Promp^ 
tuariam tantummodo pertinentiColorts Boni 
6c MaH, tam Sitnplicis quam Comparati ; 
Antitheta Rerum ,• Formulae Minorcs 
Orationum. 



AP, 



A Tpendices generales duaTrsLdkiusc: Cri. 
tica-<]7*P«dagogica. 

LIB. 



^artitiones ScientiarmiJ. 



LIB. vir. 

C A P. I. 

P/frr/V/(3EthicaE,/«Docn:nnam de Exem- 
plari; O* Georgica i\nimi. Tartuio 
ExemplansC/(:/7/cf^Boni)/» Bonum Sim- 
pleXj- O* BonumComparatum. Tartitio 
Boni Simplicis, in Bonum Indiuiduale ; c3^ 
Bonum Communionis. 



c 



AP. Z. 



P Jrtitio ^oni Indmidualis, y^/ Suitatis^ in 
Bonum Ad:iuum;e>' Bonum Pafsiuum. 
Tartitio Boni Pafsiui,/« Bonum Conferua- 
tmum; e^ Bonum Perfedtiuum. Tartitio 
BoniCommunionis, in OfficiaGeneralia; 
(jr Refpedtma. 

, ■ ■ • h^-- -' 

C A P. ^. 

"DJrtitio Dodlrinse^e Cultura Animi, in 
Doclrinam de Charaderibus Animo- 
rum j- De Affedibus; O^ Dc Remedijs, y7- 
//f Curationibus. Jppendix Do6tnnx eiuf- 
^^w, ^ffCongruitate mter Bonum Animi, 
(^ Bonum Corporis. 

LIB. 



Tartitiones Scientiarum. 



LIB. VIII. 



AP. 



I, 



PAr/7/oDodrinxCiuilis> Doc5lrinam 
de Conucrfatione^Dodtrinam dc Ne- 
gotijs; (^ Dodtrmam de Imperio,/^^ 
Repub. 

C A P. 2. 

py/r///zoDo<flrinae dc Negotij<;, in Docflri- 
nam de Occafionibus Sparfis^ 67* Do^ 
(flrinam de Ambitu Vitse. Sxemplum Do- 
drinaE^eOccafionibusSparfis, ex Parabo- 
lis aiiquibus ^dXomoms.Tracefta de Ambitu 
Vitae. 

Cap. ^. 

pjrtitiones Do<5lrinae de Imperio, fi^ue Re^ 
pub. omittunturi Tantiim aJduuf/t ad 
Defiderata duo : Dodtrinam de Profercndis 
Finibus Imperij ; (<r Docflrinam de lufli- 
tia Vniuerfali, /«<f </^Fontibus luris. Ex- 
empla ytriufque. 

LIB. 



l^artitiines Scien tidriim , 



LIB. IX. 

Cat. I. 

VyJrtitioncs Theologix Infpiratx omittun- 
^ tiir: l^antwn ^ditas ft ad DcfiJerara 
tria : Doclrinam de Legitimo ^{\,\ Ra- 
tionis Flumana^ in Diuinis • Doclrinrm 
deGradibus Vnitatis in Ciuitate Dei- Cjr 
Emanationcs Scripturarum. 



g S^titg)^ g; a»ag^gft<Hi^7asia 




FRANCISCI 

BARONIS 

D E 

VER VLAMIO, 

VICE-COMITIS 

Sancti Albani, 

D B 

T>ignitate (sr Jttgmentts Scientiarum 

LIBER PRIMVS. 




VB VcccriLcgc^RexOpcimc, 
crant & fponranea: Oblatio- 
ncs, &<3uotidiana Sacrificia,- 
Hxc ex rituali cultu, illa:cx 
piaAiacritatcprofcda?. Arbi- 
trorcqiiidcm debcri talequid- 
piam Rcgibus a Scruis fuis 5 
vtfcilicct quifque non folum 
Muncris fui Tributa , fcd & 
Amoris Pignora dcferat. AtqucinprioribusiIlis,fpcro 
mc minime defuturum ; In poltcriori autem o-enere 
dubitaui quid potiflimumfumcrcm; Satius autem vi- 
fum eft, hujufmodi aliquid deligcrc, quod potius ad 
Pcrfona: tu^ Excellcntiam, quam ad Negotia Coron^ 
fpcclarcr. 

Egofrpifllm^ de Majeftatctua, vt debeo,cogitans 
5 (miflis 



T>e Augmenm Scientmuw^ 



(miflis alijs fiue Viriuns,{iueFortunx tu.t Dotibus) 
magna prorsus afficior admirationc, cum intucor Ex- 
ccllentiam caruiii in tc Virtutumjaculcatumque, quas 
Philofophi Intclleaualcs vocant: Capacitatcm Ingc- 
nij tot & tamacomplcxam,?irmitudincmMenK>rix, 
Prchcnfionis Vclocitatcm, ludicij Penctrationcpi, Elo- 
cutionifquc Ordinem fimul & Facilit atcra. Subit pro- 
fcab Animum quandoque Dogma iilud Platonicum, 
quo afTcritur, Scientiam nihil almdeffe quam Reminifcen. 
tiam; Anirmm^naturalitiromniacognofcere, natim luci, 
quam fbecw corporu obumhauerat, fubinde redditum. 
Ccrt^hujusrci.tfi i^ qhnalio)rciucctinMajcftatctua 
Excmplura infignc,- cui adco prompra cit Mcns ad 
concipicndam Flammam, ubivcl lcuiflima eam cxci- 
taucritobjcaaOccafio, vcl minima alicnx Gognitio- 
nis rcintilla afFulfer*it. (^madmodura igitur, dc Rc- 
gum fapicntiffimOjSacrapcrhibct Scriptura, Corillifu- 
ijfe tanquam Arenam Maru ,- cuius quanquam Maffa 
prxgrandis,Partcstamcn mimitiffimaj ; ficMcntisin- 
didit Dcus Maicftati tux crafim plane mirabilcm, qua: 
cummaxima quxquc complcdatur, minima tamcri 
prchcndat,ncc patiatur cfBucrc : Cum pcrdifficile vidc- 
atur, vcl potius impoffibilc in Natura, vt idem Inftru- 
mentum, & grandia Opcra, & pufilla apte difponat. 
Quantumad hlocutioncm tuam, occurrit illud Cornc- 
lii Taciti dc Augufto Caefarc j Au^urio, inquic^ro/»- 
ens, i5f quc6 principem ^irum deceret, eloquentia fuit. 
Sanc fi izdcc rcm pcrpcndamus, omnis Oratio auc la- 
boriofa, aut afFc6bata, autlmicatrix.quamvisalioquin 
excclIcns,ncfcio quid fcruilc olct,ncc fuiiuris cft.Tuum 
autcmdiccndigcnusvcreRcgium cft, proflucns tan- 
quam a Fonte, & nihilominus, ficut Natura: Ordo po- 
ftulat,Rivisdidu6tumfuis,plcnum facilitatis fcelicica- 
tifquc» imitans ncmincm, ncmini imitabilc. Atqac fi- 
cut in Rcbus tuis, quac tam ad Rcgnum, quam ad Do- 



I B E R 



R" I M V S. 



mumtuam fpcvftanr, Virtus vidcturcumFortunaccr- 
tarc ; Mores (ciliccr optimi cum fcelici Rcgiminc ; 
Spcs tua: ohm patientcr Sc pic cohibitir, cum faufta Sc 
opportuna fpcratorum adcptionc; Thori Coniugalis 
ianda hdcs,cum fru6tu Coniugii beatb, in Sobolepul- 
chcrrima ; Pia , &. Principc Chriftiano dignilTima ad 
paccm propcniio , cum (imili vicinorum Prmcipum 
mchnatjonc, in idcm votumfceiicitcr confpirantium j 
fic &: m Intcllcdijs tui Dotibus , non lcuior cxoritur 
lis &:«mulatio,{ieas, qu^eaNaturaipsaprasrbitaefunt 
&:infu{jc, cum inrtniAiilirra gaza multiplicis Erudi- 
cionis, &plurimarum Artium 3ticn«ac«5mmittamus» 
Ncque vero facile fiicrit Rcgcm aliqucm polt Chri- 
Itum naium repcrirc, qui fucnt Maicllati tu^, Litcra- 
rumDiuinarum, &:Humanarum variaatc, &; cultura 
comparandus. Pcrcurrat, qui volucrir, Imperatorum 
d: Regum fericm, & iaxta mccum fcntict. Magnum 
ccrtc quiddam prasflare Rcgcs vidcntur, d deiioantes 
aliorura Ingcnia cx compcndio fapiant, aut in Corticc 
Dodirm^ aliquatenushajrcant, aut dcniquc hccracos 
ament, cuchantque. At Regcra, & Regem natum, vc- 
ros Eruditionis Fontcs haufiire,imbipIummecFontcra 
Eruditionis ciTc , prope abcil a Miraculo. Tua^ vcrb 
Maieilati, ctiam illud acccdit, quod in codcm Pcdtoris 
tui Scrinio, Sacrx Litcras cum profanis rccondantur ; 
adcb vt cum Hcrmetc ilioTrifmcgiilo,triplicigIori^ 
iniigniansjPotcilatcRcgis, Illuminationc Saccrdoti*, 
Eruduionc Philoiophi. Ciim igitur alios Reges, longe 
hac laude (proprie qus tua cil^ iupcres, acquum cit, vt 
non foltim prxfcntis Seculi fama, 8c admiratione ccle- 
brctur, aut ctiam Hiftoriarum luminc poftcritati tranf^ 
mittatur, verum vt (blido aliquo in Opcrc incidatur, 
quod & Regis Magni potentiam dcnotct,&Rcgis tam 
infigniccr DoCti Imagincm referac. 
Quare ( vt ad Incoeptii reuertar ) nulla potior mihi 
B X vifa 



T>e Jugmentis Scientiarum^ 



vifa cft Oblatio, quam Tradatus aliquis eo fpecflans. 
Huius Argumcntum duabus conftabic Partibus. In 
priori (qua: levior cft, ncque tamen vllo modo pr^ctcr- 
mittcnda) de Scicnti^j & Literarum per omnia excel- 
lentiaagendum eft •, & {imui de Merito corum, qui in 
iifdem prouehcndis opcram ftrenue , & cum iudicio 
impcndunt. Poftcnor vcrb Pars (quod Caput rei cft) 
proponet, quid inhocgencrc, hucufqucadum fic, & 
pcrfcdumj infuper & ca perftringet, qua: vidcntur 
defidcrari; vtquamuis non auiim feponcre, aut dcH- 
gcrcjtuacquodprxcipue Maicftati comendem, camcn 
multa & varia r««prercntando,Rcgias tuas Cogicationcs 
cxcicarc poftim j vt proprios Pedloris tui Thcfauros 
cxcutias,atqucindcproraagnanimitatc tua, atquc (a- 
pientia , opiima quaeque , ad Artium & Scicntiarum 
Tcrminos profercndos, depromas. 

In iplo Vcftibulo prioris Partis, ad purgandam vi- 
am, & quafi indiccndum filentium, quo mehus audi- 
antur Tcftimoniade DignitatcLiterarum, abfquc Ob- 
latrationc tacitarum Obiciftionum, ftatuiprimo loco 
hbcrarc hteras opprobriis, & vihpcndiis, quibus impe- 
tic cas Ignorantia, fcd Ignorantia fub non vno fche- 
mate : modb in Theologorum Zelotypia, modb in 
PoHticorum fupcrciho, modb in ipforum Litcratorum 
erronbus fefe oftcntans, & prodens. Audio primos 
dicentcSjScicntiaraintcr ca cfle,qua:parce cautequcad- 
mittcnda funt ; Scientix nimium Apperitum fuiftepri- 
mum Peccatum, vnde Hominis lapfus j hodieque ha;- 
rere Scrpcntinum quid in ca, fiquidem Ingredicns tu- 
morem inducic ; Scientia inflat : Salomoncm cenfcre : 
Faciendi libros nuUum efeflnem, multamque le6lio- 
nem carnu ejfe ajjiifiionem ; & alibi , In multa Sapi- 
entia multam effe indignationem ; &, ^/ auget fcien- 
tiam, augere iff dolorem j D. Pauli monirum cflc, iVe_. 
decipiamur per inanem philofophiam : Quin & expc- 

ricntia 



LlBER PrIMVS. 

riendi notum cfle , dodilfimos Viros Harrccico- 
rum Coryph.Tos , dodillima Sccula in Athcifinum 
procliuia fuilTcj Contcmplarionem dcnique Secun- 
darum Caularum , authoritaci Prima: Caufe dcro- 
garc. 

Vt igitur FaKicatem huius Dogmatis, Fundnmen- 
taquc cius male mda aperiamus, cuiuis obuiam cft, 
iftos non pcrcipcrc , Scientiam qux Lapium pcperit, 
non fuilTc puram illam , primigcniamque Scientiam 
Naturalem, cuius luminc Homo Animahbus in Para- 
difo addudbis, Nomina cx Natura impofuit, fcd fupcr- 
bam iUam, Boniilf^MaU^ per quam excntcrc Dcum, fl- 
biquc ipfe legcmfigercambiuic: Ncquc ccrte vis vlla 
Sciencix, quanca quanta fit, inflacmcntcm, ciiin nihil 
implcreAnimum, ncdum diflcndcrcpoilit, prxterDc- 
um, Dcique contemplationcm i.lQuarc Salomon de 
duobus palraariis Inucncionis fcnfibus , ( Vifu, atquc 
Auditu) loqucns, aic, Oculum <\ndendo , ofirem audi- 
endv non fatiari : quod fi non fit.implctio, fcquicur 
Concincns maius cffc Conccnto. Haud ahter dc Sci- 
cntia ipsa, Animoque humano (cui Scnfus funt tan- 
quam EmifTarii ) dcfinit his vcrbis ; qu^e Calcndario 
fuo, Ephcmcridique omnium rcrum tcmpora dcfcri- 
benci fubnechc, ica concludens ;■ Omnia Dew condidit^ 
r^t njnumquodqus pulchrum fit in tempore fuo : Mun- 
dim quoqu:; ipfum indidit cordi eorum : inuenire tamen 
Homo non potefl opui, quod operatM efl Deuf, ab initio 
ijfque ad finem. Quibus vcrbis haud obfcure innuic, 
Deum fabricamm efTc Animum humanum inftar fpc- 
cuh, totius Mundi capaccm, Eiufquc non mmus fiti- 
cntcm, quamoculumLuminis: ncquc gcfticntcm fo- 
lum confpiccrc varictates , viciffitudincfquc Tcmpo- 
rum , verum ctiam perfcrutandi , cxplorandique im- 
mocas , atque inuiolabiles Natura: Leges, & Decreta, 
ambitiofam. Et quamuis innuere vidcatur, fummam 

illam 



T>e Augmenm ScientiarurrLj 



ilJamNatura:oeconomiam (quam appeliat OpH>, quod 
opcratur Dew, ab initio yfque ad Jinem) non poflc in- 
ueniri ab Hominc } hoc nondctrahitcaptui humano, 
fcd in impedimenta Dodrinac rciicicndum ; quaha 
funt Vitx brcuitas, Studiorum diuortia, Scicntiarum 
traditio praua & infida, plurimaquc aha incommoda, 
quibus humand conditio irretitur. Siquidcm nullam 
Vniucrfi partem,ab humana difquifitione ahcnamcf- 
fe, fatis clare ahbi docct, inquicns, Spiritw hominis efl 
tanquam lucerna Deiy qua intima arcana cxplorat. 
Quarc fi tanta fit amphtudo captus humani, manife- 
ftumcft nullumeflc pcriculuma quantitatc Scicnti«c, 
vt vt diffusa , nc aut tumorcm inducat, aut cxccffum : 
fed a quahtatc tantCim, qux quantulacunquc lit, Ci 
abfquc Antidoto fua fumatur, mahgnum quid habct, 
atquc vcncnofum, flatuofis fymptomatis plcniflimum. 
HiEc Antidotus, fiuc Aroma, ( cuius mixtio tcmpcrat 
Scicntiam, camquc falubcrrimam cfficit,) cfl Charitoj^ 
quod ctiam priori claufula: fubiungit Apoftolus diccns, 
Scientiatnflatycharitds autem oedijicat. Cui confonum cfl, 
quod ahbi docct, iS/, inquitj linguii loquar Angelorum, 
Delhominu, charitatem autem non habeam,fa6iui fum yelut 
'cs refbnans, aut cymbalum tinniens. Non qum cximium 
quid fit loqui Linguis. Angclorum & Hominum , fcd 
quia fi fcgregetur a Charitatc, ncqj ad comunc Humani 
Gcncris bonum dirigamr, potius inanem gloriam cxhi- 
bcbit, quam (ohdum frudlum. Ccnfuram quod attinct 
Salomonis, dc ExccfTu lcgcndi fcribcndiquc Libros, & 
cruciatufpiritus e Scientiaoriundo; Monitumquc ciiam 
Pauhnum , Ne decipitmur per inanem philofophiam ; fi 
rcifte cxphccntur caloca, optimc oftcndcnt vcros can- 
ccUos, & hmitcsj quibus numana fcientia circumfepi- 
tur, itatamcn vthbcrum fit ci,abfquc omni coardlatio- 
nc vniucrfamrcrumnamram ampledi. Sunt cnim h- 
mitcs trcs. Primus, nc ita fcclieitatcm colloccmus in 

Scientia, 



L I B E R P R I M V S. 



ScientiA, vc intcrim Mortalitatis noflrx Obliaio (ubrc- 
pat. Sccundus, nc fic vtamur fcicntia, vt anxicratem pa- 
riar, non Animi tranquillitatcm. Tertius, nc putcraiis 
pofTcnos, perNaturxcontcmplationcm, Mylteria Di- 
uina afl'cc]ui. Nam quantum ad primum, oprime in cd' 
dcmLibroalibi (c Salomoncxplicar, ^'^r/^Vjinquir, ^^r- 
^^\xi S.ipisntLim t.mtum recedcre a flultitia^ quantum Lu- 
cem ii Tenebrii. S.tpientif oculiin capite eiuf, flultus in te-' 
nebrit oberrat ; fedjimul didici moriendi neceflitatem ytri- 
queejfe communem. Dc lccundo ccrtum cft, nullam Ani- 
mi anxictatcm, auc pcrrurbationcm oriri ^ Scicmia, nifl 
cantumpcraccidcns. Omnis cnim Scicncia, & Admi- 
racio (qux clt fcmcn Scientia:} pcr fc iUcunda cft 3 ciani 
autcm Conclufioncs indc dcducurltur, qua: obliquerc- 
bus noftris applicarx, vel infirmos mccus gignunc, vcl 
immodicas cupidiraces,tumdcmum nafcitur Gruciacus 
illc,(5c Pcrcurbatio mcntis,qua dc loquimur : tunc eriini 
Scicncia, non cft amplius Lumnjiccum, (vc voluic Hcra- 
clitus illc ohlcuvuSy Lumen Jiccum optima anima) fcdfic 
Lumcii madidum, acquchumoribus Affcduummacc- 
ratum. Tcrcia rcgula accuraciorcm paulo difquificio- 
Hcm poftulac, ncquc f icco pedc prxccreunda cll. Si quis 
cnim cx Rcrum Senfibilium, &:Maceriacarum incuicu, 
cancum LuminisafTequifpcrcr, quancum ad paccfacicn- 
dam Diumam Nacuram,auc Volunrarcm fufEciet,»^ ifle 
decipitur per inanem philofopbiam. Ecenim Conccmpla- 
cio Creaturarum, quancum ad Grcacuras ipfas, produ- 
cjc Scicnciam j quancumadDcum, Admiracioncm can- 
tum, qua: efl: quafi abrupca Scicncia. Idc6quc fcirifli- 
me dixic quidam Placonicus : Senfus humanos folem re- 
ferre^ qui quidem reuelat terresirem globum, cceleflem yerb 
iy fleUi ohfignat : fic fcnfus rcfcrant Nacuralia j Diuina 
occludunc. Acquc hinc cuenic, nonnullos e dodtiorum 
manipulo in ha:refim lapfos effc, quumccracisfcnfuum 
alis innixi, ad Diuina cuolarc conccndcrcnc. Naraquc 



©^ Ju2mentis ScientiarurrL^ 



cos,qui autumancnimiam Scicntiam inclinare mcntcm 
ia Athcifmum , Ignorantiamquc Secundarum Cauia- 
rum, Pictati crga Primam obftecricari, libcnier compcl- 
larem lobi quxllionc, An aporteat mentiri pro Deo, isf 
einigratiadolumloquiconueniat, T>t ipji gratificemtirl \\- 
quet cnim Dcum nihil opcrari ordinarioin natura, nifi 
per Sccundas Caufas, cuius diucrfum crcdi fi vellent, 
impoftLira meracfrct,quarungratiam Dci,&: nihil aliud, 
quam Authori vcritaris immundam mcndacij hoftiam 
immolarc. Quin potius ccrtiflimum cft, atquc cxpcri- 
cntia comprobatum, lcucs guftus in Philofophia, mo- 
ucrc forta& ad Atheirmum, fed plcniores hauftus ad 
Rcligioncm rcduccrc, Namquein iimmc Philofophiac, 
cum fccunda: caufa: tanquam fcnfibus proxima:, ingc- 
rant fc Mcnti Humanac, Mcnfquc ipfa in illis hiEreac, 
atquc commorctur, Obliuio Primx Caufa: obrcpcrc 
poilic : fin qais vltcrius pcrgat, Caufarumquc Dcpcn- 
dcntiam, Sericm, & Concatcnationcm, atquc opcra 
Prouidcmiaeintucatur, tuncfccundum PoctarumMy- 
thologiam facil^ crcdcc Summum Naturalis Caccna: 
Annulum Pcdi Solij louis affigi. Vt fcmcl dicara, Nc- 
mo male applicata^ fbbrictatis, modcrationifquc famam 
captans, pofTc nos nimiilm progrcdi, in libris fiucScrip- 
turarum,{iucCrcaturarum,ThcoIogiaautPhilofophia, 
exiftimct ; quinimo cxcitenc fc Homincs, & infinitos 
profcdus auda^fter vrgeanc vtrobiquc, & pcrfcquantur ; 
caucnrcs tantum nc Scicntia vtantur, ad tumorem, non 
ad charitatcm, ad oftcntationcm, non ad vfum j & rur- 
sus, ncdiftin(flas illas Thcologia?, Philofbphiarquc do- 
(Slrinas, earumque Ladccs impcrite mifccanc, ac con- 
fundant. 

Acccdamus nunc ad Opprobria, quibus litcras afpcr- 
gunt Politici. Illa ciufmodi fanc : Ancs cmollirc ani- 
mos, Militariquc Glori^e incptos rcddcrc: tumin Po- 
iiticis quoquc corrumpcrc Ingcnia, qua: vei nimis 

curiofa 



I B E R r R I M V S. 



curiofa efficiunc cx Variccate Le^ftionis ; vd nimis pcrti- 
nacia cx Rigore Regularum, vcl nimis tumida cx Mag- 
nitujinc Excmplorum, vcl nimis cxcrauagantia ex 
Dillimilitiidinc Excmplorum ; quin laltcm vtcunquc 
aucrtcre, & alienare Animos a Ncgotijs, &: Adionc, 
Oti)acSecc(sus amorcm inftillantes : dcin Rcbufpub. 
inducercDifciphna^Rclaxacioncm, dum vnufquiiquc 
promptior elt ad Difputandum, qukm ad Obcempc- 
randum. Vnde Cato Cenforius, cum primis Mortali- 
um (apicns, vbi luucncus RomanaadCarncademPhi- 
lolophum, qui vcnerac Romam Lcgatus , dulccdinc 
atqvicmaicrtatcEloqucntix cius capta, vndiquc con- 
flucrcr, frcqucntiSenaiu Auchorfuic, vt expcdicisNe- 
gocijs, primo quoque tcmpore dimittercnc Hominem j 
ne Ciuium Animos inticerct, & fafcinaret, & ncc-opi- 
nantibus Morum Confuctudinumque patriarum mu- 
tacioncm inducerct. Hoc ctiam pcrmouit Virgilium, 
(dum Studia fua Patrix cxiltimaiioni poll-habercc,; vc 
Anes Pphcicas a Literariis fcgrcgarec, illas Romanis 
vendicans, has Graecis rehnqucas, in vcrfibus ilhs de«» 
cantatis, 

Tu regere impmo populos Romane memento 

H4 tibi erunt artcs. • 

Vidcmus etiam Anytum Socratis Accafatorcm, pro 
crimineeiobiecifTe, quod vi &: varictate Scrmonum, 
acDifpucacionum fuarum, Authoricacem & Reueren- 
nam Legum, Confuetudmumquc patriarum t apud 
Adoiclcences imminuerct ; quodquc Arce proficcretur 
perniciofam, & periculo plenam, quaquisinftrucluij 
deteriorem caufam mcliorcm faccrct, vcritatemque ip- 
fam Eloquentix apparatu obrucrct. 

Vcrum hx Criminationcs,caeter2eque ciufde farrna:, 
potiusPcrfbnataGrauitatepraEfefcrunt,quamVeritatis 
Candore. Teftatur cnim Expcricntia, ficut vnos atquc 
cofde Homincs.fic vna cadcraque Tcmpora,& Rerum 

C Belli- 



fO 



T^e Jugmenth Scientmum-» 

Bellicarunij & Optimarum Arcium gloria floruiflc. Vi- 
ros quod attinct,exemplo fitNobilcparlmperatorum, 
Alexander Magnus, & lulius C^far Didator, alccr Ari- 
ftotcJis in Philofophia Difcipulus , alter Ciccronis in 
diccndo Riuahs. Aut fi quis rcquirat poiius Literatos, 
quiinclaros Imperatorcs cuaferunt, quam Impcrato- 
rcs, qui infignirer dodi fuerunt, prseflo efl: Epaminon- 
dasThebanus, aut Xcnophon Athenicnfis,quorum 
illc primus fait, qui frcgit potcntiamSpartanorum, hic 
autcm primus,qui flrauit viam adcuerfioncm Monar- 
chias Pcrfarum. Iftud verb Armorum, Litcrarumquc 
quafiConiugium,clariusadhucinTcmporibus,quam 
in Perfonis eluccfcic, quanio nimirum Scculum Homi- 
ne Obicdtum grandius cft. Ipfa quippe eadcmque 
Tcmpora, apud y^gyptios, Affyrios, Pcrfas, Grajcbs, 
Romanofquc, qua: proptcr Belhcam Virtutem maxim^ 
cclebrantur, ctiam & Liccris plurimiim fuerunt libbili- 
tara j adcb Vt grauiffimi Authorcs Philofophiquc, & 
clariftimi Du<i:es atquc Impcratorcs, cddcm fcculo vixc- 
rint. Necfahcalitcr ficripotcft, quandoquidcm vc in 
Homine, Vigor Corporis Animique, fimul fcrc matu- 
refcunt, nifi quod illchunc paulb antcucrtat: ficin Re- 
bufpub.Militaris gloria Litcrataquc (quarum illa Cor- 
pori refpondct, hxc Animo) aut coxua funt, auc fe prd- 
xime confcquuntur. 

lam vcrb, Eruditioncm politicis impcdimcnto cfTc 
potius quam adiumcnto, nil minus probabilc, Fatc- 
muromnes temcrarium quiddam cfre^ Empyricis Me- 
dicis Corpus, & Valetudinis curam tradere, qui folcnc 
pauca qu^edam Mcdicamcnta, quac illis vidcntur Pan- 
crefta,Venditarc,quorum fiducianihil non audent ten- 
tare,cum tamcn neque Caufas Morboru,ncq; ^^^groto- 
rum Habitus, ncque Symptomatum Pcricula, ncquc 
vcram Sanandi Mcthodum callcant. Vidcmus pariter 
errarc eos, qui ad Caufas & Litcs fuas expcdicndas, ad- 

hibcnt 



I B E R 



Pr 



I M V S. 



n 



hibcnt Leguleios, in Pradica potiu.s, quamin libris lu- 
ris V^crfatos, quibus os facile oblinitur, fi quidnouum, 
autcxtra Expcricnti.r fux callcstrirosoccurrat: confi- 
militernon potcft noncfrepcriculofiffimum, quotics 
Summa Rerum Empyricis Confiliarij^pr^cipueman- 
datur. E contra, vixExcmpIumadducipoilit Rcip.in- 
fceliciter adminiltratjs, ad clauum fcdcntibus Viris Eru- 
ditis. Quamuis enim m morc fit Poliricis, Liceratos 
Pcdanriorum nomincclcuarc ; Hiftoria tamen Verita- 
tu 'SUgifirA^ in plurimis fidem facit, Pupillarcs Princi- 
pcs Adultis iong^ praeftitifTr. (noti obftantc statis in- 
commodo) ea ipsa dc causa, quam Politici fugillant, 
quod fciliccr, tunc tcmporis a Piedagogis adminiftra- 
tum fit Imperium. Quis ignorac pcr dccantacum illud 
Quinquennium Ncronis, onus rcrum incubuiflc Scnc- 
cx Pardagogo ? Quin & Gordianus luniorDcccnnium 
laudis, Mifithco Pjedagogo debiiic. Ncquc infoelicius 
Impcrium gcific Alcxandcr Seucrus, du minor fuit, quo 
tempore omnia procurabanc Mulicrcs, fcd c^ conniio 
Prxccpcorum. Imdconucrcamus oculos ad Regimert 
Ponrincium, ac nominatim Pij Quinri, vcl Sixri QuinCi, 
noftro feculo, qui fub initijs fuis habitifunt,pro Fratcr- 
culis rcru imperitis j rcpericmufqj A6la Papiru cius gc- 
ncris, magiseircfolcrcmemorabilia, quamcbrum, qui 
in negotijs ciuilibus, & Principum AuJis cnutriti, ad 
Papatum afccndcrint. Quatnuis cnim , qui in Liccris 
vitam maxime traduxerunc, mintis follcrccs fincatquc 
vcrfzicilcs in Occafionibus prcnfandis , acquc accomo- 
dandis Rcbus, quo fpedanc ca qux ab Icalis Ragioni di 
Stato dicuricur , (quorum nomcn ipfum aucrfacus eft 
Pius Quincus, folicus diccrc, Ejfe mera malorHm Bomi- 
num Commenta , qm opponerentur Rdigioni, ^ yirtttti- 
hui Moralihus ) in co tamcn abunde fic compcnfano, 
quod pcrttimm, planumquc iccr Rcligionis, lufticice, 
Honcftacis , Virtutumquc Moralium , prompte acquc 
C t cxpcdite 



1Z 



T)e Jugmentt^ Scientiarum-^ 



expedite incedanc 3 quam viam qui conftanter tenue- 
rinc, illis alccris remediis non magis indigebunc, quam 
Corpus fanum Medicina. Pono autem Curriculum 
vitxin vnoHomine, fuppcditare nonpoteftExemplo- 
rum Copiam, adrcgcndos cucnius vit^, ctiam in vno 
Hominc. Sicuc cnim interdum fit, vt Ncpos, vel Pro- 
nepos, Auum, vcl Proauum magis rcferar, quam Pa- 
trem : codcm modohaudrarocuenit, vtNcgotia prx- 
fcntia raagis quadrcnc cum Exemplis vetuftioribus, 
quam cum Rcccntioribus. Poftrcmo vnius Ingcnium 
tantumccditAmplicudini Literaruro, ^uantum priuati 
Reditus ytrario. . 

Qaod C\ dctur, dcprauationcs illas & impcdimenta, 
qua: a Politieis imputantur litcris,aliquid virium haberc 
& veritatis, attamcn fimul moncnduni, Eruditioncm in 
fingulis plus Remcdii, quam Mali alfcrre. Efto cnim, 
LitcriE T^cita quadam vi Animum rcdduntinccrtura, 
atquepcrplcxum j atccrteliquido praccipiunt,quomodo 
cogitationcs fint cxpedicndar, & quoiifquc fit dclibcran- 
dum, quando dcmiim ftatuendum, imo oftcndunt, 
quomodo rcs intcrim abfquc pcriculo trahi poflint , & 
lufpcndi. Efto ctiam, Animos cfficiunt magis pertina- 
ccs, &: difficilcs j at fimul doccnt , qux Rcs Demon- 
ftratiombus, qux Conic6luris innituntur ,* ncquc minus 
Diftin^tioHum, & Exccptionum vfum, quam Caiio- 
num, &: Principiorum conftantiam proponunt. Efto 
rursusj (educunt, & dctorqucnt Animos Excmplorum 
vcl imparitatc, vel diftimilitudinc; nefcio ;{cd fatis noui, 
cas, tam circumftantiarum cfficacias, quam compara- 
tionum Errorcs, & applicationum Cautioncs, cxplicarcj 
adco vt in vniucrfum magis corrigant Animos, quam 
corrumpant.Hxc autcm Rcmcdia infinuant vndcquaqj 
Litcr^s, magna vi, & varietatc Excmplorum. Pcrpcndat 
quis Errorcs Clcmcntis Scptimi, a Guicciardino, qui ei 
ruit quafi Domefticus, tam iuculcnter dcpidos j aut 

vacilla- 



I B E R 



Pr 



I M V s; 



vaci}]acionesCiceroni5, incpilloiisad ArticLim, manu 
propriJi ad viuiim rcfcdas; omnino Incbnlbnriam, 
^crcbmsConllliorumMucacioncs vicabic : InlDJciac 
Errorcs Phocionis, Peruicaciam exhorrcbic: FabuUm 
Ixionis legar, <?c nimias Spcs,<5c huiu/modi Fumos, ac 
-Ncbulasdifpcllcc. IntucacurCacouem Secundum, nc- 
c]uc vnqiihm migrabic ad Antipodas, & contrana pnr- 
lcnci Scculo vcQigia hgcc. 

lam qui pucanc Liceras Dcfidix Amicas clTc, Ocij- 
que, & Sccc(ji\s dulccdinepcrfundcrc Animum, mi- 
rum pr*llabunt, f^qua^ affuctaciunc Menccm pcrpc- 
lux Agirarioni, Socordix Pacronaa ortcndant : cum 
contra vcrc atErmari poflic, inccr omnia Hominum 
gcncra, nullumNegocia araarc propccr ipfa Ncc^otia 
pra:cer Liccratum. Alij cnim Rcs, <Sc Negotiadihgunt 
Quxilus gratia, vt Conduclicij opus proprer merce- 
dem :Ah] Honoris crgojctcnim dum rcsgerunc, vi- 
uuntinocuhsHominum,cxiltimationiq!ue fux infer- 
Uiunc, alioqui euanicur^c : Ahj propcer Potenciam, & 
Forcunx prarrogaciuam, vc AmiGosrcmuncrarc,Inimi- 
cos vlcifci poflinc : Ahj vc Faculcacem al.iquam fuam, 
quamadamanc, excrceanc,ac fibiipfis hoc nomincfe- 
piu5 gratulentur, & arrideanc : Alii deniquc vc ahos 
fuos Fincs cOhfequdntur. AdeO vc, quod de Glorio/is 
dici folcr, eorum Fortitudinem fitam efTe in fpcifl-an- 
tium Ocuhs, fic huiufmodi Hominum Diligcntia & 
Strcnuitas, hoc videtur agerc, auc vtaliiplaudanc, auc 
vt ipfi intra fc geftiant : Soli Litcrati Ncgotiis, & Oc- 
cupationibus delcctantur, tanquam Adionibus Natu 
tx confcntancis, & non miniis fah.ibribus Animo, 
c|uam Exerciratio eft Corpori, ipfam Rem,nonEmo- 
lumcntunlintucntes:ica vtomnium minime fint de- 
fatigabilcs, fi modo res (it huiufmodi, vt Animum pro 
dignitatceiusirapleac, 6^ dctineac. Quodfi rcperian- 
tur inctrdutn nonnulli, in lcgcndo ftrcnai, in agcn- 

do 



'+ 



!D<? Augmentu ScientiamrtLj 



do ccflatorcs j non hoc a Lkcris ortum habct, fed ab 
imbccilhtatc, & mollicic quadam Corporis,Animiuc j 
c]ualcsnotacScncca,6^/<^w,inc[ait, tamfmt rpmha- 
tiks,ri;t putent in turbidoejfe, quicquid in luce efl. Vfu- 
ucnircpotcritfortafse, vthuiufmodi ingeniifibi con- 
fcii, fc dcnt Litcris ; Eruditio autcm ipfa, huiufmodi 
Ingeniiminimcinditi autprogignir. Quodfi quisil- 
lud nihilominus mordicus tcncat, Litcras nimium ab- 
fumcrc cemporis, quod ahas rc<ftius impcndi po(fic; 
aio, ncminem adcb diftringi negotiis, quin habeat fua 
Otiiintcruallaj donec Agcndi Vices, atque ^ftus rc- 
fluant, nifi aur admodCim hebcs fit in expcdiendis Nc- 
gotiii, aut parum cum dignitatc ambitiofus in Ncgo- 
tiis cuiufcunquc gcncris captandis, Rcftat igitur qua:- 
rcndum, quainrc, & quomodo, has fubfcciuas horas 
coUocarcoportcatj Studiisan Voluptatibus,Genioan 
Ingenioindulgcndum? Sicutfcde rcfpondit Dcmo- 
fthcnc$i€(chini,homini voluptatibus dcdito, qui cum 
pcr conturtscliiim obicciftct, Oratioms ejw lucemam ole- 
re; Poly inquit, multum intereft inter ea, qu<e ego ac tu 
ad lucemam facimui. Quarc neutiquam metucndum, 
ncLitcraeclimincnt Negotia; quin potius vindicant 
animumabOtio, & Voluptatc, quacalias fcnfim, ad 
vtriufqucdamnum, & Ncgotiorum,&Litcrarum,fub- 
intrarc (olenc. 

Dein, quod oggcrunt, Litcras Rcucrentiam tegum, 
atquc Impcrii conucllcrc ,• calumnia mera cft, ncc pro- 
babilitcradcriminandum induda. Nam qui ctecam 
obedientiam^oxtms obligarc contcndcrit, quamO^tv- 
«»ioc«tew,vnaopcra aflcrat ccecum manu didum 
ccrtius inccdcrc, quam quiLucc, &Oculisvtitur.Imb 
citraomncmcontroucrnam, Artcs cmoliiunt morcs, 
tcncros rcddunc, fcquaccs, ccrcos, & ad Mandata 
Imperii duftilcs : Ignorancia concra, contuma- 
ccs, rcfradtarios, (cditiolbs : Quod cx hiftoria clarif- 

firac 



L I B E R P R I M V S, 



ii:n't parcr,c]uandoc[uidem tcmporamaximcinddcla 
inculra,b.irbara,tumultibus, fcduionibus, mutationi- 
bbiciac maxime obnoxia fuennc. 

Dc Catbnis Cenloris iudicio, hoc didhim efto, me- 
ritillimas eum,bLifphemia:in LircraskiilTepccnas,ciim 
fepruagcnjnomaior, quafi repuerakcns, GrarcamLin- 
guamcupidiihmeaddiiccrct: cx quohquec, priorcm 
illam cenfiiram Grxca: Lircraturx^ cx Aflcclatd potiLis 
grauicarc, quam quod ita penitus fentirec, fluxifTe. Ad 
Virgihi vcro Carmina quod actmct, vccunque illi hbi- 
tum fueric, vmuerfo Mundo infukare, Romanis afle- 
rcndo Arccs Impcrandi, ca^ccras tancjuam Popularcs 
ahis rdinquendo ;in hoc camcn manifcllo cenccur Ro- 
manos nunquam Impcrii Faftigium confcendiflc, do- 
ncc ad ArtiumCulmehfimulperuenifTenc. Namque 
duobus primis Cxfaribus, vins impcrandi pcricifhmis, 
conccmporanei eranc, Optimus Poeca illc ipfc Virgi- 
hus Maro, Optimus Hiftoticus Ticus Liuius,Optimus 
Antiquarius Marcus Varro,Optmius aucOfjcimo pro- 
ximus Oracor Marcus Ciccro ; Principes certe,cx oinni 
memoria,in fua qui^quc Facukacc. Poftremo,quancum 
ad Socracis Accuiarionem,iddico cancumjrecordcmur 
temporum,quibus inccncaca eftj nimirumfub Trigin- 
ca Tyrannis, Morcahumoraniumcrudchillmis, fcdc- 
ratiflimis, Impcrioque indigniflimis : qui Rerura , & 
Temporum Orbis, poifquam circumadus cflfet, Socra- 
tcs ille, (flagitiofus fcihcet) Heroibus annumeratus cfl:, 
& Mcmoria eius omnibos tam Diuinis, quam Huma- 
nis Honbribus cumulata : quin difputatioricseius tan- 
quara Corruptrices Morum prius habit^E, pro pricfen- 
tiflimis Mentis Morumque Ancidocis, ab bmni Pofle 
ricacc celebrabancur. Acq; hasc fufficianc ad rcfponden- 
dum Pohcicis, qui fdpcrcihosaTcucricate, aUt fucata 
grauitatc, aufi funt hterasinccflerccoritumchis j q\ix 
tamen confutatio impra^fcntiarum , nifi quod ncfcia- 



i6 



T>e Augmentis Scientiarurru 

mus"an ad pofteros pcrmanaturi fint labores noftri, 
minus neccfTaria vidcaturjcuin Afpedus,& Fauor duo- 
rum lireratifTimorum Principum, Elizabethx Reginac, 
&MaicftatistU2e,tanquamCaftoris &: Pollucis, Luci- 
dorim Syderum^ tantum apui nos in Britannia Literis 
amorcm j reuercntiamquc conciliaucrmt. 

Nunc ad tcrtium Vitupcrationum gcnus pcriicnimus, 
quod a Litcratis ipfis in Litcras rcdundat, altiiifque cx- 
tcris folct h^ercrc. Eze vcl a Forruna, vel a Moribus, vel 
a Studiis ipforum Origincm ducunt. Quarum prima 
cxtrapotcliatcmipforumcft, fccunda cxrra rcm, vt tcr- 
tia fola proprie in difquifitioncm venirc videatur. Quia 
tamcn, non ram dc vcro Rcrum Pondcrc, quam 
dc Vulgi jeliimationc , fcrmo inftitucndus efl, haud 
abs rc fucrit, ctiam dc altcris duabus, pauca quxdam 
innuerc. 

Quaproptcr dignicatis Imminutioncs, & quafi Dc- 
honclUmcnta, qux a Liccratorum Fonuna Lttcris im- 
ponuntur, fumunturautapaupcrtacc & inopia ipforum, 
auta Vitacgcncrc obfcuro&vmbracili, aut ab occupa- 
tionum, in quibus vcrfancur, fubic6io non admodum 
nobili. 

Quancutn ad Paupcrtaccm pcrtincc , quodquc frc- 
qucnter vfuucniac, vc Literati inopes finr, & tcnui plc- 
runquc originc, nequccam propere diccfcanc, ac alii,qui 
qu^ftui foliam inhianc ,- confulmm forcc hunc Locum, 
dclaudc PaupcrtatiSjFracribus Mcndicantibus (pacc co- 
rum dixcrim) exornandum traderc; quibus Machiaucl 
lusnonpariim tribucbat,ctim dicciczjamdudumadum 
effetdeRegnoSacerdotum, nifi reuerentia erga Fratres ac 
Monachos, Epifcoportm luxim isf excejfum compenfaffet. 
Pariterdicat quis,Foelicitatcmj &Magnificentiam Prin- 
cipum, & Nobihum , iam olim rccidcrc potuifTe, in 
Barbaricm, &c Sordcs,nifi debercnt liccracis iftis Paupc- 
ribus, ciuihs vita: culmram, & dccus. Scd miffis his 

laudum 



L I B E R P R I M V S. 



laudum aucupiis, notatu dignum cftjquamfacraatduc 
vcncranda Rcs, pcr aliquocapud Romanos (ccula, Pau- 
pcnas ipla habita fucric ; qux camcn Refp.nihil trahcbat 
cx Paradoxis : Sic cnim pro^fatur T. Liuius : Aut me amor 
negottj fufcrpti fMlit^ aut nnOa ynqu.m Rcjp. ncc nujor, nec 
ftn^ior, ncc honii exemplis ditiorfuit, necin quam, tam 
ferx auaritia Luxuria^ immigrauerint, nec ipbi tantm^ ac 
tam dm,paiipt.rtati acparfimoni* honos fiierit. Quinctiam, 
pollquam Roma iam dcgcncraflct, legimus ciim Csfar 
Didbtor, coIIapfamRemp.inrtauraturum (c profitcrc- 
tur, qucndam cx Amicis cius prompfifle fcntcntiam, ni- 
hiJ tam cxpcdicum cflc, ad id «^uod aacrer, quam fi Di- 
uitiarum honos quoquo modo tolicrccur, VerUm (inquit) 
h<cc, ijf omnia malOy paritir cum honorepecunu definent^, 
fi neque miigiflrafus, neque alia rvulgo cupienda, D^nalia^ 
erunt. Dcntquc. qucmadmodum vcrc didum clt, Ru- 
borem ejfe colorem loirtutis^ licec quandoquc oriamr cx 
culpa j ita rcde ftatuas, Paupcrtatcm cflc Virtutis form- 
nam, quamuis intcrdum a luxu Sc incurii acccrfatur. 
SaJomonis ccrte hasc cft fcntcntia, §iu^ feflinat ad diui- 
tioj, non erit infins ; & Pra:ceptum, Veritatem eme, isf noli 
yendereyfimiliter fcientiam,isf prudentiam : quafi aequum 
iudicct, opcs impcndcndas, ut dodrina parctur, non do- 
«f^rinam c6 vcncndam, vt Opcs congcrantur. 

Quidattincc diccre, dcVica illa priuata, & obfcura, 
quam Litcratis objiciunt ? Adc6 tritum Thcma cft. 
atqueabomnibus iadatum,Ocium,& SccefrumCmodo 
abhnt dc{Idia,& liaus) prxponcrc vita: forenfj, & occu- 
patx, propter Sccuritatcm, Libcrtacem,dulcedinem,djg- 
nitatem, aut faltera ab indignitatibus imraunitatem, vt 
nemo tradct hunc Locum,quin bcne tradct : ica Huma- 
nis Conccpabusincxpcrimcndo,& Confcnfibusinap- 
probando confonat. Hoc tantum adijciam, Eruditos 
latcnccs in Rcbufp. & fub oculis Hominum minimc de- 
gcntcs , fimilcs cfTe Imagimbus Caflij , & Bruci, de 
D quibus 



i8 



T)e Augmentu SckntiarurrLj 



quibusjin elationc lunias non geftaris,cum ali^ plurima: 
ducercntur,Tacitus,£o /))/(>, (mquit) pr^efulgebam^ quod 
non Difebantur. 

Dc Occupationum, qus Literatis committuntur, vi- 
litate, illud occurrit, quod demandcmriifdcm,.Puero- 
rum ac luiiiorum Inftitutio, cuiusi€tatis contemptus,in 
Magiftrosipfosrcdundat. Castcrum, quam imufta fit 
hxc obtrcdatio, fi non cx vulgi opinionc, fcd cx fano 
iudiciorcspcrpcndatur, indclicct zeftimarc, quoddiii- 
gcntiores fuit omncs, in imbucnda Tefta rccenti, quam 
vcterijmagifqueroUiciti fint,qualem adraoucanc tcrram 
tcncra: Planta:, quam adultjc : vnde liquet prascipuam 
curam, circa Rerum, & Corporum inina vcrfari. Rab- 
binis, fi placet, porrige aurcm, luuenes 'veftri ryifiones 
yidebimt , isf fenes fomniabmt fomnia : Ex hoc tcxtu 
coUigunt, luucntutcm cfTe a:tatcm digniorcm j quanto 
nimirum Rcuclatio acccdat clarior, pcr vi/Ioncs, quam 
pcrfbmnia. Illud vcr6 notam oranino dignum, quod 
licct pacdagogi, vclut Simiac Tyrannidis, Sccna: fuic Lu- 
bria , & tcmporum incuria in dcledu ipforum vcluri 
obdormicrit j vctus umcn qucrela fit,indc ufquc ab op- 
timis & prudcntiflimis fcculis dcduda, Rcfp. circa Lc- 
gcs quidcm nimium fatagerc, circa Educationcm indi- 
ligcntes efTc. Qu*c Nobiliilima Pars prifcx Difciplinae^ 
rcuocata cft aliquatcnus quafi poftliminio in lefuita- 
rum Collcgiis j quorum ciim intueorlnduftriam, folcr- 
tiamque, tam in dodtrina cxcolenda, quam in moribus 
informandis, illud occurrit Agcfilai dc Pharnabazo, 
Talii cimfis, ytinam nofler ejfes. Atquc hadlcnus dc 
Opprobriis c Litcratorum Formna, & Conditione 
dcfumptis. 

QuodadLitcratorumMores ^ Rcscftifta, potiias ad 
Pcrfonas, quamadStudia fpedans. Repcriuntur pro- 
culdubio inccr cos , quemadmodum in omnibus vica: 
ordimbus & gcncribus, ram mali, quam boni ; neque 
prop- 



Iv^BER PrIMVS, 



IP 



proprcrca non verudi ell, (cjuod 2i^cnmx,)Abirefludiain 
mor.'s, arqac Litcras, nili incidaiirin Ingenia admodum 
deprauaca, corri^cre proriUs Nacuram, &: inurare in 
mclius. 

Vcrunramen diligenter mihi,atqucingcnue rcm xfti- 
mana,nuilumoccurritdcdecus, Litcris,ex Literarorum 
mpribus, L]u.iccnus funt liccrati, adhxrcns, nUi force hoc 
vitio vcrcacur (cuius Dcmoflhcnes,Ciceri),Caco (ccun- 
dus, Scncca, plurclcjuc ahi infimulantur ) quod cum 
pierunc]uc i cmpora, cle cjuibuslcgunc, illis m quibus 
viuunr, ivi qu.r prarcipiuntur, illis qua; aguntur, mcliora 
Imcj vlcraqu^inipareltconccndanc, Morum corruprc- 
Jas, ad Prarcppcorum &: Dogmarum honcftaccmrecra- 
herc, &: prilca: icucricatis morcs, tempcribus diiTolutis 
imponerc; Dc quo camcn abunde e propriis Fontibus 
admoncn poflunt. Solon cnim intcrrogatus, an opti- 
mas Ciuibus fuis dediiTet Lcges ? Optimaf,inquit,ex illif, 
qutif ipfi yolnijTent accipere. I ca Placo, vidcns corruptio- 
rcs fuorum Ciuium morcs, quam vtipfc fcrrc pofler, ab 
omni publico muncreabftinuiCjdiccnSj^^/V cum patria 
i^gendum ejje, Dt cum parentibm^ hoc e^^fiafu, non iDiolen- 
tia-j obtejiarjdo^nonconte^ando. Acquc hoc ipfumcauec 
iUc, qui a Coniiliis Csefari. Non, inquit, ad yetera infli- 
tuta rmocans , qu.e iampridem corruptu moribw ludibrio 
flint. Cicero ctiam huius crroris arguicCatoncm fccun- 
dum, Acricoruofcrlbcns. Cato optimi fentit,fednoceL^ 
interdum Reip. loquitur enim, tanquam in Rep. Platonif., 
non tanqum in face Romuli. Idem Ciccro molii Intcr- 
prctationc exculat Philofophorum Di6ta,& Dccreta du- 
riora : Jsli, inquit, ipf pr^eceptores, ^ magiflriloidentur 
fines qfficiorum, paulo longiits, quam natura yellet, protu- 
liffe, yt cum adyliimum animo contendifemM, ibi tamen, 
ybi oportet, confiUeremw. Ipfctnct tamen potuit diccrc, 
Monitii fhm minor ipfe meii : quippcquiincundcmlapi- 
dcm iplc, licct uon tam grauiter impegerit. 

D 1 Aliud, 



20 



T>e Jugmentis ScientiarunL^ 

Aliud, quod Eruditis non immeritb forralTc obijci- 
tur vitium, huiufmodi eft,quod honori auc cmolumen- 
co Patriarum fuarum^ autDominorum, proprias for- 
tunas,aut prasfidia poft-pofuerinr. Sic enim Dcraofthc- 
nes Athcnicnfibus fuis, Mea, inquit, confilia, fi rcBi 
attendatu^ nonfimt eim generi:^ per qu^ ego inter iPos wag- 
mii, yos inter Gr^cos dejpe6luifitu ^ fed talia, yt mibi f<i- 
penumero, ea haud tutum fit dare, ipobii autemfemper ytile 
ample6li. Haud aiitcr Scneca, poIk]uam Quinqucn- 
nium illudNcronis,asccrna: erudicorum Magiltrorum 
confecraffet gloria: , Dominum fuum , omnibus lam 
fladtiis inqumatiflimum, libere atquc fidenter monerc 
non dcftitit, magno fuo periculo, ac pollrcmb pra:ci- 
pitio. Neque alitcr potcfl fe habere rcs ; fiquidem 
Humanam Mentem Dodrina imbuit vero fenfu fra- 
o-ilitatis fua-, inftabilitatis Fortun^, dignicatis AninicE, 
& muneris fui j quarum rcrum memorcs, nulio modo 
fibi perfuaderc poffunt, Fortunae proprise Amplitudi- 
nem, tanquam pra:cipuum fibi Bonorum Firtem fta- 
tuipolTe. Quarefic viuunt,tanquam ratidnem rcddi- 
turi Dco, & Dominis poff Dcum, fiue Rcgibus, fiuc 
Rcbufp. hac formula, Ecce tibi lucrefcci^non autcm illa, 
Ecce mibi lucrtfeci. At Poiiticorum Turba, quorum 
mcntes in Dod:rina Officiorum, & in Contcmplatiftnc 
Boni vniuerfahs , non funt inftitut^, & confirmat^, 
omnia ad fe refcruntj gcrcntcs fc pro Ccntro Mundi, 
ac-fi omncs Linex in fc, fuifquc Fortunis, dcbcant 
concurrerc j dc Rcip. Naui, licet tempcllacibus iadata, 
neutiquam folliciti, modb ipfis in Scapharerum fua- 
rum, rcceptus dctur & cfFugium. At contra, Qui offi- 
ciorum pondcra, & Philautia: limices didicerunc, mu- 
nia fua, fkcioncfquc, licec cum periculo cuencur. Quod 
fiforte mcolumes pcrmancanr, in fcdicionibus, & Re- 
rummutationibus, non id arcibus, aut vcrfatili inge- 
nio, fcd rcuercntiar, quamprobitasctiamabHoftibus 

cxtorqucCj 



I B E R 



Pr 



1 M V S. 



cxcorqLicc, tribucndum. Cxi:eriim, (^uod atrinec ad fi- 
dci conihntinin, <Sc Qtficiorum RcIigioncm,quas cenc 
animisHominuminieric Eruditio, vtcune^uce^^quan- 
doque a Fortuna muldentur, aut cx malc lanis Politico- 
rum Principijs condemnencur, tamen palam lcilicec 
apud omncs laudem rcfcrcnt, vc in hacre, [oiw\ defcn- 
fionenon iitopus. 

Aliud vicium Litcratis familiarc (quod ficilius cxcu- 
fari potel]:, quam ncgari) illud nimirum, quod non fa- 
cile /c apphccnt, »Sc accommodcnt, crga Perfonas-, qui- 
bufcumncgotiancur, autvuiunt: qui defedtus c dua- 
busoriturcaufis : Primael]: Ammi ipfijs Magnicudo, 
proptcrqu.mixgre fcdemiccere pofTunt, adobferuan- 
tiam vnius aUcuius ^fiominis. Amantis verba (unc 
non Sapientis, S.itu nihgnumalter aherithmtmm fmmL 
Ncquc tamen inficias ibo,illum qui Aciem Anira!, in- 
.{tarOculi, non poflica:quecontrahcrc,acdilacare,in- 
iigni facukateadrcsgcrendas cfTc orbacum. Secunda 
vcro Caufa cfl: probicasmorum, & Simplicicas; qux 
tamen dcleflu mdicii, non dcfcdu in illis arguit. Veri 
enim, & legitimi Obfcruantix erga aliquam Perfonam 
limites,non vltra porrigunc fe,quam ita noffe illius rno- 
res, vtabfqueoflenfionccum co verfari, eumque con- 
filio, fi opus fiic, iuuare, nobifque interim ipfis, in om- 
nibus caucre pofllmus ; vcrum alicnos aifedtus rimari, 
eo finc, vt illum inflcdas, verfcs, & ad libitum circum- 
agas,Hominise{tparumcandidi, fed potiusaftuti, & 
bitidi j id quodin Amicitia vitiofum fucric, erga Prin- 
cipcs ctiim inofficiofum. Mos enim Orientis, quo 
nefas habctur oculos in Rcgcs defigcre, riru quidcm 
barbarus cfl:, fed fignificatione bonus : ncque enim 
fubditos dcccr, corda Rcgum fiiorum, qwx facr^ Scrip- 
X.UXX infcrutabilia doccnt, curiofius rimari. 

Supercll: eriamnum aliud vitium,(quocum hanc par- 
rem concludam ) Liceratis faspius imputattim, videli- 

cct 



21 



11 



T>e Augmentis Scientiaruni^ 



cecquodinrcbusexiguis, (^ cxcernis , (vulcu, Geftu, 
Inccflu, Sermonibus quotidianis, &l huiurmodi) defi- 
ciancm obferuando Dccoro j vndeHomincs imperiti, 
exiftis minutis,leuicuiifque crroribus, quanti fint in 
rcbus maioribus tradtandis , coniecluram capiunt. 
Vcrum faliic eos plcranque huiufmodi ludicium; 
imo fcianr rcfponfum fibi cfTc a Themiftocle, qui 
cum rogatus eflcr, vt tidibus canerct, arrogancer 
fatis iplc dc fc, fcd ad prsfens inrtitutum pcr- 
quam appofitc rcfpondic j Se quidemjidium rudemejfe^ 
fed quo pa6to oppidumparuum^ m ciuiunem magnam eua- 
dere pofetjaw nojfe. Ec funt proculdubib multi poh- 
ticarum Arciumapprimegnari, quibus camenincom- 
muni vita, & quocidianis rcculiji nihil imperitius. Quin 
eciam huiufmodi Sugiliatores amandandi funt, ad 
Platonis Elogium, dc Praeceptorc fuo Socrace, quem 
haud abfimilem dixic Pharmacopolarum Pyxidibus, 
qux cxterius induccbantur fimijs, vlulis, fatyrifqucj 
inius vero Pretiofos Liquorcs, & Nobilia Mcdica- 
mcnra rccondita habcbant : Facendo fcilicct, quod ad 
vulgicaptuni, &famampopularem,prxfcferretnon- 
nulla leuia, atquc eciam deformia, cum tamcn Ani- 
mi Inceriora, fummis tam faculcatibus, quam virtu- 
tibus cflent repleta. Atquc de Moribus Litcratorum 
ha:c hadtcnus. 

Intcrim moncrcplacec,nos nihil minus agcre,quam 
vt patrocinemur, quibufdam ProfefTorum inftitutis 
abicdis, &. fordidis, quibus & fcipfos, &litcrasdeho- 
neflarunt : qualeserantapudRomanos, fcculispofte- 
rionbuSjPhilofophi quidam m familijsdiuitum,Mcn- 
(arumque corum aflecla^, quos haud abfurdc dicas 
Barhatos Parajitos. Cuius generis quendam lcpide de- 
fcribit Lucianas,quem Matrona nobilis,catulum f uum 
Mclii^Eum in rhcda geftarcvoluit : quodcumillcof"- 
ficioic, fcd indccenter faccrcr, Pufio fubfannans, Vere- 



OK 



LlBER PrIMVS. 



H 



or, n^quiZj nv philofophus nofter c Stoico fiat CynicuL Kn- 
rc OiTinia verbj nihil tam offecit litcrarum dignitati, 
i^uam cralTa &: turpi? adulatio, ad quam multi, ncquc 
hiindocl:!, «Sc calamos, &: ingcnia fubmifcrc, Hecid>am 
in Helcrrkim, Fauftimm in Lucretiam^ (vt ait Du-Bartas) 
transformanccs. Ncquc verb nimis laudo morem il- 
lumrcccptum, Libros Patronis nurtcupandi, cumli- 
bri, prarfcrtim (^ui hoc nominc dignandi, in Vcritatis 
tantum, & Rationis clientclam,rc darc debcant. Mclius 
vctercs, quinon ali)s,quam Amicis, atquc^qualibus 
Scripta (ua dicarefolcbant,aut ctiamNomina ciufmo- 
di amicorum Tradatibus f uis imponere : quod (i fbr- 
tcRcgibus, auc Magnatibus opus nuncuparcnt, tum 
demumhocfadum cft, ciimArgumcntum Libri Pcr- 
fona: tali conucnircr. Hxc aucem, & fimilia rcprehen- 
(lonem potius mcrcntur, quam defcnfionera. 

Ncquc hoc dico, quafi Litcratos culpem, fi ad bea- 
tos, & potentes viros quandoquc fc appliccnc : rc(5V^ 
enim Diogcnes cuidam cumirrifioneroganti, §^i fi- 
eret^ quod Philofophi Diuites feSlarentur, non Diuites 
Philofophos? rcfpondic non finemorfu, Hoc ideb fierit 
quodPhilofophi quibm rebm indigeant^ probe inteiligant^ 
Diuites non item. Huic affine efl: iliud Ariflippi, cui 
nefcio quid petenti cum non attendcrcc Didnyfius, 
ilJe adorancis more abiecit fe ad pedcs cius, qui tiim 
dcmumaufculcanspetitioni annuic : Sed paulb pofl, 
quidam dignitatis philofophia; AfTcrtor, increpuic 
Ariftippum, quod dcmittcndo fc, ad Pedes Tyranni, 
pro tantiJla re Philofophiam ipfam cbntumelia affe- 
ciflec ; cui illc, Suam id culpam nonfiiijfe rejpondit, fed 
Dionyjij, qui .Aures geftaret in Pedibin. Quin prudcns 
iUe, non pufiJJaniraishabiruseft, quiinDifputatione 
quadam cum J-Iadriano Caefarc, vinci fc pafTus eft, eit- 
cu(3inshO:\im,§^d£quum effet ei cedere, qui triginta 
imperaret Legionibus. Atque propterca non funtdam- 

nandi 



H 



T>e Jugmentis ScientiarunL^ 

nandi Viri dodi, vbij ciim rcs poftulat, aliquid dcgra- 
uitate fua remittant, fiuc impcrantc necciijtate , fiue 
impetrantc occaflonc i quod quamuis humilcvidca- 
tur , atquc feruile primo intuitu , tamcn vcrius rcm 
^ftimauti, tcnfcbunturnon Pcrfonae,fed Tcmpori ipfi 
fcruire. 

Pcrgamus nunc ad Errores, atque Inanja, qua: in 
Studijs ipfis Virorum dodorum intcrucniunt, ijfquc 
fe immifccnt, idquodpraecipuc &propric fpedat ad 
prxfcns Argumcntum. Qua in rc, non eft inllituti no- 
ftri Erroribus ipfis patrocinari, fcd pcr eorum ccnfu- 
ram & fecrctioncm, excutcrc quodfanum, & folidum 
eft, atquc a calumnia vindicare. Vidcmus cnim in 
morc, prxfcrtim apud inuidos, cfTc, propter ca qua: dc- 
prauata funt, ctiamcaqu«Eimpolluta,& in ftatu fuo 
manfcrunt, fugiliarc; qucmadmodum Ethniciinpri- 
mitiua Ecclcfia, Chriftianos Haereticorum vitijs afpcr- 
gcrc folcbant. Ncquc umcn confilium cft mihi cxa- 
men aliquod aecuracius infticuerc, dcErroribus,& Im- 
pcdimcncis Liccrarum, quae inccriora, & a captu Vulgi 
remotiora^ fcd dcillis tancum vcrba ^ccre^quxcadunc 
fub communi, & populari obfcruacionc, & nota, aut 
ialtem ab ca non longc rcccdunt. 

Quarccriaprajcipue dcprehendo Vana &Inania in 
Liccris, quas aofas praecipue pracbuerunc ad obcrc^an- 
dum. Eas cnim rcs pro Vanis ducimus, qua: aut Falfic 
funt, aut Friuola: j in quibus fcilicct, aut Vcritas dcfi- 
cit,auc Vfus : Ulos cciam Homincs vanos & leuesexi- 
ftimaraus, qui aucad Falfa Crcduli, auc m rebus cxigui 
vfus Curiou. Curioficas auccm, auc in rcbus ipfis ver- 
fatur,aut in vcrbis j quando nimirum, auc in Rcbus 
inanibus opcra infumitur, auc circa vcrborumdelicias 
nimium infudacur. Quocirca, non certx magis Expc- 
ricntiac, quam rci^aectiam Rationi confonum videtur, 
vccrcsponanturDodrinarum Intempcrics. Primaeft 

Dodrina 



LiBER Primvs; 



25 



Do6lrinaFantaft:ica,fecunda Dodlrina Litigiofa, ter- 
tia Doclrina Fucata & mollis : vcl fic, vanx Iniagi- 
nacioncs, vanx Altercationes, vanac AffcdVaiioncs. Ac 
quidem ordiarab vkima. 

IntempciiCi ilh,in Luxuricquadam Orationis fita, 
(licetolim pcr viccs in prctio babita fucric ) circa Lu- 
rheri tcmpora, miris modis inualuit. In causaprasci- 
puc fuit, quod Feruor &c Eificacia Concionum tunc 
Temporis,ad populum demuicendura & alliciendum, 
maximc vigebat : Illaautcm popularc gcnils Oratio- 
nis pofccbant. Accedehar Odium & Contcmptus, illis 
ipfis Tcmporibus, ortus crga Scholallicos, qui ililo,& 
icribendi gcncrc vtebantur valdediucrlo, verba licen- 
ccr admodumcudentes noua &horrida,deOrationis 
ornacu & Elcgantia parum folliciti, dummodo cir^ 
cuitioncm cuitarcnc, & Senfus ac Conccprus fuos acu- 
cc exprimerent ; atquc hinc fadum cft,Vcpaul6 poftea, 
maiorapud plurimos coepcrit habcriVcrbbhjrti Cura 
qaam Rcrum ; plcrifcjuc magis compC^lH phrafim, 
cerercm periodum, Claufularumrythmosjl^roporum 
Stellulas ; quam Pondus Rcrum, RatioRMi^ Neruos, 
Inuentionis Acutocri,aut ludicij Limam ailc<5laritibus. 
Tumdcmum fioruit Oforij Lufitani Epifcopi luxuri- 
ans , & diluta Oratio. Tunc SturniiUs in Ciccrone 
Oratore & Hermogene Rhcrbrc, infinit^ni & inxiam 
opcram confumpfit. Tunc Carrils &t Afchamus apud 
nosjPirailcdionibus & Sctiptis fuis,Cicerortcm & Dc- 
moilhcnem vfque ad Ccelura cuehcntes, Iu«crics ad 
politum hoc, & florens Dodrina: Genus, inuitarunt. 
Tunc Erafmus arripuit anfam introdueendi ridi- 
culam illam Echo, Decem annos confumpfi m legendo 
Ciceron^; cui Echo refpondir, One, Aiitic. Schola- 
fticorum verb Dodrina dcfpedlui prorsus habcri coe- 
pit , tanquam afpera & barbara : Deniqiic vt fcmcl 
dicam, prabcipua illorum Tcmporum Inclinatio, 
E & 



z6 



T>e Augmentts Scientiarum-> 

& Scudium, potius ad Copiam, quam ad Pondus 
deflcxit. 

Hic itaque ccrncre cft primam Litcrarum Intcmpc- 
ricm, cum(vtdiximus)Verbis ftudctur, nonRebus: 
cuius ctfi e citimis tantum temporibus protulcrim Ex- 
empla, tamcn fecundiim Maius & Minus, & olim pla- 
cuerunt eius generis incptiie, &deinccps placcbunr. 
lam vcrb ficri non poteft, quin hoc ipfum, multum fa- 
ciat ad Dodrinae Exiftimationem minuendam & elc- 
uandam, ctiam apud Vulgus impcritum> cum vidcant 
dodorum fcripta, tanquam primam Liccram Diplo- 
raatis,qu£E quamuisvanjs Calami du(5tibus, & Flof- 
culis varicgata fit, Litcra tamcn cft vnica. Ac mihi 
fauc videtur perappofita huiufce Vanitatis Adurabra- 
tio, &: quafiEmblema,Pigmalconis illa Infania j quid 
cnim ahud funt Vcrba,quam Imdgines Rerum, vt nifi 

IRationum vigore animAta fint, adamare iUa idem fit, 
jicStatuam,dcpcrire? 
Ncque iianien tcmcrc damnandum cft, fi quis Phi- 
lofophi^.Obfcura &. Afpcra, Vcrborum fplcndore illu- 
ftrct, & c^poliat : Huius cnim rei magna adfunt Ex- 
cmpla in Xenophontc, Cicerone, Scncca, Plutarcho, 
ipfoqucctiamPlatonc : Ncc minor cft vtilitas. Quam- 
uis enim diligentem Veri cognitionem, atquc acrc Itu- 
dium Phiiofophiac,rcsha:cnonnihil impcdiat, quoni- 
am praspropcrc Mcnte confopit, atque vltcrioris Dif- 
quifitionis fitim & Ardorem reftinguit j fi quis tamen 
Dodrinatn ad vfus ciuiles adhibcat, ( Sermocinandi 
vidclicet, Confulendi, Suadcndi, Argumcntandi, & fi- 
milium)omnia,quascupiat prasparata &: adornata, in 
huiufmodi Authoribus reperiet. Vcruntamcn huiuicc 
rci ExccfTua adcb iufte contemnitur, vt quemadmo- 
dumHcrcules,cum vidcretin Tcmplo Staruam Ado- 
nidis(VcnerisDoliciarum) indignabundus dixir, Nil 
facrt es j ita omncs Herculei Litcrarum Pugiics, id cft, 

laSo- 



LlBER PrIMVS. 



laborioii atque conlhntes Indagatorcs Vcritatis, lili- 
iulmodi Dciicias tSc Lauticias, tanquim nil Diuini fpjj 
rantes^facile fprcucrinr. 

PauloJaniusclUiiud ftili gcnus (ncquetamen ip- 
fum omnmn Vanitatis cxpcrs) quod Copix illi, &: Lu- 
xurix Orationis, tcmporc fcre fucccdit. Illud totum 
in co c[\, vc Vcrba finc aculeaca, Scntenria: concir^, 
Oratio dcnique potius vcrfa qaam fufa j quo fit vt om- 
nia pcr huiufmodi Arriricium, magis ingcnio(a vidc- 
antur, quam rcucra (inc Tale inucnitur in Scncccl cffa- 
fiiis, m Tacito Sc Piinio fecundo modcratiijs; atque 
noftri Tcmporis Auribtis cospit elTc non ita ptidcm ac- 
comraodamra. Verum hoc ipfum mediocnbiis Incre- 
mjs gratum efTe folcc (adeo vt dignitatcm quandam li- 
tcrisconcilictjattamenaludicijsmagislimati^mcritb 
faftidicur, & poni poffitpro IntempericquadamDo- 
itrinx, ciim fit vcrborum ctiam, & corum Concinni- 
cacis Aucupium quoddam. Atque ha:c dcprima Lito- 
larum Inccmpcrie di(5ta funto. 'j/r'-'. / :.'c3'- • ., '.:i.i 

: Scquitur ca Intempcrics in Rcbus ipfis, quarh pofui- 
mus mcdiam, & litigiofe fubtilitatu nbmine dcfigna- 
uimus. Ertqucilla, dcxjua modbdiximus, ahquantb 
dcterior. Vt cnim Rerum dignicas, Verborum cultui 
prcEcciliti fic econtrario' odiofiorcft Vanica* in Rebus, 
quara in Vcrbis. Qua in re, Incrcpacio iiia Paulina, 
nonmagisad fuam seratcmrcfcrriiquamadfequentia 
tcmpora dcducipoteft; nequc Theologiam cantum, 
(ed eciam omnes Sciencias rcfpiccre vidctur. Deuita^ 
prophams T>ocim nouitates^ isf oppofitiones falfi nominu 
fiientice. His cnim verbis,duo figna, indiciaquc Scicn- 
ci« fufpcdae, atquc cmentita: pcoponic. Pnmum eft, 
Vocum Nouitasy & Infolcntia ; Alterum, Rigor Dofg- 
matum, qui nceefTarib Oppofitionem, & deiii Altcrca- 
tioncs, QuaEftionefque inducit. Certe quemadmodum 
complura Corpora Naturalia, dum.valcnt inttgra,cor- 

■ -. E^r rumpuntur 



28 



De Augmentu Scientiarum^ 



rumpuntur faepius, & abcunt in vcrmcs ; codcm modo, 
(ana 3cfolida rcrumcognitio,fa:pcnumer6putrc{cit,& 
foluitur in (ubrilcs, vanas, infalubrcs, & (fi ita loqui li- 
cct) vcrmiculatas Qua:ftioncs ; quae motu quodam, & 
viuacirarc rtbnnullapr^ditxvidcntur, fcd putida: func, 
& nullius vfus. Hoc gcnus Dodrinjc miniisfanx & 
fcipfam corrumpcntis,inualuitpraxipueapud multos cx 
Scnolafticis, quifummootioabundantcs^ acquc ingc- 
nio acrcsj Icdionc autcm imparcs ( qoippc quorum 
Mcntcs cbnclufa: cfTcnc, inpaucorum Authorum, prx- 
cipue Ariftotclis Didbtoris fui fcripds , non minus 
quam Gbrpora ipfbrum in CcBnobiorum ccllisj Hifto- 
riam vcro & Natura:, & Temporis, maxima cx panc 
ignorantcs ; cx non magno Materia: ftamine,fcd maxi- 
ma SpiritEis, quafi Radij, agitationc, opcrofiflimas illas 
tclas, qiiae in Libris corum cxcanc,conrcccrunc. Etcnim» 
Mcns Humana,{i agat in Maccriam (Nacuramrcrum, 
& OpcraDci conccmplando) pto modo Macerijeopc- 
ratur,atquc ab cadcm dctcrminatur y fln ipfa in fe vcrta- 
tur, (tanquam Aranca tcxcns Tclam ) tum dcm^m in- 
tcrminata cft, & parit ccrtc Tclas quafdam Do(Shina:, 
cenuitatc fili, opcnfqucadmirabiles, fed quoad vfum fri- 
uolas, & inancs. 

Ha:c inutilis fubtilitas, fiuc Curibfitas duplex cft : & 
ipedamr autin Matcria ipfa,qualis eft inanis fpcculatio, 
liuc Controucrfia j cuius gcncris rcpcriuntur , & in 
Theologia,& in Philofbphia,haud pauc«:aut in Modo, 
& Mcthodo traiflandi j harc apud Scholafticos fcre talis 
crat. Supcr vnaquaquc rc propofitk formabant Obie- 
«fliones, ddndc Obic^rionum illarum Solutioncs, qux 
Soluriones, vtplurimi^m, Diflindhoncs tamum crant ,• 
cum tamcn Scicntiarum omnium robur, inflar Fafcis 
illius Scnis, non in fingulis bacillis, fcd inomnibus vin- 
culo coniuniais confiftat. Etcnim Symmctria Scicnriap, 
(ir^is fcilicctpardbus fcinuic^fuflinentibus, eft,& 

cffc 



Li&jCR Primvs. 



dle dcbcc, vera atquc cxpcdita racio rctcilcndi Obiedki- 
onc5 Mmorum Gcnhuna .- Contra, fi /ingula Axioma- 
ra, ranquam baculos Fafcis feorfim cxcrahas, facilc 
cric c^ liihrmare , 6c pro libico , aut flcitcrc, autfran- 
gcre : Vi quod de Scncca dictum er^t^F^horum mna- 
tijs nruMi fr»i»^it pontUni ; vcrc dc Scholafticis vfur' 
pari poiric , &u^xftionum nunutifs Scientiarum firattgunt 
robw. Num-non in Aula fpatiosa confultius forc^ 
vnum acccndcre Ccreum, auc Lychnuchum fufpen" 
dcrc, variis Luminibus inftrudtum, c\\xo pmnia fimul 
pcrluftrcntur, quam in fingulos Angulos quaquaUff- 
fuscxiguam circumfcrrc LuccrnaraJ Atqui nonabfi- 
milis cft corum Racio, qui non cara vcritaccm perfpU 
cuis Argumcntis, Auchoricatibus, Comparationibus, 
Excmphs lUuftrarcnicuncur; quam inhocfoliim jn" 
cumbunt, vt minucos quofqucScrupuloseximant, 6« 
Captiunculas cxpcdiant, &Dubitationcs foI^Jant ,• hoc 
padto qua:ftioncm cx quseftionc gigacntcs, qucmad» 
modum fit in fupcriori rimilitudinc, vt Luccrna in vnu 
ahquem locum delata, aiios circumquaquc deftituac, 
&: obfcuret. Adco vt Scyila: fabula, ad viiium cxpri- 
mat,hoc genus Philofophis ; cuius Os & Pcdus Virgi- 
nem formofam praefercbant, infra vcro fuiflc aiunt, 

Candida fuccin^am latrantibw inptina monflru. 
Sic gencralia quxdam apud Scholafticos inucnias, 
qua: pulchra funt dicShi, & non pcrpcrara inucnta j vbi 
autem ventum fueritad Diftindlionei^Dfccifioncfquc, 
pro fa£cundo Vtcro, ad Vita: Humanac commoda, in 
portentofas, & latrantcsQuarftioncs definunt. Itaquc 
minime mirum, fi hoc genus Dodrina^, ctikm apud 
vulgus Hominum contcmptui obnoxium fucrit, qui 
fcre folcnr, Vcritatcm proptcr Contreuerfias circa eam 
motas afpcrnari , atquc exiflumarc cos crrarc omncs, 
qui nunquam intcr fc conucniant ; cumquc videant 
dodosHominesiater fc digjadiari, de rcbus nullius 

momcnti. 



19 



50 



T>e Augmentis Sdentiarum-> 

momcnti, facile illud Dyonifij Syracufani arripi- 
unt, Ferlfa ifla fum fenum otioforim. NihiJomi- 
nus ccrtiflimum cft, ii modo Scholaftici, ad in- 
cxpicbilem Sitim Vcritatis, & continuam Agita- 
tionem Ingcnij, Varictatcm, & Multiplicitatem Lcdi- 
onis, & Contemplationum adiunxifTcntjinfignia pro- 
fc6tb iUi cxtitifTcnt Lumina, omnefquc Artcs, & Sci- 
eniias mirific*^ proucxifTcnc. Hadcnus dc fccund^ Li- 
teramm Intempcric. 

Ad tcrtiam quod attinct,quaead Falfitatem, & Mcn- 
daciu fpc(Slat ; vna h^c omnium turpiflima cft, quippe 
qua:ipfam Naturam, Animamquc dcftruit Scientis, 
qu^ nihil aliud cft quam Vcritatis Imago. NamVc- 
ntas EfTendi, & Veritas Cognofcendi, idcmfunt;nec 
plusafeinQicemdifFcrunt, quam Radius dircdus, S>c 
reflexus. HocA^itium itaque duplex, Vel potius dupli- 
catum cft^ Ifnpoftura & Crcdulitasj h^c dccipitur, il- 
la dccipit ; quas iicctvidcanturdiftrcpantis narurx,al- 
tcraquc a Calliditatc quadam, altcra a Simphcitatc 
pfofcaayplcrunquc tamcn cocunt. Vt cnim in carmi-^ 
nchabetur, 

Perconmoremfiigito, namganulus idemefl. 
Innucndo, qui curiof us cft, eundcm effe & futilem; pa- 
riter fit, vt qui facile credat, idem libenter decipiat. 
Qucmadmodum quoquc fieri vidcmus in Fama, & 
Kumoribus, vt qui cito ijfdcm fidcm habcat, pari faci- 
litatceosauxcrit. QuodTacitus prudcnter innuit his 
vcthisyFin^ntfmulcreduntque,adcb finitim^ funt,vo- 
luntas fallcndi, & Facilitas credendi. 

Hxccrcdcndi, rccipicndiquc omnia (licct JeuiAu- 
thoritatcmunita) facilitas, duorum gcnerum eft, pro 
rationc fubiea^ matcria: : aut cnim crcditur Narra- 
tioni, fiucFado (vt loquuntur lurifconfulti) aut Dog- 
mati. In priori generc videmus, quanto Dignitaris d"^- 
tnmento, hic Error afrccprit cx Eccicfiafticis Hiftorijs 
_^ nonnullas; 



LlBER PrIMVS. 



nonnullas ; qux nimisfacilcs repra:bucrunt,inproi.ien- 
dis tranfcnbendHque Miraculis, a Marcyribus, Ercmi- 
tis, Anachoreris, <Sc aliis Sandis Viris j atqucab corum 
Rcliquiis, Scpulchris , Sacellis , Iniaginibus, editis. 
Eodcm modo in NaturaliHiftoria, vidcmus multa te- 
raere, ac parum cum dcledtujaut ludicio rccepta, & de- 
kriptai vc liqucccx (cripcis Plinii, Cardani, Albcrti, & 
plunmorum ex Arabibus, qux commcntiriis, & fabu- 
lofis Narrarionibus pafsim fcatent j lifque non folum 
inccrris, &: neutiquam probatis, fcd perlpicue falfis, & 
manitcltoconuiais iingentiPhilofophi^ Nacuralisde 
decorc, apud Homincs graues, & loDrios. In quo fane 
cIuccfcicArii^oceIisSapientia,&Integricas,quicCimdi- 
li^^cntcm fcripfcrit, atquc accuratam Hiflonam Anima 
hum, tam parce Fida, auc Fabulofa admifcucric: quin 
poti^s Aitditiones admirandai , quas memoratu digaas 
ludicauitjin vnum Comnaentariolum coniecit : pruden- 
terperpcndens, pcrfpicue vcra, (quxtanquafnBafis Ex- 
pericnnxfoIida,PhiIofophix & Scienciis fubfterni pof- 
finc ) haud cemere cfTc cum Rebus fufpcdlx fidei mif- 
ccnda: Ecrursiiseciam Rara, acque Infolira, qux plc- 
rifque incrcdibilia vidcncur, non omnino effe fuppri- 
mcnda, nequc Memorijc Poftcrorum dencganda. 

Ac illaakcra Crcdulicas,quac nonHiftori^,auc Nar- 
rarionibus, fed Arcibus & Opinionibus tribuitur, du- 
plcx crt : Auc cum Artibus ipfis,autcia w Auchoribus in 
Arte nimiiim credimus. Arces ipfa:,qux plus habenc ex 
Phancafia, & Fide, quam ex Raiione, & Demonftra 
lionibus, funt pr^cipue tres, Aflrologia^Namalu Magia, 
^ Alchymia i quarum tamen Fuies non funt ignobilcs. 
Profltctur cnim Aftrologia, Supcriorum in Infcriora 
Influxum & Dominatum recluaere. Magia fibi propo- 
nitNaturalemPhilofophiam, a varietatc Spcculacionu^ 
ad Magnicudinem Opcrum rcuocare. Chymica in fe 
(ufcipit, Partcs Rerum Heterogencas, quas inCorpori- 



3^ 



T>e Augmentu Scientiarum^ 



bus Naturalibus latcnc & implicantur, fepararc &c cx- 
crahcrcj Corporaque ipfa, inquinata depurarc, impc- 
dita liberarc, immatura pcrficcrc. Sed Vix, atque Ra- 
tiones,qua^ duccre putantur ad hos fincs, ram in Thco- 
riaillarum Arcium,quam in Praxi,Errofis, & Nugarutn 
plenx lunt. Ncquc adeo traditio ipfarum, vc plunmum, 
candidaeft,fedArtiiiciis,&Latcbris munita. Chymi- 
cx tamcnhocccrtedcbctur, quod vcre comparari pof- 
fit Agricola: apud .€fopum, qui e vita cxiturus, dixit fi- 
liis, Se illu' ajim magnam Auri^ in Vinea^ nec fatif memini^e 
quo loco , dtfojfam reliquife .- Qui cii.n Vincam dili- 
gcnter Ligombus vbiquc mucrtifTcnt, Aurum quidem 
rcpcrcrunt nuUum j fcd tamcn Vindcmiam infcquentis 
Anni, proptcr foflioncm circa radiccs vitium, tulerunc 
longe vbcrrimam ; fic flrcnui illi Cbymiflarum Labo- 
rcs, & Molimina, circa Auruin conticicndum, haud 
paucis nobilibus Inucntis, & Experimcncis, rum ad rc- 
fcrandam Nacuram,cum ad vfus Vica^ appnme idoncis, 
quafi Faccm acccndcrunc. 

llla autcm Crcduliras, quaeccrcos ScicntiarUm Au- 
thorcSjDidaton^uadam Potcflate muniuit vt cdicanc, 
non Scnatona vc confulanc, ingens damnum Sciencijs 
intulit ; canquam prascipua caufa, qua: cantopcrc illas 
afflixic & dcpreffir, vc abfque mfigni aliquo Augmcnco, 
cxangucs iaccrcnc. Hinc nempc fa(iium cft, vt m Arii- 
bus Mechanicis.primi Inucncorcs paucacxcogitaucrint, 
Tempus rcliqua fupplcucrit, & pcrfcccrit i at in Scicn- 
tij';, primi Authorcslongiflimepcnctrauerint, Tcmpus 
plurima detriucrit, & corrupcric. Sic vidcmus Tor- 
mcntariam,Nauticam, Typographicam, fub initijs im- 
pcrfcdas, & propcmodiim informcs fuifTc, & cxcrccn- 
tibus oncrofas, tcmporis vcr6 progrcffu, cxpolitas, & 
accommodas. At concra Philofbphiie,& Scientia? Ari- 
ftotelis, Platonis,Dcmocriti,Hippocratis, Euclidis, Ar- 
chimcdis,inipfis illis Authoribus vigucrunc, tradu cem- 
^^^_^^_^^^ poris 



LlBER PrIMVS. 



pons (Jcj;cncrurunr, porius & non minimum Iplendo- 
ris amilcrunc : Cuius rci non cll alia racio, quam auod 
in Arabus Mcchanicis, Ingeniamulcorumui vnunico- 
icruntj ui Arnbus, 6c Scicntijs Libcralibus , Ingcnia 
multorumfub vno fuccubucrunt ,- qucm camen ipfum 
fxpcnumcro Scquaccs fui, potius dcprauarunt, quam 
illullrarunt. Vc cnmi Aqua non afccndetaltms-, quam 
Caput Foncis , k quopromanatj itaDodlrinaab Ari- 
llotclcdcducla, Tupra Dodtrinam Anrtotelisnunquam 
aflurgcr. Idcoquc ctfi non difpliccat Rcgula, Oportet 
difcentemcred^re; huictamcn coniungcndum c[\Opor- 
tet um edo^Hrn iudicio fuo Dti. Diicipuli enim debcnc 
Magiilns tcmporariam folum Fidcm,iudiciique fufpcn- 
fionem, doncc pcnitus imbibcrinc Ancs j non auccm 
plcnam Libcrtans ciuracioncm, perpctuamque Ingcnii 
fcruitutem. C>uarc, vc abfoluam hancparrem, hoc can- 
tiam adiiciam ,• Magnis Authoribus fuis fic conttcc Ho- 
nos, vc Auchori Auchorum,& Vcrkatis Parcnci Tcmpoi 
ri, non dcrogenir. • ' 

Explicauimus candcm crcs Do^rinse Intcmpcrics, 
fiuc Morbos i pr^tcr quos nonnulli func, non cam 
Morbi confirmaci,quam viciofiHumorcs 5 qui camcn 
nonadeoocculcifunc, auclaccnccs, quin m multorum 
fenfum, & rcprchcnfioncm incurranc, idcoque ncuti- 
quam pra:termittcndi. 

Horum primus cfl immodicum Studium duorura 
Eicrcmorum , Anriquicatis & Ndiiicatis : Qua in rc 
Tcmporis Fili^ male pacrifTanc : Vc cnim Tempus pro- 
lemdcuorac, (ic hicc fc inuicem, diim Anciquicas nouis 
inuideac Augmcnris, & Nouitas hoti fit contcnca Re- 
ccnciaadiiccrc, nifiVctcraprors^sciimincc, & rciiciar. 
Ccrt^ Confifium Prophct:^ vcra in hHc rc Norma eft : 
Statefufer ^viOi antiqtkU^ ^ yidete ^mamfit yia reSitt^ 
isf bona^ i5f ambulate in ea. Antiquicas cam mcrccur Rc- 
ucrcntiam, vc Homincs aliquandm gradum fiflere, & 
F fupra 



^? 



54- 



T>e Jttgmmtis Scientiarum^ 



fupra cTim ftare debcant,atquc vndcquaque circumfpi- 
ccre, (\wx fit via optiraa: t^uum autem de via ben^ 
conrtiterir, tunc dcmum non rcftitandum, fcd alacriter 
progredicndam. Sane, vt vcrum dicamus, AntiqujtOJ 
feculijluuentw mmdi : Noftra profedto funtAntiqua 
Tcmpora, c^m Mundus iam fcnucrit , non ca , qua: 
computantur ordine rctrogradb, initium fumendo a 
Seculo noftro.. 

Alius Error e pribri oriundus, cft Sufpicio quxdam 
& Diffidcntia, quae nihil nunc pofTc inucniri autii- 
mat, quo Mundus tain diii carcrc potuic •. ac fi illa Ob- 
ie6tio conueniretergd Tcmpus, qua Lucianus impctic 
Iouem,cxterofquc Ethnicorum Dcos : Miratur enim^ 
cur tot olim genuerint Liberos^ nuHos autem fuo Seculo ? 
interrogat§j iocansy ecquidSeptuagenarij iam ejTent^ lege 
Pappia contra Senum Nuptiojlata conflri6ii? fic vidcn- 
tur Homincs fubucrcri, nc Tcmpus cffoetum iam fadu 
fit,& ad Ccncrationcn) incptum. Quin potius Leuitas 
Hominum, aiquc Inconflantia, hinc optimeperfpici 
poteft, qui doncc rcs ahqua pcrfcda fit, cam mirantur 
ficri pofTe j poftquam fada femel eft, itcrum miran- 
tur cam iam pridcm fadam non fuifrc. Ica Alexandri 
Expcditio in Afiam, habita cftinitio, pro vafto, & ar- 
duo admodum Ncgotio j quam tamcn poftca piacuic 
Liuioin tantum clcuare, vt diccrct de Alcxandro, Nil 
aliud quam bem attjki cU yana contemnere. Idem Co- 
lumbo eucnit circaOccidcntalcm Nauigationcm. Scd 
in Rcbus Intcllcdualibus, hoc fit multb frequentius, 
vti viderceftin plerifquc Propofitionibus apud Eucli- 
dcm, qua: antequam dcmonftrcntur, miras vidcntur,& 
quibus quis non facilc afrcnfcrit j poft Dcmonftratio- 
nem autcm faftam, arripit cas Mcns pcr Rctradioncm 
quandam (vt loquunturlurcconfulti; tanquamante 
pcrfpcdas & cognitas* 

Alius Error fuperiori afEnis, eft corum, qui omnium 

Sedarum, 



L I B E R P R I M V S. 



Scvftjrum, arquc H.vrcfium vcrerum , pollquam ex- 
cufl.c hiillcnc, & vcncilatcT, opcimam fcmpcr obtinu- 
iflc, pollhabitis aliis, cxilbmanc. Itaquc pucanc, fi 
c]uis dc intcgro inltitucrec inquiiitionem , &: examen, 
non pollcc non incidcre in aliquas cx reicdlis Opinio- 
nibus, (3c poll rcicdioncm amiilis, &: oblitcratis : quafi 
vcrb Multitudo, auc ctiam Sapicntcs Muititudinis de- 
liiucndx gratia, non illud {xps probarint, quod po- 
pularc magis, atquc Icue fir, quam quod ioiidum, 
arqucalteradiccs agcns. Tempus {iquidem fimilc cft 
Fluuio, qui leuia, arqiie inflata ad nos dcuchit, folida 
aurem, & pondus habcntia fubmcrgit. 

AliusErrorarcIiquis diucrfus, cltpra:maruraacque 
protcrua Rcdudio Dodrinarum in Artcs, & Mc- 
thodos ; quod cum fit, picrunauc Scicntia auc pa- 
rum, auc nihil proficir. Nimirum vt Ephcbi, poft- 
quam Membra & Lineamenta corporis ipforum, pcr- 
•tedeclformatafunt, vixampliuscrercunc: fic Scicn- 
tia quamdiuin Aphonfmos, 6c Obferuationcs fpargi- 
cur,crcfcercpotefl, &exurgcrc; fcd Mcthodis fcmel 
circumfcripta, &conclufa,cxpoIiriforfan & illuftrari, 
autad Vfus Humanos cdolari potcft, non autcm porrb 
molcaugcri. 

Alius Error fucccdens ipfi, qucm poftrcmb notaui- 
mus, eft, quod poft fingulas Sciencias, & Artes, fuas in 
Clafles diftributas, moxaplcrifque, Vniucrfali rcrum 
cognitioni, & Philofophias Primas renunciaturj quod 
quidcm profcdlui Dodrinarum inimicillimucft. Pro- 
fpcdationcs fiunt e Turribu!;,aut Locis praealris, & im- 
poflibile eft, vt quis cxpiorct,remotiorcs,iateriorcfquc 
Scicntiae alicuius panes , fi ftct fuper Plano eiufdcm 
Scicnti2e,ncque Altioris Scicnciae veluti Speculam con- 
fcendat. 

Alius Error fluit cx nimia Reuercntia, & quafi Ado- 

rationc Intellcaiis Humani ; vndc Homines abduxcrc 

F i fe 



4-5 



3^ 



T>e Augmentis ScientiarunL^ 



fe e ConrcmplationcNaturx, arquc ab Expericntia, in 
propn js Meditationibus, & Ingenij Commcntis, fuf- 
que dequc volutantcs. Csetcrum prxclaros hos Opi- 
natores, &: (fi ita loqui licct) Intcllcdualiftas , qui ta- 
men pro maxime Sublimibus, & Diuinis Philoiophis 
haben (olent, rcde Heraclitus pcrftrinxit,How/«^;, in- 
c^uiuqimrunt FeritatemmMicrocofmiffem; noninMim- 
do maiori. Rcfpuunt cnim quafi Abecedarium Natu- 
XX, Primumqucin Operibus diuinis tyrocinium jquod 
fi non facerentjpotuifTcnt forcafse gradatim & fenfim, 
poll Litcras fimphces,& deinceps Syliabas,adTextum 
& volumcn ipfum Creaturarum cxpedite Icgendum 
afccndere. Atilli contra,iugi mentis agitationc,vrgent 
& tanquam inuocant fuos Gcnios» vt vaticincntur cis, 
edantqjOracula,quibusmerito&fuauiterdecipmntur. 
Aliub Error huicpoftcriorifinitimus cft,quod homi- 
ncs fxpiiis imbuant, & inficiant Mcdicationcs, & Do- 
drinas fuas,Opinionibus quibufda, &conceptib'pro- 
prijs, quQs potiflimum in Admirationc habcntjaut Ar- 
tibus, quib'maxime addidli, & confecratifunt; cxtcra 
omnia illis dcliciis inficicntes,6s: quafi intingentcs,licct 
Fucoadmodum fallaci.Sic fu^Philofophia^immifcuic 
Plato ThcoIogiam,Ariftotclcs Logica,fecunda Schola 
PIatonis,(Procr fcihcct & rcIiqui)Mathcmaticas. Iftas 
enim Artes folcbantilli,tanquaFiliolos fuos Primogc- 
nitos fuauiari.AtChymici cpaucisExpcrimcntii,adFo- 
culu & Fornace,noua Philofophia excuderut.Et Gilbcr- 
c' Popularis noftcr,PhiIofophiaaIiacxMagnetccIicuit. 
Sic Ciccro, cum varias opiniones denatura Animas rc- 
cenfens,tandein Muficuincidi(Ict,qui Anima effe Har- 
monia ftatuebat,faccte dixit, Hicab artefua non recefit. 
Scd dehocgen*Errorib',appofite,& prudenterjait Ari- 
ftioteles, §}ujt rej^icimtadpauca^efacilipronunciant. 

Alius Error elt Impaticntia Dubitandi, & coeca Fc- 
ftinatio Dccernendi,abfqi dcbita,& adulta Sufpenfione 

ludicii. 



1 B ER 



Pr 



M VS. 



57 



ludidj.Nam Biuium Contemplacionis, n6 cft diilimilc 
Biuio Adionisjci Veteribus fepius mcmoraco ; cuius al- 
tcra via,inicio plana dc facilis erat,finc aucc imperuiaj al- 
tcra ingredicnti a(pera crac,& cofragofa, vbi paulo pro- 
ce(reris,expedica,& .rc]uabili.s : Haud fecus in Contem- 
plationibus,fi quis a certis ordiatur,in dubia dcfinet ; im 
adubijs incipiat, caquc aliquandiu patienter tolcrct, iu 
ccrtis cxicum repcriet. 

Similis Error rcoiteadit in modo tradcndi Dodrina, 
qui,vt pIurimLim,cftImpcrio(us & Magi(lralis,n6 Inge- 

nuus & liberalis iita<iemumcompo{ltUS,Vtpotius Flde 

imperct, quam Examini fubiiciatur. Nt>i\ negauerira in 
(ummariis Libcllis, ad Praxim deftinatis, hanc fdrmula 
fcnbcndirctincripo(re, vcrum in iuftis Tradlatibus dc 
Scientiis vtrumqucExtrcmu vitandu cenfeo, tam Vcllei 
EpicurcijUil tam metuentis, quam Nc dubitarc dc rc ali- 
qua viderctur ; quam Socratis, & Acadcmix, Omniain 
dubio rclinqucntium. Candori potius ftudcndum, 
Refquc maiore aut minore conccntionc tradcnda;, 
prout Rationum momcntis parcius, aut plcnius finc 
probat^. 

Alii Errores funt in Scopis,quos Homincs prasfigunt 
(ibi,& in quos Conatus fuos,& Laborcs dirigunt.Cum 
cnim diligentiores Litcrarum Goryphasi^ad id collimarc 
dcbcant prarcipue, vc Arti quam profitcntur , aliquid 
prxclarum adiiciant j hi contrain lecundis tanrummo- 
do confiftcrc fat habent ; vcl fubtilis Interpretis,vel An- 
tagonift*E vchemcntis & ncruofi, vcl methodici Abbrc- 
uiatoris nomen ambientcs : vnde Reditus & Vcdiga- 
lia Scientiarum augcri pofTunt, Patrimonium &c Fun- 
dus minime. 

Omnium autem grauiflimus Error in Deuiatione ab 
vltimoDodrinarumFine confiftir. Appctunt cnim 
Homines Scientiam, aliiex infiia Curiofltate, Sc irre- 
quieta j alij Animi causa, & dciccStationis j alii Exiftj- 

mationis 



^6 



T>e Aiigmentu Scientiarmi-i 



mationisgratia; aliiContentionis crgo, atque vt in 
DifTercndo fuperiores fint ; plcrique proptcr Lucrum 
& Vi£lum i Pauciffimi, vt Donum Rationis diuinitus 
datum,in vfus humani gcneris impendant. Plane,qua- 
fl in Doclrina quicreretur Ledulus, inquotumultu- 
ans Ingenium, & i^ftuans requicfccret ; aut Xyftus 
fiue Porticus, in quo Animus deambularetliber, & va- 
gustaut Turrisalta, & edita,dcqua Mens ambitiofa, 
& fupcrba dcfpedarct 5 aut Arx, & Propugnaculum ad 
Contcntiones, & Pr^lia ; aut OflScina ad qua:ftum, & 
mcrcatum j Et non potiiis locuplcs Armarium, & Ga- 
zophylaciumjadOpiticisrcrumomnium Gloriam, & 
VitxHumanasSubfidium. Hoc enimillud cft, quod 
rcucra Dodrinam, atque Artes condecorarct, & attol- 
lcrct, fi Contemplatio, & Adio, ardtiorc quam adhuc 
vinculo copularentur. Quje ccrte Coniundlio talis fo- 
ret,qualis cft fupremorum duorum Planctaru Syfygia, 
c^m Saturnus Quietis, & Contemplationis Dux, cutn 
louc Duce Socictatis, Agcndiquc confpirct. Quanquam 
ciim de Praiij atquc A(^onc loquor, nullo modo ad 
Dodlrinam Profcflbriam, & Lucrofam innuo : Nequc 
enim mefugit, quantopere hoc ipfiim, Progrcflioncm 
Dodrinas, & Amplificationcm morcmr ; pcrinde qui- 
dcm vc Aureum Malum, antc Oculos Atalant^e proic- 
6tum,quodvttolIat,dum fleditfc, Curfus iatercaim- 
pcdimr ; 

Declinat curfiu^ Aurum^ looluhile toUit. 
Nequc rursus mihi in animo cft, quod de Socrate di- 
dum crat, Philofophim deuocare de Coelo, yt tantum- 
modb rverfaretur in Terru-, hoc cft, Phyficam fcponi, 
vt Moralis Philofophia, & Politica celebrarcwr fola : 
fed qucmadmodum Ccelam & Terra fimul conlpi- 
rant, & confcntiunt, ad Hominum tuendam vitam, 
atque iuuandam j ita fane hic Finis efTe dcbet vcriufq; 
Philofophix, vircic(ais vanis fpeculationibus,& quic- 
^ " quid 



L I B E R P R I M V Si 



19 



quidinane, acfteriJeeft, conferueturquiccjuid folidu 
ell-,acfrud:uorumj vc hoc pado, Scientianonfittan- 
quam Scortum,ad VoIupcatem,aut tanquam Ancilla, 
ad cjuxftum ; fed tanquam Spon(a,ad Generacionem, 
Fruclum, atque Solatium honcftum. 

lam expiicaflc vidcor, & cjuafi Diflcdlionc quadam 
aperuilTe, vitiofos illos Humorcs, auc faltcm eorum 
prxcipuos, qui non folum obrtitcrcprofcdlui Liccra- 
rum , vcrum eciam culpandis ijfdcm anfam dedere. 
Quodquidem Ci nimisadviuumfeccrim ,.racminiile 
o^onctyFidelia "pulmra amantu,Jed dolofa Ofcula malig- 
nantU. Vcciinque, hoc ccrtc mihi vicieoraflccutus vt 
mcrcarfidcm in fcqucnti praeconio, cum in fupcriori 
Cenfuratam hbcrc egerim. ; Nctjuc camen ia animo 
cft mihij Pancgyricum Liccrahim fcribere, auc Hym- 
num Mufis prcecinerc, hcct fordcan diii lam fir, 
exquo Sacraearumritecelcbratafinc: fed confilium 
eft abfque Pigmentis, & Hypei;bolis, vcrum dodlrinjE 
contra ahas rcs Pondus, cxcipcrc & perpendcrc,Ycrum- 
quecius Valorcm & Prcciumi ci Tcftiiponijs Djutnis 
arqueHumaniscxquirere. ^.: :'. . ufjui. . i - ' 
Primb igitur qu^eramus Dignitatcm Scicritiae in Ar- 
chctypo , fiue Exemplari ; id cft, in Atcributis, atque 
AdtisDci, quatenusreuelanturHomint, &iobrie in- 
dagari poflunt. Qua in rc, no&.compctic appcllacio 
Dodrina:, cum omnis Doc^iriria fic Scicncia acquifita ; j 
nulla autcm Cognitio in Deo acquifita eft, fcd Ongi- 
nalis. Itaqiic aliudqua:rcndiimcftnoiTicti,.S^^/>»r/.^ 
fcilicec, vc facras Scripcuras eam indigecant. ' : 

Sic autcm fe rcs habct : In opcribus Crcatiohis, du~ 
pliccm Virtutis Diuinx Emanationem vidcmus , qua- 
rum vna ad Potcntiara refertur> altcra ad Sapientiam: 
Illa prxcipue cernitur in crcaflda Mole Maceric, \\xc 
in Pulchritudinc Formas difponcnda. Hoc pofi'-o 
notandum cfti nihil in Creacioriis Hiftori^ obftare, 

quin 



T>e Augmentu ScientiarurrLj 



quin fucrit confufa illa CgeII Terr^que MafTa , & Ma- 
tcria, vnico temporis momento crcata ; cui tamcn dif^ 
poncndiE,digcrendaEquc fex dics fucrunt attributiradcb 
fignanter Dcus Opera Potcntia^, ac Sapicnti^c difcrimi- 
nauit. Cui accedit, quod dcMatcrije Creatione, mc- 
mori^Eproditum ndn fit, dixiffe Dcumj Fiat Calum (^ 
Terra, ficut de fcqucntibus opcribus didum efl ; fcd 
nude atquc adlualiter, Dew creauit Cmlum^^ Terram : 
itavt Matcria vidcatur, tanquam Manu facta, For- 
mx vcrb Introdudio flilum habeat Lcgis , aut De- 
cretl 

PergamusaDco ad Angelos, quomm Natura dig- 
natione efl Deo proxima. Videmus in Ordinibus An- 
gelorum ( quateniii fidcs adhibenda Coelefli illi Hie- 
rarchix,quae Dionyfij Areopagita: nominecuulgatur) 
primum locum obtincrc Seraphim , Angelos fcilicec 
Amoris ifecundum Cherubim, Angclos Ulummationis} 
tcrtium autcm Locum, & (cqucntes iThranifyPrincipO' 
hif, cjctcrifquc Angelis Poccntiac, & MmUlcrij conce- 
di tvtcxhoc ipfo ordincyac diftributioneclarum fit, 
Angdos Scicnti^E, & lUuminationis, Angclis Impcrij 
& Potcntiac prarponi. . 

A Spiritibus, &IntcIIigcntijs,adFormas Scnfibiles 
&Matcriatas dcfccndentcs, lcgimus primam Forma- 
rum crcatarum fuifTc Luccm j quae in Naturalibus & 
Corporeis, Scicmia: inSpiricualibus atquclncorporcis 
rcfponder. 

SicinDifhibutionc Dicrum, vidcmus Diem, qua 
requicuit Dcus, & contcmplatus cft Opcra fua, benc- 
diaam fuiffc fupra omnes Dics, quibus crcata cft, & 
difpofita Fabrica Vnioerfi. 

Poft Cfcationcm abfolutam, Jcgimus Homincm 
collocari in Paradifb,vt illic opcraretur : quod quidcm 
Opus,aIiudcfre nonpDtcrat, quam qualepcrtjncc ad 
ContcmplaBdum j hoccft, cuiuliFinis, non ad Ne- 

cefTirarem 



I B E R 



Pr 



I M V S. 



41 



ccllitacem alic{uam,(cd ad Dcledadoncm, & Adiuira- 
ccm fine Molellia, rcferri pollk : cum eiiim tunc tcm- 
poris, nulh potueric elfe Creacur.x Rcludacio, nullus 
J}(({or yuhiis, ncccfTario (equitur Avliioncs Humanas, 
ad Voluptatcm, ^- Contemplacionem, nonad Labo- 
rcm, auc Opus comparacas fuifTc. Rursus prim.THo- 
minis Ac1iones,c]uas in Paradifo cxercuit, duas fumma- 
rias Scicntur parces complexa; funt : Hx cranc,Infpcdio 
Crcacurarum, <&: Impoficio Nominum. Nam Sciencia 
illa, quxLapfum incroduxic(quod&:antcmonuimus) 
noncracNamralis Scicncia circa Creaturas, fed Mora- 
lis Scicntia de Bono & Malo ; cx hac iuppontione, 
quod Dci Mandata, auc Vecica, non clTenc Principia 
Boni «Sc Mali , fcd quod alias habercnc illa Originci j 
quorum cognicioncraaffcdlauic Homo, fcihc?cc vc co- 
taliteraDeo deficeret, &fibiipfi,fuoquearbicriopror- 
fus inniccretur. 

Vcniamus ad ca, quas flatim pofl Lapfum ccntigcre. 
Videmus ( vc innumera funt Sacrarum Sctipcurarum 
Myfteria, falua fempcr vcricaceHiftorica &: Licerali) 
imaginem duarum Vitarum,ContempIatiuiE nimirum 
&: Actiux,in Perfonis Abelis & Caini,inqueeorum in- 
ftitutis, & primitiuis viuendi Racionibus delineatam : 
Quorum alter Paftor erat (qui propcer Otium & Quie- 
ccm, libcrumqucCoeli Afpeftum, Typus ett y/itx The- 
orics ) alcer Agricola ( laboribus fcilicec facigacus, & 
afpcdu in Tcrram defi?ius.) Vbi ccrnerc eft, Fauorem, 
Elcdionemquc Diuinam, ad Paftorem accclfinie, non 
adAgricoIam. 

Sic ance Diluuium, Sacri Fafti, inccr pauciffima,quae 
dccofeculomemcrantur, dignatifunt mcmorisepro- 
dere, Inuencorcs Mufica;, acque Operum mccallico- 
rum. Sequenti Scculo poft Diluuium, grauiflima 
pGena, qua Deus Humanam Supcrbiam vltus eft, 
fuic Confufio Linguarum, qua Dodtrinas liberum 
G Com- 



+^ 



T>e Augmentu Scientiarum-) 



Commercium, 6cliterarLimad inuiccm Gommunica- 
cio maxime intcrclufa cft. 

Dcfcendamus ad Mofem Legis-latorcm, & primum 
Dci ^'otarium, quem Scriptura: ornanc hoc elogiOj 
quod gnarw i^ peritus ejfetOmnis dofmm ^gyptiorum. 
Qnx quidcm Gensinter vetuftiflimas Mundi Scholas 
numeratur. Sicenim Platoinducitv^gyptium Sacer- 
dotem diccntcm Soloni-, Vos Grfeci Jemper Puerieflisj 
nuUam yel Scientiam Antiquitatis, Del Antiquitatem Sci- 
enti^ habentes. Pcrluftrcmus Ca^rcmoniaiem Legem 
Mofis, repcricmufque praccer Chnfti Prcfiguracioncm, 
Diftindioncm populi Dci a Gcncibus, Lxercitium 
Obcdientias,aliofqucciufdcmLegis Vfus facros, non- 
nullos dodiflimorum Rabbinorum, haud inutilem 
circa eam nauafle opcram, vt (edulo cruerenr, quan- 
doquc Naruraicm j quandoquc Moralcm Senfum Ca;- 
rcmoniarum, & Rituum. Excmph gratia, vbi dc 
Lcpra dicitur, Si effloruerit difcurrens Lepra^ Homo 
mundm er:it,^nonrecludetur:, fn caro yiua in eo erit^ 
immunditicc condemnahitur, ^ ad Scuerdotis arbitrium 
leparabitur. Ex hac Lcge coUigit vnus corum Axi- 
oma in Natura ; Putrcdinem peftilentiorem effc, ante, 
quam pofl Maturitatem. Alius Moralc Documcn- 
tum clicit, Uomines flagitijs yndique coopertos , mi- 
niis conumpere publicos mores, quam mediocriter, iSf" e.x 
parte tantiim malos : adco vc cx hoc, & fimili- 
bus locis cius Lcgis, priEtcr Scnfum Thcologicum, 
haud pauca ad Philofophiam Spcdantia Spargi 
vidcantur. 

Si quis ctiam cximium illum lobi Librum di- 
ligenter cuolucrit, plcnum cum, & tanquamgra- 
uidum, Naturalis PhilofophiiE Myftcriis dcprciicn- 
det. Excmph gratia j circa Cofmographiam, &Ro- 
tunditatcra Tcrras, illo loco, G}ui extendit Aquilo- 
nem fuper yacuum, ^ appendit terramfliper nihilum. 

Vbi 



L I B E R P R I M V S. 



Vbi penfilis Tcrra, Polus Ardticus, & Coeli conucxi- 
cas in cxtimis, haud obfcure infinuantur. Rursus circa 
AftronomiamA' Artcrirmos,iilis yethis,Spiritnf eiw cn- 
lurnitCalos, iy objletricante tnanu eiw ednftiu eU Coluber 
tortuofur Ec alio loco, Nunquid coniungere loalebu- tni- 
cantesftcUaj PleiadiU, autgyrum ArShuri poteris difipare ? 
vbi immota contiguratio ftcllarum Fixarum, paribus 
interualiii fcmper inccr fe diftantium , cle^antiffimc 
defcribitur. Item alio loco, §^i facit Ar6lurum ^ ^ 
Oriorui^ i^f HyadUi\ ij' InterioraAuftri. Vbi icerum in- 
nuic dcprcfljoncm Antarcflici Poii, eamquc dcfiCTnac 
nomine /«?cr/()r«w^«/?n,quia Auftrales llellse noitro 
Hcmilph^Erio non cernuntur. Circa gencratio 
ncm Animalium : Annon ficut lac mulfiUi me^isf fcut 
cafeum coagulaUi me^ &c ? Circa rcm Metallicam, Hor- 
bet Argentim yenarum fuarum principia, isf Auro locm eU 
in quo confatur, Ferrum de terra toHitur, cr Lapif folutui 
calore in <es Ipertitur. Ec fequcntia in eodcm Capice. 

Pariccr & in Pcrfbna Regis Salomonis , videmus 
Donum Sapiencix, tum in Petitione ipfius , tum in 
Conccflione Diuina, omnibus terrenac , &: temporalis 
Felicicacis Bonis prdacum. Virtucc cuius Donij & 
Conccflionis, Salomon egregi^ inftrudus, non folum 
fcripfitinfigncs illasParabolas, fiuc Aphorifmos de 
Diuina, acquc Morali Philofophi^i j verum etiam com- 
pofuic Nacuralem Hiftoriam omnium Vcgetabilium, 
A cedrofuper montem^ "^fq^ ^ mufcum fuper murum^ 
(qui nihil cft aliud, quam Rudimencum planc^, Pucrc- 
dmis &: Herbx Medium) Omniumqueeciam, qua:re- 
fpiranr, &: mouencur. Imb idem Rex Salomon,quam- 
uis cxcellueric Opibus , Magnificcncia ^dificiorum, 
Clafle, Famulicio, Nommis celebritatc, & reliquis qua: 
ad gloriam pertinent, nihil tamen,cxifto Glori^fcgete, 
fibi ipfi decerpit, aucafTamitjprajtcrDecusInquircn- 
di, & Inucniendi vcritatem. Sic enim difcrte aic j Glo- 
G 2. ria 



4-? 



44. 



T>e Augmentu Sckntmum^ 



riii Dei cli celare <-verbim, ^ gJoria Regis inueftigare fer- 
monem. Ac fiDiuina Maicltas innoxioillo, & bcnc- 
uolo pucrorum Ludo dclcd:arctur, qui ideo f c abfcon- 
duntjVCinuenianmr ; quafiqueetiamnihilcflethono- 
rificeutiub Regibus, quam Dei CoUuforcs efTc in eo- 
dem Ludo j pra^fcrtim ciim tot Ingcnijs imperent, tan- 
tarque opcsprasftohabcant, quibus omnis Secreti lu- 
uclhgaiio aWolui poflit. 

Nccvero alitcr hxc difpenfauit Deus, poftquam 
Saluatornofterinmundura vcniflct, llle cnim prius, 
potcntiam oftcndit fuam, in profliganda ignorantia, 
vbi cum Dodioribus, & Saccrdotibus difTcrcrct in 
Tcmplo, quam in fubiuganda Natura , tot & tantis 
cditis Miracuiis. Aducntus quoquc Spiritus Sandti, 
praecipue adumbratuSjatquccxprcfTusfuitin fimilitu- 
duic, ac Dono Linguarum, quse funt duntaxat Vehi- 
mla Scienti». 

Itain fchgcndis illis Inftnimfcntis qua: adhibuitDcus 
ad fidcm difTcminandam , mitio f^omincs icuocauic 
plane indo(Sbos, & ilUccratos, prxtcrquam quod Spi- 
riius Sandli AfBatu inftrudti fuifTcnt; quo cuidentius 
Virtutem fuam Immediatam, & Diuinam declararet, 
omnemqucHumanaSapientiam dcprimcret. Quam- 
primum autcm Confihum fuum in hac parte pcrim- 
plctum effcc, mox in proxima Succcffione Tcmpo- 
rum, Diuinam Voritatcm fuam, ahjs Dodrinis vcluti 
pediffcquis comitatam, inMundumimmifit. Itaquc 
D. Pauh Calamus, (quiintcr Apoftolos folus litcratus 
fiiit) in Scripturis Noui Tcftamenti, pra^cipue a Deo 
adhibitus efi 

Sic &: nouimus complurcs ex antiquis Epifcopis & 
Patribus, cgrcgie fuifTcin omniEthnicorum Eruditio- 
nc vcrfatos. Adcb vt Edidtum IuIiani,quo cautum cft, 
nc Chriftiani ad Scholas , & Gymnafia mittcrentur, 
pcrniciofior machina, ad cxpugnandara Fidcm Chri- 

ftianam, 



•LlBER PrIMVS. 



4? 



llianam, qaarn crucnra: Supcriorum ImpcrdrorumPcr- 
fccunoncs,habitum Fuciic. Ncquc Grcgoriipnm.t,Epi- 
(copiRomani (cxccra viri egregii) yEmulario, dc In- 
uidcnna, qui Echnicorum Auchorum, <Sc Antiquiracum 
mcmoriam obhccrarc rtudebac, in bonam parccm,ec- 
iam apud viros pios, accepra efl:. Quinimo fola Chri- 
llianaEcclefia, inccrlnundacioncs Scycharum a PJagis 
SGpccucrionahbus, &c Saraccnorum ab Oricncalibus, 
prcciolas gencilis Erudicionis Rcliquias, iam-iam fundi- 
cus pcncuras, finu & gremio iuo confcruauiL Nuper 
cciam incucri hccc Ic(uicas, ( qui parcim rtudio proprio, 
parcim cx armulacionc Aducrlariorum, Liccris ftrcnue 
mcubucrunc) quancumfubfidij, viriumquc, Romanac 
Scdi reparandar, & Itabihenda: actulerinc. 

Quarc vc abfoluam hanc Parttfm, duo funtpr^cipua 
Officia,&:Miniftcria,pneccr Ornacum, &c IUuftracio- 
ncm, quae pKlci Rchgioniquc humaniorcs Liccra: pcr- 
foluunr. Vnum, quod cfficacia finc Incitiimcnta, ad 
DiuinamGloriamcxaltandam,& celcbrartdam : ficuc 
enimPfalmi, & aUx Scripturae, crcbro dofs inliitantad 
Concemplationcm, Prsedicationemque magnificorum, 
&: admirabihum Opcrum Dei j ita, fi tantum in co- 
rumfpeciecxccrna, lic vt fcnfibus noftris fe exhibcnr, 
haTcremus; eandem faccrcmus iniuriam Maieftati diui- 
n.c, ac fi de Opulcntia, & copia nobiliffimi Gcmmarii, 
cx iis qu^ palam cxponunturinperguIa,iudicaremus. 
Altcrum, quod fingularc Rcmcdium, Antidotumquc 
exhibeat Philofophia, contra Infidchtatcm M Errores. 
NamSaluator nofterinquit, Erratii nefiiemes Scriptu- 
mtf PotentiamDei. Vbi duos Libros, ncin Errorcs 
incidamus, proponic nobis cuoluendos : primo Volu^ 
mcn Scripturarum,qu£E Voluntaceiti Dci^ dein Volu- 
men Crcaturarum, quas Potciiciam reuelanc : Quorum 
poftcrior, vcluci Glauis cft prioris, non foliim Intel- 
kaum noftrumapcriens, ad genuinam Scripturarum 

Mcntem, 



4^ 



T>e Augmentu Sckntiarum^ 



Mentcm, cx generalibus Rcgulis Rationis, & Lecribus 
Sermonis expromendam ,- Sed porro etiam priecipue 
Fidcm noftram rcferans, vt in feriam ingrediamurOm- 
nipotenti^ Diuin^e Meditationcm, cuius Charad:cres 
maximeinfculpti cius Operibus, & incifi funt. Tan- 
tum de Diuinis Tcftimoniis, ac ludiciis, proveraDig- 
nitatc,& PrctioDodrin^, di<flum fit. 

Quantum ad Humana Tcftimonia, & Argumenta, 
tam latusaperitur Campus, vt inTradatu liocbreui, 
& preflb, delcaum potius adhiberc dccear, ^uam copi^ 
anl. Primo itaquc Summus apud Ethnicos Honoris 
Gradusfuit, Diuinam Vcnerationem, Cukumque con- 
lequi : ( Quod quidem Chriflianis cft tanquim Frudus 
vetitus Nunc vcro loquimur feparatim dc ludiciis 
Humanis. Itaqucf vt coepimus diccre ) apud Ethnicos 
illequem Crxci Apotheo/n,Lmni Relatiartem inter dL 
uos vocarum, Suprcmus Honor fuit, qui Homini ab 
Hominctribuipofrcc : prcfcnim vbi non cxDccrcco 
autEdiaoaliquo Impcrij ( vt C^faribusapudRoma' 
nos) fedexOpinioncHominum, &Fide inccrna,vl- 
trodcfcrretur. Cuius HonoristamcxceIfI,Gradusqui- 
dam erat, Et Tcrminus mcdius. Quippc fupra Huma- 
nos Honores, Heroici numcrabantur, & Diuini ; in 
quorum dilbributionc hunc ordinem tcnucrc Vetercs 
Rcrumpub. conditorcs, Lcgiflatorcs, Tyrannicid^, 
Patres Patri^, quiquc inrcbus ciuilibus optim^ mcm- 
crunt,uifigniti func tituIoHcroum tant{im, autScmi- 
dcorum, quales fucrc Thefeuf, Minos, Romulm, cx^ 
teriquc : Ex alicra Partc, Inucntorcs & Authorcs noua- 
rum Artium, quiquc Vitam Humanam nouis Com- 
modis, & Acccflionibus dotarunt, fcmper confecraci 
funtinter Deos ipfos Maiorcs, quod Cereri, Baccba, 
Mercurio, ApUini, & alijs contigit. Quod cert^ jurc 
&fanocumiudiciofa(aumcft. Nam priorum Bcnc- 
mcrita mcraVnius ^tatis, aut Nationis iimircs, fcr^ 

cocrcentur: 



L 1 B E R P R I M V S. 



47 



coerccntur; nec abfirailia func Imbribus ccfnpefti- 
uis, & bcnignis, qui quamuis frugiteri fuu, arquc op- 
rabiles, tamcn pro illa Tempelhcc tantum, qua deci- 
dunc, acquepro Amplitudinc Tradus Tcrrx,quamir- 
nganr, vnlcs funr ; Poltcriorum vcrb Beneticia, vc ip- 
liui Solis, & CoElellmm Munera, Tcmporibus perpc- 
iu3,Locis infiuicafunc :Illa rursus,cumconccncionCj 
& pcrcurbacionc, vc plurimum coniuncta func; ha:c 
habenc vsrum Charad:crem Dminx P xicimx^ vcni- 
iimqucin aufci lcyji, abfqueiumultu, aucltrcpicu. 

NcqucfancDodrinx Vlcritum in Ciuilibus ^in 
rcprimendis Incommcdis, quse Homo Homini in- 
fcrc, mulcum cedic ilh alccri, in Aiblcaandis Huma- 
nis Kcceflltatibus, qua: ab ip^a Nacura imponuntur. 
Atque hoc genus Meriti, optime adumbratum fuit 
fub illa HcH Narrarionc, dcThcatro Orphci ;vbi fin- 
gulx Beftix, Auefquecongregatx funt, qua: Appcti- 
ruum fuorum innatorum immcmorcs, Prxdx, Ludij 
Pugnx, amiceplacideque vna llctcre, Cyiharx coa- 
ccucu, &ruauita[c cnprx. Cu us Sonus vbiautccfla- 
ret, auc maiorifoniru obrueietur, omncs illicb Ani- 
mantcsad ingeniumredibanr, Quain Fdbjlaelegan-' 
ter^crcribuncur Ingcnia, & Morcs Hominum, qui 
variisj & mdomitis cupiditatibua agitaiirurjLucrijLi- 
bidinis,Vindidx:qui camen quamdiu Aurcs prsbenr, 
Proeccptis & Suafionibus Rcligionis, Legum, Magi- 
ftrorum, in Libris, Scrmonibus, & Concionibus,elo- 
quenter,& fuauitermoduIantibus,tam dmPaccmco- 
lunt, & rocietacem ; Sinilh fileanc.aut Sediciones,& 
Tumukus obftrepant, omnia difliliunt, & in Anar- 
chiam, arquc Confulionem rclabuntur. 

Sedcnimhoc clariuscernitur, cum Regcsipfi, aut 
Magnatcs,aut Prifeclicruditionc prxditifint. Vtvc 
cnim fuisaddiclus nim'jLim Partibus videatur, qui 
dixit, Tum demum Rejp. fore felices^(um am Philofophi 

rcgnantj 



+8 



T>e Jugmentts Scientiaruni-> 

regnant,aut Rf^es philofophantur i Hoc tamcn cxperi- 
cncia notura elt, fub eruditis Principibus, & Cullo- 
dibus Reip. fecula raaxime felicia fuilTe. Quamuis 
cnira Rcgcs ipfi, luos habcant Errores & Vitia, AfFe- 
dibus fcilicet & prauis confuctudinibus pro more 
cxtcrorura Hominum obnoxii j tamen Dodlrinarum 
fi acccdat Lumcn, anticipat^ qua:dam Notioncs, Rc- 
ligionis, Prudentiae,Honcftatis,rctincnt eos, & abom- 
ni pr^cipiti, & immedicabili ExcefTu, &c Errorc refra:- 
nant j Aurem fempcr vellentcs,ctiam cum Confiliarii, 
& Domcftici filent. Quin Scnatorcs ipfi, 6c Confilia- 
rii, qui Litcris cxculti funt, Solidioribus innituntur 
Prmcjpiis, qaam qui ab Expcricntia tantum cdodi 
funt j illis cx longinquo profpicicntibus Pcricula, 5c 
mature propulfantibus,cum ifti tantum cxpropinquo, 
& cominiis lapianr, nihil vidcntcs nifl quod imminet, 
& tunc dcmum Agilitatc Ingcnii fui,fcinipfo Pcricu- 
lorum articulo, cxpedirc, & cripcrc pofTc confidcntcs. 
Quac Fclicitas Tcmporum fub cruditis Principibus 
f vt icmper brcuitati Studcam, adhibcnsnon ni/i lc- 
diffimaqu^queExcmpla, & maximc illuftria) prse- 
cipuc cernitur eom Seculo, quod a Morte Domitiani 
Impcratoris, vfqucad Impcrmm Commodi dcfluxitj 
Succcflioncm fex Principum cruditorum,autccrtc cru- 
ditioni impcnse fauentium, compledente j omnium- 
quc, < fi tcmporalia Bona ipc£kem\is ) quse vnquam 
vidit Roma, cotius Orbis tunc Epirome, longc flo- 
rcntiffimo. Id quod Domitiano, pridicciusdici, quo 
intcrfcdus cftjinSomnisprsmonftratum crat. Quip- 
pequi vidcrc vifus cft, Caput aureum fbi pone ceruicem 
emtumefe.-Quod fane vaticinium, Aurcis illisfubfc- 
qucntibusSccuIis,adimplcturacft,- Dcquibus figilla- 
tim fcd brcuiflimc vcrbafaciam. 

Nerua Vir dodus fiiit, .Apollonij illius Pytha- 
gorei Familiaris, & quafl Difcipulus, qui ctiam 
fere 



L I B E R P R IM V S. 



+9 



fere cxpirauic, in Vcrfu illo Homcri, 

Tclii P/moc tiiis lachrymas ykifccrc noflnu. 
TrMumu non iplc cjuidem docluSjled Dodiraiie Admi- 
racor, «S^: erga Litcracos munificus, Bibliothccarum In- 
llitutor, »Sc in cuius Aula ( licet Imptratoris BcllicoG ) 
Profcflorcs 6c Pa:dagogos gratiofillimos fuilTc , Me- 
morix proditum eit. Adridnw curioliilimiis Mortali- 
um, & incxplcbilis omnii Variccacis, ik Sccreti inuc- 
ftigator. Antonimis fubcilis >3c quafi SchoJatUcus, vndc 
ctiam Cjmini fedor vocarus e(K ,lix Diil(i^ JSr^itrilw. 
autcm , Lucius Commodus raolliori Litcrasum geacrc 
ciudicus : Marcus cciam Cognominc ipio Philok)- 
phus. Hi Principes, vc dodtiiiimi, ira & Optimi iue- 
runr. Ndrita clemcncifljmus Impcritor,^u'K](lc, fi ni- 
hil aliud, Orbi Traiannm dedic. Traidmt^^, ^mnium 
qui imperarunt, & Belli &c Pacis Arcibu^^^iQaxime 
florcns: Idem Imperijfines Iongifl^imcprp*uIiP;rdcm 
vim Dominationis modcftifllime.cohibuit ?iMaxiinor 
rum eciam Extrudor Opcrum^r.vudc a Cmfiantino^ 
Parietaria pcr inuidiam vocacus cft, propi;fr Nomcn 
eius toc parictibus incifum. ,^<^rM»«^-T?mporis 
ipdus i£muius : Iniurias cnim &: Ruinas, Tcmporis, 
in cjuoquo gcnerc, cura & mumlieencia fua, repara- 
uic. Antonims, ( vc eciam appcllacus ell) Vir maximie 
Pii(s i naciua quadam & iufita l>onicate,.,omnibus 
Ordinibus gratus, cuiufquc, Rcgpura (iiecciliaud bre- 
ue) omnis calamitatisexpcrs..,L«t:m Cqmmodusl^ia- 
tri quidcm Bonitatcccdcns,r€hqu,osImp j:.ii.orcsplu- 
rimos fiiperans. Marcm Vir ad Exemplar Virwtis com ^ 
poficuSjCuiqueScurraiilc, in Conuiuio Dcorum, ni 
hil habuitquodobijcerct, praitcr patienriara erga mo- 
rcs Vxoris. In hac itaqueconcinua fexPruicipum fe- 
ric, vidcrc cuiuis liceac, fcEhcidiraos fruclus Doctrinx*, 
in Imperio collocata:, in maximaOrbis Tetr^fum Ta-. 
buladcpidos. >5 ^n :0 

H iam 



50 



De Augmentii Scientiarum-j 



lam vcrb Dodrina , non in Ciuilia tantum , at- 
quc Arces Pacis, infiuxum habct , letl & in militari 
Vircute cxerccc vim fuam , ac potcntiam ; vt clarc 
pcrfpicitur in Excmplis Alcxandri Magni , & Cxh- 
ris Didatoris ; Quorum antea obiter mcminimus, 
nunc vcrb ca paulb fufius rctradabimu:; : Horum 
Virtutcs Militares, & Res in bcllo Gcftas, fupcr- 
uacancumeflrctnotare, auc rcccnfcre, cum in co gc- 
ncrc Mundi Miracula cxtitcrinc : fcd de Amorc ip- 
(brum, & ftudio crga Litcras, nccnon in ijfdcm Ex- 
ccUcntia propria,non alicnum crit, fl pauca fubiun- 
gamus, 

Educarus fuit Alcxandcr, cdodlufquc ab Arifto- 
tclc, (Pbilofbpho certe magno) qui non nullos e 
libris fuis philofophicis ci nuncupauic : A laccrc il- 
lius Dunqukm difcedcbat Callifthcncs , alijquc pcr- 
cruditi viri, qui Caftra fcquebantur, & pcrpcrui 
crant, omnium cius Itinerum & Expcditionum Co- 
mitcs : Quo autcm prctio liceras habucrit, haud 
pauca liquidb dcmonftrant : veluti Inuidia, qua 
dignam ccnfuit Achillis Fortunara, quod Gcftaru.n 
Rcrum , Laudumquc fuarum, Homcrum Prarconcm 
inucncrac. ludicium dc pretiosa Darii Arcula , in- 
ter rcliqua fpolia rcpcna, dc qua cum Quarftio mo- 
ucrccur, quidnam potiflimum dignum cflet, quod m 
ca aflcruarctur, ipfc, cum alii alia diccrcnt, pro Ho- 
mcri Opcribus fcntcntiam tulit. Epiftola Obiur- 
gatoria ad Ariftotclcm miflfa, poftquam Libros 
Phyficorum cdidiflcc, in qua cxpoftulac, qu^^d 
Philofophia: Myftcria cuulgaflct; flmulque relcri^ 
bit , raallc fc omnibus dodrina & cognitionc, 
quam potcntia ac Impcrio prsccllcrc. Sunc & 
alia quze hiic fpcdtant. Ipfc vcrb , quam egrcgic 
Animum cxcoluiflct dodtrina , in pmnibus cius 
Di^s, & Rcfponfls apparet, vel poiius rcfulgct, 

Erudi- 



I 



LlBER PRIMVS. 



11 



Erudirione plenifllmis ; in quibus,Iicct numeropauca 
{int,quxadhucfupcr(iiic, fingularum Scienriarum Vc- 
ftigia ahe impreiTa rcpcrias. 

In Morahbus, obfcruetur primo Alcxandri Apoph- 
chegmacircaDiogcnem, & aducrcc ({iplaccc) fiforre 
non vnam ex grauillimis quxlhonibiis Morahs Philo- 
(bphiXjConfticuat : rniim qiii fruitur cxternis bonuj fe- 
Uciorfit^ an qui contemnit ? cum cnim Diogcnem cerne- 
rct, tam paruo conccncum, conuerfus ad circumftanccs, 
quiciuscondicioncm fubfannabanc, Nif efem,inquny 
AUxander, optarem effcDiogcncs. Ac Seneca inhac cora- 
paracioncDiogencmprxculir, cijm dicercc, Plui erat-., 
qiwd Diogenes noUet accipere, quam quod Alexander poffet 
darc^. 

In Nacurahbusjobfcructur illud quod crebr6 vfur- 
pabat, In duabus fe relfus, mortalitatem fuam maximeper- 
cipere,Somno i5f Libidine : Quod fan^ dictum cx intima 
Naturah Philofbphia depromptum cft, non tam Alcx- 
andrum,quam Ariftotclcm, aut Deraocricum fapiens j 
cum tam Indigcntia, quara Rcdundantia Naturx^ pcr 
illa duo defignata, Mortis fint tanquam Arrhabones. 

In Poeticisjobferuetur didum illud, quum fanguine 
e vulneribus eius cfflucntc, acccrferct vnum ex Adula- 
toribus, qui ei Diuinitatcm tribueirc fblebac, SpeSia, in- 
quit, hominii iflefanguis eH^, non talis liquor, qualem dixit 
Homerus, Veneris e manu manaffe^ Dulnerata a Diomedc^ ; 
hoc dicto & Poctas^ & AfTcntatores fuos, & feipfum 
ridcns. 

In Dialedicis, accipcrcprchcnfianemillam Argu- 
tiarum Dialcdicarum, circa reijcicnda, &retorquenda 
argumenta, in dido fuo, quoperftrinxicCaftandrum, 
Deiatorcs Pacris fui Antipatri repellentcm. Cum enim 
Alcxander force dixi(ia,Nunqt^dputaf hos Homines,tam 
longim iter fufcepturos fiiiffe, nif iuflam doloris cauffam 
habuiffcnt? Refpondit Ga(randcr,/wo hoc ipfumAnimos 
H X eis 



5i 



T>e Augmentis ScientUruni^ 



eis dedit, quodfperabant longinquitatem Vu obflituram, 
quo minus calumnia proderetur. Euge^ inquic Rcx, Stro- 
phdf Ariftotelis,remprotf contra detorquentes. Attamen 
hac ipsa, quam in alio carpcbar, arte, cum res poftula- 
ret,in commodum fuum vri,probenouerat: Ica cnim 
acciditjVC Callirthcncs(qucm odio clam habebat,quod 
nouas cius intcr Diuos Relationi refragareturj in quo- 
dam Conuiuio rogatus efTec, ab vna difcumbentibus, 
vc obledationis gratia, (cum efTcc vireloqueniiffimus) 
Thcma aliquod pro arbicrio fibi fumerec,de quo fubitb 
diccrec ; illc autcm annuens, & laudcs Gentis Maccdo- 
nicx eligcns,mirifico cum omnium applaufu difTeruit : 
Ac ncutiquam hoc dclcdlarus Alexander, fubiecic, In 
bona causa^fiicile eU cuilibet ejfe eloquenti^ quin yerte, in- 
quit, ftilum, i^ quid contra nos poftis^audiamus. Cal- 
hllhencs ncgotium in fc rccepic , idque cam accrbe, 
camquc aculcace prsfticic, vc Alexander incerpcllans di- 
ccrcc, Etihm malus animus, tcque ac bona cau]fa indit elo- 
qitentiam. 

In Rhctbricis, ad qua» Tropi, & ornamcnta pcrci- 
ncnt, cccetibi clcganciffimum Mecaphoras vfum, qua 
Antipatrum imperiofum, & tyrannicum Praefidem 
pcrftrinxit. Qxxm enim Amicus quidam Ancipatri lau- 
darct cum coram Alcxandro, quod cam moderacus 
cfTet, nequc in Pcrficum, prouc alij Pra:fc<^i, luxum, 
vfumquc purpur^, vcccri Maccdonia^ amictu cxuco, 
dcgencraret, At intus, inquit Alexandcr, Antipater efl 
totus purpurew. Etiam & illa Mctaphora infignii : 
Ciim Parmcnio adcum acccderer, in Campis Arbcllx, 
eique ingcntem hoflium cxcrcitum monftraret, qui 
oculis fubiaccns nodu, proptcr infinitum numerum 
Ignium, vcluti altcrum Firmamcnrum Stellatum r©- 
pracfentabat, idcoquc confulcrct, vt Nodurno Prajiio 
illos inuadcret, Noh, inquic Alcxander, Jiiffurari 'vi- 
6ioriam. 

In 



LlBER PrIMV S. 



^ 



Iii poliricis, arrende grauidimnm illam, 6: pmden- 
tidimam diltindlionem (' quam omnis Policricasam- 
plcxa efl) qua duosex prxcipuis cius Amicis, Ephe- 
ftioncm ^* Crarerum difcrcuir, quum dicerct, Altcrum 
Ai:x.tndmn cv>ure, alterum mirre Regem : Diflimili- 
tudincm maximipondcris,criaminrcr tideliflimos Re- 
gum Sciuos conltituens, quod alii magis Domino- 
rum fuorumPcrfonas vcro Affedu profcquantur, alii 
potius moucantur Oflicio crga Principatum ipfum. 
Spcctetur ctiam, quam cximie rcdargucrct Erforem, 
Principum Confiliarijs familiarem, qui plcrunquc 
confilia, pro modulo fui Animi, dc Fortuna:, ilbn 
Dominorum, fuggcrunr. Ciam cnim Dariiismagnas 
Alcxandro oftcrrct condiriones, Parmcnioj Ego,m-, 
quit,/ effem Alexander, dcciperem. Subiecit Aicxan- 
dcr, Et ego quidemfi ejfem Parmenio. Polbcmo, cxcutia^ 
tur acrc illud atque acutum Rcfponfum, ad Amicos 
intcrrogantcs, Quid fibi rclcruarct, cuni tot & tatita 
donaret? 5/7^w, inquit : quippc qui probe fcircr,"fub* 
du<5tis rationibus, Spcm verani cfTc Sortciti, 6r'tan* 
quam Ha:rcdicatcm, ad magna afpirantium. /Hacc 
lulij Cxfaris Sors, cum proficifccns in Galliam, vni- 
uerfas opcs profufia largitionibus exhaufifTet. Haic 
etiam Sors Henrici Ducis Guifii,NobilifIimi Principis, 
licctnimium Ambitiofi, dc quo illud incrcbui^, Pk^ 
nerntoremeumfuifj^^num omnium GaUorum maxinium, 
eb quodomnes opes in nominibm haberet^ atqUe Patrimoni- 
um '^iuerfum, in obligationes conuertiffet. Carterum Ad- 
miratio huius Principis, durti cum mihi, non vt Alex- 
andrumMagnum,fcdvt Ariflotclis Difcipulum pro- 
pono, longius fortafse me proucxit. 

Quintum ad lulmm Casfarem,non ^flopus, vt de 
prxrtantia Eruditionis cius , aiit cx Educatione, aut 
cx Familiaribus , alit cx Rcfponfis fuis, conicdu- 
ram faciamus. Hacc fiquidem eminct in ciUs fcriptisi 

& 



H 



T>e Jugmentis ScientiarufrL^ 



&Libris, quorum alijcxtant, alijinfccliciterdc/idc- 
rantur.Primocnim hodie in manibus habcmr,in{ignis 
illaBeliorumfuorum Hiftoria, cuiNomcn &Titulu 
Commentariorum duntaxat prxfixit ; In quo omncs 
pofteri.iohdum Rcrum pondus,& viua ram Aclionum 
quam Perfonarum fimulachra, cum caftiflima puritatc 
fcrmoniSjNarrationifquc perfpicuitatc cximia,c6iund:a 
admiranmr : Quas quidemDotcs, non a Naturainfu- 
fas fuiffc, fed a Pracccptis Inftimtifqj Dodrinx acquifi- 
tas,tcftatur hbcr cius de Analogia j qui nihil ahud erac, 
quam Grammaticalis quardam Philofophiaj in quo fe- 
dul6 dcdit opcram, vc Vox ad Placicum,rcdderctur Vox 
ad Licimm j & Confucmdo quoquo modo loqucndi, 
ad congniitatcm rcuocarctur emcndate loqucndi ^ & 
vcrba,qua:funtRcrumImagincs, Rcbus ipfis conue- 
nircnt, non vulgi prorfus arbicriura fcqucrentur. 

Itactiam vcluti Monumcntum Dodbrina:, non mi- 
niis quam Potcntia:, cmendatam cius Edi<io habcmus 
computationcm Annijquxdifcrtctcflaturi acquccum 
gloriac fibi duxifTc, Sydcrum in ccelis Lcgcs pcrnoffc, 
acHominibus in Tcrris Lcgcs dcdifre. 

Ex Libro quoquccui Titulum pra:pofuit Anti-Cato, 
facile conflat, cum tanto ftudio acccnfum, ad Vi<5l:ori- 
amlngenij, quanto BeUi & Armorum obrinendam; 
cercamcn Calami tumfufcipicntcm,conrra maximum 
cotcmporcPugilcm,Giccroncm Oratorcm. 

Rurfus jnLibro Apophthcgmatum qus collegit, vi- 
demus honorificcntius fibi putafTc^iifeipfum tanquam 
inTabcllas,autCodicillos murarct, inquosprudcntia 
aliorum Di(iita, grauiaquc rcfcrrcntur j quam fi Dida 
fuapropria, vclut Oracula facrarcnmr, ficut incpti Prin- 
cipcs nonnulli, adulationc corrupti, fibi fieri gcftiunt. 
Attatncn fi rcccnfcre vcllem, plcraquc cius Dida, ( vc 
fcciinAlcxando) funtcaccrte huiufmodi, quaiiano- 
tatSalomon, Verba fapienmm fmt tanquam Acuki, i5f 
tanquam 



LlBER PrIMVS. 



55 



t.mtjn.im Chiui in alttm defixi. Icaquc triii hic rancum 
proponam, non ramelcganria, quam vi «Sccfficacia mi- 
rabilia. 

Primo igirur, Magiftcr (ir, oporret, loqucndi,qui 
vnico verbo) ledirioncm in exccrcitu comprimere po- 
tuir. Sic autcm ic res habuir. Romanismosfuic,ciim 
ExcrcirumDuccsalloqucrenrur, Militesvti cos appel- 
larcnt, cum Magiftrarus Populum, Quiritcs. Tumul- 
ruabantur Mihtes Cajfaris, ac Miilioncm (ediciofe ^^^i- 
rabant j non quod hoc ipfi cuperent, (cd vt hoc poltu- 
latOjCxfarem adalias Conditioncs adigercnt : Illc im- 
motus arqucinconcufTas filcnrio fa<£to (ic exorfus c(l ; 
£>(? 3)uirites : Quo vcrbo, cos lam dimiffos fignifica' 
bar. Eo perculfi Mihrcs, & plane ob(lupcfa6ti,concio- 
«antcm dcinccps pcrpctuo obturbabant, & poftulato 
illo Midionis polthabito, contraobnixc pctcbam, vc 
Mihtum Appcllatio cis rcftitucrctur. 

Sccundum fuit huiufmodi. Rcgis Nomcn Caefar 
fumme alfcdabat : Itaque fubdrnati funt nonnulli,qui 
pr^ctercuntcm populari Acclamationc Rcgcm laluta- 
rcnt. Illc fcnriens Acclamarioncm tenucm fuifll-, ac 
rararaiNegotium ioco transmifit, ac fi erratum cflctin 
Cognominc,N(W Rexfuin^\nq\iiiy fedCrefar. Didum 
fane huiufmodi, vt fi diligenccr cxcutiaiur, vigor eius 
&:pondus, vixcxprimi poflic: Primum cnim rccufa- 
tioncm Nominis pra: fc fcrcbat,fcd ncuciquam fcriam : 
Dcindcingcntcm quandam Confidcntiam, & Magna- 
nimicatem monftrabat ; ac fi Cs^ris appeilatio, il- 
luftrior Titulus cflec, quam Rcgis ; quod haud fccus 
cuenit,& vfquc in hodicrnum diem obcinuit. Sed quod 
illius maxime incercrat, hoc didtum, fummo arcificio, 
fincmfuumvrgcbac; Hoc cnim innucbac S.P.Q^R. 
dc rc lcui, hoc eft Nominc cancum { nam poceftatcm 
Rcgiam iampridcm habcbat ) fecum contcndere •, ac 
tali Nominc, c[ualc complutcs etiara cx Familiis obfcu- 



56 



T>e Jugmentis Scientiarum-j 



ris gcrcbant : Nam Cognomen Rcgis multis Roma- 
norum Gentilitium erat, qucmadmodum 6c nos firaile 
quiddam noftro idiomatc habcmus. 

Vltimum duod hoc loco repeterc placec, rale fuir. 
GdmCiEfarpoftbcUurainitumj Romam occupaflct, 
atquc fandius i€rarium reclufilTet, vt Pccunias ibi 
congcftasjin vfus Bcllitollcret, reftitit Metellus,vcpote 
tunc tcmporis Tribunus j Cui Cxizr, Siperftes, inquir, 
morttm es.Dcm reprimcns fcpaulum,fubiccit,^flfo/t/c^j^, 
durm eft mihi hoc cUcere, quamfacere. Di6lum tam mi- 
rifice, ex terrorc & clcmcntia conflatum, vt mhil fupra. 
Vcrum vtCzEiarcmmittamusj Pcrfpicuum cft cum 
probe /ibi confcium fua: cximis Eruditionis fuiflcj vc 
liquct cx co, quod dcmirantibus nonnullkv Lucij SylliE 
confilium, in dcponcnda Di^latuu, cavilians dixic, 
SjUa nefciuit literasy di^arenqnpotuit. 

Nunc auccm tcmpus vidctur imponcndifinem huic 

difsertationi dc ardaconiundionpMilitaris Viriuris,& 

Lkerariae (quidcniminhocgcnere, poft Alexandrum 

&Cacfarem affcrri potcft ? ) nifi quod moucor vnius ai- 

terius Excmpli dignitatc, & inlolentia, co quod tam 

fubitb tranficrit, a Ludibrio ad Miraculum. Eft autcm 

Xenophontis Philofbphi, qui e Soeratis Ludo pro- 

fe6tus cft in Afiam, cum Cyro luniorc, in Expeditione 

contra Rcgcm Artaxcrxcm : Hic Xcnophon eo tem- 

porc pcradolcfccns fuit, & nunquam Aciem, aut Ca- 

ftra viderat, ncquc tunc pnxfedluram aliquam in Excr- 

ciru gercbat, fcd tancum fponce,ob Amiciciam Proxcni 

proficifccbacur. Adcratforte fortuna, ciim Falinusa 

Magno Rcgc Legatus ad Gra:cos vcnirec, poftquam 

Cyrusin Acicoccubuifrct, Gracci autcm ( Manipulus 

tantummodo HomiHum) Ducc orbati,in medio Pro- 

vinciarumPcrfiae, a Patriafua,plurimorum MJIiarium 

interualhs, &FIuminibusmaximisacqucaIiiffimis in- 

tcrclufi cffcnu Legacio huc ipcdtabat, vtpoficis Armis 

arquc 



L I B E R P R l M V S. 



57 



atquc deditis, lc Rcgix Clcmcntisc fubmirterenc : Cui 
lcgationianccquam publicereiponfum cflet, complu- 
rcs cx Hxcrciru, tamiliaritcr cum FalinoccIIoqucban- 
tur, intcr quos Xcnophon ita forte locutus clt. Imb, 
inc^MM.Fiiline^ bxc dtio tantim nobis iamjhperfmt, ArmcL^ 
isf Firtus^fi igitur Anrui cUd.mus, cui yfui (obfecro) nobii 
eritP'irtusf Ac Falinusfubridens, Nifallor (inquit) 
Athenienf.s es (Adolefiens)i!f Philofophi^ incimbii-^ at§. 
beHiilafunt, quji dici)\,fed ipalde eircuJiDirtutem yebram 
Repjs Copijs pitrem efe arbitreris. EcccLudibrium, [c- 
quitur Miraculum. Nouitius iltcexSchoIa, & Philo- 
lophus, poftquam omncs Duccs, & Prxfccti proditio- 
nc intcrcmpti cflent, deccm millia Pcdicum^ Babylonc 
in Grxciam rcduxit» per mcdias Regis Prouincias, om- 
nibus ciusCopijs frullTa obnitcatibus : Quo fado ftu- 
porem miecit omnibus, Grxcis autcm ab ta tcmpore, 
ingentcs addidic Animos,& Spiricus,ad Pcrfajfum Rcg- 
num inuadendum, & fubucrtcndum. Quod & mox 
cogitauicfanc, & defignauic lafon Thcflalus ; tentauit, 
&c inchoauit Agcfilaus Spartanus j pcrfecit demum A- 
lcxandcr Maccdo, omncs Litcrati illius praeuii cgrcgio 
Facinorc incitati. 

Pcrgamus ab Impcratoria, Militiriquc Vircute, ad 
Moralcm, &cam qua: cft Hominum priuatorum : Pri- 
mbjCcmftimumcitillud Poerac, 

Scilicet ingenucu didicijje fideliter Artes 
EmoUit mores, necfinit effeferos. 
Eruditio fiquidem Humanas Mcntes, fcritatc atque 
barbarie cxuit. Vcruntamen opus cft, vc Accentus fic 
ia Voce illa Fidelitir. Nam tumuituaria Cognitio fle- 
ctic potiLis in contrarium. Eruditio,inquam,Lcuira- 
tcm, Tcmcritatem, aiquc Infblenciam tollit, dum om- 
nia Pcricuia & Ambigua fimul cum rc ipsa fuggerit, 
Rationum & Argumentorum pondera in vtramque 
partcm librat, prima quicquc qu^ fc oirerunt animo 
I eiquc 



58 T>e Augmentu Scientiarum^ 



eiquc arrident pro fufpcdlis habct, iterquc omne tan- 

quam cxplorato inirc docet. Eadem Admirationcm 

Rerum vanam & nimiam cuellit, Radicem ipfam om- 

nis infirmiConfilii: quippeadmiramurRcs,vcl quia 

NouiE funtj vcl quia Magna:. Quantum ad Nouita- 

tcm, ncmo cft qui Litcras , & Rcrum Contcmplado- 

nem pcnitus imbibcrit, quin illud Cordi imprcflum 

habcat, Nil twui fuper terram. Ncque cnim Puparum 

Ludu, quifquam magnopcrc mirabuur, qui ponc Au- 

laca caput infcrcns,Organa quibus mouentur, & Fila- 

menta ccrnir. Quantum ad Magnitudmcm, qucmad- 

modiim Alexander Magnus, ingcntibus prailiis, & Vi- 

doriis in Afiaafluccusjciim intcrdum accipcrct c Gra:- 

cia LiterasjdcExpcditionibus, & Dimicauonibus qui- 

bufdam illic fa6lis,qua: plcmnquc proptcr Pontcm ali- 

quem, aut Caftcllum, aut ad lummum, pro cxpugna- 

tione Oppidi alicuius fufcipicbantur, diccrc folcbat, 

Videri fibi Nuncium allatumy de Ranarum, ^ Murium 

Pugna^ de qua Homerus : Sicccrtc,quivniucrfitatcm 

Rerum, ciufquc Fabricam intueatur, ilJi Tcrrac Glo- 

bus, cum Hominibus fupcritantibus ( fi Diuinitatcm 

Animarum feponas) haud maius quidpiam vidcbirur, 

quam Colliculus Formicarum, quarum ahac cum Gra- 

nis, qMx cum Ouis fuis, alis vacua:, omncs hmc indc 

circa exiguum PuluifcuU Accruum , rcptant & curfi- 

tant. Porrb Erudicio aufcrt, auc faltcm minuic Timo- 

rcm Mortis, atquc aducrf*e Fortun^, quo nihil ma^i^ 

Virtutibus Moribufquc oflSccrc folcL SicnimAnimUs 

cuiufpiam,contcmpIationcMortalitati6,& Rcrum Na- 

turae corruptibilis imbutus fuerit, &intindus, iuxta 

cum Epidlcto fcntiet j qui, cum pridic cxicnsj Mulicr- 

culamob fradam ollam plorantcm ccrncrct,poflridi^ 

ctiam cxicns, aliam mortuum Fihum dcflcntcm con- 

fpiccrct, dixit j Heri yidi jragilem frangi^ hodie yidimor- 

talem mori. Quarc optirae, & valdc fapicnter Vifgi- 

lius 



L I B E R' P R I M V 



^9 



lius, Cognitioncm Caufarum cum Mctus omnis profli- 
gationecopulauit, tanquam Concomitantia; 

Fcclix quipotuit Rmm cognoJcereCaufaf, 
§^fqut' ntftw omnes, iy inexoralfile Fatum 
Subiecit pedibuf^ flrepitumq^ Acherontti auari. 
Nimislongum cfTct fnvj;ulapcrcurrerc Remcdia, qux 
fingulis Animi Morbis Docirina Tuppcditat jaliquan- 
d6 vitiofos Humorcs cxpurgans, nonnunquim Ob- 
ftruclioncs apcriens, alias Corico6tionem iuuans, alias 
Appctitum excitans, non rarbVuIneraeiUs, &: Vlccra 
fanans, & (imilia. Quare concludam cum hoc, quod 
vidcrurrationem baberc totius, itanimirumAnimum 
Doiflrinam difponcre, & flcdcre, vt nunquarri prod- 
nus acquiefcat, <Sc tanquam congelcturin defeclibus 
(uis, qum incitct fe femperj ProgrcfTumque fpirec. Nc- 
fcit illiteratus, quid fit in fc dcfcenderc, aut lccum inirc 
ratiorics, adt quam fuauis vita fir, qu^e indics fcntit fe 
fieri meliorem: fi quafortc Vinute pra^ditus fir, cam 
vendirabit fcilicet, & vbique fpc(5tandam cxponet, ca- 
que vtcturforfi:an commode.quamtamcn excolere,& 
augcrc ncgligit. Rursus, fi quo vitio laborat, Artcm, 
atque induftriam illud cclandi atquc occultandi, mi- 
nime autem cofrigendi adhibcbitj tanquam malus 
Me(ror,qui perpccub dcmetit,fdlccm aUtem nunquam 
ciacuit. Litcratus contra, non tan u.n vtitur Animo. 
Virtuterque cxercet , fcd continub cmendat fe, & in 
Virtutcm proficit. Imb vt in fiirtima dicam, pro ccrto 
cft, Vcritatcm & Bonitatcm diftingui tantum, ficut Si- 
gillum, &ImprefTionem, namVeritas Bonitatcmfig 
nat r £•: contra, Vitiorum ac Pcrturbationum proccllac, 
cxErrorcs, &FaI{itatis Nubibus erumpunt. 

A Virtute tranfcanlus ad Potcntiam & Tniperium, 
& difpiciamus, fi vfpianl inueniatui- tantaPotentia,& 
Rcgnum,quanto Eruditio Hominis Naturam inucftit, 
& coronat. Videmus dignitatcni Imperandi, fequ' 
________^ ^ ^ digm- 



6o 



T>e Augmentu Scientiarum-> 



dignitatcm eius, cui impcratur. Imperium in Bclluas, 
& Pecora,qualeBuI>ulcorumaut Opilionum,rcs vilis : 
Imperium m pucros, qualeLudimagiftrorum, minus 
honorificum : Impcrium in Mancipia, potius dedecori 
eft, quam honori: Nequc muhb praeftantius eft: Im- 
pcriumTyrannorum, in populum (eruilem,atque Ani- 
mis, & gencrosa indole cxutum : Vndc hoc femper 
manauit iudicium,Honorcsin hberis Monarchijs, aut 
Rcbufp. fuauiores clTc, quam fub Tyrannis j quia Im- 
pcrium honorificum magis fupra volcntes eft, quam 
fupra inuiroS, &coados. IdeoqueVirgilius, cum cx 
mtimo artificio,intcr Humanos Honorcs, longe vcllet 
Optimos cxpromcre, quos Augufto Cxfari afljgnarct,in 
hac ipfa vcrba ioquitur, 

• Vittor^ a>okntes 
Per populos dat iura, Viam^j affe^at O/ympo. 
Aft Impcrmra Scicntidc, longe ccifius cft, quam Impc- 
tiuminVoluntatem, Uccchbcram, & non aitridam. 
Illaenim Rationi, Fidci, 5c Intclledui ipfi dominatur, 
qui cft ahidjma Pars Aiiimi, Sc Voluntatem ipfam rc- 
git. Ercniai nulla proculdubio terrcna cft poteftas, 
quie in Spiritibus Hominum,& Animabus,eoriimquc 
cogitationibus, & phantafijs, aflcnfu quoquc & fide, 
Thronum, & quafiCathcdram f uam crigit,& collocar, 
prartcr Dodlrinam , & Scicntiam. Ac idcircb vidcmus, 
dctcftabilcm illam, &: immcnfam dclediationcm, qua 
Hsrefiarchas^falfi Prophctje, &Impoftores raagni per 
funduntur, & rapiuntur, poftquam fenfcrinr in Fide, 
& confcientijs Hominum ccepiftc fe regnare : Tantam 
cerre. vt quicam fcmel dcguftauerit,nullis fcrc pcrfecu- 
tionibus, aut tormcntis adigi poftit, vt hoc rcgno fe ab- 
dicct. Sicut.autcm., hoc illud eft, quodin Apocalypfi 
diciim ^AhjJfus Jiue profmda Sathan^i ita c contrario, 
iuftus &lcgitimus, inanimosHominumDominatus, 
Veritatis ip^a cuidcntia, ac commcndationc duiciffima 

ftabi- 



LlBER PrJMVS. 



Ibbilicus, iane cjuamproxime, ad Poceilatis Divinx 
{iinilicudiiiem acccdir. 

Qiiod ad For:unas, «ScHonorcs fpcdat, MuniH- 
cen[uDodnn.i:,non Cic Rcgnauuegra, & Refp. locu- 
pic.ar, &:ditar, vc non Hominuin cciam.priuacorura 
Forru;-ins,<5s: Opcs ampliricctj &: evehat. Vctus cnim 
Gblcruadoclt,Homcrum piuribusiuppedicaiTe vidu, 
quanuSj?//.?^, C^fin'm, SLnz Aii^ufiumAicct toz Congia- 
rin, tOcDonariua, cot Agrorum Airignationes iargiti 
llnr. Ccrcedifficile dic\u clt, Arma an Liter:^ pluri- 
um fortunas conilitucrinc. Qain ii dc iumma po- 
tclbrc locjuamur, vidcmusjfi Arma, auc lus hxrcdita- 
Cib RCj^num conculerunt, ac Lucrarum iorci faspius cef^ 
ficSaccrdotiumjC^uod Rcgni fempcr iuit Rmalc. 

Rurius, fi Delcdationem, lucunditatcinqucfcien^ 
tixmruearis, mul umfaneilla volupcaccs alias omncs 
cxupcrac. Quid cnim ? numforie Atfeduum Voluj>- 
cares canco intcrvalloobicdamcnta icniuum cxccdent^ 
quanto Voti Aifecuao fcclix, Cantiunculam, aut Coe- 
nam : & non pan grad^fionc, Intcllccaijs Volupcatci, 
casqua:func Aifeduum,tranicendcnc* In c*ccri5» ot)- 
iedationibusiariecasctl tinirima, &: pofkquam paulo 
nmcccraverinc,Flos ipiarum & vcnuibs matccicit :quo 
doccmur, non illas liquidas rcucra voluptatcs, ac iin- 
ccrasfuiiTc, icd vmbra^cantum, & Fallacias volupta- 
cum, nontamqualicatciua, quamnouitatciucundas : 
Vnde&: Volupcari] faspiusiiuntMonaclii, & ambici- 
oiorum Prmcipum Scncdus, crilf lorfcre clf,& Mcian- 
choliiiobfciTa. Scicnti^ autcm non cftfacietas, verum 
&frucndi, & appcccndi, pcrpccub &: iubinde recurrens 
Viciilirudoj vc neceirerichuiusDeled:ationis Bonum, 
{implex ciTe, non cx Accidcncc, auc cum Fraude. Nequc 
illa volupcas, qnam dcpingic Lucrecius, vltimumin A- 
nimolocuraiortitur, 

Suaue mm magno turbantibw ^quora Ventu, &c. 

Suaue 



6i 



6z 



T>e Jugmentts Scientiarum-> 



Suaiie eft Jpe5ldculum {'mquit) flantem mt amkilan- 
tem in littore, natiem intiieri tempeflate in mari iaSiatam : 
fitaue itidem eic ^dita turri duas cernere Acies concurfantes 
in planitie j at nildulcius efl Homini,quam mensper doftri- 
nam, in arce iperitatis coUocata, londe aliorum errores, ^ 
labores difiicerepoflit 

Dcniquc, vc mitcamus vulgaria illa Argumenta, 
cjudd per Dodrinam idiicct^Homo homini in eopr^flet, 
in qiio ipfe Brutu j Quod opc Dodrina: afccndat homo 
intcilcdtu vfquc ad Gcclos, quo corporc non potelt, & 
alia {imilia ; cumcoconcludamusBono,hanc Difler- 
tationcm dc Liccrarum cxccllentia, ad quod Humana 
Naiuraanteomniaafpirac, hoccft, Immortalicate, & 
i^ternicatc. Huc cnim fpcdant Procrcatio fbboHs, 
Nobilitaiio Familia:, yidificia, Fundationcs, Monu- 
mcnta,Fama, ac dcnique Humanorum Votorum Sum- 
ma. Atqui videmus Monumcnta Ingcnij, & Eruditi- 
onis, quanto diutiias durent, quam ca qua^ opcrc, & 
manu fadalunt. Annon Homcri Carmina, viginti 
quinque Annorum Ccnturias, & fupra, abfquc vnius 
Syllaba:, aut Litcrx iacftura, duraucrunt ? Quo fpatio 
innumcra Palatia, Tcmpla, Caftella, Vrbcs collapfa 
funt, aut diruta ? Pidur^e, ac Statua: Cyri , Alexandri, 
Gxfaris, imo Rcgum & Principum mulio rcccntiorii, 
nulloiamfuntmodoparabilcs : Archctypa cnim ipfa, 
iamdudum confciSla vetuftare pcricrunt, Excmplaau- 
tem indics primigcnia Similitudinc muld:;^ntur. At In- 
gcniorum Imagincs pcrpcm6 intcgr^ mancnt in Libris, 
nullistcmporuminiurijs obnoxiacj vtpote qua: iugcm 
rcnouationcm rcciperc pofTunt : Quanquam ncc Ima- 
gincs dici proprie pofllnt, quiaperpctuogcncrant quo- 
dammodojfcminaquc fua in Animos Hominum fpar- 
gunt,acquc astatibus fubfcqucntibus infinitas Adioncs, 
Opinioncfquc fufcitant, & progignunc Quod fi Na- 
uis Inucntum, rcs exifbmata tam nobilis, &c admirabi- 



L I B E R P R I \! V S. 



^l 1 



lis facrir, qiir opcs mcrccfquc hinc indc cranfportar, 
Rc:;ioncs locis di(iun6lillifnas,participationefrud:uum 
& commodorum confociatj quanto rcdlius Literx 
cdcbrandcbent, qu.T tanquamNaucs fulcantes Occ- 
anum Tcmporis, rcmociilima fccula Ingcniorum & 
luucntorum commercio, &{bcictatecopulanc? Por- 
ro videmus nonnullos Philofophorum qui maxim^ 
immcrfi cranc fcnfibus, mmimequeDiuini,atqueIm- 
moitahcatcm Anim^ pra^frade riegabanc , hoc tamcn 
VI Vcritads adaclos conccllifle, quofcunqueMotus & 
Aclus Animahumana abfquc Corporis Organopra:- 
fbre poflit, cos cciam poft: Morccm pcrmancrcproba- 
bilcclTc: qualcs nnTiirijm erant IntcIIcdus, minim^ 
autem Affcwluum Motus. Adco fciliccc Scicntia im- 
morcalis vifa eft Res illis, acquc incorrupcibilis. Nos 
auccm, quibus diuina Reuclacio illuxic, conculcantcs 
haec Rudimcnta, acquc OfFucias Senfuum, nommus 
nonfolum Mcnccm,(cd & AfFcdus pcrpurgatosjnequc 
Animam tancum, fed etiam Corpus ad Immortalica- 
ccm affumpcum iri fuo tcmporc Sedcnim meminc- 
rinc Homincs, & nunc & ahas vbi opusfuic, mc in 
Probaciombus de Dignicate Scicntis, indcab inicio 
fciunxiffc Tcftimonia diuina ab humanis ,- • quam 
Methddum conilancer rciinui, (cparatim vtranquc cx- 
phcans. 

Quamuis vcro ha:c ica finr, ncquaquam camen"hoc 
mihi fumo, ncque mc confequi poffe confido, vt vlla 
Caufx huius pro Dodrina Pcroratione, aut Adionc, 
iudicia rcfcindam, vcl j^fopid Galli, qui Granum Hor- 
dei Gsmmx prxtulit ; vel Mida, qui cum Arbiter fa- 
6lus cffet.intcr Apollincm,Murarum, & Panem, Oui- 
um Prxfidem,OpuIcntia: palmam detuHt ; vcl Paridifj 
quifprcca Sapicncia, ac Pocentia, primas Vblupcati & 
Amoridedic,- vcl Agrippina cligentis^ Occidatmatrem, 
moS imperetjlmi^tmai licctcum conditione deteftan- 

da 



H 



T>e Jugmentis Scientiarum-^ 



da prxoptantis j vel Vlyfii, qw Fetulam pratulit Immor- 

talttati, typi certe corum, qui Confueta Optimis prx- 

ponunt ; plurimaque eiufmodi ludicia Popularia : 

Ha:^cenim antiquum obtinebunt : Verum &iilud 

ctiam manebit, cui innixa eft fcmper Dodrina 

tanquam firmiffimo fundamcnto, quod^ 

quc nunquam labefadlari po- 

tcrit, luUiJicata eU Sa- 

pentiahFilijs 

fuif. 



afgafiip^*— tP"** oonmm 



tfy 




FRANCISCI 

BARONIS 

D E 

VERVLAMIO, 

VICE-COMITIS 

Sancti Albani, 

D B ! 

T>ignitate (^ Augmentii Scientiarum 

LiBER Sbcvndvs. 

_^ ■'- ■ -■^1-'V . ' . 

AD REGEM SVVM. 



►Ohfencancum vidcri pofHr, ra- 
mctfi non raro Tecus cucniat, 
( Rex optime ) vt qui Sobolc 
numeroia au(3;i fant, qiiique 
Immortalitaccm fuam m Po- 
flcris ipforum quafi profpe- 
danr, prasccEtcrisMortalibus 
fint foliiciti, dc Siatu futuro- 
rum Tcm.porum ,• vtpotc qui- 
bus, fatis intclligunt, charifli- 
ma illa fua tandcm dcbcre pignora tranfmitti. ^lioid- 
K hctha 




66 



T>e Jugmentis ScientiarurrL^ 

bethaRegina, propter Vitam coelibcm, Hofpes porius 
in Mundo quam Incola fuit j fua quidcm Tempora 
ornauit, & in multis bcauic. Enimucrb rua: Maieltari, 
(cui Dcus pro Bcnignitate fua dcdit tot fufcipcrc Libc- 
ros, dignos ccrtc qui tcpcrpctucnt, cuiufquc yEtas vi- 
gens, &: Thorus fcccundus adhiic plurcs polhcctur) 
vfqucquaquc conuenit, non modb tuum (quod facis) 
Scculum irradiarc i vcrumcciam ad illa Curas tuas cx- 
tcndcrc,qux Mcmoriaomnis alat, qua^quc ip(a mtuc- 
atur y£td:nitas. Inter ta autcm (nifi ftudium meum 
crga Literas mc falUt) nil digniusefi: alit nobihus,quam 
fidotcturOrbisTcrraruno, ^«^«f^ Scientianm ioM- 
dis & frudubfis. Quoufquc cnim tandcm, pauculos 
ahquos Scriptorcs,ltatuemus nobistanquara Coiumna/ 
HerciHir, ric plui fvltra \n Dod:rinis progrcdiamur; 
cum habeamus Maicftatcm tuam, inftar Lucidi & Bc- 
nigni Sydcris, quod nos intcr Nauigandum conducat 
& fortunct ? 

Vt igiruradrcm rcdcamus : Rccolamiis iam,& no- 

bifcum pcrpcndamus,quid Principcs Viri, ahiquc,huc- 

ufquc ad Litcrarum Amphficationcm atiulcrint, quid 

pra;tcrmifcrint ? Hoc autcm prcfsc & diltinde cxcu- 

tiamus , fcrmonc quodam Adiuo 6c Mafciilo, nuf- 

qUam digredicndo, nil amphficando. Ponatur igitur 

illud (quod quiuis conccdat) Opcra quxquc maxima 

& difficilhma, vclPraEmiorumAmpiicudmc,vc-lCon- 

fihorum Prudcntia & Sanitatc, vcl Laborum Coniun- 

aione fuperari: QuorumprimumConatum cxcimu- 

latjfccundiim Ambagcs & Errotcs tollit, icrtium Mor- 

talium Fragilitati fuccurrit. At inter h^c tria, mcriib 

Primas tcnctyConflijprtiilentia^fanitaji hoc cft,Mon- 

ftratio, & Dchncatio via: rcda & proclmii, ad rcm, 

qu£E proponit, pcragcndam •• Claudw enim^ (quod dici 

folet) in yia,antffuertit Curjorem extra yiam. Er Salomon 

pcrappofite ad hanc rcm-^Ferrumfrettiftimfuerityirikts 

<vtcndum 



1 B E R 



E C V N D V S. 



<^7 



ytendum maidribus ; quod 'Verofuper ommapr.uuh^^eU fa- 
pictiti.:. Quibus verbis innuit,Mcdii prudcmcm clc6lio- 
ncm,cfficaciusconducercadRcm,quam virium aucln- 
ccnnoncm,aur Accumulationc. Hxc vr dicam,illud im- 
pellir, c]uod (faluo lempcr corum honorc,qui dc Lireris 
cjuomodocunque mcrucrunt) pcrfpicio atquc animad- 
vercoj Opcra corum arquc Ada pleraquc, ad Magnifi- 
ccnriam pocius, 6c Nominis luiMcmoriamj quam 
ad Scicnciarum ipfarum Profcdum & Augmcnra fpc- 
dalTcj &: Literatorum potius Numcrum auxifTc^quarn 
Anibus ipfis mulrum Incrcmcnti attulifTc. 

Aclioncs autem &: Opera, qu.Ead Litcras amplifi- 
candas pcrrincnt, circa tria vedanturObicdla : Circa 
Litcrarum Scdes ^ circa Libros ; dc circa Perfonas Eru- 
dirorum. Quemadmodum enim Aqua, {lue cx Cce- 
lcfti RorcdcIccndens,riuc cx Fondbus fcaturiensjfacilc 
difpcrgirur & difperdirur, nifi folligarur in aliqua Rc- 
ceptacula, vbi per vnioncm, & congregacioncm, fe /u- 
i^cnrarc & foucrc poflit, (qucm in finem cxcogitauic 
Solcrtia humana Aqua^du6tus, Ciftcrnas, Stagna j ea- 
quectiam varijs ornamencis condccorauit,qux Mag- 
nificentitE &: Dignitati, non mirus quam Vfui & Ne- 
ccfliratidcfcruiant) fimiliter Liquor iltc Scientix prc- 
riofifTimus^fiuc a Diuina Infpiratione dcltillcc, fiuc e 
Scnfibus cxiliat, mox pcriret omnis, atque eudnefccrcr, 
nifi conferuarerur inLibris,Tradirionibus,Colloquijs ; 
ac pr^cipue in Locis certis his Rebus dcftinaris, qualcs 
funt AcadcmicE, Collegia,Scholx ; vbi & permanenrcs 
habeat Scdcs, & crcfcendi infuper, & fc congrcgandi 
Copiam, &:Facultatcm. 

Ac primo,Opera, c^MX^^MufarumSedesi^cdizrit^ 
quaruor numcranrur: y£dificiorum Srructura j Pro- 
uenruum Dorario ; Priuilcgiorum Conccflio ; Difci- 
plinae Lcx & Infliturioj Qua^omnia ad Sccefrum, &: 
0£ium(vtplurimum)conferunt, &: adVacationcm a 
K i Curis 



6S 



T>e Jugmentis Scientiarum-j 



Curis & Moleftijs: qualia funtquasad Alucariacon- 
fticucnda,in \{um Mellis, rcquiric Virgilius ; 
Prmcipiofedes apibw^flatio^j petendoy 
§lup neque fit yentis aditm. &c. 
At Opera circa Libros duo funt pr^cipua : primum 
Bibliolhecx,inquibus tanquam Maufolsisjprifcorum 
Sandorum Rcliqui«e, Virtucis piense, conditas func. 
Secundc),nou£eEdicioncs AU(ftorum, emcndatioribus 
Impreflionibus, fidelioribus Vcrfionibus , vtilioribus 
Commcntarijs, Annotationibus magis diligcntibus, & 
huiufmodi famulicio, inftrudas & ornata:. 

Porrb Opera, qua: Literatorum Hominum Perforuu 
refpiciunt(prxterquam quodipfiornandifinc & pro- 
moucndi) func etiam duo; Rcmuncracio & Dcflgna- 
cio Lcdorum, in Artibus iamdudum inucncis, & cog- 
nitis ; & Rcmuncracio acDcfignacio Scriptorum,circa 
cas Dodtrinac parccs^ qua: non facis hadtcnus exculca:, 
autclaboratxfunt. 

Ha:c fummatlm Opcra func & Ada, in quibus in- 
clycorum Principum, aliorumquc illuftrium virorum 

f)romcrica, crga rem litcrariam clarucrunc. De parcicu- 
ari alicuius commemorationc, qui dcLiteris bene me- 
ruit, cogicanci,occurric illud Ciccronis, quod cumjpoft 
redicum fuum,ad gracias proraifcue agcndas impulir ; 
Difficilenon aliquem^ ingratum quenqtMm prteterire. Po- 
tius ( ex Scripcurarum confilio ) fpatium intucamur, 
j quod adhuc reftac in Stadio decurrendum ; quam ocu- 
los rcflcdamus ad ca , qua: a tcrgo iampridem rcli- 
quimus. 

Primum igitur, inter tot totius Europs Collegia, 
pr2eclariflim^ fundata,Omnia illa certis Profeffionibus 
dcftinata effe dcmiror, nulla, liberis atqucVniucrfali- 
bus Artium, & Scientiarum ftudijs , dedicata. Nam 
fi quis iudicct Do6trinam omncm rcferendam cflc ad 
Vfum & Adioncm, rcde fapit ; Veruntaracn facilc 

eft 



JLlBER SecVNDVS. 



99 



cftillomodo prolabiin errorcm illum, c^ucm Fabula 
pcrantiqua pcrftringic ; inquacactcra Corporis Mem- 
bra litcin Ventnculo intenderunc, quod nequcMotum 
prxbcret, vc Artus, ncquc Senfum, vc CapuCi quam- 
ub- inccrea Alimcncum codtutn acquc confcclum 
vciitriculus illc in rcliquum corpus diuiderec : Plane 
codcm modo, qui in PhilofopiaacConcempJacionibus 
vniuerlalibus, poficum omnc Itudium inanc acque icr- 
nauumarbicracur, nonanimaducrticfingulis Profenfio- 
nibus, 6c Arcibus, cxindc fuccum &: Robur fuppcdi- 
cari. Atquccerce pcrfuafum habco, hanc ipfam haud 
minimamcauflTam fuifle, cur fxhcior Dodrinx pro- 
grelTus hucufquc rccardacus fic ; quod opcra hifcc fun- 
damcnralibusScicncijs,nauaca ficiantum in crarificu,ne- 
qu': hauftus pleniores inde epoci. Nam f» Arborcm fo- 
licofrudtuofiorcmficricupias, dc Ramis medicandis 
fruftra cogicaucri> ; Terra ipfa circa Radicem fubigcii- 
da, & GIcbalxcioradmoucnda,auc nihil egcris, Nequc 
rurlus nicncioprarccrmictendum cft,hancCollcgiorum, 
&Societatum, in vfum canrummodo Do(5lrinas Pro- 
fefforias, Dcdicacionem,non foliim Scientiarum incrc- 
mcntis inimicam fuiffe ; fcd cciani in Regnorum, & 
Rcrump. decrimcncumceffilfc. Hincenim tieri folcc, 
vt Principcs dclcdum habicuriMiniftrorum,quiRe- 
bus civilibus cradandis finc idonci ; eiufmodi hotni- 
num miram fohcudincm circafc reperianc j propcerea 
quod non habeatur Educacio aliqua Collcgiata, in hos 
vfus deftinata, vbi fcilicctHomincs aNatura ad hoc 
fadi Sc comparati, (pra^ter artes alias) Hiftori^E, Lin- 
guis modcrniSjLibris & Tradtatibus Policicis,pr^cipue 
incumbanc; vcindeadciuiliaMunera, magis habiles, 
&:inftru6tiacccdanc. 

Quoniam vcro Fundacores CoIIcglorum plantant^ 
Prxlcdionum vero rigant , fequicur iam ordine, vc di- 
cam quid in publicis Lcdionibus defidcretur. Nimi- 



yo 



T)e Augmentis Scientmum^ 



rum Improbo vcl maxime Tcnuitacem Stipcndiorum, 
Prceledoribus fiuc Arcium, fiue ProfciIionum,(pr^rcr- 
tim apud nos) aflignatam. Incereft enim inprimis pro- 
grcflusinScichtijSjVtLedorcs in vnoquoque generci 
cxoptimis inftrudiflimifque cligantur; vtpotc quo- 
mmopcra, non in vfum tranfitorium, fcd ad rufiicien- 
dam Sobolem Scicntiac in fecula adhibeatur. Id fieri 
ncquit, nifi Prsemia, & conditiones tales conftitu- 
antur, quibus cmincntiftimus quifque in ea Arte, plane 
contentuscflcpoflici vt illi demiimgrauc non fit, in 
codem muncrc immori , ncque Pradicam cogitet. 
Quocirca Scicntia: vt floreant, MiIitarisLcx fcruanda 
Dauidisj Ftaqm ejfetpars defcendentis adpr^lium^ ijf 
manentis ad Sarcinos j Sarciiiis male aliier profpcdlum 
crit. Sic Lcdlorcs in Scicnti js funt tanquam Conferua- 
torcs, & Cuftodcs totius Literanj Apparatus , vndc 
Praxis &Militiadcinccps Scicntiarum inftruatur : Pro- 
indc a:quum cft, vt Merccs ipfbrum Lucra Pradicoru m 
cxarquarc poilic. Aliter fi Patribus Scicntiarum Pra:- 
mia non conftituautur fatis ampla, & luculcnta, cucniet 
Ulud, 

Et Patrum inualidireferent ieiunia Nati. 
Dcfcdum nuHc notaboalium, in quo Alchymifta 
quifpiaminauxilium aduocandus forct j cum id gcnus 
H»minum Scudiofis Authorcs fint, vtLibros vcndanc, 
Fornaccs extruant, Mincruam ac Mufas,(fanquam Vir- 
gincs Stcrilcs,)dcfcrant,ac Vulcano fc appliccnt. Fatcn- 
dum cft Gnimucr6,tam ad Pcnctralia Contcmplationis, 
quam ad Opcratiux Frudum, in nonnuUis Scientiis, 
(pracfertim Nacurali Philofbphia, & Medicina) haud 
vnica fubfidia e Libris peccnda cfrc. Qua in re ncuci- 
quam omninoccffauic MunificcnciaHominum;quip- 
pcvidemus non Librosmagis, quam Sph^ras,GIobos, 
Aftrolabia, Mappas, & alia fimila, vcadminicula qux- 
dam Aftronomia:, & Cofmographia: comparari, & 

ftudio 



LlBER SeGVNDVS, 



71 



prxbcri. Vi(demus ctiam loca nonnulla, Mcdecina- 
lludio dicara, Horcos habcrc pro Smiplicium cuiufquc 
gcncris infpccbonc, & nocitia; ncc viuMortuorum 
Corporum ad Obferuationcs Anatomicas dcilitui. 
Ca:tcrum harc ad pauca fpcdanc. In gcnerc, pro ccrto 
habeatur, magnos, in rebus Naturx abditis crucndis & 
rcfcrandiSjprogrclTus vix ricripofTc, nifiad Experimcn- 
ta, fiuc Vulcani, fmc DxdaJi, (Fornacis (cilicctj aut 
Machinx,) vclcuiufcunque altcrius (^cncris, fumptus 
abundc fuppcditcntur. Idcoquc /icut Principum 
Sccrctariis, &:Emi{rariis, conccdifur cxhibcrc rationcs 
Expcnfarum^pro dJigentiis iuis,incxplorando, & cru- 
cndo Rcs nouas & Arcana ciuiha; iimilicer & Explo- 
ratonbus, ac SpccuIatoribusNatura:,£acisfacicndum de 
cxpenfisfuis; ahasdcquamplurimis fcitu digniflirtiis 
nuncjuam iicmus certiorcs. Si cnim Alcxandcr mag- 
nam vim pccunix fuppcditauic Ariitorch, qua condu- 
ccrcc Vcnatorcs, Aucupcs, Piicacorcs, &ahus, quo in 
ftrus^ioracccdcrctad confcnbcndam Hiflonam Ani- 
mahum ; ccrte maius quiddam dcbetur i)s,qui non in 
Salcibus Nacurx pcrcrrant, fcd in Labyrinthis Arcium 
viam fibi apcriunt. 

Dcfcdus ctiamnum ahus nobis obferuaiidas, (mag- 
ni ccne momcnci,) Ncglc6his quidameflj in Academi 
arum Redoribus, Confulcacionis, in Rcgibus fiue Su- 
penoribus, Vificacionis j in hunc fincm, vc diligcnter 
confiderccur, &perpcndacur, vcrum Prdcdioncs.Dii- 
pucationcs, aliaquc Exercicia Scholailica, anciquirijs in- 
ftituta,&adnolb:a vfque tcmpora vfitata,concinuarcfu- 
crit ex vfu, vel pocius antiquare,aliaque mcliora fubfti- 
tUere. Etcnim inter Maicfbtis mx Canones prudcntifli- 
mos,iIIum rcperio. In omnilpelconfuetudine^Delexemplo, 
temporajpeSlandafunt, quandb primlm Ros casptai in qui~ 
Ims fi Del conjujio regnaueritylpelinfcitiaidcrogatillud inpri- 
tnis Authoritati rerum^ atque omnia redditfuJpeSta. Qua m - 

obrem, 



yi De Augmentis ScientiantrrL^ 



obrem, quandoquidcm Acadcmiarumlnftituta, plc- 

runque origincm traxcrmtatcmporibus, hirccnollrii 

haudpaulb obfcurionbus, & indoctioribus ;cb magis 

conucnit, vt cxamini dcnub fubijciantur. Exemplum 

m hoc gcncrc, vnum aut altcrum proponam, in rebus 

qux maximc obuije vidcntur, &: familiarcs. Pro morc 

rcccptum cft (hcct vti mihi vidctur pcrperam) vt Litc- 

rarum ftudio{i,Logicam, & Rhctoncam prxpropcre 

nimis addifcant i Artcs fanc Proucdioribus magis 

conucnientcs, quam Pucris, & Tyronibus. Etcnim hx 

du^e, fi vcrc rcs pcrpcndatur » funt cx Ardbus grauiHi- 

mis i cum fint Artes Artium, altcra ad ludicium, altcra 

ad Ornatum^ Quinctiam Rcgulam, & Normam con- 

tincnt, Rcs &Matcriam fubicdam, vel difponcndi,vcl 

iliuftrandL Idcoquc id agcre, vt Mentcs Rcrum igna- 

TXf & rudcs,(quxquc nondum id coilcgcrunt, quod a 

Ciccronc SjltM^ vel Supellex appcllatur, id cft Matcri- 

cm, & Copiam rcrum,) initium ab iftis Scicntiis fu- 

mant; (ac (i quis difccrc vcllct, pondcrarc, vcl mc- 

tiri, vcl ornarc Vcntum : ) haud aliud profcdb parir, 

quam vt harum Artium virtus & facultas, (quxpcr- 

magnx funt, & latiflimc difFufx,) fcrc contcmpta:ia- 

ccant } atquc vcl in pucrilia Sophifmata , AfTedlatio- 

ncfquc ridiculas dcgcncraucrint j vclfaltcm cxiftima- 

tionc fua haud parum mulftata: fint. Quinctiam prx- 

matura, & intcrapcftiuaad has Artcs Acccffio, dilutam 

carum, atquc iciunam Traditioncm ac Tradationcm, 

ncccffarib fccum traxit,qualis nimirum Captui Pucro- 

rum adaptctur. Altcrum Excmplum (quod adducam) 

Erroris,quiin Acadcmiisiam diuinuetcrauitjciufmodi 

cft ; quod fcilicct Inucntionis, atquc Mcmoria:, in Ex- 

crcitiis fcholafticis , ficri folet niraib plus noxium 

Diuortium : lUic fiquidcm Orationcs pkrxquc, aut 

omninb pra:mcditatx funt, adcb vt Conccptis Vcrbis 

profcrantur,& Inucntioni nihil rclinquatur;aut plare 

cxtcm- 



B E R 



E C V N D V S. 



7? 



cxrcm porarix , vc perpariim rclinc|uacur Memoric-e: 
(cum in vita communi, 6c Praxi, rarus Cit alterutnus 
illorum vfus fcorfimj fcd |X)tiu> mixtun-e ipforumj 
id clt Notarum fiuc Commcnrariorum, atque Didi- 
onis fubicx) ita vc hoc paiSto, Exercitia ad Praxun 
haud {int accommodara, ncc Imago refpondeac Vit^. 
Illud aurcm in Excrcicijs pcrpetu6 tcncndum crt ; vc 
omnia (ciuam heri potcfl: ) maxime rcprxfcntcnt ca, 
qnx in vita agi folcntj Alioqui Motus & Faculcaces 
Mcncis pcrucrccnc , non prxparabunc. Huius auccm 
rci Vcricas non obfcure ccrnicur, cum Academici ad 
Praxim fuarum Profclhonum , vcl alia Ciuilis Vitaj 
Munia fe accinganc; quod ci^m faciunt, hunc, dc 
quo loquimur , dcfcdlum , ipfi in fc cicb deprehen- 
dunCj led cicius ctiamnum alii. C:Eterum hanc par- 
tcm , dc Inftitutorum Academicorum emcndacionc, 
claufula illa ( cx Cxfaris quadam ad Oppium, & 
Balbum Epiftola defumpca) cdncludam ; Hoc qUem- 
admodim fieri pofiit , nonnuUa mihi in mentem yenimty 
isf multa reperiri pojpmt i de ijs rclms rogo DoSy yt ed- 
gitationem Jufcipiatif. 

Alcer IDcfcclus qucm obreruo, alciiis pauloquam 
pra:ccdcns afccndic. Qucmadmodum enim Do6lri- 
narum Progrcffio, haud parumin prudcnci Rcgimine, 
& Inflicucione Academiarum {ingularum confiftit,- 
ita magnus ad hoc cumulus acccdere poffic , fi Aca- 
demi^ vniuerfa^, pcr cocam Europam fparfx, arclio- 
rem coniunclioncm, & ncccllicudincm concrahcrcriC. 
Sunc cnim, vci videmus, mulci Ordines, & Sddali- 
cia, qua: hcec Rcgnis, & Spaciis longinquis difiiinda 
finc, camen Socictatem & tanquam Fraterriicatcm in- 
rcr fc incunt, & colunc ; adeo vt hdbeant Prsefedtos 
( alios Prouincialcs, alios Gcneralcs, ) quibus omrics 
parenc. Ec ccrce, qucmadmodiim Nacura creat Fra- 
tcrnicatcm in FamUiis j Artcs Mcchanicae conrrahunc 
L Fracer- 



1\ 



T>e Jugmentis ScientiarunLj> 



Fratcrnitatem in Sodalitijsj Vndio diuina fupcrin- 
ducit Fraternitatcm in Regibus, & Epifcopis ; Vota 
^c Regulas concilianc Fraternitarcm in Ordinibus: 
codem modo fieri non poteft , quin intcrcedat Fra- 
tcrnitas illuftris &: gcncrofa, inter Homincs, perDo- 
dlrinas &: liluminationcs, quandoquidem Deus ipfe 
Pater Luminum nuncupctur. 

Pollremb illud queror {de quo fupcrius nonnihil 
prasmifi) quod vcl nunquam, vcl rarb admodum,pub- 
lica aliqua extiterit Delignario Virorum idoneorum, 
qui vcl fcriberent, vcl Inquifirioncm inftitucrcnc, dc 
illis Scicntiarum Partibus, in quibus fatis adhuc non 
fucrit elaboratum. Cui rci, illud inferuiet quam ma- 
ximcjfi tanquam Luftrum condaturDodrinarum ; & 
Cenfus cxcipiaturi qucccx illis locuplctes finc, &c maio- 
rcm in modum ay^fla: j qux autcm inopcs, & dcfti- 
tutx. Opinio cnim Copias, intercaufTas Inopixcft; 
Atque multitudo Librorum Luxuria: potius quara Pc- 
nuria: indicium quoddam pr^e fe fert. Qlis tamcn 
Rcdundantia, (fi quis rc6le iudicct) neutiquam dclcn- 
disantchacfcriptis Libris, fed nouis melioribus cdcn- 
dis tolli debcti quieiusgcncris fint, vt tanquamiS^fr- 
pens Mojis, Serpentes Ma^orum deuorenc. 

Horumjquoi enumcrauimus, omnium Dcfcduum 
Remedia, prxtcr illius poftrcmij quinetiam eiufdcm 
poftremi,quoad Partem eius Ad:mam,qua: fpc6tatad 
Dcfignationem fcribcntium,Opera funt vere Bafilica ; 
Erga qux,priuaci alicuius conatus, &: induftria, fer e fic 
fe habeat, ut Mercuriusin Bmio ; qui Digitum poteft 
in viamintenderCjPedcminferrc non potcft. Ac Specu- 
latiua illa Pars, qua: ad Examen Dodrinarum ( quid 
nimi!uminfingulisdcfideretur)pcrtinct; etiam indu- 
Wnx Hominis Priuati patet. Mihi igiturinanimocft, 
PcrambulationcmDodtrinarum, &Luftrationem gc- 
neralcm, & fidclcm aggrcdi, prascipue cuminguifitio- 



B E R 



E C V N D V Si 



75 



nc fcdu!! & accurara, qu.rnain carum Partes ncglcdiai 
iiicukxque uccanc, hominum indullria nondum fub- 
acl.r, <S^ad vfumconucrfxi vc huiulmodi DclincaciOj 
& Rcgiltracio, & pubhcis De{ignacionibus,& Priua- 
torum Iponcancis laboribus faccm accendat. In quo 
nihiJominiis Coniiliumcft hocccmpore, Omiflioncs 
duncaxac, & Dcfiderata nocarc j non auccm Errorcs, & 
Infuhcicaccs rcdargucrc. Ahudcnim cftincuha loca 
indicarc, aUud culcurx modum corrigcrc. 

Quam quidem ad rcm, cum mccomparo, & accin- 
gor, non lum nc[cius,quancumopus moucam,quam- 
que difficilcm prouinciam fuftincam; etiam quam finc 
vircs minime Voluntaci parcs : Accamcn magnam in 
ipcm vcnio, (i ardcntior meus crga Litcras Amor, mc 
longitis prouexcrit, vfurum mc excufatione AfFcdus j 
quia non fimul c\ji\c^\im\ conccdizm , Amare isf Sa^cre, 
Ncfcius cquidem non (um, candcm iudicij hbcrtacem 
ahjs rchnqucndam, quam ipfc vfurpaucrirh. Equidcm 
hbcntcr xque accepcnm ab ahjs, ac impcmucrim, Hu- 
manicacis lilud officium ; Nam qui Erranti comiter mon- 
flrat yiam^ &c. Profpicio eciam animo, complura 
cx ilhs , qua: tanquam omilTa, & defidcrata , in Rc- 
giftrum hoc noftrum rcfcrre vifum fueric, in diuer- 
fas ccnfuras incurfura j Ahafcihcctquodfintdudum 
peradla , & iam cxccnt ; Aha quod curiofitatem fa- 
pianCj 5c frudum promiccanc pcrcxilcm,- Aha quod 
nimis ardua cxiftanc , & fere impoflibiha , qux ab 
hominibus abfoluantur. Ad priora duo quod atti- 
nct, Res ipfx pro fe eauffam agent : Circa poltrc- 
mum dc Impofhbihtate ita ftatuo • Ea pmnia pofli- 
biha, & prxftabiha ccnfenda, qu2B ab ahquibus per- 
fici pofhnt, hccc non a quibufuis ,- Ec qux a mukis 
coniundim , hcct non ab vno ; Et qux in Succefli- 
onc Scculorum , licet non codcm a:uo ; Et deniquc 
qux Pubhca Cura & Sumptu, hcet non Opibus & 
L z Induftria 



16 



T>e Jugmentis ScientiarunLj 

Induftria fingulorum. Si quis tamcn fic, qui malit 
Saiomonis illud vfurparc, Dicit pi^er, Leo e^inlpia', 
quam illud Virgilij, Po[fmt, quia pojfe rvidentur ; fa- 
tis mihi eric, fi laborcs mci, intcr Vota tantum fiuc 
Optata mclioris not*c habeantur. Sicut cnim haud 
omninb Rei imperitum cflc oportct , qui Quicftio- 
ncm appofite inftituat j ita nec ScnfCls mops videa- 
tur, qui haudquaquath abfurdi Optauerit. 



Capvt I. 

Tartttio Vniuerfalis Docftrinae Humanae in 
Hiftoriam, Pocfim, Philofophiam ; Se^ 
cundum tres IntelleBus Facultates, Memo- 
riam,Phantaiiam,Rationcm : qtiodque 
eadem Tartttio competat etiim Theolo- 
gicis. 

A R T I T I o Do6lrin>e Human^ ca cft vc- 
riflima, qua: fumitur ex triplici Facultatc 
AnimjE Rationalis, qux Dodrinac Sedcs 
cft. Hifioria ad Memoriam rcfcrtur ; Poe- 
fis ad Phantafiams Philafophia ad Rationem. Pcr Poe- 
fim autem , hoc loco intelligimus non aliud , quam 
Hiftoriam confidam, fiuc Fabulas. Carmcn enim 
Stili quidam Charader cft, atquead Arcificia Ora- 
tionis pertinet, dc quo fuo loco. 

Hiftoria propric Indiuiduorum cft, qux circum- 
fcribuntur Loco & Tcmpore. Etfi cnim Hiftoria 
Naturalis circa Spccies verfari videatur j tamen hoc 
fic ob promifcuam Rcrum Naturalium,(inplurimis) 
fub vna Spccic, Similitudincra ; vc /i vnam noris, 

omncs 




L I B E R S E C y ti D V S, 



77 



omncs noris. Sicubi aurem Indiuidua rcperianturj 
qux auc vnici iunc in fua Spccic , vcluci Sol & 
Luna; auc a Spccic infignitcr dcflechint, vt Mon- 
rtraj non minus rcde conQiruitur Narratio de illjs 
in Hiftoria Naturali , quani dc Homimbus fingula- 
nbusin Hiftoria Ciuili. H^c autcm omnia ad Me. 
mori.m fpctlant. 

Po:'/!s, cofcnfuciuo diclum cft, cciam Indiuiduo- 
rum c(l: ^ contidtorum ad iimilicudincm illorum, qu^ 
in Hirtoria vcra mcmorancurj icacamcn vtmodum 
fipius cxccdac, &: qux in Rcrum nacura nunquam 
conucncura, aut cucntura fuifTcnt, ad Iibicum compo- 
nat, &introducat; qucmadmodum facit & Pidto- 
ria. Qjod quidcm Phantafu Opus cft. 

Philofopbui Indiuidua dunicciC; ncquc Imprcili- 
oncs prmus Indiuiduorum, fcd Notioncs ab iilis Ab- 
ftradas compleClicur j acque in ijs componcndis, & 
diuidcndis, ex Lcgc Nacurac,, & Rcrumipfarum cui- 
dcntia verfacur. Atquc hoc prorfus Officium clt, 
atquc Opificium Rationu. 

Hxc autcm ita fe habcrc, (i quis intclledualium 
Origincs pctat, facile ccrnet. Indiuidua fola Scnfum 
percellunc, qui Intellcdus lanua eft. Indiuiduorum 
corum Imagines, fiue Impreffiones k fenfu cxcepta:, 
iiguntur in Memoria, acque abcunt in eam, a prin- 
cipio ranquam integrx, codem quo ocurrunt modo ; 
Eas poftea rccolic, & ruminat Anima humana; 
Quas dcinceps zwi Jitnplicitir recenfet-, aut lufu quo- 
dam imitatur ; aut Componendo ilf Diuidendo digerit. 
Itaque liquido conftat, cx tribus his Fontibus, Me- 
mori^^ Phantaf^, & Ratianif, ciTc trcs illas Emanati- 
oncs, Hifiori£, Poefeos, &c Philofophia ; nee alias, aut 
plurcs cfTe pofTe. Eccnim Hiftonam, & Expcricnti- 
am pro eadem rc habemus j qucmadmodLim ctiam 
Phiiofophiam, & Scientias. 
_^_^.^..^^__ Nequc 



yS T>e Augmentii ScientiarunLj 

Neque alia ccniemus ad Theohgica. Parcitionc 
opus cfTe. Diffcmnc ccrte Inforraationes Oraculi Cz 
Scnlus, & Rc, & Modo infinuandij fcd Spiritus 
Humanu* vnus cft, ciufqueArcukj&GcIla: ea:dcm. 
Fic icaque, ac Ci diucrfi Liquorcs j acquc per diucrfa 
Infundibubi in vnum arque idcm Vas rccipiancur. 
Quare &cTheolo^ia, auc cx Hiftoria Sacra conftac,- 
auc cx Paraholu, quac inftar diuinae Poefeos func j auc 
cx Pr<eceptu & Dogmatibw , canquam pcrcnni qua- 
dam Philofophia. Quod cnim ad eani parccm perci- 
ncc, quas redundarc vidcrur, Prophetiam vidciiccc, ca 
Hiftori<e gcnus cft : quandoquidem Hiftoria Diuina, 
ca pollcac fupra Humanam Pracrogatiua, vc Narrauo 
Fadum prarccdcrc, non miniis quam fcqui poflic. 



C A P V T II. 

Tartitio Hiftorijc in Nacuralem (^ Ciui- 
lcm, Ecclcfiaftica ^ Literaria/«^Ci- 
uili comprehenfa. Tartitio Hiftoriac Na- 
turalis in Hiftoriam Generationum, 
PraEter-Generacionum, (s" Artium. 

USTORA auc Naturalis cft, aut Ciuilu: 
In Naturali, Nacurx rcs gefta^, &: Facnio- 
ra memorancurj in Ciuili^ Hominum. 
Eluccnc proculdubio Diuina in vcrifquc, 
led magis mCiuilibw.vt etiampropriam Hiftori^c fpcei- 
cm conftituanc,quam5rffr4>» aut Ecclefiaftica appcliare 
confucuimus. Nobis vero cciam ea vidccur Literarum, 
& Artium Dignitas, vc ijs Hiftoria propria fcorfum 
atcribui debcat ; quam lub Hiftoria Ciuili, (quem- 

admodum 




I B E R 



s 



E C \ N D V S, 



79 



admoduni & Ecclejiaflicam,) comprchcndi incelligi- 
mus. ' 

Particioncm Hifloru Naturalis moliemur cx flatu^ 
& condinonc ipfius Narurx, qux in criplici Ibtu 
pofita inueniiur, «Sc cancjuam Rcgimen cnnum fubic. 
Auc cnim libcra cil Nacura, & curfuconfueto fccx- 
pljcan<!, vc m Coclis, Animalibus, Planris, & vni- 
ucrfo Naturx Appararu ; Auc a prauicatibus, & mfo- 
lcncijs M^^ccrix concumacis, <Sc ab Impcdimencorum 
vioIcncia,deilam fuo dccruditur, vc inMonllris ; Auc 
dcnicjuc ab Arce, & Opcra humana conftringitur, &: 
Hngitur, & tanquam nouatur, vcin Artificiahbus. Sit 
itaque Particio Hiflori^ Naturalif^m Hifloriam Generati- 
onimy Pr<ftcT-Generatiomm ; ifT' Artium : Quam poilrc- 
mam, cciam Mjchanidm, & Experimentalem appellarc 
confueuimus. Harum prima Libcrtatem Natur<e tra6tatj 
fccunda Erroresi tcrtia Vincula. Libenter autem Hiflo- 
riam Artium, vt Hiltoria: Naturalis fpecicm conlhtui- 
mus j quia inuctcrauic prorfias opinio , ac-fi aliud 
quippiam efTet Ars a Nacura ; Arcificialia a Nacurali- 
bus : vndc illud Malum, quod plcrique Hiftorix Na- 
turalis Scripcorcs, pcrfundos fc putenc, fi Hiiloriam 
Animalium , auc Plancarum, auc Mmeralium confe- 
ccrint, omiffis Arcium Mcchanicarum Expcrimcncis. 
Sed & illabicureciam Animis Hominum aliud fubtilius 
Malum; nempc, vt Ars ccnfeaturfblummodo, ran- 
quam Additamcncum quoddam Natura:, cuius fcilicec 
ca fit vis, vt Naturam (fane) vel inchoatam perficere, 
vcl in dcterius vergentcm cmcndarc, vcl impeditam 
liberare; minime vcro penitus vertere, tranfrhutare, 
autinimis concucerepoflic. Quod ipfum Rebus Hu- 
manis prsproperam dcfperationcm intulic, Ac contra, 
illud Animis Hominum pcnitus infiderc debuerat; 
Arcificialia aNaturahbus, non Forma, autEfTentia, 
fcd Efficience folummodo differc ; Homini quippe in 

Naturam, 



8o 



T>e Augmenth Scientmum^ 



Naruram, nullmi rei poccftatem efTc, prasccrquim 
Motus , vc fciliccc Corpora Naturalia aut admoucat, 
auc amoueat : vbi igitur datur Admotio Corporum 
Naturalium, auc Remotio,coniungcndoCvt vocant) 
Adiua Pafliuis, omnia poieft homoj vbi non da- 
rur, nihil: Neque intereft, fi Res ponantur in ordi- 
ne ad aliquem Effcdum, vtrum hoc fiac per Homi- 
nem, vel abfque Homine: Aurum aliquandb cxco- 
quiturignc,ahquandb in Arenuhs purum mucuitur, 
miniftrantc fibi ipfi Natura : Iris fimihter fit cxNu- 
be rofcida^nn fubhmi j fic etiam per Afjjerfioncm 
Aqux , hic apud nos. Itaque Natura omnia regit, 
f ubordinantur autcm illa tria, Curfiu N.itur^ j Expa- 
tiatio Natttr^ ; & Ars , fiue Additus Rebus Hom : 
Idcoqucm Hifloria Naturah , tria illa comprchcndi 
par cflj quod ctiam C. Phnius magna cx partc fe- 
cir; qui Hiftoriam Naturalem folus pro dignitatc 
complexus cft ; fed complcxam, minimc vt decuit, 
imb potius indignis modis cradauit. 

Harum prima habetur mcdiocriter cxculta ; Sc- 
qucntes duce ita tcnuitcr, & inutihtcr tradantur, vt 
in Dcjtdcratorim claffc rcponcndx fint. Nequc cnim 
reperias i^xiis inftru6tam, & locupletcm colledioncm 
Operum Narura: eorum, qux a Curfu ordinario Gc- 
nerationum, Produdlionum, & Motuura abcrrarunr, 
& dcflexerunt ; fiuc fint illa Foetus ccrcarum Rcgi- 
onum aut Locorum fingulares ; fiuc Tcmporum E- 
uencus infohti ,• fiuc Cafuum ( vt ait ille) Ingenin^ ,• 
fiuc Proprictatum Abditarum EfTcdius j fiuc Mono- 
dica Natura: in fua Spccie. Non ncgaucrmi inuc- 
niri Libros nimib plures, fabulofis Expcrimentis, 
Commentitiis Sccretis, & friuohs Impofturis, ad 
Voluptatcm, & Nouitatcm, rcfcrtos ; Ca;tcrum Nar- 
rationem graucm, & fcucram dc Hcterochtis, &: Mi- 
rabihbus Natura^, diUgcntcr cxaminatam, ac iidchter 

defcnptam, 



LlBER SecvndVS. 



dcfcriptam, non, inquam , inuenio ; prxfcrtim cum 
dcbira rcicdionc, <Sc publica tanc|uam profcnptionc 
Mcndaciorum, &Fabularum, qua:inualuerunt. Kam 
vc rcs fc nunc habcc, f\ forte Mcndacia aliqua circa 
Rcs Naturales obtinucrinc, &: cclcbrata iint (fiue 
quod tantum poilit Rcucrentia Anticjuitatis, fiuc 
quod illa denuo cxamini fubijccrcfit molcrtum, fiuc 
quod mirifica fcilicct Ornamenia putantur Oratio- 
nis, propter Similitudines & Comparationes ) nun- 
quam poflca cxtcrminantur, aut rctradantur. 

Fmis huiufmodi Opcris , quod Exemplo fuo de- 
corauic Ariiloceles, nil minus eft, quam vc curiofis, 
& inanibus Ingenijs gratificctur, ficuc faciunt Mira- 
bilari j, & Prodigialtri j vcriam duas ob caufas, vtram- 
quc feriam & grauems Vnam,vt Axiornatum cor- 
rigatur Iniquitas ; qua: plcrunquc m Excmpiis tritis, 
& vulgatis fundamcncum habenc : Aiccram, qubd a 
Miraculis Nacura: , ad Miracula Arris, cxpcditus fic 
cranfitus, &c pcruius. Ncque enim huic rci plus in- 
cft Ncgotii, .prxccrquam vc Nacuras vcftigia perfe- 
quaris fagacitcr, ciim ipfa fpontc abcrrct ; vt lioc 
paclo poftca cum cibi Iibueric, cam codem locidc- 
duccre, &c compcIJcrc poflis. Ncquc vero prxccpc- 
rim , vt cx Hiftoria ifta Mirabilium, rupcrflitiof^E 
Narrationcs,de Maleficiis, Fafcinationibus, Incanta- 
cionibus, Somniis, Diuinationibus, & fimiIibus,pror- 
(us cxcludancur, vbi de Facto, & Re gcffa liquidb 
conftec. Nondum cnim innocuit , quibus in rcbus, 
& quoufque, EfTedtus Supcrftitioni attributi, cx 
CaufSs naturalibus participcnt. Idcoque licet huiuf- 
modi Artium Vfum & Praxim, meritb damnandum 
cenfeamus, tamcn a fpcculatione , & confideratione 
ipfarum, (fi ftrenue cxcutiancur) notitiam haud inu- 
cilem confequemur, nonfoIumadDcIida, inhocge- 
ncrc Reoram, rite diiudicanda j fcd cciam ad Naturx 
M Secrera 



8i 



T>e Augmentis ScientiarunLj 



Secrtta vkcrius rimanda. Neque cene hxfirandura 
de ingrclTu , & penctratione intra huiufmodi Antra, 
& RecefTus, fi quis fibi vnicam Veritatis inquifitionem 
proponatj quod & Maieftas tua Exemplo proprio 
confirmauir. Tu cnim, duobus illis clariilimis & acu- 
tilTimis, Religionisj ac KaturalisPhilofophis oculis, 
talcs vmbrasprudcnteracperrpicaciterpcrlurtralu; vt 
te Soli nmiUimum probaucris,qui polluta Loca ingre- 
ditur, ncctameriinquinatur: Cactcrum illud monu- 
crim, Narrationcs iltas cum RebusfupcrlHtiofis con- 
iundas, (eorsum componi, ncque cum puris, & fm- 
ccris Naturalibus commifccri oporterc. Qjod vcro 
ad Narrationcs attinctj circa Prodigia & Miracula 
Rcligionum ; illaccrteaut non vtique vcrafuntj aut 
nullacx partc namralia j idcoqucad Hiftoriam Natu- 
ralem non pcrtincnt. 

Quantum ad Hi^oriam Natur^ fitboB^ , & Fa6ti- 
ti^, quam Mechanicam appcllare lolcmus; inucnio 
fane CoIlc£tiones quafdam dc Agricultura, ctiam dc 
Artibus compluribus Mcchanicis ; fed, quod pefli- 
mum cft in hoc genere, fcmper negUguntur & rcij- 
ciuntur Experimcnta , in Artibus fingulis familiaria 
&; vulgata ; qux tamcn ad Interprctationcm Natu- 
r^, jequeaut piusfaciunt, quam minias trita. Nam 
Labesquxdam Litcris afpergi vidcatur, fi forte viri 
dodifefubmittanc Inquifitioni, autobicruationi re- 
rum mcchanicarum ; nifi fucricearum, qujc pro Arca- 
nis Artis, aut pro Rcbus admodum raris , aut fubti- 
libus rcputentur. Quod tam inanis , ac fupcrciliofa: 
Arrogantias Vitium, merito irrific Plato, quando 
Hippiam Sophiftam iadlabundu inducic cum Socratc 
difputantem, fincero & foiido Veriratis Inueftigatorc : 
Qui,cum dc Pulchritudinc (ermo inftitutus clTcr, pro 
vagofuo, &foluro Difputandi raore, primum intulit 
Excmplum Virginis pulchrie, dcin Equ^ pulchrx, 
poftrcmo 



B E R 



E C \' N D V S. 



85 



portremo Ollx Fidilis pulchrx,& affabrcfatla: : Hoc 
vltimo Exemplo Hippias commotus, dixir, Stomncha- 
rer certc^ ( niji humanitatis ratio me eo adigeret,) cirm quo- 
(fiumdijputarc, qui Exempla tam<-vilia, iif fordida alle- 
garet. Gui Socrates, 71- ^wV/tv^; ita decet, ciim tam nitidii 
Jis amiciiti yeftibus^ ilf pulchrii calceis ■ dcaln pcr Ironi- 
am. Enimucrb, illud pro certo aflcri poflir, ^randia 
Excmpla haudoptimam, auttutiiHmam affcrrc Infor- 
mationcm. Id quod cxprimitur non mfulfe, in pcruul- 
gatailla Fabuia dc Philofophojqui ciam Stdlas,(ublatis 
oculis intueretur, inciditin Aquam : NamfiOculos 
demifilTcc , Ilellas illico in Aqua viderc pocuifTet j vc- 
rum /ufpicicns in coelum, Aquam in Stellis videre 
non potuit, Eodcmmodofopeaccidif, vc Res minu- 
tar & humilcs, plus confcrant ad Notitiam Grandium , 
quam Grandcs ad Notitiam Minutarum. Bene fi- 
quidem notauit Ahftotclcs , Cuiufque rei naturam in 
portionibm eiuf minimis optimc cerni. Quam ob Cauflam 
Reip. Nacuram perfcrutatur primo iu Familia, &in 
{imphcillimis Combinationibus Socictatis, (Marici 
fcilicet & vxoris, Parcntum & Liberorum, Domini 
&c Seiui, ) qua: in quolibet tuguriolo occurrunt. Si- 
mili plane ratione, Natura huiulcc magn:E Ciuicatis, 
(Vniuerficatis nimiriam rcrumjeiufquc Di(penfatio,in 
prima quaque Symbolizatione, & minimis Rerum 
Portionibus inucftiganda cft : vci ficri videmus, quod 
Sccrecum illud Nacur^, (habitumpromaximo,) de 
Vercicitarc Ferri, tadlu Magnetis exciti, ad Polos, 
fc confpicicndum prarbuitjnon inVedtibusferreisj izA 
in Acubus. 

Egovero, fiquodfitmeipondus ludicij, ficplane 
Statuo-, Hiflori^ Af^-c/^^w/V^ vfumergaPhilofophiam 
Natural(:m,eflemaximeRadicaIem, & Fundamenta- 
lem. Talera intclligo Philofophiam Naturalem, qua: 
non abeac in Furaos Speculationum fubtilium, auc 
M z fub. 



H 



T>e Ammentis ScientiarurtLj 

o 



riiblimium j- fedquxefficacueropcrecur, adfublcuan- 
da Viras humantC Inconimoda. Necjuc enim ad 
prccfens tantum iuuabit, ncdcndo & transfcrendo 
Obffruationes vnius Artis,in vfumaliarum; & indc 
nouas commoditatcs eliciendo, c^uod nccelTe efl fieri, 
CLim Expcrimenta diucrfarum Artium, m vnius Ho- 
minis Obferuationcm, & confidcrationem Venienc j 
kd porrb ad caulTas rcrum indagandas, & Artium Axi- 
omata deducenda, lucidiorem Facem accendct,quam 
hadenus vnquam afFuIfit. (Jiuemadmodum enim 
Ingenium alicuius, haud bcne noris, aut probaris, 
nifi cum irritaucris ; neque Protcus fc , in varias tc- 
rum facies, vertcre folitus eft, nifiManicis arcle com- 
prchenfus; fimiliier «iam Natura Arte irritata , & 
vcxata, fc clariiis prodir, quam cum fibi Libera pcr- 
mittitur. 

Antcquam vcfb hoc Mcmbrum Hiflori^e Natu- 
ralis, f quod Mcchanicum atquc Expcrimcncalc voca- 
mus,) dimittamus, illud adijciendum j Corpus talis 
Hirtoria: , non folum cx Artibus ipfis Mcchanicis, 
vcrum & ex Opcratiua partc Scicntiarum Libcralium, 
3iC fimul cx Pradlicis compluribus , ( qux in Artcm 
non coaluerunt) confici dcbcrc, vt nihil vtilc prxter- 
mittatur, quod ad informandum Intcllc<flum iuuat 
Atque hasc cdHiflorUNaturalit Partitio prima. 



Capvt 



LlBER SecVNDVS, 



8y 



Capvt II [. 

Tartitio Hillori.t ^2.imQ\'\s Secunda/x Vfu 
(S* Fine Juojn Narratiuan:i ; ^JT* Indu(5tl- 
uani. Quodqiie Finis nobihjlimus Hiftorias 
NaturalisyfiT, vt miniHret (^ in Ordinc^ 
fit ad condendam ^hilofophiam ; ^uem Fi- 
nem intuetur Inducfliua. ^Tartitio Hifto^ 
rix Generationum in Hiftoriam Coc- 
leilium : Hiftoriam Meteororurn : Hi- 
floriam Globi Terrse ^ Maris i Hifto- 
riam MalTanim/tt/e CoUcgioruni Ma- 
jorum : CJT* Hiftoriam SpecierUpi fiui 
Collcgiorum Minorura. 

' 1 1-' 
TSTORIA NaturaUf, vt Si44f00 triplcic 
(cjuemadmodum diximus) ita Ffi du- 
plcx cft : Adhibctur enim , auc proptcr 
Cogtmionem Rerum ipfirum, <^ua; Hifto- 
nx mandaacur ; auc tanquam Materia prima Philo- 
fophiic. Atquc prior iila, qu^ auc Narrationum iu- 
cunditatc dclcdlac, aut Experimentorum vfu iuuat, 
atquc huiufmodi Voluptatis, auc FrudOs gracia qu£c- 
(ita cft, longc infcrioris noc^ ccnfenda, pra: ea, qua: 
Indudiom verx, & legicima: Sylua fir, at<^e Supcllcx, 
& primam Phdofophia: Mammam prsbcat. Rursus 
itaquc parcicmur HiUoriam Naturalem, in Narratiuam^ 
& InduEliuJim : Hanc autcm portcriorcm inter Defi- 
derata ponimus. Nequc vcro acicm Mcncis alicuius 
pcrftringam , aut magna Antiquorum Nomina , aut 
magna Reccntium Volumina. Sacis cnim fcimus, ha- 

beri 




u 



1)e Jugmentts Scientiarum-> 



bcri Hiftoriam Naturalcm mole amplam , varietate 

graram, diligentia farpius curiofam. Attamen fi quis 

ex ea Fabulas , & Antiquiratcm, & Audorum Cira- 

tipncs, & inanes Controuerfias, Philologiam denique, 

dc Ornamenta eximac {q\i3£ 2id Conuiuaks Sermones, 

Hominumque do6torum NoStes, potius quam ad in- 

ftituendiim Philofophiam finc accomodata, ) ad nil 

mdgni res recidet. Longc autcm profe<5tb abell 

ab ea Hifloria, quam Animo mctimur. Primb cnim 

defiderantur duse ill^ Hifioru Naturalu Partcs, (de 

quibus modb dLximus ) Pr^ter-Generationum, & Ar- 

tim, iii cjuibus rios plurimum ponimus : Dcinde, 

in tcrtia iila (qu^ reliqua cft) Partc Generali, nimi- 

rum de, G^n^rAtiotiibm, vni tantum, cx quinque Par- 

cibus c^'^,fatisfacit. Siquidem Hifiori^Generationum 

conftitu^intur Partcs fubordmatse quinquc : Prima 

Ccek^ium, qu£E Pha:nomena ip/a Uncera complcdi- 

tur, atquefeparata'k Dogmatibus,- Secunda Meteoro- 

r«w(annumcrando etiam Comctas) & Regionum,c^uz^ 

\6cmtyAcHs : Nequc cnim dc Cometis, Mctcons ig- 

nitis, Ventis, Pluuijs, Tempcftatibus , & rchquis, 

inucnitur aliqua Hiftoria, quas vllius ftt prctij. Tcr- 

tia Terr<e ilf Maris, { quatenus func Vniuerfi Parccs 

Integralcs) Montium,Fluminum,/£ftuum, Arenarum, 

-Syluarum, Infularum, deniquc Figura: ipfms Conti- 

ncntium prout exporriguntur ; in his omnibusj po- 

tius Naturalia inquirendo & obfcruando, quam Cof- 

mographica. Quarto, de Mafis Materi^e communihw, 

quas CoJlegi0 Maiora vocamus, (vuigb Elementa dicun- 

tur ; ) Ncque enim dc Ignc, Aere, Aqua; Terra ; co- 

rumque Naturis,Motibus, Operibus,Impreftionibus, 

Narrationes rcperiuntur, quae Corpus aliquod Hiftoria; 

iuftum eonftituant. Quinta, & \hirm,dc CoUe^iiom- 

bw Materi^ exquijitistqux anobis CollegiaMinora,vu\- 

gb Species appellantur. In hac autem poftrcma fola, 

induftria 



BER OECVNDVS, 



indullria Scriprorum cnicuic ; ita tamen, vt potius lu- 
xur.a'a fic in fupcrfluis , ( Iconibus Animalium , auc 
Piantarum, &c fimilibui mcumerccns) cjuam folidis, & 
diligentibus obfcruationibus ditata,i]ua: vbique in Hi- 
fioru NMtmili luhnci^i dchcam. Atquc, vc vcrbo di- 
cam,omnis quam habcmus Naturalis Hill:oria,ram in- 
quidcionc fua,quamcongeric, nullomodoin ordmc 
adcum qucm diximus fincm, (condcnda^fcilicecPhi- 
lofopiiia?,) aptata cli Quarc Hifloriam InduBiuam 
dcfidcrari pronunciamus. Atque dc Naturali Hifio- 
ria haibcnus. 



C A P V T IV. 

Tartitio Hiftorias Cm\is,in Ecclefiafticamj 
Litcrariam, (^ (^quae(jenerisnomenreti^ 
net) Ciuilem : qtwdque Hi{}:ovi3. Litera- 
ria dejideretur : Sius conficienda Trxcefta, 

ISTORIAM Ciuilem in tres fpcciesrcdlc 
diuidi pucamus : Primo Sacramy fiue Ec 
cleJiaUicam: dcindccam, quseGencri: no- 
men rctinet,C/«/7<f»w ; Poftrcmb Literarum 
tcArtium. Ordiemurauccrh ab e^ Spccie, quam po- 
ftremb pofuimus; quia rcliquae dua: habencur, illam 
auccm inter Dif/f^^r^^^rcfcrre vifum cft.Ea eft Hi^oria^ 
Litcrarum. Atquecerce Hiftoria Mundi, fi hac partc 
fucrit deftituta, non abfimilis cenreri poftit Statu^e Poli- 
^kw/, cruto Ocuio ; cum ca pars Imaginis defit, qu^e 
Ingcnium & Indolcm Pcrfon^e maximc rcferat. Hanc 
liccc defidcrari ftatWamas, nos nihiiominus minimc 




87 



88 



De Jugmentis ScientiarunL-> 



futyiCj in Scicnnis Parcicularibus lurcconfultorum, Ma- 
chcmaticorum,Rhetorum,Philorophorum, haberi le- 
uem aliquam Mcntionem, auc Narraciones quafdam 
ieiunas, de Se6lis, Scholis,Libris,Au6toribus, & Suc- 
cclTionibus huiufmodi Scicntiarum : Inueniri etiam de 
Rerum & Artium Inuentoribus, rradtatus aliquos cxi- 
les, & infruduofosj Attamcniuftam atquc vniucrfalcm 
Literarum HiTtoriam nullam adhiic cditam aflcrimus. 
Eius itaquc & Argumcntum, & conficicndi Modum, 
& Vfum proponcmus. 

Argumentum non aliud cft , quam vt ex omni Me- 

moria rcpetatur, quas Do6trina^ & Artcs, quibus Mun- 

diyEcatibus, & Rcgionibusflorucrint. EarumAnti- 

quicatcs, Progreflus, ctiam Peragrationcs per diucrfas 

Orbis Partes (migranc cnim Scicncix, non (ccus ac Po- 

puli ) rurlus Dccliriacioncs , Obliuioncs , Initauratio- 

nes commcmorentur. Oblcruetur fimul per fingulas 

Artcs, Inucntionis Occafio & OrigO} Tradendi Mos 

& Difciplinaj Colcndi & Exerccndi Ratio & lAftituc^. 

Adijciantur etiam Sc6tac,& Gontroucrfiae maxime cclc- 

brcs,quac Homincs dodds tcnucrunc j Calumni^,qui- 

bus patucrunt j Laudcs & Honorcs quibus dccoratas 

func. Notcntur Au£torespraecipui,Libripra:ftantiorcs, 

Schola:, Succcflioncs, Acadcmia?, Socictatcs, Collcgia, 

Ordincs , dcniquc omnia qu^ ad Statum Litcrarum 

fpcdant. Antc omnia cciam id agi volumus ( quod 

Giuilis Hiftorixdccuscft, & qua(i Anima) vc cum 

cuentis caufla: copulcntur ; vidcliccc, vt mcmorcntur 

Natune Rcgionum ac Populorum j Indolcfque apta 

& habilis,autincpta & inhabilis ad Difciplinas diuerfasj 

Accidctitiattemporum, qua: Scicntijs aducrfa fuerint 

autpropitia ; Zcli & mixturaj Rcligionum ; Malitias & 

Fauorcs Lcgum j Vircutcs dcniquc infigncs, & cflGca- 

cia quorandam virorum,crga litcras promoucndas, & 

fimilia. At hacc omnia ita cradlari pr^ccipimus, vc non 

Griticorum 



B E R 



E C \ N D V S, 



CridcorLim ilioirc, in laude & ccnfura tempus teratur ; 
fcd planc hilloncc rcs ipfx narrcntur, ludrcium par- 
cius intcrponatur. 

Dc Modo autcni huiufmodiHiftorixconficiendx, 
illud inprimis moncmus ; vt Materia &: Copia cius, 
non tantum ab Hillorijs, &: Gricicis petatur, vcrum 
ctiam vtpcr flngulai Apnorum Centurias, aut etiam 
minora intcrualla, fcriatlm, (aB vlrima Antiquitarc fa- 
clo principio) Libri prxcipui, qui pcr ti Temporis 
Sparia confcripti (unr, in conQiu m adhibeantur j vt ex 
corum non perlcd:ionc (id enim infinitum quiddam 
eflTct) (ed dc^uftadone, «Sc obferuationc Argumenci, 
Sriii, Methodi, Gcnius illius tempons Litcr^rius, vcluri 
Incantationc quadam, a Mortuis cuocctur. 

Quodad /77<watrinct,hxce6fpcdanti non vtHo- 
norLitcrarum, & Pompaj pcr tdc circumfufas Imagi- 
ncs cclcbrctur; ncc quia, pro flagrantillimo, quo li- 
reras profequimur, amore, omnia qux ad carumfta- 
cum quoquo modo pcnincnt, vfquc ad cuiiofitaccm 
inquircrc, & fcirc, Sc confcruar^ auemusi; fcd prar- 
cipue ob cauiTam magis fcriam , &: graucni :, Ea eft 
( vc Vcrbo dicamusj qiloniam pcr calcni, qualem 
dcicripfimus, Narrarioncm , ad Virorum dodtorura, 
m Dodrinx vlu &: adminiftratione , pAi(;lcna'am & 
folcrtiam , maximam acceftioncm ficri pofte exifti- 
mamus ; &: Rerum IntcUcdtualium , non minus 
quam Ciuilium motus, & perturbationcs, vitiaquc 
& Virtutcs, notari pofte ,- &: Rcgimcn inde opri- 
mum cduci, & inftituL Ncque enim B. Auguftini, 
auc B. Ambrofij Opcra, ad Priidcntiam Epifcopi, 
auc Theologi, tantum facerc pofle putamus , quan- 
tum fi Ecclcfiaftica Hiftoria diligcnter inlpiciamr, 
& rcuoluarar. Quod & Viris dodis, cx Hiftorla 
Literarum obQcnturum non dubitamus. Cafum cnim 
omnino recipit, & Ecmcricaci exponicur, quod Es- 
N cmplis 



8p 



po ^e Augmentis ScientiarurrLj 

emplis & Mcmoria Rcrum non fulcitur. Atquc dc 
Bifioria Literaria, hacc di6ta fint. 



.(/ 




Capvt V. 

T>e DignitatCg, ^ Difficultate Hiftoriae 
Ciuilis. 

'EqwtuT HiftariaCimlif fpcctalis, cuiusDig- 

nitas atquc Audboritas, intcr Scripta Hu- 

mana cmmct. Huius cnim fidci, Excmpla 

Maioram, Vici/Iicudincs Rcrum , Funda- 

mcnta Prudcntiac Ciuilis, Hominum dcniquc Nomcn 

Sc Fama, commifla funt. Ad Dignitatcmrciacecdic,. 

Difficultas non minor. Etcnim Animum in fcribcn- 

do ad pracccrita rctrahcre, & vcluti antiquum faccrc, 

Tcmponim motus^Pcrfonarum Gharadtcrcs, Confih- 

orum ttcpidarioncs, Adionum (tanquam Aquaram ) 

dudus, Pjrastcxtuttm Intcriora, Impcrij Arcana, cum 

diligcmia fcrutari, cum fidc &hbcrtatc refcrre,dcniquc 

vcrborum luminc fab Oculos ponerc, magni vtiquc 

laboris cft, tc iudicij j pracfenim citmantiquiora qux- 

quc inctoa, rcccntiora pcriculo obnoxia rcpcriantur. 

Quamabrem & plurimaHiftoriamiftam Ciuilcm cir- 

cunftant Vitia j dum Pleriquc Narrationes quafdam 

inopcs, & plcbcias, & plan« Dedccora Hiftoriarum 

confcribant j Ali j particularcs Relationcs , & Com- 

mcntariolos opera reftinata, & tcxtu inarquah confar- 

ciant j Ahj Capita tantum Rerum gcftaram pcrcor- 

rant; Ahj contrk,.minima quxque, &: ad fummas 

Adionum nihil facicntia pcrfcquanrur ; Nonnulh, 

nimia crga Ingenia propria Indulgentia, pluriraa au- 

daderconfingant} Aftalij, non tam Ingcniorum fu- 

orum 



LibeR Secv HD V s. 



91 



orum.cjuXm Affc^uutil Imaginetti Rebus itnprimant, 
^' itkiatK, Parcium luarum mcmores, Rerumpariam 
fiddes icltcs Qjn^am Politica, in quibus fibi coni- 
placcnt, vbiqur ihculccnt, & DiucrticulaadOftcnca- 
noncni cju.crendo, NartcAcioncrti Rcrum nimis leuiter 
inccrmmpanc : Alij in Orationuhi, & Concionum, 
auc cciam Aclorum iplonim proliJcitacc, parumcum iu- 
dicio, nimii fmt j Adco vc fatis conftec, non inueniri 
inter Scripra Hominum, rafius cjuicquam, quamHi- 
ftoriam Legicimam,& omnibus Numcris fuisabfolu- 
tam. Veium nos in pr.^(cnti, Parcitionem Dodtrina- 
rum inftituimus, vt Omiflaj non Ccnfarahii vt Vitiofa 
nocentur. Nunc Partitiones Hifhori^ Ciuitiiytdtc^C' 
mur, cafquc diucrforum Generum : Mlttu^«nim im- 
plicabuntur Spccies, fi Partitiones diuerfe pro^ponan- 
tur, c]uam fi vna Parcitio curiofe per Mtmbra de- 
ducatur. 



Capvt VI. 

Tartitio prima Hiftori^ Ciuilis, /» Mc- 
morias, Antiquitates j» ^ Hiftoriam 

luftam. 

TSfORIA Cimlis tdp^mx^ cli, tribus 
Piduriirum, aut Imagiilum Gencribus non 
abfimilis. Videmus tnim ex Piduris, &c 
Im^glnibtis, alias Impferfedas,vt quibus vl- 
timaManus non acccfTeriti Alias Perfectas ; Alias vero 
Vctuftafe Munlatas 5c Deformatas. Hifloriam fimili- 
tcvCiullcm, (qux ImdgoRerum, &;Temporum qux- 
damcft) intres fpecies, illisPidlurarumcon|ruas,par- 
tiemurj Memoriat fcilicet j Hiftofiam luftami dcAnti- 
N z quitates. 




9Z 



T>e Augmemis ScientiarunLj 



quitates. Memorm funt Hiftoria inchoatay aut prima 5c 
rudia Hiftoria: Lincamcnta ; Antiquitates vero Hiftoria 
deformata funt , fiuc Rcliquias Hillohs , quas cafu c 
Nauftagio tcmporum ercptas funt. 

Memori<e,{\\xc Prieparationcs ad Hiftoriam duplicis 
gcncris (unt ; quorum altcrum Commentarios, altcrum 
Regiftra vocarc placct. Commentarij nudam Adionuni 
& Eucntuum Scricm, ac Conncxioncm proponuntj 
pra:termiflis caufljs Rcrum & prxrextibus j initijs quo- 
quc earundcm & occafionibus, confilijs itidem & ora- 
tionibus,& reliquo Adionum Apparacu. Talis cnim 
cft propria Commentariorum ndtura , licer Cafari, pcr 
Modcitiam .quandam cum Magnanimitatc coniun- 
(^am,pr£eilapti/Iima:, intcr cas qux extant, Hiftoria:, 
Commcniariorum nomcn indcrc placuerit. At Re^- 
ftra duplicis naturx funt : Complcduntur cnim auc 
Titulos Rerum &cPerfomrumyinSerietemporumi qualcs 
dicuntur Faftiy SiChrorwlogia : Aaz ABorum Solennita- 
tes, cuius gcncris funt, Principum Edi6ta, Scnatuum 
Dccrera, ludiciorum ProcciTuSjOrationcspublicc ha- 
bitar,EpiftoIa: publicc mifla:, & fimilia, abfqucNarra- 
tionis ContcxtUjfiuc Filo continuo. 

Antiquitates, {euHiftoriarum Reliqui^ funt (vti iam 
diximus) tanquam TabulsNaufragij ; cum dcficicnte, 
& fcre fubmcrsarcrum Mcmoria, nihilominus Homi- 
ncs induftrij, & fagaccs, pcrtinaci quadam, & fcrupu- 
losa diligentia, cx Gcncalogijs,Faihs,TituIis,Monu- 
mcntis, Numifmacibus, Nominibus Proprijs &c Stilis, 
Vcrborum Etymologijs, Proucrbijs , Traditionibus, 
Archiuis &c Inftrumcntis tam publicis quam priuatis, 
Hiftoriarum Fragmcntis, Librorum ncuciquam Hifto- 
ricorum Locis difpcrfis j cx his inquam omnibus, vcl 
ahquibus, nonnuUa aTcmporis Diluuio cripiunt, & 
conferuant. Rcs fanc opcrofa, fcd Mortalibus grara, 
& cum Rcucrcntia quadam coniundla ,• ac digna ccr ■ e, 



LlBER SeCVNDVS. 



P5 



qiia: dclcns Fabulofis NJtionum Originibus, in locum 
huiuimodi commcnatiorum fubllituatur j fed camen 
c6 minus habens AudloricatiSjquia paucorum Liccn- 
tixfubi)citur, quodpaucis cutx ci\, 

In his Impn-fitl<t Hijlori.c Gencribus,Defedum ali- 
qucm nonputodcfignandum, cumfinctanquam/w- 
pet^-^c Mijiai vc Defcdus huiufmodi fic cxipsaca- 
rum Natura. Ad Epitomai quod actincc, (Hiftoriarum 
ccrte Tcredincs,&: Tincas, jcas exulare voliimus j quod 
ctiam cum plurmiis, quimaximc fani fucrunr iudicij, 
facimus ; vtpoce quas complura Nobiliilimarum Hi- 
ItorJarum Corpora cxederinc, &corroderinc,acquc in 
foECcs inutilcs demum rcdcgcrinc. 



Capvt VII. 

Tartitio Hiftorias Iufl«;»Chronica,Vitas, 
c37* Relationes ^ EarHmque Tartium Ex^ 

plicatfo* 

T Hifloria lujia crium cft gencrum , pro 
rationc Obie^li^ quod fibi proponicrepras- 
fencandum. Auc cnim Portiomm aliq^uam 
TemporU rcprsfcncat; auc Perfonam fingu^ 
larem Mcmoria dignam ; auc A6lionem aliquam fiue 
Rem gejlam ex illuftrioribus. Primum Chronica fiuc 
Annales appcUamus ; fecundum Vitas ; ccrcium Rela- 
tiones. Intcr qu;E, Chronica Cclcbricacc &c Nomine,ex- 
cellcre vidcncufi Fit^ auccm Fru(5tu & Exemplis ; Rela- 
tiones rursus Suicericatc & Veritatc. Chronica namquc 
Araplitudincm A6tionum Publicarum , & Perfona- 
rum Facics cxtcrnas, & in publicum verfas proponunc; 
Minora autem, quae cum ad Rcs, tum ad Pcrfonas per- 

cmcnt. 




H 



T>e Jugmentis Scientiarum^ 



rincnt, omitcunt, & filcntio inUoluunt. Cum vcro id 
Arcificij diuini fic proprium, vt Maximae mmimufu- 
Jpendat, fit fscpcnumerb vt huiufmodi Hifloria, maiora 
tantiim perfccuta, Ncgodorum Pompam potius , dc 
SoIennia,quam corum veros Fomites,& Texturas fub- 
riliores oftcndat : Quinctiam, etfi Confiiia ipfa addat, 
atquc immifceat, tamcn granditate gaudcns, plus gra- 
uitatis atque prudentia:, quam reuera habcnt, Huma- 
nis Adionibusalpcrgat; vt Satyra aliquapoflic clTc ve- 
riorHumanje vitac Tabula, quam nonnulla ex ciut 
modi Hiftorijs. Cbntra Fiu, fi diligentcr & cum iw- 
dicio perfcribantur (nequccnimdcElogijs, & huiuP 
modi Commcmorarionibus iciunis loqutmur) quan- 
doquidcm Perfonam fingularem pro Subiedo fibi 
proponantjin quancceflTecft Adioncs, non minus.le- 
ues quam graucs, paruas quam grandes,priuatas quam 
pubiicas,componi & commifccri ; fanc magis viuas,& 
fidas Rctum Narrationcs, & quas ad Excmpkm cu- 
tius & foelicius nransfcrrc poflis, cxhibcnr. At Relatio- 
nes Adionum fpccialcs, (qualia funt BeUum Peloponneji, 
Expeditio CyrijConiuratio Catilin^, & fimilia) ommnb 
puriorc & magis fincero Vcritatis Candore veftiri par 
cft, quam Hiflorioj luftoj Temporum ; quia Argumcn- 
tum in ijs dcHgi, & fumi potcft habile, & dcfinitum ; 
atquc ciufmodi, vt de co Notitia, & certitudo bona, 
& plena informatio habcri poflit; cum comtzHifloria 
Temporif f pr^fcrrim qua: statc Scriptoris multb anti- 
quior fit) ncccfTarib in Mcmoria rcrum faspius farifcat, 
& vcluri fparia vacua contincat ; qu2E ingenio & con- 
icdura occupari , & fuppleri fatis liccnier confucuc- 
runt. Hoc tamcn ipfum, quod dc Rclarionum fincc- 
ritaie dicimus,cum cxceptiDnc intclligendum eft; nam 
fatendumccrte cft (cum humana omnia ex partc labo- 
rcnt , & commoda cum incommodis fere perpcwb 
coniun6ba fint ) huiufmodi Relarioncs, pracfcrtim fi 

fub 



B E R 



E C V N D V S. 



fub ipla Rcruni geftjrum tempora cdanrur, ( ciun (x- 
piiis vcl ad Gratiam , vcl ad Inuidiam rcribantur,) 
cmnium Narrationum meritb maxime fufpeclai cflc, 
Scd rarsiis huic Incommodo cciam illud connafcitur 
Rcmedium.,- quod illx ipio: Relatmies^ cum non cx 
vna partc (olummodb, ied pro Faclionibus, & Par- 
tium ftudijs , cx vrraque parte fcmper fere cdantur, 
viam hoc paclo quandam Vcritati, tanquam intcr Ex- 
crcma, apenunt & muniunt: acque poltquam Con- 
tcntioncs Animorum dcferbucrint, Hillorico bono & 
prudcnii, non pdlima Hiltori^E pcrfedioris Matcria, & 
Scm?ntis funt. 

Qjod vcrb ad ca, quas in his tribus Hiftorix gcnc- 
nbuN defidcrari vidcantur j dubium certe non elt, 
quin plurirar Hillorix particula^Ci (decalibus loqui- 
mur quxcfTc poflinc) alicuius dignicatis, auc ctiam mc- 
diocricatis, cum maximo Rcgnorum, & Rcrump. 
quibus dcbentar, Honoris & Nommis dccrimcnco, 
nucufquc prxcermillac finCj quas norare pcrlongurrl 
vflcc. Cxccrum Exccrarum Narionum Hiftodas, Ex- 
tcroram curac rclmqucns {ne firte fim in aliena rep. 
curiofui) oon poflum nonapud Maieftatemcuam con- 
qucri, dcHiftoria: Anglix, quas nunc habecur, Vilicacc 
& Indigniiate , quatcnus ad Corpus cius incegrum j 
nec-noa Hiftoriar Scocix Iniquicatc & Obliquicacc, 
quacenus adAucborcm cius rccentiflimum & vbcrri- 
mum : Repurans mccum.honorificumadmodiimMa- 
icftaci tux Ricurum, atquc-Opus Poilcritaci gracifli- 
tnum; fi quemadniodum Infula haec Magna; Brican- 
niac, fc nuiic in vnam Monacchiam coalieam, ad fe- 
qucntcs i€xatcs tranfmiccic ; ita in vna Hiftona dc- 
fcripta, a pra:teritis Seculis rcpccerctur ; eodcm modo, 
quo Hiftoriara decem Tribuum Rcgni Ifraclis , k 
duarum Tribuum Regni luda*, tauquam gemcllam, 
Sacra Pagicva deducic. Qaod fi moles huiuf modi Hi- 

ftorias, 



91 



96 



T>e Augmentis Scientiamm^ 



ftori^c, (magna ccrte & ardua, ) quo minus cxvi(Sle & 
pio dignitatc pcrfcribatur , vidcatur obfutura, eccc 
tibi mcmorabilcm multb angultioris Tcmporis Pcri- 
odum, quatenus ad Hiffcoriam Angli^ j nimirum ab 
Vnionc Rofarum, adVnioncmRcgnorum ; Spatium 
tcmporis, quod mco quidcm iudicio, maiorcm rccipit 
Eucntuum (qua^ rarb fc oftcnduni) varictatcm,quani 
in pari Succcflionum numcro, vfpiam in Rcgno Ha:- 
rcditario, dcprehcndcrc licct. Incipit cnim ab Adcp- 
tioncCorona: mixta, pariim Armis,parcim lurc: In- 
gleflum fiquidem F.crrum aperuit, Stabilimcntum at- 
tulerunt Nuptix ; Sccuta igitur funt tcmpora illis 
inicijs confcntanca ; firriillima flu(ftibiis,poft magnam 
tempcftatcm; tumorcs & agitationcs fuas, fed abfquc 
aliqua immani procclla, rctincntibus ; atquc Gubcr- 
natoris prudcntia, qui vnus intcr AntcccfTorcs Rcgcs 
confilio enituit, fuperatis. Ordincproximus fucccdit 
Rex, cuius Adioncs, licct magis impctu quam confi- 
lio adminiftratx, non lcuc tamcn in Rcous Europa: 
momcritum attulcrunt, eas fubindc librando , & m- 
clinando, prout ipfa:propendebant. Quo ctiam rcg- 
nante,cccpitfieriingcns.illa Stacus Ecclcfiaftici Muta- 
tio, qualis rarb adraodum prodit in Theatrum. Secu- 
tus cft Rcx Minor. Dcin tcritamcntum Tyrannidis, 
licct illud breuiflimum^ucrit , inftar Fcbris Ephcmc- 
rar. Dcin Rcgnum Fxmina:, cxtero Rcgi nuptac. 
Rursiis Rcgnum Fxmjna: folitaria:, & ca:libis. Hacc 
omnia dcmum cxcepic Eucntus iftc fauflus & glorio- 
fus j mmirum huiufce Infuls Britannix, a toto Orbc 
diuifx, in fc Vnio; pcr quam Vctus illud Oraculum 
^nca: rcdditum, quod roquicmci prarmonftrabat, 

{Antiqmm exquirhe matrem ; ) 

Supra nobxliflimas Gcntcs Angliac & Scotix, in No- 
minc illo Britanni^t, Antiqtuftu Matris^ iam conu&- 
nicntcs,adimplctumfit; inpignus, & tclTcramMctx 

& 



I B£.a 



S 



E C V N Q V S, 



& Exiuiis Errorum, &: pcregrinaaonL«:, iam rcpcrti. 
Ica vc,qucmadmodiim Corpora ponderofa iaifiata, ati- 
tcquamponanc <^- coniilhnc, crcpidacioncs quafdam 
cxpcriantur ; codcm modo probabilc vidccur , Diaina 
Prouidentia fadum c(fc, vt Mdnarchia ifta, priurquam 
in tua Maicilarc,rcgiaquc tua fobolc (in qua fpcra cam 
inpcrpctuum forc llabilitam ) confillcrcc, &: confir- 
mata cfTcc, bas tam vanas Mucationes, & Viciflkudincs, 
tanquam prxludia Subilitatis iux, fubircc. 

Dc Fitis cogicanccm , fubic quxdam Admiratio , 
Tcmpora ifta nollra, haud nolTc Bona fua •, cum cam 
rara fit Comnicm6ratio,& confcriptio vitamm,corum^ 
quinoftro fcculo clarucrunc. Ecfl cnim Rcgcs, Sc qui 
abfolutum Principacum obtincanc, pauci GflTc polfinc ; 
Principes aiam in Rcp. Ubcra (toc Rebufp.-in Moiur- 
chiamconucrfis) haud mulcii ?ccunl^ camcn noit 
dcftjcrunc Viri cgregij, (liccc fub Rcgibus) qui mchora 
mcrcncur, quam inccmm & vagam Mcmoria: fua: Fa- 
mam, aut Elogia arida & iciuna. Etcnim haeez pane, 
Inucntumcuiuldam ezPoctisRcccntioribuS| quo an« 
tiquam Fabulam locuplctauit, non incicgans cU. Fin- 
git illc in cxcrcmirate Fili Parcarum, Numifma quod- 
dam, fcu Monile pcndcrc, in quo Dcfundi Nomcn 
imprcfTumfic: Tcmpus autcm Cultrum Atropi prx- 
flolari, & ftatim abfcifloFilo, Nomifmata eripcrc , c4- 
quc afportara,pauI6 poft in Fluuium Lcthcs, cx grcmio 
fuo proijccrc i Circa Fluuium autcm, magnam Auiurn 
vim volitarc, quacNumifmata arripiuntj ac poftquam 
in roftris ipfarum paulifpcr cadcm circumtulerinc , 
paul6poftpcrincuriam in Fluuium dccidcrc pcrmit- 
tunt : Inter cas vcr6, Cygnos rcpcriri nonnullos , qui 
fi Numifma aliquod cum Nomincprchcndcrint,iIhc6 
ad Tcmpluna quoddam illud dcfcrrcfoIcbant,lmmor- 
talicati confccratum. Huiufmodi itaqucCygni noftris 
Temporibus fcre dcfcccrunt. Quamuis autem plurimi 
O Hominum, 



97 



98 



T>e Jugmentts Scientiaruni^ 



Hominumj Curis & Studijs fuis nimib plus cjuam 
Corporifeus mortalcs, Nominisruimcmoriam, vcluti 
Fumumaut Auram dcfpiciant, 

Anmi nil magn^ Laudis egentes ; 

Quorum fcilicet Phiiofophia & Scueritas ab ca Ri- 
dice pullulat, Non prius laudes contempjimm, quam latt- 
dandafacere defmmui ^ Id tamcn apud nos Salomo- 
nis iudicio non pr^eiudicabit, Memoria iufli cum laudi- 
hM,at impiorum nomenputrefcet : Altcra pcrpetuo flo- 
rct,altcrum autin Obliuioncm protinus abit, autin O- 
dorcm tctrumcomputrcfcit. Ac proptcrca inco iplb 
Stilo, vel loqucndi Formula , qux rcd^e admodum 
recepta eft> vt Defundis tribuatur ( Fmlicis memori<t, 
pi<€ memori^e^hn^e memori^e) agnofccre vidcmur illud, 
quod Cicero (mutuatus id iplum aDemofthcnc) pro- 
.tulit, Bmamjmampropriam effe pofefionem DefitnBo- 
rum. Quam quidcm PofTcffioncm non pofliim non 
notarc noftro a^uo incultam vt plurimiam , & ncg- 
lcdamiad5rc. 

Quantum'ad Relatimes, optandum cflct prorfus , 
vt multo maior circa cas adhibcrcmr diligcntia. 
Quippc vix incidit aliqua AAio paulo illuftrior , cui 
nonintcrfit Caiamus aliquis cx mchoribus, quicam 
cxciperc&dcfcribcrc poiUt. Quoniam autcm is pcr- 
paucorum Hominum cflc dcbct, qui Hiftoriam lultam 
pro dignitatc con{cribatj(vt expaucitatc Hiftoricorum 
vclmcdiocriumfatisliquct) idcirco fi Adlioncs parti- 
cularcsjfubtcmpus ipfum quo gcruntur, tolcrabili ah- 
quo Scripto Mcmoria: mandarcntur; fpcrandum 
effct cxorituros quandoquc, qui Hiftoriam luftam, 
opc & auxiUo illarum Relationum confcribcrc poffet. Il- 
lasenim inftar Scminarij cfTc poffint, vnde,ciam vfiis 
forct, Hortuj amplus & magnificus confcrcretur. 

CAP VT 



LlB£R SecVNDVS. 



99 




Capvt VIII. 

Tartitio Hifl:oria:Temporuni in Hiftoriam 
Vniuerfalem, O" Particularem ; (s^ vtri^ 
ujque Commoda, cjt* Irjcommof^a^» 

ISTORIA Temporum aut Vnim-falit eft, 
aut PmiculiD-if i Hxc alicuius Regni^ vel 
Reip. vcl Natiotju rcs gcftas compleditur ; 
illa Fniuerji Orbis. Neque enim acfuerunr, 
c[ui HiUoriamMimdi, etiam ab Ongine rcripfiire vidc- 
ri voimit; Farraginem rerum, dc Compendia Narra- 
tionum pro Hiftoria exhibentes : Alij fui Temporis 
Rcs, per Orbem Tcrrarum memorabiles, tanquam lu- 
iU Hilloriacomplccli pofTc contifi funt, Conatu pro- 
tc6^ magn^iimo,atqucFrudajuudeiiguo. Nequc 
enim Res humana: iralmpcrijSj^tRe^ionibus diuifx 
funr, vt non habeant multacdnnexa ; Qtiarciuuat ccrte 
Fata, alicui Seculo, aut /Etati dcftinaraj veluti vna Fa- 
bula contenta, & defcripta intucri. Fit etiam, vc plu- 
rima fcripra non contcmnenda (qualia funt caf, dc qui- 
bus antea locuti fumus, Relationes) alias forte peritura, 
nequePrelum fa:pius pafllira, aut/altem Capiraipfo- 
rum , in huiufmodi Hiftoriam Generalem rccipiantur, 
acquc hoc pado figantur, &c conferuentur. Vcrunra- 
men, fi quis rcm reitius pcrpendac, animaducrtet tam 
fcueras efle HiUori<e lufla Lcgcs, vt eas in tanta Argu- 
menti vaftirarc cxercerc vix Iiceat; adcb vt minuatur 
potius Hiftoris Maicftas Molis granditacc, quam am- 
plificecur. Fiec enim., vt qui tam varia vndequaque 
perfequitur, is Informationis Rcligionc paulatim re- 
mifsa, & dihgentia fua, qu^eadtot res cxtenditur, in 
flngulis elangucfcente, Auras popularcs, & Rumorcs 
captcr; & ex Rclatioaibus non admodum Auihenricis, 
O z aut 



100 



Z)<? Augmentu ScientiarujfLj 



auc huiufmodi aliqua lcuidcnfi Matcria, Hiftoriam 
conficicr. Quincti^m nccefle ci erit, (nc Opus in im- 
menrum cxcrcfcac,) plurima rclatu digna confultb pra:- 
tcrmittcre, at<![uc ad Epitomarum rationcs fa^piills dc- 
labi. Incumbit etiam aliud pcriculum non paruum, 
atque Vtilitati illi Hiftoria: Vniuerfalis , ex diametro 
oppofitum ; Quemadmodum cnim Vniuerfalis Hifto- 
ria, Narrationcs aliquas, qua: alias force fuiilent pe- 
riturxjconfcruat; itaconira farpaiumcrb Narrationcs 
alias fatis fru(Sluolas, qua: aliccr vidlura: fuiflent, prop- 
ler grata Mortalibus rerum Compendia, pcrimit. 



APVT 



IX. 




Tartitio alia Hiftoriac Tcmporum, inAn^ 
nalcs, ^ A^^a Diurna. 

T I A M Hifioria r<?»;/wr«w redc diuiditur 
in Anmlesy & Diaria: Quac Diuifio, iiccc 
ex Periodis Tcmporum Nomina fumat, 
tamcnad Dclc<StumRcrum ctiampcrtinct. 
Re6te cnim Cornclius Tacitus, cum in mcntionem 
Magnificcntix quarundam Strudlurarum incidic, fta- 
tim fubdic, Ex di^itatepopuli Ro.repertttm ejfcy res il- 
lujlres Annalibw^talia diurnu '•vrbis ASiis mandare : Ap- 
plicjindo Annalibus Rcs, qua: ad Stacum Rcip. pcrti- 
nent, Ada verb & Accidentia lcuiora, Diarijj. Meo 
vtique iudicio, valerc conuenirct Difciplinam quan- 
dam Haraldicam , in difponcndis non minus Libro- 
rum, q^uam Pcrfonarum Dignitatibus. Sicut enim ni- 
hil Rebus Ciuilibus magis dctrahit, quam Ordinum 
& Graduutn confiifio ; ita ctiam Audoricaci Hifloria: 
gr^uis. 



LlBER SecVNDVS. 



lor 



grauis, haud param dcrogar, (i admifccantur Policicis 
Rci lcuioris momcnci ; qualcs func Pomp.^, & Solen- 
nitarci, <Sc SpcClacula, & huiufmodi. Atquc fane op- 
tandum cflfcc, vrilla ipfa DUlindioinconruccudinem 
vcnircc Nollris vcrb temporibus, D/^w in Nauiga- 
cionibus ranCLim,& Expcdicionibus bcllicis in vfu funr. 
Apud Anciquos ccrce Regum honori dabacur, vc A6la 
Palacij fui m Durii rcfcrrcncur ; quod vidcmus fadum 
fuiirc fub Ahafuero Perfarura Regc ; qui cum Nodlcm 
agcrc;infonncm,D/t?r/Vi popofcic, vbi Coniuratfoncni 
Eunuchorum rccognouit. At in Alcxandri Magni 
DutrijSy ram pufiila concincbantur, vr ctiani , fi fdrce 
ad Mcnfani dormircr, in Adta rcponerctui: : Nequc 
cnim ficut Annales cancum grauia, ica Diaria cantuin 
lcuia complcxa (unt; fed omnia promifcOe,& curiim 
Diarijs cxcipicbantur, fcu maioris , fcu minoris Mo- 
mcnti. 



A P VT 



X. 



Tartitio fecunda Hiftorise Ciuilis, in Me* 
ram, (3* Mixtam. 

Oflrcma vcrb Panitio Hiflori<e CiUilis ca 
fit ; vt diuidatur in Meramy auc Mixtam. 
Mixtur^ cclcbrcs dus , Alccra cx Scientia 
Ciuilij Altcra pra:cipuc cx Naturali. Intro- 
dudum ert enim ab aliquibus genus fcribendi, vt quis 
Narrationes aliquas, non in ferie Hiftoriaj concinua- 
cas, fed cx Dcledu Audloris cxcerptas confcribac : Dc- 
inde cafdem recolac, & canquam rumincc ; Sc fumpca 
ab ipfis occafionc, de rcbus Politicis difTerac. Quod 
gcnus Hiiiori^ Ruminat<e nos fanc magnopcre proba- 

mus 




lOZ 



T>€ Jugmentis ScientiarunL^ 



mus, modo huiufmodi Scriptor hoc agac , & hoc fc 
a^^crc confitcatur. Eiftomm autem luliam ex pro- 
feflb fcribenti, Politica vbique ingcrerc, atquc per illa 
Filum Hiftoria: intcrrumpcre, intcmpeltiuum quid- 
dam, & molcftum eft. Licct enim Hiftoria qu^que 
prudentior, Pohticis pra:ccptis, & monitis, veluti im- 
prcgnata (it j tamcn Scriptor ipfe fibi obfktricari non 
dcbet. 

Mixta eti)imc{k HiHoriaCofmographica, idquc mul- 

tiphcic^r : Habcc cnim cx BiUoria Naturali, Regiones 

ipfas, atque carum Situt^ & FruUw : Ex Hifloria Ciuili, 

Vrbes^ Imperia, Mores : Ex Mathematicis, Climata, & 

Configurationes Caliy quibus Tradlus Mundi fubiaccnr. 

lnquogenercH//?on>, fiuc Scienti^,cft quod ieculo 

noftro graculemur : Orbis cnim Tcrrarum fadus eft, 

bac nof&a actatc, mirum in modum fencfbratus, atque 

patcns : Antiqui certc Zonas, & Antipoda^ noucrani, 

(NoJ^j yhi primus equis oriens afftauit anhelisy 

lUicfera rubens accendit lumina 'vejper. ) 

Idque ipfum magis per Dcmonftrationes, quam pcr 

Pcregrinationcs : Vcrum vt Carina aUqua parua, Cce- 

lum ipfum smularctur j atque vniucrfum Globum 

Terreftre, magis etiam obUquo & flexuofo, quam Cce- 

lertia folcnt, itincrc circumiucrit, ca cft nortri Sccuh 

Prj^rogatiua t ita vt pra:f6ns y£tas iurc in Symbolo 

fuo vfurparc poflit, non tantum illud Plui yltrd, vbi 

Antiqui vfurpabant Non yltrai atque infupei iHud 

Imitttbile fulmen^ vbi Antiqui, Non imitabilefulmeny 

Demens qui nimbos, isf non imitabilefiilmen j 
Verum & Jllud,quodomnem Admirationem fuperar, 
Imitahik Coehm\ proptcr Nauigationes nofhas , qui- 
bus circa vniucrfum Terras Ambitum, Cocleftium 
Corporum morc, volui, & circumagi fxpius con- 
ccfTum fuit. 

Atquc hxc praeclara , in rc Nautica, atquc Orbe 

per- 



L I Bvfc\Ri S E C V N D V^S« 



pcrludijndo, Fclicitasjde vlrerioribusenamprogreflfi- 
mis, &: Augmcnris Scientiarijm, fpcm magnam facerb 
pofllr; pra-Mertim cum diuino videatur Cq^nfilio cfTc 
(kcrcrum, vr hxc duo coacua fint: Sic cnim Danicl 
Proplicra, dc nouinimis Temporibus vei"ba facicns, 
pr.rdicir , Plimmipmranjibufit isf augebitiir Scientia^i 
quafi rcrrranfitus,?kie Pcrluftrario Mundi,atquemul- 
riplcx Augmenrum Scientiarum,cidcm Seculo dcftina- 
renturr Sicut magna et parre iam compleium vidc- 
musj Quandoquidcm Tempow nollra , duabus illis 
prioribus Dodrinarum Pcriodis, aut Reuolutionibus, 
(altcri apttd Gr^rcos; akeri apuld Romanos) eruditionc 
non multum cedantj cas ycr^ in aliquibus longc iii- 
pcr 



cnti 






■inrti (f irc^n 



u«>-: V.O ,m;.ii.':r.fi \u\ >.'! .'i..i/A lu ■{■.':■ niwni. 

l^artlm Hiftorias Ecckfij^fticjc,/» Ecclcfia- 
fticam fpecialcm, Hiftbriam ad Prophc- 
.^,, tia?^iC!7* Hiftpri^m, N{4^ 

'ISTORt^AEccle/atMcmin g^inere, eafdcm 
fere cum Mifioria Muili 'Partitiones fubir. 
Sunt enim' Cbronicd EcckfiaUix^di {unt ViP4 
patruht,'{}Hht Relatimes deSynodis^ & relii 
<juisad Ecclefiant fpedantibus. Proprio vcrb nomi- 
ne, Tk€ih ciiuidltu^in Hifioriam Bcclefiafiicam (Gcneris 
nomine feruato,) ttHiUoriamid^Prophetids) &:Hifio- 
riam NemfeOs fiue PtOttidenti4y^\m3. Boclejite Mili- 
■tantis Tempora, & Statum diuerfiiin mcmorat; fiueilia 
fluduct, vc Arca in DOuuio ; fiue itineretui^,^ vt Arca ih 
Ersmo ; rwe confiftarj vt ArcainTempld ; ioc eft, Sta- 

tum 




10? 



104. 



T)e Augmemu Scientiarurru 



tum Ecclefia irt P&rfecutione, in Motu^&c in Pace. In hac 
Parte, Defc(i^um aliquem non inucnio, quin rupcrfunt 
in illa complura potius quam defunt : lllud fane opta- 
rcm, vt Maflse tam praegrandi, Virtus quoque & Sin- 
ccritas Narraiionum refpondercrit. 

Sccunda Pars^qua: cft HiUvria adProphetiaiyCi duo- 

Bds Rdatiuis coadii, Propheti^ ipa, &c cius Adimple- 

tione. QuaproptJer talc eflc dcbct huius Opcris Inftitu- 

tuftj, vt cum migulis cx ScriptufisPropnctijs, Eucn- 

tuiim Veritas coniungaturj idqw peromncsMundi 

^tatcs,tun^ ad confintiarionem Fidei^ tum ad infti- 

tiiendam Di iciplinain iquandam, 6c Pcritiam, in intcr- 

pretationc Prophetiarum, q\xx adhuc rcftantcomplcn- 

da:. AttamcQ in hac re, admittenda cft illa Latitudo, 

qucDiuinis vaticinns propria cft & famiJiaris ; vt Ad- 

implctioncscorumnaot, & continentcr, &pundua- 

Htcr : Refcirunt cniih Audtoris fui naturam, Cfu ymu 

Dies tanquam miM 4^»h ^ ***iO^ ^»^' tanquam ipnui 

Diesi atquc hcct Plcnitudo, & Faftigium Gomplc* 

mcsttr coctiDi^ pleruii^ aircui icorta: Mmi, vel ctiam 

certp Moto0Qto deft^nocuri attamcn habeoc inccrim 

Gradtis nonnullos, & Scalas complcmenti, pcr di- 

ucrfas Mundi Mt2tti. Hoc Opus deuderari ftatuo, vc^ 

rumtalccft,vtmagnacumfapientia,(bbrietatc, & rc- 

ncrcntia cra^iandum fic, aut omnino dimittendum^ 

Tcrtia Pars, qux Hifloria Nemefeos cft^T^^inca- 
Uttios nonnulloram Piorum Viroiium incidjt^ fed noji 
fine Partium Studio : Occupata cft auteiA» in obier- 
uanda Diiiin^ illa GonuenicQCia, qu£ nonhunquam 
inccrccdity ttiter Dci Voluntacem Reuclatam, ic Se^ 
crctam. Quarhui» .dRim ram ob/cura finc GonfiJia 
& ludici^Dti, vt HominiAnimaH finc pcnitus infcru- 
tabilia j quinetiam fkepius conim ocuiis, qui pro/pi- 
ciunc e Tabcrnaculo) ie fubddcanc } Diuina- ramen 
Sapientiic vifum ahqUando pcr ykes, ad fuorulti 
_,, Con- 



LlBER SecVNDVS. 105 



Confiiraacioncm, 6c Confufioncm corum, qui tan- 
quam fine Deo funcin Mundo, ca quafi Maioribus 
Charactcribus dcfcripca, fic proponcrc confpicieuda, 
vci (iicuc loquicur Vro^heu ) §luitm etiamin curfHen 
perkgcre pojiit ; hoc cft, vc Homincs mcre Scnfualcs 
& voluptarij, qui ludicia illa Diuina prarccruchi fe- 
ftinant, ncquc cogitacioncs iuas in ca vnquani de- 
figuncj camen quamuis propcrc cun-anc, & aliud 
aganc, ipfa agnofccre cogantur. Talia func Vindid:^ 
ittx & inopina: ; Saluces fubito afFulgcnccs, & infpc- 
rat^i Conlilia diuina pcrAmbages rcrum torcuofas, 
&: llupcndas fpiras, candcm fc manifcllo expcdicncia j 
& fimilia : Qua: valcnc, non foliim ad confolandos 
Animos Fidelium, fcd ad Perccilcndas &c conuincen- 
das Confcicncias Improborum. 



Capvt XII. 

De AppendicibusHiftorise ; qutecircaYti^ 
ha.Hommum ( ^Hemac/modum Hiftoria ip^ 
fa circa Fada) verfantur : Tartitio ea^ 
rum in Orationes,Epiflolas, Cjt* Apoph- 
thegmata. 

T nonF^on^;MfoIummodbHumaniGe- 
neris, vcrum zmmDi6lorumM.cxnonz ler- 
uari debct. Ncquc camen dubium, quin 
Di6la illa quandoquc Biftofu ipfi 
infcrancur, quaccnus ad Rcs gcftas pcrfpicue & 
grauiccr narrandas fatcianc, & dcferuiaric. Sed Di6ia 
fmcFerha Humana proprie cuftodiunc Lihi Oratio- 
num, Epiftolarum, & Apophthegmatum. Acque Orationes 
P fane 




io6 



T)e Augmentu Sclentiarurru 



fanevirorumprudentium, dcNcgotijs, & Caufis gra- 
uibus,&: arduis habua^, tum ad Rcrum ipfarum no- 
tiiiam, tum ad Eloqucntiam multum valcnt. Scd ma- 
loraadhuc prxftantur Auxilia ad ini^rucndam Pru- 
dcntiam Ciuilcm ab Epifiolu.c^nx aViris Magnis dc 
Kcgoti js Scriis mifTa: funt. Eicnim cx P^erbu Homitmm, 
nil (aniusaut pricltantius, quam huiufmodi EpifioU. 
Habcnt cnim plus natiui fcnsus^quam Orationcs ; plus 
ciiam maruritatis, quam Colioquia (ubita. Exdeni 
quandocontinuantur fccundum Scncm Temporum, 
( vt fic in illis, qua: a Lcgatis, Prarfcclis Prouincia- 
rum, & alijs Impcrij Miniitris,ad Reges, vcl Scnatus, 
vel alios Supcriorcs fuos mittuntur ; aut vicidlm 
ab ImpcraniibusadMiniftros,) funt certe ad Hifiori- 
am^ prx omnibus, Prctiofiflima Supcllcx. Ncque 
Apophthegmata ipfa ad Dclcdationcm & Ornatum 
tantum profunt, fcd ad rcs gcrendas ctiam, & vfus 
Ciuiles. Sunt cnim ( vt aicbat iile) vcluti Secures 
aut Mucrones Ferhrm, qui Rcrum & Ncgotiorum 
Nodos, acumincquodamfccanr, & pcnctrant : Occa- 
fioncs autcm rcdcunt in Oibcm, & quod olim crat 
commodum, rursus adhibcri, & prodcfTe potcftjfiuc 
quis ea tanquam fua profcrat, fiue tanquam Vctcra. 
Nequeccrtc dc Vtiiitatc cius rei ad Ciuilia dubitari 
potcft, quam Cxfar Di(flator opcra fua honcftauit j cu- 
iusLibcrvtinamcxtaretjCumea, qua: vfquam habcn- 
tur in hoc gcnerc, nobis parum cum dcledu congc- 
fta vidcantur. 

Atque ha:c dida flnt dc Biftma, ca fciliccc Parrc 
Dodrin;E,quxrefpondccvni cx Cellify fiuc Domicilijs 
Intel!e6lus, qujc ci\.M.emoria. 



CAP VT 



B ER 



E C V N D V S* 



107 




C A P VT XIII. 

T>c fccundo Membro prlncipah Doclrin^, 
newfe Pocfi. Tartitio PoefeosiwNatra- 
tiuam, Dramaticain, ^ Parabolicam. 
Exempla Parabolrcae triaprofomnturi../\ 

ad Poefim veriianrjiis. Poejis cd 
genus Dodhinas, Vcrbis plcrunquc 
aftriclum,Rcbus folucum & licenrio- 
fum ; Iraque, vt inicio dmmus,. ad 
PhiMttafumi rcfcftur, qux iniqua, & 
icita prorsus retum Coivugia Sc Diuortia com- 
miniici, &c machinari folct. {poejis ZMZcm, (vcfupra 
innuiraus ) dupiici accipitur fcnfu, quaceniis ad Verba, 
vcl quatcniis ad Res rcfpiaat. Priorc fcnfu, Sermmis 
qiiidam Charailer cft : Carmeiicmm Stili gcmi^, & fik»- 
cutionis Formula quxdam, ncc ad Rcs pcrtinct : Nam 
& vcra Narratio Carmine, &c fida Orationc foluta 
confcnbi poccft. Pofteriorc.vrrb fcnfu, conftituimus 
cam,ab initio, Do^rin^ Memhwn Principak, camquc 
luxta Hijioriam colJocauimus,ci:m nihil aliud fit, qukm 
HiJiori<6 Imitatio ad Placitum. Noiigitur in Partitio- 
nibus noftris, vcras Dodbrinarum vcnas indagantes, 
& pcrfcquentcs ; ncquc Confuetudini, & Diuifioni- 
busrcccptis (in multis) ccdentes; Satyr^Uj & Elegicu, 
& Epigrammata^ & Odcu, & huiufmodi, ab inftituto 
Scrmonercmouemus jatqucad Philofophiam, &Ar- 
tcs Orationis rcjicimus. Sub nominc autcm Poefeos, 
dc Hifloria ad Placitum conJiBa, tantummodo tra- 
ctamus. ■<■■ 

PartitioPoey^ojvcrifliraa, atque maximecx propfi- 
ccacc, prster iUas Diuifioncs, qux funt ei cum Hijio- 
P z ria 



io8 



T>e Mgmentis Scientiarum-j 

rM communcs, {(uwi zmm Ji6la Chronica^ Viu Ji^<c^ 
fi^£ ctum Relationes) caeil, wiCitamNarratiudi aut 
Dramatica; nxitParalfoHca. Narratiua prorsus Hiftoriam 
imicatur, vt fer^ fallat, nifi quod res extoUac fspius (u- 
pra fidem. Dramatica eft vcluti Hiftoria Spedabilis j 
nam conftituit Imagmcm Rcrum tanG[uam prorfcn- 
tium,Hiftoria autcmtanquamprarteritarum. Parabo- 
lica vero cft Hiftoria cum Typoj cjux Intclle^fiiialia dc- 
ducit ad Senfum. 

Atquc dc Poefi Narratitta, fiuccamH^mwwappcl- 
larc placct (modo hoc inrclligas dc Materia, non dc 
Ferfu) ca a Fundamemo prorsus nobili cxcitara vidc- 
tur, quod ad dignitatcm humaniE Naturx imprimis 
fpcdac. Cum cnim Mundus Scnfibilis, fit Anima Ra- 
tionali dignitatc infcrjor, vidctur Poefis hxc humaux 
Natura: largiri, quae Hiftoria dcnegat ,• atquc Animo 

IVmbris rcrum vtcwiqut! fatisfaccrc,cijm Solida haberi 
non poffint. Si quistnim rem acutiiis introfpiciar, fir- 
mum cx Pa«?^rumiturArgumentum, Magnitudincm 
Rcrum magis illuftrcm,Ordinem magis perfcilum, & 
Varictatcm magispulchram, Anim:c human^e com- 
placcrc, quam in Naturaipsa, poft Lapfum, rcpcrire 
vllo modo poftit. Quaproptcr, cum Rcs gefta: , &c 
Eucntus, qui vcrx Hittoriac fiibi jciuncur, non fint cius 
amplitudinis in qua Anima humana fibi farisfaciac, 
prxftb eft Poefis, qujc Fadla magis Hcroica confingat: 
Ciim Hiftoria vcra fucccffus rerum, minimepro meri- 
tis Vittutum & Scclerum, narrct ; corrigit cam Poejis, 
6c cxitus, & fortunas fecundiim Merira, & cx lcgc 
Nemcfeosexhibcti CumHiftoriavcra,obuiarerum fa- 
ticrate & fimilitudinc, Anima: humana: faftidio fit j rc- 
ficitcam Po(r^j,inexpc(Slata, & varia, & viciflitudinum 
plena canens. Adcb vt Poefis ifta, non folum ad Dcle- 
dationcm, fcd ciiamad Animi Magsitudinem, & ad 
Mores confcrat. Quare & mcritb ctiam Diuinitatis 

cuiufpiam 



LlBER SeCVNDVS, 



109 



cuiufpiam parriccps videri poflitj c|uia Animum erigit, 
& in fublimc rapic ; Rerum flmulachra ad Animi dc- 
fidcria accommodando, non Animum Rcbu«. (quod 
Ratiofacit, &:Hi(loria,) fubmittendo. Atquchisqui- 
dcm illccebris,'?^' congfuitacc,qua Animum humanum 
dcmulcct, additoctiam conforcioMuficcs, vndefuaui- 
us infinuari polIic,adimm fibi patefccit, vt honori fuc- 
ricctiimfcculisplanerudibus, Acapud Nationcs Bar- 
barasjcum alias Doctrinx prorsiis exclufx cfTcnt. 

Dramatica autcm Poefis ^ que Thcatrum habet pro 
Mundo, vfu cximia cft, (1 fana forct. Non parua cnim 
cffc poffet Thcatri , & Difciplina, & Corruptela : At. 
quc Corruptelarum,in hoc gcncrc, abund^ clt ; Difci- 
plinaplanenoftris tcmporibus cll negleda. Attamen 
licctin Rcbufp.modcrnis,habcaturpro rc ludicr^ Adlio 
thcatralis, nili fortc nimiiJim trahat e Satyra, & mordc- 
iCj tamcnapud Antiquoscunrfuit, vc Animos Ho- 
minum ad Virtutcm inftituerct. Quinetiam Virispru- 
dcntibus, & magnis Philofophis , vcluti Animorum 
Plcdrum quoddam cenfebatur. Atquc (ane vcriffi- 
mum cft, & tanquam Sccretum quoddam Natura^, 
Hominumanimos,cumcongrcgatifint, magis quam 
cum foli finr, Affcdibus & Impreffionibus patcrc. 

At Poefis Parabolica, intcr reiiquas cminct, & tan- 
quam Res facra vidctur, & Augufta j cum pracfertim 
Religioipfa,ciusopcraplerunquc vtatur, & per eam 
commercia Diuinorum cum Humanis exerccat. Atta- 
mcn & hxc quoquc,Ingcniorum circa Allcgorias leui- 
tare & indulgentia, contaminata inucnitur. £ft autem 
vfus ambigui.atque ad contraria adhibctur. Facit enim 
ad Inuolucrum, j facit ctiam ad IlluUrationem. In hoc 
Docendi quacdam RatiOy in illo Occultandi Artijicium 
quseri videtur. Ha^c autem Docendi Ratio, qux facit 
ad Illuflrationem, antiquis feculis plurimiim adhibcba- 
tur: CumcnimRationis humanac Inucnta, & Con- 

clufiones, 



no 



T>e Atigmentu ScientUrum^ 



clufiones, (etiam ex quce nuiic trira:, & vulgata: fuut ) 
tunc temporis nou^ & infueis cflent, vix illam fuhtili- 
tatemcapicbantlngeniaHumana, nifi propms earad 
Senfum per huiufmodi Simulachra,& Excmpia dcductt- 
rcntur. Quare omnia apud illos,Fabularum omnigcna- 
rum, & Parabolarii, & i£nigmatum,& {imilitudmuili 
plenafuerunt. Hinc Tcfreras Pythagoric, y£nigraai;a 
Sphingis,y£fopiFabul^, &c {imilia. Quinctiam Apoth- 
tncgmata vctcrum Sapicntum fcre perfimilitudincs 
rcm denlonftrabant. Hinc Menenius Agrippa apud 
Romanos (Gentcm cofecalo minime literatam) fcditi- 
onem Fabula rcpredit. Dcniquc vt Hieroglyphica Lite- 
ris, ita Parabolse Argumcntis erant antiquiorcs. Atque 
hodieedam & fcmpcr< eximiuseft, & fuitParabolarum 
vigor, cum ncc Argumcnta tam pcrfpicua ,ncc vera cx- 
empla tam apta,cflc poflinr. 

Altcr cft vfus Pvefeos Parabolice, priori quaficontra- 
rius, qui facit (vt diximus) ad Inmlucrum j carum ncm- 
pe Rcrum,quarum dignitas ranquara vclo qubdam 
difcrcta cflc mcrcatur : Hoc cft, cum Occulta & My- 
ftcria Rcligionis, Policicas, & Philofophiar, Fabulis & 
Parabolis vcftiuntur. Vcrum vcro Fabulis vctcribus 
Poctarum, fubfit aliquis Scnfiis myfticus, dubitatio- 
ncm nonnullam habct : Atque ipfi ccrte fatcmur, hos 
in cam fentcntiam propendcrc, vt non paucis Antiquo- 
rumPoetarumFabuIis,Myfterium infulijm fuiflc pu- 
rcmus. Nequc nos mouct, quod ifta Pueris fcre, & 
Grammaticis rclinquantur, & vilelcant, vt dc illis con- 
temptim. lcntcntiam fcramus : Quin contra, cijm planc 
conftct fcripta illa, qua: Fabulas iftas recirant,cx Scriptis 
Homnium, poft Litcras Sacras, cfle anriquiflima , & 
longe his anriquiorcs Fabulas ipfas j (etcnim tanquam 
prius crcdita: & reccpta^, nontanquam cxcogitatsab 
illis Scriptoribusrcfcruntur) vidcntureflc inftar tcnuis 
cuiufdam aura^^ qua: cx tradirionibus Nationlim magis 

Anti- 



I B E R 



E C V N D V S. 



Anticjuaruni, iiiGrxcorum Filtulas incidcrunc. Cui, 
vcro quxcirca harui-n Parabolarum Intcrprcrarionem' 
adhuc ccnrara finr, pcr Homincs icihccc impcnros, nec 
vlcra Locos communcidodos, nobisnullo modola- 
tisfacianci Philolophiam (ccundum Parabolas anri- 
qu2^,intci Di^JidcrMa rcFerre vi/um elt.Eius aucem Opc- 
ris Excmplum vnum auc alccrum fubiungemus. Noii 
quod res (ic fonafTe canci, fed vc Inlticucum noftrum 
lcruemus. Id huiulmodi efl-,vc de Opcribus ilhs, quac 
inccrD^/;'^T4rrfponimus ( fi quid fic paulo ob(curius) 
pcrpctu6auc^«€ferj>f*iad opus illud inrtrucndum, auc 
£A;rm/)/.iproponamu'; : ncquis force cxiltmer, lcuem 
aliquamcancumNocioncm, dc illis Mcncem nollram 
pcrltrinxilTc, nofquc Regiones ficuc Augurcs, Animo 
tancum mcciri, neque cas ingrediendi vias nofTc. Aliam 
aliquam parccm in Poefi dcfidcrari non inuenimus j 
quinpociuscum Planca fit poefis^ quse veluti a Tcrra 
luxuriancc, abfquc ccrco fcminc, gcrminauerir, Tuprii 
carccras Dodrinas cxcrcuit, & diffufacft. Vcriam iam 
Exempla proponemus, tria tantum numcro, Vnum 
t Naturaliluf^ePolitidsv numy atquc vnum dcniquc 
c Moralibiu. 

Exemplmt Primum Phihfophi<e fecundum Paraboks 

Anti^iuaj, in Naturalibus. De Vniuerfo^ 

fecundum Fabulam Pams. 

ANt I QV I Gcncrationcm Panis in dubiorclin- 
quunt. Alij enimcum aM^rrmogeuitumj Alij 
longe alium Gcncrationis modum ci tribuunt. 
Aiuntcnim Procos vniucrfbscumPf«^/(?/)^rcmhabu- 
ifTc, cxquo promifcuo concubicu, Pana communcm 
Filium ortum cfre. Ncquc pra:ccrmictcnda cfl tcrtia illa 
Gcnerarionis cxplicario : Quidam cnim prodiderunt 
cura louis, & Hjbreos ( id ci\.,Contumeli^,) Filium fuinc. 

Vtcun- 



lO 



T>e Augmentis Scientiarum-j 

^ tcunqj onOyParc^e illi Sorores fuifTc perhibentur,quje 
n Spccu fubtcrraneo habitabanc:P^autemmoraba- 
:ur fubDio. Effigies Panis tahsabAntiquitatedcfcri- 
bitur ; Cornucus, Cornibus in acutum furgencibus, & 
vfque ad CcElum faftigiatis ; Corpore toto hiipidus Sc 
villofus •, Barba inprimis promifsa ; Figura biformis, 
Humana quoad fupcriora , fed Semifera.& in Gaprx 
Pedes definencc. / Gcftabat autcm Infignia Poceftacis i 
Siniftra Fiftulam ex fcpccm Calamis compad:am,Dcx- 
tra Pedum fiue Baculum, fuperius euruum & inflcx- 
uin. Induebatur Chlamydc ex pelle Pardalis. Pocc- 
ftates ci & Munera huiuimodi accribuuntur , vc (ic 
Dcus Vcnatorum, cciam Paftorum, & m Vniucrfum 
Ruricolarumj Prsefcs icem Montium. Erac cciam, 
proximus k Mercurio, Nuncius Dcorum. Habebatur 
etiam Dux & Impcracor Nympharum, qus circa cum 
perpetub Choreas duccrc, & tripudiarc folebant : Co- 
mitabancur & Satyriy & his feniorcs Sileni. Habebat 
! infupcr poteflacem Terrores immicccndi, pr^efcnim 
inanes & fupcrftitiofbs , qui & Panici vocati fiinc. 
Rcs gcftas autemeius non multa: memorancur:IlIud 
praccipuum, quod Cupidinem prouocauic ad Ludam, 
a quo ctiam in Ccrtamine vidus cft. Etiam Typho- 
nem Gigantem Rccibus imphcauit & cohibuit. Atquc 
narrjnt infuper, cum C^mmxfta, Sc obraptamPr^- 
ferpinam indignata, fc abfcondiflcc ; acquc Dij omnes 
ad eam inueftigandam magnopcre incubuifTcnc, & 
fc per varias Vias difpertici efTcnc ; Pani folummodb 
ex felicicace quadam contigiftc, vt inter Venandum 
eam inucnirec, & indicarec. Aufus cft quoquc cum 
ApoUine de Victoria Muficcs deccrcarc , acquc ctiam 
Myda ludice prxlatus eft j ob quod iudicium Mydas 
Afminas Aurcs cuht, fcd clam & fecrccb. Amorcs Panis 
nulli refcruncur, aucfalcemadmodiim rari; quodmi- 
rum, inter Turbam Deorum, prorsus cam profusc 

amatoriam, 



LlBER SecVNDVS. 



"5 



amaroriam, viJeri polHt. Iliud roliimmodo ci darur, 
quod Eccho adamarct, qux ctiam Vxor cius cll ha- 
bit3; atcjuc vnam prxtcrcaNympham, Syrmgam no- 
minc ; in tjuam propter Iram & VmdiClam Cupidi- 
nis (qucm ad Ludam prouocarc non reucntus cflcc) 
inccnius c(t. Etiam Lunam quondam in aitas Syluas 
feuocafTc dicitur. Ncquc ctiam Prolcm vilam lufcc- 
pic (quod {imiJuer mirum cl1:,cum Di], prrcfertim Maf^ 
culi,proIitici admodum cfTcnt) mfiquod ei attribua- 
cur tanquam Filia, Muliercula quxdam Ai\c\\h,Iambe 
nominc; qux ridiculis NarratiunculisobicdlarcHof- 
pites folebac, ciufquc Proles cx Coniugc £cf^o cire a 
nonnullis cxiftimabacur. Parabola calis cfle vidccur. 

Pan (wt & Nomen ipfum ctiamfonac) Vniue^-fum fiuc 
Vniiierjitatem i^^r«w rcpracfcntac & proponic. De hu- 
ius Origine duplcx omnino (enccncia elt, acquc adeo efiTc 
poceft. Auc enim a Mercurio cft, Verbo {cilicec diuino, 
(quod & Sacrx Liccrx cxcra controucrfiam ponunt ; & 
Philofophi ipfi, qui magisDiuini habici func,viderunc) 
aut ex confufis Rerum Seminihux. Ecenim quidam e 
Philofophis Scraina Rerum eriam Subftancia infinica 
ftacuerunc ; vndeOpinio dc Homoiomcris fluxir,quam 
Anaxagoras aut inuenic, auc celcbrauic, NonnuIIi vcro 
magis acucc & fobrie cenfcbant , ad Variecaccm Re- 
rum expedicndam fufficcrc, fi Semina , Subftanria ea- 
dem, Figuris varia fed ccrcis & definicis, eflcnc ; & rcli- 
qua in poficura & complexu Seminum ad inuiccm 
poncbanc ,• er quo Fontc Opinio de Atomis emana- 
uit, ad quam Democritw fc applicauic, ciim Leucip- 
ptii eius Audtor fuiffcc. At alij, licec vnum rerum 
Principium afrercrent (Aquam Tbales, Aerem Anaxi- 
menes, Ignem Heraclitiu) camcn illud ipfum Princi- 
pium adu vnicum, poccncia vanum &. difpcnfabiic 
pofuerunt, vc in quo Rerum omnium Semina lacc- 
renc. Qui vccb Maccriam omninb Spoliacara, & In- 
Q_ formem, 



II^ 



T>e Augmenth ScientiarurrLj 



formcm, & ad Formas Indiffcrcntcm introduxerunt 
{siPlato &: Arijloteles) multb enam propius & pro- 
pcnfius, ad Parabol^ figuram acccfTcrunr. Pofucrunt 
enim Materiam ranquam piblicam Meretricem^ For- 
mas vcrb ranquam Procos : Adeb vtomnesdcRerum 
Principijs Opinioncs huc rcdeant, & ad illamdiftri- 
butionem rcducantur, vt Mundus fit, vcl a Mercu- 
rioi vcl zPenelope & Procii omnibus. Tcrtia autem 
Generatio Panu, eiufmodi eft, vt videantur Grxci ali- 
quid de Hebracis Myftcrijs, vcl pcr /Egyptios Intcr- 
nuncios, vcl vtcunquc, inaudiuifte. Pertinct enim ad 
Statum Mundi, non in mcris Natalibus fuis, fed poft 
Lapfum Adami, Morti & Corruptioni expofitum, & 
obnoxium fadum, IUc enim Status, Dci, & Peccati 
({lue Contumclix) Proles fuit, ac manet. Fuit cnim 
Pcccatum Adami cx gcncrc Contumeli^, cum Deo fi- 
milii fieri ^eUet. Itaquc triplcx ifta Narratio dc Ge- 
neratione Panis, ctiam vera vidcri poflit, fi ritc & Re- 
bus & Tcmporibus diftinguatur. N?m iftc Pan (qua- 
lcm cum nunc intucmur & complcdimur) cx Ferh 
Diuino , mcdiantc confusa Materia ( qua: ramcn ipfa 
Dci Opus crat) & fubintrantc fr^uaricatione, & pcr 
cam Corruptionc, Ortum habcc. 

Naturar rcrura, Fata rerum (brorcs vcrc perhibcn- 
tur, & ponuntur. Fata enim vocantur, Ortus rcrum, 
& Durationes, & Inreritus j atquc Dcprcffioncs ctiam, 
&Emincntix, & Laborcs, & Fclicitates, dcniquc 
Conditioncs quxcunquc Indiuidui : quae tamen nifi 
in Indiuiduo nobili (vtpotc Homine, autVrbc, aut 
Gente) fcrcnon agnofcuntur. Atqui ad iftas Conditi> 
oncs tam varias , dcducic Indiuidua illa fingula Pan, 
Rcrum fcihcct Naiura j vc tanquam cadcm fit rcs 
(quatcnus ad Indiuidua) Catena Natura:, & Fiium 
Parcarum. Ad hxc infuper finxcrunt Antiqui, Panem 
fcmpcr fub DJo Jnorari,fcdP<frf<e/ fub Spccuingcnti 

fub- 



LlBER SecVNDVS, 



II^ 



fubtcrranco habirare, arque indc maximapcrnicirare 
ad Homincs fubico aduolare : quia Natimi, arque 
Vniucrli facies, fpcdabiJis d\ &z apcrra ; at F.ita in. 
diuiduorum occulra, ^rapida. Qaod fi Fattm acci- 
piarur largiiiSjVromnemprorsus cuentum, non illu- 
ilriorei ranrum dcnorcr, ramcn vtiquc 6: co (cnfu 
optime conucnir cum Vniucrfirarc Rerum j ciim cx 
ordmc Naturx, nil tam cxiguum {ir, quod rme caursa 
fiati &: rursus nil ram magnum, vtnonaliundepcn- 
dcat; adcb vt Fabrica ipfa Naturx, fuo finu & crre- 
mio, omnem cucntum & minimum &z malimum 
compleiflatur j & (uo tcmpore certa Lcge prodar. Ira- 
c^ue nil mirum, fi Parc^ vr P^z«^Sororesinrrodu6la: 
Imr, & ccrtG legirimx. Nam Fortima Vulgi Filiaeft, 
& Icuioribus tancun Philofophis placuit. SzneEpi- 
cifnu^ non folum profanum inftituerc fcrmoncm, icd 
ctiaTi dcfipere vidctur, cum dixit, Pr^flare crederc^ 
FithiiLtm D:orum, quam Fatum afferere, acfi quicquam 
iu vniucrfo cfTe poflic inflar Inlulx, quod a Rerum 
ncxu fcparerur. Verum jB/)zV«m Philofophiam fuam 
Naturalem (vt ex ipfius verbis picct) Morali fua; ac- 
commodans & fubijciens, nullam opinioncm ad- 
mitterc voluit , quae Animum premcrct 8c mordcrcr, 
arquc Euthjmiam ilfara Cquam \Democrito acccpcrar) 
Jaccfrereraurrurbarct. Itaque fuauirati Cogirationum 
ihdulgcns, potius quam Veritatis paciens, plane iugum 
iaclauic, & tam Fati Neceffiratcm , quam Dcorum 
Merum rcpudiauit. Wcmm ^cParcarum Gcfmanitare 
cum Pane fatis didum eft. 

Cornitd xiizm Mundo attribuiintur , ab imo lati- 
ora, ad Vcnicem acuta. Omnis cnim Rerum Natura 
inftar Pyramedis acuta eft. Quippe Indiuiduajinqui- 
bus Bafis Naturx exporrigitur, infinira funtj Ea col- 
liguntur in Species, & ipfas multiplicesj Spccies rur- 
liis infurgunt in Gcncra , atque hxc quoque afcen- 
Q^i dcndo 



ii6 



T>e Augmentu Scientiarum-j 



dendo in magis Generalia contrahunmr ; vc randem 
Natura, tanquam in vnum coirc videatur ; Quod Fi~ 
gur^ illa Pjramidali Cornuum Panis {ignificatur. Mi- 
rum vero minimc eft , Panis Cornua eciam Coelum 
foirc j cum Excelfa Naturas, fiue IdexVniuerfalcs, ad 
Diuina quodam modo pcrtingant. Icaque &: Catena 
illa komeri dccancata,(cauflarum fcilicet Naturalium) 
ad Pedem Solij louis fixa memorabatur ; ncque quil- 
quam(vcvidcrccft) Mctaphyficam , &: qua: in Na- 
tura ^Eterna, & immobiha funt, tradauit, atque Ani- 
mum a fluxu Rcrum pauhfJDcr abduxit ; qui non fi- 
mul in Theologiam Naturalem incidcrit j adeo para- 
tus &c propinquus cft cranfitus,a Vercicc illa Pyramidis, 
ad Diuina. 

Corpuj autcm Natur^ cleganti/Iimc & veriflimedc- 
pingitur Hirfatum, ^roptcr Rcrum Radxos, Radij enim 
func canquam Nacur^ Crines, fiuc Vilh : Acque om- 
niafcre vcl magis vel minus Radiofa func: Quod in 
facultace VifCis manifeftiflimum cft j Ncc miniis in 
omni Virtuce Magnctica, & Opcrationc ad diftans. 
Quicquid cnimoperacur ad Diftans,idctiamRadios 
cmittcrc rc6le dici potcft. Scd rfjaximc omnium pro- 
minec Barl>a Panis , quia Radij Corporum Coelcfti- 
um, & pn-ccipue Solis , maxime cx longinquo opc- 
rancur &: pcnctrancj Adeb vt Superiora Terrx, acque 
ctiam Inccriora, ad diitantiam nonnullam plane ver- 
tcrint & fubegcrint, & Spiricu impleucrinc. Elegan- 
cior aucem eft Figura dc Barha Panis, quod & Sol 
ip/e, quando Parce fuperiorc cius Nubc obuoluca, 
Radij inferius crumpunt, ad afpcdtum Barbatui ccr- 
nitur. 

Etiam Corpus Naturacre61:ifliraedefcribitur5//&r- 
Me^ ob diflfcrentiam Corporum Supcriorum, & Infc- 
riorum. Illaenim ob Pulchritudinem, &Motus M- 
qualitatem & Conftantiam , nec-non Imperium in 

Terram 



JLlBER SecVNDVS. 



117 



Tcrrara 6c Tcrrcftria , meritb (ub Humana Fif^ura 
rcprx/cnrantur ; cum NaturaHumanaOrdinis (ScDo- 
minationis particcps fic : Hxc autem ob Pcrcuiba- 
cionc.n, &: Moius incompofitos, &c quod a CoeIc- 
llibus in plurimis rcgantur, Bruti Animalis Figura 
conccnta clTc pofTunt. Porrb cadcm Corporis Bifor- 
mjs Dcfcriptio, pcrrinec ad Participationcm Spccie- 
rum : Nulla cnim Natura: Spccics , fimplcx videri 
poteil , (ed tanquani ex duobus parcicipans & con- 
crcca. Habec cnim Homo nonnihil ex Bruro , Bru- 
tum noniiihil cx Planta, Planta nonnihil exGorporc 
Inanimaco, omniaque reucra biformia func, & cx 
Spccic Supcriorc & Infcriorc compadla. Acuciflima 
aucemclt Allegoria dtPcdibuf C4;^r<^,propccr Afccnfio- 
ncm Corporum Tcrrclbrium , vcrfus Regiones Aeris 
& Coeli, vbietiam PcnQia fiunc, & indcdcijciuncur, 
magis quain derccndunc. Capra enim Animal fcan- 
(orium cft, caquc c rupj{)us pcndcre, acquc in pra^ci- 
picijs ha:rcrc amat; Sirailicer etiam Res, licec inferi- 
ori Globo deltinata:, faciunt , idque miris modis, vc 
in Nubibus & Metcoris manifcftiflimuni cft. Imb 
non finc caufsa Gilbertus, qui dc Magnete laborio- 
fifljme, & fccundum viam expcrimentalem confcrip- 
fiCjdubicacioncm iniccit ; ISInm-non forte Corpora gra- 
uia, poft longam a Tcrra diftanciam, Mocum verfus 
Infcriora paulacim exuanc ? 

Infignia auccm in Manibus /^^m ponuncurdupli- 
cia; Alterum H^rwowk, altcrum Imperij. FiUula cnim 
cx feptem Calamis , Concentum Rerum & Harmoni- 
am, fiue Concordiam cum Difcordia miftam, {qux 
cx fepcem Scellarum Errancium Mocu conficicur,) 
cuidentcr oftcndic. Ncquc cnim alij , prxccrquam 
fcpcem Planecarumj inueniuncurinCoelo errorcs,fiue 
cxpatiationcs manifeft^j qux cum arqualitacc Stclla- 
rum fixarum, carumquc perpccua & inuariabili ad fc 

inuiccm 



ii8 



T>e Jugmentis ScientiarunLj 



inukcm diftantia eompoiita: & temperata:, tum Con- 
ftamiam Specierum, turafluxum Indiuiduorumtueri, 
& cicre poffint. Si qui vcro fint PJaneta: minorcs, 
qui non confpiciuntur ; fi qua ctiam Mutatio io 
Coelo maior ( vt in Comctis nonnullis Superlunari- 
bus) videntur illa profedb ranquam FiftuljE,autom- 
ninb muta:, aut ad tcmpus tantum ftrepcrse j vtpote 
quarum Opcrationcs vclad nos nonperIabantur,VGl 
Harmoniam illam reptcm Fiftularum Panis non diu 
intcrturbent. Pedmi autem illud Imperij, nobilis tran- 
flatio cft , proptcr vias Natur^e partim rcdtas , par- 
tim obliquas. Atquc Baculum illud, fiuc Firga^ 
vcrfus fupenorcm partcm prxcipuc curua cft , quia 
omnia Prouidentia: Diuina^ Opera in Mundo fcre 
per Amba^es & circuitus fiunt; vt aliud agi vidcri 
pofl^t, aliudrcuera agatur; {\c\xt lofephi rvenditio in 
JBgyptumy & fimilia. Quinctiam in Rcgiminc huma- 
no omni prudentiorc, qui^ad Gubcrnacula fcdcnt, 
Populo cpnucilientia,pcr prictcxtus & vias obliquas, 
felicius qua: volunt, quam ex diredo fupcrindu- 
cunt & infinuant. Etiam ( quod mirum fortafsc vi- 
dcri poflit) in Rcbus mcre Naturalibus, citius Natu- 
ram fallas quam prcmas : Adco, qux cx diredo fi- 
untjincpta fiint & fcipfa impediuntj cvim conira,via 
obliqua & infinuans mollitcr fluat, & cfTcdum for- 
tiatur. Veflis Panis & Amiculum, ingcniosc admo- 
diim cx Pelle Pardalis fuiflc fingitur, proptcrMacuIas 
vbiquc fparfas. CGcIum cnim Stellis, Maria Infulis, 
Tellus Floribus confperguntur ; Atque ctiam rcs par- 
ticulares fcre varicgatas cflTc fblcnt circa Supcrficicm, 
qux veluti jR<?/ Chlamys cft 

Officium autcm Panis, nulla alia re, tam ad vi- 
ULim proponi atquc cxplicari potuerit , quam guod 
Deus Venatorum fit. Omnis enim naturalii A(5lio,atquc 
adcb Motus &Progrcfl[io,niIiil aliud quam/^<?w^f/ocft. 

Nam 



B E R 



s 



E C V N D V S. 



Nam .5l Scicncix & Artcs Opaa kn venanrurj Sc 
Coniilia huniana Fincs fuo5 ; atquc Rcs nacualcs om- 
ne> vcl Alimenca fua vc conlcruenrur, vcl Volupratcs 
& Dclicias fuas vc perHciancur, vcnancur; (Omnisfi- 
quidcm Vcnacio ell auc Prarci-e, auc Animi cauisa;) 
idqjc modis pcriris & figacibus, 

Torua L exrux L itptm fequitur, Lupus ipfe CapeHam^ 
FlorentemCjtbifumJiquitur Lifaua CapelliL.. 
Eciam Ruricolarum in gencre Pan Deuf cft , cjuia hu- 
lufmodi Hommcs magis fecundum Nacuram viuant, 
cum 1:1 Vrbibus & Aulis, Nacura a culcu nimio cor- 
rumpamr, vc illud Poccx amaconumj verum, proptcr 
buiufmodiDcIicias,criam deNacura fit 

Pars minima cU ipfapueHafui. 

Montium autem inprimis Pr<efes dicicur Aw, quia in 
Moncibus & Locis edicis Nacura Rcrum pandicur, 
acquG Oculis & Contemplacioni magis iubijcitur. 
Qupd alrcr a Mercurio Deorum Nuncius (ic Pan, ca Allc- 
goria pJanc diuina cft; cum proximc poft Vcrbum 
Dci, ipfa Mundi Imago, diuinx Potcntias & Sapicn- 
cis Prarconium fic. Quod & Poeca Diuinus cecinit, 
Coeli enarrant gloriam Det, atque opera manmm eius indi- 
cat Ftrmamentum. 

kiPana oblcdanc Njmph^, Animar fcilicct : Dclicia: 
cnim Mundi Anim^e Viuentium func. Hic aucem mcri- 
cb illarum Impcracor,cum illx Nacuram quxque fuam 
rauquamDucem fequanmr, & circa eum infinira cum 
Varietatc, vcluti {ingula^morcPacrio,faltent, 5; Cho- 
reas ducanc^ motu ncutiquam ccfrante. Icaque acucc 
quidam ex recentioribusjfaculcatcs Animxomncs,ad 
Mocu reduxit, & non nullorum ex Anciquis faft idium & 
Pra:cipitacionem nocauit, qui Mcmoriam, & Phanca- 
fum, & Racioncm, defixis pra^propere oculisintucn- 
tes & contcmplantcs, VimCogitatiuam, queCprimas 
tcncCjprxccrmifcrunt. Nam & qui meminic, aut eciam 

remi- 



[ip 



uo 



T>e Jugmentis ScientiarunLj 



rcminifcitur, cogitat j & qui imaginatur, fimiliter co- 
aitat f & qui ratiocinatur , vtiquc cogitat : Denique 
Anima, fiue a Senfu monita, fiue fibipcrmifla, (luc in 
Fundionibus Intelledus, fiuc AfFedhium & Volunta- 
tis, ad modulationem Cogitationum (altat j quae eft 
illa Nympharum tripudiatio. Vna vcro perpctubco- 
mitantur Satyri & Sileni^ Senc^tus fcilicct & luuen- 
tus. Omnium cnim rerura eft /€ras quxdam hilari^ 
&: motu gaudens, acquerursus ^tcas tarda & bibula : 
Vtriufquc autcm y^tatis ftudia, vere contcmplanti 
fortafse ridicula, & dcfbrmia vidcantur, inftar Satyri 
alicuius aut Sileni. Dc Panicit autem Terroribus pru- 
dentifTima Doclrina proponitur. Natnra enim Rerum 
omnibus Viuentibus indidit Mctum & Formidinem, 
VitcE atquc EfTentia: (mx confcruatriccm, ac Mala in- 
gruentia vitantcm 5c dcpcUentem. Veruntamen ca- 
dcm Natura modum tencrc nefcia cft, fed Timorikis 
Salutaribus femper Vanos & Inancs admifcet ; adcb 
vt omnia ( fi intus confpici darcntur) Panicu Terrori- 
bus pleniflima fint j praefcrtim humana ; & maxime 
omniuin apud Vulgum, qui fupcrftitionc ( qua: vcre 
nihil aliud quam PamcHs Terror cft } in immcnfum 
laborat & agitatur , prarcipuc tcmporibus duris , & 
ircpidis, & aducrfis. Nequc Supcrltitio ifta rantum- 
modb in vulgo rcgnat, fcd ab Opinionibus Vulgi 
ctiam in Sapicntiorcsaliquandoinfilir, vt diuincJE/)/- 
curus ( fi castcra quac dcDijs differuit ad hanc normam 
fuifrent) locutus fit: Nondeosyulgi negare profamm^ 
Jeb ipnlgi opiniones Dijs applicare profanum. 

Quod vcrb attinet ad Audaciam PanU^ & Pugnam 
^ct prouocationem cum Cupidine; id cbfpedat, quia 
Materia non carctlnclinatione; & Appetitu ad Diffolu- 
tionem Mimdi,& Rccidmationcm in illud Chaos an- 
tiquum,nifiprxuaIidarerumconcordia (per Amorem 
fiuc Cupidinem fignificata} malitia & imperus eius 

cohi- 



LlBER SecVNDVS. 



coliibcrcrur, »5c iii orJincm compcllctur. Iraquebo- 
noadmodiim Hominum (3c RcrumFjto tic (vel potius 
immcnsa Bonirate Diuma ) vt P.m illud certamcn ad- 
ucrfum cxperiatur, & vi6lus abfccdar. Eodcm prorsii'; 
pcrtincr, &: illud dc Typhoni' m R.etibus implicato, quia 
vtcunquc aliquando vafti, «5c infolitircrum Tumo- 
rcsfinr, {'ni c^uoA Typbon fonac ) fiue inrumcfcanc 
Maria, fiueintumcfcant Nubcs, (lucintumefcac Terra, 
fiue alia, tamcn Rerum Natura huiufmodi Corporum 
cxubcrantias atquc infolentias, Rcti incxcricabili im- 
plicac 5c cocrccc , & vcluti Catena Adamancina de- 
uincic. 

Quod autem Inuentio Cererishuxc Dco actribuatur, 
idqucintcr Venationcmjrcliquisautem ftjjs ncgetur, 
liccc rcdulo qua:rcncibus , & illud ipfum agcnubus; 
Monicum habcc verum admodum &z prudcns : hoc 
fciliccc, ncRerum vcilidmad vicam &Cultum Inucn- 
cio,a Philofophijs Abftra6tis, canquam Dijs Maioribus 
cxpedecur, hccc tocis viribus iHilludipfumincumbant; 
fedcancummodo a ^ane, id eft Experiencia ftgaci, & 
Rcrum Mundi nocicia vniuerfali j quas eciam cafu quo- 
dam, acveluciincer venandumin huiufmodi Inucnca 
incidcre folec. VtihiTlma cnim quarquclnuenta Expcri- 
enti.T dcbentur, & vcluti Donaria quxdam fuerc ca- 
fu in Homines fparfa. 

Illud 2inicn\Mu^ces certamen, ciufquc Euentus, falu- 
tarcmcxhibccDodlrinam, acqueeamqux Rationi & 
ludicio humano geftienci, 6c fc clfcrenci, Sobrietads 
Vincula inijcerc poflic. Duplcx cnim videtur effe Har- 
monia, & quafi Mufica., altcra Sapientiac Diuinx, altcra 
RacionisHumanas. ludicioenimHumano, acveluci 
Auribus Morcalium , Adminiftracio Mundi <Sc Re- 
rum, & ludicia Diuina fccrcciora, fonanc ahquid du- 
rum, &quafiabfonum : Qu:c Infcitia, \icct Afninif 
Auribus, merito infigniacur, tamen & illx ipfas Aures, 
R fccrcco 



12: 



IZZ 



T>e Juzmentis Scientiarum-j 



fccreto non palam gcftantur. Ncque enim huiufce 
Rei Deformitas a vulgo confpicitur aut notatur. 

Poftremo minime mirum eft , fi nuUi Amores Pani 
atrribuantur,prxtcr Coniughim Ecchiis^\md\ih enim fe 
ipfo, atque in f c rebus omnibus fruirur ; Qui amat au- 
tem frui vulr, ncquc iri Copia Dcfiderio locus cfl. 
IraqucMundi^womcfre nullipofTunt, nec potiundi 
Cupido, (cum fe ipfe contcntus (it^lnififorrafTe Amorcs 
Sermonis. \] {m\m NjmphaEccho^Kcs wonSoW^z^ fed 
Vocalisjautfiaccuratiorcsfint,vJjr/»^4, quando fci- 
licet Verba,& Voccs,numeris quibufdam,(iue Poeticis, 
fiucOrarorijs, & tannuamModulaminc,rcguncur. In- 
tcr Sermo nes autcm fiuc Voccs, cxccllcnter ad Coniu- 
giumMun(!fffumitur fola £cc/;o : Ea cnimdcmum 
vcra cfl Philofophia, qua: Mundiipfius voccsfidelifli- 
u.e reddir, & veluti didantc Mundo confcripta efli & 
nilul aliud efl quam eiufdem Simulachrum & Rc- 
ilexio j nequc addic quicquamdeproprio, fcd cantum 
itcrat, & refonat. Nam quod Lunam Pan in altas Syl- 
uas aliquandofcuocafret,videturpertinercad Congref- 
fum Sensihsjcum rebus Cccleflibus,fiueDiuinis. Nam 
alia eil Endymionis ratio, alia Panis\ i Ad Endjmionem 
dormientem fpontcfc dcmittit Luna j fiquidcm ad In- 
telledum fopitum, & a fenfibus abdudum, quando- 
quc fpontc influunt Diuina : Quod fi acccrfantur & 
vocentur a Scnfu, canquam a Pane, i^im veronon aliud 
lumen prsbent, quam iliud, 

G^tlefub incertam Lunamfub luce maligna 

Efl iter in Syluu .'■ 

Ad Mundi cciam fufficicntiam & Pcrfcdionem pcr- 
tiner, c^uoAProlem nonedat. Illc cnim pcr Partcs ge- 
nerac j pcr Totum quomodo generare poflic , ciim 
Corpus excra ipfum non fic ? Nam dc Muliercula illa 
L^mbe^Filia Pariis ^mm\xi,cik fane ea Adiedtio qua;- 
dam ad Fabulam lapientiflima. Pcr iliam cnim rcprx- 

fencancur 



I B E R 



Se C V 



N D V S. 



I^ 



fcncantur ex, qux pcrpctuis rcmporibus pafiim va^^-an- 
tur, atquc omnia implcnt, vaniloqux dc Rcrum Na- 
tura Doclrin.u, rc ipsa infruduolx, Gcnerc quaii fub- 
dititix, garrulitatc vcro intcrdum iucundx, intcrdum 
I molcllx (5c importunx. 

Excmplum alterum Philofophu, fecimdum ParaboLts 

Antiqua/yinVoUticis. De BeUo, fecundum 

Fabulam Pcrfci. 

PERSEVS, Orientalis cum fuilTct, mifTus tradi- 
rur a P.tL\tde, ad obtruncaadam Mcdufam, cmx 
Populis plurimis ad Occidentem, in cxtrcmis Ibe- 
ri*e parcibus, maxima: calamitati fuit. Monflrum 
cnim hoc,aliascrudcIc & immanc,ctiam Afpcclu tam 
dirum atquc horrcndum fuit, vt co fblo Homines 
in Saxa vcrcerct. Erac autem , e Gorgonibus vna, Me- 
dnft^ ac fbla inccr eas Mortalis, cum reliqux pa/liiux 
non cflcnt. Perfeus igicur ad tam nobile Facinus fe 
comparans, Arma ad Dona a tribiis Dijsmutuo acce- 
pic ; AIoj a Mercurio, talares fcilicct non axillarcs ; a 
Plutone auccm Galeam ; Scutum dcnique a Pallade Sc 
Speculum. Ncquccamcn (liccc canto apparatu inflru- 
(f^us,) zdMedufam rcda pcrrexit,fcd primum adGr^Hf 
diuertit jEcC Sororcs,cxaItera Parcnte,Gor^(7;?fc erantj 
Atquc Gr^e^ ifta: canac etiam a Natiuitateerant, & ran- 
quam Vccula;, Ocultis auccm ijs tancummodb & 
Dens crat omnibus vnicus j quos prouc cxire foras 
quamque contigerac, vicifsim gcftabanc , rcUerfe au- 
ccmdcponere folebanc. Hunc icaque OcuIum,atquf 
hunc Dcntcm ills Perfeo commodarunt. Tum de- 
mum, cum fe abunde addeflmatapcrficiendainftru 
(5lum iudicarct , ad Medufam propcrauic , impigcr & 
volans. Illam auccrri offcndit dormicnccm, nequc 
tamcn afpcclui cius (fi tbrfan euigilarec) fecommit- 
R z cere 



a^ 



T>e Jttgmentis ScientiarunLj 



tcifc audebac, fedCcruicc reflexa, & in SpeculumiWu^ 
Palladis infpicicns,atquc hoc raodo i6lus dirigcns, Ca- 
puc Medufi abfcidit : Ex Sanguuie autcm eiufdcm, in 
tcrramfufoj kmm Pegafus Alaius emicuit : Capuc 
autem abfciflum Perfeus in ScMinm Palladis tranftulic 
& infcruic , cui ctiamnum fua manfit vis, vt ad cius 
inruirum omncs ccu attiohiti aut fyderati obrigcrcnt. 

Fabula confida vidctur dc Belligerandi Ratione & 

Prudcntia : Atquc prirab omnis Betii Sufceptio debcl 

cflc tanquam Mifiio a Pallade ; non a Fenerc ccrtc (vt 

Bcllum Troianurn fuitj aut alia lcui cx caufsa j quippc 

cum in Confilijs folidis, Decrcta dc Bellis fundari 

oportcat. Dcinde dc Genere Belli eligcndo , tria pro- 

ponit Fabula Prarcepta , fana admodum & grauia : 

Primum cft, vt dc Subiugatione Nationum Finitima- 

rum quis non magnopcre laborct : Neque cnim ca- 

dem eft Patrimonij , & Impcrii amplincandi ratio ; 

Nam in Poflcflionibus priuatis, Vicinitas Pracdiorum 

fpcdatur, fed in propagando Imperio, Occafio, & Belli 

conficicndi Facilitas, & Frudus, loco Vicinitatis cfle 

' dcbcnc. Icaquc Perfeus , licec Orientalis , camen cam 

longinquam Expedicioncm, vfquc ad extrcmum Oc- 

cidentem, minime dccrcdtauic. Huius rci Excmplum 

infignc eft in Belligcrandi diucrsa racionc Patris & 

Filij Regum, Philippi dc Alexandri. Illc enim m Fi- 

nicimis Bellis occupatus, Vrbcs paucas Impcrio ad- 

iccic , idquc non finc maxima Conccncione & Pcri- 

culo ; quippc qui 6c alias, & pra^cipue in Pr^elio Chte- 

roneo, in vlcimum difcrimcn addu6tus fuic : Ac Alex- 

ander longinquam Expcdicioncm bcne aufus in Pcrfds^ 

Naciones infinicas fubiugauic, magis Icineribus quam 

Pra:Iijs facigacus. Hoc ipfumadhucclariusccrnicur,in 

^^0^2LO^2iiioi:\c Impeiij Romamrum^c^m^c^no tcmporc ex 

parce Occidentis, vix vlcra Liguriam Armis penccraue- 

ranc, eodcm ccmpore Orientis Prouincias vfquc ad 

Montem 



I B E R 



Se 



E C V N D V S. 



Momum TiUirion Armis & Impcrio complcxi funr^ 
Eciam Carohif OSl.nncs Rex GallU^ Bfllum BiiiMinicum 
(quod Matrimonio tandcm compofinim cll ) non 
admodumfacilc cxpercus, cxpcdicioncm iliam Ne.ipo- 
Ut.inam Jonginquam, admiranda quadam facilitace 6z 
fclicitace tranlcgic. Habcnc certe Iioc Bdla longin- 
qua, vc cum ijs manus confcracur, qui Miluix<i<c Ar- 
mis Inuaioris minime finc aiTaeti, quod in hnirimis 
fccus (c habec. Eriam &: Apparacus inhuiufmoJi Ex- 
peditionibus folcc cffe diligcntior & inilruclior ; &: 
Tcrror apud Hollics cx ipfo aufu & fiducia maior. 
Ncquc cciam fcre poiHc fieri in iiiis Expeditionibus 
remocis, per Hoftcs , ad quos ram longo icinnre pcr- 
ucnicur,Diucrlio aliquaaut Inuafio rcciproca, qu£ in 
Bclligcrandiracione cura Finicimis, frpius- adhibccur. 
Capuc aucem rei cft, quod in fubiugandis Finicimis, 
Occafionum Deicdus in angufto vcrfacur; atfiquis 
longinquiora non dctredtec, potcric pto arbicrio fuo 
cb cransferre Bellum,vbi auc Difciphna Milicaris rtla- 
ximc cft eneruata, auc vires Nacionis plurimijra ac- 
nric^ & confumpc^, auc Diflidia Ciailia opporcunc 
oborta, aut ali^ huiufmodi Commoditatcs fc oftcn- 
danc. Secundumcft, vc fcmpcrfubficC4«j^B5//nufta, 
&: pia, & honorifica, &: fauorabilis : Id cnim alacri- 
catem, tum Militibus, tumPopuIis impcnfas confcren- 
tibus, addit, & Societates aperk «3c conciliar, & pluri- 
mas deiiiquecoramodicaces habct. Intcr CaufTas ait- 
tem Bclli, admodiamfauorabilis cftca, qux ducic ad 
debellandas Tyrannides, fub quibus Populus fuccum- 
bit, & profternitur fme Animis & Vigore, tanquam 
fub AjpeSlum Medufo j quod ctiam HercuU Diuinita- 
tcm conciliauic Romanis cert^ magna Rcligio fuit, 
ftrenue & impigre accurrere ad Socios tuendos, fi quo- 
quo modo opprefti fuiflent. Etiam Bella ob Vindi£tam 
iuftam fcre fcmper felicia fuerunt, {icuc Beilum ad- 

uerfus 



U5 



y 



\i6 



T>e Jugmentis ScientiarunL-> 

ucrfus Brutum &c Cafmm, ad vindicandam Mortcm 
C^faris ; Seueri ad vindicandam Mortcm Pertina- 
cu ; luntj Bruti ad vindicandam Mortem Lucreti^ : 
Dcniquc quicunquc Bcllo Calamitates Hominum & 
Iniurias,autlcuantautvindicant, fub Perfeo militant. 
Tcrtium vt in omni Bcllo fufcipicndo vcra fit jEflima- 
tio yirium j atque rcae pcrpendatur, vtrum Bellum 
fit talcj quod confici & adcxitum pcrduci poflit, nc 
quis vartas & infinitas Spcs perfequatur. Prudenter 
cnim Perfau inter Gorgottai fpcr quai Bclla rcprx- 
fcntantur; cam dclcgit, qua: in M Natura Mortalis 
crat, nequcad Impoffibilia Animum adiccit. Atquc de 
ijs, qua: in fufcipicndo Bello Dclibcrationem fubcunt, 
hxc praccipit Fabula, rcliqua ad Belligcrationcm ipfam 
pcrtinctit. 

Iil BcIIo^ maximc omnium profunt illa tria Dona 
Deorum,zdc6 vt Fortunam ipfam fcrc rcgant & trahant. 
Acccpit cnim Perfeus Ctleritatem,z Mercurio, OccultOr- 
tiomm ConJliorumzhOrco, & Prouidentiam a Pattade-. 
Ncquc carct Allcgoria, caquc prudcntiflima, quod AU 
illx Celeritatisin rcbus conficicndis { citm Celcritas in 
Bcllo plurimum pofiit ) Talares, non AxiUares fuerint, 
atque Pcdibus non Humeris addits ; quia non tam m 
primis Bclli agreflibus,quam in ijs qua: fequuntur , & 
primis fubfidio funt, Ccleritas rcquiritur. Nullus cnim 
ErrorinBellomagisfrcqucnsfuit, quamquod Profc- 
cutiones , & fubfidiarij Impctus, Initiorura Alacritari 
nonrcfpondcant. At Galea Plutonis (qux Hommcs 
inuifibilcs rcddcrc folebat ) manifcfta Parabola eft. 
NzmConfiiorum Occultatio poft Cekritatem, maximi 
ad Bcllum cft momcnri. Guius cdam Cclcritas ipfa 
Parsmagnaeft.Cclcritasenim Confiliorum cuulgari- 
oncm prxucrtit. Ad Galeam Plutonisfpcaim, vt vnus 
Bcllo prxflt, cum Mandaris liberis j Confultarioncs 
enim cum multis, habent aliquid potius cx CriftisMar- 
tis. 



LlBER SeCN^NDVS. 



117 



tis, quam cx G.ilea Plutonis. Eodeni fpciflant Pnrtcx- 
cus Varij, <?c Dcfignationes Andpites, &: Famx Emifla- 
rix, qvix Oculos Hominum auc perllringunc aut auer- 
tunt, atquc vera Conniiorum in obfcuro ponunt. Eti- 
amCauciones d:ligentes(3clulpicacei, deLiceiis, de 
Lc^acis, de Perfugis, & complura alia Gakam Plutonis 
ornanc, (Sc rcuinciunr. Ac non minus interert, Con- 
Jilia Hofliim explorarc , quam fua occulrare. Icaque 
Gale^ P/«rt?^//i adiungcndum cll Speculum palLidis.^cr 
quodHortiumvircSjInopia, Occulti Fautores, DilH- 
dia &Fadioncs,Progrc{rus,Conriliaccrnantur. Quo- 
niam vero tantum forcuitorum fulcipic Bcllum, vt nec 
in Confilijs proprijs occulcandis , necin Hoilium cx- 
plorandiSjHcc in Celcricatc ipfa, multum fiducix poncn- 
dum (it, idebanccomnia (\imcndum Palladis Scutum, 
Prouidenti^ fcilicec, vc quam minimumFar?««<«rcIin- 
quatur. Huc pertinenr, Exploracb vias inire, Caflra 
dilit^cntcr raunirc (quoiinMilicia moderna in dcfuc- 
tudincmferc abijcj Cafbra verb inllar Vrbis Munita:, 
Romanis ad aducrfos Pr^Elij cuencus erant) Acies fta- 
lis & ordinata, non nimium fidendo Cohortibus leuis 
Armaturx, aut etiam Equitum Turmis j dcnique om- 
nia qux ad folidam & follicitam Defenfiuam fpeclanrj 
cum plus valeac vcique in Bellis Scutum Palladis, quam 
Gkdius ipfe Martis. Veriim Perfco vtcunque Copijs 
auc Animis inf^rudto, reflataliudquidpiam, maximi 
pcromma momcnci, ancequam Bcllum incipiatur: 
Nimirum, \tdiuertat adGr^as. Gr^^autcm Proditiones 
func, Bellorumfcilicec Sororcs, non Germanx illxqui- 
dcm, fed Gcncris Nobilicate quafi imparcs. Bella enim 
' gcncrofa, Proditioncs degcncres &: turpes. Earum De- 
fcriptio elegans cil:, vc Can^ a Natiuitate finr, &can- 
quam rm</««, proptcr perpetuas Prodicorum Guras, & 
Trepidationcs. Earum autem vis (antequamin mani- 
feftam defcdioncm crumpant) aut in Oculo, aut in 

Dente 



u8 



T>e Augmentis ScientiarurrL-> 



Dcnte eft. Omnis enim Fadio, a Staru quopiam alic- 
nara, & in Prodirioncm propenfa, ScJpeculatnrySc mor- 
det. Atque huiufmodi Octdus &c Dens tanquam com- 
munis elt j nam quicquid didiccrunt & noucrunt^ fere 
perManusabvna ad altcram tranfit & percurrit. Et 
quod ad Dentem attinct , vno quafi orc mordenr, & 
cadem Scandala iadant; vt fi vnam audias, omncs 
audias. Itaque Perfeo funt iftx Gr^<c conciliandar, 
atque in auxilium adduGcnd.x,pr:ErcrQm vtOc«/«w6c 
Dentem fuum ci commodcntj Ocuhm ad Indicia; 
Dentem ad Rumores fercndos, & Inuidiam conflan- 
dam, & Animos Hominum follicitandos. Poftquam 
vc:6 omnia bene fint ad Bellum prxparate difpofita, 
illud inprimis curandum, quod Pcrfeus fcck ^ vt Me- 
dufa dormiens inueniatur. Prudcns enim Bclli Sulcep- 
tor fempcr fcre Hoftem aflcquitur imparatum , & fe- 
curitati propiorcm. Deniquc in ipfis Bclli Adioni- 
bus atque infultibus, illc IntuitusinSpeculum Pailadit^ 
adoperandus eft. PJurimi cnira antc ipfa Pericula Res 
Hoflium acute & attente introfpicerc pofTuut j at in 
ipfo Periculi Articulo, aut terrore ofTunduntur, aut pc- 
ricula nimium prxcipitcs & a fronte fpcdantj vnde in 
illa rcmere ruunt, Vinccndi memores, vitandi obliti. 
At ncutrum liorum fieri dcbet; fed in Speculum Pal- 
ladis.ceruice r^yy^A:4infpiciendum, vtimpctus rcd:ecli- 
rigatur, abfquc vcl terrorc, vcl furorc. 

A Bello perfedo & Vi6loria , fequuotur Effc£la 
duo y Pegaji illa Generatio &c Exfufcitatio , qux fatis 
cuidenter Famam dcnotat, qua; pcr omnia volat, & 
Vidoriam celebrat, & RcJiquias BeJIi facilcs , & in 
votum cedentes cfEcit. Secundum , GeUatio Capi- 
tis Meduf& in Scuto; {iquidem nullum prjefidij gc- 
nus huic ob pr^flantiam comparari poflir. Fni- 
cum enim Facinus injigne & memorabile, feliciter 
geflum & pcrpctraium , omncs Hoflium Motus 

obricTcfcere 



LlBER SecVNDVS. 



obrii;cfccrc facit , i\tquc Maleuolcndam ipfam Ibpi- 
dam reddic. 

Exemplum tertium PhilofophU fecimdim Paraboks 

Jntiqias, in Moralibus. Dc Cupiditate, fe- 

amdum Fahlam Dionyfi. 

NArrant Semelem louii Pclliccm,pofl:quam 
luramcnto cum inuiolabili, ad votum indcHni- 
cum obftrmxitrct, pcajlTc, vt ad Amplexus fuos 
acccdcrct talis, qualis cum lunone confucfTcr. Itaque 
illa cx conflagrationc perijc. Infaiis autcm , quem in 
Vtcro f^elbbat, a Patrc exccptus, in Fcmur ems infu- 
tus crt? doncc Mcnfcs Fa-tui deftinacos complerec. 
Ex quo camcn onerc lupiter intcrim nonnibil claudi- 
cabat. Itaquc Pucr, quod loucm , dum in Femore 
cius portarccur, grauarcc & pungercc, Dionyfi nomen 
acccpit. Poftquam autem cditus cflctj apud Proferpi- 
nam pcr aliquot Annos nutricus eft ; cum vcrb adul- 
ciis effcc, orc ferc Mulicbri confpicicbacur , vc Sexus 
vidcrctur canquam ambigui. Eciam cxcindus & fc- 
pultus quondam erat ad tempus , & non ita multb 
poft rcuixic. Atquc prima luucnta Vitis culruram, 
atqueadcb Vmi confcdtionem & vfum primus inucnit, 
& cdocuic ; ex quo cclcbris fadtus, & inclytus, orbem 
Tcrrarum fubiugauit, & ad vltimos Indorum Termi- 
nos pcn-cxit. Curru autem vchcbatur a Tignbus tra- 
do ; circa cum (ubfultabant D^mones dcformci , Co- 
bali vocati, Acratut & alij. Quin & MuQe Comitacui 
cius fe adiungcbanc. V:iorem auccm fibi fumpfic A- 
riadnem, a Thefeo defcrtam & rcliaam. Arhor ci facra 
erac Hedera. Etiam Sacrorum &c Ceremoniarum In- 
ucntor & Inftitutor habcbjturj cius tamen gcncris, 
qu2c &: Fanatica: erant, &plena:con:uptclarum,atquc 
infopef crudelcs. Furorcs quoquc immiccndi pote- 

S ftatcm 



^V^ 



1^0 



T>e Augmentu Scientiarum^ 



flatcm habcbat. Certe in Orgyii cmSy aMulknbjs 
furorc pcrcitis , duo viri infigncs difcerpti narrantur, 
Pentheiu & Orphem : Illc dum arborc confccnsa Spc- 
<5lator corum, qux agercntur, curiofus clTc voluiflct ; 
Hic cum Lyram fuauiter & perite pulfarct. Atquc 
huius Dci Res gcftx, cum louii rcbus fere confun- 
duntur. 

Fabuia vidctur ad Mores pcf tincrc, vt vix quicquam 

in Philofophia Morali,mcIiu$ inucniarur. Dcfcribicur 

autcm fub Perfona Bacchi, Natura CupiMtati/, fiue Af- 

fcduum & Pcrcurbadorium Animi. Primum igitur, 

quod ad Natalia Cttpiditatis attincti Origo Cupiditatis 

omnis, hccc noccntiHjina:, nonaliacft, quam Bonum 

Apparens. Sicuc cnim Vircucis Matcr cfl Bonum Exi- 

ftcns , {Imiliter Cupiditatis Matcr cft Borium Appa- 

rcns. Alrcra louis (fiib cuius PerfonaAnima Huma- 

na rcprdsfentatur) Vxor lcgitimd, aiccra Pcllcx: qusc 

tamcn lunonis Honoris a^mulccur, tanquani Semele^. 

Concipituvwcto Cupidita/ in Foto illicito, prius tcmcrc 

conccfTo, quam riceinccllcdto & iudicato. Atque poft- 

quam cffcrucfccrc coeperit, Mater eius ( Narura fcili- 

cct & Spccics Boni ) cx nimio incendio dcftruitur & 

pcrit. ProcefTus auccm Cupidiratis a conccptu fuo 

talis cft : Illa ab Animo Humano ( qui cius eft Gcnitor) 

& nutricatur, & occultatur, prxcipue in Inferiori 

parte cius, tanquam Femore ; atque Animum pungit, 

& conucllit, & deprimit, adeb vt Adioncs & Dc- 

creta ab ca impcdiantur, &: claudicent. Quinctiam 

poftquam confcnfu & tcmporc confirraara eft, & in 

Adus crumpit, Vt iam quafi Menfes compkuerit ^ & 

cditaplane lit atque nata, primo tamcn ad tcmpus 

nonnullum apud Proferpinam cducatur, id cfl, Late- 

broi qu^rit, atque clandcftina cft, & quafi fubtcrranca; 

donec remoris Pudoris & Metus Franis, & coalita 

audacia, aut Virtutis alicuius Pra;tcxtum fumit, aut 

Infa- 



Ljber Secvndvs, 



Inl-amiam ipfam contcmnir. Atquc illud vciiflimum 
cll, omncm Atfcdum vcliemenciorem tanquam am- 
biiui Sexiii cfTc. Habec cnim Impctiim Virilem, Impo- 
unti.m Auzcm Muliebrem. Edam illud prrclaie, B:ic- 
chum moritmm reuiitifiere : Videnrur cnim Affccius 
cjuandoque fupiri,atquc cxtindi/ed nulla fidcs habcn 
da ertcis, nc icpultis quidcm : fiqaidcmprJcbicaMa- 
teria, & Occafionc, rclurgunt. 

Dc Imiemion; Vitls Parabola prude:is eft : Om lis 
enim Alfcdus ingenioius clt admodiim & i^^^^^^iXy ad 
inuclligandum ca, qux ipfum alant & foueanc. Ac- 
qui antc omnia, qu.rHominibusinnotucrc,Fm«wad 
percurbaciones cuiufcunqucgeneris, exccandis &: in- 
ilammandas, porenciflimumclt, & maximecfEcax ; ac- 
quecftCupidicacibusin genere, m\ki^Fomtis commu- 
nis. Elcganciflimc autcm pomnt Affc^iM flue Ciipidi- 
tajy Prouinciarum Subiugator., & Expeditionis infinitx 
Sufccpcor: Nunquam cnira pafcis acquicfcit, fcd Ap- 
pcrituinfinico,ncque(aciabili, ad Vlteriora rendit, & 
Nouis(empcr inhiat. Etiam Ti^m^pud AffeHm fla- 
bulant., & ad Currum corum fubinde- iugantur. Poft- 
quam cmm AfeBMCurulisciTccctj^iz, non Pedeftris, 
fed Victor Rationis, & quafi Triumphacor faftus 
fic, in onincs qui aducrfancdr auc fc opponunc, 
crudelis cft, & indomitus, ac immicis. Fjcecum au- 
tem cft, quod circa Currum Bacchi fubfalcancilliD.f- 
mones dcfbrmcs & ridiculi. Omnis ciiim Affcdus 
vehemencior progignit motus, itt Oculis, &Oreipfo, 
& Geftu, indccoros & incondicos,fubfultorios &dc- 
formcsjadeb vt qui fibi ipfi forcafsc in aliquo Alfc 
£lu (vcluci Ira, Arrogancia, Amorc) vidcatur magni- 
ficus & tumidus, alijs camen appareac curpis & rldi- 
culus. Confpiciuntur aucem in Cupiditatis Comitatu 
Mufe. Nequeenim rcpericur vllus fere Affc(5lus, cam 
prauus & vilis, cui non blandiatur aliqua Docirina. 
S z Hac 



CSf 



in 



T>e Augmenm ScientiarurrL-) 



Hac enim in re, Ingcniorum Indulgcntia& Procaci- 
tasj Mularum Maiellatem m immenfum minuit; vt 
cum Duces Vicx, & Signiferi efTc debcanc, finc non 
rarb Cupiditatum PGdillcqua:, &c Oblcdlatnces. 

Inprimis verb nobilis eft illa AUcgoria , Bacchim 
Amores fuos in eam effudifTc, cjux ab alio Rcli6l(L^ 
4Spi crat & Faftidita, Certiflimum enim eft, Affedus id 
peccre atquc ambirc, quod Experientia iam pridem 
rcpudiauic. Atcjuc normt omnes, qui Affedibus fuis 
(cruicntcs & indulgcntes, Prctium potiundi in im- 
menfum augcnt ( hue Honorcs appctant, fiuc Amo- 
rcs, fiuc Gloriam, fiue Scientiam,fiue alia quxcunq-) 
fc Res Relidas pctcre, & a compluribus , per omnia 
fcre Sccula, poft Experimentum , dimiffas & repudi- 
atas. Neque Mylterio caret, quod Hedera Bdccho fa- 
cra fucrit, hoc cnim duplici modo conucnit; pri- 
mum,quod Hedera hjeme -pirefeat; deinde,quod cir- 
ca tot Res (AthoYes,?mctcs,Mdii^ciz) ferpat.sLc cir- 
cumfundaturj & fe actollat* Quod ad primum cnim 
attinctj omnis Cupidim ^per Renitentiam, & Vetitum, 
& tanquam Antipcriftafin ( vcluti pcr frigora Brumx 
Hedera) virefcitj ^c vigorem acquirit: Sccund6,^^>- 
6ltu aliquis in Humana Animapr£Edominans,omncs 
ciui Aciioncs & Decretaj tanquam Hedera circumfe- 
pit; nequc ferc quicquam purum inuenias, quo illa 
Clauiculas fuas non iraprimat. Neque mirum cft, fi 
Superflitiofe Ritus Baccho attribuantur, cum omnis fere 
male-fanus Affe£tus inprauis Religiontbus Iuxurictur,adcb 
vt Hxreticorum Colluuies Bacchanalia Ethnicorum 
fupcraric 3 quorum ctiam Supcrflitioncs, non minus 
cruenta: quam turpcs cxtiterunt. Ncquc itidem mi- 
rum ert, fi Furores a Bacoho iramitti putentur, cum 
&c omnis AffeSlus in excefu fiw, vduti Furor breuis 
fit, & fi vchemcntius obfideat & incumbat, in Infa- 
nia faepius tcrminctun Illud autcm dc PentheoScOr- 
_____,__^_^^_^^__^^^^_^^_^_____^_^ pheo 



I B E R 



E C V N D V S, 



^^ 



pbco inicv Or^yaD.tcchilaccims , cuidentcm Parabo- 
lam hvibcr; cum Atfctftus c[uirc|uc prxualidus crga 
duos rcs fic arpcrrimus atquc infcuflnimus' j cjiurum 
alcera cll Inqiujitio in eum curiofa, altcra Adnwiutio fi- 
lutitj-is &libcra. Nequcauxiliofuerir, fi illa Incjuifido 
fiac taiicum Conccmplationis auc Spc£landigratia,ran- 
quam Arborc confccnia,abfquc omni Animi Maligni- 
cacc : Ncquc rurrus fi Admonirio illa,mulca cum fuaui< 
tatc «Sc dcxccricaccadhibcacurj Verum vccunquc non co- 
lcranc Or^j.t auc Pentheim aut Orphenm. Poilrcmo, 
illa Confufio Perfonarim loiUs & Bacchi , ad Parabo- 
lam rcde craduci potcll: ; quandoquidem Res gefi^ 
nobiles, 6c clarx , acquc Mcrica infignia & glonofa, 
inccrdum a Firtute & Rcda Racionc & Macinani- 
mitace , interdum aurem a Lttente AjfeSlu & occult^ 
Cupidicacc ( vtcunque Fama: & Laudis cclebriratc 
vtiaquc res pariter gaudcat ) proucnianc j vc non facilc 
fit dillingucrc Fada Dionyfi a Fadis louis. 

Ver^Ti in Theacro nimis diu moramufj tranfca- 
musadPalacium Animi; cuius Limina maiori cum 
Vcncrationc & cura, ingrcdi conucnic 



lSSSSWaaBS^SSM^9XtPSWemsaSi'ESSSm&Sts,i&:aSSL 



gggB^ BQa q gg g^pggaanaaFg ggHBESM^i 



I?y 



F R A N C I S C I 

BARONIS 

D E 

VER V L AMIO, 

VICE-COMITIS 

Sancti Albani, 

D E 
Dignitate &• Augmentis Scientiarum 

LlBER TeRTIVS. 

AD REGEM SVVM. 

Capvt I. 
TartitioScientiain Thcologiam (^ Philofo- 
phiam. Tartitio Philorophise in Docfln-- 
nas /m; De NuminCj de Natura, dc^ 
Hominc, (^onftitutio Philofophiae Primse, 
vt Matrts Communis omnium* 

(^ISTORIA omnis (Kc± optimej 
^ humi incedic, & Ducis potius offi- 
25 cio, cjuam Lucis pcrfungitur: Toejis 
auccm Do^ftrinac ranquam Somni- 
um : Res dulcis, &c varia, & volcns 
videri aliquid in fe haberc Diuini ; 
quod eciam Somnia vcndicant. Vcrum iam tcmpus 

cft 




5<J 



T>e Jugmentts ScientiamnL-> 



ei^ mihi, vc cuigilem, & me humo attollam, Philo- 
fophU & Scientiarum Jiquidum yEthcra fccaiis. 

Scientia Aquarum fimilis ett: : Aquarum alix dc- 
(ccndunt coeiitus, alix emanant e Tcrra. Etiam Sci~ 
entiarum ^mr]2ina Particio fumcnda cft exFontibus fuis: 
Horum alij in aItofitifunt,alij hicinfra. Gmnisenim 
Scientia duplicem fortitur Informacionem. Vna infpi- 
ratur diuinitus, altcra oritur a Scnfli. Nam quantum 
ad illam, qux Docendo infunditur ScicntiamjCumu- 
latiua ca elt, non Originaiis j ficut ctiam ficin Aquis, 
(mx prxtcrFontcsprimarios,exaIijs Riuulisinfe rc- 
ccptis, augcfcunt. Partiemur igitur Scicntiam, in 
Theologiam, et Philofophiam. Theologiam hic intciligi- 
mus Injpiratam fluc Sacram, non Naturalem, dc qua 
paulo poft dicluri fumus. At illam ( In^iratam ni- 
mirum) ad vltimum locum rcfcruabmius, vc cum ea 
Sermoncs noftros claudamus j cum ficPortus, cc Sab- 
bachum Humanarum Contemplationum omnium. 

Philofophi4 autcm dbicdum cripicx, Deuf, Natu- 

ra, Homo : Ec triplcx itidem RaMus Rcrum : NatHra^ 

cnim pcrcutit IntcIIecftum Radio direH^o ; Deus autcm, 

proprcr Medium inxqualc (Crcaturas fcilicct j Radio 

rejrado; Homo vcrb, (jbi ipfimonftracus cc exhibicus, 

Riidio reflexo. Conuenic igicur parciri Philofophiamin 

DoBrinas crcs ; Doftrinam dc Ntimine , Doiirinam de 

Ndttira, Do6hrinam dc Homine. Quoniam auccm Par- 

titioncs Scientiarum, non funt Lincis diuerfis fimiles, 

qua: cocunt ad vnum Angulumj fcd potius Ramis 

Arborum , qui coniunguntur in vno Trunco, { qui 

etiam Truncus ad fpatium nonnullum iniegcr cft ct 

continuus,antcquam fc partiaturinRamos, J idcircb 

poftulat rcs , vc priufquam prioris Partitionis Mem- 

bra perfcquamur, conftituatur vna Scientia Vniuerfor- 

lis, qu2 fit Matcr reliquarum, ct habcatur in pro- 

grcfTu Dodrinarum, tanquam Portio via: communis, 

antcquam 



LlBER TeRTIS' 



^7 ^ 



ancequa.n via: fc fcparcnt, & difiunganr. HancSckn- 
ti.wi.Philojophixprim.c^ fiiic etiam Sapientix Cqux olim 
EeiwnJDiuin.irum iitquc Hum.m,iriim Scientia diffinie- 
barur) nomine iiirignimus. Huic autcm Scicnti<cnu\- 
)a alia opponitur-, cumabdijs Scicntijs,potius Limi- 
tuSusin.raquosconrinccur, quam Rcbus &c lubicdo 
diffcrat, Faltigia fcilicct Rcrum tantummodo traLlans. 
Hanc ipHim vtrum inzcr De/ider^rta reponerc oportcac, 
harlito ; (cd arbitror tamcn pbni dcbcre. Equidem 
inuenioFarragincn\ quandam, & MafTiun inconditam 
DocTrinar, cx Theologia Naturali ^ cx Logica ; cx parti- 
bus qu.bifdam/^/^^V^Cvclufi dc PrincipijSj&:dcAni- 
w^rjcompofiram, & congfibm; & fublimit^tc qua 
dam fermonis.Hominumquilcipfosadmirari amant, 
ta:iquam in Vertice Scicntiarum collocaram. Nos 
vcrb, minb faftu , id tantum vbiumui, vc dcfignctur 
aliqua Scientia,q[i£ fit Rcccpriculum Axiomatum, qux 
Particularium Scicnnarum non (intpropna, fed plun- 
bus carum in communc compcranc. 

Piurimaajtemid gcnus Axiomata c{{c licmo ambi- 
gat. E<cmp!i ^ratisi, Si in<eqt4alihtu .equaliaaddaf^omma^ 
rrunt incequalia: Rcgula cHcxMathematicu , Eadem & 
in Eihicis oStinec, quatcnus ad luftitiam Diltributi- 
uam; Siquidcm in luftitiA Commutatiua, vc Pana 
Imparibiis tribudntur, RatioyEquiratispoftulat; ar in 
Diltributiua, nifi Imparia Imparibus prarftentur, Ini- 
quicas fucrit maxima. ^^ in eodem tertio conueniunt, 
i^ inter fe conueniunt : Rcgula cft itidcm ex Mathema- 
ticif-, Vcrum {Imul cam ^btcns in Logica^ vc Syllo- 
gifmi fic Fandamcntum. Natura fe potiJ?imum prodit 
inminimii: Regula cft in Phyficis ^ tam valida, vc 
caam DemocritiAtomos^xodxiXcnt-:^ Vcrunramen eam 
rcde adhibuic Arif^oiclcs in Po//fzV?/, qui Contempla 
tionem Rcip. orditur a Familia. Omnia mmantur^ nil 
interit : Rcgula icidem iri Phyficis ; hoc modo profata ; 
T §lu/tntum 



,58 



T>e Augmentu Scientiamm-j 



&nanum Natura , nec mmtitur, nec augetur -^ Eadcm 
Qom^zmTheologU Naturali, fic variatai Omnipotenti^s 
funt Opera • Aliquid ex nihilo facere, i^f Aliquid m nihi- 
lumredigcre: Quod eciam Scriptura teftatur,D/^/V/ quod 
omnia opera, qiu fecit Dem , perfeuerent in perpetuum, 
non pojfumus eis quicquam addere, nec aujerre. Interitus 
rei arcetur per ReduBionem eius ad principia .; Kegula 
ell in Phy/iciss Eadcm valcc in Po/mV/V, (vt rede no- 
rauit Machiaucllus} cum illa quacIntcritumRcrump. 
maxime prohibent,nihil ahud fcre fint, quam Rcfor- 
matio carum, & Rcdudio ad antiquos morcs. Pu- 
tredo ferpens^ magis contagiofa eU, qudm matura : Rcgula 
cll in Phyficis ; eadem uifignis ctiam in Morahbus ; 
cum Homines profligatifTimi, & maximc facinorofi, 
miaus corruptela:infcranf publicisMonbusjCjuam qui 
aliquid videntur baberc Sanitacis & Virrutis, & ex 
partc tantum mali lunt. ^odconferuatiuumeftForm^ 
maioris, id aSliuitate potentius : Kcj^ah cft- in Phyficis: 
Etcnim, vt non abicindatur ipic Rcum Ncxus, nec 
detur(vt loquuntur) vacuum, facic ad conferuandam 
Fabricam Vniuerfi '■ Vt vcrb Grauia congrcocntur ad 
Maflam Terr^e, facic ad conicruandarn tantiim Rcgia- 
ncm Denforum. Itaquc prior Motus po'tcriorem do- 
mat. Eadcmtenec in Politicis : Nam qua: f^aciunt ad 
conicruandam ipfam Politiam in fua Katura, validi- 
ora funt, quam qua:adBene cfTc Parricularium in Rcp. 
Mcmbrorum conducunt. Similicer cadcm locum ha- 
bet in Theologia. Etcnim in Thcologicis Virtutibus, 
Charitas,quaJeft Vircus maximc communicariua,pra: 
rcliquis omnibus eminet. kugetur Ipis Agentis per An- 
tiperiftafin Contrarij : Rcgula cft in Phyficis j iiadtm 
mira pra:ftac in Politicis ; cum omnis Faclio, ex con- 
iraria ingrucntc, vehementerirritctur. Tonus difcors in 
concordem a£iutum defnens,Concentum commendat: Rc* 
gula cft Mufic^e j Eadcm in Ethicis, & AjfeBihus ob- 

tiner. 



LlBER TeRTIVS. 



n^ 



tinct. Tropus ille Muficus , a cl.iufulu aut CadentiA 
(quam vocant) cum iam-iam iid^JJe ryidecmtr, pLu-:de 
clahend^ , conucniz cum Tropo Rhetorico Expc^atio- 
nem eUidcndi. Fidiumfonus r;-m«/«j,candem atferr au- 
ribus volupracem,quam Lumen,Aqua: aut Gemmx in- 
filicns, OculiiJ j 

Splendet tremulo fub lumine Pontus. 

Orgnnx Senftmm cum Organis Refiexionum conueniunt : 
Hoc in P^r](^^<^/«i locum habct ; Oculus cnim fimihs 
Spcculo, fiue Aquis ; Et in Acouftica ; Inllrumenrum 
enim Auditiis obici inrra Caucrnam fimile. Hxc 
pauca enumerade rufEcict ad ExcmpJa.Quinimo Magia 
Perfarum ( qua: in tantum cft ceicbraraj in eo pocilTi- 
mum verfabatur, vt Architcduras &: Fabricas; Rerum 
Naturalium, & Ciuihum, fymbohzantes notaret. Ne- 
quc hacc omniaquac diximus, &.aHa huiusgcncris, Si- 
militudines mcra: funt (cjuales Hominibas fortafsc 
parum pcrfpicacibus videri poflint j fed plane vna, ea- 
dcmquc Naturac Vcftigia aut Signacula, diuerfis Ma- 
tcrijs, &Subicd:isimprcira. Atque hxc Res adhucfc- 
dulb tradara non cft. Inucnias foftafse in Scriptis, 
quse ab Ingcnijs celfioribus, promanarunt, huiufmodi 
Axiomata rarb & fparaiminfert^, ex vfu Argumcnti 
quod tradant : Corpus verb aliquod taliunl Axioma- 
tum, qus vim habcantquandamPrimitiuam,&{um- 
mariam ad Scientiaf^ nemo compofuit ; ciim tamen Cit 
Res eiufra^di, qux infigniter Naturamvnam faciai; 
quod Philofophi^ Prim^ Munus cfTeautumant. 

Eft & aha huius Philofophi<i Prm<e pars , qiix, fi 
ad vocabula rcfpicias, vecus eft; fi ad rcmquam dc 
f gnamus, noua, Eft autem Inquifitio de Conditioni- 
hus aduentitijs Entiuin, fquas Tranfcendentes diccre por- 
funu. j Pauco, Multo; Simili, Diuerfo; Pofihili, Im- 
pofibili; etiam JSwfff, ScNonEnte:^ arquc eiufmodi. 
Quandoquidem enim ifta fub Phjfica proprie non 
T i cadant; 



14-0 



T)e Augmentu Sdentiarum^ 



cadaiit j DifTcrtatio autem Dialedica circa ea, rnagis 
aj Argumcntandi Rationcs, quam ad Rerum Exiftca- 
dam fit accommodara j confcntancum omninb eft, vt 
hxc Contemplatio (in qua nonparumcft Dignitatis 
& Vtilitatis) haud dcrcratur pror^us, fcd in Scicntiaram 
Parcitionibus, nonnullum faltem inueniat locum : Vc- 
runtamcn hoc intciligimus ficri dcbcrc , iongc alio, 
quam quo tradari folct, modo. ExcmpH gratia j Ne- 
mo , qui dc Multo & Pauco verba fccit, hoc cgit, vc 
caufTa rcddatur, cur aha in Naturai tam numcrofa & 
ampla fintj & cflc poflint, aha tam rara & modica : 
Nam ccrte fieri non poteft, vc in Rerum Natura, 
tanta fit copia Auri, quanta Fcrri; tanta Rofx,quan- 
ta GraminiS} tanta Spedficati,quantanonSpcciticati. 
Simihtcr, Ncmo, qui dc Simili 8c Diusrfo diffcruit, fatis 
cxphcauit, curquafi ^cx^ciuomioxSpecies diuerfcUy in- 
tcrponantut Pirticipia qua^dam, qu^e func Spccici 
ambigu^ i vcluti Mufcus inter Putredincm & Plan- 
tami Pifccs qui hsrcnt & loco non moucntur, intcr 
Piantam & Animalj Soriccs, & Murcs, & alianon- 
nulla, inter AnifljahaexPuircdinc & cx Scmincpro- 
gnataiVefpertihones intcr Aucs &c QuadrupcdcsjPilces 
volantes, (qui iam notiflimi funt) inter Aues & Pifccs ; 
Phocjcintcr Pifces &Quadrupcdcs; &:iahahuiufmodi. 
Ncque rursus caufTam indagauic quifpiam , cur cum 
Similia Similibus gaudeant^ Fenrum Fcrrum non trahat, 
quod Magncs facit ; ncquc Aurum ipfum Aurum, li- 
cet Argcntum viuum alliciat ! Circa hasc, & fimilia, 
in Difceprationc ^cTranfcendentibus illis,altum cft "^i- 
Icntium: OrationiscnimApiccs, nonRerum Subtih- 
tatcsfecuti funtHommes. Quamobrcmhorum Tran- 
fcendentium^ fiuc Conditionum Entium aduentitiarum In- 
quifitioncm veram,& fohdam,fecundum Naturar non 
Scrmonis Icges , Philofophiam Primam rccipcrc volu- 
mus. Acquc dc Philofophia prima ( fiuc dc Sophia ) 
quam 



LlBER TeRTIVS. 



c^uAm imcx Dejidmna, haud immcrito rctulmius, hxc 
dida finr. 



C A P V T II. 

Ve Theologia Naturali : (^ Docflnria dc-j 
Angehs (s* Spiritibus , qua etufdem eH 
Appcndix. 



Ollocata igitur fua in fede, Commtmi Scienti- 
iriim Parente^xnddiX Bcrccynthise rantagau- 
dcntis ccclclh fobole j 

OmnesCoelicolas,ofnnes Supera alta te- 
nentes ; 




Keucrramur ad Partitioncm illam trium Philofophia- 
rum, DiiiiHce , Naturalu, & Human<e. Nam Theologia 
Natitralis, Philofophia ctiam Diuina rcde appclJatur. 
Diffinitur auccm hxc, vc fit tahs Scientia,{cii potius 
Scienti^; Scintilla, qualis de Dco haberi potelt, per lu- 
mcn Naturas, & Conccmplationcm Rerum crcatarum; 
&: rarionc Obictfti, fanc Diuma, rationc Informationis, 
Naturalis cenferi potcft. Hums Scienti^e hmitcs itave- 
re fignantur, vc ad Athcifmum confutandum, Sc con- 
uincendum, &c ad Legem Naturas inforroandam, fc 
cxtcndant,- ad Rchgionem autem aftruendam non pro- 
ferantur. Quamobremncc Deus vnquamcdidicMi- 
raculum, quo conuerterctur Atheus j quia poterat ipfo 
Naturs Lumine ad notitiam Dei perduci ; verum Mi- 
racula ad conuercendos Idolacras & Superfticiofos dc- 
fignaca funt,qui Numen agnoucrunc, fcd in Cuku eius 
aberrarunc ; qubniaim non (ufticic Lumcn Nacura^, Dei 
voluncati dcclarand^, auc Culcui eius legicimo prddcri- 
do. Sicuc enim Opificis potcntiam &c periciam oftcn- 
dunt Opera eius, Imagincm autem minimej ficOpera 

Dei, 



I+I 



Ip 



T>e /ugmentts ScientiarurrL^ 



Dci, Conditoris omni-potcntiam & Sapicntiam oilcn- 
dunt, Imaginem ciushaudquaquamdepingunt. Atquc 
hac in re, hthnicorum Opinio a facra Ventate rcccdit. 
Ilh fiquidem Mundum Imagincm Dei IlatuebantjHo- 
minem Mundi. Ac Sacra: Licerx haud tali honorc 
Mundum dignantur, vt Dei vfpiam Imago dicatur, fcd 
folummodo Opus Manuum cius j Hominem vero 
Imagincm Dci immcdiatefubftituunt. Quocircaj quod 
ficDeus,quodRcrum Habcnas tra6tct, quod iumme 
Potcns, quod Sapicns & Prxfcius, quod 13onus, quod 
Rcmuncrator, quod Vindcx, quod Adorandus, cciam 
ex Opcribus eius demdnftrari,(Sc euincipotclt : & Ad- 
mirabiha complura Sccreta circa Attributa cius, & 
muho magis circa Rcgimen, & Difpenfationem fupcr 
vniuerlum, ctiam fobri^cx ijldcm ehci & manifclltari 
queunc j cftquc iftud Argumcncum a nonnulHs vcihc^r 
pcrtradarum. Vcrum cx intuicu Rcrum Nacurahum, 
atquc humana: Rationis Principijs,dc Fidci Myfterijs 
vcl ratiocinari,vcl etiam fuadcrc vchcmcntius ; aut rur- 
fuscacuriofius introfpicerc, & vcntilarc, & de modo 
Myflerij inquirerc; haud tutum meo iudicio fucrir. 
Da Fidei qua Fidei funu. Nam vcl Ethnici, in illu- 
ilri illa & diuina, dcAurcaCatcna, FabuIa,hocipfum 
conccdunt, quod louem de Coelo ad Terr^ deducere nec 
Hominespoiuerunt,necDiji e contrario,quod lupiter per- 
trabere eos potuerit e Terra ad C(xlum. Quarc fruitra 
fudaucrit, qai coeleftia Rcligionis Arcana, noftrx Ra- 
tioni adaptarc conabicur : Dccebic podiis Mcnccs no- 
itras ad coelcftis Vericacis Thronum adorandum atcol- 
lcrc. In hac igicur parcc Theologi^ Naturalis, cantum 
abcft vc Dcfc6lum aliqucm obieruem, vc ExccfTum po- 
tihs repcriam ; ad quem fubnotandum paulum fum 
digrcffus, propter maxima Incommoda & Pcricula, 
qua: ex co rum Rcligioni, tum Philofophiar impcn- 
dcnc ; vtpotc qui & Religioncm H^rcticam pro- 

cudct, 



LlBER TeRT 



VS. 



cudcr, <S: Philofopbiam Phanrallicam &z Superrti- 
tiofam, 

Secus eft, c]uod ad Angelomn ScSpinttiumKma-^m 
atcinet, qux ncc infcrucabilis c(t, nec inrcrdiLla ; Ad 
qujm ctiam, cx Affiniracc, quam habct cum Anima 
humana, Aditus magnaex parrceft parefa(5lu<;. Prxcipic 
cerce Sacra Scripcura, iVmo l>os decipiat in fublimitats 
fmnonum^ isf religione Angelorim, ingcrens fe in ca quai | 
non nouit. Acramcn (i hoc M.>p.ituin dihgenrer per- j 
pcndas, duo dunraxacin eo vcticareperics ■ Adorado- 
ncm fcihcet,qaahs Deo dcbctur, An^^elorum j & fa;ia- 
ricas dc ijs Opmioncs, vel vlcra Creaturx forcem cos 
olfcrcnccs, vcl ampliorcm de ijs cogiiiQonem, q lam 
quis reuera adcptus fic, venditanccs. Cricruiii lobr.a 
circa illos Inquilitio, qua: vcl pcr Reruni Corporea- 
rum Scalam,ad eorum Nacuram pcimofcendam afcen- 
dac j vcl in Anima Humatia, veliici in Speculo, cam 
mtucatur, ncuaquam prohibctur. Idcm dc Spiritibus 
ftjtucndum Itnmundis^ qui a Statu fuo decidcrunt. 
Conforcium cum ijs, atquc vfus opcr^ corum, illici- 
cus eft, mulro magis quahfcunque Gultus vel Venc- 
ratio. At Concemplacio & Cognicio illorum Naturcc, 
Potcftarisjlllufionum, non lolum ex locis Scripturx 
Sacrscjfedcx Rationc, auc Expcrientia, haudpoftrema 
pars cft Sapiencix Sniritujiis. Sic cerLc Apoftolus,^?^^ 
tagsmatum eivu non ignari fumus. hc non minus D^mo- 
num Nacuram 'm\i<(k^\2^-ax:c'\nTheohgia Naturaii concc- 
ditur, quam Venenorum in Phyfica., aur Fitiorum in 
Ethica. rianc autem Scienti<e }^2Xtcm dc Angelis &cD<e- 
monihus, inter Defiderata numerarc non licet, qui()pe 
qus ab haud paucis fittentara : /Eqaius cfter, vt Scrip- 
torum in ho: gcncrc Pars haud pc :rua,aut Vanitatis, aut 
Supcrftitionis,aut Subtilitatis inutihs,arguaafur. 

C A p V T 



n 



14-4. 



T>e Jugmentis Scientiarum-> 



AP V T 



III. 




Tartitio Naturalis Philofophiae in Specnla- 
tiuam cjT* Operatiuam : quodque illa dua, 
^in IntentioneTraBantiSy Cjt* in Qorfore^ 
TraBatus^fegregari deheant. 

Ifsa igitUr Theologia Naturali ( cui Inquifi- 
tioncm de Spiritibtu^vi Appendicem attribui- 
mus j acccdamus ad fecundam Paricm ; vi- 
dclicet illam dc Natura, fiuc Phihfophiam 
Nati&alem. Optimc Dcmocntus j Scientiam de Natura, 
in profundu Minerii^fiue Puteis latere demerfm. Non 
raaie Chymici ; Vulcanum alteram Naturameffe-, quin- 
etiam id celeriter perficere^quod Natura per amhages, isf 
temporis mora^ folet.Qaidni igitur Philofephiam in duas 
Partes icccmus.Fodinam &c Fornacem; & duo confti- 
tuamus Thilofophorum Munera.Operarios in Mineris,i^ 
Fabros? San^vtcunquc videamurhxcpcr Jufum lo- 
qui ; tamcn huius gcncris Partitioncm vtiliffimam cfTe 
ccnfcmus, cum proponctur Vocabulis Familiaribus &: 
Scholallicis ; hoc eft, vt 6i\xid2.im Do5lrinadeNatura^ 
in InquiftionemCauJarum^ & Produ6lionem Ejfe^luum-^ 
Spcculatiuam &c Operatiuam. AJrcra Natura: Vifccra 
pcrfcrutatur, altcraNamram vclutifupcrlncudcm cf- 
format. Neque mc fugit quam ardo copuJcntur vin- 
culo, Cauffa & EffeSim, vt Explicationcm corum ali- 
quatcnus coniungi fit neceftc. Attamcn quandoqui- 
demomnis folida & friK^aofzNaturalisPhilofophia^, 
duplicem adhibcat Scalam, camquc diuerfam ; Afcen- 
foriam &. Defcenforiam ; Ab Experientia ad AxiomatOy & 
ab AxiomatihMad noua Inuenta ; confulti/IImum iudico, 
vt hx du2E Partes, Speculatiua & Operatiua, & in Intcn- 
tionc Tradantis, & in Corpore Tra6tatus,feparentur. 

C A P VT 



LlBER TeRTIVS. 



Capvt IV. 

"partitio Doctnnx Speculatiux de Natura, 
in Phyficam Specialem, 6r Metaphyfi- 
cam : qiiarHm Phyfica Caufam Efficien- 
tem (s" Materiam ; Mctaphyfica Caut* 
fam Finalem O* Formam inquirit. Tarti^ 
tio Phyficx in Dodtrims de Prmcipijs 
Rerum , Dc Fabrica Rerum jiue de^ 
Mundo, 67* De Varietatc Rerum. Tar^ 
titio PhyficcX de Varietatc Rerum, in 
Doctrmam de Concretis,(3c Dodtrinam 
de Abftradis.^P^mVw Dovftrms de Co- 
cretis, reijcitur adeajdem Tartitiones, quas 
fufcipitHii\on3L Naturalis. TartittoDo^ 
dtrin^ de Abftractis tn Dodlnnam dc 
Schematifmis Materiac, e37* Dodtrinam 
dc Motibus. aJppendices dua PhyficJC 
Speculatiuse , Problemata Naturalia, 
Placita Antiquorum Phiiofophorum. 
Tartitto Metaphyficae,m Doc5trinam dc 
Formis, ^ Do<n;rinam de Caufsis Fina- 
hbus* 

Aturalis PhilofophU Partcm, quae Specula- 
tiua eft , & Thcorica, in Phyficam Specia- 
lem,&c Metaphyficam diaidcrc placct. Atquc 
in hac Parcitionc attcndanc Homines,n6> 
VocabulumM^tdj))^/<:'« vfurparCjScnlu, a rcccpto Sc 
V vulgaio, 




'+y 



1+<J 



T>€ Jugmentis Scientiamm^ 

vulgatOjdifcrepanti. Hic autcmLocus admoncndi vi- 
dctur,de noftro, in gcncrc,circa vfum Vocabulorum, 
inftituto. Id huiufmodi cftjVttaminprajmifToVoca- 
bulo Metaphyjic<e^c^\izm'm alijs, vbi Conceprus & No- 
tioncs noltrac nou^ funt, & a rcccptis rcccdunt, maxi- 
ma certe cum Rcligionc Antiqua Vocabula retinca- 
mus. Ctirn enim futurum fpcrcmus, vt Ordo ipfc, & 
dilucidarcrumExplicatio,quam fubiungcre conamur, 
nos apraua vocabulorum (quibus vtimur) intclligcn- 
tia libcrcnt j in catccris omninb aucmus (quaienus 
finc Veritatis ac Scicntiarum difpendio fieri poflitj vcl 
minimum,ab Antiquorum aut Opinionibus, aut Lo- 
quendi Morc defledcrc. Qua in rc Ariftotclis confi- 
dcntiam proinde fubic mirari, qui impetu quodam per- 
citus Contradidionis, & Bcllum vniucrfa: Antiquitati 
indiccns, non folumnoua Artium Vocabula pro iibitu 
cudcndi liccntiam vfurpiuir j fed ctiam prifcam om- 
ncra Sapicntiam extingutrc & dclere annifus eft Adcb 
vt ncquc nomincc vfpiam Authorcs Antiquos, ncquc 
Dogmatum corum mcntioncm vllam faciar, nifiqub 
auc Homincs pcrftringcret, auc Piacita redargucret 
Sanc fi famam Nomini fuo, ac Sequacium Tuibam 
afFcdaucrir,hocrationibusfuis inprimis accommoda- 
tum. Siquidcm in Vcritatc Philofophica aflerenda, & 
rccipicnda,idcm contingit, quod in Veriratc diuinaj 
Veni in nomine Patrts^nec recipitis me -, Ji quis^enerit in 
nomine fuoy eum recipietis. Scd cx hoc coelcfti Aphq- 
rifmo, fi qucm pr-ccipuc dcfignaucrit fpedcmus -, 
(ncmpc Ancichriftum omnium fcculorum Impolto- 
rem maximum) colhgcrc liccc, iftudipfum, Fenire in 
nominefuoy nulla Antiquicacis, auc (fi ica loqui licccj 
Pacernitatis habita racione, Rcm mali Ominis cffc ad 
Veritatera; vicunquc cara faipcnumcrbcomiteturilia 
Fortuna, Eum recipietis. Gctcrum dc Viro tam cximio 
ccrtc, & ob Acumen lugcnij mirabili, Ariftotelc, crcdi- 

dcrim 



LlBER. TeRT1\'S, 



'4-7 



dcrim facile hanc Ambirionem eum a Difcipulo fuo 
acccpiflcjCjuemfonal.searmulatus cftj vcfiillcomncs 
Na:iones, hic omnes Opinioncsfubigcrct, &: Ivlonar- 
chiam quandam in Contcmplationibus fibi condcret. 



QLiauquam Hcri poflic, vc apud aliquos cctricos, & 
Iingua: accrbx, hmili cumDiicipuIofuocitulo infig- 
nirctur. 

Fcelix terrartm pr^do^ non t>tik mimdo 

Editw exemplum: 

Eodcm modo, 

FceUx DoSiritue pr^do &c. 
Nobis vcrocxalteraparfCj (c^uibus, quantum calamo 
valcmus,intcr vetcra & noua m Literis, foedus &com- 
mcrciumconcrahercjcordicrtj decrecum manec, Anci- 
quicaccra comican^T^w^ adarcu-, atqucVoc^buIa An- 
ciqua rccincrc, quanquam Senfumcorum&Djffiniti- 
ones fxpiusimmutemusiSccundum modcratumillum 
&Iaudatum,inCiuihbus, nouandimodum, quo Rc- 
rum Stacu nouato, Vcrborum tamenSolenniadurcntj 
quod notac Tacitus ; Eadem ma^i^ratmmj^ocabula. 

Rcdeamus igitur ad Acceptioncm Vocabuli Meta- 
^phyjic^, noftio knfu. Pacec cx ijs, quariupradifterui- 
mus, difiungcre nos Philofophiam primam a Metaphj- 
fica^ qux ha6tenus pro Rc cadcm habica: funt. Illam 
Communem Scientiarum parentem , hanc Naturalis Phi- 
lofophi^ portionem poiuimus. Atqui Philofophi<e prim^ 
communia & promifcua Scientiarum Axiomata affig- 
nauimus. Eciam Relatiuoj, & Aduentiticu Entium Con- 
ditiones (quas Tranfcmdentes nominauimus) Multum, 
Taucum-y Idem^Diuerfum;^oj!ibileJmpofibile; & hoc 
gcnus rchqua,cidcmattribuimus; id folummodo ca- 
uendo,vcPhyflce,nonLogice traftentur. AcLiquifi- 
tionem de Deo^ Fno, Bono, Angelis, Spiritibus^ ad Theolo- 
giam Naturalem xciulimwi. T^^Icrico igicur quacri poftjc, 
quid tandem fiZ,c^uodMetaphjficie rcIinquacur?Certe 
V z vltra 



14-8 



T)e Augmentu Scientmum-) 



vitra Nacuram nihili fed ipfius Natur^e Pars multo 
praeftantiflima. Atque profedo, citra Veritatis difpcn-. 
dium, huc vfque de Vcterum Scntcntia rerponderc li- 
ceat, ^hyficm ea tradarCj quir pcnitus in Materia 
mcrfa f unt, ^ Mobilia j Metaphyficam Abftrada ma- 
gis, & Conltantia. Rursus ^hyjicam in Natura iuppo- 
nerc Exilkntiam tanium & Motum & Naturalem Ne- 
ceflitatem : At Metaphyficam etiam Mentcm &: Idxam. 
Nam huc forte rcdit ea, quam diccmus, Rcs. Verum 
nos earaj mifsa Scrmonis Subhmitate, pcrfpicuc & fa- 
miliariter proponemus. Partiti [umus NaturalemThi- 
lofophiamy in Cauffarum Inquifitionem^ &c Trodiiftionem 
Ejfe6luim. Inquif.tionem Caiijfmm m Theoricam con- 
iecimusu Eam m Thyficam & Metaphyficam panki fu- 
mus. Ergo neceffe cft,vt vera DifFercntia harum fuma- 
tur cx natura Cauffarum, quas inquirunt. Itaquc 
abfque.a^iqua obfcuritate, aut circuitionc, Thyfica cff 
quic inquirit dc Eficiente & Materia -^Metaphyfica qua: 
de Form4 & Fine. 

Thyfica~i^izur, Caujfarum Vaga, & Iiiccrta, & pro 
modo Subicd:i,Mobilia compleditur i Caufarum Con- 
Ibntiam iioniafrcquitur. ' 

Limi^s yt hic durefcit^ i^ h<ec yt cera liquefcit, 

Fnojodemg^ igne. 

Ignis duridei CaufTajfedin Limo; Ignis Colliquationis 
Caufla, icd in Ccra. Particmur autem Thyficam m Do- 
Slrinds trcs. Natura enim aut colleSlain ynum ■ aut fufa 
isf (parfa eft. CoIIigitur vcrb m vnum Natura^ auc 
propter Communia Rerum omnium Trincipia ; auc prop- 
ter <^nicam integralem yniuerji Fahricam. Itaque hxc 
Vnio Natur^ duas pcpcrit Phyfic^ Partcs : vnam dc 
Principijs Rerum-, alceram de Fabrica Vniuerfi fiuc de 
M/^«fl'(!7, quas etiam DoElriruH deSummis appcllarccon- 
fueuinius. Tertia Do6trina (qu^ de Naturajparfa fiuc 
fufi tradat; omnimodam Rerum Varietatem, & Stmmas 

minores 



I B E R 



E R T I V S. 



4P 



minores exhibcc. Ex his igirur paccc crcs omnino re- 
T^Q:m Dotirinas phyficas. Dc Principijs Rerim -^ De 
Mundo (lue de FabricA Rerum •, & de Natura muki- 
pliii imt Jparp; Qujr poilrema ( vc diximus) omni- 
modam Reruni variecaccm conrincc j eftque vcluti 
Giofla pHma, auc Paraphrafis circa Nacur^ Incerpre- 
cacionedi, Ha-um crium Parcrum defidcratur zonYizer 
nulla j C^etcrum quam vere &: fohde crad:encur, non 
clt hic diffiniendi Locus. 

Ac ^hjjicam Sparfam fiue de Farietate ^rnm, rur- 
^us in duai Parces dmidemus; TliyficamdcConcretis, 
& ^byjicam dc ^h/lraBis ; fiue Thyficam de Creatms, 
dc Thyficam de Natitris. Akera (VcLogicis Vocabulis 
vtamur) inquiricde Subftantijs, cum omni variccate 
fuorum Accidcntium: Alccra de Accidcncibus , per 
omncm variciatcm Subilantiarum. Vcluci, fi inqui- 
racLzr de Lconc, autQjcrcu,illacomplura diueria Ac- 
cidentia fuffulciunc: Contra, (i inquiracur de Calorc 
auc Grafttcarc, illa pluTimis dillindis Subftantijs in- 
funr. Cum vcrb omnis ^hyfica^ (ira (ic in medio, in- 
tcr Hifloiiam Naturalem Sc Meta^hyficam ; Prior Pars 
(fi rcde aduertas) H(//m.e Naturali propior cik,poJie- 
rior Metaphyfic^. ^hyfica auccm C(?«f?r^^eandem fu- 
bic Diuifionem, quam Hijloria Naturalis -^ vc fic vel 
circa Cctleflia-, vel circa Meteora-^ vcl circa Globum 
Terr^ & Maris ; vel circa CoUegia Maiora, qux Blementa 
vocanr ; vel circa Collegia Minora, fiue Species ; etiam 
circa ^r<ctcr-gen^rmones ; & circa Mechanica. Erenim 
in hifce omnibus, Hiftoria Naturalis Fa6tum ipfum pcr- 
fcrucatur & rcferc ; ac Thyfica icidem CaufTas : (ed in- 
rclligc hoc dc CauJ?if Fluxis^ Materia lcilicec & Effici- 
ente . Inter hafce Thyfica Porciones, manca prorius 6c 
impcrfcda cft ea, qu^ inquiric de CxleUibus, cum tar 
mcn propter Nobilicarcm Subicdi pr^cipua: Homini- 
bus CLira: ciTe deberec Eccnim Aflronomia fundaca cft 

in 



150 



T>e Jugmentk ScientiarunLj 



in Phoenomcnis non male j fed humilis cft, & minime 
cciam folida : At Aflrologia in plurimis eciam Funda- 
raento carct. Certe J^flronomia calcm offerc Humano 
Intelledui Vidimam, qualem Promecheusolim,cum 
fraudem loui fccic : Adduxic illc, loco Bouis vc- 
ri, Pcllem Bouis, grandis & pulchri, Scramine, & 
Fohis, & Vmiinibus fuffarcinacam. Exhibst fimiiicer 
&cAflronomia, Exccriora Coelcftium ( Aftrorum dici- 
mus Numerum, Sicum, Motus, Pcriodos ) tanquam 
Pcllcm Cocli, pulchram, & in Syftcmaca fabreconcin- 
natam : At Vifcera dcfunc ( Rationes ncmpc Phjfic<e ) 
ex quibus (Hjpothefikif Aflronomicis adiundi^) eruarur 
Thcoria ; non qusc Phoenomcnis cancum facisfaciac, 
(cuius generis complurcs ingeniose contingi pofrcnc;) 
fcd qu^ Subftanciam, & Mocum, &: Influxum Coele- 
ftium, prouc rcucra func,proponac. Explofa cnim fere 
iam pridem func illa ; Raptus Primi Mohilis , Sc Soliditcu 
Ca//( ftcIlisinOrbibusfuis tanquam Clauis inLaque- 
aribusinfixis.) Necmultb meliiis afTcncur ; Quodflnt 
diuerji Poli Zodiaci & Mundi ; Quod fir SecmdumMo- 
bile Rcniccntias in aducrfum Primi Mobihs Raptui ; 
Quodomniain Ccelo ferancur per Circulos p^rJeSloSy 
Quod fim Eccentrici, &c Epicjcli, quibus Motuum in 
CirculispcrfcdisConftantialcruetur; Qooda Lunain 
{u^criusnnWaCitMutatioaut Fwlentia-, & huiufmodi. 
Atque harum Suppofitionum Abfurdiras, in Motum 
Tcnx Diurnum (quod nobis conftac falfiflimum 
cffe) Homines impcgit.Ac vix quifquam cft,quimqui- 
fiuit Cauffas Phy ficas, tum de Subflantia Cosleftium tam 
Stcllari quam interftellari; tum de Celeritate & Tarditate 
CorporumCoeleftium adinuicem ; tum dc Incitatione 
Motus <^/«fri<JineodemPlancta; tum deMotuumCQ»- 
Jecutione ab Oricntcm Occidentem, aut c contra;dc- 
quc Progreftionibus, Stationibus^6c Retrogradationibus i 
tum dc MotutmSublatione, 6c Cafu, pcr Apogaia & Pc- 

rigraj 



B E R 



E R T I V S. 



151 



rrgara; futn dc Monmm ObHquatione^ vcl per Spiras k 
vcrfus Tropicos tcxcndo & rctcxcndo, vcl pcr Sinuari- 
oncs, quas Dr:iQo\\cs sx^Q2.ni ^tum ^c Polis Rotatiomm, 
cur magis m rali Parrc Coeli fiti finr, quain in a!ia ; rum 
dc AHi^iTtione qtmundam Planetamm ad Diftanriini 
ccrram a Solc: Hiuus finquamj) gcneris Inquifido 
vix rcnrara eft, fed m Mathematicis ranrum Ohfcnia- 
tionilnif 8c DmonjJrrtionilmt in/udatur. Ea; aurem 
oltcndunt , quomodo ha:c omnia ingcniose concin- 
nari & cTrricari poffinr, non quomodo vere in Na^ 
tura fubfiftcrc; Er Morus tanrum Apparcnrcs, &Ma- 
chinamipforum Fi(5liriam, &c ad placirum difpofiram, 
non CaufTas ipfas &: Vcritatcm Rcrum indicant. Quo- 
circa non male Ajlronomia (qualis nunc habcturj in- 
tcr Artes Mathematiccu^ non fine Dignirati» inx dilpcn- 
d:o numcratur; cum debcat porius fiproprias Parccs 
tucri vcIk ) conftirui Thyfice pars quafi nobiliflima. 
Quicunquc enim SHperlunarium & Sublmarinm conh.- 
6ta Di^rcia contcmpfcriCj & Materi^c Apperitus Sc 
Papones maximc Catholiccu, (c^ux \n vrroqae Globo 
validx lunc, & Vniuerficarem Rcrum tranfucrbcranr) 
bencpcrfpcxcrirj is cxillis, quac apud nosccrnuncur, 
luculcnram capict dc Rebus Coeleflibus Informationcm ; 
& ab ijs e contra, qua: in Ccelo fiunc, haud pauca d,- 
Motibus Inferioribus ( qui nunc larcnc) perdifccc ; non 
cantum quarcnushiabillisrcganturjfedquatcnia^ ha- 
bc3nt Paflionc^ communcs. Quamobrcm banc Partcm 
AflronomiiC, qux Thyfica cft , defiderari ftatu i m us. Eam 
Aflronorniam Viuam r.omiDabimus , ad DifFcreiriam 
Bouis iliius Promethci , Suffarcinati , & folummodo 
Figura tcnus Bouis. 

Ac Aflrologia mul a Superfticione referta eft, vc vix 
aliquid fanum in ca repaiacur. Atramen cam potius 
expurgandam , quam prorsus abijciendam efTc cenfe- 
mus. Quod fi quis hanc Scicntiam, non in Rationc, 

auc 



151 



De Augmemh SciennarunL-» 



aut Contempktionibus Phyjicis y fcd in cQca Experientia, 
& complurium Scculorum Obferuacionc, fundatam 
cfle contcndat ; ideoquc ^tionum Phyficarum Exa- 
men rcijciat (quod iadabantChaldsi) is cadcm opcra 
& Auguria rcuocct, & Arufpicinam, & Exta, & omni- 
genasFabulas dcglutiat; Nam & hxcomnia, vt diu- 
linx Expcrientia:, & pcr Manus tradita: Dilciplin.T, Di- 
damma fuiflc aflcrcbantur. Nos vero, & vt Phyfic^ 
Portionem Aftrologiam rccipimus, & non plus ei,quaih 
Ratio & Rcrum Euidcntia conccdit, tribuimus j dcmp- 
tis Supcrftitionibus & Commcntis. Vt vcrb Rcm 
paulb attcntius incrofpiciamus j Prirab,quam inanc il- 
lud Commcntum ; Quod finguli Planet^ yicifiim per 
Horcu rcgncnt, vt Spatio viginti quatuor Horarum, 
Rcgna fua tcr rcpetant, practcr Horas tres fupcrnume- 
rarias ? Attamen hoc Commentum nobi^ Diuifioncm 
Hebdomada: (Rcm tam Antiquam, & tam latc Rc- 
ceptam j pcpcrit ; vt cx Altcrnationc Dicrum manifc- 
ftiflimc patctj cum inPrincipioDicifcqucntis,rcgnet 
fcmpcr Plancta,a Planctaprioris Diei,Quartift j prop- 
tcr trcs illas Horas, quas diximui fupernumerarias. Sc- 
cundb , pro Commcnto Vc^^no rcjjcerc non dubita- 
mus, Doilrinam dc Thematibus Cosli, ad PunSla Tempo- 
ris certa , cum Diflributione Domorum ; ipfas fcihcct 
Allrologi^ Dclicias, qua: Bacchanalia qua:dam in Coc- 
lcftibus cxercucrunt : Ncc fatis mirari pofTumus, Vi- 
ros quofdam cgregios, & in Aflrologia Principcs, tam 
lcui ad ifta afbruenda Argumcnto innixos cfTc : Aiunt 
cnim.quandb illud prodat Expcricntiaipfaj5(>/^/>/VL^ 
j€quino6iia,Nouilunia,Plenilunia, & huiufmodi ftella- 
rum ^uolutiones maiores, manifrftb &:in{igniter opc- 
rari fupcr Gorpora Naturalia ; ncccffc cfTc vt Pofitur^e 
. Stellarum magis exaSi^ 6c fubtiliores , Effcdus quoquc 
magis cxquifitos & occultiorcs producant. Illi vcrb 
fcponcreprimb dcbuc[mt,Operationes Solis^ctCalorem 

mani- 



Ll B E R Te R T I V S. 



m 



tfkif:ifii}im ; Sc rimilitcr Lim.c yim qiumdam ^Ugnsti- 
coin.in^zi- Ipcremeiita .tiUium lcmimciiltrLia; ( Nam 
Fluxus 6c Rcfliixus Maris c]uotidianus aJia Rcs clhjHis 
vero fcnolitis, rcliqiiHi ^l.meturiim yua fupcr Nacu- 
ralia (ouaccnus Lxpcric.itia comprobantur} tcnues 
admodum, & mtirmjs, & quafi laiirantcs rcpcncnt, 
cciam iii ^iwiuiionibus Mnoribtts, Quare coiitrano 
pror^us modocoucludcre dcbucmnc , nimiriim cum 
^iioln.ioncs iu^ Miiorcs tam parum poflinc; Ex.jclay 
iUas & MinutiU Toftuninmi Diffcrcnti.it nihil omni- 
nb virium obtuicrc. Tercib FMalia ilia, quod Hora 
Naciu'catis auc Cdnccptionis Fortunam Foecus rcgat, 
Horj Incrpcionis Fortunam lnca:pti, Hora QiKEitio- 
lus Foauna.a Rci Inquifitx.acque (vc vcrbo dicamusj 
Do^rinas dc NAtiHitatibiis^ EhCti&nibus^ & S)u^fiionibus, 
& iltiuimodi Leuita e>, maxima cx Parcc, nihil ccrti 
auc folidi habcrc, & RatJLOOibus Phyficisplanercdar- 
S>ui «Sc cuinci, luJicamuj. Illiid''igifur magis actinec 
dicrre, quid randcm in Aflrologicis recineanms, aut 
probcmus ? Acquc m ijs qux probamus, quid deji- 
dcremtis? Namhuius pollrcmi'Ileigracia(ncmpecius 
quod de/icijratur) fcrmoncm hm^Kfiinfticuimus, cum 
alias Ccnluris (v, fepe diximus) non vaccmus. Acquc 
inccr rccepca cectc, Dodrinam de Rcuolutionibm, plus Sa- 
mcacis quam reliqua haberc cenfemus. Vcrum id op- 
timum fadu forcc,rii^^^;<A?/quafdam prasfcribamus, 
ad quarum Trutinam & Normam, Aflrologica exami- 
ncnrurj vc vciliaredncancur,rciiciancurinania. Prima 
ca fic, de qua iam ante monuimus. Reuolutioncs Ma- 
iores retineantur, yaleant Mihores Uorofl:oporum tf do- 
morum. lUxinrtarTorracncorum gnaidiumictusfuos 
a longinquo iaccre qucanr, ha: tanquam Arcus Mino- 
res Spatia cuadere & vircs dcfcrre noa pofTunt.Secunda 
eQ:;Operatio Cceleflium inCorpora omnigena non rvalei-,, 
fed tantim in teneriora, quaha funt Humores, Acr, & 
X Spiri- 



154- ^^ Augmentu Scientiarum-> 

Spiritus: AtquehicramenexcipimasOperariones Ca- 
loris, Solis & Coeleftium, qui & ad Metalla, & ad plu- 
rima Subrerranea proculdubio penetrat. Tcraa'cfl:, 
Omnis Operatio CaleUium^ potius ad Maffoi Renim ex- 
tenditur, quam ad Indiuidua: Oblique tamcn pcrue- 
nit ctiam ad Indiuidua nonnulla: Illa fcilicet, cmx ex 
Indiuiduis ciufdem Speciei funt raaxime Paflibiiia, & 
tanquam Cera molliorj veluticum Conftirurio Acris 
pcftilens,Corpora minus refiftcntia occupat- magis re- 
fiftcntia prxterir. Quarta cft prxcedcnri nondiilimilisj 
Omnis Operatio CmleUium^nonin Pun6la Temporum^aut 
AnguUia^ minutcu j fed in Spatia Maiora defiuit isf do- 
minatur: Itaque Pr^dictioncs deTemperaturis Anni, 
verx eftc poflint ; de Dicbus fingulis, pro vanis mcri- 
to habentur. Poftrcma eftj (quas etiamprudcntioribus 
Albrologis femper placuit j quod NuUa injit ^Uris Fa- 
talis Nece/itas ; fed quod iociincnt ca potius quam co- 
ganL Addimus & illud, (inquoinPartes AUrologia, 
fi fuerit cmendata,non obfcure venirc videbimurj ni- 
mirum quod nobis pro ccrto conftet, Cceleftia m fc 
habere alios quofdara Influxus, ipxxtet Calorem & Lu- 
men. Qui tamen ipfi, fccundum Regulas illas, quas 
iam pofuimus, & non aliter, valcnt. Vcrum jIIi la in- 
tima P^jy/f 4 latcnt, & longiorem Difrcrtationem po- 
ftulant. Vifumcftigitur nobis (hisqu^diximus rite 
pcrpenfis ) inrcr Defiderata reponere Anrologiam his 
Principijs noftris confenrancam 3 Atquc ficut Aiiro- 
nomiamy q\ix Phyfids Rarionibus nitatur, Ailronomiam 
Viuam nominauimus; ira& Aflro/ogiam, quxpcrcaf- 
dem rcgimry AUrolo£iam'Sanamgiipp^hre placcr. Circa 
quam rede conficicndam, Iicet ea qua^diximus non 
parum profutura fintj pauca tamcn addemus, more 
noftro, quashquidoproponent, &ex quibus fir eo.^^- 
mentanda-^ & zd quz adhibenda. Primo in AUrologiam 
Sanam rccipi^xut DoBrina dc Commixtionibus ([(adiorum, 
Con- 



B E R 



E R T I V S. 



15? 



Coniundlionibus fcilicec & Oppofidonibus , & rcli- 
quis Syzygi)S, fiue A{j->cd:ibus Planccaruni inccr f c : 
TLwct.trum auccm, pcr Sign.t Zoduui Pcrtrixnf.tum^ & 
Locationem fub tjfdemSignis^ cdam huic Pard, de Com- 
mixtionibus Radiorum, aflignamus : Locario enim 
Planccx fub Signo, cfc Coniundlioquxdam eiufdcm 
cum Sccilis Signi ; (Tdneiiam ficuc Coniundioncs, 
ica (S: Oppojitiones^ ^idi^M^Sy^ygi^ Tlanetmim as,i 
flellu Signorum norandx funr, quod adhuc plene fa- 
dum non ell. Ac Commixrioncs Radiorum Scella- 
rumFixarumadinuiccm, vdles quidem funcadCon- 
ccmplationem dcFabricaMundi, &c Regionum fubia- 
ccnoum Nacura ; ad Prrdidiones minime,quia fem- 
per codem modo fe habcnc. Sccundb recipiancur^c- 
cefliones fingulorum Planecarum propiiis ad Perpendi- 
culum, auc Recefliones ab ipfo , fecundum Regionum 
Climara r Habcnr enim Planeca: finsuli , non minus 
quam Soljfuas ^ftaccs, fuas Hycmes j in quibus for- 
rius auc infirmius Radios iacianc, proptcr rationcm 
Perpendiculi. Etcnim nobis dubium non cft, quin 
Luna pofita in Leone, forrius opcrctur fuper Corpora 
Naturalia, apud nos, quampofica in Pifcibus : Non 
quod Luna fub Leone ad Cor refpiciar, fub Pifcibus 
ad Pedes ((icuc fabulantur j j fed propcer Eleuationem 
verfus Pcrpcndiculum,& Approxmiadonem ad Sccllas 
maiorcs, eademprorsus radoncqua&Sol. Tcrdb rc- 
cipiantur Apog<iea & Teri^^a Tlanetarum, cum dcbita 
difqui{i[ione,ad qua^perrineac Tlanet^e Vigorm fcipfo, 
ad qu^e Vicinitdi ad nos. Planeta cnim in Apog<EO, 
fiue Exaltationc fua, magis alacer cfl; in Pcriga^© au- 
tem, fiue Cafu fuo, magis communicac. Quarcb reci- 
piancur (vc fummatimdicamusj omniareliqua Acci- 
dentia Motus^Planetarum •, quales fingulorumin Icinere 
fuo Mcelerationes, RetardationeSy ^rogrejfm, Stationes, 
Retrogradationes ; qualcs DHiantia a Sole, Combufliones, 
._ X z jiugmenta. 



15^ 



T>e Jugmentis Scientiarum-j 



Aii^menta&cDimimawnes Luminis^Ecclipfes^ &: fi quJE 
(incalia? Ecenim faciunt Iia:c omnia, vcPlanctarum 
Radij , vcl fortiusj vel debilius, diucrfis dcnique mo- 
dis &c virtutibus, opercntur. Acque quatuor ifta ad 
Radidiiones StcUanm fpedant. Quinto rccipiantur, 
qux Naturas StcIIarum , fiue Erraticarum , fiuc 
Fixarumjin propfia ruaEfTentia, &: A(5liuitate, referarc 
& detegcre vllo modo queant j Qualis Magnitudo j Qua- 
\is Color & AJpedw ; Qualis ScintiHatio & Vibratio Lu- 
minis; Qualis Situs^erJiuPolos^im uEquinoSlium jQua- 
lcsAfteri/mii Q}iX2i\iji,Stellu m^agis immixta^ qua^ ma- 
'^\sfolitari<c ; Qax fuperiores^ qu^ inferiores j Qua: ex Fi- 
xisintra'T'i<i>>S'o/^ &! Planetarum ( Zodiacumicihcc:, ) 
qua: extras Qois ex Planetis njelocior^ quis tardior ; Quis 
moueatur in Eccliptica, quis perungetur in Latitttdine -^ 
Quis podic cfTe retrograduf, quis minime ; Quis patiatur 
ommmodam diflantiam d Sole, quis alUgetur ; Quis mouc- 
zz\iv celeriiis in Jpog^o, quis in Perig^o ; Dcniquc Ano- 
maliaMariiSyExpatiatioFenerUy &: Labores fiue Pafiones 
adrairanda:,qu.TnonfemeI&in5o/^5 & in Fenere dc- 
prchcnte func, & fi qux fint alia ? Pollremb recipiancur 
eciam ex iraditionc, Natur^ &c Inclinationes Planetarum 
parciculares ; acquc etiu-n Stellarum Fixarum., qua:, 
quandoquidem magnoconfcnfii tradancur,non leuiccr 
( pr.ttcrquam vbi cum P})yjicii Hationibus planc dif^ 
cordant j reijcienda: funt. Atquc ex talibus Obfcrua- 
tionibus coagmentatur Afirologia fana-^ & fccundum 
eas tancum, Schemaca Coeli & componere & inccrprc- 
cari, oportec. 

Adhibecuraucem Afirologia fana; Ad Pr<edi6liones fi- 
daitius, zAEk^iionescinx.ixx'^^ ad vtraque autem intra 
Tcrminos debitos. Tr<ediSiiones dcn poflint, dc Cometi^ 
futuris, qui (vt nollrafcrc Conicdura) pra^nunciari 
pofTunt j & de omni gencrc Meteororum,dc Diluuijs,Sic- 
citatibus,Ardoribus, Conglaciationibus, Tetra Motibusjr- 

ruptionibus 



LlBER TeRTIVS. 



riiptionibus Jqturiwt, Eruptionihis Ignium^ Fentu &: Plu- 
uijs m.iioribns^ Anni 'ijarijs tstnpeflatibus, Pcflilcntijs, 
Morbii- graffantibus,rbcrtatc' dc Caritate Frugum, BeHis, 
Scditiombus^ Sc^is,Tranjmig)\itionibus Topulorum, deni- 
qaedeomnibus Rcruin vclNamralium velCiuilium 
Motibus^ aac hnoiutionibus mitioribus : Ad magisaurem 
Specialia, & forte Singularia, Tr^ediSiiones idx (licec 
minore certimdme ) dcduci poffinc, fi rcpertis primo 
huiufmodi Tcmporum Inclinationibus generalibus, 
acri iudicio vel Phyfico velPolitico, appliccnturilhs 
Specicbus aut Indiuiduis, qux huiulmodi Accidcnti- 
busmaximefintobnoxia; vckiri fiquk exprxcogni- 
tione Tcmpeftatum Anni,cas reperiec ( exempli gratia) 
magis Oleis quam Vitibus, magis Phthificis quam 
Hepaticis, magis Incohs Colhum cjuam Vahium, ma- 
gis Monachis quam Auhcis ( propcer Vidtiisracionem 
diucrfara) propiti^ auc pcrniciofas. Auc fi quis 
ex Cognitionc Influxiis, quem Coelcftia habent fu- 
pcrSpiritushumanos,rcpcriateum talem eflTe, vt ttia- 
gis Popuhs quam Regibus, magis Viris Dodis 
& Curiofis, quam Animoiis &c Mihcaribus, ma- 
gis Volupcariis, quam Ncgotiofls auc Pohticis, fa- 
ucac auc aducrfecur. Huiufmodi autem innumera 
func, (cd (quemadmodum diximds) non tantum Cog- 
nitionem illam gcncralem, quasfuraiturex Aftris (qiiiE 
func Agentia) verum eciam parcicularem Subiccio- 
rum (qua: func Pafhua ) requirunc. Neque Ele^iones 
prorsus reijcienda: func;fed parcius ihis quam Tr^ediSii- 
onibus fidendum. Videmus enim in Piancationibus, 
& Scminationibus , & Inficionibus , i£cacum Lunae 
Obfcruacionesjnoncfferes omnmo friuolas. Sunc & 
muka eius generis. Verum & EkSiiones iftae^ etiam 
magis quara 'Pr^diSlioms , pcr noftras R^ulas cohi- 
bendae funt. Atque iUud fcmDcr atccndendum j valere 
EleSliones^ in ilhs tantum calibus, vbi &c Vircus Coe- 

leftium 



158 



De Augmemis Scientiarum-i 



leftium talis fit , qux non fubicb tranfeat ; & Adlio 
Infcriorum fimilitertalis, quxnon ftacimabloluaturi 
quemadmodum fit in illis Exemplis qu^ memoraui- 
mus: Nam ncc Incrcmcnta Lun«e fubiro tranfigun- 
tur , ncc Incrcmenta Piantarum. Pundualitas verb 
temporis omninb repudianda. Inucniuntur autcm &: 
talia complura (quod quis minus putet) in Eledionibus 
circa Ciuilia. Quod fi quis nos compcUat eo nomine, 
quod ex quibus i^z^^rologia emcndata elici poflicj 
& rursus ad qua: vtiliter adhiberi, aliiquid monllra- 
uimus ; quis verb fit elicicndi Modus, neutiquam do- 
cuimusj ille minus a:quus fuerit, cum Arcem ipfam 
Ccuius Dcbitorcs non fumusjanobisexigat. Hocta- 
men circa illud ipfum, quod pctit, moncbimus j Qoa- 
tuor tanriim cfTc Modos, quibus ad hanc Scicntiam 
Via Ilcrnatur. ?nmo pcr Experimenta Futurai Dcin 
pci: Experiwentapr^fterita; RursLis pcr Traditiones ; vi- 
cimb pct RationesThjificaj. Atque ciuodzd Experimen- 
ta Futurat quid actinct diccrc ? cum iila Sccuiiscompiu- 
ribus ad corum Copiam comparandam indigcant, vc 
dc ijfdcmCogitationcrafufciperefruftra fucrit?Quod 
verb ad Experimenta Pr^terita-, EaccrteinManuHo- 
minum funt-, iicct Res fit iaboriofa , & multi otij. 
Poffint enim ^Urologi (fi fibinon dcfinc j omncs C<J- 
fui Maiores, (vcluti InuncIationcs,Pcftilcntias,Pra:lia, 
Scdiciones, Morccs Regum (C\ placet,) & fimilia) cx 
Hiftori^ fidc depromcrc; & Sicum Goeleftium, non 
fccundum Themacura fubcilitatem,fcdiuxta Regulas 
cas Rcuolutionum, qua: a nobis adumbratx funt, qua- 
lis fiicrit lub ijfdem temporibus, inmcri ; vt vbi ma- 
nifcftus fucrit Euentuum Confenfus & Confpiratio,ibi 
PrcediSlionis Norma probabilis confticuatur. Quatcnus 
zdTraditiones; Eas ita vcntiiare oportcc, vcquarcum 
Rationihus Phyjicis manifeftb pugncnt, e medio tol- 
iantur,- qux vcrb cum ijs bcnc confenciant, eiiam 

Audo- 



I B E R 



F, R T I V S. 



I5P 



Auctoriratc fua valcanc. Quaiicum denicjucad/^/^- 
cM R.itio>i.'s ■, IlLr maxime huic Inquiddoni accom- 
trodacx iunt , qivx de Catholicis Maccrix Appetiti- 
bus, <5c Padionibus j & dcMotibusCorporum fimpli- 
cibus <Sc gcnuinis inquirunc. His cnim Ahs ad Cce- 
kiiu ilh Matcriaca afcenditur cutifllme. Acquc de 
Mtrologia Jinni hadtcnus. 

Infwi-c aucem Ailrologicce, (pr^rcr eaquaeaprinci- 
pio norauimus Commcnca) aHa cju.rdam Porcio fupcr- 
elt non prxccrmittenda j quxcamcnab AUr&logia fc- 
cludi folcr, «5c in Mt^iam, quam vocanc, Coekflem zr^ns- 
tcrri. Ea navfla ert mirum Commcnmm Ingcnij hu- 
mani, nimiriim, \i Bcneitolus aliqitis Situs AUrorum^ iii 
Sigillis auc Signaatlis (pucaMetalli, aucGcmmo^ alicu- 
ius ad Incencionem propna:) cxcipiacur, qux Horx 
cius Foelicicatem ahas pr^tcruolacuramdccincant, & 
quad volacilem figant. Qucmadmodiim grauiter ilic 
conqucricur, de camNobih apud Antiquos Arce, iam- 
pridem amifsa. 

Annulus infufo non t>iutt mirus Olympo^ 
i<IonmigisingenteshumiIifub lumine Thabos 
Fert Gemma, aut celfo diuulfcu cardine Luncu. 
Certe Reliquias Sand:orum,earumquc Virtutcs,recepic 
Hcclcfia Romana ( neque cnim in Diuinis & Immate- 
riaris FIuxus temporis obeft) verum vccondancur Re- 
iiquia: Cceh, qub Hora, qua: rcceffic, & tanquam 
morcua cft, reuiuifcac & continuccur, mera eft Supcr- 
rtitio. MifTa igitur \\xc faciamus, nifi forte M\x{x Ani- 
culziamfadla^finc. 

Phyfcam AJMracim in doas Partcs redtiflime diuidi 
pofT:; Itatuimus j Do^rinamdcSchematifmisMateri^i&c 
Do^rinam de Appetitibus isf Motibus. Vtrofque curfim 
enuracrabimus, vnde vcra: Thyfca deAb^railis Adum- 
bratio quaedam dcduci pollic. Schematifmi Materid 
func, Dcnfum^Rarum •, Graue.Leue ; Calidum^ FHgidum 3 

Tangibile, 



i6o 



'De Augmentu ScicntiarunL^ 



TangiMe, Pneumatkum -, Folatile, Fixum • Detemind- 

tum^Fluidum; Humidum^Siccum -, PingU€,Crudum -^Du- 

rum, Molle j Fragile, Tenfile j Porofum, Vnitum ; Spiri- 

tuofum, leiunum 5 Simplex, Compofitum j Ahfolutum, im- 

perfeBc Miftum -, Fibrofum atqtie lt>enofum,fimpIicis po- 

fitur^efiue ^quum ., Similare, Dijiimitare -^ Specificatum, 

non Specificatum ^ Organicum, Inorganicum j Animatum, 

Inanimatum-^ nequc vltra rcmcxccndimus. Senfibtl^ 

cnim & Infenfibile,^tionaIe & IrrationaIe,2d DoCtrimm 

de Homine reijdmus. Appetituum vcrb & Motuum duo 

gcncrafiinc: Suncenim sc\Motus SmpUces, in quibus 

Radix omnium Naturalium Adionum concmctur, 

pro rationc tamen Schematifmorum Materi^ ; vcl Motus 

Compofiti fiucProdudtii a quibus vltimis xccc^t^Philo- 

fophia, (qux parum dc Corporc Nacuracftnngic) au- 

Ipicacur. Debcnc aucem haberi huiufmodi Motus Gm- 

pofiti, (qualcs func Generatio, Corruptio, & rcliquij pro 

Penfis quibufdam , aut Summis Motuum Simplicium^ 

pocius quam pro Mocibus Primitiuis. Motus fimplices 

{\im,Motus Antitypi<e, quera vulgb Mocum, ncfiacPe- 

netratioDimcafionumi vocant; Motus Nexusy qucm 

Motum exFugaVacui appcllant j M(?;wi Libertatis, nc 

dcturComprcflioautExtenfio Prsternaturalis ; Motus 

inSph^ramnouam,(ivLC3.d Rarefadioncm & Condcnfa- 

tioncm; Motus Nexusfecundi,Cme ne decur folucio Con- 

tinuacis ; Motus Congregationis Maioris, fiue ad Maflas 

Connaturalium fuorum, qui vulgb dicitur Mocus Na- 

turalis j Motus Congregationis Minoris, qui vulgb dicitur 

Sympachias & Antipachije- Motus Dijponens , fiue vc 

Parces bene coUocentur in Toro -, Moius Afiimilatio- 

nis fiue Multiplicationis Natura:r in£ fupcr aliud; 

Motus Excitationis , vbi Agcns nobiliu'? Motum in 

alioiatentcm & fopitum cxcicac,- Motus Sigiili /iuc 

/w/jr^/iowii-^OpcratiofciIiccc abfque communicatione 

Subflancixi Motus ^gius, fiuc Cohibitio rciiquo- 



I B E R 



T 



E R T I V S. 



rum Moruum d Moru pneiiominanre ; Motns abjqne 
tmr.ino^ llue Roratio fponranca ; ISiotm Trepidationis^ 
fmc Syltolcs & Diailolcs, Corporum fcilicec, qux 
locanrur inrcr CommoJa & IncommoJa; Poilre- 
rab Dectibitus , fiue Exhorrentia Afotiis, qux eciam 



arupn Rcrum cll: Cauflaciua. Huiuimodi fanr 



^fotus Simpliees, qui ex Penecralibus Narurx vcre 
prodcunr^ quique Compiicari, Concinuari, Alrernari, 
Fromari, Rcpeciri, «Srmulrii, modis aggrcgaci, Motiis il- 
los Compo/tos, imcSumffUfMotituM^q^^x: recepra^runt, 
auc illis fimiles conllicuunt. Simm.i; Mmuum, funcdc- 
canrati ilii Mocus, Generatio, Corruptio; AugmsntatiOy 
T>iminutio ; Alteratio, & Latio ; Eciam Mixtio, Separatio; 
rverfio. Superfuncranrumranquam Appendices Thyfi- 
c^yMenfun^ Motuum i Quid poffic §lu^antum, Cmc Dofis 
Natur^ ^ Quid polfK Difiantia, id quod Orbis Vircucis 
liue Adtiuitatis non male vocatur ? Quid poffint Incita- 
tioScTarditOJ? Quid breuis aut longa Mora? Quid 
FisautHebitudorei? QmdStimulm Terifiafeos? Atque 
hx func Thjfic^ rpera de AhfiraBis Partes genuina:. 
Eccnim, in Schematifmis Materi^, in Motibus Simplicibuf, 
mSummis (i\ic Aggregationibus Motuum, dc in Menfuris 
Moiuum, Thjficade ylbfiraSiis abfoluitur. Nam Motum 
'■voluntarium in Aninktlibus -, Motum qui fit in ABioni- 
bus Senfuum 3 Motum phantafi<e, Appetitus & Foluntatis j 
Motum Mentis, Decreti, &c InteUeiiualium^^d proprias 
2)(>(^/-/«^amandamus. Illudtaracniteratb monemus, 
Vniuerfa hsec q\ix diximus, in Thyfca non vlccrius 
traaari, quam vtinquirantur A/^fm^ & Efficiens ipfo- 
rum : Retradantur cuim in Metaphyfca, quoad Formas 
&c Fines, , 

Phyfic^ fubiungemus ^j>^^^7V^jin{ignesduas,qiia: 

non tam ad Mareriam,quam ad Modum Inquifirionis 

fpcctanc ; Problemata Naturalia, & Tlacita Antiquorum 

Philofophorum. Prior Natura multi^licis fiue Sparfr Ap- 

Y * pendix 



161 



i6i 



T>e Jugmentu Scientiarum-j 



pendix eftj Sccunda N^?//r^ '-vniu fme Simmarum: 
Vtraaue ad folcrtem Duhitationem pcrtiner, qux Scien- 
ti£ Pars cft non contcmnenda : Nam Troblematafarti- 
cukres Dubitationes compledtuptur ; Tlacita generales ; 
'circa frincipia & Fabricam. Troblematum Exemplum 
nobilc ell m Libris Ariftotclis : Quod genus Opecis 
mcruit cerie, nonfolum vt Pofterorum laudibus ce- 
Icbrarctur, verum ctiamvt corumLaboribuscontinu- 
arerur; cum Dubitationes indics oriancur noua:. Aiia- 
mcninhacreadhibcndae!l Cautio,m3gni vciquemo- 
menii. DubioMtm Commcmoratio & Propofitio dupli- 
cem in fc habet frudtum, Vnum quod Thilofophiam 
muniat contra Errorcs j quando id quod non plane li- 
quec,noniudicatur, aut aiTcritur, { nc Error Eirorem 
gigncret } fed fufpcnditur dc eo iudicium, & non fit po- 
(itiuum : Altcrum, quod Dubitationes, in codicillos rc- 
UiXy totidcm Spongias funt, qua: Incrcmcnta Scientia: 
pcrpetub ad fclugant, & alliciant j vndefit vtilla,qua:, 
niu priccclfiircnt Dubitationes, leuitcr, & {icco pcde 
tranlmifla fuiftcnt, Dubitaionum admonitu atcnfc & 
ftudiobc obfcruentur. Vcrum \\x dux Viilitatcs vix 
vnumcompcnfant Incommodum, quod, n;fi fedulo 
prohibcarur, fc ingercr,- Nim.rum quod Dubitatio, {i 
{emel admittatur tanquam iufta, &c hai qunfi Authen- 
tica,ftatim Defcnlorcs in vtramqucpartem fufcitabit, 
quieiiampofteris candcm Liccnriam Dubitandt tranf- 
mitcant jadeb vtHomincsIngenia fuainccndaat & ap- 
pIicencadhoc,vralaturpotius Dubitatio, qu.im tcrmi- 
netur aut foluatur. Cuius quidcm Rei Exempla, & in 
lurifperiris, & ia Academicis, vbiqucoccurrunt- qui- 
busmoriseftj \t Dubitationem femcl admidam, pc pe- 
tuam cfTe vclint, nccmmus Dubitandi, quam Afferendi 
Auclhoram.enta amplcdiantur : Cum tamcn jlle de- 
miim fitlngcnij Vius lcgitimus, quiex Dubijs Ccrcafa- 
ciat, non qui Ccrta in Dubium vocct. QLjare Kalenda- 



LlBER TeRTIVS. 



kJj 



iiumDii-lntationum^ imcPyoblcnkitimm Nacura, &cdc(i- 
dcrari jfT.To, <Sc lnicipi probo ; Modb cunt fir, vc auda 
Scicnti.i indiei ( cjuod tiet proculdubio (i nos audianc 
Homines } quo^cljre difcutTa: {i(icD///'/f:z»c)«i'j'j exAl- 
bo dcleancur. Huic Kalendirio almd addi cupcrctii, 
nonminus vcilcj Cuincnimi;! omni Inquidcionc m- 
ueniancur ha:c zrn^ pcrjpicue Fcra^ Dul>ia, pcrjpicnc Fa!- 
fai viililllmuni forcc Kalcndario Vnbiorum, Kalcnda- 
riimFal/hatum, Sc Errorum populjrium, vcl in Hido- 
riaNacurali, vel in Do^macibus grairancium, adiun- 
gcre; ne ilix ampliu; Scientijs molclla; fint. 

Quod ad Placita Antiqtiorum Thilofophorim^ qualia 
^uerunc Pjtbagone, Thilolai, Xenophanis, ^naxagor^^ 
Varmenidis, Leucippi, Democriti, aliorum j ( quj: Ho- 
mmes conccmptim pcrcurrerc foicntj } non abs re fucrit 
paulo modellius in ea Oculos conijcere. Etfi cnim 
Anitoteles, morc Octomanorum, rcgnarefc haud tu- 
fo polTc putaret,ni{iFratrcs fuos omncs contrucidafTct j 
camcn ijs, qui non RegnumaucMagifterium,fcd Vc- 
ritatis inquifinonem acquc illuftrationem fibipropo- 
nunt, non potcil non videri Res vrilis, diucrfas Diucr- 
forum, circa Rcrum nacuras, Opinioncs, fub vno afpe- 
d:u incueri. Ncque tamen fubell fpes qubd Vcritas ali- 
qua purior, exillis, aut fitnilibus Thconjs, fperanda 
vlio modo fit. Qucmadmodiim cnim cadem Phceno- 
mcna,ijdcmCalcuIi, & Ptolomsi principiji Aftrono- 
micis, & Copcrnici compcrunt : ita Expcricncia ifta vul- 
garis,qua vcimur,atqucobuia RerumFacies,pluribus 
diucrfis Thcorijs fe applicarc potefti Vbi ad redam Ve- 
ntatislndagationemlongealia Seueritate opus fuerit. 
Elcgantcr cnim Ariftotcles •, Infantes primo baWutientes, 
quajuis Mulieres appellare Matres j pofi aittem propriam 
Matrcm difcernere : ficcerte pucrilis Expericntia, om- 
nem P^/7o/oj(j/?i^appcllabitMatrem •, Adulra vcrb Ma- 
trcm vcram imernofcet. Intcrea iuuabic Philofophias 
Y t dikrc- 



i6^ 



T>e Jugmeniu ScientiarunLj 



difcrepantes, velutidiucrras Natur^ Gloffa^, (quarum 
vna fortarse vno loco,aIia alio cft emendatior j ) perlc- 
gcre. Optarim igicur ex Vitis Antiquorum Philofo- 
phorum, cx Fafciculo Plutarchi de PJacitis eorum, ex 
Citationibus Platonis, ex Gonfuiationibus Ariilotclis, 
cx fparsa Mentionc, qua: habctur in alijs hbris, tam Ec- 
cle/iafticis quam Etlinicis, (Lacftantio, Philone, Phi- 
loilrato, & rcliquis J Opus confici,cum diligcntia & 
iudicio, dc Antiqms ^hilofophiji. Talc cni m Opus non- 
dum cxtarc vidco. Attamcn hic monco, vt hoc fiat 
diitindej itii vt fmgulic Phihfophite feorsum compo- 
nantur, & continuentur j non pcr Titulos 8c Fafacu- 
los ( quod Plutarchus fccit ) cxcipiantur. Qua;uis cnim 
Philofophia intcgra feipram {uftentat j atquc Dogmata 
eius, fibi mutub, & Lumcn & Robur, adijciunt : quod 
ridirtrahantur,pcrcgrinum quiddam &durumfonanc. 
Ccrte quando apud Tacitum lcgo, Fada Ncronis auc 
Claudij, circumftantijs Temporum, Pcrfbnarum, & 
Occafionum vcflita j nil video quod a probabilitatc 
prorsus abhorrcat : cum vcrb eadcm lcgo in Suctonio 
Tranquillo, perCapita, & Communes locos, minime- 
queinScricTcmporisrcprcfencata, Porrenta quacdam 
videntur, & planc Incredibilia. Nequc abfimilis eft 
ratio Thilofophi^i quando proponitur intcgra, & quan- 
do in Frulla concifa & difTeda.Ncque va'o,cx hoc 'P/a- 
citorum Philofophid Kakndario, nupcras Theorias & 
Dogmata cxciudo j Sicut illam Theophrafti ^aracelfi^ 
cloquenter,in Corpus quoddam, & Harmoniam Phi- 
Iofoplm',redad:am,aScucrinoDano ; Aut Tehfi')Con. 
fentini, qui Parmenidis Philofophiam inflaurans, Arma 
Pcripatccicorum in illos ipfos vertit j Aut Tatricij Fe- 
«^?/,qui Platonicorum Fumos fublimauit ; Aut GiBer- 
ti Popularis noflri, qui Philolai Dogmaca repofuitj 
Aut altcrius cuiufcunque, fi modb dignus fic. Horum 
verb (quoniam Volumina inccgra cxtam:) Summ^ 

cancum 



LlBER TeRTIVS. 



:<?5 



tancimi indc conHcicndct,(Sc cum ciTcns ccmiungend.-e. 
Arquc ccThfic.i ciim Apper.dicibui \\xc dicla fiuc. 

(^ancumad3X:-^?/)/^/;Vj/«, allignauimus iam ciln- 
quiiicionem CaiifM-um Form.tlium Sc Finalium , Qj_x 
Adignacio, quacenus ad Fomaf, in caOum fa6la viJe- 
acur. Injaluic {iquidem Opinio acque inueccn- 
uir, Remnformii efentiaksfc\iJ\ra,sdiferenmf, nu'la 
humanainucniri diligcnciapollc. Qa.cOpmioinCeriin 
nobis elargicur, acquc concedic, Inuentionem Form.xrum 
c<omnibusScicntixParcibusdigni(Iimamefre,qu>Em- 
ucrtigetur, fi modb hcri podic vt reperiantur. Ad In- 
uentionis PofTibilitaccm verbquod actincc, func ccrce 
i^naui Rcgionum£xploratorcs,qui vbi nil nifi Cttlum 
&:Pontumvidenc,TerrasvIcracireprorsus neganc. Ac 
maiifcllum cll, Placoncm Virum fublimis Ingcnij, 
( qu.que vdiici ex rupcexcclsa omnia circumfpiciebaij 
in ( t: a d c Idxi s D odri n a ; Formu efe n^erum Scienti^ 
bbie^.um, viJiirc; vtcunquc Sentcntia: huius vcrif- 
fimx, f rudum amifcrit, F(?rwte/ penitus a Mafcria Ab- 
(tradas, non in Ma-^cria deccrminatas contempJan- 
do & prenfondo : Vnde fadum eft, vc ad Speculatio- 
ncs Theologicas diucrteret, quod omnem Naturalcm 
fuam Philolophiam infccit & polluit. Qaod fi diligcii 
ter, fcrib, & finccre, ad Adioncm & vfum oculo:, con- 
utrf amus ; non difficile erit difquirere, Sz notitiam afTc- 
qui, quxfincilIcrFa/m^, quarumCognitiores huma- 
nas miris modisIocupIetarc,& bcarepolTic. Subflanna- 
ru enim Formce (vno Homine cxcepto,de quo Scriptura, 
Formauit hominem de limo terr<f , iff fpirauit in faci:m 
eius Jpiraculum yitic ^ non vc de cajteris Spccicbus, Pro- 
dueantjqu^, producat Terra) Specicsinquamcrcarura- 
rum (prout nunc per compofitioncm & tranfplanrario- 
ncm inucniuntur multiplicatx ) ita pcrplexa: funt i5c 
complicatae, vcautomnmbde ijs inquirerc frull:ra fit ■ 
auc Inquifuio earum, qualis cfrcpotcft, feponiad tcm- 
pusi 



i66 



De Augmentis ScientmunL-> 



pus j & poftquam i^(?m<€ {impliciorisNaturarriteex- 
ploratxfint, &inucntx, tum demum inllitui dcbcat. 
Qucmadmodumcnim ncc facilcefTet, necvllomodo 
vtilcj Fomam Soni inueftigarc eius, qui vcrbum ali- 
cjuodconrtituat ; cum Verba, compofitionc & tranf- 
pofitioncLiteramm, fintinfinita -. at Soni, qui Literam 
aliquam fimplicem exprimat, Formm incjuirere (quali 
fcilicet collifionc, quali Inllrumentorum vocis a^.pli- 
cationc, conflkuatur) comprchenfibilcclljimbfacilc: 
(Qua: tamcn Forma: Litcrarum cognira; ad Formcu 
Vcrborum ilbcb nosdcduccnt:)Eadem pronus ratio- 
nz.F ormammc^mr cn(\o Leonu,§}u^ercus^Aurii imb ctiam 
Aciiu^ aut AeriSy Opcram quis iuicnt : Formam vcrb in- 
quiiere Denji, Rari j Calidi^ Frigidi ; Grauu, Leuu j 
Tangibilif^Pneumatici ; Folatilis,Fixi) & fimiiium, tam 
Scbematifmorumy quam Motuum, quos in Phyfica tra- 
d:anda,magna ex parte, cnumerauimus (& Forma/pri- 
»^^C/^//.f,appcIIarcconfucuimus) quiquc(vcluti Litcras 
Alphabcti) numcro haud ita muki funt, & tamcn Ef 
fentias & Formcu omniumfubftantiaram conficiunt & 
fultincntj hoccft, inquam, jlludipfum, quodcona- 
mur ; quodquc campartemA(/d?f^^/^f<«, dequanunc 
inquinmus, confbtuit & difEnit. Nequc ha:c offici- 
unt, qub minus !P4y/c<? cafdem Naturas confidcrtc 
quoquc (vt didum cft) fcd tanrum quoad Caujfas 
Fluxas. Exempli gracia, fi de Caufd niquiratur Albedi- 
nism Niuc, vcl Spuma, rcde rcdditur, quod ficfubti- 
lis Intcrmixtio Acris cum Aqua. H^c autcm, longe 
abcft, vt fit Forma Albedinis, cum Acr ctiam Pulucri 
Vitri aut CryftaIIiintcrmixtus,^/W/«^w fimilitcrpro 
crcct, non minus quam fi admifceatur Aqua: ; vcrum 
CauJfaEfficiens illatantiun eft, qux nihil aliud quam 
Vchiculum cft Form^. At in Metap/rpjica, fi fiat Inqui- 
fitio, huiufmodi quidpiam rcpcrics; Ccrpora duo 
Diaphana intcrmixta, Portionibus eorum Opticis, 

fimplici 



L I B E R Te R T 



V s. 



61 



{implici ordinc fiuc xqualitcr collocacis, conllituere 
A!b.-dincm. W^t^z 'Sieta^hyficx ^mcm dtfidcrari rcpc- 
rio. Ncc mirum ; quia illo inquircndi modo, qui huc- 
ufqucin vfum vcnir, nunquani in Scjuluni compa.c 
bunt RcTim Fornu. Radix autem Mali huius, vc iSc 
omnium, cacil:; Quod Homincs (Scpropcre nimis, «Sc 
nimis loni^c, ab Expcricntia &: Rcbus Particularibus, 
Co^icjtioncsruasdiucllcre & abftrahercconfucucruiit, 
»Sc iuij Mcditationibus &: Argumentationibus fc totos 
dcdcrc. 

Vfusautcm huius Partis Mctaphyfict^ quamD,^^- 
ntrr/annumcro, dua^; ob Cauflas vcl maxime cxcelht. 
Primacfl:, quod Scientiarum omniumOfEcium fic, & 
propria virtus, vt Expcricntia: Ambagcs, &: Icinera Ioh- 
ga (quancum Vcritatisratiopcrmittit) abbrcuienc; ac 
proindcremcdium vetcri qucrimonia; afferant, <iz Vita 
hreui^ ^Artelonga. Illud verboprimc prajftacur, Axi- 
omata Scientiarum iii magis gcncralia > & qua: omm 
MaccrixRcrum indiuiduarum comperanr, colligendo 
Sc vnicndo. Sunt enim Scienti^ inllar Pyramidum, 
quibus Hijloria & Expmentia, canquam Bafis vnica 
fubfternunrur ; Acproindc BsLfi^NatttralisThiloJbphi.^ 
cfl Hijhria N.ituralis : Tabularumprimum a Baficft 
Thyfica ; Veiciciproximum Mi'f4/)4)V^'^^ •' Ad Conum 
quodacrinet &c pundlum Vcrricaic (Opus quodoperatur 
Djuf a principio yfque ad finem ; Summariam ncmpe 
Natur^e legem) hxficamus mcritb. an Humana pofliL 
ad illud Inquifitio pcriingerc. C^tcrum hajctria, ve- 
rac funt Scienriarum contabulariones, funtqucapud 
Hommes propria Scicntia inflacos , & Theomachos, 
tanquam tres Molcs Gigantc^e, 

Terfunt conati imponere Pelio Offam, 
Scilicet atque Ofdfrondofum inuoluere Olympum. 
Apud cos verb, qui fcipfos exinanicntcSj omniaad Dci 
gloriamrefcrunt, tanquam trina illa Acclamario, San- 

de. 



1(58 



T>e Aagmentu ScienturuiTLj 



^e, SanSle, San6le. Sandus enim Deus in Mukirudine 
Op.rum fuorum, Sanftus in Ordine eorum, Sandus in 
Vnionc. QuareSpeculatioillaParmenidis &PJatonis, 
(quamuis in illis nuda fueric Speculatio; excelluicta- 
rrien j OmmapcrScalam quanclamadijnitatem afcendere. 
Atq^illa demum Scientiaca^tcriseft prarftantior, cjua: 
Humanu Intelledum minimum multiplicitare oncrat; 
quam liquet efte Metaphyjtcam, quippe qux contempla- 
tur pr3£:cipuc,fmplicesillas rerum Formas-^iqu^s fuperius 
Formasprim<€ Clafis nominauimus) quandoquide licec 
numero paucas, tamen cdmmenfurationibus & coordi- 
nationibus fuis omnem varietare conftituunr. Sccunda 
Res, qux hmc Metapbjjica partcm dcFormi)- nobilirac, 
bxcnimirumcftjQuod Potelhiem humanam cman- 
cipetmaxime, &libereCi camque in ampliflimum & 
aperciftimum Operandi Campum cducac. NamPhy- 
ficaperanguftas, & impeduos calles, humanamopc- 
ram dirigitj Naiurx ordinarias flcxuofbs tramiccs imi- 
tata ; fcd lat^ yndique funt fapientibm <-vi<e ; Sapientitt 
nimirum ( qua: a Veceribus Q(erum diuinarum ^ huma- 
narum fcientia difliniebacur j Mediorum Copia &c Va- 
riecaslemperfuppecic. CauJTts cmm Pbyfdt, nouis-In- 
ucaiis, in fmili materia, lucem&anfam prxbcnc; At 
quiFormamaliquam nouic, nouit etizmFltimampofi- 
bilitatemfuperinducendi Naturam itlam in omnigenam Ma~ 
teriam-j coqueminusintcropcrandum rcftrmgirur, & 
alligatur, vel ad Matei-i^t Bafm, vcl adConditiomm Effici- 
entis. Quod genus Scicntiic eJeganter dcfcribit ctiam 
Solomon, ctfi fcnfu raagis xjiuino, Non ar^lahuntur 
grejfus tui,<sf currensnonbabebu offendiculum. Incclligic 
fcilicec Sapienti^ vias» nec Anguftijs,ncc Obicibus ob- 
noxias efTc. 

A/6-?^j))^/f<€Parsfecundacft Finalium Cauffartmln- 
quificio, quam non \tpr(etermiffam,fcd vc male coUoca- 
tam notamus. Solcnt enim inquiri inrer Phyfca, non 

incer 



LlBER TeRTIVS, 



imcT Meuphjjica. Quanquam fi Ordiiiislioc folum 
vicium cllec, non milu iucrit canci. Qrdo cnim ad Illu- 
Ibrationcm pcTtincc, ncque eft ex iubllantia Scicnfia- 
rum. Ac hxc Ordmii Inuerdo, dcl^edum inij"gncm 
pcpcric, Sc maumam Philofophia: induxic calamica- 
tcm. Traclatio cnim Ciuif.ifim Fmilium m Phjjicu^ 
In<^uificioncm CauJfamnphjJicammcxpuliL & dciccit ; 
etfccitqucvcHommcs in ilbufmodi ipecioiii &c vm- 
bratihbuii Caujiis acquicicercnt, nec Inquiiirionem 
Cauff.irum Rcalium, & vcre fhyficarum llrenue vrgc- 
rent , ingenti Scienciarum dctrirncnto. Etcnim rcpc- 
rio hoc mclum eifc, non iolum a Platonc, qui in hoc 
Lutorciempcr Anchoram tigic, verum ctiamab Ari- 
ilorclcj Galcno, & alijs, quiia:piilime ctiamadilla va- 
da impingunt. Etenim qui CauiTas adduxcric huiuf- 
modi, Palp€br<u cumpilis,profepi i^ yalloefe, admuni^ 
mcntum oculorum i AntCorij in AnimalilHts Jirmitudinem 
ejfe adpropallendos calores i^frigorOi j A uc Ojfapro colum- 
nis iif trahilfus a natura induci^quilHis fabricacorporis inni^ 
tatun Aut Foliaarborumemittiyquofru^us miniispati, 
antur^SoleifJFentOj kniNubes infublimi fieri, vc ter- 
ratnimbribus irrigent ; Aqt Terram denfari i^ folidari^Dt 
flatioij' manfio fit Animalium i & aha (imiha ; is inMe- 
taphjficis non male iita allegaric j in Phyficis aucem ne- 
quaquam. Imp, quod cccpimus dicere, huiufmodi 
Scrmonum diicurfus (inftar Remorarum(vti fingunt) 
nauibus adh^rcntium ) Scientiarum quaii vcliiicario- 
nem & ProgrciTum rctardarunc, ne Curfum fuum tcne- 
rcnt, &vlteriusprogrederenturj ^iampridcmefrecc- 
runr, viphjficarum (jiujfarum\v\c^u\Cmo, ncglcdtadc- 
iiccrct, ac filentio prietcriretur. Qiiaproptcr ^hilofo- 
phia Naturalis Derriocriti, & ahorum, qui Deum & 
Mcntema fabricaRerum amoueruntj & Struduram 
Vniuerfiinfiriitis Natur^Prxlufionibus &Tentamcn- 
tis, ( quas vno nomine Fatum aut Fortunam voeabant) 
Z atrri- 



69 



yo 2)^ Augmentis ScientiarunL^ 

actribuevunt j & Rerum particularium Caiijfai Matcriac 

ueceflitatij {ineintermixtionc Cmtffarum Finaliiim^ aflig- 

nafunt^ nobis videtur, (quantumexFragmentis & Re- 

liquijs Pbilofophia: corum, cbnijcere licet j quacenus 

adCaufflii PhyJicOf, multo folidior fuiffe, & altius in 

Naturam pcnetraiTe, quamilla Ariftotelis,& Plaronis": 

Hanc vnicam ob CaufTam, quod illi in Qaufiis Finali- 

^«jnunquam operam triucrurit- hi autem eas pcrpe- 

tub inculcarunt. Atque magis in hac parte accufandus 

Arirtotcles quam Platb, quandoquidemFbntcmC?'»/- 

Jarim Finalitm,Deum fcilicet, omiferit, &c Natitram prd 

Deo fubftitueritj Caujjfafqtte ipfas i^/Wi?j' pbtius vt Lo- 

gicvT Amator,quamThcoIogfa^,amplcxus fit. Neque 

hasccb dicimus, quod Qau]f<ci\\xFinales vcr^non fmt, 

&c Inquifitione admodum dignx, in Spcculationibus 

MetaphyficfC j fcd quia dum in Phyjicarum (^auffarmn 

pofTcfliones cxcurrunt, & imiunr, mifcrc cam Prouin- 

ciam dcpopulantur, & vaftant.' Alioquin, fi modb in- 

tra terminos fuos cocfceantur; maignopcr^ hallucinan- 

tur, quicunquc c2l% Phyjicis Qaufis aduerfari aut rcpug- 

nareputcnt. Nam Cauffa rcddita, quod Palpehnmm 

pilioculos muniant, ncquicquam fanc repugnat altcri 

i\\\,quodpilojitcufoleat contingere humiditatim orijicifs: 

Mtfcoji fonteSy Scc' 

Nequc Cauflk rcddita, quod Coriorum in Animalibus 

firmittidopertinet ad coeli imuriofpropulfandds^ aducrfatur 

iUi altcri, quodillafirmitudo fit ob contraElionem pororum, 

inextimiscorporum, perfri^usi^ deprtedationem Asris : 

& fic de reliquis ; Confpirantibus optime vtrif- 

que Cauffis j nifi quod altcra Intcntibncm, altci-a 

fimplicem Confccutioncm dcnfoter. Ncquc vcrb ifb 

res in dubium vocat Prouidentiam Diuinam, auc 

ci quicquam dcrogatj fedpotius candcm miris mo- 

dis confirmat, & cuehit. Nam ficut in Rebus Ciuihbus, 

PrudcntiaPoIiticafucritmultbaltior, &: mirabiiior, fi 

quis 



L I B E R T E R T I V S. 



171 



ouis opcra aliorum, ad fiios fines (SvT dcf ideriajabiiti po{- 
fu,(^uibus tanicn niliilconfiJij fui impcrtit; (vtintcrini 
ca agant, qud' ipfe velit, ncutiquam vero fe hoc facere 
intclligant; ) quam (i Confiiiaiua cum Adminidris 
Voluntatis fux communicarct : Sic Dd Sapicntia cf- 
fulget mirabiliusj cum Natura aliud agir, Prouidentia 
aliud elicit -, quam fi fingulis Schcmatibus, Sc Motibus 
naturalibus, Prcuidentia; Chara6lcres cflent imprelli. 
Scilicet Arirtoteli, portquam Nsitur^m Fmalil^Hs Cauf- 
Jis imprcgnaflet ; Naturamque nihilfi-uflra facere ■jfri^ 
ijoti femper ejfe compotem, (f impedimenta abejfent j ) 
&huiufraodi multaco fpeclantia poluiffct; amplius 
Dco non fuit opus : At Dcmocritus & Epicurus, cum 
Atomos fuos praidicabanr, cbufquc a fubtilioribus 
nonnullis tolcrabantur; verum cumex corumfortii- 
ito concurfu, Fabricam ip(am rcrtim, abfquc Menteco- 
aluiffc afTcrerent ; ab omnibu^ rifu cxccpti funt. Adco 
vt tantum abfit, vt Caujfie Phyjic<e Homincs a Deo & 
Prouidentia abdiicanr, vt contra potius Philofophi 
illi, qui in ijfdem erucndis bccupati fuerunt, nullum 
cxitum Rci repcriant, nifi poftrcmb ad Dcum 6c Proui- 
dcntiam confugiant. Atque \\xc de Metaphyfica di6la 
fintjcuius Partcm dc Qaufis Fina/ihus, in Libris & Thy- 
/icis, &: Metaphyfcis tra(2:atam non negaucrim ; in his 
rcde , in illis perperam proptcr Incommodum indft 
fecutum. 



Zi 



Cap vt 



i7i 



De Jugmntis Scientiarunu 

C A P V T V. 

Tartitio Operatiuae Dodlrinas de Natura,m 
Mechanicam , (^ Magiam : Qua re^ 
Jjondent Tartihus Speculatiuae ; Pliyficx 
Mechanica, Metaphyfica; Magia : (^ 
Exfurgatio FocahultMa^ix, Appendices 
dua Operatiuse ; Inucntaria Opum Hu- 
manarum, (<r Catalogus Polychrc- 
ftorum. 

Peratiuam de^atura fimilitcr in duas Par- 

tes diuidcmij^j idque ^x ncceffitaic qua- 

dam. Subij9£ui; enim hacc diuifio, Diui- 

{ioni ^xioxi ^o/irim Sp^culatiu^. Phyjica^ 

{iquidem, & InquifiCK^ Caujfarum Effiiientiitm^Ma- 

terialium^Tpxod\xcitMec(k^icami At Maaphjfic(ii,6cln' 

quifitio FormarumyTpxodncitMagiam: l^zmCauffarum 

Finalium Inquifitiofteqii&cu, & tanquam VirgoDco 

confccrata,nihilparit.\ ]S(equc nos fugit, efle &cMecha- 

nicam ix^ius mcre Empyncam, & Opcrariam, qux a 

^hjfica non pendcat j Vcrum hanc m HiilariamNa- 

turalem coniccimus j a ^hilofophia Naturali iegrcga- 

mus. Loquimur tantizm de ea Mechanica^ cmx cum 

CauJSis Phyficis coniunda cft. Vcruntamen interue- 

nit qua:dam Mechanica , quze ncc prorsus Opcraria 

ellj ncque tamen Philofophiam proprie attingit. Opc- 

rum enim Inuenta omnia, qu^inHominum nocitiam 

venerunt j Aut Cafu occurrerunt, & deinceps pcr Ma- 

nus traditafunt j Autdeinduftriaquicfita ; Quicautcm 

intentionahter inuenta funt j Illa aut pcr Cauflarura,& 

Axiomatum lucem cruta funtj Aut per Extenfioncm 

quandam. 




B E R 



E R T I V S. 



75 



quani^am, vel trannacioncm, vcl compofitionem In- 
uencorum priorum deprchenia; quxmngis mgcniofa 
quxdam rcs eit, & fagax, quam Piiiioroplnica. Hanc 
vcrbParccm, quam neutiquam conccmnimus , non 
raulcb poll, ciira dc Expenentui Lhet-ata inccr Logica 
craclabimus,cur{imperltringemus, Enimuerb Mccha- 
nicam^ de qua nunc agmius, cractauic Ariltotclcs pro- 
mifcue; Hcro m Spintalibus ; eciam Gcorgius Agri- 
cola,Scripror recens^diligcnceradmodumm Minerali- 
bus ; Alijque quamplurimi in fubiedlis parcicuiaribu^j 
adcb vc non habeam quod dicam dc Omifsti in liac 
parcc; nifi quod Mechanica promircua,fecundum Ex- 
cmplum Ariftotelis, diligcncius debuilTcncconcinuari, 
pcr laborcs Reccnciorum, prxfGrtira cura dclcclu eo- 
rum Mcchanicorum, quorum auc CaulTa: magis ob- 
[cur.E,aucEffectusmagis nobiles. Verum qui inhilcc 
infiitunCjqualiOras canciira maridmas perrcptant, 

Premendo litttuimqmm ; 

Mco fiquidcm iudicio, vix poffit ahquid in Natura ra- 
dicirus vcrti,auc innouari, vcl pcr Calusaliquos fortui- 
tos, velpcrTcntamenta Expcrimcntorum, velexJuce 
Cauflarum Phyficarum -, fed folummodb per Inuentio- 
nemFormarum. Si igitur dcfidcraricam partcmM^?^- 
phyfic^^ qux de Fomis agit, pofuimus, fequitur vt Isla- 
turalis etiam Magia, qua: ad cam c(t Relatiua, fimihter 
dcfidcrecur. Vcrura hoc loco poftulandum vidccur, 
vtVocabulumirtudM^^i-^, in dcceriorcm parccm iam 
pridemaccepcum,Antiquo6c Honorifico«6enfui refl;i- 
tuatur. Etenim Magia apud Perfas, pro Sapicntia (ub]i- 
rci,& Scicntiaconfenfuum rerum Vniuerfahum,accipi- 
ebatur ; atquc eciam trcsiih Rcgcs, qui abOrience ad 
Chriflum adorandura venerunt, Magorim nomine vo- 
cabancur. Nosverbcam, illo in fcnfu incelhgimus, 
vt fic Scientia , quas cognitionera Formarum Abdita- 
rum ad Opera admiranda deducac ; atque, quod dici 

foJcc, 



17-f 



De Augmentis Scientiaruni-> 



folet, ABiua cumPapius coniungendo , Magncilia Na- 
tura: manifeftct. Naai cjuantuni ad Naturalm Mii- 
giam ( qu£ in Libris plurimorum volitat} credulas 
quafdam &c fuperftitioias Traditiones, Sc obferuatio- 
nes, de Sympathijs i5f Antipatbijs rerum, atquc de Oc- 
cultis tf Jpecijicis proprietatibus complcdVentem, cum 
fiiuolis vc plurimum Experimentis, potius occultaii- 
di artificio, & larua, quam rc ipsa admirandis: non 
errauerit fane, qui eam dixerit, aScicntiaquam qua:ri- 
mus) tantiimdiftarc^quoad VeritatemNatura:, quan- 
tum Libri Rcrum gcftarum Arthuri cx Britannia, auc 
Hugonis Burdegalenfis, & huiufmodi Hcroum vm- 
bratilmra, differunt a Carfaris Commcntarijs, quoad 
V^eritatem Hiftorica. Manifcflucnimeft,Cxfarem ma- 
iorarcucra perpetrafTe, quam illi dc Hcroibus fuis con- 
fingcre aufi funt ; fcd Modis faciendi minimc fabulo- 
fis. Huiufmodi Dodhrinas benc adumbrauic Fabula 
deIxione-3 Qui cum lunonis, Potentix Dc^e, Concu- 
bitum animo fibi dcfjgnarcr, cum cuanida nubc rem 
habuit j CK qua Ccntauros &: Chimasras progenuit. Sic 
qui infana & impotcnti cupiditatc feruntur, ad ca, quae 
pcr imaginationis tantum Fumos, Sc Ncbulas ccrncre 
fc putant, loco Opcrum, nil aJiud quam Spcs inancs, 
& dcformia quxdam ac Monftrofa Spedlra, fufcipicnt. 
Huius autcm Magi^NaturaliSy leuis & degeneris,Ope- 
ratio fupcr Homines, fjmilis crt foporifcris quibufdam 
Medicamcntis ; qua: Somnum conciliant, atquc in- 
fuperinterilormiendum, la:ta &placcntiaSomniaim- 
mittunt. Primb enim Intclledum humanum in So- 
porem conijcitj cancndo Proprietates Specificas, & 
Virtutes occultas, & tanquam ccelitus demiffas, & pcr 
Traditionum fufurros folummodb perdifccndas •, vn- 
de Homines ad vcras Cauffas erucndas, & indagandas, 
non amphus cxcitantur, & cuigilant; fcd in huiufmo- 
diotiofis, &crcdulis opinioiiibusacquicfcunt:Dcin- 

de 



I B E R 



E R T I V S. 



deveioinnumcraCommcncagr.iDj <^' qualia quis op- 
rarcc maxime, inrtar fomnioriim, infmaat. Arque 
Opcrx-prccium ell notare, in iliis Scienrijs , qua: iii- 
mium cralninc cx Phaiitada & Fidc, f cjuales funr, Ma- 
gia ilh-lcjis, de qua nunc loqaimur,/*/rAvw/.7,.^y??Y?- 
logia, &: a'i.c con{imiles} Meiiiafua, &: Theoriam,fo- 
lcrcelTc magis moiillrofi, quam Finis iplccft,<3v: Adio 
qub ccrtdunc. Vcrfid Argenci, aur Argcnti viui, auc :lli- 
cujus alterius MccjUi in Aurum, Res credlru dura : At- 
camci longe vcrifimilius clt, ab Homine, qui •Pc'«rt'(?- 
m, Colorii flaiti^Mtileiihilis 8<. E:<:tenfibiIis,Fixi cciam 
& J^oLitilis^ Nacuras cognic.is & pcrfpedas habuerit; 
quiquc fimilifcr prTm.i Mincraliilm Semiua & Men- 
Itrua diligcnt^r mtrolpexcrir ; pofTc Aurum mulca & 
fagaci molitione caud^m produci 5 quam quodpauca 
Eltkiris GranOjpaucis mOmcntis,alia Metalla m Aurum 
vertcrevalcant, per Acliuitatcm eiufdem .ff/AvVrf.f, qua: 
Naturan^iQihcecperficcre, &:omriiimp'cdimchto libc- 
rarc poflici ^imilirer, Scnedlutis rctardatio, ailt Gradiis 
alicuius Itfiicntutisrnfta^ratTo, tlbrt facll^Hd^reperiat ; 
Attamcn lortge vcriiimilius cfl,ab HcJmiitej^quINaiura 
Arefa^tionu,&c Spirituumfuper folida cofpSr^f^d^p-cedatio- 
«^jjbene norit ; quique Nacurarn Afmitati^fnif, atquc 
4limentationif^vz\ pcrleiftioris vcl prduiori^perfpexcric; 
Ndturam etiam Spiritmm, & qliafi Flafnmte Corporif, 
aiias ad confumendum appofira:, aliasadreparandum, 
notarit 5 pofTe pcr Dia:tas, Balnea, Vri6lione.s,Mcdici- 
nas propnas, accommodaca eiiam Exercitia, & /imilia, 
Vicam prolongari, auc vigorem Iuuencutis,aliqua ex 
parte, rcnouari : quam quod hoc fieri po/lir, pcr Gut- 
tas pauculas, auc Scrupulos alicuius Pretiofi Liquoru, 
aur Ghiinteffentia. Rursus,exAftrisFacaelicipofI'c,i1on 
Ilaam aut facile Hominds corifGnferint ; llla vcro; 
Quod Hora-Natiuicatis,(qua: faspiflimeex pluribus Ac- 
cidcQtibus Naturalibas, vel acceleraCur, vcrdifFertiif, ) 
1,: Vit^ 



i7f 



17^ 



T>e Jugmentis ScientiarunUi 



V\x.x tocius Forcunam rcgac ; Aut quod HoraQu^fti- 
onis, fic cum Rcipsa, qu^ quxritur, confatalis j meras 
nugas dixeris. Actamen tdnta exercct Humanum Ge- 
ntrs Impotentia & Intcmpcrics, vc non foium, qilx 
fieri non poflunt, fibi fpondcant, fcd ctiam maximc 
ardua, finc molcftia aut fudore, tanquam fcriantes, 
fc adipifci poflc confidunt. Vcrum de Magia hadlc- 
nus ; cuius & Vocabulum ipfum ab In^mi^ vmdi- 
cauimus ; & Spcciem vcram a falfa, &ignobi]i, fcgre- 
gauimus. 

Huius vcrb Vm\s^OpratiM^k\\\c&.^cNmra^d\xx 

funt Appendices, magni vtraqud Pretij. Prima cft, vt 

fiat Inuentarium Opum Humanartm^ quo excipiantur 

& breuitcr cnwmcrcntur omnia Hominum Bona, & 

Forcun^ (fiue fint cx Fru<^ibus & Proucntibus Na- 

turx,fiueArtis^qua:iam habcncur, & quibus Homi- 

nes fruuntur j adicdjs ijs, quac plim innpiuifre con- 

ftar, nunc autcm pcricrunt j ad hunc filncrti, vt qui ad 

noua Inucnta accingitur, dc iam inuentis, 6c cxtanti- 

bus, ncgotium fibi non faccflat. Hpc vcro ImtentariUm 

magiseritartificiofam,magifqucctiam vtilcj fi quse 

communi Hofl[iinum opinionc Impofiibilia rcputan- 

tur, in vnoquoquc gcncrc adiunxcrisj atquc vnk 

Proxima Impo]^ibilibw^ quac tamcn habcncur, copulcs ; 

vc altcrum Humanam Inucntipnem acuat ; alterum 

quadantcniis dirigat; vtquc ex his Optatiuu , S>c Po- 

tentialibuf^A^iua promptius dcducantur. Secunda eft, 

vt fiat Kalendarium eonm Experimentorum, qux maxi- 

me Polychreiia funt, & ad aliorum Inuentioncm fa- 

ciunt, & ducunt. Excmpli gratia, Experimentum Arti-^ 

Jicialit Conglaciationu Jqu^, pcr Glacicm cum Salcni- 

gro, ad infinita pertinct : Hoc cnim modum Condcn- 

fationis fccrctum rcuclat, quo Homini nihil eft irn- 

duofius. Praeftb enim cfl Iguis ad Rarefa6Honcs j vc- 

riim in Condcnfationibus laboratur. Piurimum au- 



tem 



Ll BM-:^ T.t^R.T IV. S< 



tcm facir, ad inucmcndt Compcndium,fi luiiufmodi. 
Toljchnft.i proprio Catalogo cxcipiancur. 



.UL^JL 



C A P V T V l*. 



Ve Magm Philofopliii' Natiiralis, ir^w 
SpeculatiUcX qmm Operatiuie, /ippcndtcc 
Mathematica : ^twc^^ue inter Appendiv 
ces potius poni dekcty )juam inter Scientias 
Subllantiuas. Tartitio Mathcmaticx, in 
Puram;<i7*Mixtam*, 



^*t»^^PriLtne AriftoteIes,f^^/f/?i^^ M^thematicm 
WimM ^enerarcTrti6licat^_'fyie. ^lechamcarn.Q^\e, 
cam lam, cam Spec)UiUiM4mi qi^ftni Opcrati- 
uam Vzxi^raPoclyiiti(^'4^NasimtirdiCkzuch 
rimus, locusdl:, vt dcM4?/^/t»*^iiff i<iw^us,9U2E.^d 
vcramque cft Scientia Auxii^ii!^; Ha?g ^uidcni: iti 
Philo(ophia Ycccipti^fhjJicf^^x\ietaphjJrc4:^2Lts tcrtia 
adiungkur; Ac nobis ilb fq.tJ:^J»i^niibus &.recolenti 
bus, (i czm yiScienticm Suki^mta.uamy&c principalem, 
dcfignare in Animo elTet, magis confentaiieum vide- 
rctur,& Reiipfius Naturx, &:.Qrdinisperfpicuitaci, vt 
conilitucrctur canquam Vomo^Metaphyfic^e^&uamitai 
caim(qu^fubiedumefl:M^r/;^«M2^zV^j N^aterix appli- 
cata, vcluti Dofis Nacurs cft; & plurimorum Effe- 
duutn in^Rcbus Nacuralibus c;auflraciua: ideoqueili- 
cer Eorr^u.Ejfentinles numerapda eft. Fignr<e aucei» 
& Numer,orum Powi-ina,in rancum apud Amiquos va- 
lere vifacft,vtDci-eg!^ritus pritkcipia Vamtatis Reruh, 
in FiguriFJtomorttrnftxci^nh coilocauerit;AcPyclia- 
goras Natm.am rertttn ex numms. coMcm a/Terueric. 
^ Aa Ilkid 



77 



178 



Th Augmentu Scientiarum-j 



Illud inrcrim verum dl, Quiintitatcm inter Fomoj 
Namrales , ( c^ualcs nos eas intelligimus ) omnium 
maxime efTc Abftradam, & a Materia Scparabilem: 
Quod ipfum io Caufsa fuit, cur & diligcntius cxculta, 
& acrius inquifica ab Hominibus fuerit, quam Alia: 
quxcunquc Foma, qux omncs in Matcri^ magisfunt 
immerf^. Cum cnim id Hominum Animis plane in- 
fitum fit (plurimoccrtecum Scientiarum dctrimento) 
ytGeneralmmc^u3iCi(^anjpislihris, magis quam farti- 
cularium Sjluis & Septis dcledentur, nil rcpcrtum cft 
Mathematicis ^ntiusj 6ciucundius, quo Appctitus iftc 
expanandi &c Meditandi explerctur. Ecfi autcm hjEc 
vcra (int, liobis tamcn, qui non tantum Veiritati & Or- 
dini, verum etiam Vfui & Commodis Hominum con- 
fulimusjfatiusdcmum vifum cft, MathematicOJ, cum 
& in Thjficis, & in Metaphjficisj & in Mechanicis, & in 
Magicis^ plurimum policant, vt omnium Appendices, 
& Copias auxiliarcs dcfignarc. Quod ctiam quodam- 
modofacerccompellirtiur, proptcr dclicias &Faftum 
Mathcmaticofum^quihflnc Scicntiam ^hyficaitihim- 
pcrarc difcupiint. Ncfcio cliim quo Fato fiar, vt "MU- 
thematica&cLogicOj qiix Ancillarura loco crga Phyfi- 
camfe gcrerc debeant,nihilominus Certitudinem (uam 
\>rx ca iadantcs, Dominatum connra cxcrccre prxfu- 
mant. Verum dc Locd, & Dignitatc huius Scicnti^ 
minus curandum,dc Rcipsa vidcamus. 

Mathematica autP«r<tcft,aur Mixta. Ad Puram re- 
fcruntur Scicntiar, qua: circa ^u/mtitatem occupatac 
funt, ^Materiai^ Jixiomatibw Phyficis^cv\izus Abftra- 
Elam. Ea: dua: funr, Geometria & Arithmetica : §iu/in- 
titatem altcra Continuam, altcr^ Difcretam tradlans. 
Qux dua: Artes, magno, ccrte cum acuminc & in- 
duftria, inquifits & tradatxfunt : vcruntamcn &£«- 
clidis Laboribtu, m Geometricis, nihil additum cft a fc- 
qucntibus, quodintcruallo cot Seculorumdignum fit j 

& 



Ll B E R Te R T I\' S. 



(Sc DoLtrina dc SoMs, ncc a veccribus ncc -i Modcrnis, 
pro ReiVfu 6: Exccllcntia, inllrucla <Sc au^la dl. In 
Anthmeticis2[iKmyi\cc[:nis varia &comnToda inucnia 
iunc SnppiitJtioiitim Compcndi.i, prcL-fcrtlm circa Tio- 
o-yjiioncs^c^uimiwm^hjliciiWiws cll non rncdiociis: 
nccAlgchra bcne confummaca dl ; atque Arithmctica 
Ak Pythagorica &:Myfiica,quxcx Proclo, &' rcliquijs 
quibuUamEuclidis cocpit inlhurari, cxpatiatio aux- 
dam Speculationis c(l:. Hoc enim habet Ingcnium liu- 
ma'ium, vt cum ad Solida non lufficiat, in Supcruaca- 
neis fe attcrat. Mixta habct pro Subicclo ^xiomata & 
Tortioies Phyftciit : Qu.mtitatcm aucem confidcrat, qiia- 
tcniis cfl ad ca clucidanda, <Scdcmonltrandj,<5cadl:uan- 
da, Auxiliarii. Multx (iquidem Natura: Partes, ncc ia- 
tis fubtihtercomprehcndi, ncc iatis perfpicue dcmon- 
Itrari, ncc fatis dextre & cerro ad Vfum accommodari 
podint, iine ope & intcrucnru M?f/;^»;^/-/c«^. Cuius gc- 
ncris func Perj}>e5liua, Mufica, Aftronomia, Cofimographia^ 
/&chiteB ura, Machinaria, &c nommWx Ah:e. Cccrcrum 
m Mathematicis Mixtis integras aUquas Portioncs Deji- 
dcrataf iam non Rcpcrio, fcd mukas in poilerum pra:- 
dico, fi Hommcs non fcricntur. l^rour cmmT fjyfica, 
maioraindics Incremenrarapiet,& noua Axiomata cdu- 
cct • cb Mathematic^ opcr^ rioua in multis in Jigebic, &c 
plurcs dcmum ficn" Mathcmatic^ Mixt^c. 

lam autcm Do6lrinam dc Natura pcrtranfiuimus, dc 
D^^..T.'?^4inipsanocauimus. Q^ainrc, fia pnicis, &: 
rcccpris Opinionibus difccirciimus, eoque nominc 
contradiccndi anfam cuiquam pn-Ebucnmusj quod 
ad nos attinct, vt Difrenticndi Studium longe a nc- 
bis abcft, ita ctiam & Coiitcndendi ConfiJmm. Si hxc 
vera funt ; 

Non Canimmfiurdis^rej^ondent omnia Sjliu ; 
VoxXa urasingeminabit, ctfi Vox Hominum rccla- 
met. Qucmadmodum autem Alexaiider Borgia dicere 
A a z folcbat, 



179 



8o 



T>e Augmentu Sckntmum-i 



(olebar, de Expedirione Gallorum Neapolirana, Eos 

'-venijfe cim Crcta in tvianibw, quo Diuerforiafm notarent, 

mnctmArmis^rDtperrumperent i Sic nobis magis Cor- 

di eftjPncificus Vcritaris IngrefTusj vbiquafiCrctacon- 

fignentur Animi, qui ranram Hofpitcm exciperc pof- 

fint ) quara qui pugnax cft, viamque fibi per 

Contcntiones, & Lites Srcrnat. Abfoiutis 

igitur duabus Partibus Philofophia, 

Dc Numine, & dc Natura, rc- 

ftat tcrtia Dc Homine. 



gggc^ gsggiie^ gg5gjppgga^«B<Bqygas- ffggg Fn^ 



iSi 



FRANCISCI 

BARONIS 

D E 

VERVLAMIO, 

VICE-COMITIS 

Sancti Albani, 

D E 

T>ignitate Cj7* Augmentis Scientiarum 

L I B E R QVARTVS. 



AD REGEM SVVM, 



A P V T 



I. 



Tartitio Dodrinse ^<? Hotnine, in Philofo- 
phiam Humanitatis,cj7* Ciuilem. Tarti^ 
tio Philofophise Humanitatis,/« Docftri- 
nam circa Corpus Hominis, (s* Doctri- 
nam ctrca Animam Hominis. Qonjlitutio 
vnius Dodlrinse generah*s de Natura,^«e 
de Statu Hominis. Tartino Dodlrinx de 
Statu Hominis, in Dodlnnam^^ Perfb- 

na 



82 



T)e Jugmentis ScientiarunL^ 



na Hominis, (^ de Fa?dere Animi (s* 
Corporis. Tartitio Doclrinae de Perfo- 
na Hominis, in Dodrinam de Miferijs 
Hominis, (s* dc Pr^erogatiuis. Tartitio 
Doclrinx de Foedere, in Dodlrinam de 
Indicationibus, CjT* de Imprefsionibus. 
(tAjltgnatio Phyfiognomiae, (^ Interpre- 
tationis Somniorum Naturalium, Do- 
clrmx de Indicationibus. 



I quis mc (Rex oprimc) ob 
aiiquici eorum, qua: propofui, 
aut dcmceps prcponam, im- 
pctac aut vulncrct, (pia:tcr- 
quam quod intra Prxfidia 
Maieftatis tua: turus cfle de- 
bcam, j fciat is, fc contra Mo- 
rcm &: Difciplmam Militi^e 
. facerc, Egoenim Buccinator 

tanriim, pugnam non ineo j Vnus fortafse cx ijs, dc 

quibus Homcrus-, 

Xcii'pe-TE x/iffx.e«, Aia? ocyytAoi, >i/^<? ^ cLiJ^at : 

Hienim intcr Hoftcs,ctiam infenfiftimos & acerbifli- 
mos, vkrb citroque inuiolati vbique commtab.nt. 
Ncque verb noftra Buccina Homincs aduocat &: exci- 
tat, vt fe mutub Contradi<5lionibus pro^cindant, aut 
fccum ipfi prcElicntur & digladientur; fcd potius vt 
pacc intcr ipfos fada, coniundis viribus, fe aduerfus 
Naturam Rerum comparent, ciufque Edita &:Muni!a 
capiant & cxpugnent; atquc Fincs Impcnj Humani 
(quantum Dcus Opt. Max.pro Bonitatcfuaindulfent) 
proferanc. 

Veniamus 




Ll B E R Q^A R T VS. 



lij^ 



Veiiiamus minc ad eam Scientiam, ad quamnos du- 

cic Oraculum Aiitiquum; NcrapG ad Scientumnoflri. 

Cui, qub magis noltra inccrfic, cb incurabendum cll 

dili^entius. Hxc Scientia Homini ^ro fne ciiScicn- 

tiarum- ac Natur<e ipfius Portio tantum. Acquc hoc 

pro Rcgula ponatur Gcncrali ; Quod omncs Scicnti- 

arum Partitioncs ita intclligantur, &z adhibeantur, vc 

ScieiKias pocius {jgncnc,autdill:inguant,quam feccnt 

& duiellanc j vc pcrpccub euitecur Solutio Continuitatu 

\\\ Scicntijs. Huius cccnim Contrarium Particulares 

Scientias fterilcs rcddidic, inaiics, & crroneas, dum a 

Fonce, &: Fomicc communinon aluncur, fuftencantur, 

6c rcdihcancur. Sic vidcmus Ciccroncm Oracorem, 

de Socratc , & cius Schola conqucrcntcm, quod hic 

primus Philofophiam a Rhetorica difiunxcricj vndc 

fada {ic Rhetorica, Ars loquax & inanis. Conftat 

fimiHter Scncenciam Copcrnici de Rotatione Terr<6 

(quar ntinc quoquc inualuic) quia Pha^nomenis noQ 

rcpugnar, ab AUronomicis Principijs non poflc rcuinci j 

\Naturalu tamcn Phtlofophite Principijs^ rcdepoficisi 

poffe. Artem dcnique M^^/V<»» vidcmus, (laNaturali 

Philofophia dcfticuacur, Empyricorum Praxi haud mul- 

cum praEftarc. Hoc igicur pofico, acccdamus ad 

DoSirinam de Homine. iia duplex eft. Auc cnim con- 

tcmplacur Homimm fegregatum ; auc Congregatum^ atquc 

in Societate. Alteram harum Philofophiam Humanita- 

ttf ; Alteram Quilem vocamus. Philofophia Humani- 

tatii fiue Humana, cx Partibus {imilibus illis j cx qui- 

bus Homo ipfe, confiftic ; Ncmpe ex Scientijs quas circa 

Corpus i & ex Scientijs qua: circa Animam vcrfan- 

cur. Verum priufquam Diftributiones Particula- 

res pcrfequamur ,• conftituamus Scientiam vnam 

Generalem, de Natura & Statu Hominis : Digna 

enim ccrce Res eftj vt emancipetur ha:c Scientia,&c in 

Scientiam fcorsum redisatur. Conficitur autcm iila ex 
o 



184: 



T>e Jugmentu Scientiaruni^ 



ijs rcbus, q\ix func tam Corpjri quani Jnim^ com- 
huines. Rursus, ha:c Sciencia de Natura, 8i. Statu 
Hominis, diftribui potcllin duas Partcs ; Atcribuendo 
alceri Naturam Hominis indiuifam; alceri Vinculum ip- 
fum Anim^ ilf torporis: Quarum pnm^my Doclrinam 
de ^crfona Hominis; Scc\ind.xm,Do^rinamde Focdcre 
vocabimus. Liquet autem ha:c omnia, cum finc 
Communia & Mixta , prima: iHi Piuifioni Scienti.u 
rumcircaCorpus, Sc Scientiarum circa Animam verfan- 
tium, affignari non pocuiflc. 

Do^rina de Perfona Hominu duas res prxcipue 
complcditur j Contemplationes /cilicet ■ de- Miferijs 
Humani Generis i & de ciufdem Pr<erogatiuu, fiuc Ex- 
cellentijs. Arque Deploratio Humanarum y€rumnarum, 
elcgancer &copiosc, a compluribus adornataeft, tam 
iii Scriptis Philolophicis^ quam Theologicis. Ellque 
Res. & dulcis fHTiut, & falubris. r 

Ac illa alrcra de- Pnero^atittif^ digna vifa tes nobis, 
qu^ incer De^derat4 prb^^aa^nur, EJcgantillimc ccrtc 
Pindarus jfvt plcrunquc ft)let) intctlaudandum Hierb- 
ncm ait, Eim decerpere [ummitates ex omnibm yirtuti- 
biu. Equidem plurifr.im ad Magnanimitatem , &: 
Humanum Decus confcrre pofifG puta^-em ; Ci Vltimi- 
tates (vt loquuntur Scholalticij fiue SHmmitates (vt 
Pindarus) Humaiu: Naturas, cplligcrcntur ^ pr^cipue 
exHiftoris fide; iHud ci\c^iiidVltimum, &i.Supremum 
fuerit, quo vnquam Humana Natura pcr fe afccnde- 
rit, in fingulis & Corporis & Animi Dotibus. Quan- 
raRcs, quas dc Ca^farc narratur, quod Amanuenfibus 
quinquc fimul diSlare fuflreccrit ? Quin & Exercicaci' 
ones ill^ anciquorum Rhcrorum,PrOtagora;r,Gorgix'; 
Etiam Philofophorum, CalUfthenis, Poflidonij, Caf^ 
ncadis; vc de quouis Thcmace, in vtnmquc parr«A 
cx-temporc difrerercclcgancer&copiosepbtuerinf, In- 
gcmjHumani Vireshnud parum nobilifeaflt.- Res^-itu- 



L I B E R Q^^ A R T V 5. 



8r 



ccm Vfa minor, ac Ollentatione &: Faculcare fortafse 
maior; cjuam dc Archia Magiitro fuo mcmorac Ci- 
cctoj Ev.m nugmm numcrum optimorum Verfuum^dc^ 
ijs rcbus qux tum agercntur, potuilfe diccrc cx temporf^. 
roiMiJl.bus Hominum,Nominarcdcicrcpocui(le Cy- 
rum aut Scipioncm , magnum H^lcmofm Dccus. Ac 
Virtutum MorJium Palmx non minus cclcbres, quam 
Intc'dccluAlium. Quantam rcm, in ExcrcirioA/?/(?«if/.c, 
exliibcc Hilloria illa vulgara dc Anaxarclio, qui qu^Ili- 
oni &Tormcnti6 fubicdius, Linguam (mdicjj IpemJ 
dentibus prxlcidic, & in os Tyranni cxpuic ? Ncque 
Tolerancia ccdic, (licetdignicace plurimum,) quod fe- 
culo noftro accidic in Burgundo quodam , Principis 
Aurafionenfis Inccrfcdlorc j Is virgis Fcrrcis fla^ella- 
cus, &: Forcrpibus Ignitis laceratus, nulium prorsus ge- 
mitum cdidit; Qainecram ciam forte iradumahquid 
defuper m Capui Ailantis cuiufpiammcidcret, vftula- 
tus iam Nebulo , & in mcdijs tormentis, rifit ^ Qiii 
tamen paulb antc, cumi Cincmni Capillitij, quos gefta- 
bat, foiiderentur, flcucrat. /f«/>»/quoquc mira Sereni- 
f*z/, 6c 6V(r«r/w/, fub iplum Tcmpus Mortis, in pluribus 
enituiCi qualis ^lii^ i^^^ Centurionis apud Tacitum : 
Is, cum a Militc, qui cum ex Impcrato occifurus elTer, 
iubcrctur,vtCcruiccs porrigerct fordter^^Vtinam (inquir 
ille) tu tamfortitir firias. At loannes Dux SaxoniiE, 
cum intcr Ludum Scacchorum, Diploma , quoNex 
cius in poftcrum diem mandabacur, allatum eiTcfj 
Aftanccraquendarri ad.ie vocauit, &fub'-idcn> ^Spc^a. 
inquit, num nonpotiores partes Ludi huius teneam. lU^ 
enim (ad Colluiorcm innucns] me mortuo, iaSiahit fiuis 
potiores partes fuife. Nofter verb Morus, Angiia: Can- 
ceilarius, cum pridie quo moriturus zi^zt, Tonfor ad 
cum venirct (miffus fcilicet ad hoc, ne forte Capillitio 
promiiro efrcc apud Populum in fpeclaculo miferabi 
hor,)cumquc interrogarct^ niim tondcri placcrcc; re- 
B b nuit ,- 



i8^ 



T)e Augmentii ScientmunLj 



nuic i atquc ad Tonforem vcrlus, Mihi^mc^u%cum Rege 

de capite meo controuerfia efl •, Antequam ^ero illa termi- 

natafuerit.fimptus in iUud non faciam. Quin & idem, 

lub ipfum Mortis Articulum, poftquam iam caput in 

Truncum fatalcm redinafTct, rursus fepaululum erexit, 

& Barba, qu^ ei crat promiflior, leniter amota ^ At 

certe luc ( inquit ) non ofendit ^gem. Vcrum, nc hoc 

locolongiorcsfimu.sfatispatetquid vclimus • ncmpc 

wzMiraculaNatur^Human^, Virefque eius cc Virtutes 

vkimas, tam animi quam Gorporis, in Volumcn ah- 

quodcoliiganturi quodfueritinftarFaftorumde Hu- 

manis Triumphis. Qua in rc, infticutum Valcrij Max- 

itni, et C. Plinij probamus, diligcnciam eciudicium co- 

rum rcquirimus. 

Qijantum zdDo^rinamdeFoedere^ {luc de Communi 
VinculoAnima isf Corporu ; Ea in duai partcs tribui pof- 
fic. Qaemadmodum cnim,inter Foedetatos intcrcedunt, 
& mutua Rcrum fuarum Communicatio, & mutua 
Officia ; (ic Foedus iftud Anim^ & Corporis, duabus 
(imihter rcbus coniinctur ; Nirtiirum vt dcfcnbarur, 
quomodo h^c duo (Mma fcilicet & Corpus ) fe inuicem 
detegant-j isf quomodo inuicemin fe agant; Notitia (inc 
Indicationei &: Imprefione. Harum prior, (Dclcriptio 
fcihcct, quahspoflic haberi Nocicia de Atiima, cx Ha- 
bitu Corporis j Auc dc Corporc, cx Accidcncibus Ani- 
mi) duasnobispeperit.^rf^i; vtramquc Tr^ediSlionis -y 
Inquifitionibusalccram Adftotehs^ alccram Hippocra- 
tis dccoratam. Quanquam autem Tempora recentiora, 
has Artes>fuperIlitiofis &phantafticis mixturis, poilu- 
crintj repurgatae tamen, ac in integrum rcltituta:, & 
Fundamentumhabencin NaturaJolidum, &Frudum 
cdunc, ad Vitam communem, vtilem. Prima cfl Phy/- 
ognomia-y qua: per Corporis Lineamcnca, Animiindi- 
cat Propenfioncs '. hXtcxzSomniorumN.tturalium Inter- 
pretatiOy qua: Corporis Statum, & Difpofitioncm, cx 

Animi 



I B E R 



Oy 



A R T V S. 



1S7 



Aiiimi Agicationibus dctegic. In hariim priore, Partern 
jionnullam deiiJcrari pcrjpicio. Siquidem AtidoceJcs 
ingcnioseCL-folcrcer, Corporis Fabricam, diim c^uicf- 
cic, cradauit ^ candcra in Motu, ( nimirum Gcltus Cor- 
poris,) omifit j quitamennon minus Aitis obfcruati- 
onibus iubijciuntur, & maioris func vi.\is. Eccnim 
LincamencaCorporis, Animi Inclinationcs «Sj- Piopcn- 
fioncs gcncralcs, oftcndunt; Oris autem, & Partium 
Motus Sc Gcllus, infuper Aditus, & Tcmpora, & pra?- 
fcntis Difpoiitionis &: Voluntatis Signadcclaranr. Vt 
enim apcidimis acqueclcganri(Timis Maicllatis tua: Ver- 
bis vz2rjLin£ua kiiresferit,Geflus n>ero octilos alloqtti- 
tur. Hoc vcro bcne norunc Veceracores complurcs, &c 
artuci Horaines, quorum Oculi in aliorum Vultu &l 
Gellibus habitancj idquc in commodum fuum tra- 
hunc , vcpotc in quo Facultatis, & Prudcntia^ fua: Pars 
maxiraa vcrtatur. Ncc fane ncgari poteft, hoc iplum, 
Simuiationis in altero, Indiccm c0c miriticum, & mo^ 
nercHoramcsoptimc, dc Electiouibus Tcmporumet 
opporcunitatum, adeundi Perfonas ; quas Ciuilis Pru- 
dentisE pars cft non parua. NcmQ autcm pucec, huiuf- 
modi Soicrtiam, ahquid quidcmvalcre, circa Homi- 
nes Indiuiduos ; SubRcgulaautcmnoncadere : Nam 
ad vnum fere modum omncs ridcmus, crploramus,ec 
crubcrcimus, etFrontem cpntrahimus ; ct fic ( vtpluri^ 
mum ) de Motibus fubtihoribus. Si quis autem hic 
ChiromanM mcmmit j iciat Rcm eife prorsus vanam j 
et in huiufmodi Scrmonibus, quos tradamus, ncc 
dignam quidcm quse nominctur. Quod vcrb ad 
Somniorum Naturahum Interpretationem attinct ; Res 
eft quorundam Laboribus pertradata, fcd plurimis 
lucptiis fcatcns. Illud tantum in prccfcntia innuo, 
Bafim iliam huic Rei, qux maximc cft folida, non 
fubfterni. Ea huiufmodi eft ; vbi iderh ftt ab in- 
terna Caufsa» quod ficri quoque folet ab cxtcrna, 
Bb z Adus 



[88 



T>e Jugmemii ScientiarunLj 



Adus ille externus tranfic in fomnium. Similis cft Sto- 
machi oppreffio, ex craflb Vaporc,atque incubitu pon- 
deris externi ; Itaque qui Incubo laboranr, pondus fibi 
fuperimpori,magno cum Apparatu Circumftanriarum, 
fomniant. Similis vifcerum Penfilicas , ex Fludluum 
agitatione in Mari, & cx Flatu circa Prxcordia colledo: 
Itaque Hypocondriaci fxpius Nauigationcs, & Agita- 
tiones fuper Aquas fomniant : Sunt &: innumera id 
genus. 

Pofterior Pars DoBrinA Foederis , (quam Imprefiio- 
nem nominauimus) in Artemnondumredacla eft j fed 
obiter tantum , & carptim, inter alios Tradatus, ali- 
quandbinteruenit. lila eandcm Antiftrophen cum pri- 
ori habet. Quippe duo confidcrat : Ant qmmodo^ i^j" 
quouf^y Humores isf Temperamentum Corporis immutent 
Mimam^ in eamque Agmt-^ Ant mrsits, quomodb^quo- 
ufque, /inima ^aj^iomsy fvel Apprehenjiones ^ immutenti^ 
Corpus, tf in idud agant? Horum prius, in re Medica, 
interdum tradlari vidcmus; atid ipfumfctnirismodis 
Religionibus infcruit. Pharmaca cnim pra^fcribuntMc- 
dici , quac Morbis y^nimd perfanandis infcruianr, vt in 
Curationibus lAamx;8c Melancholis -, quirietiam Mc- 
dicinas porrigunt, ad Animum cxhilarandum, adCor 
muniendum, atquc inde Fortitudincm augcndam, ad 
Ingenium acuendum, ad Memoriam roborandam, & 
fimilia. At Distx, & deled:us Ciborum 8c Potuum, Sc 
Ablutioncs,& alia: circaCorpusObferuantia:,in Seda 
Pythagor^Eorum , & in H^erefi Manicha^orum, & in 
Lege MahometijOmnemmodu fuperanc.Ordinationcs 
quoqucLegis Caeremonialis,iS'<?«^/»/j & Adipisdum 
prohibentes , ac Animalia Mundd ab Immundis diftin- 
guentcs,(quatenus ad Cibivfum) &plurim.T funt, &: 
proEcifas. Imb Chriftiana Fides ipfa, (quamuis a Carrc- 
moniarum Nube libera & fcrcna) vfum tamen rctinet 
Ieiuniorum,Abftincntiarum, & dliarumrcrum,qux ad 
'^ Corporis 



I B E R 



Qv 



A R T V S. 



185? 



Corporii Maccracione &: Humiliatione fpedant, tan- 
cjuam Rcrum nonmcrcRitualium,recl etiam FruCluo- 
/arum. Acqui Radix omnium huiufmodi Prxceptio- 
num Cprxtcr ipfnm Cxrcmoniara, dc lixerckiumObe- 
dientixj m hac rc condrtit, dc qua loquimur j Nimi- 
rum quod Anima compatiacur Corpori. Si cjuis au- 
tcm iudicio inHrmior cxillimer, iflas Corporis m Ani- 
mam Imprc(Tioncs,aut ImmorfalitatcmAnimsindu- 
bium reuocarc, auc Impcrio Animx in Corpus dero- 
garc; lcui Dubitacioni lcue Refponfum fuffcceric. Ex- 
cmpla pctat, vel ab Infancc in Vcero Matris ; qui fimul 
cum Matris Affcdibus compacicur, & tamen c cor- 
porcMatris fuo ccmporccxcludicur: vcl a Monarchi*, 
qui hcct pocentcs, a feruorum impctu quandoquc 
flecluncur,faluainccrim Maicilatelua Regil 

lam quod ad Parttm reciprocam, (dc AnM,^ Affe- 
Hibtts cms in Qorpus z^cmibns) i\h quoqueinMcdi'- 
cina locum inuenir. Nemo csnit^ Mcdicus cft p3uJ6 
prudcncior, quin AccidentU Animi, vt rem maximiad 
Sanationes fuasmomcnti, quxqucomnia alia Reme- 
dia plurimum vel adiuuet, vel impcdiaT,coTi{idcret & 
iradtcc. Acaliud quippiam, quod hucpcrtinec, parce 
adrr^pdum, nccpro Rci vel fubuiicatc, vel vtilicate, in- 
quificum cftj quatcnus fcilicct ( millis AffedibusJ 
tpfa Tmaginntio Anim^, yel eegitatio perqukm fixa , isf 
inelm m Ftdem quandam eocaltatii^ ipaleat aiimmutan- 
^^corpus Imagittantfi? Q^m^^smim vini habeat 
ad Nocendum manifeftam ; haucl tamen indc fequitur 
pari poteiKia prarditum cfTe ad Subucnicndum. Non 
magis hcrclc,quamfiquiscondu{crit, quoniamrcpe- 
ricurgliquis Aer ita pdflilcns, Mttiiflb»itb interimac j de- 
^re quoqtjeefTe aliqucm Aerem ita falubreniaVtDc- 
cumbcntetu fubicb rcftituat. Atque hxc ,Inquifitio 
nobilis profcdo effet vfus; verum (vt ait Socratesj 
Natatore Delio indiget, quia mcrgitur in Profundo. 
.11. ! . Rursus 



ipo 



T>e Jugmentu Scientiarum-j 



Rursus intcr has VoEirinas dc Fosden^ fiuc Confenii- 
bus Anima: & Corporis, non alia fuerit magis necef- 
faria, quamilla D\(c^\}\{AiiodcSedibus proprijs &c Domi- 
cilijs,q\ixCmgu\xAmm<e Facultates hzbcnz in Corpore, 
ciufque Organis. Quod genus Scienti^e, qui fedtaci fue- 
rint, non defunc j fed qu^ habentur in plerifque , auc 
controucrfa funtjaut lcuiterinquifitaj vt maiori Di- 
ligcntia & Acumine opus fit. Nam Sententia intro- 
dud:a a Platonej qn^ IntelleSius in (/r(r^o,tanquam 
in Arce coUocatus cft j Animofr as (qnamilic fatisim- 
perit^ Iracundiam vocauit, cumTumori &cSuperbi<t fit 
propior) in Corde j Concupifcentia autem ilf Senfmlitcis in 
iecinore \ ncquc prorsus contcmnenda cfl, ncquc cu- 
pid« recipienda. Rursiis ncc Collocatio Facultatum 
illarum intelleBualium {Phantafi^, Rationis, Memo- 
ria ) fecutidum Fentriculos (jrebri, Erroris cxpcrs cft. 
Atquc DoSlrinamdeNatura Hominis indiuifa, ac ctiam 
dc Fadere Animi isf CorporiSy cxplicauimus. 



C A P V T I L 

Tartitio Dodlrinac cirea Corpus Hominis, 
in Medicinam ; Cofmcticam ; Athleti- 
cam ; (^ Voluptariam. Tartitio M cdi- 
cinae w Ojficia tria, vi^. in Conferuati- 
onem Sanitatis ; Curationem Morbo^ 
borum; (^ Prolongationem YiidtiQuod^ 
qpie Tars pofirema de Prolongationc Y'f 
tse dipungi debeat i duabus reliquis. 

DoSlrina 



I B ER 



Qv 



A R T V S. 



ipi 




Oftrina circa Qorpus Hominis candemreci- 
ih f^-^Wj F"^ Diuifionem, quam Bona Corporis ip- 
vl f^^J?! iius, quibus infcruic. Boni. Corporis Hu- 
nimi quatuor lunt: Sanitas; Formi fiue 
Pulchrittido;rires-y Fotuptas. Totidcm igitur Sr/m^/.c : 
Mrdicina; Cofmetica, Athletica; &: J^oliptofia, quam 
Tacitus appcllat Eruditum luxum. 

Medicim Ars inprimis nobilis, 5c cx gcncrofidima 
Prolapia fccundum Poctas. IlJi enim introduxcrunc 
Apollmcm primarium Medicinx Dcum; cui Filmm 
dcdcrunc ^fculapium, Dcumiridem,& Medicinas 
ProfclTorem : Quippc cum Sol in Naturalibus fit Vi- 
ta^ Author, &:Fons,- Mcdicus ciufdcm ConfcruatorjSi 
tanquam Scaturigo altera. At Dccus longe illuftrius 
acccdit Mcdicinx, cxOptribus Scruatoris,qui & Ani- 
m^ & Corpons Mcdicus furc; Et (icuc Animam Do- 
drin^e fua: Caleftis,ita Corpus Miraculorum luorum, 
Obicdlum vcluti proprium conflltuic. Nufquam cnim 
lcgnnuj Miraculum aliquod ab co pacratum,circa Ho- 
norcs, auc Pccunias (prictcr vnicum,qubTributum 
reddcrecur Ca^fari ) fcd cantum cirta Cofpus Huma- 
num, aut conferuandum, aut fuftentandum, aut pcr- 
fanandum. 

Subicduih iftud Medicin<e (Corpus niriiirCim Huma- 
num) cx omnibus,qu<EKatu.3procrcauit, maxime eft 
capax Rcmcdij ; fed viciflim illud Remedium,maxime 
efl obnoxium Errori. Eadem namquc fubiedi fubti- 
litas & Varictas, vc magnam Mcdendi Facultacem prre- 
bet, fic magnam etiam Abcrrandi Facilitatcm. Quo- 
circa qucmadmodum Ars ifta ( przEfcrtim quo nunc 
habcrur modo) inter pr^ccipue Conicduralcs j ita In- 
quifitioeiusreponcndacftinterfumme arduas, &: ac- 
curaras. • Nequc propterca, cum Paracclfo & Alchy- 
miftis ita defipimus, vt putcmus inueriiri in Corporc 

humano, 



igi 



T>e Jugmentts Scientiarum^ 



humano, qua: (ingulis Vniuerfiratis Rcrum Speciebus 
(SuUis, Mineraiihs, & alijs) re{pondeant, {icuc ilii fa- 
bulantur, leuiter & cralsa Mincrua traduccntcs, Em- 
blemaillud Vcterum (quod Homo cfCct Microcofmusj 
{luc Epitome totius Mundi ) ad hoc Commentum 
fuum. Verum mhilominus huc rcs redit, vt (quod oc- 
cocpimus diccrc) non inueniatur inter Corpora Natu- 
raha, aiic|uod tam rauitipiicitc/ compofitum, quam 
Corpm Humanum. Videmus enim Hcrbas & Plantas cx 
Terra & Aqua nutriri ^ Animaiia ex Herbis & Frudi- 
bus: Hominem verb ex Carnibus ipforum Animahum, 
(QLiadrupcdum,Auium,Pircium j j Etiam cx Herbis, 
Granis,Frudibus,Succis &;Liquonbus varijs j non finc 
muitiplici commixtione, condicura, & prxparatione 
hdrum Corporum, priufquani Homini fint in Cibum. 
Addc quod Animaiibusyiucndi Modus fit fimplicior, 
Affet^ufquc, qui in Corpusaganti pauciorcs, & ad 
vnum terc modum ppcrantes j vbi Homo, focis Ha- 
bitationum, Excrcitaripnibus, AfFedibus , Somno & 
Vigiiijs, viccs prope infinitas variarum Mutationum 
fubit. Vfquc adcq verum efl, vnam, luter rcs ca;tcras, 
Qorporis Hw^w^wi iVIafIam,maxime fermentatam, & ex 
piurimis coagmcntacam cffc. Ac Anima contia Sub- 
ftantiarum cfl fimpiiciflima , vc non male cecineric 
ilic ; 

. Purum^ reliquit 

JSthereum fenfam, atque Aurai fimplicis ignem. 
Vndc minimc cft mirandum, Animam fic coliocatam, 
Rcquicm non inuenirc,iuxtaAxi6ma iiludy Motum re- 
nmextraLocumefferapidum^placidum in Loco.^Szmm. 
vtadrcmrcdcamus. Variaifla & fubtilis CorporisHu- 
mani Compoficio & Fabrica cfFccic, vc fic infbr Orgam 
Mufici opcrofi & cxquifiii, quod Harmonia fua hcilc 
cxcidic. Quare apud Poecas, fumma ration^, Mufica 
cum Medicina in Apolline coHiungiturj quia fimilis 

fere 



I B E R 



Oi 



A R T V S, 



19; 



f-crc ()c vrriurqaeAicisGcnius; Acquc in co confilbc 
pbne Medici ofticium, vc iciatHuinaniCorporis Ly- 
rjin, iia ren Jcre «Sc puliarc, vcrcddacur Concencus mi- 
nimc dilcors, &: infuauis. Ergb dcmumilla Subiedli 
Inconllanria <^ Variccas, Arccm reddidit magis Con- 
icduralcm : Ars auccm tam Coniecluralis cum fic, io- 
cum ampJiorem dcdicnon folum Errori, verum ctiam 
Impofturj^. Siquldcm omnes alia: propemodura Ar- 
tcs, &; Scicncii', Vircurc fua & Funclione, non SuccefTu 
auc Opcrc, iudicancur. Aduocacum ipfa Agendi & Di- 
ccndi Faculcas, non Exicus CauiT^ commendac ^ Gu- 
bcrnator Nauis, Claui tencndi pcritia, nonExpeiitio- 
nis Fortuna, fe probat. Ac Medicuiy & fortai^e Poiiti- 
cusjvixhabcnt Adiones aliquasproprias,quibus Spc- 
cimcn Artis, & Virtutis fua^, Iiquidb cxiiibeanc ^ fcd ab 
Eucncu pra^cipuc Honorcm auc Dedecus rcportant, ini- 
quiilimo prorsus ludicio. Quotus enim quifquc nouic, 
.£groco morcuo aucreitituco, itcm Rcp, ftantc vcl ia- 
bancc,vtrumfitRcsCaiijs, an Coniilij ? Firitaquc ix- 
piffimc, vt Impoilor Palmam,Virtus Ccnfuram rcfcrat. 
Qum ea eft Hominum iniirmitas , &: crcdiilitas, vt 
ispcnumerb Agyrtam, aut Sagam,do6bo Medico pr«- 
ponant: Quarc PoetcC oculati plane & pcripicaccs fu- 
liTc videntur ; cum .€fculapio Circcm Sororcm dede- 
runt, vtrunque e Solc prognatum ; (icuc habctur in 
Verfibus ; De /Efculapio Phcebigcna, 

IUe repemrem Medicin^ talit, i5f Artif, 
Fulminc Phabigenam Stygicu detrufit ad ynddf. 
Et fimilicerdcCirce SoIisFilia, 

Diues inaccefiii <vbi Solis Filia lucif 
Vrit odoratam noSlurna in Lumina cedrum. 
Omnibus cnim Temporibus, Fama & Opinionc vul- 
gi, Sagx, & Anicula:, & Impoftores, Mcdicorum quo- 
dammodb Riualcs fuercj & dc Curationum cclebri- 
tatc cum ijfdcm fcre certarunt. Ex hoc dic fbdes 
^ C c quid 



ip4- 



De Jugmentts SckntiarunL-» 

quid fequitur ? Nempc vt Medici ica fccum , quem- 
admodum Salomon in re grauiori j Si ymif ^ flulti 
i^ meus euentw erit^ quidmihi prodeU qmdmaiorem S^pi- 
enti^ dedi operAm ? Equidem Mcdicis minus rucccn- 
feo, fi fxpenumcrb vaccnt alicui alteri ftudio , quod 
adamant,magisquamArti fu^proprice. Inucnies ete- 
nim intcr cos, Poctas, Antiquarios, Cnncos, Rhetores, 
PoIiticos,Theologos,atque inijs .Aj-tibus magisquam 
in profeflione propria cruditos. Ncque hoc fit, vt ar- 
bitror, quia (vt quidam Declamator contra Scicntias 
Mcdicis obijcit) habcant qu^ fibi obucrfentur Obicda 
tam foeda & triftia, vt Animum ad alia abduccrc ijs 
omninb fit opus ; ( Nam qui Homincs fint , Nihil 
Humani afe ahenum putem ■ ) Scd ob hoc ipfum, dc 
quo nunc agimus i Nempc quod arbicrcntur parura 
ipfis intcrc(fe, vcl ad ExifVlmationem, vel ad Lucrum, 
vtrum Artis fua: Mcdiocritatcm, ari Perfcdlionem inca 
maiorcm aflequantur. Morbi cnim ta:dia, Vitae dul- 
ccdo, Speifalkcia,&Amicorum commcndario, eflRci- 
unt, vtHomincs facile in Medicis qualibufcunquc fi- 
duciam colloccnt: Vcrum fi quis hxc attcntius per- 
pcndat, ca potius ad culpam Mcdicorum , quam ad 
cuIds cxculationcm fpedant. Ncque enim fpcm ab- 
ijccrc, fcd vires potius incendere debueranr. Nam fi 
cui placcc obfcruationcm expergefacere fuam, & pau- 
latim circumfpicere, ctiam cx Excmplis obuijs, & fa- 
miliaribus, facilc dcprchcndet ; quantum obtincat im.- 
perij , InteUe^lus Subtilitas isf Acumen, in Variciatcm fiue 
Materi^e, fiue Form^ rerum. Nil magis varium, quam 
Hominum Facies & Vultus ; Eorum tamcn Difcrimi- 
na infinita rctinct Mcmoria: Imb Pidlorcx pauculis 
Colorum tcflis, acie Oculi vfus, & vi Phantafix , & 
Manus conflantia, omnium Facics, qui funt, fuerunt, 
atque ctiam ( fi coram repra^fentarcntur) qui faturi 
funt, peiiicillo imitari ac defcnbcrc pofrcr. Humana 

Voce 



LlBER Q^ARtvi. 



tpi 



Vocc nil magis variumj Huius camen dikrimina in (in- 
gulis Pcrfonis facilc internofcimus : Quinetiam noli 
ddunc Morioncs & Pancominiquidamjqui^quotquoc 
libuerir, reddcrc rciunc,& ad viuum cxprimcrc Nil ma- 
gis varium quam Soni Articulati, Vcrba lciliccc ; Via 
tamaimitacll, ea rcducendi ad paucasLiccras Alpha- 
bcri. Acquc jllud vcrilTimum eftjnon cx eo,quod Mcns 
humana fit niinus fubtilis aut capax, Perplcxitates & 
Acatalepfias in Scicntijs plerunquc prbuenire ; fed cx 
eo potiiJs,quodObie(5him nimis in remotocollocarum 
(ic. Sicut enim Scnfus, procul ab Obicdto dillitus, plu- 
rimum falJitur; debitcappropmquatusj non multum 
crrar ; ica Gt in Intelledu. Solcnt autcm Homincs Na- 
turam, tanquam cx prxalta Turfi, & 2L longe de/piccrc, 
Sc circa Gcncralia nimium occupari ; quando fi defccn- 
dercplacucrit, & ad Parciculari^ acccdcrc, Rcfquc ipfaS 
attentius 6^ diligcntius infpiccrc,magis vcra &c vdlis fic- 
tct Compfehcnfio. Itaque huius Incommodi RcmcJ- 
dium, notiiH eo (blum cll, vcOrganum ipfum vcl ^cu^ 
anc, vcl roborcnt, fcd fimul vt ad Obicd:um propius 
acccdant. Ide6quc dubitandum non cft, quin fi Me- 
dici , milli> paulifper iftis Gcncfalibus , Nacuras ob- 
uiam irc vcUcnt; compotcs cius fiercilt , de quo ait 
Poeta, 

Et qnoniam <Tjariant Morhi, ^ariahimus Artes ; 
MiUe Mali Species, miOe Salutis ermt. 
Quod eo magis facere dcbcnt, quia Philofophia: ipfa^, 
quibus innituntur Medzci, fiuc Mcthodici, liueChy- 
mici, C Mcdicina aut<*m in Philofbphia non fundata, 
Rcs infirma cft ; ) parui fcucra funt. Quarc fi nimis 
Gcneralia (licct veraforent) hoc vitium habeanc, quod 
don bene Homines ad Adionem deducanc jccrte ma- 
ius eft periculum ab illis Generalibusj qua: in fe f^Ifa 
fuDC ; acque, toco deducendi, fcducunt. 

Medicina igitur (vti perfpcximus) adliuc talit^r 
Cc z compa- 



19(5 



T>e Jugmentii Scientiarum^ 



comparara cft, vc fueric magis Oftenrara, quam Elabo- 
rata ; etiam magis Elaborata, quam Amplificata j cum 
labores in eam infumpti, potius in Circulo, quam in 
ProgrefTu fe eXercuerint. Plurima cnim in ca video a 
Scriptoribus itcrata,additapauca. Eam in ires Parccs 
diuidemus,quiE tria cius Omcia nominabimus. Primu 
t^^ Qonferuatio Sanitatu ikc\xn<him (uratio Morhorumi 
tcrtium Prolongatio Vit^. At iftud poftrcmum , non 
vidcntur Medici, tanquam Partcm Prmcipaicm Artis . 
fuac agnouiflc, vcrum idcm rcliquis duobus fatis im- ij 
perite immifpuiflc. Putant cnim, fi propulfcntur Mor- 
bi antcquam ingruanc,;& curentur poftquam inua- 
fcrint i Prolongationcm Vitac vltrb fcqui. Quod licct 
minime dubium fir, tamen parum acute profpiciunt, 
horum vtrunque ad Morbos rantum pcrtincre, & ad 
eam folummodo Vjt^ Prolongationem, quas a Morbis 
abbrcuiatur & intcrcipitur : Atqui Filum ipfum Vita: 
produccrc, ac Mortcm, pcr Kefolutioncm Simpliccm, 
& Atrophiam Scnilcm,fcnsim obrcpcntcm,ad tempus 
fummoucrc j Argumencum cfl, quod ncmo cx Medi- 
cis pro dignitatc tradlauic. NeqUeverofubcatanimos 
Hominum ille Scrupulus, ac fi h«c Rcs Faco & Di- 
uinae Prouidentiac commiffa, in Artis Officium & 
Munus iamprimiim anobisrcuoc^rcrur : Prouidcntia 
cnim proculdubib Mortcs quafcunquc, fiuc cx violcn- 
tia, fiue cxMorbis, fiue cx Dccurfu ^tatis, paritcrrcgit} 
Ncquc tamcn idcb Praeucntioncs & Remedia cxdudit. 
Ars autcm & Indufbia Humana,Natura: & Fato,non 
impcrant,fcd fubminiftrant. Vcr^m dchac Partc,paulb 
poft diccmusj hsc tantum intcrca pra:fati j ne quis 
tertium iftudOfficium Mcdicin^, cum duobus priori- 
bus , ( quod fcre adhiic fadum cft,) impcrite conr 
fundat. 

Qood adOfficium tuentUSamtatu accinct,(cxOf* 
ficijs prasdi^is Medicinac primum ) mulridecofcrip- 

fcrunr. 



ly I B B R Qa' A R t V^^, 



fcrunt,cura inalijjji^ebus fatis impcritc, tiim nia)iiirti 
( vc arbitramur j Delcdui Ciborum, iTJiitiis quam par 
-cft, Q^anticaticorunnribucntes. Quin &in Qunntita- 
tcip^^d, iaiic|uam Phildophi Morales, Mediocrirarem 
mniis LjudArunt ; Cum & leiunia in confuctudincrii 
vcrfa, «S:Vidus iibcraHs, cui quisafrucucrir,mc]iLlsSa- 
nicatcm tucantur, c^uam iRx Mcdiocritaecs, qux Na- 
turara ignauam fcre reddunt, ncque Exccfsds ncque In- 
digenrix, cum opus fuetit, paticntcm. Exercirationum 
autcm Spccies,qusin Sanhate tiicndi piiiritn^m pol- 
lcnt, nemo exMedicis bene dillinxit, aiic anhorauit ^ 
cum vbt irtufiniaciiif aliqua Inclinatio in Mofbum, qus: 
non Excrcirationc <juyam propria corrioi polli. 
Morbis Rcnum Globorum Lufus conuentt, Pulmo- 
nuQi SagitiaCic, Stomachi Deambulatio '& €cftati6, 
atquc aUjs alix. Verum cum h^c P^ars^dc FaletudinuCofi- 
fentatjone, fccundum totum tntdJat^ fit, D^6t\is mino- 
rcs pcrfcqui non cft noftri InftirtilS: ' " • 

QaodweihadCuyfftionefn MeflhhtM ^nititt, Uk 66- \ 
miim pmd^MedidM^ in qiSS plHtinwM llahoti^ (k- 
lumptum cftjlicctFrudtufatis teniii. Continec autem 
DoSirimmdtMorbis^ quibus cirpu^ humanum fubij- 
ciiur; vnacum eorundem CauJ!ii;Sympomatibus; & Me- 
delis. In hoc fecundo Officro Medicind, muha furtt 
quas defiderantur i Extiis paucdfed maxim^ infigiiia, 
proponemus,quacenumerafre fatis duxdrimas, abfque 
aliqua Oidinis, auc Mcthodilege. 

Pnmum eft, Inter^fiio t>iltgenti(e ilhus fiippocratis, 
vrilisadmodum& accuratasj cui moris crat Narrati- 
uam componere, Cafuum circ^ y£grotos fpecialium j 
rcfcrendo quahs fuilfet Morbi Natura, quahs Medica- 
rio,qualisEucntus. Afquehuius rei nadis nobis iam 
Excmplum, tam propfium atque infigne, in co (cilicn 
viro, qui tanquam Psrens Artis habitus eft- minime 
dpus eric Excmplum aUquod forinfecuftt, ab alienis 

Arcibus 



•97 



ip8 



T>e Augmentis Scientiaruik^ 



Arnbus petere-, Velud a Prudentia lurifconfultorum, 
quibus mhil antiquius, quam illutthorcs Cafus, & no- 
uas Decifionesjfcriptismanclarc-, quomeliiisieadfu- 
turos Cafus munianr, & inftruant. Iftam proindc Con- 
timationemMedicinaliumNarrationum defderari video • 
pra^fcrtim in vnum Corpus cum diligentia & iudicio 
digcftamjQuam tamen non intelligo ita ficri deberc 
amplam, vt plane Vulgata, & qu^e quotidie obueniant, 
excipiat, (Idcniminfinitumquiddam cflct, ncquead 
rem ; ) Ncc rursus tam anguftam, vt folummodo Mi- 
rabilia & Stupcnda ( Id quod a nonnullis fadlum eft ) 
compledatur. Multa enim in Modo rei, & Circum- 
ftantijseius,noua funt^quaeinG^ff^^ipfb, noua non 
funt : Quiautem ad obfcruandum adijcict Animum, 
ci etiam,inrebus qua: vulgarcs vidcntur, multaobfcr- 
uatu digna. occurrcna 

Itcm in Difyuififion^ Anatomicis ficxL fblet, vc quac 

CorporiHumanoinrmi^terJum compctant, ca diligcntif^ 

firae, vfquc ad curioCtatcm, & in tiiinimis quibufquc, 

notaitur : At circa 'varietatem, qax in diuetfis Corporibm 

rcpcritur, Medicorum diligcntia fatifac. Idcoque^w^- 

tomiamSimplicem\uc\AcntiSimQimCi2in affcroj Anato- 

miamComparatam dejiderari ftatuo. 'P^r^^jcnimfingu- 

las rccle perfcrutantur ^omines, carumquc Confifler^ 

ticLs^Pigurcu^Situs s fcd illarumTartium diuerfiim in di- 

ucrfisHominibusFiguram &c Conditionem^ minusobfer- 

uant. Atquchuius Omiffionis cauflam, non aliam cffe 

arbitramur, quam quod ad primamInquifitioncm,in- 

fpedio vnius aut altcrius Matomi^ fumcere poffit ,• ad 

pofteriorem vcro, ( qua: Comparatiua eft, & cafum re- 

cipif,j ncccfrecftjVtpIurimarum DifTcdtionumattenta 

& pcrfpicax Obfcruatio adhibeatur ; Prior ctiam res cft, 

in qua Homines dodi,in pr^lcdlionibus [\iisy & in ccc- 

tu Aftantium, fc iadarcpofrunt : at fecunda ea eft, qu^ 

tacita & diijtina Expcricntia tantum, acquiri poteft* 

Illud 



I B E R 



Q^ 



A R T V S. 



199 



Illiiii iiKcrca minime dubium ell, quod intcrnarum 
Parrium Fi^ura 6c Struclura, parum admodum Extcr- 
norum Mcmbrorum Varictati & Lineamentis cedat; 
Qaodquc Corda.auc lecinora, auc Vcntriculi,ram dilli- 
milia fincin Hominibus,c]uamaut Fronccs, aucNafi, 
aucAurcs. Arquc m his ipiis diffcrcntijs Parcium In- 
rcrnaru;n,rcpcriuncurfxpius Cauff^ contincntcs multo- 
rumMorborum;quod nonattendcntes Mcdici, Hu- 
•mores nuerdum mmmiie deluiqucntes criminancuri 
cum ip(a Mcchanica Partis ahcuius Fabrica in culpa 
(ic. In quorum Morborum Curi,opera ludicur,{iad- 
hibcantur Medicinx altcrantcs, f quia Res Aitcratio- 
neni non rccipic) fed emcndanda Rcs efl:,'&: accotn- 
modanda,<cupallianda,perVi6lLis Rcgimen, 8c Mcdi- 
cinas familiares. Similirer, ad AnatomLtm comparatam 
pcrtincnr,accuraccOb£ruatioacs,ram Hnmontm omni- 
^^«/iw?,quam reiiigiorum i^ Imprefiionum Morhrumj in 
Corponbus vari)s diircdlis ; Etcnim Humores m Ana- 
tomtjs, tanquam Pui^gamenca & Faftidia fcre prjpccr- 
mitci lolcnC) cum camcn inpnmis neccfTarium fitno- 
tarc, qikiles & quhm muhiplices fint Humorum difFc- 
rcntium Species ( non nimium in Hac re tribueii- 
do Diuifionibus corum rcccpcis ) qui in Corpore 
Humano ahquando inueniantur ; Ec in quibus 
Cnuitatibus^ &c Receptaculis ^ quilibet ipforum, Sc- 
dcs &: Nidulos fuos Hgcrc pociflimum foli^atj quo 
quc iuuamenco auc damno ; acquc his fimilia. Iri- 
dtmP^eiligia^ &: linprejsiones morborum, 6c Interio- 
rumPartium ab ijs L<efiones & VeuaUationes, in dii^r- 
fis Anatomijs cum dihgcncia nocanda j Nempe, Apoftc- 
mara, Viccra, SolucioncsContinuicatis, Pucrcfadlioncs, 
ExefioncSjGonfumpciones j Rursiis Con radlioncs,Ex- 
tcnfioncs; Conuulfiones, Luxationci, Diflocaciones, 
Obiljadioncs,R^plecioncs,Tumores ; vna cum om- 
mbus Maccnjs Prictcr-Naturahbus , qux in Corpore 

Humano 



200 



T>e Augmentu Scientiarurru 



Humano inueniuntur, (veluti Calculis, Carnofitati- 
bus,Tubctibus,Vermibus,& huiufmodi:) Hasc(in- 
quamjomnia, &his{imilia, pcr eam,quam diximus, 
Jnatmiam compamtam,&c multorum MedicorumEx- 
pcrimenta in vnum coUata, magna cumcura pcrquiri 
& componi debent. Ac Varietcu ifta Accidentium in 
Anatomicis auc perfundlorie cra(5tatur, aut filcntio pr^- 
tcritur. 

De illo vcrb altcro Dcfedtucirca Anatomiam,{nzm^c 
quod non ficri confucucnt in Corparibus Viuis) quid 
attinet diccrc ? Rcs cnim ha^c Odiofa, & Barbara, & 
a Cclfo redc Damnata. Neque ramen illud minus 
vcrum cft, (quodannotatum fuit a Prifcis) Poros cora- 
plures, & Mcatus, & Pertufioncs, qua: funt cx Subti- 
liDribusjin Anacomicis DifTcdionibas non comparcic j 
quippc qux in Cadaucribus occluduntut & lacencj 
cum in Viucntibus dilatentur, & poflcnt cfrcconfpicui. 
Itaque,vc & Vfui confulatur fimul & Humanitati, non 
cft omninb reijcicnda Anatomia Viuorum,ucciuc ad for- 
tuitas Chirurgicorum Infpcdioncs (quodCclfus fccit) 
remittenda ; cum hoc ipfum benc cxpcdiri poffir, pcr 
Diflcdionem BrutorumViuorum,qua:,non obftantc 
fuarum Partium diflimilitudinc ab Humanis, huic In- 
quifitioni, adhibito iudicio, fatisfaccrcpofljnt. 

Itcm in Inquifitionc illorum de Morbisy inucniunt 
Morhos complurcs , quos Infanabiles decernunt, alios 
lam indc a Principio Morborum, alios poft talcm 
quampiam Periodum. Ita vtL.Syllie & Triurauiro- 
rum Pf ofcriptioncs , Rcs nihili fuerinc, pras Medico- 
rum Profcriptionibus, perquas totHommes iniquifli- 
mis Ediclis Morti dedunt ; Quorum tamcn plurirai 
minorecum difficultate cuadunt, quam lili olim inrcr 
Profcnptioncs Romanas. Nequc igitur dubitabo i»- 
ter Defiderata reponerc Opus aliquod dc Curatimhus 
Morhorum, qui habentur pro Infanabilibus ^ vc cuo- 



L I B E R Q^' A R T V S. 



2bi 



ccntur ^- excicciirur Medici alicjui cgregij, & magna- 
nirni,qui buic Opcri (quanrum larL^icur Natura rcrum) 
incumjaiK ; quando hoc ipfum, Iftos morbos pronim- 
ciiri i/ifcirutbilcs ^ Ncglcdum &: Incuriam vcluci Lcgc 
lanciiC; & Ignoranciamablnfamiacximat. 

Itcm vt paulo vltcrius infirtam : Eriamplan^ ccri- 
fco ad officium Mcdici pcrtiner.-, non tantum vtSam- 
iiffern rcifitiut ; verum etiam vt Dolorcs &: Cruciatus 
Morbonm mitigct : Neque id ipfum folummjdo,ciim 
iHa MitigatioDoIorb,vcluti Symotomatispcrieulofi, 
ad coniialefcentiAm faciat & conducac ; imo vero cum 
abiccta prorsus omni Sanicatis fpe, ExcejTum taniLim 
prxbeat c-^F/fi magis lenem Scplacidim. Siq iidfem non 
pa ua cfl Foelicira.i^ pari, (c|uamfjbttaritopo:reprccari 
folcbat Augullus Cxfar) illa Euthana/ia, Oax ctiam 
obfwfuata ct m ExcclTu An.onini Pij, quaiib non 
tam Morivid?rctur, quam dulci &alco Soporce:icipi, 
Scribitur etiam dc bp.curo, quod hocipfam fibi oro- 
curaaerit -, cum enim Morbu^cius habcrcrurprj dcfpe- 
ra o, Vcacriculum & Senfus, Mcri largiore hauflu, Sc 
ingurgitauune ob. uic j vnde illud in Epigramma:e, 

• Hinc flygicii ebrius haufit aquar. 

Vin.o fcilicct StyiTJj Laticis Amaritudinem fuflulit. Af 
noftris Temponbus, Mcdicis quafi Rehgijcfl, y^gro- 
tis, poflquam deplorati finc.aQidcrej vbi meoiudicio, 
{jOfficiofuo,atqucadeb Humariirai) ipfi decfT. nolint, 
& Arcem cdifcerc, & diiigcntiam orxftare debcrcnr, 
qua Animam agcntcs facilius & mitius e Vitadcmi 
grcnt. HaQcautcmPariem, Inquifitionern dc Eutha 
nafa exteriori ( ad differcntiam cius Euchanaf.<e ^, qria; 
Animas pra^pararicnem refpicit) appellamus eamquc 
i n cer Defderata rc p o n i m us. 

Itcm in £uratiombus Morborum illud gcneraliter^/^'- 
fiderari repcrio ; Qaod Mcdici huiufcc y£tatis,licet^£^- 
nerales Intentiones (uratiomm coa malc pcrfcq.jautur, 
D d parti 



201 



T>e Augmentis Scientiarmn-i 



particulares tamcn Mediciruu, quac ad Curationes Mor- 
boruni finguloaim, proprietate quadam fpedant, aut 
nonbencnorunt, aut nonreligioic obferuanr. Nam 
Medici Tiaditionum & Expcricntiaj probata: Fru- 
<ftum, Magiftralitatibus fuis dcllruxcrunt, & fuftulc- 
runt j Addcndo, & demendo, & mutando circa Medi- 
cinasj prout ijs libitum fuerit; & fere Pharmacopcc- 
orum mt.re, §^dpro §}up fubdituendo ; ita fuperbc 
impcrantes MedicmaE,vt Mcdicina non ampliusimpc- 
rct Morbo. Dcmptis cnim Theriaca, & Mithridaiio, 
& fortafic Diafcordio, & Confcdionc Alkcrmcs, & 
paucis ahjs Mcdicinis, ad nulla fere certa Pharmaca 
ic religiosc & fcucrc aflringunt. Nam Mcdicamcnia 
illa, qua^inOfficinis proftant vcnalia, potiiis in prom- 
ptu (unt ad Intcntioncs Gcncralcs , quam accommo- 
data & propria ad Curationcs Particularcs ; Siquidcm 
fpcciatim nullum Morbum magnopcrc rcfpicianc,vc- 
rum gcnera^im ad Obfbrudlioncs apcricndas Conco- 
dtioncs conforcandas, Intcmpcrics alccrandas pcrtincnt. 
Atquc hinc pra:cipue fic, vcEmpyrici & Vccula: facpc- 
numcroin curandis Moibisfoeliciusopcrcntur,quam 
Medici cruditi; quia Mcdicinarum Probtrarum Con- 
fc(5lioncm & Compofltionem fidchtcr &: fcrupulosc 
rctincnr. Equidem mcmmi Mcdicum qucndam apud 
nos iii Angha, Pradlica cclcbrcm, Rchgionc propc 
luda^um, Librorum lc6lionc tanquam Arabcm , foli- 
tum diccrc ; Medici rveUri Europ^i fmt quidem Diri 
do^ii fed non nortmt particulares curationes morhoruM. 
Qumctiam idcm ludcrc folcbac, parum decore , di- 
ccndOj Medicos noUrosfmiles ejfe Epifcopii-^ ligandiisf | 
foluendi claues halfere, ^ nihil ampliiis. Scd vr ftrib I 
quod rcs eft dicamus; Plurimumrcfcrrc ccnfcmusi' 
Mcdici ahqui, & crudicionc &c pracSlica infigniorci, , 
Opus a'iquod conficianc, dc Mcdicinis probaris & \ 
cxpcrimcncahbus,adMorbosParciculares. Namquod j 

fpccio a I 



I B £ R 



Qv 



A R T V S. 



fpcciosa quis ratione nixus , exiftimct dccere Mcdi- 
cum dodum, (habitd rationc Complcxionis /E^ro- 
rum, ,-Ecjti5, Tcmpcltatis nnni, Coniuetudinum , & 
huiufmodi ' potius Medicinas cxtcmporeaptare,quara 
ccrtis aliquibus pra:fcriptis infillercj idFallaxRcs cft, 
6c ExperiLntia: non fatis attribuit , ludicio plus ni- 
mis. Sane cjiicmadraodujn in Rep, Romana, Ciucs 
crant vcililliini, & optimc compofitij qui auc Confu- 
Ic$ Populo faucbant, aut Tribuni in Partes ScnatQs 
inclinabant: ita in hac Mjtcr^a, de qua agimus, Mc- 
dicos cos probamus, qui aut in magna Eruditionc, 
traditioncs Expericntije plurimum faciunt ; auc in 
Praclica infigni , Mcthodos & Gcneralia Ards non 
alpcrnantur. Modilicationcs vero Medicinarum (fi 
(juando iit opus eas adhibere) poiius in Vehiculis ca- 
rum cxcrccnd^ funt, quam in ipfo Corporc Mcdici- 
narum ; in quo nil nouandum, abfquc cuidcnti ne- 
ccHitatc. Hanc igitur Partcmj qaae dc Medicinii An^ 
thenticu, & Pofitiuit tra(5lct, defderm ftatuimus. Rcs 
autem cll:, quas tentari non dcbct, abfquc acri & fc- 
ucro ludicio, & canquam iri Synodo Mcdicorum 
fclcdorum. 

Itcm,interPra:parationesMcdicinarum, mirari (u- 
bic ( prsfcrtim cum Medicin<e ex Mineralibus a Chy- 
micis in tantum c\it€tx Sc cclebratx fint j cumquc 
talc^ Medicin^ tutius adhibcantur adExtcriora, quam 
imrb fumanturj ncminem adhuc inucntum, qui pcr 
Artcm, Thermaj NatifraleSj & Fontes Medicinales imi- 
tari annixus fuerit jcum tamcn in confeiTo fit, Ther- 
mas illas & Fontcs, Virtuccs fuas, cx Venis Minerali- 
um, per quas permeant, nancifci : Quincciam, in ma- 
nifcflium nuius rci documentum, bcnc norit Huma- 
na Induftria, difccrncre & diftingucre per Scparatio- 
ncs quafdam, cx quo gcncrc Mincraliumjhuiufmodi 
Aquj^ inticiantur; vcluti an ex Sulphurc, Vitriolo, 
D d t Chalybc, 



203 



20^ 



T>e Jugmenm Scientiarum-) 



Chalybe, aut aliquo fimili? Qa^naturalis Aquarum 
tiiidura, fiad Artihciofas compofiriones rcduci poflet^ 
fuerit in poteftate Hominis, & plura gencra carum 
( prout vfui. poftulat } cfficerc j &: tempcramcntum ip- 
farum pro arbitrio rcgere. Hanc igitur Partem, dc 
Imitationc NaturdinBalneis Artijicidibus {ic proculdu- 
bib & vtili,&: inpromptu)^(?^^t^r^iGcnrcmus. 

Nc verb fingula fcrupulofiiis cxcquamur, quam 
vcl Iiiftituto noltro, vel huiufcc Tradatus NaturiE con- 
venit, claudemus hanc Partem, Dcfcdus altcrius cu- 
iufdamenurncrationc, qui maximi nobis vidctur mo- 
menti j Nmiirum, c^\io<i Medendi ratio, qux obtinuit, 
fic nimio plus compendioft, c\u3imYtlnCi^nc2Lliquid auc 
Arduum pr^ftarc poiTK. Etcnlm iudicio noftro, opi- 
nio fucric magis blanda, quam vcra, fi quis cx- 
iltimct Medicamcutum;aIiquod lam poicns auc fe- 
lix^ ficri pofTe , vt ' yfus ciiis fimplex, Curationi 
alicui grant^iori fu4ciat. Mirabilis profedo forcc 
Oracio, quae pronuiiciata, aut etiam farpiiis repctita, 
Vitium aliqupd Animo,pciiitus infitum auc inuecera- 
tum, corrigcirc aut tollere pofTit., Lon^e ccrt^ abcft 
Vtrum quxinNaruraeximiepofTunt &poIlcnt, funt 
Ordo, Profceutio, Serics, Viciflitudo Artificiofa. Qu^, 
hcet maius quoddam in pra^cipicndo iudicium, maio- 
remquein parendo conflantiam,requirant jtamenEf- 
f^duum magnitudinc abundc rem compenfant. Eifi 
autemex Opera Mcdicorum quotidiana, quam, inui- 
fendo, aflidcndo, pr£cfcribcndo,y£groti5prxfljnr,pu- 
taret quifpiam haud fegniter ipfos Curationem perfe- 
qui } atque in cadem, cerraquadam via, infiflerc : Ta- 
men fiquisca, qua; prxfcribere & miniflrare foleanc 
Medici,acutius introfpiciat, inuenietpleraque vacilia- 
tionis6c Inconflantixplena, Sc quxcxtcmporccxco- 
gitcntur, & in Mentern illis veniant, abfque ccrto a'i- 
quo, aut prxuifo Curationis tramicc Dcbucranc au- 

tcm 



Iv I B E R Q^' A R T V S. 



205 



tcra cJam ab iniiio, polt Morbum bene pcrfpcdlum & 
cognitum, Scriemcurandiordin,i:am mcditari, ncquc 
abca,ab(c]ucgrajiCauLNa, dilccdcrc. Aiqueicianc pro 
cerco Mcdici, poire ( excmpli gratia) tria fonalse, aut 
quacuorMcdicamenta, zd Morbum aljqucmgraucm 
curandum rccle pr^fcribi, qua:d(.bicoordine, &dcbi- 
to inrcraallo lumpta, Curationcm pnrllenc ; quorum 
(ingulaj (i pcr fe tanium fumcr<?ntur, auc fi ordo in- 
ucnerctur, aucintauiallum nonreruarccur,Fuerintpror- 
fusnocKura. Ncquetamenid v6lumus,vtomniifcru- 
pulofa «Sc (upcribtiofa curandi Racio in pretio (ic tan- 
quam optmia, ( non mai;i.s quam omnis Ha ard:a,-<-vhi 
htad Ccelum: ') verum vt a:quc reila fic Via, ac ardla & 
difEciils. Hanc autem Parccm, quam Filum medicinale 
'T;ocahimu!, dejlderan pohima^. Atque lixc illa funt, 
qu£ m Dodrina Medicin^, dc Curatione Morhrum, d^fi^ 
derarram, nih quod rcltcc Vnicum, quod pluris dt 
quam illa omnia. Defidtxaw nimirum Phihfophia Na^ 
turalis l'era & AEliua, '. ui Medicintc »St7i?»//4iii«edilice£ur. 
Cxccrumilla nonefthuiuicelraciatiis. , 

Tcrciam Partem Medicin^e, po/uimus illam dcTra- 
longationeVi^-^ qux noua tit, & defideratiir ; Efique 
omnium Nobiliilima. Si cnim talc aliquid inueniri 
poilic, non verfabitur tantum Mcdicina lu Curationum 
fordibusy nec Mediciipfi propter Necefiitatem fojummo- 
do honorabuntur i fed vtiqucpropter f onumMonaii- 
bus, cx cerrcnis, quafi maximum j cuius pocerint eiTe, 
fccundum Dcum, Diipenfacores & Admimitri. Licct 
znimMundus HominiChriitiand, SidTerrampromifiio- 
«ii contcndenci, tanquam £r^AW//;^ fit ; tamen inEremo 
ipfo pro[icifccncibus,CaIceos &c V^cftes ( Corpus fcilicct 
noftrum,quod Anima: ioco Tcgminis eft)minusattcri, 
Graaa: Diuuia: Munus quoddamieftimandii.Hac dere, 
quia cft ex optimis,eamquc iaic: Defiderata pofu;mus,cx 
raorcnollrOj&Monica dabimusj& Indiv;ia,&Pra:cepfa 

Primb 



io6 



T)e Augmentu Scientiarum-j 



Primb monemus, ex Scriptohbus, circa hoc Argu- 
mcntum, ncmincm cfTcj qui aliquid Magni, ne dica- 
mus aliquid Sani , repcrerir. Ariftotclcs certe Com- 
mentarium dc hoc edidit pcrpufillum, in quo nonni- 
hil inclt Acuti ; quod Ipfc Omnia cfTe vult, vt folct. 
At Rcccritiorcs tamofcitantcr, &fupcrflitiose,dehoc 
fcripfcrunt, vtArgumcntum ipfum obcorum vanita- 
tem, tanquam vanum & vecors haberi cceperit. 

Sccundb monemus, ipfas Intcntioncs, quae huc fpe^ 
dant, Mcdicorum , Res nihih cfTc ^ & Cogitationcs 
Hominum a rc potius abduccrc, quam vcrfus cam 
dirigcre. Sermocinantur cnim, Mortcm in Dcflituti- 
onc Calidi & Humidi confittcre: DcbcriitaqucCa- 
lorcm Naruralcm confortari, Humorcm autcm Radi- 
caicm foucri} Pcrindc ac fi hsc rcs lufculis, aut La- 
ducis & Maluis, aut Amydo, aut luiubis, aut rursus 
Aromatibus, aut Vind gencrofo,aut ctiam Spiritu Vini, 
& Olcis Chymicisjconficipofliti Quac bmnia obfunt 
potiiis, qukm profunt 

Tcnib monemun^ vt Homincs nugari dcfinaht, ncc 
tam facilcs fint, vt crcdant, grandc illud opus, qualc 
cfl Natura: Curfum rcmor^ri & rftroucrtere, pofTc 
Hauflu aliquo Matutino, aut Vfu alicuius Prctiofat 
Mcdicin*, ad exitum pcrduci; Non Auro potabili, 
non Margaritarum Effcntijs, & flnii! bus Nu^iiifed 
vt pro ccrto habeant , Prolongattonem Viu cfle rcm 
opcrofam, & qua: ex compluribus Rcmcdijs , atque 
eorum inter fc Conncxione idonca, conflct : Nequc 
cnim quifquam ira ftupiduseffedcbcr,vtcrcdat,quod 
nunquam fadum cft adhuc,idficri iam pofTc, «iii pcr 
modos criam nunquam tcntatos. 

Quartb monemus,wt Homincs rite animaducrtant Si 
difhnguant,c]rca ea,qud: ad Vitamfanam,^ ca, quar ad 
Vitam iongamy confcrrc pofTunt. Sunt cnim nonnulla, 
quae ad Spirituum Alacritatem, & Fundhonum Ro- 

bur, 



L I B E R Q^ A R T V S, 



207 



bur, &; Morboi arccndos, profunrj qujc ramen de 
/umnu Vici-dctrahunr, &Acrophiam icnilem abfquc 
Morbis acc.lcrant : Sunc & alia, qux ad Prolonga- 
cioncm Vicx, Sc Acrophiam fcnilcm longius /ummo- 
ucndam iuuancj lcdcnmciinon vlurpa.icurabfqu.-pe- 
riculo Valccudinii j Adeb vc qui ijs vtcncur ad Prolon- 
gacioncm \'icx, debcanc fimui Incommodi^ occurrerc, 
qux alioquln ex corum vfu fupcrucnirepolUnt. Atque 
Monita haclcnus dcdimus. 

QjoJ aJ IndicU arcincc; Talc huius rci (quam 
Animo mrcimur j Piafna crt. Confcruantur rcs & 
duianc duobus Modis: Adi in Identitate Jua ; Auc pcr 
Reparationem, In Identitate fua ; vc Mujca, auc For- 
rnica in Siucino ; Flos^ aur ^omum, auc Lignum in 
ConferiLitorijs Ntualibus ; CadM^r incer Ba/jama. PcT 
Reparattonem ; vc m Flamma ; & in Mechanicis. 
Oi^cTJind 3id Prolon^ationem Vit^e^ vcroqucgcncre vccn- 
dum cfl, (difiunda mmus poflunc) Corpufquc Hu- 
manum confcruandum , qucmadmodum Jnanimata 
confcruancur : Ac rurbus quemadmoctUin Flamma 
confauncur; Ac dcniquc quadamtcnus vt Mechanica 
conferuancur. Tres igicur lunt ad prolongandamFitam 
Inccncioncs: Retardatio Confumptionu -^ Probitai Repa- 
rationit ; & Renouatio eius quod capit ipeterafcere. Con- 
fumptio fic a duabus Depr^edationibus i Dcpr-edatione 
Spiritiis Innati ; &c Vepr^edatione Aeris Ambientis. 
'ProKiibitio vtriufquc duplc x ; Aut fi Agentia ilia hant 
minus Tr^datoria ; aut fi Tatientia ( Siicci lciiicet Cor- 
pcri^) rcddancur minu> Depr^dabilia. Spiritus fitmi- 
nus Pr^ditoriuSy (i ^at fubjianda denfetur, vc in vlu 
Opiatorum &c Nitratorum^ &c m Contrifiationibus ^ 
Aut §}umtitiUe minuatur^ wz in Vi^ctis Pyihagoricii Sc 
Monjfticis ; Aut Motu leniatur, vc in Otio &c Tran- 
quillitatc. ^4^ ambiens ric minus Pr^datoritn, fiauc 
miiius incalefcat a Radijs Solis^ vt in ^gionibus fri- 

gidioribuSy 



208 



^e Jiigmentts ScientiarunL^ 



gidioribus ■, in Speluncu; in Montibus; & in Columnis 
Anachretarum : Aac fummoueatur a Corpore, vc ili 
Cute denfi, & in plumts Auium, & in Offu Olei & Vn- 
guentorum abfque Aromatibus. Succi Corporis rcd- 
duntur miiius depr^dabiles^ {ixiiDuri fadi {intj aut 
Rofcidi fiue oleof. Duri, vc in Viftu afperos '^ita in 
Frigido; Excrcitationibus robuflifi Balneu quibufdam 
Mineralibus. Rofcidi, vc in Tfu Dulcium^ & abflinen- 
tia a Salfis & ^«^/J, & maximc omnium, in taliATi- 
ftione PotuSy qua: fit Partium valdc tenuium & iub- 
tilium » abique tamcn omni Acrimonia aut Acedint^. 
Reparatio fit per Alimenta ; Alimentatio autem pro- 
mouetur quatuor Modis : Pcr ConcoSlionem Vifce- 
rum ad Extrufonem Alimenti, vt m confirtantibus 
Vifcera principalia ; Per Excitationem Partium Exte- 
riorum ad Attra6iionm Alimcntij vt jn Exercitatio- 
nibus & Fricationibus debitis, atquc VnBionibus qui- 
bufdam & Baineis appropriatis ; Pcr Pr^eparationm 
Alimmti ipfiUs, vc faciliiis fe infinucc, & Digcflioncs 
ipfas quadamtcniis anticipct, vt in varijs & artilicio- 
iis Modis O^i condiendi, ^otiis mifcendiy Panis fer- 
mentandi^ &: horum trium Virtutes in T?»//»; redigen- 
di i Pcr Confortationem ipfius '^/r/»;/ Jftw Afiimik- 
tionis^ vt in Somno tempe^iuo, &: Applicationibus 
quibufdam exterioribus. Renouatio cius quod coe.i' 
yeterafcere^ fic duobus Modi;. j vcl p cr Intencrationcm 
Habitus Qorporis ipfius, vt in vfu Mahicijfationum < x 
Baln^is, Emplaflris, &cVn^iombus; qux talia fjnt vt 
imprimant , non extrahant : Vcl per Expurgationem 
Succi yeteris, & Subflitutionem Succi noui^ vt m tem- 
pclliuis & repetitis Purgationibus , Sanguinis Mtponi- 
busy & D/^t/V attenuantibus, qax Florcm Corporis rc- 
Ibcuunt. Atque de Indicijs na£tcnus. 

Pr^cepta, quanquam cx ipfis Indicijs plurima pof- 
(inc dcduci ; tria tamen vcluti pr^cipua fubiungcrc 

vilum 



I B E R 



Qv 



A R T V S, 



2 0p 



vifum elt Pr.ccipimiu primb, vc Prolono;atio Vir.T ex- 
pedctur potius a Dixiis Statis, quam a Rcgimiuc ali- 
quo Vicliis familiari ; auc etiam a Medicamcntoruni 
Paracularium Exccllentia, Etcnim, qu.e tanta Virrute 
poJJenf,vtNaturam rctroucrccrc valeant; foraora ple- 
runquc funt, ^- potcntiora ad aJtcrandum, quam vt 
fimul in aliqua Mcdicina componi, muJtb minus in 
ViClu familian interfpcrgi pollint. Supercll itaque vt 
feriatim, &: rcgulariter, & ad Tcmpora ccrca,& vicibus 
ccrns recurrcntia, adhibcantur. 

Sccundb pr^cipimus, vc Prolongatio Viu, cxpcdletur 
potius ab Operacione in Spiritus, & a Malacinacionc 
Parcium, quam a Modis Alimentandi. Etcnlm, cum 
Corpus humanum, eiufquc Fabrica (midis externis j a 
tiibus patiacut ; Spiritibus fcilicct; Partibus; & Ali- 
mcntis ; Via Prolongationis Vic^ pcr Aliiientandi 
Modos Jonga cft ,• atquc pcr multas ambages & cir- 
cuitus; At yicEpcrOpcrationcs fupcr Spiritus, & fuper 
Partes,multb brcuiorej funt, & quibus citiiiis ad Finem 
defidcracumperucnicur; Eb quod Spiricus fubicbpaci- | 
antur, & a Vaporibus, & ab Affcaibus, qusmiris mo- 
dis in cos po(runc;Partcs icem.pcr Balnca,auc Vngucnta, 
auc Emplaftra, qu.-c fubitas ctiam Imprcfliones faciunt. 
Tcrtib pr^cipimut, quod Malaciflatia Partium per 
Extcrius, fieri debct, per ConfubUantialia^ Imprimentia^ 
& Occludentia. Qnfulf^antialia cnim bcneuolo Par- 
tiam amplcxu libcnt^r cxcipiuntur, & proprie mafa- 
ciffant. Imprimentia auccm, & Vircutem Malaciffan- 
tium, tanquam Vehicula, faciliiis & alciiis dcducunr, 
arquc ipfa Partcs nonnihil cxpandunt. Occludentia au^ 
tcm,Vircuccm vcrorumque rccinenc,& paulifper figunt, 
& Pcrfpirationem,qu^ cft res Malaciffationi oppofita, 
(quia Humidum cmittit,) cohibcnt» Itaquc per ha:c 
tna j ( fcd potius ordine difpofita, & fucccdentia, quam 
commixta; ) Rcs abfoluitur. Intcrim in hac Partc mo- 
E c ncmus, 



210 



T>e Augmentts Scientiarum-, 



nemus, noii cam eflfe Intcncionem Malaciflationis, vc 
nutriat Partcs per Extermsj fed tantura vc cas reddac 
magis idoneas ad Nutricndum. Quicquid cnim magis 
Aridumell, minus cft AdliuumadAffimilandum. At- 
quc 6c^rolon^atione Fiu, cjua: eft Pars ccrtia Medicin^ 
nouiter afcripta, ha^c dida Imt. 

Vcniamus ad Cofmeticam, qux certe Parces habcc Ci- 
uilcs, Partcs rursus Effoeminaras. Corporis cnim Mun- 
ditia, & Decor honeftus, rcde cxiftimatur promanarc 
a Modcftia quadam Morum, & a Rcuerenti^ ; inprimis 
crga Deum, cuius Crcatura: fumus ; tum crga Socicta- 
tcm, in qua degimus •, tum etiam crga nofmctipfos, 
quos nonmmus, imb magis quam ahos reuercri debc- 
mus. VerumAdukerinailla Decorario, qu^ Fucos & 
Pigmenta adhibct, digna cerce eft iUis Dcfedlibus, qui 
cam fcmper comicancurj cum non fic, auc ad fallen- 
dumfacis ingcniofa, autad vtcndum fatis commoda, 
auc ad Salubritatem fatis tuca & innocua. Miramur au- 
ccm prauamhanc confuctudinem Fucandi,LcgcsCcn- 
forias, tam Ecclcfiafticas quam Ciuiles ( qu^e ahas in 
Luxuriam circa Veftes, autCultusCapillorum effccmi- 
natoSjadmodumfucrincfeucras) iradiu fugiflc. Legi- 
musccrce de /<f:^^^<rAf, quod Pigmenris facicm obliue- 
rit j vcrum dp Eflhera^ & luditha^ nii cale perhibctur. 

Pergamus ad j4thhticami Eam fcnfu intclligimus 
pauib largiori, quam accipi confueuit. Huc cnim refe- 
rhnus, quicquid verfetur circa concihanda qualemcun- 
quc(quam Corpus humanum fufcipit) Habilitatem; 
fiuc fic Agilitatisy fiuc Toleranti^. Quarum /f^ilitas 
duas habcc Partes, Rohur & Velocitatem : Ac Tolerantia 
icidcm duas, vcl Indigentiarum Naturalium patientiam^ 
vel in Cruciatibus Fortitudinem.Qupmm omnium,vide- 
mus fipcnumcroExempla infignia,in Pradica Funam- 
buloiumj in duro vidtu Hominum quorundara Bar- 
barorum- in Stupendis viribus Maniacorum; & in 

con- 



L I B E R Qv A R T V S, 



conftantia nonnuUorum inrer cxquifica Tormcnca. 
Imo fiaUqua alia rcpcriatur Facukas, qu^in.priorcm 
Particioncm non cadic ( qualis in Vrinatorlbtts fxipe 
confpicitur, quimirificc Anheli-umcohibcrepoffunc) 
ad hanc ipfam Arcem aggregari volumus. Acquc 
quod calia ficri quandoquc pollint , maiiifeftiflimum 
cllj Ac Philorophia& inquifitio Cauflarum circa ca- 
dcm fcrc ncgleda iaccc; Hancarbitramurob Cauflam, 
qubd Hommibus perfuafum (ic huiurmodi Magifte 
ria Natura:, folummodb vel cx pecuiiari cercorum 
Hominum indolc, ( qux fub Difciplinam non cadir,) 
vcl a diutina, ab Annis vfquc Pueri!ibus, confuccudi 
ne, C quarpotius irapcrari quam doccri folcc ) obcincrc. 
Quod ccfi vcrum prorsus non (icj tamcn Difi6lus hu- 
iulmodi Rcrum quidaccinct nocarc? Ccrcaminacnim 
Olympica ;am diu ceflaruncj Tumcciam in ciufmodi 
rcbus Mediocntas fufficic ad vfum ; Exccllcnria ati- 
tcmMcrccnaria: cuidam Oftenrationi fcre inferuic. 

Poftrcmb acccdimus ad Artes Voluptarias. Ex fc- 
cundumfenfus ipfos difpcrrita: iunt*: Oculos obledat 
protcipue 'P/(??or/^ cum alijs Arcibusinnumcris, ( qua; 
adMagnificcntiamfpe«5lanc) circa y€dificia, Horros, 
Vcftcs, Vafa, Ca!iccs,Gemmas, & fimilia. Aures de- 
mulcet Mujica,<i\xx taiita Vocum, Spiritiis, Chorda- 
rum,Varietarc,&apparatu, inftrudlacft. Olim etiam 
Hydraulica, pro Coryph^is quibufdam Artis eius ha- 
bica func, qu«E nunc prope obfolcuerunt. Arquc Artcs, 
quac ad Vif um, auc Auditum fpedant, pf a: alijs prarci- 
pueLiberalcshabitxfunc : Scnfushi duo magiscaftij 
Scientii magis crudit«e ; quippc qui etinm Mathemati- 
f^WjVcluti Ancillam, inFanailijs fuishabeanc : Etiam 
Altera ad Mcmoriam & Demonftracionesj Alccra ad 
Morcs & Affcdu» Aiiimi nonmhil rcfpicic. Rdiqiio- 
rum Senfuum Oblcdationcs, atque Artes circa ipfos, 
minus in honorc (unt ; velutiLuxuriasquam Magnifi- 
Ec 2, centias 



211 



212 



De Augmentis Scisntiaruntj 



centia: propiorcs. Vnguenra, Odoramcnta,Dclici«e& 
Cupedia: Mcniarum, maxime autcm Inciiamenta Li- 
bidinis, rcdius Ccnforc quam Dodorc indigcnt. Op- 
time lane a quibufdam annocatumell, nafccntibus & 
cxefcenribus Rcbufpub. Artcs Militarcsflorcrej in fla- 
tu & culmine pofitis Libcraics; at ad dcclinationcm & 
dccafum vcrgcntibus Voluprarias. Hjsc vcro /£tas no- 
Itra, vcreor nc tanquam in dccafu fclicitatis, in Artcs 
voiuptarias iriclinct. Quarc ifta miffa faciamus. Cum 
Artibus Voluptafijs locukres copulo. Dcccptiones (i- 
quidcm Scnfuum, intcr Dclc^iationcs Scnfuum rcpo- 
nendxfunt. 

lam vcrb tranfcurfls DoEirimi illis, circa Qorpus Hu- 
manum,{Medicma, Cojmaica, Athletica, Foluptaria) liiud 
obitcrmoncmus; CuminCorporeHumano lot Rcs in 
confidcrarioncm vcniant, Partes^ HmtoreSjFunBiones. 



' 



Factiltates, Accidentiay Ciimquc, (fi nobis inwgrura 

cfTct) corfticuioporcuiflct Corpus vnicum 2)^>fln«*r de 

CvrporeHumand,i]MX ifta omnia compIcdcreruJr (fimilc 

illi DoBnMdeAmmAy dcqua mox diccmus} timcti nc 

Artcs nirais mulnpliccntur, neuc Vetcrcs Artiiim Limi- 

tcs (plufquam ncceflc fucritj tranfponanruf ; DoSlri- 

nam dc T^irtibus Corporit Humani, dc Funfpioniims, dc 

Humoribus, de Rejpiratione, dc SomHo^dcGsneratione^ dc 

Fatu &c GeUatione iu Vteroy dc Jugmentis, dc ^ubertate, 

dtCaniciey dc Impinguatjane, & fimi]ibus,iHC^r^«xAf<f- 

dicin<e rccipimus; liccc ad Officia i\h tria nonpropric 

pcrtincant j Scd qnhCorpusipiamHomims, fnpct om- 

nia Medicin<€ Suoicdum. Motum aatem Voluntarium, 

& Senfum, ad DoEirinam dc Amma rcijcimus ; fiquidcm 

AninM Partcs inliis duobus func potiorcs. Arquc fic 

DoSlrinam, qnx circa Corpus Haminis vcrfatur { quod 

Aninkc pro Tabcmaculoduntaxac eftj claudimus. 

Capvt 



I B ER 



Clv 



A R T V S. 



Capvt II I. 

Tartitio Philofophfac Humanse circa Ani- 
mam, in Dodtrinam de Spiraculo; (jt 
Dovflrinam de Anima Scnfibili jiu^ 
Produdla. ^artitio fecunda mfdem Phi- 
lofophiae, //1 Docftrinam </e Subftantia cjfT* 
Facultatibus Animae; (^ Dodlrinam 
de Vfj, (^ Obiecflis Facultatum. aJp^ 
pendices duiC Docftrinse de Facultatibus 
Animae ; Dodtrina de Diuinatfonr Na- 
turali ; (t Dodlrina de Fafcinatione. 
TJiflrihutto Facultatum Animx Scnfibi-» 
Iis, in Motum j (^ Senfum, 

Eniamus ad DoBritumdcAmmaHumana^ 
e cuius Thclauris, omncs cxitxx Do6irin<e 
deprompta: lunr. Eius dwx funt Partcs; 
Aicera tradac dc Anima ^tionali, qu^e Di- 
uina cft ; Altcra dc Irrationali, qua: communii ett cum 
Brutis. Norauimus autcm paulo fupcrius(vbidci^or- 
mis loqucbamur) diffcrentcs i\hs duz<i Ammarum Emi' 
nacioncs, quse in prima vtriufque Crcationc, fc dant 
con(picicnda9 j Nimiriim, quod altcra Ortum habuc- 
nt zSpiraculo Dei; Altcra e Matricibus Elementorum. 
Nam de Anim<e Rationalis Gcncratione Primitiua, iia 
ait Scnpt\iTZ,Formauit Hominem de limo Terr^,i5f Jpi- 
rauit in Faciem eius Spiraculum Vita. At Gcneratio 
Anima Irratiottalis, fiuc Brutorum, fada cft pcr Vcrba 
lila, Troducat Aqua ; 'Troducat Terra^ Hasc autem y/«?- 
ma (qualis cft ia HomincJ Anim<€ Rationali Organum 

tantum 




^'5 



214- 



De Augmentu ScientiarunL-> 



tancumcfl:, acquc Origincm habec, & ipfa quoquc, 
quemadmodum in Brucis , e Limo Tcrra: : Nequc 
enim didum cft, Fomauit Corpus Hominis de Limo 
Term-3 k^ Forfnam Hominems integrum rciliccc Ho- 
miiicm, cxccpto illo Spiraculo. Qjamobrcm Partem 
primam Dodrin^ Generalis circa Ammam Humanamy 
DoSlYindm de Spiraculd appellabinlus j Secundam vcrb, 
Do^rinain dc Anima Senfibili fiue ProduBa. Nequcta- 
men, cum hadlenus Thilofophiam folam trat^cmus 
(quippc Sacram Theoloiiam in Finc Opcris GoUocaui- 
mus) Partitionem iltam a Theologia mutuarcmus, nifi 
etiamcumprmcipijs Philofophi^ conUenirec. Plunmar 
enim & maximas funt Anim^ Human<e priecellcniia: 
fupra Animas Brutorum^ ctiam Philofophantibus fccun- 
dum Scnluni manifcllx. Vbicunqucautcm tot & tan- 
tarum inuenitur Exccllentiarum Symbolum,ibimcncb 
fcmper conrtitui debet Diffcrentia ipccifica. Itaquc 
nobis non nimium placet, confufa illa & pfomilcua 
Philofophorum dc Anim4 FunBionibus Tradario j ac fi 
AnimaBuwana, Gradu potiusquam Spccic, d:lcrimi- 
nata effct ab Anima Brutorum j Non ahter quam Sol in- 
tcr Aftra,aut Aurum intcr Metalla. 

Subiungcnda eft ctiam Partitio a!ia DoEirina Gene- 
ralis circa Animam Humanam, antcquam dc Spccicbus 
fufiiis loquamur. Eccnim, qua: dc Spcciebus poftca 
dicemus, vtramquc Partitioncm, tum illam quam iam 
modb pofuimus, tum iftam quam nunc proponcmus, 
fimul cradabunt. Secunda igitur Partitio fit, iu Do^ri- 
nam dc SubUantia & FacultatibusAmffM-^ & Do^rinam 
de Ffu et ObieBis Facultatum. 

Pr^EmifTisiraquc his Partitionibus gcminis, ad Spc- 
cics accedamus. Do6lrina dc Spiraculoy cadcmquc dc 
SubUantia Anima Rationalis^ compleditur Inquifiiioncs 
iilas dc Natu'-a cms ; Vtrum Natiuajt illa, an Aduen- 
titiaiSeparabilis,3nInfeparabilis-y Mortalis, an Immor- 

talis ; 



L I B E R CVv' A R T V $. 



2IJ 



uilis ; qiLitenHs Li^iibnsMcnerUalligatd.quatenHs minimc j 
&:fimilu? Quxvcro huius (untGcncrii,licctedamin 
Philofophii, (Sc diligcnciorem .S: altiurem Inquifitio- 
ncm fubirc poilint, quam adhuc habctur ; vtcunquc ta- 
mcn iH Hnc, Rcligioni dctcrmininda & diffinienda rc- 
dius tranlmitti ccnfemus : Ahtcrcnim, En"oribus haud 
pauci?, (Sc Senfui Illufionibus omnmo cxponentur. Etc- 
nim,ciim Snbfl.vitid Anim.-c^m Creationcfua, non fucric 
cxrraclaautdcdudta, cxMafsaCoeli &: Tcrrx, fcd im- 
mcdiate mfpirata a Dco ; Cumquc Lcgcs Cocli &: Ter- 
ra:,{intpropria Subicda Philoiophia:;quomodb poJlic 
Cof^nitio dc Subflantiu Aninia Rationiilis ex Philofo- 
phia peti & habcri? Quinimb ab cadcm liifpiratione 
Diuina hauriatur, a qua Subfliurtia Animct primb ema- 
nauic. i ' 

Do3rina verb dc Anima Senpiti fiuc ProduBa, etiam 
quatcnus ad Subflantiam cius, Vcrc inquiritur : At ca In- 
quifitio nobis quafi deji der m wi^tiux. Quid cnim ad 
Dotlrinitm de Subflantia Anim^ faciunt, A^uf y/timm, 
& Forma Corporis^ & huiu/inodi Niiga; Logic^ ? ^^ni- 
tna fiquidcm Senfibilis {wiQBrutorum^^^hwt Subftantia 
Corporca ccnfcndacft, aCalorcattcnuara, & fadia In- 
uifibilis ; Aura ( inqaara ) ex Natura Flammca & Acrca 
conflaca, Acris mollicic ad Impftdioncm recipiendam, 
Ignis vigorcad Adioncm vibrandam dotata^ partim 
cx Olcofis, partim cx Aqueis nutrica ; Corpore obdu- 
da, acquein Animalibusperfc6lis in Capite prxcipue 
locata, in Ncruis percurrens, & Sanguine {pirituofo 
Artcriarum rcfcda & rcparata ; qucmadmodum Bcr- 
nardinus Telcfius, & Difcipulus cius AuguftinusDo- 
nius, aliqua ex partc,non omninb inutiliter,a{fcruerunt. 
Itaquc dc hac Do<??n«i, diligcntior fiat Inquifitio r Eb 
magis, quod ho^c Rcs non bcne intclleda, Opinioncs 
fupcrl-titiofas, &:plane contaminacas , & Dignitatcm 
AnirruHuman<e peflime conculcances,de Metempfiicho/i, 

& 



ii6 



T>e Augmentu ScientiarunLj 



& Lujlrationikus Animarum per Pcriodos Annorum, dc- 
niquc dc nimis propinquai4«/w<« Human^ crga yinimiU 
Brutorum ^ct omni2Cognatione,pc^cnt. Eft autcmhaic 
Anima in Brutis Anima principalu, cuius Corpus Bru- 
torum Organumj InHominc autem, Organum tan- 
tum &: ipfa Anim^ Rationalu j & Spiritus potius Appel- 
lationc, quam Anima indigetari pollit. Atquc dc Sub- 
Jiantia Anim^\\z^cn\xs. 

Facultates autcm Anim<i6 notiflima: funt j InteUeiius, 
Ratio,Pbantafa,Memoria,./^ppetitus, Foluntafy dcniquc 
vniuerfa: illac,circa quac vcrlantur Scicntiic Logics, & 
Ethica: : Scd in Dohrina de Anima , Origines ipfarum 
tradari dcbcnt, idquc phyficc, prout Anima; innata: 
fmt, & adhazrcant : Vfta tantum ipfarum, & Obie6la, 
illis altcris Artibus, dcputantur. Atque in hac parte, 
nihil cgrcgij (vt nobis vidctur) adhuc repcrtum cft j 
quanquam defiderari eam haud fane dixerimus. Habct 
ctiam Pars ifta , De Facultatibus Anim^e, Appcndiccs 
duas } qux & ipfe, qucmadmodum tradantur, potius 
Fumos nobis cxhibuaunt, quam Flammam ahquam 
lucidam Veritatis: Altcra hzrumc^ Do^rina deDiui- 
natione Naturah j Altcra de Fafcinatione. 

Diuinationem ab Antiquis, ncc male, in duas Partcs 
diuifam habcmus j ^rtificidem, & Naturalm : Artifi- 
cialis Ratiocinando, ex Indicationc Signorum, Pracdi- 
dioncmcoUigiti NaturalujCxipsi Animiprasfenfionc 
intcrna, abfquc Signorum Adminiculis, prxfagit. Arti- 
ficialis duplcx ; Altcra argumentatur cx Caufiif ; Akera 
ex Experimentis tantum, cocca quadam Audoritatc : 
Quac poftcrior, vt plurimum, (upcrftitiofa cft; quales 
crant Ethnicorum Difciphnx,circa InfpeBionem Exto- 
rum, Volatum Auium, & fimilia. Etiam Chaldxorum 
A^rologia folennior, non multb mclior. At Artificialis 
Diuinatio vtraquc, inter diucrfas Scicntias fpargitur. 
Habct AUrologus Praedidioncs fuas, cx fitu Afkorum. 

Habet 



L I B E R Qj^ A R T V S, 



217 



Habcc «iam Medicus fuasf Dc Morre ingrucntc; Dc 
Conujlcfccncia ; Dc Symptomatibus Morborum fu- 
pcrucncuris,exVrinis,Pul{ibus, Arpectu /Egrorum, dc 
fimilibus. Habcc & Politicus fuas; Frbem Famtlem, 
isf cito p^-ituMm^ fi Etnptorem inuenn-it : Cuius Vaci- 
cini) ridci non diiH moraca cfl:; impleca primum in 
Sylla, poilca in Ca:farc. Huiufmodi igicur Prxdidio- 
ncs, prxfcntis non func inlliicuci, Vcrum ad Arccs pro- 
prias rcmicci debcnc. Naturalis autcm Diuinatio^ ex vi 
fciliccc inccma Animi Orcum habens, ca dcmum cil:, 
dc quanunc agicur. Ha^c duplex cft; Alcera Natiua- 
Alcera per Influxum. Natiua hoc nititur Suppofitionis 
Fundamcnco; QuodAnimain fe rcdudla, atquccoile- 
cta, ncc in Corporis Organa difFufa, habcat ex vi pro- 
pna ElTencia: fuj:, aliquam Pracnotiouem Rcrum futu- 
rarum : Illa vcrb optimc ccrnitur, in Somnis, Ecflafi- 
bus, Confiniis Mortis j rarius intcr Vigilandutn , aut 
cum Corpus fanum fit ac validum. Huiufmodi vcro 
fbtusAnimi, procuratur fcre, aut adiuuatur, dc Abfti- 
nentijj, atqucillisRcbus, quacAnimam a Muncribus 
Gorporis excrcendis maximcfcuocant, vt fua Nalura 
abiquc ImpeditionibusExtcriorumgaudcrcpoflit. Di- 
tiinatio vcrb pcr Injiuxum, hoc ai.tero fuppofitionis Fun- 
damento nititur; Quod Anima,velutiSpcculum,Illu- 
minationcm quandam fecundariam, a Pra^fcicntia Dci, 
& Spirituum excipiat; Cui ctiam idem, qui prion, 
Status & Rcgimcn Corporis confcrc. Eadcm enira 
Animx feuocatio efEcit, vt & fua Natura impenfius 
vtacur ; & Diumorumlnfluxuum fit magis fufccptiua : 
Nifi quod m Ditiinationihus pcr Influxum, Anima Fcr- 
uore quodam, atque tanquam Numinis prasfcntis Im- 
patiendaCquacapudPrifcos SacriFurorif nominc vo- 
cabatur ) corripiatur ; In Diuinatione autem Natiua, 
Quicci potiiis & Vacationi propior fit. 

Fafcinatio autem , eft Vii> & A6lus Imaginationis 
F f inten- 



2l8 



T>e Augmentis ScientiarurrLj 



intcnfiuuSjinCorpus akcrfhs : (Vim enira Imaginado- 
nis fiipcr Corpus proprium ipfius Imaginantis fupc- 
rius pcrftrinximus.) In hoc gcncre Schola Paracelfi, &c 
cmcntit^ Naturalis MagU Culcores, tam fucrunc im- 
m.odici, vt Imaginationis Impetum & Apprehcnfio- 
ntm^Miracula-patranti Fidei tantum non exasquannt. 
Alij ad Similitudincm Vcri propius acccdentcs j cum 
occultai Rerum Encrgias & Imprcflioncs, Scnfuum Ir- 
radiationes, Contagionum de Corporc in Corpus 
Tranfmifliones, Virtutum Magnciicarum Dclationcs, 
acutius intuercnturj incamopinioncm deucncrunt, vt 
multb magis a Spiritu in Spiritum ( cum Spiritus prae 
Rebus omnibus (ic, & ad Agcndum ftrcnuus, & ad Pa- 
tiendum tencr &c mollis) ImprcfIiones,& Dclationes;,& 
Communicationcs ficri poterinc. Vnde incrcbucrunt 
Opiniones fadx quafl Popularcs, Dc Gcnio fupcriori, 
DcHominibusquibqrdam infauftis & oraiuofis, Dc 
Idibus Amorjs & Inuidiac ,• & alia: his fimilcs. Atcjuc 
huic coniunda cft Difquifitio, quomodo Imaginatio 
intendi &(. fortlficari poflit? Quippc filmaginatio fbr- 
tis tantarum fit virium, opcra:-prccium fuerit nofIc,qui- 
bus modis eamexaltari, & feipsa maiorcm fieri dctur ? 
Atquehicobliquc, ncc minus pcricuiose, fc infinuat 
Palliatio qusdam , & Dcfcnfio maximae Partis Ma- 
gi<e C^remonialis. Spcciofus cnim fucric Practcxtus, 
Casrcmonias, Chara6lcrcs, Incantationes, Gcfticulatio- 
ncs,Amulcca,&fimilia,non cxaliquotacito,aut Sacra- 
mentali cum malis Spiritibus contradu, vircs nancifci ; 
fed cb pcrtinere tantum, vt Imaginatio illius, qui his 
vtitur, roborctur & cxaltctur : Qucmadmodum ctiam 
in Rcligione, vfus Imaginum, ad Mcntcs Hominum 
in Rcrum Contcmplationcdcfigcndas,& Dcuotioncm 
Precantiura cxcitandam, inualuic. Attamen mca talis 
cft Scntcntia,- Etiamfi dctur vim Imaginationis cffc 
vtiquc potcntcmjatqucinfuper Ca:rcmonias vim illam 

intcnderc 



L I B E R Q^' A R t \' Sc 



210 



inrendcrc & roborare ; pofiro deniG|uc, quod adhibcan- 
riir C^rcmonij: ad hanc Intenrionem finccre, atque 
ranquam Rcmedium Phylicum,abrquc ahquavelmi- 
nmia cogitaaonc,deinuitandis peripiasauxihjs Spiri- 
ruum ; habcri nihiiominus dcbent pro illicitis, proptc- 
rca quod Sentenria: illi DiuincT, aduerfus Homincm 
proptcr Pcccarum lata:, rcpUgncnr Sc recalcicrcnr, In 
fudoreijuhiis comcdSs panem tuum. Siquidcm Ma^ia cius 
gcncris, cgrcgios illos Frudlus, quibus Dcus Prctium 
Laborcm conllituir, adipifcendos proponir, pcr pau- 
cas, cafqacfacilcs, &minime opcrofas Obfcruannas. 

SuperfunrD(j^r/«<«du;E, qu^ zdFacultatcsAnima In- 
ferioris fiacSenfbilis^prxcipuc rpedl:anr.;vrpotc qu:ecum 
Organis Corporeis maxim« communicat.Aitcra dc Motu 
Folttntarioi Alrcra dc Senfu & Senfbili. In pnori haru, cri- 
am alias fatis iciuncmquifica,V*nica Pars fcr^inregra de- 
efl. Ercnim dc Oificio, &Fabrica c6modaNcruoru& 
IvIurculoru,& aliorum quxadhunc Mocurequirunrur; 
Quxque Pars Corporis quiefcacdum alia moucacurj 
Tum quod huiufce Motus Rc6tor & quafi Auriga fic 
Imaginarioiadcovc dimifsa Imagine ad quam Mocus 
fcrrur, fta^im inccrcipiarur & fiftarur Motus ipfc, ( vt 
ciim dcambulamus, fi alia fubcac Cogirario acris & 
defixa, conrinubconflftimusj) & alia: nonnull;^ Sub- 
tilitarcs non malx, in Obferuarioncm & Inquifitio- 
nemiam pridem vcnerunc. Quomodo vcroCompref- 
fiones, & Dilataaones, & Agitationcs Spiritus, ( qui 
proculdubib Motus Fonseft j corporcam & craffam 
Parcium Molcm, fledar, excirer, auc pellar,adhucdi- 
ligenrerinquifirum & rradatum non efl. Ncquc mi- 
rum, cum AnimaipfaSenf!;i/is,h2ttcn\is poriis pro En- 
rclechia & Fiindtione quadam habica fic, quam pro 
Subftancia. Arquandb iaminnocueriCjipfamefTc Sub- 
ftanciam Corpoream &Matcriaram, ncccffe ell: etiam, 
vc quibas nixibus, Aura cam pufilla & cenera, Corpora 
Ff i cam 



220 



T>e Augmentu Scientiarum^ 



ram crafla & dura, m Motu ponere poflir, inquiracur. 
Dc hacParteigitur,cum^^^^dt«r5nac Inquifitio. 

Ac dcSenfu &c Senfihili^lovi^h vbcrior & diligcntior 
adhibitacftlnquifitio, tamin Tradatibus circa ea gc- 
ncralibus, quaminArtibus fpecialibus, vtpote Per^e. 
iliuay Mufica : quam vere, nihil ad Inftitutum : quan- 
doquidcm illa tanquam Dejiderata poncre non liceac. 
Sunctamcn duac Partcs Nobiles & infigncs, quas in 
hacDodrina defiderari ttatuimus : Altcra dc D/f^^w- 
tia Perceptionis ScSenfus y Altcra dc Forma Lucis. 

Atquc Diffcrcntiam intcr Terceptionem & Senfum, 

bcnc cnucleatam, dcbucranc Philofophi Traclatibus 

fuis de Senjii & Senfibili prxmittcrc, vc rcm maxime 

fundamcncalcm. Vidcmuscnim, quafiomnibus Cor- 

poribus Naturalibus, incffc vim manifcftam Percipi- 

^«^/jEciamElcdioncmquandam Amica amplcdcn- 

di, Iniraica & Aliena fugicndl Ncquc nos dc fubti- 

lioribus Perceptionilms tancum loquimur j vcluti cum 

MagncsFcrrumallicit} Flamma ad Naphtham afliliCi 

Bulla Builae approximata coitjRadiacio ab Obicftoalbo 

di(Iilit}CorpusAnimalisvtiliaaifimilac, inutilia exccr- 

nic ; Spongiac Pars ( cciam fupcr Aquam clcuaca ) A- 

quam actrahic, Acrcm cxpcUic ,• & huiufmodi ; Eccnim 

quid accincc calia cnumcrarc ? Nullum fiquidcm Cor- 

pus ad aliud admocum, illudimmucac,aucab illo im- 

mucacur , nifi Opcracioncm pra:ccdac Perceptio Rcci- 

proca. Percipit Gorpus Mcacus quibus (c infinuac ; 

Percipit Impccum alccrius Corporis, cui ccdic ; Tercipit 

Amotionem alccrius Corporis, a quo dctinebacur, cum 

(c rccipic ; Percipit Diuulfioncm fui Concinui, cui ad 

Tcmpus refiftic ; vbiquc dcnique cft Terceptio. Acr vero 

Calidum &Frigidum tam acucc^^«)>/V,vcEius/'^- 

ceptio fic longc fubcilior quamTadds Humani; qui 

tamcn pro Calidi & Frigidi Norma habccur. Dupiex 

igicur dcprehcndicurcirca hanc Do^rinam Hominum 

Culpa; 



L 1 B E R Q^*A R T V S. 



221 



Culpa ; Aiia, quod eam intaflam, & intradatamfcum 
ramen fic Res nobiliffima ) plerunquc reliquaunt : 
Alu, quod qui huic Conccmplanoni forte Animum 
adieccrunc, longius, quam par cll, proucdi func, 8c 
6>«//^wCorponbusomnibus cribuerunt: vc piaculum 
tcredcRamum Arbons auellere, nc fortemltarPoly- 
doji mgemifcac. Atdcbucranc iWi Differefittam Tcrcep- 
tionif &:Sensusynon rancum in Comparatioiie Scnfibi- 
lium ad Infcnfibilia, fecundum Corpus incegrum, 
cxplorare, (vcIuciPlantarum 6c Animalium; j vcrLim 
etiarain Corpore ipfo Scnlibili-animaducrtcrc, quid in 
Caufsa fic,curcocAdiones expcdiantur, abfqueomni 
t2Lmcn Senjh? Cur Alimcnca digerancur, egcrancur ; 
Humorcs & Succi, fursum, deorsum, fcrancur ; Cor & 
Pulfus vibrcnc; Vifccra, fua quacquc Opificia, ficut 
OfficinJJ,producant ; &tamcn h£c omnia, & complu- 
ra alia, abiq; Senju fiant? Vcrum Homincs* non iziis 
acute, quahs fit Addo Sensus, viderunc ; arquc quod 
Gcnus Corporis, quas Mora, qui Conduplicacio Im- 
preflionis ad hoc requirantur, vt Dolor vel Voluptas 
(cquatur ? Dcniquc Differentiam inmPerceptionem fim- 
pIiccm,&5ffw/«w,nuiIo modo noflc vidcnturj ncc qua- 
tenus ficri ^o[XKPerceptio zhfqySenJit. Ncque cnim nxc 
Vcrborum tantum Concroucrfia cft, fcd dc Rc mag«i 
prorsus Momcnti. Dc hac ipzur DoSirina (vc inprimis 
vciii,& adplurima fpcdlancc) mclius inquiratur.Quan- 
doquidem ctiamcirca hanc Rera Infcitia,tantum apud 
nonnuiloscxAntiquisPhilofophis potueric, vc omni- 
bus fincdifcriminc Corporibus Animam infundiputa- 
ucrinc : Ncquc cnim vidcbanc, quomodb Motus cum 
difcrctione ficri potucrit abfquc Senfui auc Senjus ad- 
cfTe abfque Anima. 

De Forma Lucu, quod dcbifa non fada fueric In- 
quifitio (prajfcrtim ciim mTerfpeEiiua ftrcnuc clabora- 
runt Homines) ftupcnda quccdam ncgligcntia cenfen 

poflic. 



lll 



T>€ Jugmentts Scientiarum^ 



poffic. Etcnim, nec in ^erJpeSliua, ncc alias, aliquid de 
Lucc, (^uod valcat, inquificum eft. Radiationcs eius 
tradantur^Oxigincs minime. Scd CoUocatio dcmum 
Perjpefciiu inter Mathematica, hunc ipfum Dcfcdum, 
& alios {imiies pcpcrit -, Cjuia a Phyficis prsmaturc diC- 
cclTum cft. Tradatio autcm de Luce^ & Cauffis cius, in 
Phyficis rursus fupcrftitiofa ferc eft, tanquam dc Re 
intcr Diuina & Naturalia mcdia j adeo vt quidam ex 
Platonicis, cam Matcria ipsa antiquiorcm introduxc- 
rint: Cum enim Spatium cfTet dimatum, id primum 
Lumine, poftca vcro Corporc implctum fuiflc, vanifli- 1 
mo commcnto aflerucrunt : Quando tamcn Scriptur^ 
Sacra:,Maflam Coeli & TcrraSjtcnebrofam^antc Luccm 
crcatam, difcrte pofucrint. Qax vcrb phyfice, & fc- 
cundum Scnfum de ea tradlantur, ca ftatim ad Radia- 
tioncs dcfccnduat, vt parum Phyfica: Inquifitionis 
circa hanc rem cxtcc Dcbucrant autcm Homincs Con- 
tcmplationcs fuas fubmittcrc paulifper, & quid fitCor- 
poribus omnibus Lucidis communc inquircrc, can- 
quam dc Forma Lucis. Etcnim quam immcnfa cft 
corporis DifFcrcntia, (fi cx dignitate confidcrcn- 
tur) inter Solcm & Lignum putridum,- aut Squam- 
mas ctiam Pifcium putridas > Inquircrc ctiam dcbuc- 
rant, quid tandcm in caufsa fit, cur aliquaignefcant, & 
Lucem cx fc iaciant calcfada,alia minimc ? Fcrrum,Mc- 
I talla,Lapidcs,Vitrum,Ligna,01eum, Scuum, ab Ignc, 
I vci Flammam vibranr, vcl faliem rubcfcunt : At Aqua, 
Aer, accrrimo & tanquam furcati Calorc fcrucfa6ta,ni- 
hil tamcn Lucis adipifcuntur, ncc fplcndcnr. Quod fi 
quis hoc cb fieri putet, quod proprium fit Ignis lu- 
cere^ Aqua autcm & Acr Igni omninb inimica fint ; 
Is fanc nunquam pcrObfcura Nodis, in Aqua falsa, 
tempeftatc calida, remigauit ; cum guttulas Aqux cx 
Rcmorum ConcuflioncfubfiIicntes,micarc & iuccfccre 
vidcrc potuifrct. Quod ctiam fic in Spuma Maris fcr- 



LlBER Q^ARTVS. 



225 



Lienriore,quarn Tulmonem Marinum vocanc. Quid dc- 

niquchabenccommunc cum FJamma & Ignitis, Ci- 

ccndulx &Luciola:i & Mu(ca Indica, qu2;Camcram 

coram iliullrarj EtOculi quorundam Animalium in 

Tencbns; & Saccharum iiicer radcndumaucfrangen- 

dunij <l'SudorEquino:"tea;ituosafcftinintis; ScAlia 

nonnulla? Quin &Homincstam parum in hacrevi- 

derunt, vc plcMque Scincillas e SilicCj Acrcm atcricum 

pucciac. ActamenqLiaiido Acr Calorc non igncfcar, & 

Lucm mauifcfto concipiac, quomodo candcm fic, vc 

Noctux , & Felcsj & alia nonnuUa Animalia, nodlu 

ccrnanc ? Adcb vc ipfi AcrijCc^uandb Vifio abfque Luce 

non tranfigacurj neccftc cft ii\z(^c Lucem aliquam Na- 

ciuam &genumam,q'iamuisccnucmadmodum &:in- 

lirmam, quxcamenficRadijs Vifiuis huiufmodi Ani- 

malium proporcionaca, ijlquead videndum fufficiac. 

Vcrura huiufccMali (vc plurimorum) CaufTa eft,quod 

Homincs cx Inltanrijs particularibus, Formcu Nacura- 

xnvaCommunes non chcucrunt; Idquodnostanquam 

Subiedum proprium Metaphyjicte pofuimus ^ Quac & 

ipfa Phyfica^ fiue DoSirinte dcNatura Pars cft. Itaque dc 

Forma & Originibus Lucis fiat Inquificio, caquc inte- 

rim intcr Defiderata ponatur. Acquc dc DoSlrina 

axcSifubUantiam Anima^tamBationalis quam 

SenfbiJis^cum Facultatibusfuuj atqj 

de ciufdcm DoBrin^ Appeh- 

dicibus, hasc dida 

firit. 



FRANCISCI 



FRANCISCI 

BARONIS 

D E 

VER VL AMIO, 

VICE-COMITIS 

Sancti Albani, 

D E 

T>ignitate (^ Augmentis Smntiarum 



.{•^ 



L I B E R Qvi.NTVsi, ^; 



REGEM SVVM. 



Tartitio Dodlrinae circaVfum.(^ Ohie€t3L 
Facultatum Animse H\jm^s^x,'m Logi- 
cam • O" Ethicam. Tartitio Logicse, in 
Artes Inueniendi • ludicandi •Rctinen- 
di; CJ7* Tradendii 



Ofirina circa InteIleSium,(Kcx optime j 

atque illa akera circa Voluntatem Ho- 

minis^ in Natalibus fuis tanquam Gs- 

melke funt. Etcmm lHuminationii Pti. 

ritas^^ Arbitrij Lihertas^ finiul incGE-V 

pcruntjfimulconrtierunt. Nequeda- 

tur in VnJuerGtate Reru, tamintinna Sympathia, qu^m 

illa Veri &Boni. Qiio magis rubori fucfic Vjris dodis, 

Gg fi 




115 



2i6 Ve Augmentis SckntiarunLj 



{i Scicntia fint tanquam AngeliAlati, Cupidiratibus 
vcro, tanquam Scrpcntes, qui humi reptant j circum- 
gcreiitcs Animasjinftar Speculi fane,recl Menftruati. 

Vcnimus iam ad TkSirinam cjrc?i Vfim & Olnt:6kt 
Pacultatum Anim<c Bumam, Ifla duas habet Partcs, 
cafque notiflimas, & confcnfu rcceptas j Logicam, & 
Ethicam : Nifi quod DOEbrinam Ciuilem, quK vulgb vt 
Pars Ethic<c collocatur, lam ante cmancipaueriraus ; 
& in imegrSimDoHmaindeHotnmeCongregatOjriuc in 
,9oaVwf<r,conftitucrimus j hictantum dc Homine fegre- 
gato traciantes. Logica de Intelle^u &c Raiione i Ethica 
dc Foluntate^Appetitu, dc /IjfeBil^Hs diiCcnt : AlteraD^- 
creta, Altcra A^iiones progignic. Vcrum quidcm cft, 
quod Phantafia in vtraq^uc Prouincia, tarh ludiciali 
quam Miniftcriali, Lcgati cuiufdam, auc Intcrnuncij, 
aut Procuratoris rcciprpci, viccs |cric. Nam Scnfus 
Idola om/igcna Phantia/ia: tradit, dc c^lbiis poftca 
Ratio iudicac: AcRatio vicifsim Id61aclc<3^a, ^pro- 
bata Phantafix tranfmittit , priufquam fiac Exccutio 
Dccrcti. Siquidem l(^otum voluntarium pcrpctubprac- 
ccdit,djfrr>qae jncitac Phantafiai adcb vr Phatitafu fif 
vtrique tam I^ationi quam yolantati Inftrumentum 
communc : nifi quod lanus iftc Bifrons fit, &: duas ob- 
uertat Facies : Facics cnim Rationem afpiciens, Veriia- 
tis habct EflSgicm ; Facics autctn Adiontih afpicicns, 
Effigicm Bonitatis : Quac tamcn firtcFJcics, 

§}^les decetejfe fororum. 

Ncqucverb mcrus & nudus IntcrnunciuscftPhanta- 
fia ; fcd Audohtapcm non exiguam , vcl ^ccipic, vd 
vfurpac, practcr Delationcm fimplicem Mandati Rcde 
enim Ariftocclcs j Id Imperij hahet Anima in Qorpw^quod 
Dominus tn Mancipium: Ratio yerb inphantajiam^qudd 
in libera Ciuitate Magi^atuf in Ciuem ; Ad qucm pofTit 
fua vicc rcdirc Dominatio. Vidcmus cnim quod in 
ijs, quae func Fidci & Rcligionis, Phantafia fupra ipfam 

Rationem 



I B E R Q^' I N T \' S. 



Rationcm fcandac &: euchuur : Non quod Illuminatio 
Diuina locutn habea^c in Phancafia; (quin potius in 
ip>a Arce Mentis 6c Inccllcdas : ) vcrum quemadmo 
dum GratiaDiuinain Vircucibus, vtiturMotibus Vo- 
luntatiSi icafimiHter Gracia Diuina in Illuminationi- 
bus vticur Motibus Phancafix ; vnde fic vt Religio 
fcmper Adicum fibi ac Viam ad Animum aua:fic i", 
pcr Similitudines, Typos, Parabolcu^ Vifioiies^ Infomnia^. 
Rursus haud humilc cil Regnum Phantafi.-c in perrua- 
{lonibus, a vi Eloqucnnx infinuatis. Nam vbi per 
Ofationis Arcificia Hominum Animi demulcencur, in 
flammantur, & in quamcunqucPartcm percrahuntur ; 
rocum illudlicperlixufci[acionemPhantafia:,cjuxim- 
potens.iam facfta, non (olum Racioniiniultac, verum 
cidem vim quodammodb facit, parihn occoecando, 
parcim cxtimulando. Neque camen CauHa vidctur, cur 
a Parcitionc.priorc difcedamus. Nam Phantaria Scieii- 
ciasfcrcrionparit : Siqmdcm Pocfis (qua^ a principio^ 
Phancafiac atmbuta ell) pro Lufuipotiui Ingenijiquam 
pro Scienci^.habcnda. Poccftacem autcm Phanca/ife 
in Naturalibus,DocStnn2EdeAnima paulb antealTig- 
nauimus: Eam vcrb quam habct cum Rherorica cog- 
nacioncm, iUi ipfi Artij(dcqua infra tradtabimusj re- 
micti par cft. 

Pars ifla Humatue Philofophi^, quasad LogicamCpc- 
diac, Ingeniorum plurimorum guilui acpalacominus 
graca cft; &nihil aliud vidcturquam fpinofx Subfili- 
tacis Laqucus ac Tendicula. Nam ficuc vere dicitur, 
Sciemiam ejfe Animi pabulum ; ita in hoc Pabulo appe- 
tendo, & dcligendo, plerique Palatum nadifuntlfrae- 
hcarum fimile in Defcrto ; quos Cupido inccffic rede 
undi zAOUds Carnium, Mann^ aucem faftidium ccpic: 
Qua: licetCibusfuericccelcftis, minus camenfcncieba- 
tur almus & fapidus. Eodemmodo(vcpIurimumJilIx 
Scienti^ placent, qua: habcnc Infufionem nonnullam 
Gg i Carnium 



217 



228 



T>e Aizmemk ScientmimLj 



Carnium magis efculcnram ; Qi^iaics funr Historia Ciui- 
lis,Mcrcs,Priid:ma Po/itic<t,ckc^ quasHominum Cu- 
plditares, Laudes, Forrunx vertuntur & occiipar.r funr. 
Ac lilud l//;«m/m/w,plurimorum mdliia ■S: madic^a 
Ingcnia offendir, & torrcr. C.Tterum vnamquamquc 
icm, propria il placet dignirarc meriri, Rationdss Scicn- 
ti^ rcliquarum omninb Claiics funt. Atquc qucm- 
admodum Manus PaUnmcntum Inttrumcntorum, Ani- 
ma Forma Formarum^ i:a & illx, ^rtes Artiirm po- 
ncnda: iunt. Kequc folum dirigunt, lcd & robo- 
ranc ; ficut Sagittandi Vfus & Habitus , non tantum 
fjcit vc mclius quis collimctj fcd vc Arcum tendat 
fortiorcm. 

^rtes LogicA quatuor numcro funtjdiuifa-cxFini- 
bus fuis, in quos tcndunt. Id cnim agit Homo in Ra- 
tionalihus-^ Autvt inucniat qmd qu^ejnicrit ; Aut ludicet 
quod inuenerit -, Aut retineat quod iudicauerit -^ Auztradat 
quod retinuerit. Neccffc igitur clf:, vt totidcm fint Artei 
Rationales. Ars Inquijiticmu fcu Imentionus AtsExa- 
minu fcu ludicij i Ars Cufiodi^ feu Mcmori^-^ Sc Ars 
Elocutionis fcu Traditionis. De quibus iara /igilJaciin 
diccmus. 



essgHaaaEBBBHsgaffggagBBBsagB^B 



Ca p vt 



L I B E R O V I N T V S. 



119 



CAr\T II. 

T.inuio h\\it\mv\x,in Inuentiuam Artium- 
(^ Aroumentorum: Quoclqiiepnorharum 
(cjtL^ eminet) clcficleretur. Tartitio In- 
uentiux Artium,//2 Expcrientiam Lite- 
ratam;6r Organum l<iouum/Deiincatio 
Experientias Literat.Xi 

^^'''^'^^^^^i^lusntionis di\x funi: Spccics, valde pro- 

fcdb i n ccr fe d ifcrcpa ntes' ; Yn a Artium 

Sc Scicntiarum ; alrcra Argimentorum 8c 

Sermonum. Priorcai harLini dejiderari 

^ prorsus pronuncio. Qui quidem talis 

miiu vidctur cfTc Dcfcaus; ac /i quis in Inuaitario con- 

ficicndo Bonoium alicuiui Defundli ita rcferat; Nu- 

mer.tt.t pecunu nihil Vt cnim ca:rcra omnia Pccunia 

pjrantur; ira & pcr hanc Artem reliqua: acquiruntur. 

Atquc ficur India Occidenralis nunquarn nobis inucn- 

ra tuifrer, nifi prxcdlifTcr Aciis Nauric^ Inucntioj li- 

cet Rcgioncs illx immcnfx, Vcrforix Motus puflllus 

IH : Iranon cil cur miretur quifpiam, in Artihus pcrlu- 

llraiidis & promoucndis,ampliorcs ProgrefTus radlos 

non cfTe ; quandoquidem Ars ipfa Inmniendi & ^erlu- 

ftrandi Scimticti hadcn us ignorctur. 

Hanc Sciencia: defiderari Partcmplane in confeOb 
eft. Primb enim' mdeciica nihil profirctur, imb nc 
cogiiat quidcm,de inueniendis Artibus, i^McMechanicil, 
h^c(c[msvoc^nz)LiI;eralil;us- Autctiam de Illarum' 
0^:'ri^w,Harum vcto Jxiomatibus eiiciendis ; fed quafi 
prcrtcricnsHomines alloquitur, & dimiccir, cdlccns, vt 
Citiquf infuaArte credant. Celfus virprudens, non fo- 
lura Mcdicus (iicec moris fit omnibus in laudes Arcis 
-i- -^- -^— -— — ^_____ propria: 



2^0 



T>e Jugmentu Scientiarum-> 



propriaEeffundi) grauiter& ingenue, de Empyricis & 
Dogmaticis Medicorum Sedis loqaens, facctur j Medi- 
camenta ^ remediapriusfuijfe inuenta^ de caufiis yero isf 
rationibus poUerius difceptatum j non ordine conuerfo^ 
caujfcLsexnatura rerumprimb erutas fuijfe^ eafque Inuen- 
tioniRemediorumprdluxife. AtPiato non femel irftiuic, 
Particulariainfinitaejfe ; maxime rursiis generalia minus 
certa documenta exhibere j MeduUam igitur Scientiarum, 
qua Artifex ab Imperito diflinguitur^ in medijs propofitio- 
nibus confiflere^quas perfingulcuScienticu tradidit isf do- 
cuit experientia. Quin & iJli, qui dc Primis Rerum In- 
ucntoribus, aut Scientiarum Originibus verba fecc- 
runt, Cafumpotius quam Arcem cclebrarunt-, Atquc 
Animalia Bruta, Quadrupedes, Aucs, Pifces, Scrpentcs, 
magis quam Homincs, tanquam Scicntiarum Dodo- 
rcsjintroduxcrunt. 

Di6lamnumGenitrixDi6i<eA carpitab Ida^ 
fuberibus ^aulem folijs^ist fiore comamm 
Pupureo, noniHafcris incognitaCapris 
Gramina,ciinfter£0 ^volucreshtefere fagitts. 
Adeb vt minime mirum fic ( cum in morc apud 
Antiquos fueric Rcrum vtiiium Inuentorcs confccra- 
re ) apud /tgyptios Gcntcm prifcam, ( cui plurima: 
J?t^jinitiafua dcbent,} Templa plena fuiflc Simula- 
chris Brutorum, Hominum verb. Simulachris propc 
vacua ; 

Omnigenumque Deum monfira, isf latrator Anubis, 
Contrd Neptunum,i:f Venerem, contraque Mineruam, 
&c. 

Quod fimalis, ex traditionc Cr^comm, Artcspo- 
diis Hominibus vc Inuencoribus tribucrc; haudqua- 
quam tamcn dixcris Prometheum ad Ignis Inucntio- 
nem Concemplationcs adhibuiflc ; Aut cum Siliccm 
primo pcrcuteretjScintillas expedafle j fed cafuin iiJud 
incidiffc, atque (vtaiunc) Furtumlouificijfe. Itavtad 

Artium 



L I B E R Q^r N T V s* 



Artium Inucntioncm quod actinct, Caprx Sylucftri 
pro Emplalhis, Philomclxpro Modulationibus Mufir 
cis, Ibidi pro Lauationibus Inteftinorum> Operculo 
Olix quoddiflilijt pro Re Tormcntaria, dcniquc ( vt 
vcrbodicamus) Cafui, autcuiuis alteri rei plus dcbea- 
mus, quam Dialcdic^. Nec vcro multo alic^r fc lia- 
bet Modusille Inuenicndi, qucm rc<5le deleribit Vir- 
gilius, 

rt ruarias ^vfis meditmda ektmderet Artes 

Panlatim . 

Non cnim alia hic proponitur Inuenicndi Methodus, 
quam ctHUs Br^ita ipfa func capacia, & quam crcbro 
vfurpant; nimirumattcntiflimaeirca vnam rcm Solli- 
citudo, ciufquc pcrpctua Exercitatio, quas fui confcr- 
uafrtdi nccefntas hljiufrnodi Animantibus imponic 
Cicero cnim vcrc admodum j Vfiu 'vni rei detiitMJS^ i^ 
Naturam^isf Artem fi^ ryincH. Quarc ii prapdicctiv: dc 
Hdminibusj 
ih:; 5L,.>in ■ r*^*-*^l,ahor otmia rvinciP \ ■ 

impf(^^ if dwis i/rgem in rdus ^g^ai: 
Etiam dc Bnitis fimiliter qusritur, 

§}uis expediuit pjittaeafuum Xctlpe ? ' 
Coruo quis Audor fuic, vt magna ficcitatc lapillos 
immittcrccArboricauari vbiAquam forte confpcxcric^ 
vt furgcntcmLaticcmraftropofTct attingcrc? Quisvi- 
am ffionftrauit Apibus, qui pcr Aercm, tanquam va- 
ftum Mare, Agros f^dridos, licec multura ab Aiueari- 
bus diflitos, folent pctcrc, & Fauos fuos dcnub repetcrc? 
Quis Formicam docuir, vt Granain coUiculofuo rcpo- 
ncnda circumrodcrct prius, ne rcpofita gcrminarent, & 
Spem fuam illudcrcnt ? Quodfun Vcrfuillo Virgilia- 
no quis notct Vcrbum illud Extundere^ quod Difficul- 
tatem Rci; %iVcxh\xmi\\uATaulatm, quod Tardira- 
tem innuit ; rcdibimus vnde profedti fumus, ad -^gyp- 
tiorum illo^ Dcos •, ciim hadenus Homincs modicc 

Rationis 



w 



232 



T>e Jugmentis ScientiarurrL-> 



Rationis facultate, neutiquam vcro Officio Artis vfi 
fint, adlnuenta detegcnda. 

'Sccundohoc ipfumquod afTerimus, ( (i aduertatur 
paulo diligentius) demonftrat InduSiionu Forma, quam 
proponiti^/W^^zV^i quafcilicct Scientiarum Principia 
inueniantur, & probentur j qus viti^ia plane cft, & in- 
corapetens, & Naturam, tantum abeft, vt perficiat, vt 
etiam eam peruertat & detorqueat. Qui enim Modum 
acute introrpexerit.qup R0S ilte^thercus Scientiarum, 
fimilis iUi de quo loquitur Pocta, 

• — -^Aerei ntetiiscCslefiiaDona^ 
Golligaruri ( Cum & Scientise ipfe cx Exemphs fingu- 
lis, partim Naturalibus, partim Artificialibus, tanquam 
Prati floribus & Honi, cxtrahantur) repcrict proFcdo 
Animum fuaptc fpunti, & naiiua i Indolc, hdu6tio~ 
nem, folcrtius conficcrc, quam qu£' dcfcribitur aDia- 
Ie(Shps : Siqujdem cx nuda Enupcratione Particula- 
riumC vtDialedicifoIcnt) vbinon muenit^r; Inftan-- 
tia Contradidtoriaj vitiose cpncluditur j ncquc ali- 
quidaliud) buiiifiiioidi/-??4«<^iO]pri>4ucir, quam Con- 
ieduram probabilcm, Quis criiit> Jn f? rccipic^, cum 
Particularia qua: quis nouit, aut quorum mcmmit, cx 
vna tantum partecomparcant j npn dclitefcere aliquod, 
quod omnino rcpugnet ? Pcrinde, ac-fi Samucl acqui- 
euiflct in illis Ifai Filijs, quos coram addu(5los vidcbat 
in Domo; & minime quaefiuiflet: Dauidcm, qui m 
Agroabcrat. Atquchasc/Ww^/pwVForma, ( fi vcrum 
omninb diccndum fit ) tam pinguis cft &crafla, vtin- 
crcdibilc videatur, tam aeuta & fubtilia Ingcnia ( qua- 
liainhis Rcbus Mcditationcs fuascxcrcucrunt) potu- 
ifTeeam Mundo obtruderc; Nifi illud m cauffa fuiC 
fet, quod Opera feftinata ad Theonas & Dogmata 
contendifrcnt; Particularia autera, ( pr^fcrtim moram 
inijs longiorcm ) cx faftu quodam &rtIatione Animi, 
dcfpcxifTent. lUi cnina Excropla> fiuc Inftantias Particu- 

larcs 



L I B E R Q^' I N T V S, 



larcs, vicc Udorum aut Viatorum adhibucrunt ad fum- 
moucndam Turbam, vt Dogmatibus fuis viam apc- 
rircnt ; ncutiquam autem ca indcab initio in confilium 
aduocarunt , vt lcgitima ficrct & matura dc Rcrum 
Vcriratc Dcliberatio. Ccrtc pcrculfcrit Animos pia 
& rcligiofa quasdam Admiratio, cum vidcamus cadcm 
calcata vcftigia, ad Errorcm duccntia, in Diuinis 
& Humanis. Qucmadmodum cnim in Diuina Vc- 
ritatc pcrcipicnda, sgre quis in animum indu- 
cat, vt fiat tanquam Paruulus j ita io Humana pcr-. 
difccnda, Prouc(flos vtiquc, Pucrorum morc, pri- 
ma Indudionum Elcmcnta adhuc Icgcrc & rc- 
tradarc, rcs humilis cxiftimatur, Sc quafi contcm- 
ncnda. 

Tcrtibjfi conccdatur Principia Scicntiarum,cx/«(^»- 
ftione qua vtuntur, vd Scnfu & ExpcricntiS,rcdc poflc 
conftitui; ccrti/Timum cft raracn, Axiomatainferiora 
ab ijs pcr Syllogifinum non poflc fin rcbus Nacurali- 
bus, qux participant cx Matcriil) fcdc & tutb dcduci. 
In SjSogiJhto cnim fit Rcdudio Propofitionum ad 
Principia pcr Propofitioncs mcdias. Hajc autcm fiuc 
InueniendiCiMc Probandi Votmi, mScientijs Popularibus 
(vcluti EthicifyPoliticu,Le^lnit, & huiufmodij locum 
habct : Imb & in Theologiciti quandoquid^m Dco pro 
Bonitatc fua placucrit captui Humano ft accommo- 
darc :. At in Phyficit, vbi NaturaOpcrc, nonAducrfa- 
rius Argumcnto conftringcndus cftj clabitur pJane 
Vcritas cx Manibus ; piroptcr longc maiorcm Natura- 
lium Opcrationum, quara Vcrborum fubtiliratem : 
Adcb yt fuccumbcntc $y\logiJmo, IndtiRionis ( verx fci- 
licct & Emcndatac) officio vbiquc opus fit, tam ad 
Principiamagisgcncralia, quam ad Propofitiones in- 
fcriores. Nam Syliogifmi cx Propofitionibus con- 
fiftunt ; Propofitioncs c3c Vcrbis ; Vcrba Notionum 
Tcffcr^ funtj Quarc fi Notioncs ipfa: (qux Vcrbo- 
H h rum 



*?? 



m 



De Augmenth Scientiarum-j 



rum Animas funt) male &c varie, a rcbus abftrahan- 
tur, tota Fabrica corruit. Ncque laboriofo vcl con- 
fcqucntiarum Argumcntorum , vd Vcricatis Propofi- 
tionumExaminatio, rcm in intcgrum vnquam refti- 
tuct; cum Error fit(vtloquunturMedici) mDigejii- 
oneprima', quje a fundionibus fcquentibus nonrcdi- 
ficaiur. INon igitur abfqucmagna & cuidenticaufsa 
euenit, vt complurcs cx Philofophis (Aliqui autem 
corummaximc infignes) Academici fucrint & Scep- 
tici, qui Scientia: Humana:, & Syllcpfiura ccrtitudi- 
nem fuftulcrunt ; vltra Vcrifimilitudincm aut Proba- 
bilitatcm ncgantcs eam pertingerc. Inficias non iuc- 
rim, vifum cffe nonnullis, Socratcm, cum Scicntia: 
ccrtitudinem a fc amoucret, pcr Irouiam taniiam hoc 
fecift^c ; & Scientiam dijiimulamiofimulalfe j Rcnuncian- 
dofcilicctijsquajraanifcfto fcicbat, vt eo modo, cti- 
am qux nefcicbat;, fcirc pucarcmr. Ncquc ctiam 
in RcccntiOrc Acadcmia, ( quam amplcxus eft Ci- 
ccro) illa O^mio Matdepfi* adraodum Cnccrc culta 
fuit. Etcnim qui Eloqucntia floruerunt, hanc fcr^ 
Scdam fibi dcfumpfcrunc, vtinvtnimque Partcm co- 
piosc diffcrcndi Gloriam aflcquerentur : vndca viailla 
rccla, pcr quam ad Vcritaccm pcrgcrc debuiflcnti tail- 
quamad Dcambulationcs quafdam amoenas, Animi 
caufsa inftitutas, dcflexum cft. Conftat tameu, nort- 
nullos fparsim invtraqucAcadcmia, (veteri&Noua) 
multomagisinter Sccpticos, Acatalepfiam iftamfim- 
phcitcr &: intcgic tcnuifrc. Vcrum m hoc maxim^ 
ab iUis peccatumcft; quodSenfuumpcrccptioncs ca- 
lumniabantur ; vndc Sciehticu radicitiis eucllebarit, 
Scnfus vcrb, licct facpcnumcrb Homincs aut fallant, 
aut dcflituant, poftinc tamcn multaadiuti induftriaad 
Scientidt fiifficcre ; Idquc nOn tarii ope Irtftrumento- 
rum (licct & hascquoqucaliquacxpartcprofinrjquam 
Expcrimentorum cius gcneris, qua: Obicita fubtilio- 

ra, 



JL I B E R Q^' IN t V i, 



^^ 



ra, <^uaTi pro SensUiFacuicatejadObicdtafcnlucorri- 
prchenfibilia, producere cjucanr. Dcbucrant aurcm 
pprius, DcfcLlum hac in parce, imputadc Mentis tum 
Erronbus tum Contumaciar, (quas Rcbusipfis mori- 
^craeirerecuiac; &: piauis Demonllrarionibus, &: mo- 
disratioJinandi, Sc conciudcndi, cx perccptionc fcn- 
fuum, perperam inilicutis. Hxc auccm ioquimur , 
non quo Intciicdui dctrahatur, auc Negocium to- 
tum dcicratur j fed quo Intellcclui Auxilia commo- 
da comparcncur & iubmmittrcncur ^ quibus Rcrum 
Ardua, & Naturx Obfcuriratem vincerepofTunc. Ne- 
mo enim tanta poiiec Manus Conlbntia, auc eciam 
Hjbitu,- vt rcdam iincam duccrc, auc pcrfedlum Cir- 
cuium circumicnbjrc, manu iibcra poilit^ quod ta- 
men ope Rcguix, aut Circini,.fae€re in promptu elt. 
Hxc igitur Rcs ipfa cli: quanx.paramus, & mgcnti 
conatu molimur j vc fciliccc Mcns per Artem fiat Rc- 
bus par : Vcquc irwicnmur . Arsmixcbm Indicij & 
Dire^imis, qua: ca^icras Artcsi carumqucAxiomari, 
atqucOperadetcgar, & iaconfpaaumdet Han<^e- 
niinmcncb^^(^(?r4nporuiraliS. !'• "• • l' . 

Ars ilb Indicij (ita enim cam appeijabimus) duas Iia- 
bcc Parces : Aut cnim dcfcrtur Indicium ab Experimentis 
ad Experimenta ; Aur ab Experimentis adAxiomata^ quae 
& ipfa noua Experimenta dcCgncnt. Pri^rcm harum 
Experientiam Literatam nommabimus , pofleriorem 
yero Interpretationem natur^ , fiue Notium Organum: 
Priorquidcm (vcaiibiartigimus) vix pro Arte habcn 
da eft, aut Parte Philo/op/;i^,[cd \)ZoSagacitate quadamj 
vndc etiam eam Fenationem^anis (hoc nomen ex Fa- 
bula mutuatijquandoque appeiiamus: Atcamen quem- 
admodura poifit quis, in vi^ fua, triplici modo pro- 
grcdij Aut cucnpaipatipfeintettebris: Am cum alteri 
us manu ducatur, ipfe pariim ^idens ; Auc deniquc cum 
Veftigia Lumine adhibito regat : Similiter cum quis Ex- 
Hh z perimenta 



236 



T>e Augmentis Scientiarum-j 



perimenta mmgena, abfquervUa ferieaut Methodotentet, 
ea dcmummera cft Palpatio : Ciim vcrb nonnuUa ^v- 
tatur in experimentando direBione^ ^ Ordine^^cimdc eft 
acfiManuducatur: Atquchocilludeftquod ^xEx- 
.perientiam Literatm intclligimus. N^m Lumen ip- 
furtt, quod tcrtium fuit, ab Ihterpret4tioneNatur-e, fiue 
Nouo OrganOjpetcndum cft. 

Literata Experientia, (iue Venatio ^anis m odos Expc- 
rimcntandi tradat : Eam {ctim defderari pofucrimus, 
ncqucRcs (itplanc perlpicua) pro more & Inftituto 
noftro aliquatcnus SLdumbrnhimus. Modus Experimen- 
trfW/praecipuc procedic, Aut pcr Variationem Experi- 
menti ; Aut ptr ^roduBionem Experimenti ■ Aut per 
Tranjlationem Expsrimenti ; Aut pcr hmerfionem Experi- 
mentiiA[it pcr CompuJfionem Experimenti., Aut pcr ^ppli- 
cationem Experimemiy Aux. pcr Copulatimem Experimen- 
tii Aut dcniquc ^cr Sortes Experimenti. Vniucrfa vcrb 
ifti cohibita lunc, ciitATerminos Axiomatis alicujus in- 
ucnicndi. Illa cnixn alccra Pars dc hJouo 0^4im>,omncm 
TranfitionemExperimentontm in Axiomata\ aut ^xio- 
tnhtum in Experimenta, fibi vindirat. 

Variatio Exper'ifnemi fit primb in Matma ; fcilicct, 
c^MzndoExperimen^uiAmizm cognitis, ccrtac Maccria: 
fcreadhasfui nunc vcroin illi4,qua2 fimilij. funt Spccici, 
tcntccur : V^luii ConfeSiio Papyri, in Pannis Linrcis tan- 
lum ptobata cft, in fcricis minime, (nifi forte apud 
Chinenfes;) Ncquc rursus in Filaccis, compofitis cx 
Sctis & Pilis, cx quibus conficicur (quod vocamus) 
Camclotum ; Ncque dcniquc in Lancis, Godipio, & 
PcUibus i quanquamhzec tria poftrcma magis cfTc vi- 
dcntur Hctcrogcnca: Iraquc admifccripoi]inrj>orius, 
quam pcr fc vtilia effc. Icem Infttio in Arboribus FruBi- 
feris, in vfu cft; In Arboribus Sylueftnbus, r.irb tcn- 
'tataj iicet pcrhibccur Vlmumin Vlmum infitam mi- 
ras produccrc Foliorum Vmbras. Infitio ctiam in Flo- 

nbus 



I B E R 



Qv, 



N T V S. 



m 



ribus, rara admodum cft j liccr hoc iam ccepcric ficri in 
Rofis Mufcacellis, qux Rofis Com nunibus fclicirer 
moculantur. Eriam FarLttionem in 'Parte Rci^ inrer 
F.tri.ttiones in xV/.tf^/'M ponimus, ViJcmus enimi"^^- 
adum in Trunco Arhris injitum felicius pullularc, 
quan fi Tcrrx indatur, Cut non & Semcn Ccpx, 
Capiri alrcrius Cepa: viridis indicum, fclicius gcrmi- 
ncr, quam fi nudx Tcrra^ commifnim fuerir? Atque 
hic Radix pro Trunco variarur; vc ha^c rcs Inficio 
quxdam in Radice vidcri poflir. Fariatio Experi- 
menti fic fccundo in Efficiente: Rad^ folis ^cr Spccula 
comburcncia, calore ita inccodu itur, vc Maccriam, 
qucrlgnemfacilcconcipiat, accendcrc poflinc: Num 
& RaJij Luna^, per caJem, ad leniflimum allquem 
Gradum Teporis aduari pofluntj vc Videamus, v- 
irum Corpora omnia CcelclHa (inc potcftatc cahda ? 
kem CaloTfs Radiojt, pcr Specuki fciUccc, intendutKur: 
Nk:m^riam Calor<is Opaci (quales funt Lapidum Sc 
Mcia-lorum aiitequam candcaor) idcm panunturi an 
oeiius fanc Lumini^ in h^crcPartes nonnulla: ? Item 
Surcinum tf Gagatesfricata paleasirahunf : Num bciam 
oi ad Ignem tepefada ? Variatio Expcrimenti fic ccrcio 
m§^nto: circaquoddiHgensadmodumeft adhiben- 
da Cura, cum hoc multi circumftcnc Errores. Crc- 
danc cnim Homines, auda aut mulciplicata Quanti^ 
titrte, pro rata augcri aut mulciplicari Vircuccm. £t hoc 
fere pollulant & fuppbnunc, tanquam Rcs fic Ma- 
rhcmatica? cuiufdamcercicudinis: Quod omninb fal- 
(iffimum d\. Globtts plitmbeus vnius Librje a Turri 
dcmifTus ■( puta ) dcccm pulfuum fpa^io, ad Ten-am 
dcfccndtr; Num Globus duarum Librarum (in quo 
Impctus :ftf, Moius ( qucm vocant ) Nacuralis, dupli- 
cari dcbcc ) fpatio quinque Pulfuum Tcrram fcriec ? 
At ilie ajqualifcrctemporedcfcendct.ncqiie accclera- 
bitor iux;a Rationem G^nti. Item Sulphuris { puta ) 

Drachma 



Z38 



T>e Jugmentis ScientiarurrL^ 



Dravhma <-unay SemilibrasChalybis admiftaj eam fluerc 
facicc & colliquari: Numigirur Vnciarulphuns,qua- 
luor Libris Chalybis, ad Colliquationem fufficiec? 
Ac illud non fcquitur. Ccrtura cnim cft, Obflimtio- 
nemMateri<t in P^?z>«f^,per Quantitatcm, augcriampli 
xxs 5 quam A6liuitatemVirtutu in Agente. Porro Nimi- 
um a^que fallit, ac Parum. Ecenim in ExcoEkionibw^ 
& Depurationibus Metallorumj Error eft familiaris j vtad 
Excodioncm promoucndam, aut Calorcm Fornacis, 
aucaddiramenti, quod inijciunr, molcm augcanc. At 
illa fupra Modum audta Opcracioncm impcdiunCj prop- 
ccrea quod vi & acrimonia fua, mulcum cx Mctallo 
puro in fumos vcrtant & afportcnt ; vc & ia£lura fiar, & 
Ma(fa, quse rcmancc, magis fit oblHnata & dura. Dc- 
bentigiturHomincsLudibrium illud Mulicris /ECopi 
cogicarc ; qua: fpcrarac, cxduplicara Meiifua Hordci 
Gallinamfuam duoOua quocidi^ parituram. Acilla 
impinguata nullum pcpcric Pronus non tucum fuc- 
ritalicui ExperimentoNaturali con^dexc, niil fadtafuc- 
ric Probacio, &c in minorc, & in raaiore §}Hfmto. At- 
aucdeFariationeExperimenti ha<Stcniis. 

^roduBio Experimenti duplcx; ^petitiOy & Extenfo ; 
Nimirum,cum smtExperimentumiteratur, znx did fubtili-' 
w quiddam 'vrgetur. Repetitionis Exemplum rale fic. Spi- 
ritus Vini fic cx Vino pcr Diftillationcm vnicam j cftquc 
Vino ip(b multoacnor & forcior: Num ctiam Spiri- 
tus Vini ipfc dcftillacus, frue fublimatus, fcipfum For- 
cicudinc sque fupcrabic ? Aci^^^^/Y/oquoquc non abf- 
quc Fallacia cft : Eccnim, cum lccunda Exalratio, prio- 
ris exceffum non arquac ; tum cciam f^pcnumcro pcr 
IterationemExperimenti,poii Statumfiuc Acmcn quan- 
dam Opcrationis, tantumabeft vt progrediatur Natu- 
ra, vc pocius relabacur. ludicium igicurin hac re ad- 
hibcndum. ItcmArgentumFiuum, inLinteo, autaJias, 
in^cdio plumbi liqucfadti, cum rcfrigcfccre coeperit, 

infcrtum. 



L I B E R Q V 1 N T V S. 



infcrtum, ftupcfit ; nec amplius fluic. Num Sc idem 
Argcntum Viuumjfi fxpiLis immiflum fuerir^ica figctur, 
vt riac Mallcabilc ? Bxtenjionis cxcmplum tale lic : A- 
qiLi mfiimfnopfitii, & penfilis facla, & per roftrum vi- 
trioblongum, inVinum dilutum immerfa, kparabic 
Aquam a Vino ; Vino m fummum fe paulatim recipien- 
tc, Aqua in imo fubfidcnte : Niim etiam, quemad- 
modumVinum & Aqua, (Corpora fcilicec diuerfa) 
hoc ingcnio fcparantur j pofljnt quoquc Partes Vini, 
( Corporis nimiriimintegri, ) fabtiliores a craflioribus 
feparari • vt fiat tanquam Deftillatio perpondus ; & in 
fummorcperiacuraliquidSpiricuiVini proximum, fcd 
forte dclicatius ? Item Magnes Ferrum integrim trahit : 
Num ctiam Fruftum Magnctis, in DiflTolutionc Ferri 
immcrfum, Ferrumadfcaliicict, &feFerro obducct? 
htimj 'erjdriu Acus Naiitic^ fc ad Polos Mundi applicat: 
Num eiiam cadem via & confccutione quaCcelcftia? 
Videlicet, vt fi quis Acum in contrario ficu, hoc cft, in 
pundlo Auftralijponat & paulifpcr tcneat,ac dcinde vim 
omittat : Num forte Acus, ad Scptcncrioncs fc confc- 
rct, eligcndo potius rotarc pcr Occidenicm in Situm 
dcfidcratum,quampcrOrientem? ItcmyAurim Argen- 
tim Fimm, iuxtapofitum^mbibit. Num vcro Aurum rc- 
cipitillud Argentum Viuum intra fe, {incExtenfionc 
Molis fux, vc fiat Mafla qu^edam ipfo Auro pondcro- 
fior ? lit^myHomiries Memori<eferuiunt coUocando Imagiws 
Terjbnanm in Locis. Num cciam idem aflcqucntur 
(miflis Locisj & afEngendo Adioncs auc Habitus Pcr- 
fonis ? Atque deProdNWone Experimenti haftcnus, 

Tranjlatio Experimenti triplcx ; Aut a Natura <vel 
Cafuin AHem ; Aui ab Arte ^el PraBica alia in aliam-^ 
Aut a Parte alicuius Artis in Partem diuerfam eiufdem. 
Tranjlationis a Natura aut Qafu in Artem^ innumera funt 
Excmpla! adeo vtomncs Fcre Arccs Mechanicx, a tc- 
nuibus Inicijs, NaturaaucCafupraebicis, Ortumhabil- 

erinc. 



H9 



24-6 



'De Jugmintis ScientiarunL^ 



crint. Adagio rcccptum crat, Botrum contraBdtrum citu 
us maturefeere : Id quod, de mutuis Amicitiae Operis & 
Ofiicijs, incrcbuir. AtNoftriCydrae (Vinifcilicctcx 
Pomis) Confcdorcs, hocoptimeimitantur. Caucnc 
enim,ncPomatundantur,aut exprimantur, anrcquam 
nonnullo tcmpbrc in Accruos conicda mutuo con- 
ta(5ku maturucrint ; vnde nimia Potvis accditas cmcndc- 
mr. lizmJridumArtificiofarumlmitatio cxafpcrfione 
fpifsa Guttularum, ab Iridibus Nituralibus cx Nubc 
rofcida, facili dudu cranflata cft. Itcm Modw deftillan. 
di, vclexalto peti, ex Imbribus fcilicct auc Rorc,- vcl 
cxhumiliilloExpcrimcntoGuttarum, in Patinis, OUis 
Aqua: bulhcntis, fupcrimpofitis, adhxrcntium, dcfixmi 
potuit. Tonitrtta zutcm & Fulgura imitari vcritus quis 
cffcc, nifi Opcrculum Monachi ilhus Chymici, magno 
impecu & fragorc, fubitb in fublimc iadum, fubmo. 
nuifTet. Vcrum quo hafc Rcs magis Excmphs ia- 
bundec, cb pauciora adducerc Opus fucriL Debuc- 
rant autem Homincs, fi illis vtiHa inquirere vacarcc, 
NaturaUa Opificia & Opcrationcs fingulas, attente, & 
minutim, &cxcompofitoittfueri; &:fecum perpetub 
& acritcr cogitarc, quacnam, cx ipfis ad Artcs transfcrri 
poffint. Speculum enim Arcis Natura. Ncc pau- 
ciora fimt Experimenta, qua: ab Arte in Artem^ fcu a 
VraEiiea in Praiiicam transfcrri poffunt; hcet hoc 
irah^s in vfii fit. Natura enim vbique omnibus oc- 
currit; at Artes fingula: Artificibus cantum proprijs 
cognitac funt. SpeciUa Ocularia ad Vifum dcbiJcm 
iuuandum inuenta funt. Num & comminifci quis 
queat aliquod Inftrumcntum, quod Auribus appcn- 
fum, Surdafbris ad Audiendum iuucc? Item Imbalfa- 
tnationes i;fMelCadaueraconferuanti Annonpoflit aii- 
quid cx his, in Mcdicinam transferri, quod etiam viuis 
Corporibus profit ? Itcm SipUorum Pra^ica'in Cer^i 
Carmcntis , & Plumbo antiqua fuit : At h^c ctiam, 

Imprcflioni 



Iv I B E R Q^ I N T V S. 



IniprefTioni in Charcis, fiue Arci Typographic^, viam 
monllrauic. Iccm SiiHnCoqumana cjrnescondit, idque 
mcliLisHycme quam /£113:6. Annon hoc ad Balnea 
vcihcer transfcni poflic, corumque ccmpcramencum, 
qjandoopus fucric, vel imprimendum, vci excrahcn- 
dum ? Iccm6V,in nu^cro ExpmmfntOy dc Qonglaciati- 
onihits ArtiJiciMibu! , magnas vires nd condcnlandum 
obcincrc rcpcricur. Annon poflic hoc transferri ad 
Condcnlacioncs Mccallorum ; cum iampridem no- 
cumflc, AquasForccs, exnonnullis Sahbus, compofi- 
cas, dcijccre & prxcipicare Arenulas Auri , ex Mecallis 
ahquibus, Auro ipib minus denfis ? Icem PiSloria 
Inu^gine Memoriam rci rcnouac. Annon hoc tradu6l:um 
cft in Ajtem eam., quam vocanr, Memori^ ? De his in 
gencrcmonitumficj Qoodnihil adlmbremqucndam 
Inuencorum vtiUum, corundcmque nouorum, veluci 
ccehcus dcduccndum, rantum valcre poflir •, quantum, 
fi Expcrimcnca complurium Arcium Mechanicarum, 
vni Homini, auc paucis, qui fe inuiccm Colloquijs 
acucre poffint, in nocitiam vcncrinc; vt pcr hanc, quam 
6kimus,Experimentorum Tranjfationem, Artcs fc mutub' 
foucre, 6c vcluticommixtione Radiorum, accendere 
poflint. Quamuis cnim FiaRationalu pcr Organum 
ionge maiora Ipondeac j attamcn ha:c SagacitOfy per 
Experientiam literatam, plurima intcrim exijs, qurr in 
proximofunr, in GenusHumanum, f tanquam Milli- 
lia apud Antiquos Donatiua, ) proijcict & fparger. 
Supereft i\h lyanjlatio de Parte Artu in Tartem diuer- 
fam-^ quas parum difiPert a Tranflationc de Arte in 
Ancm : Vcrum quia ^rtes nonnullas Spatia magna 
occupant, vt ctiam TranJIationem Experimentorum fer- 
re intrafeipfas poflint,hanc eciam Specicm Tranflationis 
fubiungerc vifiim cft. Prxcipue, quiamagiU prorsus 
cftin nonnulla Arte Momenti. Plurimum enim ad 
Artem Medicin^ amplificandam profueric, fi Experi- 
I i menta 



¥ 



z^^t 



T>e Jugmentts Scientiarum-> 



menta Partis illius Medicm<€ dc (^uratiombuf Morhrum, 
ad ? SitKS illsis dcTuenda Sanitate^ & ^rolongatione Vi- 
tce transfcraiitar. Si enim Opiatum aliquod injtgne, ad 
Spirituum, in Morbo Pcftilenti, furibundamlncenfio- 
nem reprimendam, fuffccerit- non dubitct cjuifpiamj 
quin fimile aliquod, debita Dofi familiarc rcdditum, e- 
tiam Incenfionem eam glifcentem, & obrepcntcm, 
qux pcr y£tatem fit, aliqua cx parte fra;narc, & rc- 
tardare poffit. Atquc dcTranftatione Experimenti ha- 
dcnus. 

InuerJioExperimenti^ij cum contrarium eius, quod 
Experimento conftSt, probatur. Exempli gratia: Qi- 
lidum per Specula intcnditur : Num ctiam Frigidum? 
Item Calidumfe diffundendo, fertur tamen potius in Sur- 
fum : Num ctiam Frigidum fe diffundcndo, fcrcur magis 
in Dcorsum?-Excmpligratia, Accipi^s BacillumFerre- 
um, illiidquc in vno finc calefacias ; & dcinde erigas 
Fcrrum, partccalefa6lafubiuslocata,infuperiorc partc 
manu appofita, adutummanum adurctj partcautcm 
calefada fupra locata, ^ manu fubtus, multb tardi- 
us adurct. Num ctiam, fl totum Bacillum calcfiat, & 
Finis altcr Niuc, vcf Spongia, in Aqua firigida, tinda, 
madefiac j Si Nix aut fpongia fuperius locetur, num 
(inquam) Frigus deorsum mittct citius, quam infcri- 
iis locata,fursum ? Item, Radijfolufupra /4Il;umdiffi~ 
liunt, fupra Nigrutn congrcgantur : Num etiam Vm- 
brx fuper Nigrum difpcrduntur^ fuper Album con- 
(Tre^rantur? Id quod in loco tcncbrofo, Luce pcrFo- 
ramcn exiguum tantum imtnifsa, ficri vidcmus, vbi 
ImagincsRcrum,qua:forasfunr, fupcr Papyrum qux 
Alba cft excipiuntur, fupcr Nigram minime. Itcm, 
VenaFrontis 3id DoloremHemicranicum inciditur : Num 
ctiam Hemicraniumfcarificaturad Sodam? Atqucdc 
Inuerfone Experimenti hadcnus. 

Compulfio Experimenti fit, vbi vrgctur &producitur 

Experi- 



L I B E R. Q_V I N T V S. 



H5 



Expc'rimciitum , ad Annihilarionem, vel Priuacioncm 
Virrucis : In rcliquis enim Venationibus , Fera capi- 
tur cantum ; Ac in ilB, occiditur. Exemplum Compiil- 
fionii talc eli Magnes Ferrum trahit : Vrge crgo Fcr- 
rum, aut vrge Magnctcm, vc ampiius non fiat Ac- 
rraclio : Vcluci, niim forcc (i Magncs vllus fueric, aut 
in Aquis Fortibus maceracus, virtutcm (uam dcpo- 
net, auc ialtemrcmittec? Concra, flChalybs, aucFcr- 
rum in Crocum Martis rcdigancur, velin Chalybem 
quem vocancPrccparacum, velctiamin Aqua Fortifol- 
uancur, num adhuc ca alliciat Magnes ? RuriUs, Mag- 
nesFcmm trabit per Fniuerfa, qux nouimus, Mcdia-^ 
Ncrape fi incerponacur Aurum, Argentum, Vicrum: 
Vrgcigituraliquod Medmm, fifieripoll^ quodVir- 
tuccm iiuercipiat; Proberur Argcntum Viuum; Pro- 
bentur Olcum, Gummi, Carbo ignitus, &c aha, qux; 
adhuc probatanon (unt. Item, IntrpdaSia Jimt mper 
Perjpicilla, qu£ Vhibilia Minuca, miris, modis multi- 
pliccnt. Vrgc vfum corum, vcl ad Spccies tam pu- 
fiilas, vt ampliiis non valcanr^vcl ita grandiufculas, 
vc confundantur. Scilicet, Niim potcrratilia in Vri- 
na, clarc dctcgcre ca, quae ali^? non pcrfpiccrentur? 
Numpoterincin Gemmis, cx omniparccpuris, & ni- 
tidis, grana aiic nubecuIascOHifpicicndadare ? Num 
& Puluifcuia in Sole (qua; Dcmocrico pro Acomis 
fuis, & Pnncipijs Rerum,falfifTime obijciobancur} ran- 
quam Corpora grandiufcula monflrarc? Num Pul- 
uerem crafliufculum, cx Cinnabari, & Ccrufsa, ita 
ollcnderc diitributum, vr appareanthic Granula Ru- 
bra, illic Alba ? Num rursus, Imagines maiorcs (pu- 
13^ Faciem, Oculum, &c.) in itancum multiplicacas 
ortendere, in quancum, Pulicem, aut Vcrmiculum? 
Num ByfTum, aut huiufmodi Textile Unteum de- 
Ucatius, & paulb apcrtius, ira foraminatum oftcn- 
dcrc, ac fi cflet Rete? Verum in Qompulfionilm Ex^ 
li z perimentorurn 



H4- 



T>e Jugmentis ScientiarunLj 



perimentorum minus moramur, cjuia fcre cxtra limiccs 
ExperientU Literau czdnntj 8c ad Caujfaj, & Axioma- 
ta, & Nouum Orgamm potius (pedant. Vbicunque 
cnim fic Negaciua, aut Priuatiua, aut Exclufiua j cce- 
pit iam prxbcri Lux nonnulla ad Inuentionem Forma- 
rum. Atque de Compulfione Experimemi hactenus. 

Applicatio Experimenti nihil aliud eft, quamingcni- 
ofalradudiocius, ad Experimentum ahud aliquod v- 
rilc. Excmplum tale fit. Corpora qiuque fucu habent 
DimenJiones,fuapondera: Aurum plus Pondcris, mi- 
nus Dimcnfionis quam Argentum i Aqua quam 
Vinum. Ab hoc traducitur Experimentum vtilc ; Vc 
cx Menfura impleta, &pondcrccxccpro,poflis digno- 
(ccre quant^ Argcnti fucric admixtum Auro, vel A- 
quiE Vino ; quod fuic w^na^ illud Archimedis. Icem, 
Cames in nonnuUu CeUis citiits putre/iunt, quam in alijs : 
Vtile fuerit, Experimentum hoc traduccrc, ad digno- 
fccndos Aercs, magis autminus falubrcs, ad Habitati- 
onem ; vbi fciliccc Carncs diutius vindiccnrur a Puirc- 
dine : Poffit idcm applicari, ad rcuclandas Salubriorcs 
aut pcfhlcntiorcs Tempcftatcs Anni. Verijm innumc- 
rafuntciufmodi. Euigilcnc modb Homincs, &Ocukis 
perpciub,ahas ad Nacuram Rcrum,aliasad Vius Huma- 
nos vcrtant-Atquc dcApplicatione Experimenti hadenus. 

Copulatio Experimenti cfl Applicaiionum Ncxus & 
Catcna ; cum qus fiugula profucura non fuiflent ad 
vfum aliquem, conncxa valcanc ; Excmpli grana j Rojat 
z\XiFrti6ius ferotinos hahere cupis; Hocher, fiGcmmas 
prascociorcs auellasjldcm ficc, fiRadices, vrfquc ad 
Veradulcum, dcnudes, &Aericxponas; Acn-^ulrbma- 
gisficopulccur vcrunquc. Ithm ^Adrefrigerandummax- 
imifaciunt Glacies, ^ Nitrtm-, Vtrunque commixnm 
multb magis. Vcrum & hacc rcs pcr ie p.trlpicua eli. 
Atcamcn fallaciaci f^pe fubefTcpoflic, (vc&omnibus, 
vhidcinntAxiomata) SiCopuIa fiaccx Rebus, qu^di- 

uerfis. 



L I B E R. Q^' I N T \' S. 



245 



ucrlls, &z quaiipugnaiitibus modis, operantur. Atquc 
^cCopnLvion-: Experimenti haclcnus. 

Rcllani: Sones Expmmcnti. Hic vcr^ Expfrinicii- 
tandiModuSjplane Irrationalis d\, &c quafiFuriofus; 
cum aliquid expcriri vcllc Animuuifubcar, non quia 
auc Rado,auraliquod aliud Experimentum ce ad illud 
dcducar,{cdprorsus, quia fimilis rcs adhuc nunauam 
centaca fuic. Haud tamen fcio, an in hac ipsa re ( de 
quanunc agimus ) non aliqmd magni iatcac : Ci in- 
quamomncm Lapidemin Nacura moucas. Magna- 
ha cnim Nacura^ fcre cxcra vias tricas, & Oi-bitas noras 
iaccnt, vc etiam Abfurditas rci aliquando luucr. Ac fi 
Ratio fimul comitetur ; id eft, vt & manifelttim fit, i\- 
milc Expcrimcntum nunquam tcntatum fuiffc, & ta- 
mcn Ciuffa fubfic magna cur tcntecur ; tum vcrb \\xc 
rescx optimisclt, &: plane Sinus Naturx cxcutir. Ex- 
cmpU gracia : In Operatione Ignis fuper aliquod Corpns 
Nattirale, alccrum horum hadcnus femper cuenic, vc 
aucaliquideuolecjfvcluci Flamnia, &c Fumus,in Com- 
buflionc vulgarij autfalcerafiatSeparacio Partiumlo- 
calis, & ad nonnullam diflantiara, vt in Dcff illationc, 
vbi fccesfubfidcnt,vaporesin Rcccptacula, pollqua n 
lufcrint, congrcgantur. At Defiillationem Claufam, (ita 
cnim eara vocare pbffumus j riemomonaliumadhuc 
tcntauit: Verifimileautcmvidctur vim Caloris, fiin- 
tra Clauftra Cdrporis, fua m altcrando cdac facinora ; 
ciun ncc ladtura liat Corporis, ncc etiam Iiberatio ; rum 
dcmumhunc Matcri^e Proteum, vcluriManicisdcten- 
tum, ad complures transformationcs adaduram 5 fi 
modb Calor ita tcrapcretur &altcrnctur, vt non fiac 
Vaforura Confradlio. Eft cnim ha^c rcs Matrici fimilis 
Naturali, vbiCaIoroperacur,mIiiI Corpons aut cmicti- 
tur, aut fcparatur : Nifi quod in Matrice coniungatur 
Ahmcntatio : Vcrum quatcnus ad Vcrfionem cadem 
rc5 videtur. Talcsigitur func Sortes Experimenti. 

Illud 



1^6 



T>e Augmentu ScientiarunLj 



Illud intcrim, circa huiufmodiExperimeta.moncmus; 
vt nemo Animo concidar, aut quafi confundatur, fi Ex- 
perimenta,quibusincumbir, Expedlationi fux iion re- 
fpondeant. Etcnimquodruccedic,ma^is complacetjat 
quod non fuccedit, fxpenumerb non miniis inrorraac. 
Atque lilud femper in Animo tenendum ( quod pcrpe- 
tub mculcamus ) Experimenta Lticifira, etiam adhuc, 
magisquamFru£tifera ambienda cflc. Atquc de Lite- 
rata Experientia h^ec did:a fint, qua: ( vt lam antc dixi- 
mus )Sagacitas^odm cft, & Odoratio quxdam Vena- 
tica, quam Scientia. Dc Notto Organo autem filemus, 
nequcde eo quicquam praclibamus,- Quoniam de co 
( cum (it res omnium maxima ) Opus intcgrum ( annu- 
cntc fauore Diuino ) conficcrc nobis in Animo cit. 



A P V T 



III. 



Tartitio Inuentiuae Argumentorum, in 
Promptuariam ; c37*Topicam. Tartitio 
Topicac, in Gcneralem ; O* Particula- 
rem. SxempkmTopicx Particulans, in 
fnquifetione^ T>e Graui e^ Lcui. 

Nuentio Argtmentorum^ Inuentio proprie 
non crt. Inucnire eium cfl ignota Deto- 
gere, non antc cognita reciperc, auc rc- 
uocare. Huiufce autem /««*?«?/owi- vfus 
atque Officium non aiiud vidccur, quam 
cx Mafsa Scienti^e, qu« in Animo congefta & recon- 
ditaeft,eaquj:ad rem, aut Quarftionem infhtutam fa- 
ciunt, dextre depromere. Nam cui parum aut nihil, de 
Subiedo quod proponitur, innotuit, ci Loci Inuentionis 
iion profunt ; Contra, cui Domi paratum cft, quod ad 

Rem 




L I B E R Q^' I N T V S. 



^47 



Rcmaddiicipollicj is eciam abfquc Artc, 6: LocisTn- 
ucntionu^ Argumcncarandcm (licec non ica cxpcdue & 
commode) rcpcricc & producec, Adcb vt hoc o-e- 
nus Inii:ntionii (ficut di.ximusj Inucntio propne non 
fitj fcdRcductio tancum in Memoriamj fiue Suggc- 
ftiocum Applicacione. Atramen, quoniam Vocabu- 
luminualuic, &:reccptum cftj voccrur fane Inuentio; 
Siquidem ctiam Ferx alicuius Vcnatio, & Inik^ntio, non 
niinus cum illa mtra Viuariorum Scpta indagcrur.quam 
ciim in Saltibus apertis, dici poflic. Miflis vcro Vcr- 
borum fcrupulis, illud conflet, Scopum & Fineni 
huiulccrei, efrcprompticudincmquandam, &: expedi- 
tumVfum Cognitionisnoftr.T, potius quam ciuidem 
Amplilicationcm, aut Incrcmcntum. 

Acque vc paraca fit ad difirercndum Copia , duplex 
Ratiomiri poteft: Aut vt dcfignctur, &: quafi indicc 
monlbretur, ad quas partcs Rem indagarc oportcat; 
atquc hxc cft ca, quam vocamus Topicam. Auc vt 
iam antck compofita fint, & in vfum repoflta Argu- 
menta, circa cas rcs, qux frcqucittius incidunr, & in 
Difceptationcm vcniunt; atque hanc Vromptuariam 
nominabimus. Ha:c autem poftciior tanquam Scien- 
ti^ Pars y vix dici mcrctur; cLtm in Diligcntia potius 
confiftat, quam in Eruditioiic aliqua artificiosa. Ve- 
runtamenhac in PartcAriftotcIcs, ingcniosequidem, 
fcdtamendamnose, Sophiflas fui tcmporis dcridct, in- 
quicns j Perinde illosfacere^ acji quis calceariumprrofejju!, 
rationem calcei conficiendi non doceret ; fedexhiberet tan- 
timcalceos complurimos,diuerfi tamFormte, quam Mag- 
nitudinis. Attamcn hic regererc liceac; Calcearium, 
fiinofficina nilCalceorum haberct, ncqueeosconfu- 
crcc nifi rogatus; egcnum prorstis manfurum., & per- 
paucos inucnturum Emptores. Scd longe aliter Sal- 
uator nofter, de Dittina Scientia vefba facicns, inquit, 
OmnisScribadoEhui in Regno Coslorum^fmitis efl Homi- 



24-8 



T>e Augmentis Scientiarum-i 



niPatrifamilias, quiprofirt.deThcfauro fuo, noiiaiff Ve- 
tera. Vidcmus eciam prifcos Rhecorcs Oratoribus 
priEcepifle vc prxftb habcrcnc Locos Communes vario?, 
iam pridem adornatos , & in vcramque partem cra- 
datos & illuftri^ros : Excmph gracia -.TroSententiaLe- 
£^isy aduerfus Verha Legis ; ip* e contra : Tro Fide Mgu- 
mentorum^ aduetfm Teflimonia ; isf i contra. Cicero au- 
tcmipfc, longa do6bus Expericntia, pJane alTcric, poflc 
Oracorcm diligentcm & fedulum, ianiprxmeditata& 
claboratahaberc, quscunGjuein Difccptacionem vcni- 
enCi Adcb vt in Cauflic ipfius Adionc, nihil nouum aut 
fubicum inrcrinecefle fucric, prxtcr Nomina noua, & 
Circumftantias aliquas fpcciales. Ac Demofthcnis Di- 
hgencia&Sollicitudoeb vfque proccflic, vt quoniam 
primus ad Cauflam Adicus,& Ingreflus,ad Animos Au- 
ditorij prarparandos, plurimum viriun)habcrct j operac- 
prctium putarec, compluraConcionum &Orationum 
Exordia, componcre, & in prompcu haberc. Atquc 
h*ec Exempla & Audoritates, meritb Arirtotclis O- 
pinioni pra^pondcrarcpoflint, quinobis Audor forct, 
vt Vefliarium cum Forfice commutarcmus. Itaquc 
non fuit omitccnda haec Pars D(?^nW circa Tromptu- 
ariam, dc quahoc loco fatis. Cum cnim fic vtriquc, 
tam Logicas, quam Rhctoricx communis j vifutn eft 
cam hic intcr Logica cursim tantum pcrftringcrc; 
plcniorem eius Tradationem , ad Rhctoricam reij- 
cientes. 

Partem altcram Inuentiu<e, (nimirum Topicam) parci- 
emur in Generalem ; & Particularem : Generalis illa cft, 
qux in DmM/V d diligcntcr, &abundetradaca cft; vt 
in eius Explicatione morari non fit opus. Illud tamcn 
obiter monendum vidctur, Topicam iflam non tan- 
tum in Argumcntationibus, vbi cum aiiisManum con- 
fcrimus ; vcrum & in Mcditationibus, cum quid nobif- 
cumipfi commcntamur,autrcuoIuimus,valcrc. Imb, 

nequc 



L I B E R Q^' I N^ T V S, 



H9 



ncquc fQlummodo in hocficam cllc, vc indcfiacSug- 
gcftio auc Aiimonicio, quid Ajfirnure auc Affcrn-e ■ vc- 
rum ccikm quid Inquiraey auc Interrogare debeamus 
Ac prudcns Intcrrogatio ^ quafi Dimidium Scicncix. 
Rcde fiquidem Piiio ^&uialiqiiji^qu^ritjd ipfim quod 
^turit^generali quadam notione comprehendit ■ alita- qui 
Jkripoteft^ a>t illudcumfuerit inuentitm^ ngnofcat ? Idcir- 
cb qubamplior &ccrciorfuericAi.cicipacionoftra jcb 
magb dirc*!ia <Sc compcndiofa crit Inuelligacio. lidcm 
igitur illi Loci ; qui ad IncellediUi noftri Sinus incra 
nos cxcuciendos, &: congcftamillic Scicnciam dcpro- 
mcndam, conduccnc, ctzamad Scienciamcxcrinfccijs 
hauncndam muabunc ; Ica vc fi pracltb fucrit quis Rei 
gaarus & pcntus, commodc & prudenc^r dc ca inccr- 
rogari a nobis podit; & fimiliter Audores, & Libri, 
& Parccs Librorum, qui nos de jis qu:E quacrimus, 
cdoccanc &informcnt, vcilicerdcligi&euoJui. 

Ac Topica ^articularify ad ca qus dicimus, longc 
confcrc magis, & pro Rc fru(3:uofiflim^liabendaeft. 
Illius certe Mcncio lcuis a nonnuilis Scripcoribus fa- 
6bcft; fcdinccgre, &prorcidignicace, minim^ cracla- 
ia.Vcrum miftum feciences Viciumijlud d:Faftum,quar 
nimiiimdiu regnaruncin Scholis; Videliccc, vc qua: 

f>racftb finCjinfinicaSubnlitareperfequancur; quarpau- 
b rcmotiora, ncattingaiitquidem; NosfaneTb/)/r^«; 
Tartictfiarcm, tanquam Rcm apprime vtilcm ample- 
(Stimur; hoccft, Locoshquijitionis &c Inuentionis^ Par- 
tieularibw Suhie6lis & Scientijs apjiropriatos. Illi au- 
cemj Mixcur^ quxdam funt, cx Logica, &c Materia 
ipsapropria fingularum Scientiarum. Futilcm enim 
cfTc conftat, &angufticuiufdam Animi, qui cxiftimct 
Artem., de Sciemijs inucniendis, pcrfcdam iam a Prin- 
cipio, cxcogitari& proponi poflc; eandcmquc poftea 
inOpercponi, & cxerccri deberc. At ccrcb fcianc Ho 
mincs, Artesinueniendifolidoj tf yera/, adokfcere isf In- 
K k crementa 



250 



T>e Augmentu Scierjtiarum-j 



cnmcntafumere, cumipjis Imtsntu: Adcb vc cum quis 
primum ad perrcrutarionem Scientitc alicuius accelTc- 
rit, poflit haberc Pr^cepta Inuentitt^ nonnulla vrilia ; 
pollquamautem, ampliorc^ in ipsa SaVwfM progrcfTus 
fecerit, pofllt ctiam, & dcbcat, noua Inuentionii Pra- 
cepta excogitarc ; <^x ad vltcriora cum felicius dcdu- 
canL Similiseft lane hasc ResVixioits in Planitie: 
poftquam enim Via: partcm aliquam fuerimus cmen- 
fi ; non tantum hoclucrati fumus, vtad cxitum Itinc- 
ris propius acceflcrimusj vcrum etiam vt, quodrcftat 
viac, clariusprofpiciamus: Eodcm modo, in ScientijSy 
gradu? Itincris quifque,ca qux a tcrgo rcliquitjprjeccr- 
ucdlus, ctiamilla qux fupcrfunr, propius dat in con- 
fpcdlum. Huius autcm Topic^ Excmplum, quo- 
mam cam inccr D^^mrfrcponimus, lubiungcrc vi- 
fumeft. ^ 



TopicaParticularisy fim jirticiilihciHifitionisde 
Graui ^ Leui. 

1. 'WNquiratur^ qualia fint Corpora, ^w^Motus Gra- 

l mmis funifufceptibilia ; qualia, ^«« Leuitatis ; 

isf fiqu^fint Meditc.fiue Adiaphor^c Naturas ? 

z. Poy^Inquifitionem ^^Grauicatc&^Lcuitatc Sim- 
plicem, procedatur ad Inquifitionem Comparatam j 
G\jijinimirumex^i2i\x^\xs plus j qutt minus pondcrent, 
in eodem Dimenfo ? Etiam, qtu ex Leuilm cclcrius f cran- 
tur/» altim^ qwt tardiiis ? 

5. Inquiratur de eo quod pofiit i!f operetur Quan- 
tum Corporis ad Motum Grauitatis. Atqui i^ideatur 
hoc primo afpeBu quafi.fuperuacuumi quiaRationesMo- 
tus debeantfequi Rationes Qmnii :fed res aliterfe ha- 
bet ; Nam licet in Lancii;ui, Quantitas Grauitatcm Gcr- 
poris ipfiuf compenjet (yirilfus Corporis ^vndiqtte coeun- 

tibus 



L I B E R Q^' I N T y t. 



tilnts p.r%'pcrcuJ}ioncm^ Jiiie Rejiflentiam Lancium <ucl 
Trabis) uvnen ^'bi parua datur (^fiJJentia ( ^ucluti in 
Dec.ilu Corporum^iT Aerem) Qjancuin Cox^owpa. 
riim ^alet, ad Incra:ionem Dclccnsus' : Cim ^uginti 
pj:-idj 'Viumbi, <J Lihra '^a.i, eodem feri Jpatio cadint. 

4. hiquiratur "vtriim Quancum Corporis ita augeri 
pojiit, 'Vt Mocus Grauiracis prorsus dcponacuri <i;tjit 
m Ghifo Territy qui penjilis ej}, non cadit? Ftrim igitur 
poj^int cjfe alix Majpetamgrandcs, nytje ipfr fufientent? 
Nani Latio iidCentrum Terr^c Resji6litia ejl , Atque omnis 
\lalja grandis, Motum Lationis quemcunque exborret., niji 
ab alio Appetitufin-tioriiJincatur. 

5. Inquiraturdeeo, quod poj^itij opcretur Rcfiricn- 
tia Corporis Mcdij, a^el occmrentis, ad Regimcji Mo- 
iLis Grauitaiis: Corpuslpero defcendens, aut penccrat i5f 
Jecat Corpus occurrens i Aut ab eo Silticur: 6'/ penecret, 
Jit Psnstratio j ^ut cum leui Refiflentia, '-vt jn Aere ^ ^ut 

cimfortwri, fvtinAqua: Si SiR.cLtur,fJiitur aut Refi- 
Jhntia dijpari, ^bi Jit ^r^grauatio ; 'Vt Ji Li^numfupcr- 
ponatur Cerdt, Aut <equa, ^elutifi Aqua fuperponatur A- 
qiht, autLignum, eiujdem generis Ligno , Id quod appellat 
Scbola ( Apprebenfione quadam inani) Non ponderare 
corpi^s mliextra locum fuum. * Atque bac omnia Mo- 
tum Grauitatis '^ariant : Aliter enim mouentur Grauia in 
Lancibu!,aliter inDecaJu; Etiamaiiter (quod mirum i^i- 
deripoJsit)in Lancibus pendentibus inAere,aliterin Lanci- 
biis immerfis in ^qua:,Alitcr in Decafuper Aquam-aliter in 
Natantibusfiue FeSlisfuper Aquam. 

6. Inquiratur de eo, quodpofiit tf operetur Figura Cor- 
pcrisdclcendencis, adregendum Mottim Grauitatis ; n^e- 
luii FiguraLata cum tenuitate, Cubica, Oblonga, Rotun- 
di,^j^ramidalisj iff quanS fe ^vertant Corpora, quandb ca- 
dem, qua dimittimtur, pofitura permaneant. 

7. Inquiraturde eo, quodpofiit isf operetur Conrinu- 
acio «ScProgreflio ipfius Casiis fmc Defccnsus, adboc, 

Kk 1 ri;t 



251 



% 



25i 



T>e Augmentk Sckntmmn- 



rvtmawnincitatione i^impetu fcratur : Et fJ.^ propor- 
tione, i5) quoufqueinualefcat illalncitatio? fquidem <Ui- 
teresleui Contemplatione opinatifunt, (ciim Motw Na- 
turalisftijle) eumperpetuo augeri iff intendi. 

8. Inquiratur de eo^ quodpofit^ opsretur Diftantia, 
aut proximitas Corporis dcfccndentis a Terra, ad hoc, 
^t celeriiis cadat, aut tardiits, aut etiam non omninb, (f 
modo fuerit extra Orbem A^iuitatu GlobiTerra,qu^ Gil- 
berti opiniofuit: ) Atquefimttlde eo quod operetur Immer- 
fio Corporis Defcendcntis magis in proFundo Tcrrce, 
Mt CoUocatio eiufdempropiiis ad Superficiem Tcux : 
Etemmh^c resetiam Motum roariat, i;t Opermtibw in 
MinerifperJpeSlumefi. 

9, Inquiratur de eo, quod pofit ^ cperetiir DifFcren- 
tia Corporum, pcr qux Motus Grauitatis diflPunditur 
&:communicatur : Atque a;trim ^qui communiceturper 
Corpora Mollia i!f Porofa, ac per Dura isf Solida : nje- 
lutifi Trabs Lancis^fit, ex altera parte LinguU, ligneay 
exaltera, argentea, (licetfiterintredu^aadidempondus,) 
rutriim nonprogignat ^ariationem in Lancibus ? Similiter, 
ytriim Mctallum, L^nx,aut VcCicx inflat^ejuper-impofi- 
tum, idem pondercr,^«o^/»FundoLancis? 

I o. Inquiratur de eo, quodpofit iff opcretur, in Qommu- 
nicatione Motiis Grauitaris, Diftantia Corporis a Libi^a- 
mincj Hocefi^citaisffera Perceptio Incubitus, fiue De- 
prefionu : VelutiinLaneibuf, ru^i altera Pars Trahif efi 
longior (Ucetredu6la ad idem Pondus) an inclinet hoc ip- 
fum Lancem? AtttinTubiforcuatif, ri,bilongior pars cer- 
te trahet Aquam, licet breuior pars (faUafciHcet capa- 
cior) maius contineatpondw Aqwe ? 

1 1. Inquiratur deeo, quodpofit Intermixtio fiue Co- 
pulatio Corporis Leuis, cum Corpore Graui, ad deuan- 
damCorporif Grauitatem j T/f in Pondere Animalium Fi- 
uorum,^ Mortuorum? 

I z. Inquiratur de fccrctis Afccnfibus, i^ Ddfccnfibas 

Parti- 



Ll B E R QXI N T V S. 



Pariium Lcuiorum &: Grauiorum in vno Corporc in- 
cc^ro : •■vndc fiam ftpc accurjt.f. Sepiirationes • Ft in 
Scp.u\i:iofis rini iif AqiU; in AfcenjioneFlm-ii La6tii-^ 
iy fmilibiu ? 

1 ', . Inquinrtur,ciux fit Linea, ^ Dircflio MotQs Gra- 
uiratisi i^ qK.rtcniis fequAtitr ■-velCentrumTerr^e, id efl 
Mafun Terr.^ i njel Centrum Corporis ipfuf, idefl Nix- 
um P.:rtiii}n eiiu. Ccnnra enim illa ad Di-monflrationes 
apt.rfint ; in Natura nihil njalent. 

14. Inqmratur, </f Comparationc Motus Grauiratis, 
CLim Monbus alijsj qttos fcilicet ••vincat, quihiu cedat? 
a^eliifi in Mocu (quem appellant ) violento, MotmOra- 
uitatif compefcitur odTempus : Etiam, citm Pondtu longc 
maiiis Ferri, ab exiguo Magnete attoHitur, cedit Motitf 
Grauitattf, Mottti Sympathi^. 

ij. /«^«/ni?«r dc Motu Aeris, iptrum feratur fursiim, 
anft tanquam Adiaphorw? §}upd difficile efl inucntu^ 
nifi per Experimsntaaliquaexquifita : Nam Emicatio Ae- 
rii in fundo Aqiu, fit potiiis per Plagam Aqu^, quam per 
MotumAerify cimidem etiamfcU in Ligno. Aer auteiH 
Aeri commiflw nihil prodit, ciim non minits Leuitatem 
exhibeat Asr in Aere, quam Grauitatem Aqua in Aqua : In 
BiMa autem^exili obduSla pellicula^ad tempm flat. 

16. Inquiratur, cjuis fit Tcrminus Lcuitaris ? Neque 
enim quemadmodim Centru Terr<c pofuerunt Centrum Gra- 
uitatis, ■-volunt ( credo) ^t ^ltima Conuexitcu Ccelifit Ter- 
minus Leuitatis : Anpotius, njeluti Grauia ''videntur eouf 
qiK^rri, ijt dccumbanty tf tanquam ad Immobile-^ ita 
Leuia eoifquc ferantur, <^t rotari incipiant^ iff tanquam 
odMotumfine Termino ? 

17. Inquiratur, quid in Caufla fit, cur Vapores & 
Halirus eoufque in altttm, ac fita efl Regio (quam 
'-vocant) Media Aerisyferantur ; cum isf crafiiufcuU fint 
Materix, iy Radijfolisper Vices (no^lii fcilicet ) cejfent ? 

18. %«/>^fw<^RegimincMocus Flamm^ in fur- 
±^~ — . fumi 



25^ 



2ir-'i 



H 



T>e Jugmentu Scientiarum^ 

[uni ; quodeo abftrufiw eft, quia Jingulii momentis flam- 
maperit; niji fortc in mcdio Flammarum Maiorum: 
Etemm Flamm^ ahupt^ca Continuitate fua,.pariim du- 
rantL^. 

19, Inquiratur deM.oi\xm rurfum ipfius Adiuitatis 
Gilidi ; <ueluti cim Calor in Ferro candente, citins gUjcit 
infursum, quaminDeorsim ? 

Exenlplum igitur Topic^e Particularu rale fit : lllud iii- 
terim, quod moncrc occarpimus, itcrum monemus, 
Nempe vt Homincs dcbcanc Topicas Particulares iiias 
alternarcjita vcpoftmaiorcs progrcfllis aliquos, inlnqui- 
{itione fados, aliam & fubinde aliam mllituanc Topi- 
camj fimodb ScientiarumFaftigiaconfccndcrccupianc. 
Nos aucem Topicis Particularibwi tantum tribuimus, vc 
proprium Opus dc ip{jis,infubicdis Naturalibus digni- 
oribus, &: obfcurioribus, coniicere in Animo habcamus. 
Dommi cnim Quasftionum fiimus, Rcrum non itcm. 
Atque dc Jnuentiua hadlcnus. 



Capyt 



L 1 B E R. CVv I N T V S. 255 



Capvt IIIL 

Tartitio Artis ludicandi, /;; ludicium per 
Inductionem ; c^ pcr Syliogifnium. 
Quorumpmis ag^gregaturOx g^ino Nouo. 
^\irtitio primaiudioj per Syllogifmum, 
itj Redud:ionem Red:am ; 6^ Inuerfam. 
T^artitio fccunda eius in Analyticam, cj?* 
DocT:rinam De Elenchis. Tartitio Do^ 
clrinxde Elenchis, /«Elenchos SophiC- 
matum ; Elcnchos HermenicT- 6^ Elen- 
chos Imaginumfmeldolorum. Tartitio 
Idolorum,w IdolaTnbus- Idola Spe- 
cus ; <<r Idola Forr. dAvfendix Artis lu^ 
dicandi, videltcet ^^ Analogia Dcmon- 
ftrationumpro Na^ura Subiedi. ; 

Raiifcamus nunc ad luduium, fmc Jrtem 
Tudicandi , in qua agitur de Natura Pro- 
batiomm fiuc Demonfiratiomm. In Arte 
aucem illa ludicandi (vcctiam vulgb re- 
ceptum cft ) mtper InduBionem, amper 
SyOogifiniim eoncluditur. Nam Enthymemata, 6c Ex- 
f/w/>/<^, illorumduorum Compcndia tantum funt. At 
quacenus ad ludicium, quod fic pcr Indu6liottem, nihil 
ellcjuodnos detmcrc debcac: Vno fiquidem eodem- 
qucMencis opere, illud quod qusritur, & inucnitur, 
& iudicacur. Neque cnim pcr Medium aliquod res 
tran{jgicur,rcdimmediate,codem fere modo,quo fitin 
Senfu. Quippc fenfus in Obiedis fuis ptimarijsj fi- 

mul 




25^ 



T>e Jugmentu Scientiarum^ 



mul & Obiedti Specicm arripic, & eius Veritati con- 
fentic. Alicer aucem fic in SjUogifmo , cuius Probacio 
immediaca non eft, fcdpcr Medium perficitur. Itaque 
aliares dllnuentio Medij, alia ludicium de Confequentia 
Jrgumenti. Nam primb difcurric Meiis, poftea acqui- 
efcit. Ac InduBionis Formam vitiofam prorsiis valere 
iubcmus i legicimam ad Nouum Orgamm remitcimus. 
Itaque de ludicioper InduSlionemhoc loco faris. 

De illo alcero per SyUogifmum quid actinet diccrc j 
cum fubciliflimis Ingeniorum Lirais, hxc res fcrc accrita 
(ic, & in multai minucias rcda(5la ? Ncc mirum, cum 
fic rcs, qux cum Incellcdu humano magnam habcat 
Sympachiam. Nam Animus humanus, miris modis 
ad hoc conccndic, & anhclac, vt non pcnfihs fit, fcd 
nancifcacur ahquid fixum & immobiic, cui tanquam 
Firmamciito, inTranfcurfibus &Difquifitionibusfuis, 
innitatur. Sanc qucraadmodum Anftotcles probarc 
conatur inueniri in omni Motu Corporum, ahquid 
quod quicfcit j & Fabulam Antiquam dc AtJantc, qui 
ipfccrcdus Coclum humcris fuflinuit, pcrcleganter ad 
Polos Mundi traducit, circa quos Conuerfioncs cxpe- 
diuntur: Simihtcr magno ftudio appetunt Homines, 
ahquem habcre intra fe Cogicanonum Aclantem, aut 
Poios, qui Intcllcdus Fluduationcs & Vert)gincs ali- 
quaccnus rcgant ; Timcotcs fcilicct, nc Coclum ip/o- 
rum ruat. Itaquc ad Principia Scicniiarum conftitu- 
cnda praepropcre fcftinarunt ; circaqua: omnis Difpu- 
tacionum variccas vcrccrctur, finc pcriculo Ruina: & 
Casus : Ncfcicntcs profcdb cum, qui certa nimis pro- 
pere captauerit, in dubijs finiturum ; qui autcm ludici- 
um tcmpcftiue cohibuerit, ad ccrta pcruenturum. 

Manifcftum eft igitur, Artem hanc ludicandiper Sylla- 
gifmum, nihil aliud cflc, quam Rcdudlionem Propofi- 
tionum ad Principia, pcr Mcdios Terminos. Principia 
autcm confcnlu rcccpta intelliguntur, atquc^Quarfti- 

onc 



L I B £ R CV\' l N rv S. 



257 



one cximuntur. Ac Tcrminorum Mcdiorum Inucn- 
tio, libcroIngcniorumAcumini «Sj Inueftig.itioni per- 
mittitur. Eft autem RcdikTioiWa duplex, Dircfra ici- 
licet; Silmkrfa. Direftu cll:, cumipia Propofitio ad 
ipfum Principilim reducitur : Id quod Probatio Oflcnfi- 
/M vocatur. hmerjittik, cum ContradiCloria Propofiri- 
onis feducitur ad Contradiiflorium Principij j quod 
vocant Probationcm per Incomfy:odum. Nunierus ve- 
rb Termmorum Mediprum, fme Scala comm mi- 
nuitur, aut augctur, prb remotionc Propofitionis a 
PTincipio. 

His pofitis, particmur Artem hdiclj (ficut vulao 
fcrc folet ) in Analyticam • & DoSlrinam de Eknchis .- 
Alteraindicat, altcra cauct: Analytica cnim vcrasFor- 
mas inrtituit, de Conrcquentiis Argumentommj a 
quibus fi vanetur, fiuc dcflcdatur, vitiola deprchen- 
ditur cfTe Conclufio : Atquc hoc ipfum in ie Elen- 
chum quendam, fiue Redargutionem continct. Re- 
6ium enim ( vc dicitur) Et [ui Index efl, isf obliqm, Tutif 
fimum nihilominus elt Elenchos, veluti Monitores 
adhibere, qub facilius dctegantur Fallaci^, ludiciuma- 
lioquin illaquca'ura:. In Malytica verb,nihil defidcrari 
reperimus j quin potius oneraiur Superfluis, quam m- 
dicret Acceffionibus. 

Do6irinam dcElenchii, in tresPartcsdiuidcrepJacet: 
Elenchos SophiflnatumiElenchosHermeni.^c \ isf Elenchos 
Imaginum fiue Idolorum. Do6lrina dc Elenchis Sophif 
mdtum apprime vtilis eft : Quamuis cnim pinguius Fal- 
laciammGenus, aSeneca, noninlcite comparerurcum 
Prasftigiatommccchnis; inquibus quo pado rcsgera- 
rur ncfcimus, aliter autem le habcre rem quam vide- 
tur, fatisnouimus : Subtilioratamcn Sophifmata, non 
foluni id pracftant, vt non habeat quis, quod rcfpon- 
dear ; fed & ludicium ipfum fcrib confundunt. 

Hxc Pars de Elenchu Sopkifmatum prasclare tradara 
Ll eft 



X58 



T>e Augmemis Scientiarum-i 



cftab Ariftotelc, quoad Prxccpca : Edam a Platonc ad- 
huc mclius, quoad Exempla : Nequc illud tantum 
in Pcrfona Sopliiftarum Antiquorum (GorgU, HippUy 
^rotagor(6,Euthydemi,S>cXG\ic^woi\xm) vcrum etiam in 
Perlona ipfius Socratis, quicumillud femperagat, vc 
niliil afKrmet, fed a Cscteris in mcdium addudla infir- 
mec, ingcniofifIimeObicdionum,Fallaciarum,& Rc- 
dargutionum Modos expreffit. Itaque in hac Partc, ni- 
hil habcmus quod defidermut. lUud intcrim notan- 
dumj quamuis Vfum huius Dodrinas probum, & 
pra?cipuum,in hoc pofuerimus, vt redarguantiir fophif 
matajliquidbnihilominuspatere, Vfum cius degcne- 
rem & corruptum, ad Captiones, & Contradidlioncs 
per illa ipfa Sophifmata fbrucndas 5c concinnandas fpc- 
darc. Quod gcnus Faculratis, cti,am pro Eximio habe- 
tur, & haud paruas affcrc Vtilitates. Liccc eleganter 
introduda fit a quopiam illa Differcntia interQrato- 
rem,& Soplnflam,- quod altcrtanquamLcporariusCur^ 
fu pra^flcc j Alccr canquam Lcpus ipfe Flcxu. 

Scquuntur ElenchiHerineni<€,ita cnim(vocabulum po- 
tius quam Scnfum ab Ariftotclc mutuantcs j cos appcl- 
labimus. Redigamus igitur Hominibus in Memori- 
am, ea qua: a Nobis de Tranfcendentibus^ & de Aduenti- 
tijs Entium Conditionibwi, fiuc Adiunftu (cum de Thi- 
lofophiaprima ageremusj fuperius dida funt. Ea funt, 
MaiWyMinuf, MultumyPaucum; PritUyPoflerius ; Idem, 
Diuerfum-j Totentia, ^^us^ Habitus^ Triuatioi Totum, 
fartes j A^ens, Patiens ; Motus, §iu^iess Ens, Non Ens^ 
& fimilia. Inprimis autem mcmincrint&notent,dif- 
ferenteseas, quasdiximus, harum Rerum Contempla- 
lioncs; vidclicct quod poffinc inquirivcl Thjifice; vcl 
Logicc'. 'P>&>/r^wautcmcircaeasTrad:ationcm, Phib- 
fophia Trim^ affignauimus : fupcrcft Logica ; Ea vcrb 
ipfacfl Res, quam in prasfcnti, De^rinam de Elenchu 
HermeniK nominamus. Portio ccnc cft ha:c Dodtrina: 

fana 



I B £ R 



Qv 



I r<7 T V s. 



259 



(jiia <Sc bona. Hoc eniiTj habenc Notioncs illa: Gener^- 

lcs & Coinmiincs, vtin omnibus Difputarionibus V- 

bicjLic !n:ercurmnc; adeb vc niii accurace, & anxio 

cu;n luuicio, bcnc lam ab inicio diftinguantur ; Yni- 

uedo Dirputationum Lumini, caliginem miris modis 

otfolunulinc; &: eb rcm fcrc dcducluro:, vc dclmahc 

Dilputaciones in Pagnas Vcrborum. Ecenlm /Equi- 

uocanunes, «Sc malar Acccpciones Vcrborum, Cprsicr- 

rim huiLLs gcnerbj iwmSophifmataSophifnMtum. Quarc 

cciam mclius vifum eil, iltarum Tradarionem i-or- 

ium coniHcuerc, cjuam cam, vcl in Phihfophiam pri- 

mmi CmzMstaphyJicam, rccipercj vel ex partc Amlytic^ 

iub.jccre, vc Ar;ltotelcsiacis confu.>,e fecic. Dcdimus 

autejn ci nomen ex vfu, qaia verus cius Vfus cft pjan^ 

Rcd irgucio,& Cautio circa vfum-Verborum. Quinimo 

Parrcm illam de Tr<€dicamentis, fi recle inflicuacur,circa 

Cauiiones de non confundendiSfaut tranfponcndis Dc- 

iiilicionum & Diuifionurri Tcrminis,pnTcipuum vfutn 

fornri exiibmamus, & huc ctiamifcfcrri maJumus. At- 

c] jc dc Elenchii Hermeni<t ha ^tcnus. •■ 

Ad Elenchos^-vero Imaginum, CmelddlOrum quod at- 
rfnet; iuncquidcm M/^, proFundiflimx Mencis Hu- 
mana: Fallacix. Ncqucenim fallunt in ParcicuJaribus, 
vccxcerrj ludiciocaiiginemoifundcndo, & tcndicu- 
Jas iiruendo : Sed plan^ cx pricdifpoficione Mencis 
praua, &: pcrperam confticuta,- qua: canquam omnes 
IncelledusAnticipacioncsdecorqucc «Sc inficic. Nanl 
Mens Hnmana (Corpore obduda & obfufcdta) tantum 
abcll: vc SpccuJoplano,a^quaIi,&clarofimiJisfic,(quod 
Rerum Radios fincere cxcipiat 6c refledat,) vcporius 
fic initar Speculi alicuius Incaiitaci, plcni Supcrftici- 
oiiibus & Spcaris. Imponuncur auccmlncellccftui/^o- 
k, Aucper Naturamipfam Generis HumaniGeneralem, 
Auc pcrNaturamcuiufquelndiuidualem-, Aut per rerU, 
fiue Naturam communicatiuam. Priinum Genus Idola 
Ll 1 Tribus^ 



lA.. 



z6o 



T>e Jugmentk ScientiarurrLj 



TribuSy Scc\iv)dum Idola Specus^Tcnmm IdolaFori yo' 
care confueuimus. Eit & QuanumGcnus,quo(i/^o- 
laTheatri Sip\>c\hmu.s, atquc ruper-indutlumefta^m- 
iiuTheorijsfmc Philofoph^s, S>cperuerjis LegibusDemon- 
flrationum : Vcrumhoc Gcnus abnegari poteft & de- 
poni; Itaque illud in prasfentia omittemus. At reli- 
qua plane obfidcnt mentem, ncquc prorsus cuelH pof 
lunt. Igitur non eft, quod quis in iftis, Analyticam ali- 
quam cxpedlet ; fcd DoSlrina de Elenchucii, circaip(a 
Idola, Dodlrina primaria. Ncquc ( fi vcrum omninb 
dicendum fit ) Doflrina de Idolu^^ia Artcm redigi poftitj 
fed cantum adhibcnda cft, ad ca cauenda, Prudcntia 
qua:dam Contemplatiua. Horum autem Tradatio- 
nem plcnam & fubtilcm, ad Notium Organum aman- 
damus j pauca gcncralitcr tanium dc ijs hoc loco 
diduri. 

Idolorum rn^MjExemplumtalcfic. Natura InteOeSius 
Humani magii aficitur A^irmtiuii isf A6liuu, quamNe- 
gatiuif iff PritMtiuu j cum ritc & ordinc a^quum fc vtri- 
qucpracbcrc dcbeat. Atillc, fircsquaq)iamaliquandb 
cxiftat & tencacj fortiorcm rccipit dccalmprcflioncm, 
quam fi cadem longe pluries fallat, aut incontrarium 
cueniat. Id quod omnis Supcrftitionis, & vanx Crc- 
dulitatis, quafi Radixcft. Itaquc rccStercfponditille, 
quj, cum fufpcnfa Tabula in Templo monftrarctur, 
corum qui vota foIucrant,quodNaufragijPcriculum 
cffugiflent,atqucinterrogandoprcmcrctur, annon tum 
demumNeptuni Numcn agnofccrct? quicfiuic vicif 
sim, At rvbifunt illi depiili, qui pofi ^vota nuncupata peri- 
erunt? Atque eadem eft ratio Supcrftitionum fimili- 
um, ficutia Aftrologicis,Infomnijs,Ominibus, &rc- 
liquis: AltcrumExcmplumcft huiuimodi ;AnimmHu- 
manw(cum fitipfcSubltantia squalis & vniformis) 
maiorempr^fipponit, tf affingit inNatura Rerum jSqua- 
Utatem, hf Vniformitatem, quam reuera efl. Hinc Co m- 

mentum 



L I B E R Q^' I N T \' S. 



i6i 



mencum Ma:hematicotum, In cctleflibiif omnidmousri 
pcrCircuIos pe}-fiSloSy rci]cicndo Lincas Spiralcs : Hinc 
eciatn ric, quodcum multa flnc in Natura Monodica, 
&plcna Imparitatis,affingat tamcn rcmper Co'>-itatio 
Humana, RcLitiua, Parallcla,&: Coniugata; Ab hoc eni m 
Pontc, Elementumlgnis, cumOrbcfuOjintrodudum 
cU, aiconftituendamquatcrnioncm cum rcliquis tri- 
bu5, Tcna,Aqua,Acrc. Chymici autcmfanaticumin- 
Ilruxcrunt Rcrum vniucrfarum Phalangcm, inaiii/Ii- 
mocomracnto inucniri fingcntes,in quatuorillis fuis 
Elcmencis, ( Caelo, Acrc, Aqua, & Tcrra, j Specics fin- 
gulas parallclas inuicem, &: conformes. Tcrtium Ex- 
emplum cllfupcriori finicimum ; quod Homo fiat, quaji 
Norma^ SpsculumlSlatur^ : Ncque cnimcrcdibilecll, 
(fi fingula pcrcurraiitur &:notcntur) quantum A^'-- 
mcn Idolorum PhilofopIii^immi/erit^NaturaliumOpe- 
rationum,ad SimiIitudincmA(5tionum Humanarum, 
RcdudioiHocipfuminquanijquod putetur taliaNa- 
turam faccrc, qualia Hjmofacir. Nequc multbmeii- 
ora funt ifta, quam Ha:refis Anthropomrphitarum, in 
CcIIis ac Soiicudmc ftupidorum Monachorum orta : 
Aut ScntcntiaEpicuri huic ipfi in Paganilmo refpon- 
dcnsj quiDij-jHumanam Figuram tribucbac. Acnon 
opus fuic Vclicio Epicureo incerrogare, Qur D;iis Cce- 
Ittm SteUii iff Luminibtu^ tanquam /Edilis^ ornajfet ? Nam 
fi fummus ilic Opifcx, ad modum y£dihs fe gcffilTet, in 
puichrum aliqucm & eicgantem ordincm ftcilas dige- 
rcrc dcbuiffct, opcrofis Palatiorum Laqucaribus con- 
fimilcm , cum econtraasgre quis oilcndat, in tam in- 
finito Stciiarum numcro, Figuram aliquam vci quadra- 
tam, vci Trianguiarcm, vcl Rcdlihnearcm. Tanta cft 
Harmonis difcrepantia, intcr Spiricum Hominis, &c 
Spiritum Mundi. 

Quod ad i^oV^^/J^czJi-attinctjilia ortum habent cxpro- 
priacuiuftjueNaturaisf Animi isf Corporis ; atquectiam 



i6i 



T>e Augmenm Scientiaruvn^ 



ex Educatione iff Confuemdine, &c fimitis rehw^ cju^e 
finf^ulis Hominibus accidunr. Pulcherrimuni enim 
Emblema,eft illud de SpecuPlatonu. Siquidem fi quis 
(m!fkaillaexc[uifita ParaboU fubtilirarej a primaln- 
fantia, in Anrro, aut Caucrna obfcura & fubterranca, 
ad maturam vfc]uc ^catem dcgcrer, & tunc derepentc 
in Aperta prodiret, & Iiunc CcEli & Rerum Apparatum 
contucretur ; dabium non ell, quin animum cius fubi- 
rentj & perlfringerenc, quamplurim^ mira; & abfurdif- 
fimsPhanrafia:. Nos verb fcilicct, fub Afpediu Cccli 
degimui j intcrca tamcn Animim Caucrnis Corporum 
nofbrorumconduntur; vc infinirasErrorum & Falfita- 
tum Imagincs haurire ncccfTe fit, fi c Spccu fuararb tan- 
tiim, &adbrcucaliquodccmpusprodeanr; & non in 
Contemplacione Naturx pcrpetuo, tanquam fub Dio 
morentur. Emblcmari fiquidcm illi^ Specu PlatoniSy 
oprime conuenit Parabola illa Herachti -, Quod Homi- 
nesScientiasinMmdisproprijs, iff non in Mundo maiore 
qu<erant. 

At Idola Fori moIcftifGma fimc, quaf cxFoedere tacito 

inter Homines, deVerbis i^f Nominihui impofitis, icinhi- 

tellcdum infinuarunt. Vcrbaautcmplerunque cx cap- 

tu Vulgi indunturj atque pcr Differentias, quarum 

Vulgus capax cfl, rcs fccant j Cum autcm Iniclledtus 

acutior, aut Obfcruatio diligcntior rcs rnelius difhn- 

gucrc velic, Vcrba obftrcpunt. Quod vcrb huiu^ Re- 

mcdiumefl, ( Definitioncs fcihcct,) in plurimis huic 

malo mederi ncquiCi quoniam & ipf^ Detinitioncs 

ex vcrbis conftenr, & Vcrba gignanc Verba. Etfi au- 

temputcmus Vcrbis noflris nos impcrarc , & illud fa- 

cilcdi6lu fir, Loquendumejfe <-vt 'Vttlgus, fentiendum <-vt 

Sapientes', Quinetiam Vocabula Arcium (qua: apud 

pcriros folum valent) huic rei farisfacere vidcri pollinrj 

&: DifKnitiones (dequibus diximusj Artibus pr^miffj^, 

(fecundum Prudcntiam MathcmaticorumJ Vocabn 

lorum 



I B E R 



C>v 



N T VS. 



2<f5 



loiLim prauas Acccptioncs corrigcrc valcanc j attamcn 
ha:c omnia non fufficiunr, <^uo minus Verborum pr^- 
rtigLi: &: Incantationes, plurmiis modis feducanr, & 
vim quandam Intcllcdui faciant, &: impctum fuum, 
(morc Tarcarorum fagittacionisj rctrb in Intellcdium 
("vndc profeda (int) rccorqucanc. Quarealtiorc, & 
nouocjuodam rcmedio, ad hoc Malum opus ell: : Ve- 
rumhxc iam cursim pcrllringimus , intcrim dejiderari 
pronunciantcs hanc Dodlrinam, quam Elenchos mag- 
nos, fmc dc Idolif Animi humani natiuis tf aduentitijs ap- 
pcllabmius. Eius autcm Tradlationcm Icgitimam, ad 
OrganumNouum rcfcrimus, 

Siipcrei\Artif ludicandiAppendix quxdam infignis; 
quam ctiara defiderari flatuimus. Siauidem Ariltotc- 
lcs Rcm notauic, Modum Rci nuflbi perfccutus cft. 
Ea traftat, quales Demonflrationes ad quales Materi(Uj 
fiue Sul^ieSia, applicari debeant ; vt hxc Dodrina tan- 
quam ludicatwnes ludicationum contincar. Optimc 
enim Ariftocclcs , Neque Demonftrationes ah Oratori- 
bus, neque Suafanes a Mathematicif requiri debere mo- 
nct. Vc {i in Probationis generc aberretur, ludicacio 
ipfa non abfoluatur. Quandb vcrb fint quatuor De- 
monftrationum gcnera, vel pcv Confenjitm immediatum 
&c Notiones communes ; vcl^pcr Indu^ionems vcl perSyl- 
logifmum; vclper cam (quamrecle vocat Ariftotcles) 
Denwnftrationem in Orbem ^ (non a Notioribus /cilicer, 
(ed tanquam de Planoj ) habent hx Demonftrationcs 
fingulx ccrta fubieda, & Matcrias Scicntiarum in qui- 
bus pollent ; alia, a quibus cxcludancur. Etenim Rigor 
&Curioficas, inpofccndo Probacioncs nimium feuc- 
ras, in aliquibus ; multb magis Facilitas & Remiflio, 
in acquiefccndo Probacionibus leuioribus in alijs j incer 
ea func numeranda, qus Decrimcnci plurimum, & 
ImpedimentiScientijs attulcrunc. Atquc dc Arte ludi- 
candi hxc dida fint. 

Capvt 



2^4 



T>e Jugmentu ScientiariinLj 




C A P V T V. 

'Partitio Artis Retinendi yJwe. R.etcntiu3e, 
in Dodtrinam de Adminiculis Memo^ 
riae, (^ Doclrinam de Memoria ipsa. 
*p4mno Dodtrinse dc Memoria ipsa, in 
Prsenotioneni ^ C^" Ertiblema. 

Rtem Retinendi CmcCuftodiendi,md\j2i^Do- 
drmas particmur. DoEtrinam fciJicct dc 
Adminiculu Memori^ ; & DoBrinam de Me- 
morjJipsa. Jdminicuhm Memori^ plane 
Scriptio cft: At^l^omninbmonendum, quod Memo- 
ria finc hoc Adrniniculo, Rcbu^ prolixioribus & ac- 
curatioribus , impar fic ; ncquc vlJo modo , nifi dc 
Scripto, rccipi debcat. Quod etiam in Philofophia In' 
dnditta, & Interpretaiione Natura, prarcipue obtmct: 
Tamcnimpoflitquis Calculationes Ephcmcridis, Mc- 
morianuda, abfqucScriptoabfoluerc, quam intcrpre- 
tationi Natur^E pcr Meditationcs, & vircs Mcmoii^ 
natiuas &c nudas, fufflccrcj nifi eidcm'Memoris, pcr 
Tabulcu ordinatcu miBiftretur. Verum mifsa Interpre' 
tatione Natur^, qaa^ Dodrina noua eft, etiam ad Vcte- 
rcs &: Popularcs Scicntias, haud quicquam fcre viiJius 
cfTcpofTit; quam Memoriie Admmicuium folidum &c 
bonum •, hoc cft j Digefium probum, & crudit um, Lo- 
corum Communium. Ncquc tamen me fugit ; quod 
Rclacio corum, quas Icgimus auc di/cimus, in Locos 
communes, damno Eruditionisabaliquibi s.imputetur, 
vt qua: Ledionis Curfum rcmoretur, & Memoriam ad 
fcriandum inuitcf. . Attamen quoniam Adukaina rcs 
cff, in Scientijsprscoccm efTc & prompmm; nifi ciiam 
folidus fis & multipliciter inftrutlus, Diligentiam & 

Laborem 



JL I B E K. Q^' 1 N T V S, 



Laborcm in L ocif communibns congcrcndis, ma<^m pror- 
aus rcm cilc Vsus, &: Firmiaidinisj in Ibdijs ludica- 
mus; vcluti qucc iKitentioni copiam fubdiinillrer; & 
Acicm lu^icij in Vnum contrahar. Vemm ell ramcn, 
jnrcrMerliodos&Syncaxes Locorum commmium^ quai 
nobis adhiic vidcrc condgit, nuUam repenri quarali 
ci'.ius (it prctij ; quandoquidcm in Ticulis iuis, Faci- 
cm prorsus cxhibcanc, magisScholx, quam Mundi, 
Vulgarcs & pxdagogicas adhibcntcs Diuifioncs, non 
autcmca^ qua:adRcrum Medullas, &: Interiora quo- 
uismodopencnrcnt. 

Circa Mf/w^r/^w autem /)>/^w, (fitis fegniter & lan- 
guidc vidcturadhuc inquihcum. Extatccrcedcca/^/*j- 
qua:piam; Verum nobis conlbt, lum meliora Prxccpta 
de Metnoria contirmanda & amplianda habcn pollc, 
quam illa Ars compleditur j tum Pradlicam illius ipfi- 
us Artis mcliorem infticui pofTe, quam qua: recepta cft. 
Nequetamcnambigimiis (C\ cuiplaccchac Arte ad O- 
ftentationem abuti j quin poffinc pra:ftari pcr cam non- 
nuUa Mirabilia , & Poncntofa : Scd nihilominus Res 
quafi fteriiis cft, (co quo adhibctur modoj ad vfus 
humanos. At illud interim ei non impuramus, quod 
NaturalemMemoriam deftruat, &: fupcr-oncrct, (vt vul- 
go obijdtur; ) fcd quod non dextre inftituta fir, ad 
Auxilia memori<E commodanda, in Ncgotijs & Rebus 
lerijs. Nos vcrb hoc habemus (forrafse ex generc 
vkx noftro Politicx) vt, qux Artem iadant, vfum non 
pr.Ebent, parui faciamus. Nam ingentem Nume- 
rumNominum, aut Verborum femel rccirarorum, eo- 
dcmordincftatim rcpetercj aut Verfus complurcs de 
quouis Argumento cxcempore conficcre, auc quic- 
quid occurrit Sacyrica aliqua fimilicudine perftrin- 
gcrc; auc feria qujequc in locum vcrterci aut Contra- 
diclione & Cauillationcquiduiscludcrcj & fimilia; 
(quorum in Facultatibus Animi haud cxigua clt 
M m Copia ; 



2<J5 



2^6 



T>e Augmentu Scientiarunu 



Copia,- quxque Itigcnio & Exercitatione ad Miracu- 
lum vfque cxtolli polfuntj ) h^c certe omnia & his 
fimilia nos non maioris facimus, quam Funambulo- 
rum & Mimorum Agilitates & Ludicra : Etcnim ea- 
dcm fermc Res func ; cum hsc Corporis, iUa Animi 
viribusabutantur; & Admirationis forfitan aliquid 
habcantjDignitatis parum. 

Jrs autcm MemorU, duphci nititur Intentionci 
Prmotione j & Emblemate : Pr^notionem vocamus 
Abfciffioncm quandam Inuefligationis infinitx. Cum 
cnim quis aUquid rcuocarc in mcmoriam conatur; 
fi nullam Pracnocionem habeat, auc Perccptionem 
eius quod qu^crit; quxritccrte, & molitur,&nac iilac 
difcurrit, tanquam in Infinito. Quod fi ccrtam ah- 
quamprxnotioncmhabcati ftaiim abfcinditur Infini- 
tum, & fit Difcurfus Mcmoria: magis in vicino j Vt Vc 
natio Damx,intra Scpta. Icaque & Ordo manifcftb iu- 
uziMemoriam. Subeft cnim Pranotio, id quod qu^ri- 
turtalecfledcbcre, vtconuciiiatcumOrdinc. Similitir 
Carraina facihus difcuntur memoriter, quam Profa. 
Si enimhsreturinahquo verbo ; fubcft Pr^tndtio, talc 
debcrc cffcVcrbum, quod conucniat cum Vcrfu. At- 
quc ifta Pr^enotio cft Artijicialu Memori^ Pars prima. 
Namin J\rtificiaU Memoria Locos habemus jam ance 
digeftos & paratos : Imagines extcmporc, prout rcs po- 

Iftulat, conficimus : Atfubcft-Pr^w«V?,talemc{rc debe- 
re Imaginem, qualis aliquatcnus conucniat cum Loco. 
Id quod vellicac Memoriam, & aliquo modo munic ad 
rcm quam ciMxrimus. Emhlema verb dcducic InccUeau- 
alc ad Scnfibilc : Scnfibilcaucemfemper foriius percutic 
Mcmoriam,atqucin ca facihiis impnmitur, quamln- 
tellcaualc. Adcb vc cciam Brucorum Memoria,pcr Sen- 
fibilccxcitecur ; pcrlnccllea:uale,minime. Icaquefaci- 
liiisrcrineas Imagincm Vcnacoris Leporcm pcrfcquen- 
ris,aucPharmacopsiPyxides ordinanris, auc Pcdancij 

Orationem 



L I B E R Q^' I N T \' S, 



Orarionem habcntis, auc Pucri Vcrius mcmoiiter re- 

ciraiitis, auc Mimiin Scenaagentis j quam ipfas Noci- 

oncs Inucncionis, Difpofitionis, Elocutionis, Mcmo- 

ri.r, Acliionis. Sunc & alia,c|uxpcrcincnc ad Mcmori- 

(tm iuuanJam (vc moiiodixiniusj icd//n' quxiamha- 

bccur cx his duobus iam prxmillis confillic. ParcicuJa- 

resauccm Arcium DefcClus pcrfcqui, fueric ab In(Hturo 

noftro rcccderc. It;icur dc Arte Retinendi fiuc Cujlo- 

di4, harc didla (inc. lamvero, ad (juarcum 

Mem bru m L ogice^c^ uod Tr.iditionem 

& Elocutionem cradac, orduic 

pcruenimus. 



Mmi, FRANCISCI 



167 



i6^ 



.^"K 




FRANCISCI 

B ARONIS 

D E 

VER VL AMIO, 

VICE-COMITIS 

S A N CT I ;At B A iVl, 

d,'e ' ■ 
T>igmtate (^ Jugmmls Scientiarum 



XD R'EGi«ls^',:sVVM. 



C A P V f I. 

"Pamtio TraditiuiE, in Dodtrinatn de Or-- 
gatioSermonis; Dodrinamde Mctho- 
do Sermdnis ; (^- Doclrinam de Illu^ 
ftrationeSermonis.' Tamtio Doctrinc-^ 
de Organo Sermonis, tn Doclrinam de 
NotisRerum; De Lociitione; (^ De 
Scriptione : Quarum du^e poF.eriores 
Grammaticam conjluuunt, emfque^mi- 
tionQs/mt. 'PartitioDoann3& de Notis 

..,.. Rcrum, 



i-jo 



T>e Augmentu Scientiarum^ 



Rerum, in Hieroglyphica ; (<t Chara- 
(fleres Reales. Tartitio Secunda Gram- i 
maticae, in Literariam; (sr Philofo- j 
phantem. (lAggregatio Poefeos quoad I 
Metrum, ad Dodtrinam de Locutione. 
ajggregatio Dodlrina; de Ciphris, ad \ 
Doc^rinam dc Scriptione. \ 




Onceditur ccrte cuiuis ( Rcx | 
Optime ) Scipfum & Sua ride- ' 
rc & luderc. Quis igitur nouir, 
num forte Opus iftud noftrum, 
non defcriptum fucric, cx Libro 
quodam Vctcri, rcperto intcr 
Ubros, famoiiflimz iHius Bibli- 
othccx SanSliFiSlorif j quorum 
Catalogum cxccpit Msi^iikcr Francifcus Rabelejius? IUic 
eniminucniturLibcr,cijiTituluscft, Formcarium Ar- 
tium. Nos fane pufillum Accruum Puluifculi congcf 
{imuSj&fubeocompkira Scientiarum &: ArriumGra- 
nacondidimusj qub Formica: rcptarc pollinr, &pau- 
latim conquiclccrc, &'fubindc ad nouos fc laborcs 
accingcrc. At Rcgum -Sapicnriflimus Pigros quofcun- 
queremittitad Formicas: Nos autcm Pjgros cosHo- 
mines pronunciamus, quibus acquifiris vti tantum, 
cordi fitj ncqucfubindcnouas Scienciarum Scmcntcs 
& MefTcs faccrc. 

Acccdamus nunc ad Artem Tradetidi, (iueTrqferendi, 
&cEnunciandi ca, quse Inucnta, ludicata, ac in Mcmo- 
riarcpofita funt; qjiam Nominc GcDcrali Traditiuam 
appellabimus. Ea omncs Artes circa FerU & Sermo- 
nes complcditur. Quamuis cnim Ratio, Scrmoois vc- 
luri Anima fit; tamcn in tradando difiungi dcbcnt, 

Rario, 



LlBER SEXtV^. 



Ratio, 6z Strmo ; non minus quam Anima, 6c Corpus. 
Tntditmam in tres Parrcs diuidcmuSj Dodrinam cina 
Orgajwm Scrnionisi Doftrinam circa MsthodumScrmonif j 
&: DoflriniVncircaSermom) llliiflrntionem^ CmcOrnatum. 

Doftrina dc Organo Sermonii vulgo reccpra, qua: &: 
Grammatica dicitur, diiplcx ell : Akcriide Locutione-^ 
Ahzr:\dcScriptione: Rtcle cnim Ariftotelcs ; Cogitati- 
omm Teifer^€ njerba^ Verborim liten^ j Vtrunqtie Gram- 
/Wijr/V.eadignabimus. Vcrumvcrcm altius repcramus, 
aiitcquam ad Grammaticam & Partcs eius iam didas vc- 
niaraus, in gcnere dc Organo Tradititu dicendum cft. Vi- 
dcnrur enim eflc Proles qucxdam Tradititu aliar, prxrer 
Verba Sc Litercu. Hoc igitur plane ftacucndura cft; 
•^cquid fcindi poflit in DifFercntias (atis numerofas, 
ad Notionum variecacem explicandam (modo Diffc- 
rcntiac illic Scnfui pcrccptibij|l fint ) ficri polTe Vchi- 
culum Cogitationum de Homine in Homincm. Nam 
videmus Nationcs Linguis differfcpantcs, Commcrcia 
non male pcr Geflu! excrcci-d. At iii PradlicE nonnul- 
lorum, qui furdi & muti vfque a Natiuirate fuciranr, & 
alias crant ingcniofi, miros vidimbshabcri intcrcos & 
Amicos fuos, qui corum G^y^ifrperdidiccranr, Dialo- 
gos. Quinctiam notiiTimum fieri iam coepit, quod in 
China, &Prouincii,s vltimi Oricntis,in vfu hodi^fint, 
Charafieres c^mdzmReales^ non Nomindles ; qiiifcilicet 
nec Literasj ncc Verbd,fedRcs & Nbtiones cxprimunt. 
Adeb vcGcntcs complurcs, Linguis pror/tis difcrepan- 
tcs, fed huiufmodi Charadleribus, ( qui apud illos la- 
tiusrcccptifunc) confcnticntcs, Scripris communicent.' 
Eoufquc, vt Librum aliquem huiufmodi Charadtcribus 
confcriptum, qu^eque Gens,Patria Liilgua legcre, &: rcd- 
dcrc poflit. 

Note igitur Rerum, c^ux abfque Ope, aut Medio 
Verborum,Kcs fignificant, duplicis generis funt : Qua- 
rum prius Gcnus ex Congruo j Alterum ad Placituni 

^ fignificat. 



27i 



T>e Jugmentu ScientiarunL^ 



fjgnificac. Prioris Generis func, Hieroglyphica i &c Ge- ! 

ftns : Pofterioris vcrb, ij, quos diximus, Chmi^eres 

Reales. HieroilyphicorumWC\is veturtus admodum,& 

in Veneratione quadam habicusj Prxcipue apud ^gyp- 

tios Gcntem valde antiquam : Adeb vc vidcancur Hi- 

eroglyphicafmffcScriptio quxdmi Ante-nata, & fenior 

ipfis Elementii Literarum^ nifi force apud Hcbr^os. Ge- 

ftm autem, canquam Hieroglyphica Tranfuoria func. 

Qucmadmodum enim Vcrba prolata volanc, fctipta 

manent ; ita & Hieroglyphica Geflibm exprefla tranfe- 

unc, dcpid:a duranc, Cum enim Periandcr, confultus 

de conferuanda Tyrannidc, Legacum aflareiubcrcC;,- at- 

queipfe in Horco dcambulans, Summitatcs Florum 

cminentiorumcarpcrec,adSedcm Proccrum innucnsi 

nonminusvfuseflH/Vro^/^/j/^w, quam fiid inCharca 

dcpinxifrec. Illud incerlmipaccc, Hieroglyphica & Geftw, 

fempercum Rcfigni$cataaliquidSimilicudinis habe- 

rc j & Emblcmata qujcdam cfTe ; vndc cas Notas Re- 

rtm ex congruo nominauimus. Ac CharaBeres Reales^ 

nihil habcnt cx Emblematc, fcd plane furdi funt j non 

minilis quam ipfa Elemcnca Litcrarum j & ad Placitum 

rantum effidi, confuctudine autcm canquam Pa<5bo 

tacico rcccpci. Illud incerim liqucc, valtaipforum mul- 

cicudinc ad Scribcndum opus efre : Tot enim cfTc de- 

bent,quot funt Vocabula Radicalia. Hasc igiturPor- 

tio Do6irin<e deOrganoSermonis qua: cfl dc Notis Rerum, 

nobis ponitur pro Dejderato. Etfi autcm tcnuis poffit 

vidcri ciTc cius Vfus,cjLimVcrba & Scripcio pcrLiccras 

finc Organa Traditiu.e longc commodiflimaj vifum 

efl camcn nobis, veluti Reinonignobilis,aliquamhoc 

loco Mcntionem eius faccrc. Tradamus cnim hic, ve- 

lutiNumifmataRcrumlntcUcdlualium j nec abs rcfu- 

erit nofTc^quod ficut Nummi poflintconfici cx alia Ma- 

tcria prictcr Aurum & Argcntum, ita & Not£ Rerum 

alia: poflint cudijprjetcr Ferba & Litercu. 

Pcrgamus 



I B E R 



E X T V 5 . 



27^ 



Pergamus i^nur 2idGrammtticam. Ea verb,velijti Vias- 
tons locum, ergac^ceras Scicntiasobtinet j noii aobi- 
lem illuin cjuidcm, fcd inprimis tamcn nccefliiruun ; 
prxfcriim cum Scientia-j noftris Scculis, cx Lintruis 
Eruditis, non vcrnaculis, potiilimum hauriantur. Nc- 
que tamen Dignitaseius paruaccnfenda cft j quando- 
quidem Ancidoti cuiuidam. vicibus- fungatur contra 
Malcdictionem illam Coufufionis Lingiurum. Saae i 
hoc agit Indultria humaua, vt fe rclhtuac & rc-dintc- ' 
gretinBenediclionibusiIlis, quibusCuipa fua e:vcidir. 
Atque contra Maledidionem primam Gencralcm de i 
Scerilirate Terrce, & Comedendo panem fimm in fndore j 
rviikiis lui^ reliquis Artibus omnibus k miinic & in- 
llruit. At contra fccundam iliam de Contuiione Lin- 
guarum, aduocatin auxilium Grammaticam.^ Eius, in 
Linguisquibufquevcrnaculis, cxiguus xerte vfus clL- 
In Externis perdifcendis, latiorj AmpMimus vcrb in 
iJiis Lmguis, qu^ vulgares efTc deficrunc, & in Libris 
taacum perpctuantur^ 1 ' 

Grammaticam etiam bipaftiram ponemus,^ vtaliafit 
literaria i silia. Thilofophica : Altera adhibetiir fimplici- 
ter ad Linguas, nempc vt eas quis, out cclcrius pcr- 
difcat,aut emcndatius & purius icquatlir': Altcra vcrb 
aliquatcnus PhilofophiJe miniftrat : Qualiii pnrce oc- 
curric nobis Ca:farem Libros DeAnakgia confcripfiflc, 
Atque Dubirado fubijt, vtrum ilii hanc, quam dici- 
mus, Grammaticam Philofophicam tradannt? Sufpi- 
camur tamen nil admodum m ilhs fuifle /ubtiiius, aat 
fublimius ; fed tantum Pra^ceptiones tradidiflb de O- 
ratione cafta & inccgra, ncque a Con/uctudine loqucn- 
dipraua, nequeab AfTcdaiione aliquorum, vitiata & 
poiluta •, in quogenere ipfe cxcclluit. Vcrunrnmen hac 
ipsaremoniti, cogitationecomplexi fumus Grammati- 
wwquandam, qux non Analoi^iaraVcrbcrum adin- 
uiccm, fed Analogiam inter^ Verba , & Rcs, fiuc Rati- 
N n ■ oncm, 



7+ 



T>e Jugmentis Scientiarum^ 



onem, fcdulb inquiratj citra tamencam,quas Logicas 
lubferuir, Hcrmcniam. Vcftigia ccrte Ranonis Verba 
funt : Iraquc Vcftigia cnam aliquid de Corpore indi- 
cant: Huius igiturrci Adumbrationcm quandam te- 
nucmdabimus: Primb autem minime probamus cu- 
riofam illam Inquificioncm, quam tamcn Plato Vir 
eximius non contempfir -^ nirairum de Impofitionc & 
Originali Etymologia Nominum; fupponendo ac fi 
jlla iam a Principioad Placitum indica minime fuifTcnt, 
fed ratione quadam &fignificanter deriuara & dcdu6l:a: 
Materiam ccrte clegantcm, & quafi ccrcam, qua: apte 
fingi &flcd:ipofIjtj quoniam vcrb Antiquua:um Pc- 
nctralia perfcrurari videtur, etiam quodammodb Ve- 
ncrabilem; fcd nihilominus parce veram, & frudu 
cafTm. Illadcmum, vt arbirramur, foret nobiliffima 
Grammatic^e fpccics,fi quisin Linguis plurimis, ram Eru- 
diris quam Vuigaribus cximic dodus, dc varijs Lin- 
guarim Proprictatibus tratlaretj in quibui quar- 
que cxccllar, in quibus dcficiat, oftcndcns. Ita e- 
nira & Lingu^ muruo commercio locuplctari pof^ 
fint j &: fiet cx i]^ quae in fingulis Linguii pulchra 
funr, (ranquam Venus Apcllisj 0:ationis ipfiusqua;- 
dam formofiflima Imago, & Excmplar quoddam 
infigne, ad fcnfus Animi rite cxprimcndos. Arque v- 
na ctiamhoc pado capicnrur fignahaudlcuia, fedob- 
feruatu digna (quod fortafsc quifpiam nonputarctj dc 
Ingcnijs & Moribu^ Populorum & Nationum, cx Lin- 
guii ipforum. Equidcm hbcnteraudio Ciceroncm no- 
tantcm, quod apud Grxcos def Jt Vcrbum, quod Lati- 
num illud (Ineptum) rcddat ; Propterea finquit) qtiod 
Gr^cu hoc rvitium tamfamiliarefuit^rut iUudinfe ne agnof 
cerent qttidem: Digna ccrte grauitatc Romana Ccnlura. 
Qui ^ iliud quod Gra^ci m CompofirionibusVcrborum 
tanra licentia vfi funt, Romani contra magna in hac re 
Scueritacenadhibucrunt? Plane colligatquis, Gra^cos 

fuiffe 



B E R 



E X T V S. 



fuilTe Arcibus, Romanos Rcbus gcrcndis magis ido- 
neos. Arriuin eaim Dillindiones, Verborum Coiii- 
poiicioncm fereexigunc; Ac Res &: Negocia, fim- 
pluic-a Vcrba portulanc. Qjm Hcbrxi tanci!im Com- 
pofinones illas refugiunc, vc malinc Metaphora abu- 
ri, quam Compunaonem incroduca-e. Quinetiam 
Verbis cam paucis, &: minime commixcis vcuntur, vc 
planc cx Lingiia ipsa quis perfpiciac, Gcntem fuifTe 
i!lam Nazarxam, & a reliquis Gcncibus fepararam. 
Annon & illud Ojfcraatione dignurii (licec nobis 
Modernis Spiricus nonnihilrerundac) anticjuas £/»- 
guitt plenas D^clinationum , Cafuum , Coniugacio- 
num , Tcmporum, & fimihum fuifTcj Modcrnas his 
fcre dellicuras, plurima pcr Prxpofirioncs, &: Verba 
Auxiliaria fegniicr cxpcdirc. Sanc facilc quis con'j- 
ciac (vtcunque nobis ipii placcamus j Ingenia prio- 
rum Scculorum noftris fuiffe malcc) acutidra & lub- 
tiliora. Innumera Itint ciufm^di, quae iuftum Vo- 
lumcn complerepoflint. Nonabsrcigiturfucrit,Gm«»- 
maticam Philo(ophmtem^ a SimpUci Sc Literaria diftiri- 
gucre, &:DsfiiLrat.tm]poncx6. ' ' ''- 'f' •'■''" 

Ad Orammiticam etiam pcrcincrc ludicanjus omnia 
illa, c^s£ VerbiS quoqaomodoaccidunt, qualia func 
Somts, Menfura, Accentuf. Ac prima illa Licerarum 
Simplicium Cunabula aicmpe qua pcrcuflione Lin- 
guz, qua Apcrcura Oris, qua Addu6lione Labiorum, 
quo Nifu Guccuris, fingularum Licerarum Sonusge- 
neretur) ad Grammaticam non^^pcrtincnr, fed Portio 
funt DoSirin<€ definis^fubSenfu Sc Senfibili, tradanda. 
Sonm, dc quo loquimur, Grammaticui, ad Euphonias 
tanrum pcrcinec, & DyJphoniOf. Illarum quxdam 
communcs func; Nulla cnim cfl Lingua, qum Vo- 
calium ConcurrenciuiTi Hiacus, duc Confonancium 
Concurfentium Afperitatcs aliquatenus refugiar. Sunc 
& alisE Relpcctiu^e , qu^ fcilicec diuerforum Popu- 
N 2. lorum 



^7'S 



^16. 



T>e Jugmentis Scientiarum-> 



Jorum Auribus gratx auc ingrata: accedunc. Gr^eca 
iL/«^w4 Dipthongis fcatet j L^f/w^longcparcius. Lin- 
gua Hijpanica Literas Tenues odit, cafquc ftatim vcrtit 
inMedias. Lingu^qux ^;vGof/;i/flaxcre,A{piratisgau- 
dcnt : Muka lunt ciufmodi ; VcriLim hxc ipfa fortafsc 
plus fatis. 

At Menfura Verborum ingcns nobis Corpus Artis 
pcpcrit, Poefim fcilicct, non quatcnus ad Materiam 
( dc qua fupra } fcd quatcnus ad Stilum & Figuram 
Vcrborumj Vcrfus nimiriim fiuc Carmina. Circa 
iqujc Ars habctur quafi pufilla , Exempla acccdunt 
grandia, & infinira. Ncquc tamcn Ars illa (quam 
Profodiam Gr^w»^?/V/appclIant) ad Carminum Gcnc- 
ra, & Mcnfuras cdocendas tanium refbringi dcbcat : 
Adijciendacnimfunt prxccpta, quod Carminum Gc- 
nus, cuiquc Maccrix, fiuc Subie6lOj opiimeconucni- 
at ? Antiqui Heroica Carmina Hiflorijs & Encomijs 
apphcaucrunt ^ Elcgos Qucrimonijsi lambos Inucdi- 
uis i Lyricos Odis & Hyranis. Ncquc hxc Prudcn- 
tia rcccntioribus Poctis in Linguu Proprijs dcfuit; Illud 
ircprehendcndum, quodquidam Aniiquitatis nimiiHm 
fludiofi, Linguas Modernoj , ad Mcnluras Antiquas 
(Heroicas, Elcgiacas,Sapphicas,&c.) traduccre conati 
funt j quas ipfarum Linguarum Fabrica refpuit, nec mi- 
nus Aurcs cxhorrent. In huiufmodi rcbus, Scnsusiu- 
dicium,Artispra:ccptis prxponcndum; vtaitillcj 

Ccen^/ercula nofir^ 

Mallem conuiuu ^amplacmjfe Cocis. 
Neque vcrb Ars ef^ fed Ariis abufus, cum iJIa Na- 
turam non perficiat, fed perucrtat. Vcrum quod ad 
Poefm attinct (fiuc de Fabulit, fiue de Metro loqua- 
mur) cfl illa (vt fupcriiis diximus) tanquam Herba 
luxurians, finc Seminc nata, cx Vigore ipfius Tcrrx 
germinans. Quarevbiquc fcrpit, & latiflime diflfufa 
cll: j vt fupcruacuum fotcc dc Dcfe£libus eius foilici- 

tum 



LlBER SeXTVS. 



^77 



tum ciYc. Dcillaiginu-Cura cft abijcienda. Quod ve- 
ro ad AiCajtiuVcrboritm , nil opus ell deretaaipufii- 
ladiccrc; nifi forre illud quis notatu dignum putcr • 
c|uod yiccentm J'erhorim cxquidce, Accentus aurem 
Sententiarum ncuriquam ni Obieruationcm vcnir. At- 
ramen illud fere vniucrio Gcneri humano commune 
ell,vt Vocem in iinc Pcriodi fubmiccanr,in Inccrro"-an. 
onc cleucnr, dz aiia iiuiufmodi non pauca, Arque 
^c GramtHatic4 Parrc , qux ad Locutionem ipedar, 
iiadtcnus. 

Quod ad Scriptionem atciner, ca aut Alphdeto Vitl- 
^j;7 perticitur,;C quod vbiqucrccipitur,) aut Occulto&c 
Priuaio, dc quo inrer fingulos conuenir, quod Ciphnu 
vocanr. At Orthographia yulgarii ctiam Co ntroueriiam 
& QuiEilioncm nobii pepenc j Vtrum (cilicet codem, 
Verba Icribcrc oporccar, quo pronuncianrur, modo ; 
an potius ex more co ifucto ? At ilia Scriptio qua: re- 
formata vidcri poilir, ( yiicilicctScriptio Pronunciationi 
confona fit) cil cx Gcncrc inutilium Subtilitatum 
Nam & ipfa Pronunciatio quotidi^ gli^cit, nec confians 
cft; & Dcriuationcs Vcrbomm, pra^fcrtim cx Lin- 
guis excraaeis , prorsus obfcuranrur j Denique cum 
ex more rccepco Scripta, morcm pronunciandi nullo 
modoimpedianr, fed libcram Irelinquanr, quorsum at- 
tinct ifl:a Nouatio ? 

Ad Ciphrcu igitur veniendum. Earum Gcnera haud 
pauca funt. Ciphr<e fimplices \ Ciphr£ Non fignifican- 
tibiii CharaSleribM intermixta ; €iphr<c duplices Literas 
'•vno CharaBere complex^ j Ciphr^ Rot^ -, Ciphrs Cla- 
uii; Ciphr<€ rverborum ; alia^. Vircures aucem in Ci- 
phrif rcquirendx tres funt : Vt fint Expcditar, non 
nimis opcrofx ad fcribcndum : Vt fint fid.r, & nui- 
lo modo patcant ad Deciphrandumj Addo dcnique, 
vt, fi ficri poffir, fufpicione vaccnt. Si enim Epiilo- 
l^ in Manus Eorum deuenienr, qui in cos qui fcri- 

bunc, 



278 



T>e Augmentis Scientiarum-j 



bunt, auc ad quos fcribuntur, poteftatem habeant, 
tametfi Ciphra ipfa fida fit, & deciphratu impoflibi- 
lis, ramcn fubijcicur hxc Rcs Examini& Qu^ftioni; 
nifi Ciphra fic eiufmodi, quse aut fufpicione vacet, 
aut Examinationem eludat. Qaod verb ad Elufio- 
ncni Examinis attinet, fiippetit Inucntumad hoc no- 
uum atquc vtile, quod cum in promptu habca- 
mus, quorsum attinec illud inier Defiderata rcferrc, 
fed ponus id ipfum proponerc ? Hoc huiufmodi eft j 
Vc habeac quis duo Alphabeta, Vnum Litcrarum vc- 
rarum, altcrum Non-fignificamium ; Et fimui duas 
Epiftolas inuoluac, vnam qua: Secrecum dcferac, al- 
reram qualem vcrifimilc fueric Scribentem miflurum 
fuiffe, abfque pcriculo tamcn. Quod fi quis dc Ci- 
phra fcuere inccrrogecur, porrigat ille Alphabccum 
Non {ignificantium, pro vcris Litcris, Alphabctum au- 
tem Verarum Litcrarum pro Non-fignificantibusj 
Hoc modo incidec Examinator in Epillolam illam 
Extcriorem ; quam cum probabilcm inuenict, dc In- 
teriori Epiflola nihil fufpicabicur. Vt vero fufpicio 
omnis abfic, aliud Inuencum fubijciemus, quod 
cercc, cum Adolefcentuli cfTcmus Parifijs, cxcogica- 
uiraus j ncc etiam adhuc, vifa nobis rcs digna cft, 
qux pcreat. Habcc cnim gradum Ciphric altifljmumj 
nimirum vc Omma per Omnia fignificaii poffinc : iia 
ramcn, vc Scripcio quas inuoluicur, quincuplb minor 
fic, quam ca cui inuoluatur : Alia nulla omninb 
rcquiricur Conditio, fluc Reftridio. Id hoc modo 
ficc. Primb, vniuerfi liccrae Alphabeti in duas tan- 
tummodb Liccras loluantur, pcr Tranfpoficionem 
carum. Nam Tranfpoficio duarum Liccrarum, pcr 
Locos quinquc, DifFcrcntijs triginta duabus, multb 
magis viginti quatuor C qui cft Numerus AJphabe- 
ti apud nos ) fufliciet. Huius Alphaheti Exemplum 
talc cft. 

Exemplum 



L I B E R S E X T V S. 



279 



Exemplum ^Alfhaheti 'Biliierarij , 
laaci . aaaap. aaara^.ai^U.aaMii. acpai . 



9 


ff£ £r 


^ L iS 


aamj,. 


aabbb * abaaa 


. abaab . abafd . afa(f. 


0C ■ 


(£ 


0, <3L S 


aDbaa.. 


abbab » abbDO' . 


ahbpO' baaa^.baaaS. 



^ V W S0> J ^. 

(aafa., baafp. baSa^ ♦ babab. baipo. . babpP' 

Ncque icuc quiddatn obitcr hoc modo pcrMum 
eft. Eicnlmcxhociplopatcc Modus, quo adomnem 
Loci Diltaiuiam, pcr Obicda, (jua: vd Vifui, vcl Audi.- 
tui (ubijci poffinr, Sc.fa Animi profcrrc, & fignificare 
liccacj fimodoObicdailla, dupiicis cancum DiflTcren- 
tix capacia fuat ; vcluti pcr Campanas, pcr Buccinas, 
pcr Flammeosjpcr Sonitus Tormcncorum, &: alia qux- 
cunquc. Vcrumvt Incoepcum pcrfequamur, cum ad 
Scribendum accingcris, Epii^olam Interiorcmm Al^hd- 
betumhoc Biliterarium foiucs. Sit Epiftola intcricr ; 

Exemplura Solutionu, 

f^ V. ff. S. 

tJiafaS. £aa ff, (i(Lbocb . ci a.fa(i . 

Pr^ftb 



28 T)e Jugmehtis Scientiarum-i 



Prxllb {iinul iit aliud Alphabetum Bifome; nimirum, 
qnodCmguhs Alphabeti Commmu Liceras, tamCapita- 
lcs,quamminores,dupliciForma, prout cuique com- 
modum fir, exhibeat. 

Exemplum tAlphabeti ^ifqmis. 

a. l,<i.,h, <t. p , ii.h. a^. p. cl,p. <t, h.<i.h. 

<c. LaS. ci. p. a. f' tz.p. cL. p, d. h. a. b. 
6.^.i.i.X^i{^.t.l0C.nt.in. 

c h . <X/.h, c p.a^.h. (t. p.cL p, n. h. ct.h. ^. 
XM.Ji.ru 0. 0.c:<r^.^j. Q^t^ 

h. a^.P.CL.p, OfP. CL, P.CL,P,<L. f.CL.P,a,.P, 

tc. !'■ a..b. cL . h . tt.t. a..l>.a..L a,.p.a,S. 



LlBER SeXTVS. 



Tum demum EpiftoLr Inreriori,iam factx Bi/ihrau^ 
Epillol.im Exteriorem Bifomem, litcratim accommo- 
dabis, (S^: poitea dcrcribes. SitEpiltoIa Extcrior; 
Manere te '-uolo donec ijenero. 

Exemplum ^ccommodationis, 

a ab ab.b clcl b bCLci b b aaa b aci. 
^JtcLUCn tc ■ tfCrLo diTllCO 'VCTltrO' 

Appofuimus etiam Excmplum aliud largius eiufdem 
Ciphra:, ScribendiOmniaper Omnia. 

Epiftola Intcfior, ad quam delegi- 

mus Epijiokm Spartanamy miflam 
olim in Scy talc. 

xenktae J\e; . Jitndams ccciditzHiifiks '^ 
csununt Jlecnie^ fiinc nos txincare^nejuc 
kic cliuhus maTtcrc fossumus . 



Epiftola Exterior,, fumpta ex Spiftola 

Prima CiceronUi in qua Epiflola Spar- 
' tana inuoluitur. 

Oo 



281 



^j^ira inmii ojjido, acjotmsyldciliemcitc; 
ccLatris sdfls^dcio ammLs -. Jiihiys^nun;: 
miuifpsaiisjjioio ^ JlnUtstmimmP^niz. 
%Li(fotu^um' cTjdTm ntirltornm-;)^ijiim' 
dm fiL, nisijirfictl rt^ (ii.Tnt ncm conjuusz 
fi; 00-0, (\ ni<i non idtm nv biui Cdusd ijjicio, 
nt^nn milacsss accrhifftjiitm . Jricaii^ 
:a^i^ic sunt: Jimmoniu^ ^ts^oM 
afcrh vectmd nt^ ovm^nat. J\c^. oAiUt 

r f- ^ \. r 

^a- cosdiirv crcdiiotcy^^^tt duos^ oiiw maxie^ 
^M^aaiLtut. iKtais cavisa/ijuisiirit-y* 
aui tcfmt j^^tliiaii a suni omizs adJcmjiz 
iuTn rtm asfcrri yokint. beTvnhis Juiz 
ai^nvis calummam^ non riltjio-nc^sedn-uu 
fcnoLm^ vtJlMU ^cgiac^^tioni^ 
imidia oovn^roi^ods . ^c . 



LlBER SeXTVS. 



285 



Dodnna autcm dc Cipbn'<; j.lLim fccuai traxic Do- 
Sirinam crga ipfani Rclatiaam : lila elt de Deciphrati- 
onc% iiue RclcraEionc Ciphrarum; licec quis Alphabe- 
tum Ciphrx, auc pad:um de Latcbra penuii? ignorcc. 
Rcsicine cll illa, laboriola (imul & ingcniola, &i Ar- 
CMiis Principum, vcluci (Sc illa prior, dicaca. Accamcii 
prxcautione folcrci tieri polllc inucilis ; ccfi quomodb 
Res nuncfchabcnc, magni prorsus fic vsus. Eccnim 
fi Ciphra: incrodudx ellcnc bonx &: tideles, plurima: 
fucrinc^qUvTopcramDcciphracorisprorsuseludcrcnc,^»: 
excludcrcnt; qua^ tamen fint fatis commodx, & ex- 
pcditx, ad lcgendum, aut Scribendum. Verum Im- 
pcntia & Infcitia Sccretariorum , & Amanucnfium, 
in Aulis Principum ranta eft, vc maxima plcrunquc 
Ncgotia Ciphris infirmis& futilibus,commitfantur. 

Intcrea ficripotefl:, vt fufpicetur quifpiam, Nos in 
Enumerationc , & quafi Ccnfu Artmm, id agcre, vc 
ScientiarumCopia: (quas velutiin acicmadducimus) 
Auclx &:multiplicafa:, magisfint Admirationi; cum 
ramcn Numcrus earum forte oflentari, vires tam brcui 
Tradlatu vix explicari poflint. Vcrum Nos Inftitu- 
tum noflrum fidelitcr vrgcmus , acque iii hoc globo 
Scientiarum conficicndo, ctiam Infulas riiinores, 
aup^emotiores omitti nolumus. Ncque vctb (vtar- 
bftramur) perfundorie, Iicct cursim eas Aries mm- 
gimusj fed pofius Nucleos & Mcdullas ipfarum, cx 
muItaMarcrix mafsa, ftilo acuto cxcerpimus. Cuius 
rci iudicium ipfis illis, quiin huiufinodi Artibus peri- 
tillimi funr, permittimus : Cum cnim pkriquc, qui 
multifcij vidcri volunt, hocferehabeant; vt Vocabu- 
la & Exteriora Artium pafsim iadantcs, illarumigna- 
ris Admirationi, Magiftris ludibrio fint ; fpe^amus 
noftra contrarium prorsus euentum habitura, vt peri- 
tiflimi cuiufque in Artibus fingulis iudicium maxime 
dctincant, cxteris minoris fint. Quod verbadArtesil- 
Oo X las. 



T)e Augmentis Scientiarum-> 

las, qusMinorum quafi Gentium videri pofTuntj fi 
quis cxiftimct nos, nimium quid ipfis tribuercj cir- 
cumfpiciat ilie&videbir, Hominesm Prouincijsfuis, 
magnos fane & celebres, cumad Metropolim autSe- 
demlmperij fortemigrauermrjturbrEfereimmifccri, & 
inferioris not^ eflc; fimilicer mirum non cll, Artcs 
iltas leuiores, iuxta Artcs Principales & fuprcmas coJlo- 
catas , dignitate minui ; cum tamen ijs, qui Opcram 
illis prxcipueimpcndcrint, Res vjdcantur vtique ma^- 
nx & pra:cIar:E. Atquc dc Organo Sermonis hcec d1- 
da finr. 




C A P V T II, 

Docftrina de Methodo Sermonfs con/litu^ 
itur vt pars Traditiux Suhfiantiua c>* 
Trincifalis: U^men ei inditur Prudcmia, 
Traditiua;. Enumerantur Methodi Qe^ 
nera diuerfa ; ^ fubiunguntur eorum Qom- 
moda cjt* Incommoda, 

Eniamus ad Doarinam de Methodo Sermonis. 

Ea vt Pars Dialeaica^ traaari confucuit. 

Etiani Locum in Rhetoricaper Nomcn Di- 

Jpojtionif reperit. Vcrum CoIIocatio cius 
in Famulitio aliarum Artium, in Caufsa fuit, vt pluri- 
maquiEadipfumrpcaiant, cognitu vtilia, pr^termifTa 
(int. Vifum igitur eft nobis, Doarinam Subjiantinam 
&: Principalem de Methodo, conllitucrc, quam nominc 
generali Prudentiam Traditiu<e appellamus. Itaque 
Methodi^ Gen-ra (cum varia fjnr,j cnumcrabimus po- 
tius, quam particnmr. Atquc dc vnica Methodo, & Di- 
chotomi]s 



L I B E R S E X T V S. 



2S5 



chotomijs pcrpctuis, nil atcincL diccre: Fuic cnim Nubc- 
cula cjuxdam Doclrina:, qux citb tran{i)t : Rcsccr- 
tc iimul Sc lcius, &: Scientijsdamnofiflima. Etcnim 
huiufinodi Homines, cum Methodi fux Legibus rcs 
torqucont; <5v:, quo^cunque in Dichotomias illas non 
aptc cadunr, auc oraitcanr, aut prxter Naruram in- 
fleclanCj hoccfEciunr, vt quafi Nuclci &c Grana Sci- 
enciarum cxilianr, ipfi aridas tantum & dcfcrtas Sili- 
quas ikinganc. Icaquc inania Compendia parit hoc 
genus Methodiy Solida Scientiarum dclhuit. 

Conftituatur igicur prima Diftcrcntia Methodi, vc 
fjt aut Magijlralisy aut Initiatitia. Neque vcro V^erbum 
Initiatiti.€ ita intelJigimus, quafi hxc Initia Scicntiarum 
I rantum tradercc , illa Dodlrinam intcgram •, Vcrum 
conrra ( Vocabulum a Sacris mutuantes) eam dicimus 
Methodum Initiatiuam, quxipla SciQntiamm Mylteria 
recludac, & denudet : Magijlralii fiquidem docet; 
Initiatiiia intimac ,• Magiftralu pofcic, vt fides habe- 
atur ijs qux dicuntur j Initiatim vero potius vt Exa- 
mcn fubcanc : Alccra Sciencias Difccniium vulgo; Altc- 
ra tanquam Filijs Scientiarum tradit : Denique, Alce- 
ra pro fine habct, Scicntiarum (qualcs iam func) V- 
fum \ Altera carundem Continuationcm, & vheriorem 
Progreflum. Harum pofterior, Via videtur Deferta 
i5> Interchifa. Ita cnim adhuc Scientia: tradi confuc- 
uerunc, quafiexpaclo, tamdocens quamDifcens, Er- 
rores afcilccre cupiant. Etenim qui docct , co docec 
modo , quo maxime didis fuis Fides aftruatur, non 
quo illa commodiffimeExamini fubijciantur : & qui 
difcit, fibiextemplb fatisficri, nonlcgitimam Difquifi- 
tionem prxllolari expetit ; vc magis fit ei cordi, Non 
Dnbitare^c^M2m NonErrare. Ita vt& Magiflcr, amo- 
re glorias iiifirmitatem Scientix fua: proderc caucat, & 
Difcipulus, Laborisodio, Vires proprias experiri nolit. 
Scientia verb, quaealijstanquamTcla pcrfcxeodacra- 

ditur, 



^%6 



T>e Jugmentu ScientiarunLj 



ditur, Eadem Methodo (Ti fieri pofficj animo altcrhu 
ejl injmuanda^ qiia primitus inuenta efl. Arquc hocip- 
lum ficri fancpotcft in Scienna per lndu6lionem2£cp.\- 
fita : Sed in Anticipata ifta & Prasmatura Scientia (qua 
vtimurj non tacile dicat c\uis, quoicincrc, ad eam 
quam na6tus elt Scientiam, pcruencrit. Attamcn fa- 
ne fccundum Maius &: Minus, poffic quis Scientiam 
propriam rcuifcrc, & Vcftigia iu.x Cogniiionis finnil 
6: Confensusremetiri j atquc hoc padlo, Scienciamfic 
tranfplantare in Animum alienum, ficutcrcuit in fuo. 
Artibus enim idem vfuucnic quod Plantis : Si Pianta 
aliqua vii in animo habcas, dc Radice quid fiat nil 
retertjfi vcrbcransferrccupias in aliud Solum, tutius 
eft Radicibus vti quam Surculis, Sic traditio, ( qu<E 
tiunc in vfu cft) cxhibct plane tanquam Truncos 
( pulchros illos quidem ) Scicntiarum ; fcd tamcn 
abfquc Radicibus, Fabro Lignario cerce commodos, 
ac Plantacoriinutiles. Quodfi, Difciplino: vt crcfcanr, 
tibi Cordi fic, de Truncis minus fis follicitus ; ad id 
curam adhibe, vc Radiccs ilkf^, eciam cum aliquan- 
culo Tcrr^ adhsrcncis, cxcrahancur. Cuiusquidcm 
Gencris Tradicionis, M(?//;o^iff Marhemacicorum, in co 
Subicdo, Similitudmem quandam habct ; generacim 
autcm non vidco quod aut in vfu fit; aut quod qui^ 
Inquifitioni cius dederit opcram ; proindecam inter 
De/iderata numerabimus, camquc Traditionem Lampa- 
di^:, (inc Methodum ad Filios appellabimus. 

Scquitur aliudMtrfWzdifcrimcn, priori Intentionc 
affine, Rcipsa fcr^ contrarium. Hoc cnim habec vtra- 
que MethodtA^ covnmunQ^ vt Vulgus Auditoruma Sc- 
ledis feparet,* Illud oppoficum,quodprior introducit 
modum Tradcndi folito apertiorcm, altera, dc qua 
iam diccmus, occultiorem. Sit igitur Difcrimen talc, vt 
altera Methodus fit Exoterica, altcra Acroamatica. Etcnim 
quam Antiqui adhibuerunc prascipue in cdcndis Libris 

Differen- 



L I B E R S E X T V 



Z87 



Dirfcrennam ; cam nos transfercmus ad iplum Modum 
TraJcndi. Quincciam AcronmMica ipia apud Vereres 
mviufuui a!;^i-ie prudcntcr, (Sc cumuidicio,adhibKa. 
At Acrj.i»ktticum f\uc JEn.fgi^n^iticum iltud diccndi gc- 
*i^us, polta'ioribus tcmporibus dehonellatum cll:, a 
plurimis, qiiico tanquam Lumine ambiguo, & falla- 
cr abufi iunr, ad Mcrccs iuas Adukerinas 'ex:rudendjs. 
Inrcnrio autcm cius ea circ vidctur, vc Tradirionis In- 
uolucri^;, Vuli;us ( probnumfcilicci: j a Sccrctis Scisn- 
cijrumfummoucaiur;arquc illi tantum admirrantur, 
qui aut pcr Manus Magiilforuin,ParaboIaruin Intcr- 
prctationem nacli func; aiit pfopna Ingcnij acumiue 
i!>:fubrili'are,intra vclum pcnctrare po(lint. 

Sequitur aliud M:thoii Difcrimen, magni prorsus 
ad Scientias Momentij cum fcilicct Scientuc tradun- 
rur, aut per Apljorifmos^ aut McthodUe. Notaru enim 
inpri:riis dignum eit, in confuctudinem plcrunque 
veniflc, vt Homines ex pauculis Axiomatibus & Ob- 
ieruationibus, in quouiimodo Subicclo, Artem cou- 
Iliruant quafi complctam 6c folcnnem, eam Ingenij 
quibufdam Commentationibus fdffarcinaudo, Exem- 
plis illuilrando, &: Al^fWo reuinciendo. At illa altera 
Traditio pcE.4^/w//5»w,plurimafecum fercCommoda, 
ad q ua: Traditio Methodica non attingit. Primum enim 
de Scriptore Specimen dar, viriam ille leuitcr <Sc pcr- 
fundorie Scientiam hauierit, an pcnitus imbibcrir. 
Aphorifini cnim, nifi prorsus forcnt ridiculi, nccclfe 
cii:, vtex McdulUs & Interioribus Scicntiarum, con- 
ficiantur. Abfcinditur cnim Illuikario & Excurfioj 
Abfcinditur Varietas Exemplorum , Abfcindirur De- 
dudio 6c Conncxioy Abicindirur Dcfcriptio Pracli- 
cx\ vt ad Matericm Aphorifmorum nihil rclmquatur, 
praster copiam Obferuationum bcne amplam. Igi- 
tur ad Aphorifmos non iufficict quilpiam, imo de eis 
nec cogitabic iane, qui fe ncutiquam copiose & fo- 

lide 



288 



T>e Jugmentu Scientiarum-> 



lide inftrudum ad fcribcndum pcrfpexcric. Ac in 
Methodis, 

TantumferiesiunEluraciucpoUet, 

Tanttm demediofimptis accedit Honoris ; 
Vt Spccicm Artis, nclcio cuius, prjcclara:, fepeniimerb i^ 
reporccnc ea, qua: fi foluantur , fegrcgcntur, & dcnu- 
dcncur, ad nihilum fcre recafura forent. Secundb, 
Traditio Methodica, ad Fidem & Confenfum valctj 
Ad Indicationes de Praxi minus innuit; Siquidem 
Dcmonftrationem quandam in Orbe pra: fe ferc, par- 
tibus fc inuicem illuminancibus , ideoquc Intcllcd:ui 
fatisfacit magis; quia vcrb Adliones in Vita com- 
muni-fparguntur, non ordinc componuntur, idcb 
magis ijfdem conducunt ctiam fparfa Documenta. 
Portrcmb, Aphorifmi , cum Scientiarum Portiones 
quafdam & quafi Fruila tantum cxhibeant, inui- 
tant, vt alij cciam aliquid adjjciant d: crogcnc; Tra- 
ditio vcrb Methodicay dum Scicntiam intcgram often- 
rat, fccuros illicb Homincs reddit, quafi iam Summa 
adcptos. 

Scquitur aliud Methodi Difcrimen, magni & illud 
quoque momcntii cum fcilicet Scicntia: traduncur, 
aut pcr Ajfertiones adieSlis probationibw y aut per Qti^. 
fiiones yna cum Determinationibw. Hanc autcm po- 
rtcriorcm Methodum (i immoderatius quis pcrfequa- 
tur ; Scicntiarum Profedui non minusilia officir,quam 
Fortunis & Progrcflibus Excrcitus cuiufpiam impe- 
dimcnto & damnofbret, fi in minutis quibufque Ca- 
flellis aut Oppidis cxpugnandis fubinde h*ereat. E- 
tcnim fi quis in Acic fit fuperior, & fummx Belli 
fedulb incumbat, minora illa loca vltrb fc fubmit- 
tcnc : lUud tamen inficias non icrim, Vrbcm ali- 
quam magnam & munitam, a tcrgo rchnqucrc,haud- 
quaquam fcmper tutum eflc : Eodem modo, Con- 
futationibusin Scientiarum Traditione tcmpcraudum, 

ijfque 



LlBER SexTVS. 



ijTquc parce vtendum; & ad hoc tancum, vt maiorcs 
Pf^ojcupaciones Aiiimorum <5c Pr-.riudicia tranganuir j 
miniaicautem vclcuioics Dubitationcs cxcitentur & 
prouoccntur. 

Seauituraliud Methodi DifcrimcnjVtfcilicctMf/Wwj 
(iiftme^l.e materitc que tra^atur nccommoda. Alio enirn 
modo craduncurMaihcmatica, (quxfuntintcrScicnti- 
ii maximcAbltrada &fimplicia-} alioPohticaCqux 
maxime lunc Immcria &c Compofita.) Ncque Cvc 
iam diximus)Af<fr/;a^ft<vniformis inMarcriamuhifor- 
micominod^rihabcrrpotell. Equidcm qucmadmo- 
■dilm Topicafparticuiares ad Inucnicndumprobauimus, 
ira & Methodos pu^ticulares ad Tradcndurri fimiHter 
aliqua:aiusadhiberi volumus. - ' 

Sequitur aliad Methodi DifcHmcn, in tradendis 
Scieniijs cumiudicio adhibc-ndum. lliud autem rcgi- 
cur pcr In'orma^ione<>, & Anbcipationcs dc Scicntia 
Cqua; tradcnda crt) in Animis Dilcentium prius in- 
tiifas & impreflas. Alitcr chim tradi dcbet Scicntia, 
quje ad Animos Homi lum nquj & pcrcgrina pror-, 
sus acccdit; alitcr ca, qucc Opiniohlbus iom pridcm 
tmbibiti':. & rccepris, eft affinH: & familiaris. Idco- 
que Ariftotelcs Democritum fift^illarc cupicns, reuc- 
raeum iaudat; Si (mquiz) feri^ di^utarerve/imw,non 
/efiariSimilitudines , iyc. Id vifio vcrtens Democrito, 
quod in Comparationibus cfTct nimius. At illi, 
quorum Documcnta inopinionibus Popularibus iam 
Scdes fuas collocarunt, nonaiiud habenrquodagant, 
nifi vt difpatcnc & probcnc. lllis contra, quorum 
Dogmata Opinioncs popularcs tranfccnduiit, gemino 
labore opus cftr primo vt intelligantur qua: afferuntj 
deinde vc probentur : Ita vcneccfTumhabeantconfu- 
gerc ad Auxilia Similitudmum & Tranllationum, 
quo fc capcui Hominum mfinucnt. Vidrmus igi- 
tur fub Infantia Dodtrinamm; fcculis rudioribus, 
2 . Pp _ ciim 



zSp 



ipo 



T>e Jugmentis ScientiarunL^ 



chm. Syllcpfcs ilk, quas iam fadl^ funt vulgares 
tk tritsE, nouas fucrant & inaudita:, omnia Para- 
bolis & Similitudinibus plcna fuifle. Alias cue- 
nilTet, vt qiia^proponcbantur, aut abfquc nota feu 
attcntionc debira tranfmilTa, aut pro Paradoxis rc^ 
ieda fuiflcnt. Etcnim Rcgula qusedam eft Traditi- 
ux, fiodScientia omnis qucc AnticipatiombMjiuepr<efup' 
tofitionibui non eft confona, aSimilitudinibus isf compara- 
tionibmfuppetiaspetere debeat. 

Atquc dc Methodorum diucrfis Gcncribus, hxc dida 
fint j ijs vidclicct,qu2aatehac abalijs notata nonfiic- 
runt : Nani quantum ad cartcras ilhsMethodos, Analyti- 
camy SyftaticamyDi^reticamyCUzm Crypticamflomericam^ 
&fimilesjrcdtefuntca:inuenta: & diftributs j Ncquc 
caufla videtur, cur illis immorcmur. 

At Methodi G^w^tf huiufmodi [\xnz^artes autcm duac; 
Altera dc Dijpqfitionetotiuf Operis rvel Ariumenti Libri 
alicuius,- Altcra de LimitationePropofitionum, Etcnim ad 
Architeduram fpedat,. non folum Fabrica totius >Edi- 
ficij, fcd ctiam Efformatio & Figura Columnarum, Tra- 
bium, &fimilimp. l/iethoduf vcro, veluti Scicntiarum 
ArchitciSlura cft. Atquc hac in Partc mclius mcruit Ra- 
mus,inoptimisillisRcgulis(Ka>'Av "ssfS-TOii, -n^^ja. TravTof, 
xsLf' iflo, &c. ) rcnouandis,quaminVnicafuaAf^?/&(7- 
do & Dichotomijs obtrudcndis. Vcrunramcn nefcio 
quoFaco fit, vtinHumanis^ficutr^piusfingunt Poc- 
ta:) Rebui pretiofiftimis femper adhibeantur perniciofif 
fimi quique Cuftodes. Ccrtc Conatus Rami, circa A- 
lam Propdfitionum Limam , coniecit cum in Epito- 
mas illas, & Scientiarum Vada. Aurpicaib enim & 
fclicis cuiufdam Gcnij dudu proceflcrit oportet, qui 
Axiomata Scientiarum conuertibilia faccreattcnfauerit,& 
non fimul ea rcddidcrit Circularia, aut in fcmct rccunrcn- 
tia. Conatum nihilo fecius Rami in hac partc vtilcm 
fuiflc non inficiamur. 
^ Supcr- 



LlBER SeXTVS. 



291 



Supcrfunt dux aJhuc Propojitionitm Limitation^s 
prxrercaai vt haiic ConucrtibiUs-^ Alcerade Extenfione 
altcra de Prodi(6tionc ipfarum. Sane habc-m Scienti.^ 
fi quisredeaducrcat, pi-^ter Profunditatem, aiiasdu- 
as Dimeiinones-, Latitudmem fcilicct, ac Longitudi- 
ncm fuam. Ac profunditas quidcmadipiarum Vcrita- 
tcm&:Rcalitatemrcfcrrur : H^ enim funt, qua: Soli- 
ditatcm confcrunt. Quantum ad rdicjuas duas, Lari- 
tudo accipi& computari potcft de Scicntia in Scien 
tiain; Longitudoverbfumitura fumma Propofitionc 
adimam in cadcm Scienna. Altcra fines, &verosSci- 
entiarum Tcrminos compleditur, vt Propofitioncs 
proprie, non promifcuetradentur; &c euitcrur Rcpe- 
ticio, Excnirdo, deniqucConfufioomnis : Alttra Nor- 
raam prnefcnbit, quoufquc& adquemParricularicacii 
gradum, Propcfuiones Scientiarum fint deduccnd^. 
Sanc dubium non cfl, quin aiiquid Excrcitatioiu & 
Pradica: fit rchnqu.ndum,- Oporret fiquidem An- 
toniniPtj vicium euitari, ne fimus tymini Sekores in Sci- 
entijsy neucDiuiiioncs ad mfima auarque multipiice- 
mus. Itaquc qualiter mhac Partc, nobis ipfi tcmoe- 
rcmus.InquifitiODcpiancdignumeft. Videmusenim 
nimium Gcncralia fnifl dedurancur) parum infor- 
marc, quin potius Hominum PraClicorum iudibrio 
Scicntias cxponcrc , cillm nihilo magis ad Pradicam 
faciant, quam Chorographia O-telij vniuerfalis, ad 
viam monftrandam, qucC Londino ducit Eboracum. 
Certc Reguia: optimse, Speculis ex Metallo, non inlcice 
alTimuIantur , in quibus cernuntur vtique Imagincs, 
fednonantequam expolitafuerint; Siciuuant dcmu.n 
Rcguise & Prscccpta, poflquam ExercitationisLimam 
fubicrint. Quod fi tamen, vfque a principio, Regu- 
I^illa^ ficri pollint nitidac, & quafiCryftallin^E, id op- 
timum fadu forct, quandoquidem Exercitationcaf 
fidua minus indigcbunr. Atquc de Scientia Methodi 
Pp 2, (quam j 



1^1 



T>e Aitgmentu Scientiarum-) 



(quani PmUntiamTradithu nominauimus) hxc di- 
da finc 

Ncquc tamen illud pra^tcrmittcndum , quod non- 
nulli, viri magis tumidi quam dodti, infudarunc circa 
Methodum quandam, lcgitims Methodi nomine haud 
dignam, cum potius {itMethodwlm^oikMTx ^ quac ra- 
mcn quibufdam Ardclionibas acceptiflima proculdu- 
bio fucrit. Hxc Metbodta ita Scicntiac alicuius guttu- 
las afpergir, vtquisfciolus, fpccic nonulla Eruditionis 
ad Oftcntacioncm poffit abuti. Talisfuit Ars LuUiji 
Talis Typocofmia anonnulhs cxarata^ qnx nihil aliud 
fuerunt, quam Vocabulorum Artis cuiufquc Mafla &c 
Accruus ; ad hoc,vt qui Voccs Arcis habeant in promp- 
tu, ctiam Arccs ipfas pcrdidicifle cxiiHmcntur. Huius 
gcncris Colicdianca Officinam rcfcrunt Vctcramcntari- 
am, vbiPr^fcgminamultarcpcriuntur,(cdnihil quod 
alicuiusficprctij. 



A PVT 



iir. 



J)e Fundamcntis c^T* OfTicio Rhctoficae. 
eAppendices tres Rhetoricse, qu^e ad 
Promptuariam tantummodo pertinem ; 
Colores Boni dc Mali, tam fimplicis, 

Juam Comparati : Antitheta Rerum : 
ormulae minores Orationis. 

Enimus iam ad DoBrinam de IHuJlratiqne 
Sermonii : Eaeft,quiE Rhetorica dicitur,fiuc 
Oratoria. Scientia certc & in fc cgregia, & 
cgregic a Scriptoribus cxcuita. Eioq ucntia 
autcm,{i quis vcre rcm aefhmct, Sapicntiaproculdubib 

eft 




I B E R 



S 



E X T V S, 



cll infcrior. Vidcmus cnim quanco interualio Ii.rc illam 
poflfcrclinquar, in Verbis quibusallocutuscl]: Mofcm 
OeuSjCuni illc raunus {ibidclatum,proptcrDefc6lum E- 
locutionis rccufafTetj Halfcs A.ironemJUe erit tibiFkc Ora- 
toriiytu ofero eiFice Dei. Ar FrudtuA" populari exillima- 
tionc, Sapicntia Eloqucntix cedit. Ira enim Salomon, 
Sapiens corde appeUabiturpriidens,feddtilcif eloquio maiora 
reperiet. Haudobfcurc innuens, Sapientiam Famam 
quandam, & Admirationcmcuipiam conciliarc; atin 
icbus gcrcndis, &: Vita communi, Eloquentiam prx- 
cipue cfTe cfficacem. Ad Artii vero huius Culturam 
quodactmctj Ariltotelis crga Rherores fui tcmporis 
.Emulatio ; acque Ciccronis iludium acrc & vehemcns, 
illi nobilitandx totis vinbus incumbcns, cum iongo 
vfu coniundium ; in caufsa fucrunt, vt in Libris fuis dc 
liac Jrte conlcriptis, fcipfos vicerinc. Dcin Exempla 
illa luculcntiffima huiufcc Artii^ quas in Orationibut 
Demoflhenii & Ciceronis habcntur, Pracccptorum acii- 
mini & diligcntisE addica, profcdtus ipfius geminarunc. 
Quare, qua: in hac Arte defiderari inucnimus, vcrfabuil- 
turpotius in Coi/^(^io«fc quibufdam, qu.E tanquam 
PedilTequiE huic Artiprxfto fint, quam in Difciphiia 
& vfuArtis ipfius. Nam cciam tum, cum Promptu- 
aritc cuiufdam inter Logicay mentioncm faccrcmus, 
vbcriora eius rci Exempla in i^^^fmVfefpollicitifumus. 
Veruntamcn vc morc noftro, circa Radiccs huius 
Artis , Glebara paululum aperiamus & fubigamus ; 
Rhetorica ccrte Phantaji^y qucniadmodum DialeSlica 
lntelle6iui fubferuic. Eftque, fiquis alcius rem pcnetrer, 
Ojficium&c Munui Rhetoric<e nonaliud, quam wi Ratio- 
nis di6iamina phantafia applicet isf commendet, ad exci- 
tandum Appetitum & 'voluntatem. Regimen cnim Ra- 
tionis, impcci & perturbari vidcmus tribus modis j Vcl 
pcr IUaqueationem Sophifmatum, quod ad Diale^iicAtn 
pcrtitict; vc\^a:Pr<€ftigiajFerborum,quod zdRhetorl- 



^n 



2^4- 



T>e Jugmentis Scientiarufn-> 



cam y vel pcr Affe6luum Viokntiam , quod ad Ethicam. 
Quemadmodum cnim in Ncgotijs, qua: cum alijs 
contrahimusj vinci quis & perduci folcc, vel Jflu, vd 
Importunitate, vel Vehementia ; ita ctiam in illa Negoti- 
atione intcrna,quam nobifcum excrcemuSjaut Argumen- 
torum FaHacijs fubruimur, aut Imprefiionum & Obuer- 
fationnmAJIiduitate follicitamur & inquictamur, aut Af- 
feSluum Impetu concutimur & rapimur. Nequc verb, 
tam infcliciter agitur cum Natura Humana, vt illa: 
Artes & Facultatcs ad Rationem dcturbandam valc- 
ant, ncutiquam vcrb adcandcm roborandam &ftabi* 
licndara : Verum ad hanc rcm longc magis. Finis cnim 
DialeStica cft, doccrc Formam Ai^umentorum , ad 
Pr^fidia IntcUedus, non ad Infidias. Finis itid^m£- 
thic^^ AfFcdus ita componcrc, vt Rationi militcnt, non 
autem cam inuadanr. Finis dcniquc Rhetorica, Phan- 
tafiam implcrc Obucrfationibus & Simulachris, qua: 
Rationi fuppctias fcrant , non autcm cam opprimant. 
Abufus cnim Artis cx obliquo rantum intcrucniunt, ad 
Caucndum, rion ad Vtendum. 

Quaproptcr in Platonc fiimma fuit Iniquitas (liccc 
cx non immcrito crga Rhetores fui temporis odio orta} 
cum Rhetoricam intcr Artcs Voluptarias collocauit : 
Eam fimilcm cfTc diccns Coquinari^y qux non miniis 
Cibos falubrcs corrumpcrct, quam infalubres gratiores 
reddcrct, Condimcntorum Varictatc & Dclicijs abu- 
tcns. Abfit autcm, vt Oratio non frcqucBtius vcrlc- 
tur, in Rcbus honeftis ornandis, quain in turpibus ob- 
hncndis : Hoc cnim vbiqucpracftb cft: Siquidem nc- 
mocft, quin honeftius loquarur, quamautfcntiar,aut 
faciat. Sanc a Thucydidc optimc noratum eft, talc 
quidpiam foiitum fuifTc obijci Clconi; qubd ciim 
iempcrdctcriorcmpartcmtucrctur, inhoc mulcus cf- 
fct, vt Eloqucntiam & Scrmonis gratiam carpcrct ; 
Probe quippc cum fcirct, de rcbus fbrdidis &: indignis, 



LlBER SeXTV3. 



nonpofTequcmpiampuIchre loc^ui ; Ac deRebus ho- 
ndbs tanliime. Elcganter enim Plato (hcctiamin 
Trmio dccantetur) Virtin Ji conjyici daretur y ingentss 
fui Amores concitaret : kt Rhetorica Virrutcm &: Bo- 
numdcpingicplanc, &:rcddicqua{iconrpicuum. Cum 
cnirainCorporeaEfEgic, ilia Senfui monftrari ncquc- 
anr, rupcrcit vc pcr Ornatuni Verborum, Phancafe, 
rcpnTicntationc, quantum ficri potclt, viua, coram G- 
ftantur. Siquidcm Mos Sroicorum, mcrico derifus ci\ 
a Ciccronc ; qui concids 6c argutis Sentcntijs &; Con- 
clufionibus, vircutemAnimis Hominumimponere fa- 
tagebant ; qucT res paruum habct cum Phant afia & Vo- 
luntatcConfenfiim. 

Porro, fi Alfcdus ipfi in ordincm eompulfi, & Raci- 
oni prorsus morigcri cflcnt; vcrum tft, nullum mag- 
nopcrc futurum, Perfuafionum & Infinuationum, 
qux Aditum ad Mcntcm prxbcre poflint, vfum j fcd 
fatis forc, fiRcsipfsnude & fimpliciccr proponantur, 
& probcntur. Verum AiFcdus contra, tantas SccefTio- 
ncs faciunt; quinctfam tantas turbas & Scditiones mo- 
ucnt, (fccundum illud, 

Fideo mliQray probo^y 

Deterioraji^uor ) 
Vt Rario prorsus in feriiitutem & Captiiiiratcm ab- 
rcptafurec, nifi Eloquentia: Suada cfficerct, quo mi- 
nus Phancafia a Partibus AfFcduum ftaretj fed pb- 
tius opcra cius, fccdus ineatur inccr Rationcm, & 
Phantafiam, contra Affedus. Notandum cft cnim, 
Affcdusipfos ad Bonum Apparcnsfcmpcrfcrri,atquc 
hac ex parce aliquid habcrc cum Rationc communc : 
vcriim illud intcreft; quod AffeBw intuentur pr^cipm 
Bonum in pr<efentia ; Ratio pro^iciens in longum^ etiam 
fiiturum, ^infumma. Ideoquc cum qua: in prxfentia 
obucrfentur, implcant Phantafiam fortiiis, fuccumbic 
plcrunquc Ratio, & fubiugatur. Scd poftquam Elo- 
___„ q uentia, 



295 



1^6 






T>e Augmentis Scientiarum^ 

quentia, & Suafioaum vi effedum fir, vt Futura & 
Rcmora, conftituantur '&c confpiciantur tanquam 
Pr^fentia, tum dcmum abeuntc in partcs Rationis 
Phantafia, Ratio fitfupcrior. 

Concludamus igitur, non dcbcri magis vitio vcrti 
Rhetoric^, quod dctcriorem Partcm cohonellare fciat ; 
quam DialeBic^, quod Sophifmata concinnarc docear. 
Quis cnim ncfcit, Contrariorum eandem Rationem 
cflc.licctvfuopponanrurJPorrbnon eb tantumdiffcrt 
DialeStica a Rhetorica^ quod ( vt vulgb dicicur ) Altcra 
inflar Pugni,Altcra inflar Palma: fitj(Altcra fcilicct prci^ 
sc, Altcra f usc tradct j ) vcrum multb magis, quod Dia- 
leSlica Rationem in fuis Naturalibus; Rhetorica, quahs in 
Opinionibus Vulgifita cfl,confidercr. Prudcntcr igi- 
tar Arif^otcles, Rhetoricam intcr Diakfticam^&cEthicam 
cum Politica^ collocat, ciim cx vtrifquc participct. Siqui- 
dcmProbationcs&DGmonflrationcs DiaUhicd, vni- 
ucrfis Hominibus funt communcs ; at Probationcs & 
fuafioncs Rhetorics^ prorationc Auditorum variari dc- 
bcntj vc quis tanquam Muficus, Auribus diucrfisfc ac- 
commodans, fic dcmum 

OrpheminSjluu, inter Delphinat Arion. 
Qua: quidem Apphcatio, &c Variatio Orationis ( fi 
quisciusPcrfcdioncm&CuImcndcfidcrct) cb ufquc 
extendi dcbec ; vt fi cadcm ipfa apud diucrfos Homuics 
fint diccnda,apud fingulostamcnalijsatqucalijs vcrbis 
fit vtcndum. Quanquam hac Partc Eloqucntia: ( Poli- 
ticafcilicct & Ncgotiosa,in priuatis Scrmonibus ) max- 
imos Oratorcs plcrunquc dcflitui certum fit; dum 
Ornatum & Formulas clegantcs Orationis captantcs, 
volubili illaapplicationc, & Charadcribus Scrmonum, 
quibus vcrfus fingulos vti confultius forcr, cxcidunt. 
Ccrrc,nonabsrcfucrit,circahoc ipfiim, dcquonunc 
dicimus, nouaminflitucrclnquifitioncm, camqucno- 
mme PrudentiteSermonifpriuatiiiidi^etaiCf atquc iuter 

Defiderata 



LlBER SeXTVS. 



29 7 



cjuis recoi 



ita rcponcrc: Rcmccrte, quam quo accciuiijis 
ogitcr,cbpluns facicr. Vcrum vcro hxz inccr 
Rhetonca^zi-iPoliticacoWoccimy haud magni rcfcrc. 

Dcfcendamus moi&^zdDefidcrata in hac Arte^ c)ux 
( vc ance diximus ) ciui func gcncris, vc pro Appendici- 
/'M/pociusccnfcridebcanr, quam pro Portionihus Artis 
ipfius ; ^ pcrcincnc omniaad Promptttariam. Primbigi- 
cur non inucnimus, qui Prudcnciam illam, fimul & di- 
ligcntiam Aril^occlis, bcu^ pcrfccurus fir, aut fjpplcuc- 
rir. HicnimirumcoEpiccoUigcrc, Signa popularia^ {luc 
Colores Boniac Mali Apparentis^tamjimplicis quam com- 
pantti, quifuntvcre Sophijmata Rhetorica. Suncauccm 
cximij Vsu9, pr<rrcrrim ad Ncgocia, & Prudcntiam Scr- 
monispriuaci. Laborcs vcro Ariitocclis circa Colorcs 
illos in tribus claudicanc,- Primb, quod cizm muiri fmt, 
paucosadmodumrcccnfcat: Secundb, quod Elenchos 
fuos non habcant adiundos : Tcrtib, quod vidctur iilc 
vfum corumcxpartc ignoraffc : Vfus cnim corum,non 
magisadProbj^ndura,quam adAfficicndum & Com- 
moucndum fubfcruic. Complurcs flquidcm loqucndi 
Formul^, qua: idcm fignificanc, varic tamen afSciunt. 
Nam ionge fortius pcnctrat, quod acuminacum ell, 
quam quod obcufum ^ Iicctin ipsa percuffionc vires a?- 
qualiicrincendancur. Ncmocflcerte,quinpn magisaf- 
hciacur, audicns,7»/>»?Vi tui ds hoc miros triumphos agent. 

Hoc Ithaeus yelit, tf magno mercentur Atrid^ i 
Quam fi fimpliciter dicatur,H<7c rekt^ tuis incammodabit. 
ItaqueMucroncsifti, & Aculci Scrmonu,minime funt 
ncgligcndi. Cum vcrb hanc rem, viDeJideratam^^^o^^o- 
namusj ex confuetudinc nofbra, illam Exemplis fulcic- 
mus ; Prceceptacmmmm\is rcmillufbraucrint. 

Exempla Qolorum ^oni O* Mali tam 

Simplicif quam Comparati, 
.1: Sophifma. 

I ^od laadant Homines ^ celebfatit, Bonum-, 

a^ 



298 



T>e Augmentis Scientiarum^ 



quod yituperant i^ reprehendunt , Malum. 
Elenchw. 

Fallic Sophifma quatuor modis jfcilicct, Aut propter Ig- 
norantia-yhui proptcr M<?/;z Fi^WjAutproptcr Studia &c 
Fafliones; Auc propter Ingenia Lattdatoru & Fituperato- 
rw^.Proptcr Ignorantiami Quid Vulgi ludicium ad Exa- 
mcn Boni & Mali?Mclius Phocionjqui,cum populus ci 
practcr foiitum applaudcrct,qua:{iuir,iV«w_/£>rre deliquif- 
/et??roptcr Mala f /</fiLaudantes cnim & Vitupcrantcs 
fuam Rcm facpius agant, ncquc loquuntur vt fcntiunt. 
Laudat Vmales qui 'vult extrudere Merces. 

Itcm yMalii efl^malu efl(inquit Emptor)fedcumrecefferit^ 
tumgloriabitw.VroptcTFailiones-yCumis cnim patct,con- 
fucfccrc Homincs, cos qui fuarum Partium funt, immo- 
dicis cffcrrc Laudibus; qui autcm conirariarum funt,in- 
fra Mcritum dcpriracrc. Propicr Ingenia; Alij cnim Na- 
mra fadki funt, & copofiti, ad Adulationc Scruilcm; Alij 
contraMomi & tctricijVt laudando & vitupcrando,fu- 
is Ingemjsvisit^ obfccundcnr,paru dc Vcritatc folliciti. 
Sophifma. 



rvero etiam ab ^micu reprehenditur, magnum ma/um. 

5'c>/)^{/»?4Fundamcntohoc niti vidctur; quod qua: 
ingratijs, &contra AniminoflriAffcdtum, &propcn- 
(ioncmloquimur, caip6, vim vcritatis a nobis cxior- 
qucrc, facilccrcditur. 

Elenchtu. 
Fallit Sophifina -^roptcr Aflutiam, tam Inimicortmy 
quim Amicorum. Inimici enim Laudcs quandoquc tri- 
Duunt, non inuitc, nccavi vcritatiscoadlii fcd cas ta- 
mcndcligcntcs, quaclnimicis fuaiinuidiam &pcricula 
conflarc poflint. ItaqucapudGr^cos,fupcrlhtioquaj- 
dam inualuiCjVtcredcrcnt, fi quis ab alcero laudarctur, 
Animo malcuolo, & propofito noccndi, Naribw eiw 
Puflulamannafci folere. Fallititcrum, quiaLaudcs in- 

tcrdum 



L 



B E R 



EXT VS. 



2P9 



tcrdum impertiant Inimici ^ ranquam Prxfatiunculas 
quafdam, vt poitca liberius, &malicio(iuscalumnia- 
rentur. Ex altera panc, f^illiteciam hoc Sophifina prop- 
iLX A[\\ii\2m Amicorum. Solcntenim (Scilli vitia Ami- 
corLim interdum agnofccre, <S: prcxdicare j non quod 
aliqua vi^ Vcritaris eos cogaCjfed eaeligcntes, qux 
minimum Amicos fuos Ixdcre poflint: ac/i cTtera qui- 
dem, virioptimieiTcnt. Falhtiterum, quia ^w/V/quo- 
que Reprchcnfionibus fuis ( ficut di Inimici iaudibus | 
diximus) tanquam prsfariunculis quibuldamvtuntur, ' 
qub pauib poit in laudcseftufiusexcurrant. 
Sophifma. 
5 Cuiu! Priuatio hona^ id i^fum Malum } cuiw Priuatio 
mala, id ipjum Bonum. 

ElenchiK. 
VAiitSophifma duobusmodis j Aur propcer Compa- 
rationem Boni ilf Mali j Aut propter Succefionm Boni ad 
Bonumy aut Mali ad Malum. Proptcr Comparationem^ 
SibonumfucricGcncri Humano, priuaili Efu Glandi- 
um,non fequitur, quod malus illccrac, fcd Dodona bo^ 
na, Ceres mclior. Neque (i malum fuit Populo Syracu- 
fano,DionyfioScniore priuari, fcquitur quod Diony- 
fius ]llc bonus fucrit, fcd miims malus quam lunior. 
Per Succefionem j Etenim Priuaiio Boni alicuius non 
fcmper dat locum Malo, fedquandoqucmaiori Bono,- 
vt cum Flos dccidit,Fm6lus fuccedit : Nec Priuatioali- 
cuius MalidatfemperlocumBono^fcdintcrdum maio- 
ri Malo. Nam fublaco Inimico Clodio, Milo fimul & 
Segetem Glori^e perdidit. 

Sophiftna. 
4 HuodBonOy aut Malo njicinum efljdipfum itidcm Bo- 
num.mttMalum : quod^erb remotum efl d Bono, Malumi 
quod a Malo., Bonum. 

Habet hoc fcrc Rerum Natura, vt quas Natura fua 

^Onucniant, ctiam Locis conueniant j que verb coii- 

Q^ 1 trarix 



. - I 



:oo 



T>e Jugmentis ScientiarurrL^ 



traiixNamrJefunt, etiatnlnteruallisdiftcnt; Cunifin- 
gula Amica (ibi alTociarejInimicafummoucre gaudeant. 
Elenchm. 
Sed fsilitSophifma tribus raodis : Primo proptcr De~ 
jlitiitionem-^ fecundb proptcr Obfcurationem; tcrtio prop- 
icr ProteBionem. ? roT^tcTi Deftitutionem j Fit, vt qux in 
{uogencreampliffimafuntj & maximc cxcclluntj om- 
nia, quantum ficri poteft, ad fc trahant, & in vicino 
qu^que pofita dcftituant, ac quafi inedia conficiant. 
Itaquc in propinquo Arborumgrandium Virgulta nun- 
quam Ixta reperics. Rede ctiam xWcjDiuitliSeruimax- 
imeSerui. Necmale cauillatus eft qui inferius Famuli- 
tium in Aulis Pnncipum,i^^y?(>r«wa'/^///^j-comparauit; 
qux Fv;fta fua in proximo attingunt,ipfa: autcm leiunij s 
addicunrur. Propter Obfcurationemi Etenim & hoc 
habent, quasquci in fuo gcnere, prxftantiflima ; vt licct 
proxima non extcnucnt, aut dcftituant, tamcn obfcu- 
renc, & obujiibrcnt. Quod ctiam dciJo/(?notant Aftro- 
nomi ; quod fit fcilicct Afpedu bonus, Coniundione 
& Approximaiu malus. Proptcr ProteBionem ,• Nam 
non folum rcs cocunt & congregantur propter Confor- 
tium, &: Natur^ fimilitudincm,- fcd etiam Malum 
(prieferiim in Ciuihbus) confugit ad Bonum, vtla- 
teat, & protcgatur. Itaquc Scclcrati Homines pctunt 
Afyla Diuoruraj & Vitium ipfum fc in Virtutis Vra. 
bram recipit ; 

S^pc latet 'vitiumproximitate Boni. 
Contra &: Bonum fc aggregat ad Malum, non proptcr 
Confortium, fcd vt illud conucrtat, & rcformct in Bo- 
num. Itaque & Mcdici, magis acccdunt ad /£grotos, 
quam ad Sanosj & Scruatori noftro obicAum eft,quod 
Conuerfaretur cumpublicanif iD" peccatoribus. 
Sopliifma. 
5 Cui cater^ PartesfuelSeSl^.,Secundas nmanimiter de- 
ferunt^ {cumJinguU ^rincipatum fibi rvendtcgnt) melior 

reliquis 



LlBER SeXTVS. 



301 



reUquif 'videtiir : Nam primas qtuqueex- Zelo i>idetur 
fumjrejfecundxf autem ex yero iff Merito tribuere. 

Ita Ciccro argumcntarur Scdam Acadcmicorum, 
qua: Acaralepfiam tcnuir, Philofophiarum fuifTc pr:e- 
iiantiflimam. Interrogaenim (inquk) Stoicimt^qu.eSe- 
£iaJitpotiori ille fu.im cetert)- anteponet : Deinde qu^t fe~ 
cundiXj teneat, Academicamf.ttebitur. Agefimilitcr cim E- 
picureo (quiStoiciijixajpe^inmtolerauerit) poflquamfu- 
am SeSlam coUocarit infummo, coUocahit Academicam in 
proximo. SimiUter, vacantc Dignicatc ahqui, Princcps 
fi Competitores fingulos incerrogaret, quem poft fe 
potiflimumcommcndarc vellent,VerifImilccfl:, Secun- 
daillorum vota, in eum qui priEcipue dignus, & opti- 
memeritusfucrit, concurfura. 
Elenchiif. 
Fallit Sbphifma propter Inuidiam, Solcnt cnim Homi- 
nes, proximc poftfe, &Fad:ioncm fuam, in eosincli- 
narc & propcndere,quireliquorum maxime fintencr- 
ucs & imbcllcs, quique eis minimum molcflia^cxhibue- 
runt j in Odium illorum,qui illis plurimirm infiiltarunt, 
aut incommodarunc. 

Sophifma. 
6 Cnius Exce[lentid<-vel Exuperantiameliori idtotoge- 
neremeliui. 

Huc pertinen t i^omw/*^ illae vfitatxj Nepehtagemur 
in Generalibt4s:Conferammparticularem aliquem eumpar- 
ticulari, i^c. 

ElenchiiL 
Videtur hocSophifma^ms neruofum j & magis Dia- 
leSbicum quiddam, quam Rhetoricum, Attamen inttr- 
dum fallir. Primb^quia funt Rcs haud paucc, periculo 
plurimum obnojfias, qua: tamen, (i euadant, cxtcris 
anteccllant. Ita vt Gencrc fint dctcriorcs, quia f^pi- 
ils pcriclitantur & cxcidunt •, Indiuiduo autem No- 
biliores. In hoc numcro cft Gemma Martia, dc qua 

Gallicum 



^Ol 



T>e Ammentu ScientiarunL-) 

o 



Gallicum Adagium- Filiiu Parifiorum, tf Gemma 
Menjis Martij, fi ex illu euadat ynm, erit inflar decem 
alioru. Adcb vtinGenerc,GemmaMaij Gcmma: Martij 
pr^f tet j fed tamcn iii Indiuiduo, Optima Gemma Mar- 
tij optimiE Gemma: Maij pra^fcratur. Fallit fecundb, 
proptcr Naturam Rerum, in aliquibus GenerihusautSpe- 
ciebm magis tfqiialem^ in aliquibm magis in<cquaiem : 
Qucmadmodum in obfcruationcm vcnic, Climata Ca- 
lidiora gcneraliter Ingenia producerc acutioraj atui 
Frigidioribus, Ingeniailla qua: eminent, etiam acutit 
{imisCalidaruni Regionum pra^rtarc. SimiIiier,inExcr- 
citibus compluribus, fi Rcs Duello inter fmgulos 
tranfigeretur, fortafscad vnam Partem accederec Vi- 
doria ; fj Copijs vniucrfis, in altcram. Etcnim Exccl- 
lentia: & Exupcrantia:cafumrecipiuntj at Gencra Na- 
tura aut Difciplina reguntur. Quinctiam in Gcncre, 
Mctallum Lapidc prctiofius j Attamcn Adainas prx- 
ccliitAuro. 

Sophifrna. 
7 §}U9drem imegramfiruat,Bonum ; G^uodfim receptu 
efl, Ma/um: Nam Je recipere nonpojfe, Impotenti<e genus 
efl ; Potentiaautem Bonum. 

Hincconfinxic^fopus Fabulam de duabus Ranisj 
quasinmagnaficcitate, cumAqu^e vbique dcficcrcnt, 
ddibcrarunr, quid fibi dcmum agcndum eflct: Prior 
autem ; Defcendamia (inquit j in puteum profundum, 
neque enimijerifmile efl ibi Aquam defuturam : Cui alte- 
ra ita rcgeric j §}uinfifbrti ibi quoqucAqua deficiet, quo- 
modo exinde rursus afcendere poterimm ? Firmamcntiim 
autcm buiusSophifmatiseft; Quod AdioncsHumaax 
adcb fint inccrts, & Periculis cxpofitiE, yt illud opti- 
mumvidcatur, quod plurima habcat Effugia. Huc 
fpedanc Formulas ilia?, quac in vfu funtj Obligatum 
plane isf ObftriSium tereddes:Non tantum quantuwvo- 
lesjumes ex Fortun^y &c 

Elen- 



LlBER SeXTVS. 



i°i 



Elenchw. 
Fal!ir«?(?^^/y»wprim6,c]uia in ASiionibm humanis, 
fortuna vrgct, vc aliquid dcmum dcccrnatur. Etenim 
vt cL-ganter a quopiam didum cft ; Etiam nvnStatinfr, 
efi aliquid Statuerc : Adcb vtfxpcnumcrb Confilij Sui- 
pcnfio, plunbus nos implicct Ncceffitatibusj quam li 
aliquid ftatuiflcmus. Videturautcm ifte Morbus qui- 
dam Animi, fimilis ci, qui rcpcritur in Auaris : Sed 
cranllatas a Gupidicacc rctincndi Opcs, ad Cupidicatem 
rcrincndi Arbitriura & Potcftatcm. Siquidem Auarus 
fruinon vulr,ncquid detrahat dc Summaj Ita &c huiuf- 
modi Scepticus nil excqui vult, vt omnia ei finc integra. 
Fallic fccundb, quia Neccflitas, & illud (quod aiuncj 
laclaefialea, ftimulos addic Animis; (icuc inquic ilJc, 
C<^eruparesjnecefiitate certejuperiores efiu. 
Sophi{nia. 

8 §li^od ifuifcufpafita contraxit^ miut Ualums quoi 
ab externu imponitur, miniis Malwn. 

Huius Rci Caufla cft, quodMorfus Confcicnrix Ad- 
ucrfa conduplicct : Concra, Gonfcium fibi cfTc, quod 
culpa quis vacct, magnum prarbet in Calamiratc Sola- 
tium. itaquc Pocta: ca Pathcmata maxime exaggcranc, 
tanquam Dcfpcrationi propiora, vbiquis/cipfum accu- 
fccj & difcrucict ; 

Seq^ue ynum clamat Caufsamque Caputtjue Malorum. 
Contra Calamiratcs Virorum infignium, clcuac & di- 
luic Innoccncia: & Mcriti Confcicntia. Porrb cum 
Malum ab alijs intcntctur, habcc quiuis, quod libcre 
conqucri poftit ; vndcDoIoresfuicxhalent, nequcCor 
fuffbcent: Eccnimijsj qua:ab iniuria Hominum pro- 
feda funt, indignari folcmus, auc vlcionem mcdirari, 
aut dcnique Nemcfim Diuinam vcl implorarc, vel ex- 
pc^tare : Quinctiam, fi a Fortuna ipsa inflidum quid 
fic, tamen daturqusdam cumFatis ipfisExpoftubtioj 
Atque Deos, atque Afira ipocat crudelia Mater. 

Gontra, 



304. 



T>e Jugmentk Scientiarum-> 



Contra, vbi quis Malum aliquod fuaCulpa contrax- 
eric, ftimuliDolonsintrb vmunturj Animumque ma- 
gis vulnerant, & confodiunc. 

Elenchuf, 

Fallit iftud Sophifmaj primb proptcr Spemi qua: Ma- 

lorum magnum cft Antidotum. Etenim Culpa: E- 

mcndatio, l^pe innoft:ra Potcftatc fita cft; Fortuna: 

vcrb minimc. Itaque Dcmofthencs,non fcmcl Ciucs fu- 

oshuiufmodi Vcrbis affatus ci\..,§}updadpr<eteritapefiu 

mum^ idadfiituraoptimumefi. §}uidhoctandemJit? Hoc 

ipfum fcilicet, qmd^sfira incuria is' culpa^res yefira 

malefe habeant: Namji yosofficio yefiroperomniaper- 

fun^iefetif, isf nihilomims Statui yefter, yt nuncjalfo- 

rajjet , nejpes quidem reliqua ejfet, eum fitturum aliquandd 

meliorem. Cum^^ero Errores ^eflri incaufia potifiimum 

fUsrinti con/idendumplane, Fosillu emendatif, priflinum 

flatum rvsflrum r^upgr<uuros. Similitcr Epii-tctus dc 

Gradibus Tranquillitatis Animi vcrba facicm; Infi- 

mumlocum \\{\s3.tw^\ji\t,qmalios accufant ; Supcriorcm 

'\]%quiJeipfos iSa^vcmsim vcrbillis, quinecaliosy necfe- 

ipjos. Fallic fccundb, ptoptcr infitam Animis humanis 

Superbiam-y qua a:grc adducunturHomincs, vcErro- 

rcs proprios agnofcant Hoc vcrb vt euitcnt, Paticntiam 

adhibentlonge maiorcm,inijs malis, qujc culpa fua 

contraxcrunt. Etcnim, qucmadmodum ficri videmus, 

vt ctim culpa admifla fit, ncquc dc Audorc conftitcrit, 

fupra modum cxcandcfcunt Homiucs & tumultuan- 

turiQuodftpoftca in noticiam pcrucncrit, culpamil- 

lam ad Filium,aut Vxorcm, aut Gratiofiim aliqucm pcr- 

tincrc, ftatim fcdantur mxhx & confilcfcunc : Eodem 

modo fic, cum Rcs aliqua accidic, proptcr quam Ncccf^ 

fitas incumbit, culpam in nos ipfbs rccipicndi. Id quod 

in mulicribusfipiflimcconfpicitur, qua: fi quid infcli- 

citer egcrunr, contraconfcnfum Parcntu, aut Amicom, 

qualccuq;Inforcuniufcquatur,ilIud fcdulb diflimulabiit. 

Sophifma. 



LlBER SeXTVS. 



Sophifma. 
9 Gradui Pnnmonismaior <Tndetur^'quamGr(tdmDmi~ 
Ktitionif; iff rnrsiis^ Gradns Incccptionis maior '-didctur, 
quamGradiis Incremsnti. 

Cinon cft in MathcmaricisjN«i7(^/ ejje RatknesNihiU 
adAUquid. Iraque GradusNLiliitans,&: Qoiddiratis, ma- 
lores vidcntur G^idibus Incremcnti, & Dccrcmenti. 
Sicut Monoculo durius "eft, vnuin perdcre Oculum, 
quam vtrunqueOculum habenti. Similiter, complures 
Libcros habenti, grauius eft, vltimum, "qui fuperftes 
fucrit, Filium amitterc, quamreliquos priorcs. Itaquc 
&SibylIa, cumduosprioresLibroscombuiriiTct, preti- 
um terri) duplicauic ; Siquidcm illius Amiftio Gradus 
fuiftiic Priuationu, non Dminutionis. 

ElenchtU, 
VaWit Sophijma prim6,propctfr dasircs, qudf um Vfiis in 
Sufticientia quadam, fiucCornjf^tt^^iitiaj hoc clf,Quan- 
titate Determinata, confiftit. ;Si quis enim obligetur' 
pccndliccr, ad Solutioncmccrfe'Pecunix Summx, ad 
Diem ccrtura ; grauius ei fueri^,- Nummo viiico Aurco 
carerc, quamfi,po(itoquod' ille vnicus parari non po- 
tuerir,deeftcnc etiam decem alij.Similirer in Deco6lioni- 
bus Fortunarum, damnofior vtdctur Gradus Obxratio- 
nis, qui primus Sortcm minuit ; quam excremus, qui ad 
Egcftarcm rcdigic. Huc fpcdanc Formul^ ilk vficata^; 
Sera infimdo Parfmonia: Parum interejifptrimni^ilhabe- 
cUi anquodnihiliuuet, isfc. Fallic fccundo,propccrilIud 
Principium inNatura,Quod Corruptio ynius/t Genera- 
tioalterins. Adeo vc Gradus ipfe Triuationis vlcim.r, 
minuiiiiccrdum incommodec,quoniam Anfam & Sti- 
muluprc-ebet, nouasalicuiRationiiheund^c.Vndc etiam 
Demofthcncs f^epius conqucritur apud Ciues f uos, Co«- 
dniones miniis iptiIes.,isJ' honorijicctf^quas a fhilippo impof- 
tasfuhibant., nihilaliudejje, quam AUmsnta quddnmipforum 
Tgmui^ iff Socordi^; n^t multo ijs fuijjet fatitis illisomnino 
R r carere ; 



305 



7,o6 



T>e Jugmentis Scientiarum-» 



carere^-propterca quod bocpaSloJnduflria illorummelms a- 
cuipopt adaliaparanda Remedia. Nouimuii cerre Mcdi- 
cu quendam; qui,Mulierib' delicaciSj querentib* fe male 
habe e, fed tame a Medicametis omnib^abhorrere/ole- 
bat dicere,non minus facete,quam moto^k^Vobu omnim 
opiiscfl^yt deterius Ipaleatu^quo Medicamentapia qu^libet^ 
Hbentir toleretu. Quinetiam ipfe Gradus Priuationufmc 
Indigecix vltimXjlalutaris effc poflit, non tancuad cxci 
tanda Induftriam,verum ctiamadimperanda Pacicntia. 
Quod ad lccundum Membrum huius SopbifmAtiSy il- 
ludcodem,quoprius,Fundamento, (dcGradibusQuid- 
ditatis&NulIitatisjJnititur. Hincunta vlurpantur, dc 
InitijsNegotiorum, Pr^conia. 

Dimidium/a^i, tjui bene capit, bahety ^c. 

Hinc Aftrologorum Supjcrftitio, qui iudicium faciunr, 

dc Difpoficionc aut Fqrc^fl^ Hoajmis,cx Momemo iiuc 

Arciculo Natiuitacis aut Concepcus, 

,. .^Elenehtu. 

FallitSophifma pritt^g, qupniam in nonDullis, pri- 

raac Rcrum Incceptioncsj, nihil akid funt, quam qua: 

Epicurus, in Philofbpliia fua, appf ilat Tentamenta ; id 

cft Rudimcnta qu?:dami^ qu^c i;)ihili func, nifi itc- 

rcntur , aut proucha^ii;uur. Icaque in hoc cafu, Gra- 

dus fccundus digmor videcur & pocentior, quam 

primus : Quemadmodum in Plauftris, Equus qui pc- 

nultimus cft , pliis cpnfcrt ad Mocum Plauftn quam 

Primus. Eciam non incpcc dicr/olec j Cotmtium rege- 

flum^ illud ejfe^ quod pi^gn^s fit rcum. Prius cnim for- 

cafse prxceruolacurum fuifTct. Itiqucprhn Malo Prin- 

cipium dedit, fedpoflerius modum abftulit. Fallit So- 

phiima lccundo, proptcr Dignitatem Perfcucrancix; 

qux in progrcfru,nonin AggrcfTu fita cft.Eccnim Cafus, 

auc Natura, primum impccum prog^ignere pofTunc; ac 

Affe£tus cancummodb macurus,& Iudicium,Conftan- 

ciam. Fallii tcrtibin ijs rebus, quarum Natura & Curfus 

ordi- 



Ll B rft S E XT V S. 



^07 



ordinaiius in contrarium Rd inccepr^E fcrriir. Ita 
vc prima InccEprio perpccuo cuacuctur, nili vi- 
res conrinucntur. Qacmadmodum in formulis il- 
lis vfiraris dici'urj 'Nonpro^-edi, efi rcgredi : Er, &nj 
non prqficit, dejicit : Vn in Curfu in aducrfum Mon- 
tis j RcnML^ntione in aduerfum Gurgicis ; At con- 
tra, fi indecliui Montis Motiis incipiatj aut fecundo 
Fluminc Remigario fiar j tum Gntdtu Incceptus longc 
poriores Partestcnet. Vorroii\c Color, non tantumex- 
tcnditur ad Gradum IncocptionMy quijit a potentia ad 
aStum, comp.iratum cum Gradii^ quijt ab A6lu ad Incre- 
mentum: Va-iimetiamadGradtm^quiJitab Impotentiaad 
potentiam, comparatum cumgradu^ quifit a potentia adA- 
^lum. Etenim Gradus, ab Impotentia ad Potentiam, maior 
*vid^tur, quam aTotentia adASlum. 
Sophifma. 
10 §Hiod adVeritatem refertur^ maiuf efl, quam quod 
ad Opinianem. Modtn autem, i!f Probatio eius^ quod adO- 
pinionempertinet^ h^ceft j quod quis , fi clamputaret fore^ 
fiBuruinonejfet. 

Ira pronunciant Epicurci, dc Feiicitate Stoicorum, iri, 
Virtute coUocata-, quodfimilis fit Felicitati Hiflrionis 
inSccna; quifia Spcflatoribus, & plaufu eorum dc- 
ftitucrerur, Animisftatimconcideret. Itacjue Virtutem 
pcr ignominiam, Bonum Theatrale vocant. Aliter fit 
in Dmitijs, dc quibus ille, 

Topulm mefibilat j At mihiplaudo. 
ItidGtri in Voluptace, 

• Gratafubimo 

Gaudia Corde premenx, Vultufimulame Pudorem. 

Elenchui. 

Fallacia huius Sophifmatis fubtilior paulo eft j licct 

RcfponfioadExemplum, quod adducitur, facilis. Ne-^ 

quc cnim Virtus cligitur, Propter Auram popularem. . 

R r 1 Cum 



5o8 



T>e Augmentu ScientiarunLj 



Cu;n cdam illud pricccptum (it, Ft quif maxime omnium 
fdpfumrcuereatur. Ita vt VirBoiius, idcm fueritin So- 
htudine, ideminThcatro. Licct force intendaturVir- 
tus nonnihilperJaudes,qucmadmodum Calor augetur 
pcrReflexioncm. Sed hoc Suppofitioncm ncgat, non 
Fallaciam redarguit. Elenchw vcrb talis cft. Dato, quod 
Virtus, (pr^feriim ca, qua: Laborcs & Conflidus fub- 
it) non eligcretur, nifi quod Laudes &: Fama eam co- 
mitari folcant j liaudindefcquitur, quod Appetitus & 
Motus ad Virtutem, non fit prarcipue propter fe. Si- 
quidem Fama poflit clTc, CaufTa tantum ImpuIJiua, auc 
Sinequanoni neutiquam Effuiens, aut Conftituens. 
ExcmpU gratia ; Si duo fuerint Equi, quorum vnus, 
Calcanbus non admotis, quituis haud fcgnitcr pr^fta- 
ret : At altcr, Calcaribu.^ admotis, priorem longcfupc- 
raret : Poftcrior ifte (arbitror) Palmam rcferet, & pro 
Equo mchorc iudicab.tur. Ncque qucnquamiudicij 
lani commoucnt Formula illa j Apageiftum Equum^cu- 
ijisSpiritw/iti/untinCalcarilfM. Quandoquidcm cnim 
infti umencum Ordmarium Equitanti fit Calcar, ncquc 
vllomodooncriautimpcdimcnto ei fit; non minoris 
proptcrea ceftjmandus cft Equus, qui Calcare incitatur: 
Ncqueciiamillealtcr,quiabfqucCalcaribus mira prac- 
fter, eoipfo mclior, fcd delicatiortantum habenduscfl. 
Simili rationc, Gloria & Honor, Virtuti, pro Stimu- 
lis & Calcaribus , fubferuiunt : Ac licct Virtus, fi- 
nc illis, paulb futura cfTet languidiori tamcn cum 
fcmper illa prccftb fint ci, ctiam non inuitata,- nii 
officit, qub minus Virtus propicr fc quoquc expeta- 
turtlraquc redc rcdarguitur illaPofitioj Notaeimrei, 
quod propter Opinionem^ isf non propter Veritatem eli~ 
gitur^ h<ec efty quodquis fi clamputaretfore,fa6iurtii nm 
fuifet, . 

Sophifma. 
1 1 §)updopera ^ fvirtute noftrapartum eft^ maiw Bo- 



LlBER SeXTVS. 



num ; &Hodi!b^licnoB&neficio,'-velab IndtdgentiaFor- 
tun<e deltttimej}^ miniis Bomtm. 

CaufTt' huius Rci hj; func : Primb, propter Spsm de 
Futuro. Siquidem inaliorumGratia^autFortunxipfius 
Vcncisreauidis, non multum inell certicudinis ; Pro- 
pria vcrb Indullria, aut Vircus, fcmper Domi adfunt. 
Adeb vt, pollquam Boni quid nobis hoc modo pa- 
ratum fucrit, mancant ctiam eadem,Innrumcnta, in 
nouos vfus parata ; quin &: confuetudine, & (uccef- 
fu rcddira validiora. Secundb^ quia quod alieno Bene- 
ficio adipifcimur^ cius ctiam alijs Debitorcs fumus ^ cum, 
quxpcr nos ipfi comparaucrimus, nihil oneris fccum 
irahanc. Eciam fiquid Indulgentia Diuina in nos cu- 
mulaucrit, rctributioncm quandam crga Dei Bonitacem 
cfflagirat, quod Homines prauos & improbos mordec j 
vbiinprioregcncrc illud Propheta; vfu-veniat, I,^^^»- 
tur^,^ exultant, immolantplagCsJuis^^facrificant retijito. 
Tcrcib,quia ea, qu^ a Virtute nofira minime profe^afunt, 
nulla fequitur Laus iff Exiflimatio. Quarcnim Felicita- 
tisfuntjAdmirationcm quandam pariunt, Laudem mi- 
nimc. Sicut ait Ciccro ad Carfarcm ; §}u.€ miremur ha-' 
bsmuf, qu^ laudemus expe^iamm. Quartb, quia qu^e /«- 
duflriapropria acquiruntur, cum LSoribus & Conten- 
f/o»tf fcre coniunda funt, quod nonnullam habct m fe 
Suauitatem iVti Salomon, SuauisCibwa Venatu. 
Elenchm. 

At quatuor inucniuntur Colores oppqfiti, qui rcm in 
contrariam partcm inclinanr, poflintquc efTc prioribus 
inftar Elenchorum. Primb, quia Felicitcu vidctur efle 
Signtim quoddam^ tf CharaSter FauorisDiuini., & prop- 
tcrea, tum m nobifmctipfis Confidcntiam & Alacri- 
tatcm gcnerat, tumapud alios Audtoritatcm & Reue- 
rentiam. Fclicitas autem ifta etiam Forcuita compledi- 
tur,ad quacVirtusa:grc afpirat; Veluci cum Cccfar ad 
Nauis Gubernaiorcm,Animosaddcndo, dixit j C^farem 
^ portUi 



^op 



T>e /ugmentis ScientiarunL^ 



portas iy Fortunam eim. Quod fi dixifTer, C^farem por- 
tas,tf njirtiitem eim, frigidum prorsus fuiflctSolatiuni 
penclitanti inprocella. Secundb, qaia^^^//^4i Firtute, 
2iit Indufiria procedunt, Junt imitahilia, & alijs patent; 
^cum Felicitas fitRes inimitabiiis, &: Pra^rogatiua quac- 
dam Hominis Indiuidui. Itaque, iti Genere vidcmus 
Res naturalcs Artificialibus pricponi^quia Imitationcm 
non recipiunt. ,Quod enim imitabile cft, potcntia 
vulgatum elt Teriib, qux ex Felicifatcproucniunr,Ba- 
nayidentur graiuita, nec laboribus emptas At qua: vir- 
tute propna, Pretio vcluti acqiiifita. Itaqueclcgantcr 
Plutarchus, de Rcbus Timolcontis, Hominis longe 
Fortunatifljmi , cum Rcbus Agefilai & Epaminondas, 
qui vnoi^uo vixcrunt, comparatis,dixit,' IUasHomeri 
Carminibm fuiije fimiles^ qu.e cum alias exceUant^J^onte 
etiamfluere rvideantur^ isf quaf Genium fapere. Quartb, 
quia c[no^ pr^iter Spemy zutpr^ter Expe6tatum contingit:^ 
^atius, & maiorecum Voluptate inHominum Animos in- 
Jiuit. liludverb ncutiquam compctit ijs, qua: propria 
cura, &atnbitucomparantur. 

Sophifma. 

iz §}upd ex pluribiu conflat isf Diuijibilibmyeflmaiui, 
quam quod expaucioribw, iff magu <-vnum ; Nam omnta 
per Partes confderata maiora i>identur : §luare iffplurali- 
tas PartiumiMagnitudinempr^fe fert : Fortiusautem ope- 
raturpluraIitilspartium,flOrdo abft : Nam inducit Simi- 
litudinem Infniti^ iff impedit Comprehenfionem. 

5'o/)/;//»/^iftudvideturetiamprimo intuitu fallax, & 
quahpalpabile : Siquidem,nonpluraHtas Parcium tan- 
tum, fcd Maioritas carundem potcrit conlfituere To- 
tumaudius. Attamen abripit hoc ipfum Sophifmafx- 
pius Phantafiam-, quinctiam mfidiatur Scnfui. Ecc- 
nim Afpeflui ipfi brcuior vidctur via, in planitie, vbi 
nihil intercurrat quod Vifum frangar j quam in rali 
Tradu Terrce, vbi fimul confpiciuntur Arborcs , aut 

y€dificia, 



L I B E R S E X T V S, 



.•Edificia.autakud aliquod Signum,quod Spadam me- 
tin S: diuidcre podlr. Sic homini bcnc nummato, pofl;- 
quam Arvas (uas, & Marlupia^ diuifcrit, & digcileric, 
maiorenain quam antea fubic Diuiciarum Phancafia. 
Habec etiam vim in Amphhcationibus, £ Res in plur.s 
Porcioncs diuidatur, acquc ringulx fcorsum cradcntur. 
Hocvcro adhtic magiiPhantafiamimplcr, fi iiacpro- 
niifcue, & finc Ordine. Confufio enim Multitudaus 
opinioncm gencrat. Siquidcm qu.^ordme otlenduncur, 
auc proponuncur, cumipfa magis tinica apparenc, cum 
cercum pr^bcnc Argumentum, nihil efTe pra^tcrmif- 
ium. Acconrra,qua:confuse rcpr;£fentancur,non folum 
in fc numcrofa pucancur, fed &: Sufpicionilocum rchn- 
quunc,rcftarcadhucplura,qaacomictuncur. 
Elenchuf. 
Falht Sophifina primb, vbi quis arapUorcm pra^cc- 
peric <de Rc aliqua Opinionem, ^uam pro vera Rci ip- 
fiusma^nirudiuc E cnimcumhoc fic, Diitributio fal- 
famiilamOpinionemdcftruct, & rem in Vcritace fua, 
nonautemcumAmpliHcanonc, monftrabic. Itaquc fi 
quis Morbo,aut Dolorccornpiatur, Horaslongiores ci 
vidcbuntur,abfqucHorologio, aut Clcpfidra, quamfi 
ijldcm mcnfurentur. Nam fi Tsedium & Vcxatio Mor- 
bi, tempus vidcrilongms faciunr, quamrcuera cfti at 
Compucatio ccmpoti^crrorem illum corrigic, &: brcui- 
us facir, quam Opinio illa falfa conccpcrac. Eciam in 
PlaniciCjContra quam fupcriias di£tu cfl:, aliquandb eue- 
nic. Licec cnim vifus in Pnncipio viam oftentet breui- 
oremfenfus, quiaindiuifa cft^ camenfi ex eo obrepar 
opinio, dc longc minori Interuallo, quam rcperitiir; 
OpinioniseiusvanxFraftratiocfficict, vt vidcatur de- 
mum, ctiam quam rcucra eft, produdior. Itaque ii 
qaisOoinioni alicuius falfae,de Magnitudine Rci cu- 
mfpiam, vehficancupiat, caucat aDiftribuiionibus^fed 
rcmintegramvtiqucextoUat. Falht Sophifma fccundb. 



W 



3U I T>e Augmentu Sctentiarum^ 



{iDiitnbutiocadiftrahatur, non auccm fimul obuer- 
fetur, auc vno Afpcdu vifum feriat. Itaquc fi Flores in 
HortoaliquoinpluresTorulos ditBnguantur, maioris 
Quancitatis Spccicm prxbcbunt,quam fi omncs in vno 
Toro fimul crcfcercnt ■, ModoToruliillijOculisfmiul 
fubijciantur j Aliccr enim Vnio Difbributioni diilrada: 
pra[:ualcbic. Sic Rcditus corum maiores videntur, qui- 
bus Prxdia&Latifundiii fua vicmaautconiunCla funt. 
Nam fi iparsim fita finr, non vcniunt tam facile fub 
Afpc6lum, FaIlic»S'(?/)/'(^«^ ccriib, proptcr Dignuatem 
Vnitatis, fupra Multitudincm. Omms cnira Compofl- 
tio, Indigcntia: in finguliSj Signum eft ccrtiflimum; 
vbiillud vfu vcnit, 

Etqu^nonprofunt Singula, Multaumant. 
Itaque Mariz Parccs pociorcs ^ Martha, Martha^ men- 
dis ad plurma, ynumfufficit. Kinc illa Fabula .^opi 
de Vulpc & Fcli. ladabac cnim Vulpcs, quantas Ar- 
tcs habercc, & EfFugia, quibus fc a Canibus cripcrct j 
Fchs auccrti fc vnico cancum confidcrc Auxilio dixit, vc- 
pocc qua: tcnuem Scandcndi Faculcatcm habcrct: 
Quod tamcn rchquis illis vulpinis longc pra^flantius 
pracfidium fuit : vndc Adagium ; Alulta nouit yuIpeSy 
fedFelis ynum magnum. Quin ctiam in huius Fabula: 
fignificacionc Morali idcm ccrnitur : Nam potcnti & 
fido Amico niti, plus prxfidij habct, quam Artcs & 
Ailutix complunmx. 

Atquc ha:c Excmpli loco fufficicnc. Supcrcfl autcm 
nobis eiufmodi Colorum Numcrus ctiam magnus, quos 
olim Adolcfcentcs congcilimus : attamen finc Illuitra- 
tionibusfuis, atque £/.?«£•/>/> jQuoshoctempore con- 
cinnarc non vacat: Idcoque Co/m'x ilios nudos, abf 
que Illufbationibus fuis,(cumfuperiores ifti veititipro- 
deant,) proponerc, minimc nobis confcntancu vidctur. 
Illud intcrim moncmus, Rem iflam, qualifcunquc ca 

videri 



L 1 B E R S E X T V S. 



VI 



vuicripollir, kiud psrui, iudicio nolko^cfle prctij : vt- 
potc qua: ex PbihJopbiiprimJ, & ex Politk^i, Sc ex Rhe- 
.w.i, parcicipct. Atquede Signis Popnlmbns, liueCo- 
loribm Boni ac Mali .^pp^rmtt)', tam Simplicu, quiim 
Comp.u-ati, hadcnus. 

* 
SccundaCoHeftio, qux pcmncz adPromptumam, & ^ 
dcjidcrmr, cacft, qu^mCicero (vtluperius in Lo^/V^ | 
diximusj innuicj cumprJ!cipic,vtinprompruliabe3n- 
tur Loci commimes, in viramquc Parrcm, difputati & 
traaati. Q^\ci{mV:,Pron;erbis Legn; & ProSentsntia 
Lcns, &c. Nos verb hoc Prxccptum, etiam ad alia cx- 
tcnliimus; vtnonfolumad Gcnus ludiciale, fcd eciam 
ad Dehbcratiuum, & Dcmonftratiuum adhibeatur. 
Omninb hoc volumus,L(7C(?i omnes, quorum frequens 
eftvfus, (riueadProbationes&Refutationes,- fme ad 
Sua{iones, & DilTuafioncs ; fiuc ad Laudes & Vitupc- 
ria fpeaent; ) meditatos iam habcrii eofquc yltimis 
Ingcnij viribus, & tanquamimprobe, & profsus pra^- 
ter Veritatcm attoni, & dcprimi. Modum autem hu- 
ius Coileaionis, tam ad vfura, quam ad Brcuiratcm, opti- 
mumforc ccnfcmuF, fi huiufmodi Loci contrahantur, 
in Saitcntias quafdam acutas, & concifas,- tanquam 
Glomos quoldam, quorum Fila in fufiorem Difcurfum, 
cura.res poftulac, cxpUcari poftint. Acquc fimilem 
quandamDiligentiam, inScnccarcpcrimus, fedinHy- 
pothefibus fiuc Cafibus. Eius gcneris, cum plurima 
paratahabcamus, aliqua ad Excmplum proponcre Vh 
fum eft. Ea autcm Antitheta Rertm nominamus. 



S f Excmpla 



— 



3^4- 



T>e Jugmentis ScientiarunL^ 



Exempla ^Jntithetorum, 



NOBILITAS. 

Pro. 

QVibm ijirtui a Ge~ 
nere penitus infita 
^eft -j f/ iam nm mali 
e{fe nolunt,fed nequeunt. 

NobilttOi Laurea, qua 
Tempm Homines coronat. 

Antiquitatem etiam in 
Monumcntii Mortuit Vene- 
ramun quantb magis in 
Viuis? 

Si Nobilitatem Familia- 
rum contemnaj, qu^e tandem 
erit Dijferentia, inter Sobo- 
lem Homintm, is' Bruto- 
rum? 

Nobilitoj Virtutem Inui~ 
di<efubducit, GratLo tradit. 

FORM 

Pro: 
Deformes Naturam «r/- 
cifcifolent. 

Et Virtw nilaliud^quam tn- 
ternaFormai iSfFormanil 
aliud^ quam Externa VirtM. 
Dejormesfea Contemptu^ 
per Malitiam ytique fuam 
Dindicare cupiunt. 

Forma Virtutes Jplendere 
facit,Vitiarubere. 

Con- 



I. 

Contra. 

RAro ex VirtuteNobi- 
litas'y rariiis ex No- 
bilitate Virtw. 
Nobiles Maiortm depre- 
catione ad Veniam fepiiis 
rvtuntur .quamfuffragatior^e 
ad Honores. 

Tantafolet efe Induflria 
Hominum nouorum, 'vt No- 
bilespr<6 iUis tanquam Sta- 
tUic '-videantur. 

^obiles m Stadia re^e- 
eiantnimiij^pei quod mali 
Curforifep. 



A. II. 

Con. 

Firtuf, yt GemmaNobi- 
lu, meliiks inferitur jine muU 
to Auroy ^ Omatu. 

^odVeftiilauta Vefor- 
mi, hoc Forma improbo. 

Similiter plerunque leues 
funt, quos Forma ornat, i^ 
quosmouet. 



I V V E N- 



LlBER SeXTVS. 



5'y 



I V V E N 

Pro. 

Prim.c Cogit.niones^ilf Iu- 
uemim QonJiliJ^phts habent e 
Numine. 

^enes J:hifapiunt magis-, a- 
lijsiy Reip.minus. 

Si canjpici daretur^ magu 
deformat Anims quam Cor^ 
^ poraSeneBuf. 

Senes omnia metuunt,pr<^- 
ter Deos. 

Valet 
" Pro. 

Cura Valetudinif Animtm 
humikm yacit , tf Corpori 
Jupplicsm. 

Corpusfanum, Hofpes A- 
nim^ eji -, j^grum^ Ergajlun 
larius. 

Nil tam Summoj ASiio' 
numpromouet, quamprojpe- 
raDaletudo; atcontrainjir- 
moj/eriatur nimif. 



TVS. III. 

Con. 

luiientuf pvenitentiie Cam- 

P'M. 

Ingenitiif eji luuenibm 
Senilii AuSioritatis Con- 
temptus-^ fvtquifquefuope- 
riculofapiat. 

Tempui, ad qiu Conjilia 
non aditocatur^nec rata habet. 
Senibus Feneres mutantur 
in Gratiaf. 

vDo. nii. 

Con. 

S^pe Conualefcere ejifepc 
luuenefcere. 

Excufatio ValetudinisPo- 
Ijchrejiaj adquam etiam Sa- 
ni confugimus. 

Nimif arSio fcedere Cor- 
pus Anim^ iungit Sanitcu: 

Et Le6lusmagna Imperia 
adminijirauit j isf Le6iica 
magnos Exercitus. 



VXOR&LIBERI. V. 



Pro. 

Charitcu Reip. incipit a, 
Famili^. 

Vxor iD' Liberi t)ifcipli- 

na qiudam Humanitatitj at 

Ccelibes tetrici isffeiieri'. 

Cc^libatus ijf OrbitOf adnil 

aliud 



Con. 

§luii;xoremduxit tf Li- 
beros Jiifcepit^ Objides For- 
tun<e dedit. 

Generare, isf Liberi^Hu- 
manafuntfreare^ i^f Opera, 
Diuina. 
■ . SCi Bru- 



Ii6 



T)e Augmentis Scientiarum-) 



aliud conjenmt^ quam adFu- Brutorim /£ternitai So- 

gam. . bolesi Firortm Fama, Me- 

Morti facrijicaty quiLi- rita^is^ Injiituta. 

beros non procreat. Oeconomie<e Rationespub- 

C<eterafelices^ in Libcrii licasplerwtqueeuertunt. 

ftrc infortunatifunt : ne Di- Aliquibus Forttma Pria- 

uin<€Sorti nimiumappropin' miplacuit, quifuii omnibus 

qucHtHomines. fuperfiesfuit. 

DlVITlAE. VI. 

Pro. Con. 

Diuiticu contemnunt, qui Diuitiarum inagnarum , 
dejpcrant. 'vel Cuflodia efl, yel Dijpen- 

Inuidia Diuitiarum Vir- fatio qu^dam,yel Fama, at 
tutem effeciL Deam. nuUus Vfus. 

Dum Philofophi dubitant^ Annon yides Lapillis, ist 
rvtrum ad Virtutem an Vo' id genus Delic^Syfingi pre~ 
luptatem omnia ^nt rejeren- tia, Tt poflit efe aliquit 
da.coUige Inflrumentalptri. tnagnarum Diuitianm V. 
ufque. fusf 

Virttts per Dtuiticu yer- Multi dum Diuit^s fm 

titurinComtnune Bonum. omnia yenaliafore credide^ 

C<ctera Bona Prouincialem runt, ipjiinprimu ipenerunt, 

habent Adminiftrationem , Non altud Diuitias dix> 

Diuiti^foUGeneralenu erim , quam Impedimen- 

ta Virtutu : Nam Firtu- 

tii isf necejfarix funt , ip* 

graues. 

DiuitiiC bona Ancilla,pef- 
JtmaDomina. 

HONORES. VII. 
Pro. Con. 

Honores non Tyranno- Dum Honores appeti- 
rum, (rz,t loqimntur) fed mui^Libertatem exuimw. 
<Pro- Ho~ 



LlBER SeXTVS. 



ProuidentU Diuhu Calculi 
fmt. 

Homrsftciwtt ^ Firtu- 
tes,iSfVititc0nfpicua : lu- 
^ue ifliV prouocant, luc re- 
f}\en.mt. 

Non nouit qttijpi.im, quan- 
tum in Virtvtii- Curfu profi- 
cerit j nifi Honores ei Cm- 
pmpr.ebeant dpertum. 

Virtuti/, '-ut Rervm alia-^ 
rum., rapidtu Motus efl ad 
L ocum,placidu! in Loco:Efi 
autemVirtutu Locuf Honos, 

I M E K R I 

Pro. ';'"".■ 
Felicitatefhti, m^um 
Boniim efl Jed eam t^ alijs 
impertiripojpjad/nic maiut. 
Rcges non Hominum in- 
flarjed Aflrorumfunt:Nam 
i:f in Singulos, iy in Tempo- 
ra ipfa, magnum habent in^ 
fluxum. 

G^uiDeiVices gerunt, ijs 
refflere^ non tantum Itfk 
Maieflatii Crimen eft^ fid 
Theomachia atudam. 

. Pro. ,.:^-y'''^ 

Virtmu" ; 'Rad^^ ^r^exi 

Laud^s. _V. '*''./' 
LamHt6noruefl.,adqttem 
lib.erii 



Honores dant feri Pote- 
ftatem earum Reritm ; quas 
optima Conditio efl NoUej 
proximanonpojfe. 

Honomm Afccnfus ardu- 
u!, Statio lubrica, Regreflm 
pr.€Ceps. 

&ui in Honorefunt^ n^l- 
gi Opinionem mutuentur o- 
portet^ ytfeipflis Beatos pu- 
tent. 



A. vni 

■'^'^ Con. 

§^fn miferum hahere^nil 
fer^quodappetas, infinita 
qiumetuaj'. 

§luiin Imper^sfunt^/mi- 
ks junt Corporibui C<elefti- 
buff qui6 magmmVeneratiO' 
nemhabent,Requiem nuUa. 

Nemo Human4 Sortis ad 
Deorum Conuiuia admitti- 
tur, nifl ad Ludibrium, 



.01 i 
Fama deterior ludex, 

- VI "V, .. . . 

quamNuncia. 

G^d Virobono cum Sa- 

liUA 



VI 



5.8 



T>e Jmmentis Sc'tentiarunL-> 

o 



liberis Sttffragijs peruenitur. 

Honores a diuerjis Poli- 
tjjs conferuntur , fed Laudes 
njbiquefunt Libertatii. 

Vox Populi habet aliquid 
Diuimm. Nam quomodd a- 
liter tot Capita in rvnum con- 
^irarepofint? 

Ne miYerifyfiVulgM ye- 
riits loquatur, quam Hond- 
ratiores ; quia etiam tutms 
loquitur. 

Natv 
Pro. 

Confuetudinif PrQgreJJUt 
efl Arithmeticui j Natur<c 
Geometricw. 

Vt in Rebujpubljciffeha- 
hent Leges CommUnes erga 
Confuetudines i eodemmoJo 
injingulii fe habet Natura 
ad Conjitetudinem. ^^' 

Confuettido contra Natu- 
ramyquafTyrannis qu^dam 
eft : <&* citb, ac leuioccafone 
corruit. 



iiuai-vulgi? 

Fama fveluti Fluuiw, le- 
uia attoUit, Solida mergit. 

InfimaH Virtutum apud 
Vulgus Laus efti Mediarum 
Admiratio •, Supremarum 
Senfm nuUui. 

Laus magii ex Oflentati- 
oncy quam'ex Merito : isi' 
Ventofis magii accedit, quam 
Realibm. 



RA. X. 

Con: 

Cogitamui fecwtdum Nor 
turam ; Loquimur fecundum 
Pracepta; fed Agimui fe~ 
cundum Conjuctudinem. 

Natura Pedantiw qui- 
damefli Conjuetudo M/ngi- 
ftratui. 



FORTVNA. XI. 



Pro. 

Virtutes apert<z Laudes 
pariunt, occult<e Fortunas. 

Virtutes Officiorum Lau^ 
despariunt,Facuitatum For- 
tunas, 

Foriuna 



Con. 

Stultitia nmiui.,Fortuna 
alteriut. 

In Fortuna iHudprxcipue 
laudauerim^ quod ciim non 
eligat,non tusatur. 

Viri 



LlBER SeXTVS. 



1^9 



Forttm:t rvehtti Galaxia; Viri Magni^ dum Inuidi- 
hoc eft, Nodui quarundam am Virtutum Jiuritm dccli- 
objcurarum J'igtitum, Jine narunt i intcr Foriunx 'Cul~ 
Nomin e. torcs repcrti funt. 

Fortuna fahem cb Filiat 
fudi honoranda eft j Conji- 
denti,mfcilicet^^ 'AuSiori- 
tatem. 



VlTA 

Pro. 

Abfurdum eft Accidentia 
Vit^ magis amare^ juam Vi- 
tam ipfam. 

Pn^ftat adomnia, etiam 
ad Virtutem, Curriculum 
iongum, quam breue. 

AbfqueSpatijs Vit<€ maio- 
ribui^ necperjicere datur, nec 
perdifierey nec pcenitere. 



XII. 

Con. 
Philojbphi, dum tantum 
Apparatum^ aduerfm Mor- 
tem coUigunt, ipfam magis 
timendam effecerunt. 

Mortem Homines timent, 
quia nefciunt,rvt Pueri Te^ 
nebrcu. 

Non inuenias inter Hur- 
manos, Affe6lum tam pujil- 
lum^ quiji intendatur paulb 
fvehementius y non Mortif 
Metumfuperet. 

Mori otelle, non tantum 
Fortif, aut Mifer, aut Pru- 
dens,fed etiam Faftidiofm 
poteft. 



SyPERSTITlO. XIII. 

Pro. Con. 

^i ^elo peccant, nm VtSimi£,Similitudocum 

probandi,fed tamen amandi Homine, Deformitatem ad- 

funt. ditj ita Superftitioni, Simi- 

Mediocritates Moralibus litudo cum Religione. 

deben- Ouale 



7,10 


T>e Augmemis 


ScientiarunLj 




dfbentun Extremitates Di- 


GHideOdiumeft Ajfeaa^ 




liinis. 


tionis in CiuilibM, tale Stt- 




Superflitiojiis Religiofiis 


perftitionis in Diuinis. 




Dejignatu<. 


Pr^eftat^uUam habere de 




Fabulofiflima quxquePor- 


Dijs Opinionem, quam contu- 




tenta cuiufuis Religionu^citi- 


meliofam. . 




iis 0-ediderim,quamh<ec om~ 


Non.Epicuri Schola.fed 




niafne Numinejieri. 


Stoa^yeteres Refpitblicasper- 
turbauit. 

Non cadit inMentemHu- 
manam, rvtftmerw Athei- 
fla Dogmate ; Jedmagni Hy- 
pocrit^, funt Deri Atheift^; 
qui Sacra petpetub contre^ 
£lant, fed nunquam i>eren- 
tur. 




SVPERBIA. XIIII. .1 




Pro. 


Con: 




Superbia etiam Vitijs info- 


Hedera Virtutum ac Bo- 




cialnlits atque yt Venenum 


norumomniumSuperbia. 




Venenoi ita haUdpauca Vi- 


C^tera Vitia Virtutibiu 




. tia Superbia expeDuntur. 


tantiim contraria; Superbia 




jFacilif, etiam Alienis <x>i- 


Sola contagiofa. 




tijs obnoxiUs eft j Superbw 


Superhiaoptima Vitiorum 




tantiimfuif. 


conditione caret^ idefl, Late- 




Superbi.^fiab aliorum con- 


brif. 




temptu^ ad fui cantemptunt 


SuperbWyCumc^teros con- 




ajtendet,jiet demiim Philo- 


temnit,Jiinterim negligit. 




Jbphia. 






Ingratitvdo, XV. 




Pro. 


Con. 




Crimen Ingrati Animiynil 


Crimen Ingrati Animi , 




aliud eft, quam per^icacia 


non Supplicus coercetur. 




qutedam 


fid 



LlBER SeXTVS* 



^ZI 



qu.(d.m, in CmjfcmiBenefi' 
cij collati. 

DumgrAti erga- tjuojtitim 
e^i -uQAmM , nec c^ctens In- 
flici.imprcflamw^ nec nobii 
ipiis Lihertatem. 

Beneficij gratia eo mimis 
reddcnda eji^qmd de pretio 
non conftat. 



fed Furijs permittitur' 

JrHioraJimt Vincula Be- 
neficiornm quam Officiorum: 
quare, quiingratiu^ iniiijliu^ 
^ onmia. 

Eaefl Conditio Hnmana. 
Nemo tam publica Foriuna 
natut efl , quin pritut^e tf 
Grati^,i!7 Vindi^^Je onmi- 
nb dsbeat» 



Invid I A. X'VI. 



Pro. 

Naturale efl Exprobratia- 
nem FortuniCjU^e odijfe. 

Inuidia inRebujpub. tan- 
auamfaliJ?ris Ojiracifmw. 



Con. 
Inuidia Feflos Dies not^ 
agit. 

Nemo Vtrtuti Inuidiam 
reconciliauerit pr<eter Mor- 
tem. 

Inuidia Virtutes Lahori- 
hu exercet^yt luno Hercule. 



Im P VDICI 

Pro. 

Zelotjpi^ debetur, quod 
.CaflitOifitfaStaVirtM. 

Multa Triflicia oput efi., 
Ipt quis Vcnerm rem Jeriam 
putet. 

CUi/dyel Dicet<e Tartem, 
<uelMunditi<eSpeciem, <-vel 
Superbi^ Filiitm, inter Vir- 
tutes coQoccu^ 

Amorum^ yt Auium SyU 

ueftrium, nuUa Proprietas 

eft. 



TiA. xvn. 

Con. 

Pefilma Circes Transfdr- 
tnatio Impudicitia. 

Impudicus prorsus Reue- 
rentiam fui perdidit ; qnoa 
Fr^num eft omnium Viiio 
rum. 

Omnes ipt Parif, qui For- 
m<e Optioncm faciunt., Pru- 
denti^) i5f ^otenti^iaSiuram 
faciunt. 

InVeritatera non ipulga- 
Tc rem 



7,11 



T>e Augmmm Scientiarum-j 



efijed ImpjfepoHe tranf- remincidit Alexanden ciim 
fertur. Somnum isf Venerem^M.ortii 

Arrhabones ejfe dixit. 

Crvdelitas. XVIII. 

Pro. Con. 

NuU Virtutum tam fepe C-edibiu grajfari, aut Fe- 

rea efi, quam Clementia. r^, aut FuriA cfi, 

Cmdelitas., fi a VindiSla Crudelitcu Viro bono fem- 

efi^ lufiiciaefi,fi apericulo, perfabulofa efe yidetur^ ^ 

prudentia. FihioTragica, 
^i Mifericordiam Ini- 



mico impertit,fibi dene^at. 

Non f^tpiijis Phlebotomi^ 
necejptri^e funt inCurationi- 
bus, quam dedesin Ciuilibw, 



Gloria Vana. XIX. 



Con. 

Gloriofi femper FaBiofi, 

McndaceSy MobiIes,Nimij. 

Thrafo Gnathonu Pr^da 

Turpe efi ProcofoQicitare 

AnciQam: efi aHtem Virtmis 

AnciULaus, 



Pro. 

Qu/ fuas Laudes dppetit, 
aliorumfitnul appetit Vtili- 
tates. 

§)ui tamSobriw efi, y>t 
nihil alicnum curet ^ *ve- 
reor ne ^ publica aliena 
putet. 

Ingeniain quibus aliquid 
inaneefi,facilius CuramRe- 
ipub. recipiunt. 



IVSTITIA. XX. 

Pro. Con: 

Imperia iff Politi^, lu- Si hoc efi iufium ejfc ; §}tiie 

fiici^ tantitm Additamenta tibifieri nolit, ea alterinon 

funt: Sienimlufiiciaalitir facere, Clementia denmm 

pofiit lufiicia 



I B E R 



E X T V S. 



5^5 



pofiit cxsrceri^ illif minimi 
fiimt Optis. 

Iui}ici.€ debetur,quodHo~ 
mo Ho/ninijit Dct{s,non Lit- 
pus. 



Iufticia eft. 

Sifttii cuique tribuendii eft^ 

certi iy Venia Humanitati. 

Gntjd mihi y€qtiitatem 

natrcif^ cimfapientiomnia 



lujtici.t et/i Fitia toUere in^qualiafnt? 
nonpoftitj tamea hoc efficit, Confidera qualii Reorum 
ytnonUdant. Conditio fiterit apud Roma- 

nos, isf pronuncia lufticiam 
e Repub.nonejje. 

Vulgaris ifta lufticia Po- 
litiarttm, ^hilofophusinAu- 
la : boc eft^facit tantim ad 
Reuerentiam Imperantium. 



DO. XXI. 

Con. 
Pr4clara ^irtut ipeUepe' 
rire oft perdojf. 

Pr^clara Virtm quam r- 
tiam EbrietOJ inducit. 

Vit<eju<€ prodi^uSj alien^ 
periculojuf. 

Virtui Ferre^ /£tatif FoT' 
titudo. 



FORT ITV 

Pro. 

Nil terribile nifi ipfe Ti- 
tnor. 

Nilaut in Voluptatefoli- 
dum, aut in Virtute muni- 
tum.,<-vbi Timor infeftat. 

§1^1 Pcriculaapertis Ocu- 
lifintuetur, '-vt excipiat, ad- 
uertit iyijt euitet. 

C^ter^ Virttites nosaDo- 
minattt liberant Vitiorum-y 
Fortitudo fola a Dominatu 
Fortunie. 



Temperantia. XXII. 
Pro. Con. 

Eademferi 'uis Abftinen- Negatiuds iftx Virtutes non 
diilf Suftinendi. placent : nam Innocentiam 

Vniformitatesj Concordi^^ praftant, non Merita. 

^ Tti Lan- 



3H 



T>e Jugmentu Scientiarum-> 



tf MenfuM Motutm, ccele- 
lefiiafmt, is^ CharaSleres 
.€ternitatif. 

Tempe}-antia, yeltit Fri~ 
gor.t falubria^ Animi ^ires 
colligitti^frmat. 

Exquifti ^ yagi Senfw^ 
Ni^.rcpticif indigenti Jimili- 
tir ^ Affe6ln!. 



Languet Mens qtu Ex~ 
cefib'M caret. 

Amo Firtutes, qtu Excel- 
lentiam ASiioni^ inducunt, 
non Hebetudinem Pafionif. 

Cim Confonantes Animi 
Motuf panif , pattcos ponis : 
Nam Pauperifift numerare 
Pecuf. 

Ifla (Non ri;ti yt non ap- 
petOi ; Nonappeterervt non 
timeaf) pufllammifmt ijf 
diffidentif. 



CONSTANTIA. XXIII. 



PfO. 

Bafis Virtutum Conftantia. 
Mifer eft,qui qudif ipjefu- 
turuifity nonnouit. 

Imbecillitas Humani lu- 
dicij, rebusipfis coitftarenon 
poteft; quare faltem fibi con- 
ftet. 

Etiam Fitijs decw aj^irat 
Conftantia. 

SiadFortun<e Inconflan- 
tiam , accedat etiam Incon- 
flantia Mentif, in quantif 
Tenebrif^itiitur? 

Fortuna, tanqu^m Prote- 
uiyfiperfeueres, adFormam 
redit. 



Con. 

Conflamia, yt lanitrix 
mroja, multa iptilia Indicia 
abigit. 

j€quum efly ri,t Conflan^ 
tia Res aduerfoj benetoleret^ 
namferi inducit. 

Stultitia breuiftima op. 
tima. 



M A c N A- 



L I B E R S E X T V S. 



^ii 



M AGNANI M I T"A S. XX II II. 

Pio. Con. 

SiAmmiisfeinelgcnei-ofoi Mignmimitas eft Firtiu 
Fines optauerit, flatim non poetica. 
modb Virtutes circunflant^ 
fediffNumina. 

Virtutes ex Habitu^ aut 
Pr.ecsptif,gregalesfunt ^ex ' 

Fine, Heroicx. 



" SCIENTIA, CONT 

Pro. 

Eademiim Voluptoj eflfe- 
cundum Naturam^ cuius non 
eflSatietas. 

Dulciflimw ProfpeSlus in 
Errores aliorumfubiacentes. 

S^am bonum efl Orbes 
Mentu habere Concentricos 
Vniuerfo ? 

Omnes AffeSius praui,fal~ 
fe ^flimationes funt j atquc 
eademftmt Bonitds is" Fe- 
rttOi, 



EMPLAtlO. XXV. 
Con, 

ContemplatiOjJpeciofa In- 
ertia. 

B^cQogitare^ non multo 
tneliui efl^ quam bene Som- 
niare. 

Orbem Numen curai, tu 
Patriam. 

Vir Politicus etiam Con- 
templationesferit. 



LlTERAE 

Pro. 
SideRebus minutis^ Li- 
brifcriptiforenty <-vix <^Uus 
ejfet Experienti^ Pfuf. 

LeStioefl Conuerfatio cum 
Tmdentibus j AHiofere cuni 
Stultu. 

Non inutiles Scientia ex- 
iflimandte 



. XXVI. 

Con. 

In Academijs difcunt Cre- 
dere. 

§}u^ ynqttam Ars docuit, 
tempefliuum Artis Vfum ? 

Sapere ex Regula, isf ex 

Experienti^ , plani contra- 

ri^rationesflint; yt qui al- 

teri 



7,16 



T>e Augmentis ScientiarunLj 



iflimand.efunt^ quarum infe 
nuUuf eft afu;, Ji Ingenia a- 
cuanL i^ ordinenu 



Promptit 
Pro. 

OpportunaPrudentia non 
eft^ qu<€ celerif non eft. 

ilui citb errat, citb Erro- 
rem emendat. 

§Ut} ex compofto y.^non 
obitcrprudens efty nil mag- 
nifacit. 



teri affuefuFmJit^dalterum 
fitineptm. 

Artuf^piftimi ineptm nj- 
ftit eft, nefit nuUiu. 

Hocferiornnes Academi- 
ci hahent, a>t ex qualibet re^ 
foleant agnofcere, quod fci- 
anty ^ nm addifcere, quod 
nefciant. 

vDo. XXVII. 
Con. 

Prudentia non alte peti- 
tur.quxpr^ftbeft. 

Prudentiay a/t tveftif, ie- 
ui/, qu<e expedita. 

Cuiiu Conflia non matth 
rat Deliheratio, nec Pruden- 
tiam^tas. 

Qtu adbreue Tempus ex- 
cogitantur, adbreu^Tempus 
placent. 



Tacitvrnitas InSecretfs. XXVIII. 



Pro. 

Taciturno nil reticetur ; 
quia Omnia tutb cmmuni- 
cantur. 

Qui facile loquitur qU^ 
fcit, loquitur isf qu^ nefcit. 

Secretif etiam Mjfteria 
debentur. 



Con. 
Varietcu MorumoptimiA- 
nimum coUocat in Secreto. 

TaciturnitOJ Confejforis 
Virtus. 

Tacitumo omnia reticen- 
tur; quia Silentiii rependitur. 
Te^uf, ignotoproximuf. 



Facilitas. XXIX. 

Pro. Con. 

Amo Virum alieno Affe- FacilitOi, hdicij quadam 

6lui inepta 



LlBER SeXTVS. 


3^7 


Siui olmoxhm ,fed tamen Iit- inepta Prinatio. 




dicium db ohfequio reuocan- Faciliim Bensjicia, Debi- 




tem. ta yidenturj Negattones, In- 




Flexibilem efe^adNatU' iima. 




ram Auriproximc accedit. Sibi gratiam habet, qui a 




Facilt aliqtiid impetrat. 




Facilem omnes DifficuU 




tates premunt, nam omnibM 




fe implicat. 




Faciliiferife recipu cum 




pudore. 




POPVLARITAS. XXX. 




Pro. Con, 




Prudentibw eaeUmferepla. §)ti^ ruMi cumflultU con- 




centy at ^tutorum njarietati gruiiJpfeftiJpeSiuf ejfepotefl. 




occurrere^pntdjnti^ efl. G}ui TurUplacetjfere i^. 




CoIerepopulumyeftColi. Turbcumifcet. 




§}ui ipfimagni Virifunt^ NilmoderatumVulgogra- 




neminem<vrtum feri habent.^ tumefl. 




quem yereantur^fedPopu- InfimaAffentatio efl Af 




fum. fentatio <^ulgi. 




L O QV A C I T A s. , X X X I. 




Pro. Con. 




§ivjifilet^ aut alios habetpro S ilentium Verbu^ iff Gra^ 




fujpeSlifj autfujpe6iw efl ipfe tiam addit, i:f A u6loritatem. 




fibi. Silentium.^eltiti Somnus 




Cuflodi^ omnes infelicesy quidam^lit Trudcntiam. 




miferimaSileniij. SikntiumFermentatioCo- 




Silentium flultorum Vir- gitationum. 




tui : Itaque re6le ille Silenti: Stilus Prudenti^ Silentium. 




Si Prudens es, flultus es^ fi Silentiim ambit Veritatem. 




ftultw, Prudens. 




Silentium , rysiuti , Nox^ 




Infidijs Ciim 


, 



^iS 



T>e Jugmentis ScientiamnL^ 



Infidijs opportmum. 

Cogitationes in Profiuen' 
tefanipmx. 

Sikntium Solitudinu Ge- 
nus. 

Opinionife yenditat, qui 
flet. 

Silentium, necprauas Co- 
gitationes egerit, nec honaf 
difribuit. 

P I SSIMVLAT 

Pro. 

Difimulatio compendiaria 
Sapientia. 

Nonidem dicere^fedidem 
^eSiare debemus. 
. ^ Etiamin Animo deformis 
Nuditdf. 

Difimulatio ^ Decori 
efl, ^ Pr^fidio. 

Sepes Confiliorwn Difi- 
mulatio. 

Aliqui Bonofuo faOuntur. 

G^ indifimulantir om- 

nia agit, ^qui decipit : nam 

plurimiyOuttton capiunt,aut 

noncredunt. 

Indifimulatio nibil igli' 
ud, quam Amnn Impotentia. 

AvD AC I A. 
Pro. 

Docet improhare qui ye- 
recundatur. 



10. XXXII. 

Con. ^ 

Cwf» cogitare fecundum 
Rerum Veritatem nonpofi- 
mwi at loquamurfecundum 
cogitatitnem. 

^htu Artes Ciuilesfupra, 
Captum Ingenij (unty ijs t)if 
Jimulatiopro Prndentia erit. 

§}ui diftmHlat , prscipuo 
ad Agendum Inftrumentoje 
priuats i- Fide. 

Difimulatio Difimulati- 
onem intdtat. 

g»; difimulat, liber non 



XXXIII. 
Con. 

Audacia Stultitite Viator. 
Jnuereiundia inutilu niji 



Huod ASlio Oratori, id adlmpofturam. 

Audacia Confiden- 



Ll B E R 


Sextvs. 


1^9 


Audacia Viro Ciuili; Pri- 


Confidentia Stultorum Ini- 




mum, SecUfrdum^ Tertium. ^ 


peratrix, Prudentium Scur- 




Co-.iJitentemVerecmdiam 


ra. 




amo, accufantem odi. 


Audacia eft Stupor qtiidam 




Confidentia Morum Ani- 


Sensusy cum JSialitia Dohm- 




mospromptiiisfociat. 


tatis. 




Placet obfcuru! Fuitut, isf 






perJpicmOratio. 






Ccrcmoni^. Puntos. Affcaatioi X X X 1 1 It. 




Pro. 


Con. 




Fultus ^ Geflus decora 


^ddtformiWj quam $ce- 




Moderatio, '-uerum Condi- 


nam in Vitam transferre. 




menttm Virtutd. 


Ex ingenuitate Dscorum, 




Si tf in Verbii rijuJgo pa- 


ex Arte Odium. 




remufj quidniinHal/itUj i^f 


Magispl.uent Cerujfat^ 




Geftu? 


Bucc^, i^ Calamiflrata Co- 




§)ni in Leuihw^ isf quo- 


tna, qtiam Ceruffati i5t Cala- 




tidiana Confumdine, de- 


miftrati Mores. 




CU4 non retinet ^ fit licet 


§}ui Animum adtam exiks 




Vir magnui, norif tamen 


Objefuationgs applicat,mag- 




hunc tantm certu Horufa- 


n^ Cogitationis Capax non 




pere. 


'fi- 




Virtuf, ^ Prudentia jine 


AJeBatioJngenuitatu Tti' 




PunUu, ryelut peregrm^ 


iredo lucens. 




Lingu^ funt * nam fvulgo 






nonintelliguntfir. 






^ yulgi Senfum, per 






Congruitatem non nouity u 






finecper Obferuationem no- 






u^rit, omnium Stultifimus 






eft. 






PunSli.Tranflatiofunt Vir- 






tutu' in Linguam Vernacu- 






lam. 








Vv loci. 





530 



T>e Jugmentu Scientiarum-j 



I o c i; 
Pro. 

Oratorum Ara locus. 

G^iinonmibw modeflum 
Leporemmifcet, Libertatem 
Animiretinet. 

Reseft fupra Opinionem 
Politica ifacilc tranfire a Io~ 
co adSerium, a Serio ad lo- 
cum. 

Veritatis alias nonperuen- 
tur^ fipe <-vehiculum loctu. 



XXXV. 

Con. 
Iflos Deformitatum 4c Con- 
cinnitatum Aucupes^quis nm 
contemnat ? 

Rerum Magnitudine eluere 
ioco, improbum Artificiu eft, 
locos tum confldera, ciim 
RijU deftitutijunt. 

Facetiifli fere non pene- 
trant yltra fuperficiem Re- 
rumi n;bi lociSedes eft. 

Vbi locut ad Seria MO' 
menti aliquidhabet^ibiLeui-^ 
ta/puerilifeft. 



T(o, 
Annon yides omnesfe qU4- 
rere? at Amansjolutje in- 
uenit. 

Non efl melior Ordinatio 



Amor. XXXVI. 

Con. 
Amorimultum debetSce* 
Ha.nihilVita. 

Nil tam yar'^ Nominit efl 
quam Amor : Nam Res, aut 



Animij quam ex Imperio Af- tam Stulta efl^ ^vt fe nefciat, 

fiSliis alicuius inf^nif. aut tam turpify ytfefuco con- 

^fapity Defderium dat. . 

qu^rat: namquinonaliquid Odiiflos Mono-Thronti- 

infigniter appetit^iomnia in- ftas. 

gratafunt^if ttedioplena. Angufla admodiim Con- 

§}u,idni in Vnitate acqui- templatio Amor. 
efcat Vnui ? 

Amicitia. XXXVII. 

Pro. Con. 

Eademfacit Amicitia^qux S}uJ amicitioj arSitu co- 

Fortitudo,fedfuauius. pulat, nouas Necefiitates fibi 

....... , Suaue im- 



LlBER SeXTVS. 



??' 



Sikuis (yndimentum onh imponit. 
nium BGnorum Amicitia, m Animi imbecilli efi-, Pnr- 

Pejiirtkt Solitudo, non '-ve- tiri Fortumm. 
ra/ habsre AmicitiUf . 

Di^n.i m.tU Fidei Vltio, 
Amicitijspriuari. 

Advlatio. XXXVIII. 
Pro. Con. 

Aduhitio magii ex More, Adulatio Stilm Seruorum 
quam ex Malitia. Adulatio Calx Vitiorum. 

Laudmdo injiituere, fem- Adulatio Aucupij illudge- 
pcrFormulafititydebitaPo- ntu^ quodjimilitudinenjocis:^ 
tentioribuf. Auesfallit. 

Adulationif DeformitOi 
Comica, Nocumentum TrOr 
gicum. 

Auribm mederi difficiUi^ 
inum. 

VlNDICTA. XXXIX. 

Pro. Con. 

Vindi^a Priuata luflicia §lui Iniuriamfecit, Prin- 

agreftu. cipium Malodedit; quired- 

S}uJ rvim rependit^Legem didit, Modum abftulit. 

tantum rviolat, non Hemi- Vindi6ia, qub magif Non 

**^- turalif,eb magis eoerccnda. 

Vtilis Metus yltionu pri- Quifacile Iniuriam rcd- 

uat4 ; Nam Leges nimiitm dit, isfortafsi tempore, non 

f^epedormiunt. • rvoluntatepofteriorerat. 

Innovatio. XL. 
Pro. Con. 

Omnis Medicina Inna- Noui Partw deformes 
uatio. pnt. 

Qui V V 1 NuHtu 



33^ 



T>e Jugmenfu Sclentiarum-» 



§)nji noua Remedia fugit, 
noua Mala opperitur. 

Nouator maximm Tertp- 
i pus : quidni igitur Tempuf 
imitemur ? 

Exempla remota inepta 
funt i Recentia corrupta tf 
ambitiofa. 

Imperitii ^ Contentiojis 
p^rmitte, ipt odExempU Res 
agant. 

Sicut qui nobilitatern, in 
Familiam introducum,digni- 
ores feri funt Pofleris : ita 
Nouationes Rerum plerun- 
quepr^eflantijs, qu<e adEx- 
emplafunt. 

Morofa Morum retentio^ 
res turbulentagfty <«^ ac Ni^ 

UltCU. 

Cum perfe Res mutentur 
in deteriwy fi Confilio in me- 
liiu non mutentur, quis finit 
eritMali? 

MorifSertti, TempomLu- 
dibria. 

MORA. 

Pro. 
Fortuna muha feflinanti 
'vendit, qtiibm morantem do- 
rmt. 

Dum InitiaRerumampie^ 
6li properamtu, a>mlraf 
prenfimiii. 

FluBu- 



NuUuf AuSiorplacetjpr^' 
t§^Tempw. 

NuUa Nouitas abfquc In- 
iuria-j nam pr<efentia con- 
ueUit. 

§i^,<tyfu obtinuerefi non 
bona, at Jaltem apta inteffe 
funt. 

§)uji Nouator Tempta i- 
mitatur, quod Nouationes ita 
infinuat, 'Vtfenfwfallant ? 

§}uod prtcter Spem euenity 
cuiprodej^, minus acceptum, 
cui obeftf magii moleftum. 



XLI. 

Cori: 

• Occafio primiim Anfatn 
Fafis parrigitt deinde Ven- 
trem. 

Occafioinflar SibyHa mi- 
nuit Obiatum,pretium auget. 

Celeritoj Orci Qalea. 

§l5^ 



L I B E R S E X T \' S, 



FlnBuaHtibus rebus aduer- §)tu maturi fiimt^ iudicio 
tendum, inclinantibiif ag^itn- fiunt^ qimjeroj per ambiium. 
dum. 

^rima Ai^ionum Argo com- 
mittendafunt, extrema Bri- 
arco. 

P R AE P A R A T I O. X L 1 1. 

Pro. Con. 

§}uiparuis Cop^s rem mag- Optimm Terminm paran- 
n^in aggrcditur ^fingit Op- di.primaOccafwagendi. 
portunitatem.,<-bt jperet. Nemofperetfe Fortmam 

Paruit Apparatibus non Appuratu ligarepofe. 
Fortuna^ fid Prudentia e- Alteratw Apparacus ^ A- 
mitur. Siionif, Politicajum : Di 

JiinStiotumida tf infelix. 

Magnus ApparatM prodi- 
gus tf Temporu, ^ Re- 
rum. 

Principiis Obstare. XLIII. 
Pro. Con. 

Plura Pericula faUunt^ Docet Pcriculum progre- 
quamijincunt. di^qui accingitur^ iffperiiu- 

Miniis Operii efl Periculo lumfigit remedio. 
Remedium adhibere^ quam . Etiaminremedijs Pericu- 
Progreffum eius obferuare i^ lorum, leuia Pericula fubf- 
cuftodire. flunt. 

Non iam leue efl Tericu- Pr^flat cumpaucif R eme~ 
U*m,fileueyideatur. dijs^ qu^ inufluerunt^ rem 

habere j quam cum Minii 
fingulorum. 

CON- 



m 



d 



334- 



^e Augmenti^ Scientiarum-i 



CONSILIA VlOLENTA. XLIIII. 



Pro. 

§}ui lenem iftam Truden- 
tiam ample6luntur, ijs Aug- 
menta Malifalubriafunt. 

NecefitcUi qua <violenta 
confulit, eadem exequitur. 



Con.. 

Omne Remedium Violen- 
tum^prtegnans noui MaU. 

Violenta Confilia Nemo 
dat, pr^ter Iram ist Me- 
tum. 



Svspicio. XLV. 



Pro. 
Diffidentia Nerui Pru- 
denti^ j at Sujpicio Medica- 
mentum arthriticum. 

Merith eiw fdes Jiijpeila 
eft, quam Sujpicio labejacit. 
Sufpiciofragilemjidemfoi- 
uitjortem intendit. 



Con. 
Sujpiciofidem ahfoluit. 
Sufpicionum Intemperies 
efl Mania qu^dam Cmlif. 



Verba Lecis. XLVL 



Pro. 

Non efl Interpretatio,fed 
Ditiinatio, quic recedit a li~ 
tera. 

Cum receditur l literk, Itf- 
dex tranfit in Legijlatorem. 



Con. 

Exomnihuf Verbis elici- 
endui efl Senfiis, qui inter- 
preteturjingula. 

Pcftima Tjrannis Lex in 
Equuleo. 



Pro Tcftibus contra Argumcnta. 



Pro. 
Secundum Oratorem, non 
fecundum Caujfampronunci- 
at^ qui Argumentif nititur. 

iiu^iArgumentifpotius Cre- 

dit^quam Teflibus, etihm In- 

genio. 



XLVIL 
Con. 
Si Teflibut credendumfit 
contra Argumenta, fufficit 
tantupn ludicem ejfe, nonfur- 
dum. 
Argumenta Antidotum con- 
tra 



LlBER SeXTVS. 



r^5 



tra Fenena Teflimoniorum. 
Ijs probatiomhiu tutifsi- 
mb creditur^ qu.e rarifsimQ 
mentimtttr. 



genio, migit debet Jidere, 
qutm Senjui. 

Tutum foret Argumenti/s 
credere.^ f Homines nihilab' 
furdificerent. 

Argumenta^ cimfint con- , 

tra TeftimoniaJjocpr^flanti ' , 

yt rcs mira '^ideatur, non 
autem "pt ^vera. 

Atque hxc Antitheta, Cqux nunc propofuimus ) for- 
tafse tanti non fucnnt ; lcdcumiam olim parata & col- 
lcda a uobis cflcnr, noluimusDiligentis noltr^ luue 
nilis Frudl:am pcrirc : Pr^fcrtim cum, ( fi quis acutiui 
introfpiciat) Semina dni.non Florcs. Iniilo autcm A- 
dolcfccntiam planc (pir^nt, quod finc in Morali, fiuc 
Demonftratiuo Genere^ vbcriora ^ in Deliberatiuo, &: lu- 
^/V/^/?jpcrpauca. 

Tcrria CoUeftio, qua; pcrrinct ad Promptuariam^atque 
etizm defideratur, cllca, quam vocarc placct, Formula- 
rumMinorum. lllx autem lunt, veluti Vcftibula, Po- 
fticx, Antc-Camcr^jRc-Camerx, Trdnfitus,5cc, Oraci- 
onis ; qua: indifcriminatim omnibus Subicdtis compc- 
tcrcpoliint. Qjalcs funt Pr^fationes ., Conclufiones, Di- 
greftiones,Tranfti0nes,Promiftiones,Declinationes, & plu- 
rima ciufmodi. QocmadmociLim cnim in ^dificijs, 
plurimumfacit,&ad Voluptatcm,&ad Vfurn,vtFfon- 
tifpicia, Gradus,OlHa, Vcnefitx, Aditus, Tranfitu^ 6. 
huiufmodi, commode diftnbuanruri eodem modo, 
ctiaminOracione fir, vt Addiramenra & Inccrpourio- 
ncs ifta:, (fi decore, & pcrite formcncur & collocentur ' 
plurimum tum grad^, tum commoditatis, vniuerfa^ 
Orationis Strudur^ adijcianc Harum Formularum Ex- 
emplumvnumaucalcerum proponcmus, neque diuti- 
us ijfdemimmorabimur. Etfi cnim fint Rcshaudex- 
%ui 



;5<5 



T>e Augmentis ScientiaruryL-» 



igui vsuSjtamcncum nihil in liis addamus de noftro, 
lcd tantum Formuloi nudas,cx Dcmol1:hcnc,aut Ciccro- 
ncj aut aho quopiam felcdlo Audore, dcfcribamusj 
inferius quiddam vidcntur, quam vtin co Tcmpus tc- 
ramus. 

Exempla Formularum ^Pidinorum. 

Conclufio Dehbcratiuar. 
Sic i!f culpam prtcteritam^ fcu erit redimere, ^ futurit 
incommodif eadem opera projpicere. . 

Pard'.ionis Accurata: Corollarium. 
Vtomnes inteUigant, nihilme ^ fiibterfugere <voMj[e 
reticendo, aut obfcurare dicendo. 

Tranfitio cum Monfto. 
Veriim Imc ita pr^etereamw^ "pt tamen intuentesy ^ re- 
Jpcftantes, relinquamus. 

Prxoccupatio contra Opinioncminuctcrarara. 
Faciam^rDtinteHigatifin totacaufsa, quidres ipfatule- 
rity quid Error affinxerit, quidinuidia conjiaumt. 

H:cc pauca enumerairc,ad Excmpla, /a is tucrir ; curp 
quibus, Appendices Rhetoric^, qu*e ad Promptuariam 
Ipedant, concludimus. 



A P V T 



IIIL 



ft/fppendices generales dua Traditiuac* Cri- 
tica ; cjT* Paedagogica, 

Vpcrfunt duae Appcndiccs Traditiu^e in gc- 

ncrejAltera Critica, Altcra P^edagogica. Si- 

cutcnim Pars Traditiu^ ^xxci^u2i inScrip- 

tione Librorum co jfiflit, ita Pars eius Rc- 

latiua in Librorum vcrlatur Le^iione : LeSiio autcm, vcl 

Mat^i/^rorum 




I B ER 



E X T V S. 



337 



Magillrorum ope rcgicur, vel induflria cuiufquepro- 
pnaperHciturj Arquehuicreiin/eruiuntDot^m.f ihx, 
quas diximus, dux. 

Adc>/V/r.^f«fpcd;anr, i^nmo Amborurn probatGrum lu 

mataCorre6iio, dccmendata Editio; c]uibus& ipforum 

AuthorumHonorvindicacur, & StudiofisLumenpnt- 

fcrcur. Qua camen in re, lludijs haud parum Detri- 

mcnti inculit, quorundam Hominum Diligentia te- 

mcraria. Criticu enim haud paucis mos cft, vbi inci- 

duncin cjuidpiam, quod non inccJIigunt, Vidum fta- 

tim in Exemplari fupponere ^ Veluci in illo loco Taciti ; 

Cum qu^dam Colonia ius Af^li apud Senatum afTerc- 

ret, narrac Tacitus, non jcquis admodum Auribus, au.^ 

abijsprofcrcbancur,fuifrcabImpcracorc & Scnacu au- 

dica : Iraquc Lcgati caufsa diffifi, bonam Pccuni^fum- 

mamTito Vinio dcderunr, vc eispatrocinarctur; hoc 

icaqucpadio rcsobtinuit.- Tum (inquit Tacitus j D/g-- 

nitiu ^ Antiquit(U Coloni^ njahtit : quafi Argumcnta, 

quarantea icuia vidcbantur, acccdcntc pretio nouum 

tum pondus acccpifTcnt. At CnV/Vfwquidam, non cx 

infimis , Vcrbum Tum cxpunxit, & Tantum rcpofuit. 

Atquc hac praua Criticorum confuctudinc fadum efl, 

vc ( Quod non-ncmo prudcnter notauit) Exempla- 

ria maximi cafligata fint fapenumero minimi omnium 

cafla. Quinimb , vt vcrum dicamus, nifi Critici fue- 

rint emditi in Scicntijs illis, dc quibus Libri ab ipfis 

cditi tradant, periculoDiligentiacorumnon vacac. 

Sccundb ad Criticam fpcdant, Authorum Interprctatio 
&cExplicatio, Commentarijy Scholia, Not^c, Spicilegia, Sc 
fimilia. InifHufmodi autcm Laboribus, peffimus illc 
Cm/w/^>»nonnuIIos quafi Morbus inuafit, vt multa 
ex obfcurioribus tranfilianr, in fatis verb perfpicuis ad 
faflidium vfquc immorcntur,& expaticntur. Sciliccc, 
noncamilludagicur, vt Authoripfeilluflremr, quam vt 
Criticw illc, mukipliccm fuam Eruditioncm, & variam 
X X Lcdioncm, 



358 



T>e Jugmentis Scientiarum-j 



Le6lionem,vbiquc arrepta occafione, oftcntct. Optan- 
dum inprimis forct (licet ha^c res ad Ttaditiuam princi- 
palem, nonad Appendiccs pertineatj vt qui Argumcnta 
Obfcuriora,& Nobiliorapertradct Scriptor/uas ipfcEx-' 
plicationes fubiungat ; vt & Tcxtus ipfc Digreflionibiis 
aut Explicationibus non abrumpatur j & Motse a Scrip- 
toris Mcnte non recedant. Cuiufmodi quidpiam fufpi- 
camur de Theone Euclidu. 

Tcrtib, ad Criticam fpcdat (quod ctiarn Nomcn ci- 
dem indidit ) de Authoribm quos edimt , breue aliquod 
iudiciuminterponere -j Etillos cumcaetcris Scriptoribus, 
qui eadcm tradlanc, compararej vt per huiufmodi 
ccnfuram, Studiofi, & dc Librorum delcdlu, moncan- 
tur, & ad ipfam Lcclioncm corum inflrudiorcs ac- 
ccdant. Atque hoc vltimum, cfl Criticorum canquam 
Cathcdra, quam ccrtc noflra actatc nobilitarunt Viri 
nonnulh magni, maiorcs ccrt^, nofbo iudicio, quam 
pro Modulo Criticorun^. 

Ad P^da^ogicam quodattincr, brcuiffimum forcc di- 
diufonfule Scholoj lefuitarHm^^^ihxl cnim,quod in vfum 
venitjhis mclius,Nos tamen pauca morcnoflromoncbi- 
mus,tanquam fpicas lcgcntcs.Omninb Inftitutionem Pu- 
eriti^ iD' luuentutif Colle^iatamprob^mM^^Nonin j¥.dibas 
priuatisj Non fub Ludi-magifbis tantiim. Adcfl Adolc- 
fecntuhs in Co//£'^i^j^mulatio maior ergai£qualesjAdcfl 
quoquc ipfe vultus &c Afpcdus virorum grauium,quod 
facit ad Vcrccundiam , & tcneros Animos ctiam a Prin- 
cipio conformatadExcmplar :Dcniquc funtquide plu- 
lima Educationis Collegiat<fCommoda. In Or<//«<r autcm 
& Modo Difciplin^c, illud inprimis confuluerimj vt cau^- 
aturaCompendijsj & ATr^ecocitatequadamDoSirin^jqux 
Ingcniareddataudaculaj & magnos Profcdtus potius 
oltcntct, quam faciat, Quin &cfauendum nonnihil In- 
geniorum Libertati, vc fiquis, qua^cxmore Difciplinse 
f unc, faciat, & {imul ccmpus ad alia, in qua: propcnftis 

eft 



LlBER SeXTVS. 



dljfuffuretiir, nevtiquecohibcamr. Porio Opcrx-pre- 
tium fucric diligcnteranimaducrtcrc (quod forrafsead- 
huc nonfLicricnotarumj cfkdiiosAfuefidencli, Sc Ex- 
ercendi, <Sc Pr.<pit}\mdi Ingenia Modos, cofcjue tanquam 
Antillrophos. Alccr incipit a Facilioribw^ &ad magi^ 
Ardia paulrtim deduciti Akcrab initio, duriora imperat 
«^a-r^t^^^vcijsobrcnci.s facilioribus quis cciam fuaui- 
tcr perFungi pollit. Alia cnim cll Methodus^ Incipcre 
Nacarccumvtribus^quifublcucnt; Aha, Incipcrc Sal- 
carc cum Calceis pondcrofis, qui aggraucnt. Ncquc fa- 
ciiccrtdiclu, quantum harum Methodorum prudcns In- 
termixtio, conterat ad promouendas, ram Animi,quam 
Corporis, Facultatcs. Itcm Applicatio isf Dele^its Studi- 
orum^ pro natura Ingeniorum qu^ crudiuntur, res ell 
fingularis & vsus &: iudicij ; quam etiambcne & vere 
notatam & pcrfpc>^am Magiftri Parcntibus Adolcfccn- 
cium dcbcnt j vc dc gencre Vita?, cuiFilios fuos dcfti- 
ncnt, confulcrepofrcnc. Vcrum & illud atccntius pau- 
lo obferuandum, non tantum in ijs, ad qua: Natura 
quifqucfuafertur, longcmaximos ficri Profcdus; fcd 
ctiam ad ea, ad qua: vitio Nacurac quis maxime fiicrit in- 
habilis, reperiri in Studijsad hocproprie delcdis, Rc- 
mcdia & Curationcs. Excmpli gratiaj Si cuipiam In- 
genium talc fit, qualc cft Auiurri, vtfacile abripiacur, 
necpcrmoram (qualcmoportct) intcntura cfTe fufli- 
ne.ic j Remedium huic rci pra^bcbunt Mathematica, in 
quibusficuagctur pauloMcns, dc intcgro rcnouanda 
cft Demonftratio. Etiam Bxercitiorm^ in crudicndo, 
Partcs liquet cfTe vcl maximai. Ac illud a paucis no- 
tatum cll, quod Exercitiorum dcbcat cfTe, non lolum 
prudcns Infiitutio, fed eciam prudcns Intcrmiflio. Op- 
cim^fiquidcmCiceronocauic, §}updin Exercitijs, ple- 
run^ exerceri contingat, non minm Vitia, quam Faculta- 
tes; adcb vt malus Habitus, quandoqucfimul acqui- 
ratur, &fcmfinuctcumbono. Itaquc cutius cft incer- 
Xx a miccere 



^^9 



34^0 



T>e Augmentk Sdentiarum^ 



mitterc Exerdtia, 6c fubindc repctcre, quam affiduc 

contmuare & vrgcrc. Vcrum dc hisfatis. Sunc ccrte 

h^rcs, prinio afpcdtu, minus grandcs &: folennes, fcd 

frudluof^ tamcn & cfficaces. Quemadmodum cnim 

inPlantis, ad fdiciratcm vclinfchcitatemipfarum,plu- 

rimumfaciunclniuriscaut Auxilia,qu^ijidcmcum tc- 

neric fuifTcntintcrucncrint j qucmadmodum etiam In- 

crementa illa immcnfa Impcrij Romani, mcritb a qui- 

buldam actribuuntur,Virtuti &Prudcnti^Scx illorum 

Rcgum, quicidcminPucricia fua, vcluti Tutorcs fuc- 

runtaut Nutritij; Sicccrtc, Cultura&InflitutioAnno- 

rumPucriliumauttcncriorum, cas habcc vircs, liccc.la- 

tcntcs, & minime in cuiufuis obferuationcm incurrcn- 

tc--, quas ncquc Tcmpoiis Diuturnitas, nequc Labo- 

rum Afliduitas & Contcntio, poltca, i€,ratc maturiorc, 

poifintvllo modoxquipararc. Nonabs rcfucritciiam 

notarcj Facultares vcl mcdiocrcs, fi in magnos Viros, 

autRcsmagnasincidcrint, graucs & mfignes intcrdilm 

produccrc elfcdus.Eius rci poncmus Excmplum Mcmo- 

rabilcjQuodcb magisadducimus^quia Iciuicarcandcm 

Diiciplinana non vidcntur aipcrnari j Sano(vc nobis 

vidccur) iudicio, Atquccflrcs, qua: fific ProfciTona, 

infamis cft : Vcrum Difcjplinaria facla, cx opcimis cfl. 

InccUigiraus micm A^ionemTbeatralem. Quippc qua: 

Mcmonam roborac,- Vocis & Pronunciationis To- 

num acquc Efficaciam ccmperat , Vultum & Gcflum 

ad Decorum componit j Fiduciam non paruam conci- 

liatj deniqucOcuIis Hominumluucncs affucfacit. E- 

ritaucem Exemplum, c Tacico dcfumpcum, riZ'«/^«/ 

cuiufdam, olim Hiflrionis, tunc tcmporis auccm Mili- 

cantis,in LcgionibusPannonicis. IIlc,fub cxccffu Aii- 

gufl:i, Scdicionem moucrac, ica vc BUfus pr^cfcdlu^, ali- 

quoscx fcdiciofis in Carccrem conijccrcc. Milires vc- 

rb, Imprcffionc fadla, illos cifradis Carccribus libcra- 

runt : Ac Vibulcnus , apud Militcs concionabundus, 

flc 



LlBER SeXTVS. 



iV 



Cicodas eft: Fos finquir) bis mnocentiku iS' miferrimu 
hicem zsf (piritum reddidiflis : Sedqwj Fratrimco '-citanh 
quff FrMretnmihiredJit? qmnmiffumada>os a Gcrmor 
nico Exercitu, decommunihiis commodii, noBcproxim.j iu- 
giilauitperGUdimres fiios, quos in Exitium Militum ha- 
bet atque armat. Re/ponde BUfe, t'^' cadauer abieceris ? 
Ne hofies quidcm Scpulturam inuident. Qim ojculis, cim 
lachrjmis dolorem meum impleuero, me quoque trucidari 
iubci dim interfeSlos, nuUum obfcelut.fd qtiia ^tilitati 
Lcgionum conjulebamuijjifepeliant. CXijbus vcrbis Inui- 
ai£ aj Coiillernacioni'; nimium quantum conciuicj 
Ack:b vc nili brcui poltca i-anocuiffer, nihil horum fu- 
iflc, quincciam Fratrem cum iiunqaam habuifle, vixa 
Prxfcdo Miliccs manus abftinuiflenc : Illc vcrb rem 
toram,canquam Fabulam, m Sccnapercgir. 
^ Nunc vcrb, ad Colophoncm pcrucnimus, TracSta- 
tu^ nollri, dcDoSlrini/ Rationalibui. In quibus, licec z 
Partitionibui rcccpzis irtrcfdum rcceflrerimus, ncmo ta- 
mcn cxirtimcf, no.-, ilias omncs improbarc Partitiones, 
qmbusvfino.ifumus. Duolcxcnim nobis imponii:ur 
Ncccffitas parcitiuncs murandi : "^na, quia h:EC duo, 
nimirum.Rc.Natura proximas, in vnam ClafTcm rc- 
digere ; & Res ad vfam promendas,conijccrc in vnum 
Cumulum , Fine jpfo Sc inteiuionc, func omninb diucr- 
^. ExcmpH graaa ; Sccretarius ahquis Regis, auc 
Reip. in Mufaro, Chartas fuas ita proculdubib diflri- 
buit, vt qux (imihs fint Narurar, {imul componat ; Ve- 
luti Foedcra feoriumjfcorsum Mandata, Littras ab Ex- 
teris, Literas Domcfticas & fimilia, fcorsum omnia : 
Comra,inScrinioaliquo particulari, illas fimul com- 
ponit,qu3s, licet diucrfi gcncris funt, /imul tamen 
vfui furc cxiltimet : Sic nimirum, in hoc vniuerfah Sci- 
entii; RepoGtono, nobis pro Narura Rerum ipfarum, 
Partitiones erant infticucndx ^ cumtamcn, fi particu- 
laris aliqua Scicntia fuiflet percraaanda, Partitiones fu- 

ifTemus 



H^ 



De Jugmentis Scientiarum-j 



iflcmusfccuti, vlui & Praxi potius acfcommodacas. Al- 

tcraNcccdicasParcitioncs mutandi cft, quiz Dsfidgra- 

torum ad Scicnrias Adic6tio, & corum cum rcliquis in 

intcgrum Corpus Rcdadlio, ctikm, per confcqucntiam, 

Scientiarm ipfarum Partitioncs tranftulit. Nam ( Dc- 

monftrationis graria ) cfto qliod Artcs qux habcntur 

rationcm habcantNumcri 1 5. adicdUs autem Dejtdera- 

tu Numcri zo. Dico quod Partcs Numcri 1 5 . non lunt 

caedcmpartcs qua: Numcri zo. Nam Partes Numcri 1 5. 

funt 5. & 5. Partcs vcro Numcri xo. /unt x. 4. 5. 

& 10. Itaquc patcc quod hxc alitcr iicri 

non potucrint. htqvLC(\cScientijs 

JLo^ictf hxc didla fint. 



fRANCISCl 



aS9BaS]S3BBXB3BSGa[EBS3BSB3EB BBXB BBB 



54-; 




FRANCISCI 

B ARONIS 

D E 

VER VL AMIO, 

VICE-GOMITIS 

Sancti Albani, 

D E 

T)ignitate (^ Augmentis Scientiarum 

LiBER Septimvs. 



AD REGEM SVVM. 



C A P V T I, 

Tartitio Ethicse, in Dodtrinam de Exem- 
plari ; cj57* Georgica Animi. Tartitio Ex- 
emplaris, (fcilieet Boni) in Bonum 
Simplex;c37* Bonum Comparatum .^^r- 
titio Boni Simplicis, in Bonum Indiui- 
dualej cj;* BonumCommunioms. 

Periicn- 



m 



T>e Augmemis Scientiamn-j 




Erucntum eft (Rcx optime) 
ad Ethicam, qux Voluntatcm 
Humanam intuetur & tra- 
dac. Voluntarem g;ubcrnat 
Rcda Ratio/educic Bonum 
Appai'ens- Voluntatis Sti- 
muli AfFcftus, Minirtri Or- 
■ gana & Motus voluntarij. 
Dc hac Salomon, Ante omnia 
(inquii:) cuftodi Fili cor tu- 
um-y namindeproceduntA6iionesVit<e. In hmusScientiie 
pertradlationc, quidc ea fcripfcrunr, pcrindc mihi fc- 
cifTe videntur, ac fi quis Scribendi Artem tradcre pollici- 
tus; pulchra tantum cxhibcat Exemplaria , Liccrarum 
tam Simphcium, quam Copulatarum ; dc Calamo verb 
ducendo, 2ntmodis Charadercs efformandi, nihilpra:- 
cipiat : Ita & ifti propofucrunc nobis Exemplaria bdla, 
& luculcnca, atquc Dcfcriptioncs fiuclmagincs accura- 
tTLSyBoniyrvirtutis^officiorMm, Felicitatif, tanquam vcra 
Obiedla, & Scopos Voluntaris & Appctitiis Humani : 
Vcrum quomodb quispofnc optimc, ad hos Scopos, 
(cxccllentes fane,&bcnc abillis pofitosj collimarcj 
hoc cft, quibus Rationibus & Inftitutis, Animus ad il- 
laaffcquenda fubigi & componi poflit jaut nihil pr^- 
cipiunt, aut pcrfundorie, & minus vtilitcr. Diflera- 
mus, quantum libucrir, Virtutcs Moralcs in Animo 
Humanocfrehabitualitcr,non «aturaliter: Diftingua- 
mus fblcnnitcr, intcr Spiritus gcncrofbs,& Vulgus igno- 
bilc; quod illi Rationum Momentis, hi Prarmio aut 
Pocna, ducantur: Prarcipiamus ingcniosc, Animum 
Humanum, vt rcdificctur, inftar Bacilli, in contraiiam 
Partcm Inclinationis fua: flcdli oportcrc: Aliaquc in- 
fuper huiufmodi hinc inde fpargamus : Longc tamen 
abcft,vthxc&aliaidgenus, Abfentiam Rci cxcufcnt, 



quam modo rcquirimus. 



Huiufcc 



L I B E R S E P T I M V S, 



Huiiifce Neglcdus CaufTam, haud aliam efTe reor, 
quamlarencemillumScopuIum, ad cjuem tot ScientU 
NauicuLr Mipingentes, Naufragia paffefunt : Nimi- 
rum, quod faiHdiant Scriptores verfari in Rebus vulga- 
tis&Piebcijs; qux ncclarisfubtiles fint adDifputan- 
dum, necfatis illuftresadOrnandum. Sane baudfacile 
quii Vcrbis afrequatur, quantam Caiamitatem attuierit 
iioc ipfum, quoddicimus ; quodHomincs ingenica fu- 
pcrbia, & gloria vana, eas Matcrias Tra(5lationum, eof- 
qucModos Tradandi fibideiegerint, qure Ingenia ipfo- 
rumpotiuscommcndent, quam Lcdorum Vtiiiratibus 
inferuiant. Optimc Seneca, Nocetillu Eloquentia^ qui- 
biis non RerurKjfacit cupiditatem^fedfui : Siquidem Scrip- 
ta talia cfTc debent, vt Amorcs Documcntorum ipfo- 
rum, uon Doflorum excitcnr. Ij igiturredainccdunt 
via, quideConfiiijsfuisidprxdicarcpoffim, quod fe- 
cit Demofthcncs , atquc hac claufula ea concludcre j 
§}i^^fifeceritu^ noh Oratorem duntaxat in pr^fentia laun 
dabitiit fidVofmetipfos etiamnon ita multb pofi, fiatu re- 
rum roefirarum meliore. Ego certe, (Rcx optirne j vc dc 
mcipfOjquod rcscft, loquar; &in ijs qu^e nunc cdo, 
&iniisquacin poftcrum mcditor, Dignitatcm Ingenij 
& Nominis mei,({i qua fitj fsepius {ciens & volcnspro- 
ijcio, dum Commodis Humanis inferuiam : Qufque 
Architedusfortafsein Philofophia & Scientijs eflcdc- 
bcam, eiiam Operarius & Baiulus, & quiduis dcmum 
fio •, cum haud pauca, qu^ omnino ficri ncccfTefit, alij 
autemobinnatamSuperbiam fubtcrfugiant, ipfc fiifti- 
neam &: cxcquar. Vcrum (vtadrcm rcdeamus) quod 
coEpimus diccre, delcgerunc fibi Philofophi in Etbica, 
Maflam quandam Matcrias fplendidam & nitentem, in 
qua potiffimum, vel Ingenij Acumen, vel Eloquenti*c 
Vigorem venditare poflint. Quae verb Praflicam maxi- 
me inftruunt, quandoquidem tam belle ornari non 
poffmt, maximacxparteomifcrunt. 

Yy Neque 



w 



34-^ 



T)e Augmenm Scientiarum^ 



Neque tamen debueranr, Viri tam cximij, defperafle 
dc Fortuna, (imili ei, quam Poeta Virgilius, & fibifpon- 
dereaufus, &c reuera confequutus eit- qui non mino- 
rem, EloquenriXjIngenij, & EruHitionis, gioriam ad- 
eptus dl, in cxplicando Obfcruationcs Agricultur^, 
quam .€ne^ Res geftas Heroicas enarrando. 

Necfum animi diibiiis;r>erbu- eayincere ma^mm, 
§}iiamfit isf angufiu his addere rebm Honorcm, 
CertCjfifcrioHominibuscordi fit, iion in otiofcribe- 
re, qu^ pcr otium legantur, fed rcuera vitam Adiuam 
inflruere & fubornarc j Georgicaiih^nimi Humani, non 
minorcin prctioapudHomines babcri debeanr, quam 
Heroica: ilix Effigics Virtutu^ Boni^ S>cFelicitatu, in qui- 
busramoperose cflinfudatum. 

Partiemur 'igitur Ethicam, in Dodl:rinas Principalcs 
duas : Altcram de Exemp/ari fiue Imagine Boni ,■ Altc- 
ram dc R.egimine & Cultura Ammi, quam etiam Partem 
Georgica Animi appellarc confucuimus : IUa Naturam 
Boni defcribitjhxc Regulas de Animo adiHm confornkmdo 
prasfcribic. 

Dodlrinade Exemplari ( qux Bdni Naturamimuetnr 
&defcribit)Bo»«wconfiderat, zutSimpkx; ^wx.Compa- 
ratum • aut Genera (inquam) Boni; aut Graduf. In po- 
fteriore horum, Difputationcs illasinfinitas, & Spccu- 
lationes circa Bonifupremum Gradum, qucm Felicita- 
tem^ Beatitudinem, jfummum Bonum vocitarunr- ( qu^ 
Ethnicis inflar Theologix crant ) Chrifbana randcm 
Fidcs fuftulit, & miflas fccit. Quemadmodum cnim 
Ariitotelcs ait, Adolefcentes pojfeetidm beatosejfe,fednon 
alitcr quamjpe -, eodcm modo, a Chriftiana Fide cdo6li, 
dcbemus nos omncs Mmorum & Adolcfcenrum loco 
ftaruerc, vr non aliam Felicitarcm cogiremus, quam 
qua^inSpcfiracfl. 

Liberatiigitur(bonis Auibus) ab hac DoSirinay tan- 
quain dcCoelo Ethnicorum j (Quain Partc proculdu- 

bi6 



LlBER SePTI M V S, 



bio Eicuationem Nacurar Humanx, attnbucrunc ma- 
lorcm, quam cuius illa cflec capax : Videmus enim qua- 
Ii Coriiurno Seneca, Vere magmim, haherc Fragilitatem 
Homims, Securitatcm Dei) Rcliqua ccrte ab illis, circa 
Docirinam Exrmplariiy cradi:a, minore auc Veriracis aac 
Sobriccatisiacluia, magnacx Parte rccipcrc poirumus. 
Eccnim, quod ad Naturatn Boni Pojitiiii &: Simplicis fpc^ 
dlar, ilJam ccrce pulcherrime, & ad viuum, vcluti in 
Tabulis eximijs dcpinxcruncj Virtutum & Officiorum 
Figurcu^ Pojiturcu^ Genera, Affinitates, Partes-, SiibieBa^ 
Proiiinciai, A^iones, Diffenfationes, diligcntidime fub 
Oculos rcprxrencanccs. Neque hic Finis ; Nam hxc 
omnia AnimoHumano, magno quoque Argumcnco- 
rum Acummc & Viuacicacc, & Suafionum Dulce- 
dine, commcndaruncacquc infinuarunt : Quineciani 
Cquancum Verbis prxftari pollic) cadcm contra pra- 
uos & popularcs Errorcs, &Inrulcus,fidcliIIimc muni- 
uerunc. Quaccnus vcrb ad Naturam Boni comparati, 
huic rei eciam nullo modo dcfucrunc j In conftituendU 
trinis illu Ordintbw Bonorumi InCoHatione Fit^Contiht^ 
platiuce cumJSliuas In Dijcriminatione Firtutu cumRe- 
lueiatione.is!' Virtutis iam Securitatem naSi^^ilf confirmat<ci 
In Confli6lu i^ Pugna Honefti isf Vtilis; In '-virtutum inter 
fe libramine^ nimiriim cui qu^equepr^ponderet^ & fimilibus. 
Adcb vt hanc Partem dcExemplari, infignitcr cxcultam 
iam elTe, & Antiquos, in ca rc, mirabilcs (c virosprrr- 
ftiti(rc,rcpcriam : Ita tamen,vc Philofophos longo pofl 
fc inceruallorcliqucric, pia & ftrenua Theologorum Di- 
ligcnciajin Officijs.isf Virtutibu^ MoraIibw,5c Cafbus Con- 
fcientix, & Teccati Circumfcriptionibus ^cnCiundis & dc- 
ccfminandis, excrcicaca. 

Kihilb fecius Cvc ad Philofophos ircdeamus) fi illi 

CanccquamadPopuIarcs & receptas Nociones, r/r^w- 

tu, Vitif Dolorii^Voluptatis, & ca^terorum, fcapplicaf^ 

fcnt) fupcrlcdifTcnt paulifper, & Radiccsipfas Boni & 

Yy X Mali, 



H7 



54^ 



T>e /ugmentis Scientiarum^ 

Mali, &Radicum illarum Fibras indagaflentj ingen- 
cem, meoiudicio,LucemilIis omnibus, quacpoftea in 
Inquifitionem ventura fuiffcnc, aftudifTenc : Ance om- 
nia, fi NaturamRerum, non minus quam AxiomataMo- 
;'4/zVonfuluifrenr,Do(^n«^fuas minui prolixas, mag^is 
autem profundas rcddidifTcnc. Qaodcum ab illis, aut 
omnino omiflum, auc confu.^ aimodum tradatum 
fucrir, nosbreuiterrctradlabimusj & Fontes ipfos Re- 
rum Moralium aperirc, 6c purgarc conabimur, ante- 
quan zADofmnamAcCultura Animi, quam ponimus 
vt Dsjideratam^ perueniamus. Hoc enim (vt arbitra- 
mur) VoBrinam de Exemplari, nouis quodammodb 
viribus donabit. 

Inditus eft atque imprcflus, vnicuique Rci Appcti- 
tus,ad dupliccm Naturam Boni: Altcram, qua Res Totum 
quiddam eft infeipsa j Alrcram, qua cft Pars Totius alicu- 
ius Maiorif. Atque poftcrior hatc illa akcra dignior cft, 
&potcntior; cum tcndat ad Conferuationcm Form^ 
Amplioris. Nominctur prima, Bonum Indiuiduale ^ Jiue 
Suitatus poftcrior, Bomm Cvmmunionis. FcrrumSym- 
pathia particulari f crtur ad Magnctcm : at fi paulb pon- 
dcroHus futrit, Amores illos dcfcnr, & tanquam Bo- 
nusCiuis,<Sc: Amator Patrias, Teiram pccit, Regioncm 
fcilicecConnaturalium fuomm. Vltcrius pauloperga- 
mus- Corpora Dcnfa & Grauia Tcrram pctunt, Congre- 
gationcm magnam Corporum Dcnforum : Attamcn, 
potius quam Natura Rcrum Diuulfionem pariatur, & 
dctur (vtloquunturj Vacuum,CoYpoYa huiufmodi m 
fursum fcrcntur ; & ccffabunt ab Officio fuo erga 
Terram^ vtprarftcnt OfEcium {\i\im Mundo ipfidebi- 
tum: Ita quafi pcrpctub obrinct, vtConfcruatio i^or- 
w^^magis Communif, minorcs Appctitusinordinemrc- 
di2,ar. At Prajro2,atiua ifta Boni Communionis fignatur 
pra-cipucin Hominc,fi non degencrauerirj iuxra memo- 
rabile iUud Pompeij Magni di(flum ; Qui, quo tcmpore 

Romam 



L I B E R S E P T I M V S. 



HP 



Romam Famcspremcrec, ATinoax' imporcandx Prarpo- 
litus, vehemcntifrimeautemab Amicisinterptilatus, ne 
Mari,atroce Tempcftate ingrucntc,fe coramittcrct, illud 
tantum rcfpondit, Necejje efl^-ut eam, nm njt yiiwn : 
AdebvrVita: Defidcrium, (quod in Indiuiduo maxi- 
mumcll:) Amorc&Fidcm Rcmpub. apud cum non 
pra:ponderarct. Scd quid moramur ? Nulla,omnibus Sc- 
culis,rcpcrta cft vel Philo/ophia, velScvita, velllcligio, 
vclLcxautDifciplina, qux in tantjm Communiunis 
Bonum cxjUauit, Bonim \tib Indiuidmle dcprciric, 
quantum San6ta Fides Chrifliana: Vnde liquidb pa- 
tear, vnumcundcmqucD<f«/wfuifle, qui Creatuas Lc- 
gcs ilU^ NaturiE, Hominibus vero Lcgcm Chriftianam 
dedifrcc. Proptercii lcgimus nonnullos cx EIcclis, & 
Sandis. Viris, optafTe fc podus crafos cx Liipro Viu, 
quam vt Salus ad Fratrcs fuos non pcrucniret ,- EcIUri 
quadam Charitaiis, & impoccntiDcfidenoSo»/ Com- 
munionu, inckm. 

Hoc poficum, ita vt immotum maneat & inconcuf 
fum, nonnulliscx grauiffimis in Morali Philofophia 
Controucrfijs, finemimpoiiit. Primb enim §^,eflionem 
illam dcterminasdc Vita Contemplatiua Actiu^cpr^efcrcn' 
da i idquc coiitra Scntentiam Ariftotclis. Omncs fiqui 
dcm Rationc<;, quasab illo pro Cmtemplatiua affcrun- 
tur, Bonumpriuatum rcfpiciunt, atque Indiuidui tantum 
ipflus Volupiaccm, aut Dignitatcm; quibus in rc- 
bus Contemplatiua Palmam haud dubie reportat. Etc- 
nim Contemplatiua non abfimilis efl Cumparationi, 
qua vfus clt Pythagoras , vt Philofophu^ & Conccm- 
placioni HonoretrT ac Decus afrerercc. Qui ab Hic- 
rone, quifnam cffet, intcrrogatus , rcfpondit; Hi- 
eronem non latere ( f forte rynquam Olympicis QcrtOr 
minihw interfuifet ) id ibi loci contingere, yt ijenia-nt 
eo Alij Fortun^fu>e inagonibmpericulumfaCturi^ Aliji^ero 
rzjt Mercatores, ad Merces diflrahcndas j Alij <i;t Amicos 

rpndique 



35< 



T)e Augmentu Scientiarum^ 



^mdiciiie confluentes comenirent^ iD" Epnlu ac Hilnritati 
indulgerent ; Alij dcniquc <-vt c.eterGrum ejjent Spe6iatores : 
Se atitem njntm ejfe ex iilis, qtii Spe^iandi gratia yenerit. 
Vcmm Homines nofle debenc, in hoc humanx Vitx 
Theatro, Dco 3c AngcHs folum conuemrc, vc SpeElato- 
res finr. Nec]uefane heri potuir, vc hac dc re Dubiratio 
in Ecclcfia vnquam furcicarctur ; { vtcunque plurimis 
in ore fueric Didum liiud, Pretiofa in Oculu Domini 
Mors SanClorum eiiis ; Ex quo locOj Morccm lilam Ciui- 
lem, & Infticuta Vit2:Monaftica:&: Rcgularis attollc- 
re folcant;} nifi illud ctiam vnafubcflet, quod Vita illa 
Monaftica mere Conrcmplatiuanon fit; verumplanc 
in Officijs Ecclefiafticis vcrfctur j Qualia funt iugis 
Oratio ^ & Votorum SacrificiaDeo obiata ; Librorum 
itcm Tbeologicorum, multo in otio, conlcriptio, ad 
Legis Diuinx Dodlrinam propagandam; quemad- 
modum & Mofcs fccir, cum pcr tot Dics, in Montis 
feceffu moratiis cftcc. Quinctiam Hcnoch, abAdamo 
Septimw, qui vidccur fuifTc Princcps Vtucontemplatiu^ 
(ctenim cum Deo ambulajfe pcrhibccur) nihilominus 
EccUCx^iWyProphetice Libro ( qui cciam a Sandto luda ci- 
racur ) dotauic. Contemplatiuam vcro quod atcincc mc- 
ram, & in fcipiaTermmaram ; quarqueRadios nullos 
fiueCaloris fiucLuminis, in Socicracem Humanamdif- 
flindac ; nefcir eam ccrte Thcologia. 

Deteiminat etiam Qu^ftioncm, tanta contcncione 
agicatam, micv Scholas Zenonii Sc Socratu cx vna parcc ; 
qui Fclicita'em in Virtuce,aut fola, autadornata ( cuius 
lcmpcr in Officijs Vit:E Partcspotiftim^e ) collocarunt : 
& reliquas complurcs Se(5tas & Scholas, cx alccra parte,- 
vcluti S cholas CirenaicorumiD" Epicur>€orum, qui camin 
Voluptatcconfticucrunt ; Vircutcmaurem Cficutfitin 
ComcEdijsaliquibus, vbi Hcra cum Famula Vcftcm 
mutcc) planc Ancillam ftatucrunc; vtpotc flncqua 
Voluptaticommodcminiftrari nonpofrct :,Nccminus 

illam 



I B E R ^ E P T I M V S. 



illani alrcram Epicuri Scbokm^ qiiafi Refimatam ; qux 
Ftlicirarcm nihil aliud cflc prxdicabar, quam Animi 
Tranc|uillicatem & Scrciiitatem, a PerturSarionibus li- 
bcn (5c vacuij Ac fi loucm de Solio deturbarc vcllcnc, 
dc Saturnum cum Atirco Scculo, reduccre : quandb ne- 
quc.^ibs, nec Bruma fuifTenc ; Non Ver, nec Aucum- 
nus- fed vna &c icquabilis Acris remperies ; Dcnique 
&: ilianiexplofam Pjrrhonu &: Herilli Scbolnm, qui fi- 
tam autumaueruntFelicicatcm, inScrupuIis quibufquc 
Animi prorsus climinandis; nullnm llatucntes Hxam 
5c conlbntcm Boni aut Mali Naturam, fcd Adiones 
pro BonisautM.i]is habentcs, prouc exAnimo, motu 
puro &: irrefradlo, auc concra, cum Aucrfacione & Re- 
lu6tatione, prodirent j Qax tamen Opinio in H.^rejt 
AnabAptiflarum rcuixic ,• qui cun6ta meciebantur iuxta 
Motus Sc Inllindus Spiritus, & Conftantia vel Vacilla- 
tione Fidci. Liquct autem ifta, qua: rcccnfuimus,omnia, 
ad priuata Animorum Tranquillitate,& Complacentia, 
nullb modo autcm ad BommCommunionif,[^c<^arc. 

Porrb redarguit ctiim Philofophiam EpiSlai, qui hoc 
vtitur Pracfuppofito; Fclicitatem, in ijs poni dcbcre, 
qux in Poteftate noftra funt j ne fcilicec Fortuna^ 8c 
Cafibus fimus obnoxij ; quafi verb, non multb fiieric 
fclicius, in re(5tis & gencrofis Intentionibus & Finibus, 
quipublicum Bonum amplcdantur, fuccefTu dcftitui, 
& fruftrari, quam in omnibus, qua^ ad priuaram tan- 
tum Fortunam noftram rcferuntur, Voti perpetub com- 
potcsfieri. Sicut Confaluus, Ncapolim digito Milinbus 
indicans, gcnerosa yoce teftvitus eft,i\f«/fo/^/ optatius 
fore^ Vnum Pedempromouendo, ad Interitum certum rtiere -, 
quam rvniiu Pedi^receJJu, Fitam in nmltosAnnosproducere. 
Cui ctiam concinit Cc^eleftis Dux & Imperator, qiii 
pronunciauit Confcientiam bonam iuge effe Conuiuium- 
Qaibiis vcrbisapert^ iignificat,Mentembonarum In- 
tcndonum fibi confciam, vtcunque fucccffu careat, ve- 



35Z 



T>e Jugmentis Scientiarum-» 



rias Sc purius, & Nacura: magis confencancum praebe- 
re gaudium j quam vniuerfum illum Apparatum, quo 
initrui poilic Homo, vcl vcDcfiderijs iuisfruacufj vel vc 
Animo conquielcar. 

Redarguic itidem Philofophi^ Abufum illum, circa 
Epidcti ccmpora graflari coeptum ; Ncmpe quod Phi- 
lofophia vcrfa fucric ingenus quoddam Vica: Profef 
forium, & tanquam in Arcemj Quafi fcilicec Infticu- 
cum Philofophiic cfler, non vc Pcrturbationes compef- 
ccrencur &cxcingucrentur; fcd vc CaufTcE & Occafio- 
nesipfarum euicarcncur &fummouerencur : Idcoque 
particularis qusdam Vicas Ratio, ad hoc obcinendum 
ineundaeflec : Incroduccndofane,cale genusSanicacis 
in Animum,quaIefuicHcrodici in Corpore, cuius me- 
minic Ariftoccles j Illum fciliccc nihil aliud pcr cocam 
vicamegiflTc, quam vcValctudincm curarecj & proin- 
de ab infiniris rcbus abftincrec, Corporis inccrim vfu 
quafi mulcacus : Vbi fi Hominibus Officia Socictatis 
confcdari Cordi fic, illa demiim Valctudo roaximc 
cft cxpecenda, quac quaflibct Mutacioncs, & Impetus 
quofcunque ferre& vincerc qucat : Eodem modo & 
Animusille demumvcrc & proprie fanus & validus 
cenfcndus efl:, quiper plurimas, &maximas Tcncatio- 
nes & Percurbanones pcrrumperepoceft. Ita vt optime 
Diogencs dixiflTc vifusfiCj qui cas vircs Animi lauda- 
rit, qu^e non adcauti Ahftinendum^fedadfortitcr Suftinen- 
dum yalerent : Qusequc Animi Impccum, eciam in max- 
imis prarcipicijs cohibere poflinC; Quaequc ( id quod 
inEquisbene fubadis laudator) prasftent, vcbreuifli- 
mofpatio, & fifterc fe, & vcrccrcpoffint, 

Poftremb,rcdarguitidcm MmVw^/»^;» quandam^ isf 
Ineptitudinem ad Morigerandum, in nonnullis ex Anti- 
quiflimis Philofophis, &maximein Vcnerationehabi- 
tis, notacam ; QuinimisfacilefcarebusCiuilibus fuh- 
duxcnnt, vc Indignicacibus & pcrturbationibus/cexue- 

renc : 



L 



B E R 



E P T I M VS. 



^^ 



rcncj atque magis, fuaOpiniqnc, illibati, & tanquam 
Sacrofanifti viucrentt Vbi confenrancum cflcr, Con- 
rtanriam Hominis vcre Moralis , talem fore, qualem 
idcni Confaluus in Hominc Milicari rcquircbati Ni- 
mirum vt Honor eius contexcrctur tanquam e Teht 
cr.iporc; minimcquetamccnui, vc quiduisillud vdli- 
carc^claccrarcpofljc. 



Capvt II. 

TartitioBom Indiuidualis, velSnkms, in 
Bonum Actiuum-cjT* Bonum Pafsfuum. 
Tartitio Boni Pafsiui, i»Bonum Con- 
feruatiuum; (^ Bonii perfcdliuum. 'P^r- 
titio Boni Communionis, in Otficia Ge- 
ncralia; (3?* Refpedliua. 



W^^^^Epetam us igitur iam , & pcrfcquamur pri- 
ffJl^jMi. r^xxxn^ Bonum Indiiiiduale^ &: Suitatu. W- 
lud paniemur, in Bonum Adiuum-^ &c Bo- 
num Pafmum. Etenim hxc quoque Diffe- 
YcnmBom ('non abfimilis ccrte illis AppclJanonibus, 
qu^ Romanis inOeconomicis crant familiares, Promi 
fcilicctj & Candi] in vniuersa Rcrum Natura imprcfla 
rcpcritur ; Pra^cipue aurem fc prodit, in duplici Rcrum 
Crcacarum Appciitu ; AkctoicConferuandi Sc Mumendi^ 
Alrero fc MultipHcandi & Propagandi : Atque hic po- 
llerior, c^\ii ASlium ^{{^ & vcluti'P;'W?^«,potcntior vidc- 
lur&dignior, Ille autcm prior, qui Pajiium eft, &vc- 
lunCondiK^ inferior ccnfcri potell Etenim in Vniucr- 
(itatc Rcrumj Natura CoelclHs pr^cipue Agens ell; At 
Natura lcrrtftris , Patiens. Etiam in Delcdlarionibus 
Z z Animan- 



v^ 



T>e Jugmentts Scientiarum^ 



Animantium, maior Voluptas eft Generancl],quam Pat 
cendi. In Oraculis quoque Diumis pronunciatur, Bea- 
tiiuejfeDare, quam Accipere. Quin &:inVitaCommu- 
ni, ncmo inucnitur Ingenio tam molli & efFceminato, 
qLiinplurisfaciat,aliquid, quod ci in Votiserat, perS- 
ccre, dc ad Exitum perducere, quam Senfualitatcm ali- 
quam autDeleaamcntum. Atquc ifta quidcm Boni 
^fei Pnxeminentia , in immcnlum cxaltatur ex In- 
tuitu Conditionis Humana: , quod fit & Monalis, 
& Fortun^ Idibus cxpofita, Nam fi in Voluptaribus 
Hominum, poftctubtmcri Pcrpetuitas atque Cercitu- 
do, magnum Prctium eis acccdcrct, proptcr Sccurita- 
tcm &Moram. Quandoquidemautem vidcmus hiic 
rcm recidcrc ; Magni <eflimamtu mori tardius j & Ne^lo- 
rieru de Craflino ; Nejcii partum Diei ; mirum minime 
eft, (lomnicontentionctcramur ad ca,qua: Tcmporis 
Iniuriasnonrcformidcnr. Eaverb nulla cfle pofTunr, 
prstcropcranoftraj ficut dicitur, Opera eorum feqmn- 
tur eos. Eft & altcra Prxcmincntia Boni A^iui haud 
exigua, indita& fuftcntatacxcoaffcdu, qui Humanx 
Natur^E, vt Comes Indiuiduus, latcri adhaeret ; Amor 
fcilicct Nouitatis, aut Varictatis. Ille vcrb in S.nfuum 
Voluptatibus Cqua: Bo»/P^//wPars funtvcl maxima) 
anc^uftus admodum cft, nec Latitudincm habct ali- 
quam infigncm. Cogita quamdiii eadem fcceris ; Cibw^ 
Somnuf, Ludus ,• per hunc Circulum curritur ■, Mori n^elle, 
nontantiimFortu, autMifer, aut Prudens^fed etiam Fa~ 
flidiojuspotefl. At in Adis vita: noflrx, & Inftitutis, & 
Ambitionibus,in{ignis cft Varictas j Eaquc multa cum 
Voluptate percipitur, dum Inchoamus, Progrcdimur, 
Intcrquicfcimus, rcgrcdimur vt Vircs augeamus , Ap- 
propinquamus, dcniquc Obtincmus , & huiufmodi ; 
Vt vcrc admodum didlum Gt^Fitafnepropofoo^Lan^ui' 
da ^ Vagaefl. Quod fimul & Prudcntibus & Stultif 
iimis compctitj vt ait Salomon ,• Pro Defiderio qtMrit 

Cerebrofw^ 



LlBER SePTIMV5< 



;>5 



Qerebrofiu, ornnibus immifcetfe. Qainetiam videmus Re- 
ges porcnti(]iir,o:;,ad cuius nucum, qu^cunqucfcnfibus 
gmcauinr, p?.nui pofTent, nihilominus prucumfrc fibi 
inccrdum Defideria Humilia & inania fqucmadmo- 
dum Cythara fuic Nerdni, GladiatoriaCommodo^Antoni- 
mAt(ri^atio,&: alia alijsj Qux tamen ipfis fucrinr,omni 
affluencia Voluptacum Senlualium potiora. Tanto Vo- 
lupcaccm maiorem-affcrr, vt Alicjuid Agamus, quam 
vcFruamur. 

Illudinterim paulb atcencius nocandum cd, Bonum 
ASliimm, hidiuiduale, a Bono Commtmionu, prorsiis dif- 
fcrrc, quanquam nonnunquam Ambo coincidanc. 
Quamuis enim Bomm ifiud Indiuiduale^ A^iimm^ [xpe 
Opcra Bencficencix, {qnx e^Firtutibin Communionit eft) 
pariat & producat j illud tamen intercft,quod illa Opera 
ab Horainibus plurimis fiant, non Animo alios luuan- 
di, aut Beandi, fed plane proptcr fe, atque potentiam 
&AmpIitudinempropriam. Id quodoptime cernitur, 
quandb Bonim Adiuum in aliquid impingir, quod fic 
Bono Communiottu contranum. Siquidem Giganteailla 
Animi Conditio, qua abripiuntur magni ifti Orbis Ter- 
rarum Perturbatorcs fqualisfuit L. Sylla, & plurimi 
alij, (licecinModulolonge minore) qui videntur ad 
hocanhelare, vtomn^s felices&asrumnofifint, prout 
fibifucrintAmici, vellnimici; atquevt Mundus tan- 
quamipforumprxferatlmagincmj quarvera eft Theo- 
machia) ha^c inquam ipfa afpirat ad Bonum A^iuum, In- 
diuiduale/altem Apparens j zidiBono CommUniom, om- 
nium maxime reccdar. 

Ac Bonum Pafiiuum parciemur, in Bonum Confemati- 
uum • & Bonufn^erfeSlimm. Etenim indicus eft vnicui- 
que Rei triplex Appetitus, quatcnus ad Bonum Suitatu, 
fue Indiuidui. Primus, vc kConferuet i Secundus, vt fe 
Perficiat; Tcrtius, \t[c Multiplicet fiue Diffundat. At- 
quc hicpoftrcmusAppctitus, ad Bonum A6liuum refer- 
Z z 2. tur. 



^5<^ 



T>e Jugmeniu Scientiarum-j 

mr, dcquoiam modb diximus. Superfunt igitur rcli- 
quarantumduo, quce diximus, Bona; Ex quibuspr^- 
ccllit Perfcftiuum. Minus enim quiddam eft, Con- 
{eruare Rem in fuo Statu j Maius verbj eandcm nd Na- 
turam Sublimiorem euehcre. Rcperiuntur fiquidem per 
Res vniuerfas, Natur^ aliquc^ Nobiliorcsj adquarum 
biCTiiitatem & Excelientiam,Natura: Inferiorcsalpirant; 
veluciadOrigmes & Fontcs fuos. Sic de Hommibus, 
nonmalecccinitiilc; 

Ignem eft oDu Vigory ^ coeleftis Origo. 
HominicnimjAffumptiOjaut Approximatio ad Diui- 
nam, aut Angelicam Naturam, efl Form^e fua: Perfc- 
dio. Cuius quidcm Boni PerfiSliui, pYauz&cpiixpo- 
ftcralmitatio, Pcftis cft ipfa Vitas Human^e, &Turbo 
quidamrapidus, qui omnia abripit, &:fubuGrtit. Nimi- 
rum, dumHomincs, Exaltationis viccFormalis atquc 
EfTcntialis, coecaAmbitioncaduoIent,ad Eialtationcm 
tantummodb Localcm. Quemadmodum cnim -^gri, 
Remedium Mali fui non inuenicntcs, de Loco in Lo- 
cum, Corpus agitant & voluunt ; quafi ex Mutatione 
Loci, afcipfisabfcedcrc, & Intcrnum Malum effugcrc 
pofCnt: Eodcmmodocucnitin Ambirionc, vt Homi- 
neSj Simulachro quodam falfo, Naturx fuse Exaltandce, 
abrepti,nihilaliudadipifcantur, quam Loci quandam 
Cclfitudincm & Faftigium. 

Bommi vcrb Conferuatiuum^ nihil aliud cft, quam Re- 
ceptio ilf Fruitio Rerum Natur/e noftr<€ congruentium. 
Hoc verb Bonum^ liccc maxime fit Simplcx , & Nati- 
uum, umcnc^ Bonis videtur Molliflimum atquc Infi- 
mu.Quin & hocipfum fio»«»»recipitDiffcrentiam non- 
nullajcirca quam partim vacilIauitludiciumHominu, 
pariimomiflacftlnquifitio.Baw/fiquidei^mVioWjfiuc, 
quod vulgbdicitur,/«ftt»^/Dignitas, & Comcndatio, 
aut in Sinceritate Fruitioni^ fita cfljaut in eiufdcm Vigore: 
Quorum alterum inducit & pxxHzz^qualita^s aitcrum 

autem 



LlBER SePT 



M V S. 



357 



2uzcm rarietas Szndptik^ : Alccrum minorem habet 
Mjxcuram Malij Aiterum Impreflionem ma[;is for- 
tcm, & Viuidam Boni. Cxterum, Horum Vrrum \ic- 
lius, Arnbigitur ; Dcin, Num NaturaHumana vtrunquc 
limul apud (c rjtincrc poflit^No/? Inquiritttr. 

Acquequantum adid, dc cjuo Ambigitur^ Vcntilari 
CGepitillaControuerfia, intcrSocratem dc Sophilbm 
qucndam. Ac Socratcs quidem afTerebar, Felicitatem 
Jitamefejn Animi Pace coMftante, ^ Tranquillitate j So- 
phiila vcrb in hoc, Ftquif multim Appetat, isf mtiltum 
Fruatur. Quin & ab Argumcntis delapfifunt ad Con- 
uitia ; Djcentc Sophifla, Felicitatem Socratif, Stipitu, 
■vslLapidif effeFelicitatem; ccontra Socmc,Sopbift^ 
Felicitatem^ Felicitatem ejfeScabiofi, qui perpctuo priiriret 
iSfScalperet. Nequc tamen dcfunt vtrique Sententix 
fua Firmamenca. Nam Socrdti afrcncitur vcl Epicuri 
Scbola ipfa, quje Virtucis, ad Fclicitatcm, Parces efTc 
mxximas, non difficcatur. Quod fiica fic,certo certi- 
as cll, Virtutii maiorcm cfTc Vfum, in Perturbationi- 
bus fcdandis, quamin Rcbus eupitis adipifccndis. So- 
pbift<e autem nonnihil fuflfragari vidcmr Affertio illa, cu- 
ius a nobis Mcntio modb f ada ed y quod vidclicec,Bo- 
ntmperfi^liuum, Bono ConferUaHuo fit ftiperiiis ; Qdppe 
quia Cupitarum Rcrum Adeptiones Naturam videan- 
tur fcnsim pcrficerc : Quod Ucet vcre non faciant,tamcn 
Sc Mocus ipfe in Circulo, Spcciem nonnullam pra; fc 
fcrc Motus Progrefiiiii. 

AcSecunda^<f/^/o (Nttf»j fciliccc, Natura Humana, 
nonpofiit iif Animi Tranquillitatem, ijf Fruendi yigorem, 
fimul retinere) rite diffmita, priorcm illam reddic otio- 
fam & fuperuacancam. Annon enim videmus haud 
rarb, Animos nonnuUorum, ita fados 6c compofitos, 
vtVoluptatibus afficiantur vclmaximecum adfint, & 
tamen earum iadiuram non grauate fcranc ? Ita vt Seri- 
cs illaPhilofophica^ Nonlotty^-vtnon appetcj ; Non ap- 
petere. 



358 



T>e Augmentis ScientiarunLj 



petcre, <-ut non metuds ■^Vi^td.mx cfle Pufilli cuiufdam 
Animi, & Diffidentis. Saiie, DoSirim plcr^quc Philo- 
fophorumjVidGnmr cfTepaulb timidiores, & caucrc Ho- 
mmibus, plulquam NaturaRcrum pofl:ulat.Veluti,cum 
MorcisFormidincmTvIcdendo augcnt. Etcnlm, cum 
nihilaliudfcre,VitamHumanamhciant, quam Mor- 
tis quandam Prxparadoncm &:Difciplinam,c]uomod6 
ficri poffir, vc illc Hoftis mirum in modum non vidca- 
tur terribilis, contra qucm Municndi nullus fit Finis? 
Melius Pocta, ( vcintcr Ethnicos; } ' 

§luijinem Vita extremum, inter mmeraponat 

JSIatur<€. 

Similiter & in omnibus annifi fiint Philofbphi, Ani- 
mum Humanum rcddcre mmis Vniformcm & Harmo- 
nicum : Eum Motibus contrarijs & Extrcmis minimc 
afTuefaciendo. Cuius CaufTam arbitror fuifTc, quod ipfi 
Vitx fc priuata: dcdicamn?,a Negotijs,& aUorum Obfc- 
quijs, immuni & hbera:. Quin potius imitcntur Homi- 
ncs Prudctitiam Gemmsiriorum \ qui,{ifortc in Gcmma 
inucniaturNubcculaaliqua,aucGlaciccuIa,quaeitapof^ 
fcc cximi, vt Magnitudini Lapidis non nimium dctraha- 
tur, cam tollunc ^ Alirer vcrb intad:am cam relinquunt : 
Pari raiionc, Scrcnitati Animorum ita confulcndum cft, 
vt non dcftruamr Magnaiiimitas. Atquc dc Bono Indi- 
liiduali^hztizwiis. 

Poftquam igitur dc Bono Suitatis ( quod etiam Par~ 
ticulare^Priuatum, Indiuiduaky appcllarc folcmus ) iam 
dixerimusj tc^cnmus BonumCommunionif^ qnodSocie- 
tatem intuctur. Iflud nominc Officij vocari confucuic : 
SiquidemVocabulumO^;V<^ magisproprie attribuitur 
Animobcnedifpofitocrga alios : Vocabulum r/V?«?w 
Animointraferc(f^e formato &compofito. Verumifta 
Pars, primointuicu,iS«>»?z> Ciuili dcbcri videcur : Atta- 
mcn, fidiligentius attendas, non ita : Siquidcm tra^lat 
Rcgimcn & Imperium Vniufcuiufquc in Sapfiim, ncu- 

tiquam 



L I B E R S E P T I M \^ ^, 



119 



tiquamvcioin Ali05. Atque ficiit iii Architcclura, a- 
Iinrescll, Polles,Trabes, &c\rtcrasy€d)Hcii Partes cf- 
tormarc, (5c ad y£diricandi vfum pr.cpararc • nlia autem 
caldem ad inuiccm aptarc &coinpaginarc •• Sicut criam 
in Mechanicis Inilrumcntum aut Macbinam fabncarc 
& conHcerc, non idem clt, quod Fabricatum cri^^crc, 
mouerc, (Sc in opcre ponere : vSic Dodrina de Comugd- 
tioncipsd Hominum in Ciuitate, fiuc Societate, difterc ab 
ca, quxeosrcddit ad huiulTmodi Societati^ Commoda, 
conformes, &: benc afFc6tos. 

VhiPars deOfficijs, cthn in duas Portiones rribui- 
tur j quarum Akcratraclat dc Officio Homiym inCom- 
inuni; Altcra dc Officijs Specialibut ^ Reffefriuif, pro 
fino;ulorum Profcflione, Vocatione, Statu, Pcrfona, & 
Gradu. Harura primam fatis excultam, ddigcnccrque a 
veteribus&alijs explicatam, iam antea rcrulimus :AI- 
ccram quoque, fparsim quidemtradatam, licccnonin 
Corpus aliquod intcgrum Scicncia^digcftamrcperimus. 
Nequctamcn hoc ipfum, quod fparilm tradctur, rc- 
prchcndimus ,- quinirnb dc hoc Argumcnro, pcr Partcs 
kribilongeconfultius exiftimamus. Quis enim tania 
fucrit, vel perfpicacia, vclconfidencia, vc dcO^/f/yj-/>^. 
culiaribiu i:f Relatiuu, fingulorum Ordmum Sc Con- 
ditionum, pcrice, & ad viuum difccpcare,' & diffinirc 
podic, auc fulHncac ? Tradtacus auccm, qui Ixpcricn- 
tiam non fapiunc, fcd ex Nocicia Rcrum gcncra li, &: 
Scholaftica ^ cancummodb dcprompti funr, dc Rcbus 
huiufmodi, inancs •plcrunque cuadunc &c inutilcs. 
Quamuis enim aliquandb concingac, Spcdarorcm ca 
animaducrccrc, quas Luforem fugiant; Atquciaclccur 
Proucrbium quoddam mag!saudaculum,quam ianum, 
dc Cenfura Vulgi circa Adioncs Principum, Stantem in 
Va^le optime perluflrare Montem , Opcandum camen in- 
primis effec, vc non nifi cxpcrciflimus Sc vcrfacjflimu^ 
quiiquc, fe huiufmodi Aigumcntis immifccrcc. Ho mi- 



li^So 



T>e Augmentis ScientiarunLj 



numcnim Spcculatiuorum, in Matcrijs Adiuis, Lucu- 
brationes, ijs, qui in agcndo fuerint excrcitati, nihilb 
mcliorcs videntur, quam DifTcrrationcs Phormionis 
de Bellis ^liimata^ funt ab Hannibalc, qui cas habuit 
pro Somnijs & Dchnjs. Vnum duntaxat Vitium illos 
occupat, qui de Rcbus, ad fuum Munus, aut Artem, 
pertmentibus, I.ibrosconfcribuntj quod fcilicetin illis 
ipfis Spartis fuis ornandis , atquc attoUendis, modum 
tcnerc ncfciant. 

In hoc gcnere Librorum, piaculum forer, non mc- 

minifle (Honoris caufsa) cxcellentiflimi illius Opcris, 

a Maieftacc tua cIucubrati,D<? Officio Regu. Scriptu enini 

hocplurimosintrafecumulauit ac rccondidit Thcfau- 

rosjtam con{picuos,quam oc<iw\zosXheologi,c,Ethic4!,8>L 

Politicx ■ infigni cum afpcrfionc aliarum Artmm : Efl- 

quc,meoiudicio,intcr Scripta,qux:mihi perlcgcrecon- 

iigcrir, praecipue fanum, & lolidum. Non illud vllo 

loco, aut Inuenti >nis Feruore a^fluar, aut Indiligcntix 

Frigorctorpetautdormiiat: Non vcrtiginc aliquandb 

corripitur, vnde inOrdinc fuo fcruando confundatur 

aut excidat : Non Digreffionibus difltahitur, vt illa,qujc 

nihil ad Rhombum funr, cxpatiarioncaliquaflcxuosa 

complccSVatur : Non Odoramcnfomm aut Pigtr>cnto- 

amifucisadulteratur, quahbusiHi vtuntur, qui Ledo- 

rum potius Dclcda <oui, quam Argumcnti Natura^ m- 

fcruiunt: Antcomma vcrb, Spiritu valct iflud Opus, 

nonminusquam Corporc; vtpotc, quod&: cum Ve- 

ritate optime confcntiat,& ad Vf iim fit accommodarif- 

fimum. Qiiinctiam Vitioillo, dequopaulb antc dixi- 

mus (quod fiin alio quopiam, in Regcccrtii, & Scripto 

dcMaicftatc Regia,tolerandum fucrit) omninb caretj 

Nempc,quod Culmen & Faftigiu Regium, non immo- 

dicc, aut inuidiosecxtollat. Siquidcm Maicftas tua,Rc^ 

gfm nondepinxitaliqucm,4^waut Perfi^, ^loria, & 

cxternofartu nitentcm, &corufcantem ; fcdvcrc Mo- 

fem^ 



LlBER SePTIMVSc 



5tfi 



fim, aut Dimidsm, Pallores fciliccc Populi fui. Mcquc 
vciomihi vnquain Memoria cxcidcr, Didum quod- 
dam vcrc Rci^ium, quod in Litc grauiffima terminan- 
da, Maicrtastua, pro /acro illo, quoprarditus cs^ Spi- 
ritu , ad Populos rcgcndos pronunciauit; Nirairum, 
Reges iuxt.tLeges Regnomm Juomm gubernacuk traSia- 
re^ quemadmodim iff Deusiuxta Leges Natur^: i^ ^i^ 
rarb frxrogatiuam i!!amfu.m, qu.^ Leges tranfcendit, ab 
iUifJJurpand.m, aca Deo <-videmus <^furpari poteflatem 
Miiracula patrandi. Nihilo tamen fccius, cx Libro illo 
altcro, a Maiclhtc tua confcripro, de LiberJ Monarchia^ 
fatis omnibus innotcfcit, noii minus Maiellati tua: cog- 
nitamcfle, &:pcrrpcd:am Plcnitudinem Po:clhtis Re- 
p£,atqac Fltimitates (wt ScholalHciloquuntur) lurium 
Rcgalium, quamOfficij, & MuncrisRcgij Limitcs & 
CanccUos. Non dubitaui igiturin mcdium adduccrc,Li- 
brum illum j a Maicllatis tua: Calamo cxaratu,canquam 
Excmplumprimarium& maxime illuftrc, TraBatuum 
de peculiaribw i^ rejpe^iuis offic^s. Quo dc Libro, quas 
a mc iam dicla funt, dixifTcm profe(5lo, fi ante Annos 
milleaRcgcquopiam confcriptus fuifTcc. Nequc vcro 
me mouet, Dccorum illud, quod vulgo prjefcnbitur, nc 
quis coram laudctur : modb Laudcs illx,ncc modum cx- 
ccdant,nccintcmpeftiue,autnulIadataoccafionc,tribu- 
antur. Ciccro ccrte,inIucuIcntiflimaiIIaOrationcfua, 
pro M. Marcello, nihil ahud agit,quam vc cxhibcat Ta- 
bulamquandara,fingulariArtificiodcpidam, de Lau- 
dibus Cxfaris, licct coram ipfo Oratio illa haberctur. 
Quod & Plinius Sccundus fccic crga Traianum. Itaquc 
iam ad Propofitum rcuertamur. 

Pcrtinctponrbadhanc Partem deOfficijs RefpeBiuu 
Vocationum, i^f PrqfeJ^ionum fngularum, T)o5irina alia, 
tanquam priori Rclatiua, fiuc Oppofita j nimirum dc 
FraudibutfiauteluJmpofluru^Sc Vitijs ipfarum : Siquidcm 
Dcprauationcs& VitiajOflScijs & Virtucibus,opponun- 
Aaa tur. 



:^6Z: 



T>e Aii^mcmis Scientiarum-j 

o 



tur. Neqjcomninodehisjinplurimis Scriptis & Tra- 
datibus, iileturi lcdfa^pe adiUancrandaj fakem obi- 
ter excurritur At quo tandcm modo i Per Satyram fci- 
licet, &Cynicej('moreLuciani)potiusquam ferio, & 
grauiier. ttcnim,plus opera: impcnditur, vt plcraqacin 
Artibus, eriamvtilia&fana, maligno dcnte vcliicenLur, 
& adLudibrium Hominibus cxponanturj quam vt qux, 
inijidcmcorrupta funt & vitioia, feccrnantur a Salu- 
bribus & incorruptis. At optime Salomon ; ^lji^erenti 
Derijori Scienmm^ ipfaJeabjcondit,fed.fludiofofit obuiam. 
Quicunquc cnim ad Scientiam accedat, animo Irri- 
dcndi & Afpernandi, inueniet proculdubib qua^ cauil- 
lerur plurima, cx quibus verb docVior fiar, pcrpauca. 
Vcrum, Tradlatio huiu^, de quo loquimur, Argumcnti, 
grauis &: prudens, arque cum inrcgritatc quadam, & 
finccritatc coniundla, intcr munitiflima Virtuiis ac 
Probitans Propugnacula, vidctur numcranda. Kamfi- 
cutfabulosepcrhibctur de5^/i/fo, fi primus qucmpi- 
am confpcxerit, illicb Homincm pcrmur j (iquisillura 
prior, Bafllifcus pcrit : parirarione, Fraudcs, Impolfu- 
tXy & mal^ Arrcs, fiquiscas prior dctcxcrit, noccndi 
Facultatc priuantur,- quod fi illx pr^ucnerinr, tum 
verb, nonaliasjpericulum crcant. Efi itaque quod gra- 
tias a3;amus Alacciauello, &c huiufmodi S.riptoribus, 
qui apcrte & indiilimulanter profcrunt, quid Ho- 
mincs faccrc folcant , non quid debcant. Ficri cnim 
nullo modo potcit, vt coniungarur Se}-pentina illa 
Prudmtia cum Innocentia Coltmbina , nili quis Miili 
ipfius Naturam pcnitus pernofcat. Ablquc hoc enim, 
deerunt Virruri fua Prxfidia & Munimenta. Imb, 
ncqiie vllo modo poffit Vir bonu^ & probus, malos 
& improbos corrigerc & cmendarc, nifi ipfe prius 
omnia Malitia: Laabula & Profunda explorauerir. 
t^tcnim, qui iudicio plane corrupto f unr, & dcprauaro, 
hoc habcnr, vt prarfupponant, HoneftateminHomi- 

nibus, 



B E R 



S E P T 



M V S, 



?^? 



nibus, ab Infcicia,& SimplicirntequadamMommoriri : 
atque ab co tantLim,quod Hdcs habcatur Concionatori- 
bus, 6:P.rdagogisj itemLibns, Prxccptis MorahbuSj 
&:iis, qui vulgb pra^dicantur & decantantur, Sermo- 
nibus. Adco vt, nifiplane pcrfpibiant, Opiniones fuas 
prauas, ac corrupta & detorta Principia, non minus il- 
hs, qui hortantur & admoncnc, quam fibi ipfis, clTe 
cxplorata, & cognita; Probitarcmomncm Morum & 
Confihorii afpcrnentur : luxta OracuKim illud Salomo- 
nis mirabilc ; Non recipit Stulm Verbn Prudenti.^^ niji ea 
dixerU^ qu£ a-^erfantur in Corde eim. Hanc autem Par- 
tcm^dcCautelif,ScFitijs Re^eSliuif, inter D ejiderata nu- 
mcramus; camqucnominc^.^?yr« Seri^e, fiuc TraBa- 
tusde Intej-ioribus Rerum, appcllabimus. 

Etiam ad Dodrinam De Officijs reJpeSliuu, pcrtinciit 
Officia Mutua, intcr Maritum &c Vxorem, Parentcs & 
Libcros, Dominum & Scruum : Similiter Legcs Ami- 
citia:, & Graticudinis : Ncc-non Ciuilcs Obligationes 
Fratcrnitatum, CoIIcgiorurnj ctiam Vicinitatis; acSi- 
milium : Vcrum intclligatur hoc fcmper, illa iftic tra- 
dari, non quatenus funt Partcs SocietatisCiuilifj (Id 
cnim ad Politicam rcfertur,} fcd quatenus Animi fingu<" 
lorum , ad illa Societatis Vinculataendsi , inflrui & pra:- 
difponi debeant. 

At DoSirina de Bono Communionu { quemadmodum 
& illa de Indiuiduali ) Bonum tradat , non tantum fim» 
plicitcr,fed &:comparate -.Quofpcdlat Officiapcrpcn- 
dcre, intcr Homincm & Homincm; intcr Cafum & 
Cafum j interPriuata &Publica; inter Tcmpus pr^- 
fens & futurum. Sicut viderc eft, in Animaduerfione 
illa feuera, & atroci L. Bruti, contra Filios fuos, illam a 
plcrifque in Coelnm laudibus cfferri j At alius quifpi- 
am dixit -, 

Infelix^ri^tcunqueferent ea Fata Minores. 
Idipfum Iicec intueri, in Ccena illa, ad quam inuitati 
Aaa i. funt 



7,6^ 



T>e /iUgmentu SctentiarunL^ 



(\M-\i M. Brucus, C. Caflius, & alij . Illic cnim, cum ad 
Animos cxplorandos, circa Confpiradonem in Caput 
Cacfaris intencatam, QuaEllio aftute mota cITet, {I<Jiim 
UcmmfirctTjrannumoccidere? ) Ibant Conuiux inO- 
pinioncs diuerfjSjDum Alij dicercnt,pIancIiccre,^«V 
Scruim rvltimuM ejfet Malorum : AIij mipiniC, §^od 
Tyrannis miniis exitialii ejfct^quam Bellum Ciuile. Terci- 
um autem Genus, vcluti ex Schola Epicuri afllrcbar, 
IndignumeJJe Prudentes periclitaripro Stultu. Vcrum plu- 
nmi funt Cafus dc Officijs Comparatifj, inter quos frc- 
quentcr illc intcrucnit j Ftrum, a lufticia defleBendum 
fit, propterfalutem Patri^e, aut huiufmodi aliquod infgne 
Bonum in futuro? Circa quam lafon ThrfTalus dicere 
fulebat j Aliquajunt iniuflefacienda^ <vtM.ulta iufli fieri 
poflint: Vcum Rcplicaiio in promptu clli Amhorem 
pr^efentis luflicite habesj Sponforemfutur^enon habes. Sc- 
quanrui Homines, quaein pra^fcntia bona & iufta funt j 
futura Diuinx Prouidcntia: rcmittcntcs., Arquc cir- 
ca Do^rinam de Exetnplari, fluc dc Bono, hxc diCta 
Cmu 



BSBSJfBSBanvammUUUmJSSBBl 



CAfYT 



ssBSEasEB HsataBMflsmBagssaBBBEEMB asta 



L I B E R S E P T I M V Sv 



A PVT 



III. 



m 




Tartitio Dodtrinas de Cultura Animi 
Doclrinam de Charadleribus Animo^ 
runi; De Affedlibus- i(r De Remedijs 
Jiiie Curationibus. (L^ppendix Do(flr inx 
eiujdem^ de Congruitate intcr Bonum 
Animi, 6c BonumCorporis. 

Vnc igitur, poftquam de Fruftu Fit<e,(Scn- 
fu intelligimus Philofophicoj verba tcce- 
rimus , f upcreft, vcde Ctiltura Animi, qus 
ci dcbctur, dicamus : Sinc qua, Pars pnor, 
nihil aliud videtur, quam Imago quicdam, aut Stacua, 
puichraquidem Alpcdu, fed Motu,& Vica dcftiruta. 
Cui Scntentias Anlioceles ipfc difcrtis Vcrbis fuffraga- 
tur; NeceffeefljgiturdiVirtutedicere^ i:f quidjit, ^ ex 
quibus gi^atur. Inutile enim feri fuerit, Virtutem qui- 
demnojfe,acquirend<e autem eiiu modos isf loicu ignorare. 
Nonenimdeyirtutetantiim,quaJpecieft, qu^rendum efl, 
Jed isf quoinodb fui copiamfaciat ; ytrunque enim <-uolumw, 
isf rem ipfam nojfe, tf eius compotesferi : Hoc auteex ipoto 
nonfuccedet, nijifciamut^ isf ex quihw, ilf quo modo. Ver- 
bis adeo cxpreflis,atqucctiam itcratb, hanc Parccm in- 
culcat-,quam tameipfe non perfequitur.fioc {imihter il- 
lud eft,quod Ciccro Catoni luniori, veluti Laudem non 
vulg irem, attnbuit; quod fcilicer,Philofophia amplcxus 
cfrec, Non dif^utandi caufsa^ ijt magna pars, fed ita nji 
«i?«</z.Quamuisautem,pro tcmporum,inquibus viui- 
mus, focordia, paucis curas fit, vt Animum fcdulb co- 
Iar,r, & componanc j &Vitas Rationcm, ad Normam 
aliquam inftituant ( fecundum iliud Sencc;^, Departi- 



?^y 



7,66 



DeAugmentis Scientiarum^ 



btn Viu quifquedeliberati de Summa nemo j Adeb vc hxc 
Parsceiiicri poffit {upcruacuaj illud tamen minime nos 
mou:t,vt eam intadam relinquamus, quin potius cum 
illo Hippocratis Aphorifmo concludimus j §}ui graui 
Morbo correptiydoloresnonJentiuntyijsMens <egrotat. Mc- 
dicinaiilisHominibus opuseft, nonfolumad curan- 
dum Morbum/edad Seufum cxpcrgefaciendum.Quod 
fiquis obijciac, Animorum Curacionem, Theologia; 
Sacric Munus efTc, vcridimum eft quod aflerit j Atta- 
men 'Philofophiam Moralem in Famditium Tlieologisc 
rccipi, inftar Ancillac Prudcncis, & Pcdiftcqudc fidclis, 
qu^ ad omncs cius nutus prxftb fit, & miniftrct, quid 
prohibcat? Etenim qucmadmodiimin Pfalmo habe- 
tur, quod Oculi Ancm<e perpetub ad martut Domin<c 
rej^iciunt ; cum tamcn minime dubium (it, quin haud 
pauia Ancillxludicio & Curz rclinquantur j Eodcm 
modo^ Ethica obfcquium Theologi* omninb pra:fta- 
rcdcbctjcjurquc Prajccptismorigcracirc; ita tamcnvt 
& ipfa, incraiuos hmites, haudpauca(ana& vciliaDo* 
cumenta,coritincrc poflit. 

HancigiturPartcm, (quandb Prasftantiam cius in 
Animorccolo) in Corpu* Do^rin^ nondiim rcdadlam, 
non pofTum non vchementcr mirari. Eam igitur, cx 
more noftro, ciim intcr Dejiderata colloccmus j aliqua 
cx partc adumbrabimus. 

Antc omnia igitur in hac rc({icut & in vniucrfis,qua: 
fpedtant ad Pradicam ) ratio nobis cft fubduccnda, 
quid innoftrafit Potcftatc, quidnon. Inaltcrocnim 
datur Altcratio, iu altero vcrb Applicatio tamum. Agri- 
cola: nuHum cft Imperium,autin Naturam Soii,autin 
Acris Tcmpcries; Icidem ncc Mcdico, auc in Crafin 
& Conftitutioncm Naturalcm ^gri, autin Accidenti- 
um Varictacem. At in Cultura Animi, & Morbis eius 
pcrfanandis, tria m Confidcrationcm vcniunt j Chara- 
6ieres diuerjl Dijpo^tionum ; AffeSluf-y i^ Remedia: Quem- 

admodum 



LlBER SePTIMVS. 



3^7 



admodum <Scin Corporibus medicandis proponunrur 
illa rrij.; QompkxiOy liue Conflitutio ^gri ., Morbiir, & 
Curatij. Ex iJlis aucem tribus, poftrcmum tantum in 
noltru potellate fitum eftj priora duo non item. Vcrum 
oc in illisipfis, qux in Potcihte nolka non runt,non mi- 
nus diligcns facienda elUncjuifitio, auaminillis, c^mx 
poteibLi nollircE fubijciuntur. Etcnnn illorum pcrfpi- 
cax, & accurata Cognicio, fubitcrncnda eft DoSfrin,€ cie 
Remcdijs , vt eadcm commodms & fclicius applicentur. 
NfcvijuccnimVcilis Corporiaptari pollit, niii Mcnfura 
Corporis ante cxcipiatur. 

Pr mus igitur Articulus, DoBrin^de Culturd Animii 
verfabitur circa diuerfos CharaSleres Ingeniqrum fiue Di- 
jfojitionum. Ncquc tamcn loqumiur dc vulgatis illis 
PropcnfionibusinVirtutes & Vitia; autedam in Pcr- 
turbationes, & Aire6lus : fed dc magis Intnnfecis, & 
Radicalibus. Sanc fubijc Ariimum, ctiam inKk IParte, 
nonnunquam Admiratk), quod a Scriptorilm'; fam E- 
thicisy quam Politicu^ vt plurimum ncglcda, aut prac- 
termifTa fit ; cum vtrique Scicntix, clariflimum Lumi^ 
nis lubar affundcrc poflit. In Traditiomku Aftrologi^, 
noninfciteomnino dillinda funt Ingcnia, & Difpofi- 
rioncs Hominura, cx Prxdominantijs Planetarum j 
:|uod Alij aNatura fad:i llnt ad Contemplathnes ; A?ij 
ad Res Ciuiles j Alij ad Militiams Alij adAmbitum-, Alij 
ad Amores ; A\ij odArtes; Alij ad Genm Vitct <-uarium. 
Icem apud Poetoj (Hcroicos, Satyricos, Tragicos, Co- 
raicos) fparguntur vbiquc Simulachra Ingcniorum, li- 
cet fere cum cxceffu, & practer modum Veriratis. Quin 
& hoc ipfum Argumentum , de Diuerfis Chara6le- 
ribw Ingeniorum, eft cx ijs rcbus, in quibus Scrmones 
Horainum Communcs (quod valde rarb, interdum 
tamen contingic ) Libris ipfis func prudentiorcs, At 
longe optima huius l'ra6latus Supellcx & Sylua, pcci 
dcbcc ab Hiftoricis prudentioribus j Ncquc tamen ab 
_Elogij s 



3€-8 



T>e Jugmentu ScientiarunL-> 



EIogiistantumjqu^Efub Obitum Perfonx alicuiusillu- 
ftris, lubnedcrciolcnt," fcd muko magis cx Corporcin- 
tegro HiflorU^ quotics huiufmodi Pcrfonaj veluti Sce- 
nam coniccndat. llla eriim intertcxta Imago, potior vi- 
dcturDcrcriptio, quamEIogij Ccnfura: Qualis habe- 
rurapud T. Liuium, Ajricani^ & Catonis Maiom; A- 
pud Tacitum, TiberijyClaudij, dcNeronifi Apud Hero- 
dianum, Septimij Seueri ; Apud Philippum Comincum, 
Lodouici '-vndecimi Gallorum Regis ; Apud Francifcum 
Guicc ardinum, Ferdinandi Hi^ani, MaximilianiC^fa- 
ru^ & Leoniiy &: ClementifyVonu^ncMm. Illi cnim Scrip- 
rores, harum Pcrfonarum, quas fibi dcpingcndas dcli- 
gcrunt, Effigics, quaii perpctub intucntcs, nunquam 
fcre Rcrum Gcftarum ab ipfis Mcntioncm faciunr, 
quin &aliquidinfuperdc Narura ipforum infpcrgant. 
Effam nonnulIx,ui quas incidimus, Relationes de Con- 
clauibm ^ontificum, Charaitcrcs dc Moribus Cardinali- 
um bonos cxhibuaunt : ficut & Litcra: Lcgatorum, dc 
Confiliarijs Principum, Fiat itaquc cx ca, quam dixi- 
mus, Matcria, (qus ccn c fcrtilis cil & copiofa j Trada- 
tusdiligcns, &plcnus. Ncquc vcrb vulumus, \tCha- 
rafteresii\i in lithicis Cvtiit apud Hifloricos, & Poc- 
tas, & in Scrmonibui Communibus, J cxcipiantur, 
tanquam Imagincs Ciuilcs integra: j fcd potius vt Ima- 
ginum ipfarum Linca^, & Dudus magis Imipliccs; qua: 
inrcrfe compofita;& commixta: quafcunquc Effigics 
conftituunt; Quot & qualcs cx fint,&: quomodb inrcr ic 
conncxa:, & fubordinatar • vt fiat tanquamartificiofa & 
accurara Ingcniorum & AnimorumDiffcdio ^ atquc vt 
Difpodtionum, in Hominibus Indiuiduis, Secrctapro- 
dantur, atquc cx corum Notitia, Curationum Animi 
Pra^ccptarcdius inftituantur. 

Ncquc vcrb Charafteres Ingenioru, ex Natura imprcfli, 
recipi rantum in hunc Tradatum debcnt j fcd & illi, qui 
alias Animo imponuntur . cx Sexu^^tate, Patria, Va- 

letudine. 



L I B E R S E P T I M V S. 



Umdint^Formj, ^ fimilibus :*Acqueinfupcrilli,quiex 
Fortiwa; velu ti Pnncipum,Nobihum, I^nolfilium, Diui- 
ittm, 'P.uipaitm, Ma^ifimtuum, Idiotarum, Felicium, M- 
riwmojbrum, & huiulmodi. Videlniis cnim Plaurum, 
Mimculi loco habcrc, quod Scncx quis fic Bcneficus ; 
Bcnignitas huini^^-jt Adolefcentuliefl. D. autcm Paulus, 
Scuerir.iccmDirciplma:erga Crctenfcs prarcipiens {In- 
crepaeosdure) IngcniumGcntiscx Pocra accufar, Cre- 
tenfes femper Mendaces, maU Befii^, Ventrespigri. Sa- 
lultius, id in Rcgum Ingcnijs norar, quod apud eos 
frcquens fir, Concradidoria appererc ; plerun^ Regis 
'^joluntates.rvfvehementesfuntjic mobiles, fepe^.ipfafbi 
aduerf^.Tadms obfcruac Honores & Dignitates In^^enia 
Hominu in dercrius fxpius fledere,quamin mcliusi>So/H/ 
Vejpafaniu mutatus efi in meliui. Pmdarus illud aiiimad- 
uertir,Forrunam fubiram &indulgente,Animos plerun- 
quc cncruarc, & foluerc j Sunt, qui magnafelicitatem cott- 
coquere nonpoffunt. P{almusinnuir,facilius cffc Modum 
adhibcre & Tcmpcramcntum, in Forrun^ Scatu, quam 
in Incrcmcncoj Diuiti^fe affiuant, nolite Cor apponere.Dc 
fimilibus quibufdam Obfcruationibus, ab Ariftotelciii 
Rhetoricu^l/Umionem obiter fadtam^non inficiorjNec- 
non in aliorum Scriptis nonnullis fparsimj Verum nun- 
q uam adhuc i ncorporatx fucrunt in Moralem Philofophi- 
am ; Ad quam principaliter pcrtincnt ; Non minus ccrre 
quam ad Agriculturam, Tradlarusde DiuerfirarcSoli& 
Glebx; Auc ad Medicinam, Tradarus dc Complexionib' 
aurHabitibus Corporum diucrfis. Id aatem nunc tan- 
dem fieri oporter, nifi fortc imitari vclimus Tcmerita- 
ccm Empiricorum, qui ijfdcm vtunturMedicamentis, 
ad yf-grocos omncs, cuiufcunque finc Conftirutionis. 

SeqmmrDo^rinam deCharaaeribuf, Do6lrina de Af 
fsSiibui^ ^ perturbationibw i quiioco Morborum Ani- 
mi func, vc iam didum cft. Quemadmodum cnini 
Politici prifci, dc Democratijs diccrc folebanc; Quod 
^^ ^ Bbb Populm 



^69 



37< 



T>e Jugmentu ScientiarunLj 



Populm efet Mari ipfifimlu.Oratores autem Ventis ; Qoia 
CicwiMare pcrfeplacidumforet & tranquillum, nifi a 
Ventis agitaretur & turbarctur -, fic & PopulM cfl^etNii- 
tura fiia pacatus & iradabilis, nifi a/^^/f/o/j Oratoribm 
impcllcrctur, & incitarctur : Similiter vcie affirinari 
poHir, Naturam Mentii Euman^^ fcdatam forc, & fibi 
conftantcmj CiAffeSlu^ tanquam Venti jnon tumultu- 
arcntur, ac omnrj milccrent. Ethic rursus fubit noua 
Admiratio, Ariifotclem, quitot Librosdc£if^if?> con- 
fcripfit, AffeSlu4j vt mcmbrum Ethicc Principale, in il- 
lis non tradtaffc i In Rhetoricif zuicm^ vbitractandiin- 
tcrueniunt fccundano (quatcnus fcilicctOrationc cicri 
autcommoucripoflint) locum iilis rcpcrifrc: Cln quo 
tamen loco, dc ijs, quantum tam paucis ficri potuit, 
acute& bene difTcruit:; Nam Difceptationes cius dc 
Voluptate &cDolore, huicTradatuinulio modo fatista- 
ciunt : Kon magis, quam qui dc Lucc & Lumine tantum 
knhact.dc ParticulariumColorum Natura fcripfifTe di- 
ccrctur : Siquidem Voluptcu & Dolor crga AffeSiw par- 
ticulares ita lc habcnt, vt Lux ergaColores. Mcliorcm 
certe in hoc Argumcnto (quatcnus exhis qua: nunc cx~ 
tant conijcercliceat) diligcntiam adhibuerunc Sroicij 
attamcn taicm, quar poiius in Diffinitionum Subtih- 
tate, quom in Traclatu ahquo plcno, & fufo, confiftc- 
rct. Equidcm rcpcrio ctiam Libclloi quofdam elcgan- 
tes, denonnulhscx.^^<?^/^i«j veluti de Iri^ de inutili 
ryerecundia , 6c ahjs pcrpaucis. Scd fi verum omninb 
diccndum {itjDodorcs huius Scienti^ pra^cipui funt Po- 
et^, Sc Hifiorici, In quibus ad viuum depingi &c difTccari 
folcfjQuomodb^^^^M^cxcitandi funt & acccndcndi? 
Quomodb lenicndi & fopicndi ? Quomodb rursus con- 
tinendi ac rcfrxnandi, ncin Adus erumpant? QuomO' 
db itidem fc, hcet comprefli & occultati,prodant? Quas 
Opcrationcs cdant?Quas Vicesfubcant? Qualiter fibi 
mutub impliccntur ? Qualiter intcr fc digladicntur Sc 

oppo- 



L I B E R S E P T t Af V S. 



opponantur? ^ innumcra huius gcneris. Intcr qu.r 
lioc vltimum plurimi cft vsijs,in Moralibut ^Ciuilikis; 
&j^Mitcr (inqaam) Affedus Affc^himin ordincm cooat ; 
ISi altcrim ^uxilio, ad alterumjnbiu^andum^rTjti licer,t? 
Vcnatorum &Aucupummorc, qui Bclti^ opcra ad Ec- 
ftias Volucris alicuius ad VoIucrescapicndas,vtunrur: 
Qoodfortafse aluercx /e(e, ab^uc Brutorum Auxilio, 
Homo tam facile pra^lbre non poiJic. Q^in & hoc Fun- 
damentonidtur, cxccllensiiic, «Scpcr omnia patens, v- 
{iii in Ciuilibas, Prxmij & Poen^ 5 qua: Rcrlimpub. Co- 
lumenfuntj cum^f^^^^illipi^^dominantcs, Formidi- 
nis 2c Spsi,3lios omnes AffeSiiis noxios coerccant »Sc f up- 
primant. Etiam, ficuc m Regimine^tatiis, non raro iir, 
vt Fadio Fadione in Officio contineatur^ fimiliter lit 
& in Rcgimine Mentis interno. 

Peruenimus nuncadilla. qua^in noftr^funtporeflate, 
qurqueoperantur in Animum^VoIuntatcmque & Ap- 
petitum a9iciunt,&circumagunt;ideoqucad immutan- 
dosMores plurimum valcnt. Qua in Partc debucrant 
Philofophi ftrenuc & gnauiter inquircre, De Viribtis i^ 
EnergiaConfuetudmii^Exercitationu^Habitus^Educationit^ 
Imitatiom,y£milationif^ConmSlus, Amicitia^Laudis, Re- 
prehenjjonif, ExhortaiioniffFam.e, Legum^ Librorum, Stu- 



diomm. & fi auas funt alia. H.£ccnim funt illa. 



qu^ 



rcgnant 'mMoralibm ; Ab iftis Agentibus Animus pa 
titur & difponitur ; Ab iftis, veluri Ingrcdienribus, con- 
ficiunturPharmaca, qnx ad confcruandam, & recupe- 
randam Animi Sanitatemconducant,- quatcnusRcme- 
dijsHumanis, id prxftari poftit. Ex quorum Numcro 
vnumautalterumfeligcmas, in quibus paululiim im- 
moremur, vt reliquis ftnt Exemplo. De Confuetudine jgi- 
tur, &H<^/V«,paucadelibabimus. . 

Opinio illa Ariftotelis, planeniihi vidctur,Angufti- 

as quafdam Contcmplationis, & Ncgligentiam fapere : 

cum afterit, iuiilas Adliones, qu2cNaturaIesfunt,^Cf)«- 

Bbbi fuetudinem 



ir^ 



37' 



T^e Augmentis ScientiarunLj 



fuaudinem nihil polTe : Excmplo vfus ; §lupdfi Lapis 
milliesprotjdatur in alnm^ ne Inclinationem quidem jpente 
afcendendi acquirit : Quinctiam, quod S<€pius a>idendo, 
aut Audiendo, nihilb meliiis aut njidemm, aut audimm. 
Quamuis enim hoctcneac in ahquibus, vbi Naturaell 
pcremptoria (cuius Rci Cauflas rcddcrc in prxfentia 
non vacat ) ahter tamcn in illis fit, in quibus Natura, fe- 
cundum Latitudinem quandam , patitur Intcntioncm 
& Remiflionem. Sane vidcre potuit, Chirothecam^^w- 
Ibardtiorcmjmanuifacpius inducendo, laxioremreddi j 
Baculum\[\i &mora in Contrarium Flcxus fuiNatura- 
Hs incuruari, &ineodcm Statupaulo poftdurarcj Vo- 
c^wexercitando,magis fierirobuftam &ionoram^ Fri- 
gora^, ^flumque confuetudine tolerari ; & eiufdcm gc- 
neris complura. Qua: quidcm poftcriora duo Excm- 
pla propius acccdunt ad rcm, quam quac ab ipfo ad- 
duda funt. Attamen, vtcunquc noc fc habcat, qub ma- 
gis vcrum fuerit, Tam riirtutes, qttam rvitia, in Habitu 
confiflere ; eb magis ei contendcndum fucrat, vt Nor- 
mas pr«fcribcrct,quoraodbhuiufmodiHabitus fucrint 
acquirendi, aut amoucndL Plurima fiquidcm confici 
poffinc Prajccpta, de prudenti Infticutionc Excrcicatio- 
num Animi,non minusquamCorporis. Illorum pau- 
cula rccenfcbimus, 

Primum crit, vc iam a Principio caucamus, a Penfis^ 
rvelmaguarduii^ <-velmagu pufillu, quam rcs poftulat: 
Nam fi Oncris nimium imponatur, apud Ingenium mc- 
diocrCjbencSpcfandi Alacritatcm obcundcs j apudln. 
genium fiduci^ plcnum, Opmionem concicabis, qua 
plus fibi poUiccacur, quam pra^ftarc poffic j Quod fe- 
cum trahit Socordiam. In vtroquc autcm Ingenij 
Tcmpcramcnto, fiet vc Experimcncum Expe£tacioiii 
non facisfaciac : Id quod Animumfcmper dcijcic, & 
confundic. Quodfl penfa leuiora fuerinc, magna in- 
ducicur, in progrcflipinis Summa, ladlura. 

Sccundum 



L I B E R S E P T I M V S , 



m 



Sccundum cric,vc ad exercendam Facultatemaliquam, 
quo HMtiu comparetur, dtio inprimis Tempora cbjcruen- 
tttr : Aiccrum, qunndo Animus oprime fueric ad Rcrn 
difpoficusj- Alcerum, quaudo peflime : Vc ex priore, 
plurimuminviapromoueamus- expofteriore, Nodos 
Obiccfque Animiconcencioneibenua deccramus : vn- 
dc Tcmpora Mcdia facile & placidelabencur. 

Tercium eric illud Prxcepcum,cuius Arifloceles obi- 
ter meminic j Vt totu ^irikis ( cicra tamen Vicium ) ni- 
tamurin contrarium illim^ ad quodNatur-i maximc impel- 
Umur i Sicuc cum in aduerfum Gurgiris rcmigamus j 
Auc Baculum incuruum, vt redlum liat,in concrarium 
fle6limus. | 

Quarcum Prxccptum ex illo Axiomacc pcndec, quod 
veriisimumeft; Animum ad qu^ctmque felicius trabiiff j 
fuauiiis^Ji illud, qub tendimw^ in Intentione operantis, non 
/tprincipaie,fedtanqudm Aliud Jgendo Jitperetur ; quo- 
niam ica fert Nacura, vt Neceflicacem & Impcrium du- 
rum fcrm^ oderit. Sunt & alia multa, qux ^filiter pra:- 
cipi poflinCjde Regiminc Conjuetudinif : Confuetudo cnim, 
fiprudenter & pcritc inducatur, ficreuerS Cvtvulgo 
dicitur: ) Altera Natura : Quod fiimpcrite, & fortuito 
adminiftrccur, erit cantum Simia Nacur^ j qux nihii 
ad viuum imicecur, fed infcice tantum, hc defor- 
miter. 

Similirer, fi de Lihu & Studijs, corumque ad Mores 
Vircuce & Inf^uentia, vcrba facere vellcmus j num-nam 
defunt plurima Prasccpta, & Confilia fruduofa, co fpe- 
dancia? Annonvnusex Patribus, magnacum Indig- 
natione, Poefm appellauit Vinum D^monum •, ciim re- 
uera progignat, plurimas Tentariones, Cupidicares, & 
Opinioncs vanas ? Annon prudens admodum5& digna, 
qu2 bcne pcrpendatur, cft Sencencia Ariftotelis, luuenes 
non ejfe idoneos Moralif philofophis Auditores ; quia in 
illis Pcrturbationum ^ftuatio nondum fcdacaeft, nec 
Tcmpore 



37+ 



De Augmentis Scientiarum-j 

Tcmpore & Rerum Expcrientia confbpita ? Atcjue vt 
vcrum dicamus, Annon idco fit, vt Scriptorum prifco- 
rum pr^Haiitiffimi Libri, & Scrmones (quibus ad Vir- 
tufcmHomincs efiicaciffimeinuitati funt; tam Augu- 
ftam dus Maiefiatem omninm Oculis rcpr^fentando} 
quam Opiniones popularcs, in Viitutis Ignominiam, 
tanquam Hahitu Parafitorum indutas , dcrifui propi- 
rlando) tam parum profint, ad Vita: Honeftatem, & 
Mores prauos corrigcndos, quia pcrlcgi & reuolui non 
confueuerunt , a Viris ^tate & ludicio maturis, fed 
pucris tantum &: Tyronibus reiinquuntur ? Annon &c 
hoc verum ell, luuencs multo minus Politic^, quam 
Ethic^, Auditores idoncoscffe, antequam i^^//^w»<?, & 
DoEirina de MorihM & Ojfic^Sf planc imbuantur ; nc 
forte ludicio dcprauati & corrupti, in cam Opmionem 
venianr,noncflcRerumDifFcrcntias Moralcsvcras & 
folidas ; fcd Omniacx Vtilitate, aut SucccfTumctitnda? 
Sicut Pocta canir ; 

Prp^eru^ ^felix Scelui Virtus Vocatur. 
Et rursus, , , 

lUe Crucempretium Sceleru tulit, hic Diadema. 
Ac Poetcequidcm ha:cSatyricc,& pcrlndignationelo- 
qui vidcntur: Ar Lihri nonnulli jOo////a,idcm fcrib & po- 
fitiuc fupponunt. Sic cnim Macciauello diccrc placet, 
§luodJi contigiffet C^farem BeUofuperatumfiiijfe,CatilinA 
ipfofuiffet odiofor : Quafi verb nihil intcrfuiffet, prarter 
fortunamfolam, intcrFuriam quandam, ex Libidine & 
Sanguine conflatamj atquc Animumcxcelfum, &inter 
Homincs NaLuralcs , maxime omnium ( Ci Ambitio 
abfuifTct) fufpicicndum. Vidcmus ctiam, cx hoc ipfb, 
quam ncccflarium fit, Homincs, Do6irincu pias & Ethi- 
cas ^ antequam Politicam deguftent, plcnis faucibus 
haurire: Nimirum, quodqui in Aulis Principum, & 
Negotijs Ciuilibus, atcnerisCvtaiuntj Vnguicuhs in- 
nutritifunt, nunquamferc fiuccram& intcrnam Mo- 

rum 



L I B E R S E P T I M \- 3. 



i-Lim ProbiracemafTequantur; quancominusfiaccefre- 
ric ctiam Librorum Diiciplina ? Porro, &in Documen- 
tis iplis Moralibus, velialcemaIic|urDuseorum,annon 
Cautio panicr cll adhibcnda, nc inde tianc Homines 
pertinacci, arroganccs, & infociabiles, iuxtaillad Cicc- 
ronis dc M. Ca.onci H>ecBona,qux yidemu^^ diuina^ 
cgregia, ipfiuffcitoteeffe Propria ; qtu nonnimquam requi- 
rimm, Ea funt mmia, non a Natura, fed a Magiflris. 
Sunt &:AxiomacaaHacomplura, de ijs, qua: a Studijs 
&: Libriu Hominum Animis mgcncrantur. Verum cll: 
cnim quod dicit illc, Abeunt Studiain Mores • Quod pa- 
riteraffirmandum,decxterisillis KSws^Conuictu^ Fa~ 
ma, Legibufpatrijsj & rcliquis, quas paulb ante recen- 
luimus. 

Cartcrum Animi qucedam cft Culttm, quic adhuc ma- 
2is accuraca, & claborata vidccur, quam rcliqua:. Niii- 
turaurcm lioc Fundamentoj S)upd omnium Mortalium 
Animi, certif temporibM^ reperianiur in fflatu perfe6tiore j 
alijs,inftatumagu deprauato. HuiusigiturCukuracIn- 
tentio tucric & Infticutum, vt BonaAhtempora fouean- 
turj Prauawcro, tanquam cxKalcndario deleanturj Sc 
cxpuncyantur. Ac bonorum quidcm Temporum Fixatio 
daobusmodi^procuraturi Votu,2i\ii (altem Conflantif 
fimis Animi Decretifi & Obferuantijs, arque Exercita- 
tionibuf: qux non tantum in lc valent, quantum in 
hoc, quodAnimuminOfficio, & Obcdicntia iugiter 
contincanc. MaJorum Temporum Obliteratio, duplici ici- 
dem racionc pertici potcft ; Redemptione aliqua, vcl Ex- 
piationepr^teritorum; & NouoFit^ Inflituto,wc\un de 
Integro.y cmm hsec Pars.ad Rcligionem planc fpcc5larc 
vide.ur; Mcc mirum, cum Moralis Philofophia vcra & 
g;enaina(ricutantG didum cft) Ancill^ tantum vice^ 
crga Theologiam iupplcat. 

Quamobrcm, concludcmus hanc Partcm de Cultura^ 
Animi, cum eo Remedio, quod omnium cft maxime 

Compen- 



^75 



?7<5 



^e Augmemu SckntiarunLj 



Compendiofum , & Summarium; & rursus maximc 
Nobjle & Efficax, quo Animus ad Virtutcm cfforme- 
mr, & in Scaru collocctur Pcrfedioni proiimo. Hoc au- 
tcm cllj VtFines Viu A6iionumque deligamus^ isf nobis 
ipjis proponamm^ reSlos, iffVirtuti congruos; qui tarhen 
talesfint, iJteosaffequenclinobis aliquatenus Juppetat Fa- 
cultas, Si enimha^cduo fupponantur, vt & Fines A- 
Bionumfmt bonefli^ isf boni ; & Decretum Animi de ijs af 
fequendu, ilf obtinendii,Jixum fit & Conftans ; fcquctur, 
vtcontinub vcrtat& cfformet;re Ammus, vna opcra, 
in Virtutcsomnci. Atquchsccene, illa eft Opcratio, 
quxNatur^ip/iwOpusrcfcrati cumreliqu.x, qux dixi- 
mus, vidcantur efle folummodb ficut Opera Maniis. 
Qucmadmodum cnim Stamarius^ quandb Simula- 
chrum aliquod fculpit aut incidir, illms folummodb 
Partis Figuram cfEngir, circa quam Manus occupata 
efl, non autera c^eterarum : ( vel uti fi Faciem efformct, 
Corpus reliquum rudc permanct & informe Saxum, 
doncc adillud quoquepcrucncrit- ) Econtra vcrb Jslatw- 
ra^ quandb Florem molitur, aut Animal, Rudimenta 
Partium omnium fimul parir, & producit : Eodem 
modo, quandb Virtutes Habitu acquiruntur , duirj 
Temperanrix incumbimus, ad Forticudincm, aut rcli- 
quai parum proHcimus : quandb autem ReSlis i:f ho- 
ncftis Finibw, nos dedicaucrmius penitus, & deuoucri- 
mus, quarcunquc futnt virtus, quam Animo noftro 
commendauennt, &: imperaucrint Finesilii, rcperie- 
mus nos lamdudum mibutos, & prxdifpofitosHabiii- 
tate & propenfionc nonnulla, ad eam aflcqucndam 
& expnmendam. Atquchicpoflitefrc Status ille Ani- 
mi, qui egregic ab Arillotclc defcribitur,- & ab c6, non 
Virtutif.kd Diuinitatis cuiufdam Charaderc infignitur. 
Ipfaeius Verbaharc funt, Immanitati autem confentane- 
meft, opponereeam, qu^fupra Humanitatem eft, Heroi- 
cam fluc Diuinam Virtutem. Et paulb poft, Nam rvt Fe- 



LlBER OcTAVVS. 



577 



r.<\neque Fitiwri, nsque Virtus efl^Jic neque Dei. Scd bic 
quidcmStatus, dtiiis quiddamVirtute cfi -^ ille aliudquid- 
ditmayitio. Plinius ccrte Secundus, ex Liceiuia Mag- 
niloqucncixELhnicx, Traiani Virmcera, Diuina:, noii 
tanquam Imiramcntum, led tanquam Excmplar, pro- 
poniCjCumait; Opus non e]]e Hominiku, a!ia/ ad Deos 
precesfund^^re., qtcamnjt benignos <t^ isf propitios feDo- 
minos Mortalihw pr^flarent, ac Traiamis prfflitifet. Ve- 
rum hxc profanam Ethnicorum lactantiam fapiunc, 
quiVmbras qualdamCorporemaiorcsprenfabanc, Ac 
Rciigio vcra , & SandVa Fidcs Chriftiana, rcm ipfam 
pcticj Imprimendo Animis Hominum Charicatem, 
qux a^-^pofiti/Iime FinctilumperfiSiiomfSipjpdlmvL, quia 
Viiturc^omncs fimuicolhgat, &rcLuncic. Sane elegan- 
tiflime didLim cft a Mcnandro, dc Araore Scnfi{ali,qui 
D/«/««//;ilIum pcrpcramimitarurj Amor, meliorSopbi- 
(la l.cuo,ad Humanam Vitam. Quibus innuit, Morum 
Dccus mclius ab Amore cfFormari, quam a Sophifta 
«Sc prsceptore inepto, quem Lceuum appcllac. Siqui- 
dcm vniuerfis iuis opcrofis Rcguhs & Pricceptionibus, 
Hominem tam dcxtre & expedite effingcre nequeac, vc 
fcipfum & in pretio habear, & fc bclle in omnibus 
componat, quam Amor facic. Sic proculdubib, fi Ani- 
muscuiufpiam, kmo^cc Cbaritatis verx, incendatur, ad 
mniorem Perfedioncm euchecur, quampcrVniuerfam 
Etbicam DoSirinam ; Quar Sopbiftc€ profc6lb habec Ra- 
cionem, fi cum alcera lila conteracur. Quinetiam, fi- 
cuc Xenophonretle obferuauif, C<eteros AffeSlus, licet 
Animim attolJant, eum tamen diflorquere ^ difcom- 
ponere, per Ecflafes ilf Exceffus fiios ; Amoremijero 
folum , cum fimul iff dilatare, isf componere : Sic om- 
nes aliasHumanx, quas admiramur, Dotcs, dum Na- 
turjm in maius exalianr^ExcefTui incerim funt obnoxix; 
Sola aucem Cbaritas non admitcic ExcefTum. Angeh, 
dum ad Porentiam, Diuinxparem,afpirareac,pra:uari- 
C c c cati 



?78 



T>e Jugmentts Scientiarum-j 



catifunc &cccidcrunc: Afcendam ilf ero fimilis Altifii- 
mo. Homo dum ad Scienciam, Diuin^ parcm,arpiraret, 
pr^uaricarus ell:, Sclapfus : Eritii ficiitDtj^fcientes Bo- 
num^Malum. Verum ad Similitudincm, Diuinx BO' 
nitatu,aiitCharitatu; zfyivzndo, ncc Angelus, nec Ho- 
mo, vnquaminPericulum vcnic, auc vcnict. Imo ad 
hancipfam Imitationem etiam inuitamurj Diligitelni- 
micos ^efiros., benefacite his, quioderunt njos, i5f oratepro 
perfequentibus, isf calumniantibus ^os, <-jtfitisFilij patris 
a?e/iri,quiin coelis efi, quifolemfuum oriri facitfupcr Bo- 
nos ilf Malos, isfpluitfuper luftos isf Iniufios, Quin & in 
ipfo Archctypo Nafuro: Diuinx, verba fic collocac Re- 
hgio Echnica (Optimw, Maximus i) Scriptura autcm 
S^cra pronunciatj Mifericordia eius Jiiper omnia Ope- 
ra eius. 

Hanc ira(]uc Moralis DoBrin^ Partcm, dc Georgicii 
Animiy iam abfoloimus. In qua, (i ex intuitu Ponionum 
cius, quas perftrinximus, quis cxilHmct, Opcram no- 
firam in hoc tantumn.odb fitam cflc, vt ca in Artem (eu 
DoSlrinam rcdigcrcmus, quaEabahjsScriptoribuspra:- 
tcrmifTa fint, tanquam vulgata &c obuia, & pcr fc fatis 
clara & pcrfpicua -, fuo ludicio hbere vratur. Interim 
illud meminerit, quod ab initio monuimus, propofitum 
aNobis cfTe, non Rcrum Pulchritudinem, fed vfum 
& Vcritatcm fe£bri. RccordeturctiampauhfperCom- 
mcntum illud Parabola: antiqux, dc Geminis Somni 
portis. 

Sunt gemin^ Somniportte, quarumalterafertur 
Cornea,quanjerisfacilis datur Exitusijmbriss 
Altera candenti pcrfe6la nitens Elephanto 
Sedfalfa adQodummit^unt Infomnia Manes. 
Infignis lanc Magnificcntia Port^ Eburne^; tamcn Som- 
nia '-veror per Corneam commeant. 

Addramcnci vice poni poflit circa DoSlrinam Ethi- 
cam Obfcruatio illa ; Inucniri nimirum RcJationcm 

& 



L I B E R S E P T I M V S. 



<^' Coiigruitateai quandam, imcr Bom(mAnimi,ScBo- 
)MmCorpori.<. Nam ficut Bonum Coj-pom, conibrc di- 
ximus, ex Saniuite^Pulckritudine, Rohore, ac Foluptatcj 
SkAnimi Bonii, fiiuxra Moralu DoSirin.^ rcita illud con- 
tcmplcmur, huc tcndcrc pcrfpicicmus ; vc Aiiimum 
vMsii S.mum, ^ a Pei-turbatiombusimmuncm jP///- 
ckrum, vcrique Decoris Ornamcniis cxculrum; For- 
tem, ac Agilem ai omnia Wiix Munia obcunda; Dc- 
niqucnon Stupidim, fcd Voluptatis & Solarij Honcfti 
Scafum viuidc retinentcm. Hxcautcm, ficut ui Cor- 
porsy ira&: in /^«//»o,rarorimulomnia coniunrunrur. 
Facilc cnim vidcre cft, Multos, Ingenij Viribus, & For- 
titudine Animi, pollcnrcs, quos infeltant: ramen Per- 
tuibarionc«; quorumque etiam Moribus vix aliquid 
Elcganri.^ aut Venufbtis afpergitur : Alios, quibu^ 
abunde eft in Moribus Elcgannas Sc Vcnuftatis, jllis 
ram-nnon fuppcrit, auc Probicas Animi vcvclinr, aut 
Vircs vc poflinc rcdlc agcrc : Alios, Anuno pra:diro:. 
honcllo, arquc aViciorum labcrepurgaro, qui ramcn 
nec fibi ipfis Ornamcnro func, ncc Reipub. vrilcs: 
Alios, quiiftorumtorrafse rrium compotcs funr, fed 
tamcn Sroica quadam triflitia, & flupidirate pr^diri, 
Virtutis quidem Adlioncs exerccnt, Gaudijs non pcr- 
fruuntur. Quod fi contingar, ex quatuor iffis, duo 
auc tria aliquando concurrere, rarifHme ramen fir', 
quemidmodumdiximus, vtomnia. lam veroPrinci- 
pale iftud Membrum Philojopkicn Human^, qu^ 
Hominem contcmplatur, quarcnus ex Cor- 
pore confifHr arque Anima, fcd ta- 
mcn Segregatum,8c citra S»- 
cietatem, a nobis per- 
tradtatum cft. 



^79 



Ccc % 



FRANCISCI 



0Mk0M^tMmM0M&€i 



FRANCISCI 

B ARONIS 

D E 

VERVLAMIO, 

VICE-COMITIS 

Sancti Albani, 

D E 

T>ignitate (^ Augmeiftis Scientiarum 

LlBER OCTAVVS. 



AD.REGEM SVVM, 



A PV T 



I, 



Tartitio Dodlrinae Ciuilis, in Dodtrinam 
de Conuerfatione; Dodrinam deNe- 
gotijs ; 6?* Dodtrinam de Imperio, Jiue 

Repub. 

Etus cft Narratio ( Rex Optime } 
conuenifTe complurcs Philofophos 
folenniter, coram Lcgato R^is 
Extcri ; atque fingulos pro virili par- 
te, Sapienriam fuam oftentafTei vc 
haberet Legatus, quae rcferrcr, de mi- 
rabaiSapientiaGrsEcoru. Vnus tamenexeoruNumero 

Jilebat, 




58. 



38z 



^Dc Jugmentis Scientiarum-> 



Jilebat^&: uihil adducebatin mediumjadcb vt Lcgatus ad 
eum cunuerfus diccrcti Tu^erb qiiidhabes, quodrcfera? 
Ciuille- Refer ( inquit ) Regituo.teinuenifeapudGr^- 
cos aliquem, qui Tacerefciret. Equidem oblitus cnim, in 
hac Arcium Synopfl, Artcm Tacendi interfererc :Quam 
tamen ( quoniam plerunquc Df/^^m«r) Exemplo 
ram proprio docebo. Etenim, cum mc tandcm Ordo 
Rerumadillud deduxerit,vt paulbpoft dc Arte Impe- 
rij tradandum Cit 5 cumque ad tantum Rcgem fcribam, 
qui pcrfedus adcb in ea Artefit- Magifter, ipfamque 
ablncunabuhs fuishaufcrit j Nec omninb immcmor 
efTe poflim, qualcm apud Maicfiatcm tuam Locum 
fufiinucrim jconfentaneum magisexiflimaui,mcipfum 
Tacendo dc hacrc, apudMaicflatemtuam, quamScri- 
bcndo, probarc. Cicero Vcrb, non folum Artis, vcrum 
ctiam Eloquentia: cuiuldam, qu^ in r^f^^orepcriatur, 
mcminit. Cum cnim, Sermoncs nonnuUos fuos, cum 
alio quodam, vhrb citroquc habitos, \i\ Epiflola qua- 
dam ad Atticum commcmorafTct, fic fcribit ; Hoc loco, 
fumpfi aJiqtiidUe tua Eloquentia^ nam T^cui. Pindarus 
vcrb,Ccui)llud pcculiare cft, Animos Hominum, in- 
opinatb, Sententiola aliqua niirabili, veluti Virgula Di- 
uina, percutere) huiufmodi quidpiam ciaculatufj In- 
terdim mngu afficiunt non DiSla, quam DiEla. In hac 
Partc igitur, Tacere, aut quod Silentio proximum cft, 
Breuis admodum cfTc decrcui. Vcrum, antequam ad 
Artes Imperij perueniam, haud pauca, dc alijs Do6iri- 
n^ Ciuilif Portionibm funt prarmittcnda. 

Scientia CiuilifyWcTisLtunclYcsi Subic6lum, quod cas- 
rcrorum bmnium, maxime cft Matcrias immerfum; 
ideoque difficillimc ad Axiomara reducitur. Sunt tartien 
nonnulla, qu^ hanc Difficukarcm Icuanr. Primb cnim, 
qucmadmodum Cato illc Cenforiw, dc Romanis fuis, 
diccrefolitus cft j Oitibut eos fimiles effe^ quarum Gregem 
integrum, minore quii moleflia agcret^ quam a^nam ali- 

quam : 



LlBER OCTAVVS. ^8; 

qium: quoniamji pauas ex grege, ^t reclam ineant 
'viam, propeHiTepoJsif, c.etera a>itro fequentur : Simili- 
icr, hoc (^uidem rc(pc6tu, Echicx Munus, ell quo- 
dammodb illo policicx, difEcilius. Sccundb, proponic 
fibi Etbica^ vc Animus Bonitate Interna imbuacur, 6^: 
cumukcur j Ac Ciuilu Scientia, nihil amplius poflular, 
prccctr Eonitacem Excernam ; Hxc emm ad Societatem 
fufEcic. Icaque non rarb accidir, vc Regimcn fic bo- 
num, Tempora mala : Siquidem in Sacra Hiltoria, 
iilud non iemcl occurric (Cum dc Rcgibus bonis & pi js 
i\zrrci\xx)Sedadhuc Populut^on direxerat Cor fuum^adDo- 
minum Deum Patrumfuorum. Icaquc, & hoc quoque 
Rcfpcdu, duriores Parccs func Etbic^. Tcrcib, lioc ha« 
baic Rcfpub. vc canquam Machin^ grandiorcs, car- 
dius mourancur, nec finc magno molimincj vnde haud 
tam cicb labcfadancur : Sicuc enim in ^gypco, fcp- 
ccm Anni Fcrciles, Stenles fepccm fuftencarunc j ica in 
Rcbufpub. priorum Tcmporum bona Intlicutio, cfE- 
cit, vt fequentium Errores non ftatim perniciem infe- 
rant : Ac (ingulorum Hominum Decreca, & Morcs, 
magis fubicb fubucrci folcnt. Hoc dcnique Ethicam 
grauat, PoUtic^ fuccurrit. 

ScientiaCiuilii, trcs habec Partes, iuxca trei Socieca- 
cis Aclioncs Summarias : Do6lrinam de Conuerfatione ; 
DoBrinam de Negotijs ,- ^ DoSirinam de Imperio fiuc 
Repub. Tria {iquidemfunt Bona, c\\xx cxSocietate Ci- 
uili, Homines (ibi parare expecunc : Solamen contra So- 
litudinemi AdiumentuminNegotijs;isfproteSiiocontra In~ 
lurias. Suntqueiltascrcs Prudentiie, plane intcr (c diuer- 
fse, &f3Epcnumerb difiundlx; Prudentia in Conuerjan- 
do i Prudentia in Negotiando ; iD" Prudentia in Guber- 
nando, 

Enimuerb, quod ad Conuerfationem attinet, Illa cer- 
te affcdaca cfTe non debcc, ac mukb minus nedcda : 
CumPrudentiaincius Moderaraine, & Decusquod- 

dam 



5% 



De Aii^mentis Sdenttarum-» 

o 



dam Morum in feiosa praz fe ferat j & ad Negocia, tam 
publica, quam priuata, commodc adminiftranda,pluri- 
mumiuuci. Ecenimficut AciioOrarori, canti habetur, 
(licetfic Exccrnum quiddam) vt edam ilLs alteris 
Parcibus, c^wx grauiorcs, & interiores videntur, antcpo- 
natur j eodcm fere modo, in Viro Ciuili, ConiterfatiOy 
ciufquc RegimenCvtcunqac in Excerioribus occupccur) 
fi non fummum, ac certe Eximium locum inuenit. 
Qualc enimpondus habec, Fulm ipfc, eiuique Com- 
pofitio? ReclePoeta; 

Nec Vultti deflrue Verba tuo. 

Potcrit cnim quis Vim Orationif, Vultu labcfadarc, & 
plane prodcre. Quin & FaCla^non miniis quam Ver- 
/'(^jFiw/ifz^ipariterdcl-lruipodint, fi Ciccroni crcdamus; 
Qui, tum FiaLri Affabilicatem commcndaret crga Pro- 
u-ncialcs j non in hoc campotifTimum fitam dixir, vt 
Ad'tus pra;berct adfc faciles, nifi etiam Vultu iplo co- 
miter accedentcs cxcipcrct ; Nd interefl habere Oflium 
apertum, rvultum claufum. Vidcmus quoquc Acticum, 
lub primum Ciceronis cum C^fare CongreiTam, Bcllo 
adhiicferucnte,diiigcnter& ferib Ciccrone pcrEpifto- 
lam monuiffe, dcVuhu & Geflu, ad Dignicarcm & Gra- 
uitarcmcomponendis. Quod fitantumpofTjc, Orw & 
Vultiis io\\.\is Modcratio, quantb magisiSfmo Familia- 
ris, &alia, c^ux^dConuerfationempcnmcnt} Atquefa- 
ne Summa, & Compendiura Dccori, & Elcgancia: Mo- 
rum, in hoc fcre fita func • vc quafi a^qua Lancc, & pro- 
priam Dignicaccm, &aiiorum,mcciamur &tueamur: 
Quod etiam, non malc exprcflic T. Liuius, (licct alij 
Rciincentus) co Pcrfonre Charad-erc ; N^? finquii) aut 
arrG^ansruidear^aut obnoxiuf i quorumalterumeft, aliena 
libertatis Obliti, alterum,fuc€. Ex contraria vcrb parrc, fi 
Vrbanitati y & Elcgantia: Morum cxternsc, impenfius 
fludeamus, tranfeunt ill^ in Affcdacioncm quandam 
Deformcm,& Adulterinam, §luid enim defotmw.quam 

Scenam 



LlBER OgTAVVS, 



?8J 



Scenamin Fium rr.my^m-fQuincciamjlicecin Exccflum 
illum viriofum miiiimeprolabantur, Temporis tamen 
Nimium in huiufmodi Lcuiculis abfumicur j Aiiimui- 
qucaJ curamipiarum, magis quam oporcet, deprimi- 
cur. Ideoqueiicuc m Academijs, Adolcrccntes Litcra- 
rum Srudio(i, ac Sodalium Congreflibus plus facis in- 
dulgentcs, moncri folcanc a prxceptotibus : Amicos 
eje Fwfs Tdinporis : Sicccrteallidua illa, in Conuerfa- 
r/o«/>Dtcoruni,Animi Intcncio, m:.gnum grauioribuv 
MeditacionibavFurrum facic. Dcindc, qui Prima&Vkb 
in Vrb.init.Mc obai-cnr, & ad banc rcm vnam quafi nad 
videntur, hoqfctchabcnr, vt fibi ipfis in lila loia com- 
placcanr, 6: ad Vircuccs iolidiores, drccliiorcs, vix vn- 
c|uamal.oirenc: Quanco ccontra, c|ui fibiin bac partc 
DcfcC^Lis funt conicij, DccilS cx bona Exii^imacione 
quarrunc : \'bi cnim a leif bwa^EKiftimacio, oninia fc- 
redeccncj vbi vcib iiladchcic, tumdcmum a Coin- 
modicacc Morum, attjuc V/janiX^e^ iubridium pcrcn- 
dum clt. Porrb, ad rcs gcrcndas vix grauius auc fre-^ 
qucncius rcpcrias Impcdimcnmm, quam huiuice D^- 
cori cxcerniCurioiamnimi^Obici^uacioiiem; a c|ucil- 
lud akcrum, quodhuic ipfi iiiicruic; nimirum, anxi- 
am Tcmporis arque Oppor^uRJcatum Eledioncm. E- 
gregie cnim Salomon •, ^irejpicit ad Fentos, nonfcmi- 
nat ; qui rejpicit ad Nubes, non metit : Grcanda iiquid em 
nobis cil: Opportunitas, iipius quam oppcrienda. V t 
Vcrbo dic:.inus, Frl/ana ilia Morum Compojitio^ vcIlui 
Vcftis Animi cft ; & proinde Veftis Commodicarcs tct 
fcrrc debcL, Prmiumcnim, taliseircd.bct5.vc fitin vfu 
communi:Rur5u<;, vc non ficnimisdclicaraautfump- 
cuofa: Deindc, icaconficienda,. v.c fiqua fit in Animq 
Vircus, eamexbibeacraavime conipicuam ; fi quaDcjr 
formitas, candem iupplcac, &c occulcec : Poftremo, ,& 
fupcromnia, nciic nmiisarda, acqueica Ammuman- 
gufticc, vt eiuidcm Mocus in rebus gcrcndis3CohibcaE,& 
Ddd imrpcdiac. 



i,%6 



T>e Jugmentts Scientiarum-j 

impcdiat. Verum \\xc Pars ScientU Ciidlis de Conucrfa- 
tione^ clc^anter profcdb a noiinullis tradata eft, nequc 
vllo modotanquam D(?^//^4?^rcponidebct. 



A P V T 



IL 




Tartitio Dodlrinae de Negotijs; in Do- 
drinam de Occafionibus Sparfis- c> 
Dodtrinam de Ambicu Witx, Exem^ 
plum Dodtrina: , de Occafionibus Spar^ 
fis , ex Parabolis aliquibui Salomonis. 
Tracepta.dc Ambitu VitcX. 

OSlrinam de Negottjs, particmur in DoSlri- 
nam, de Oceafionibw Sparfs, & VoElrinam 
de Amhitu Vit^e; Quarum Altera, vniuer- 
fam Negotiorum Varictatcm complctVitur, 
& Vita: Communis tanquam Amanuenfis cft j AJtcra, 
ca tautum, qux ad propriam cuiufque Fortunam ampli- 
ficandamfpcdanCj cxcerpic, &:ruggcric; qua: flngulis, 
prointimisquibufdamJlcrum fuarum TabeUif, autCo- 
diciUis cflc poflint. Vcrura antcquamad Spccics dcf- 
ccndamus,aliquid, axczDoSlrinamdeNegotijs in gcnc- 
rc, pracfabimur. DoSirinam de Negot^s, prorci Momen- 
to, tradauitadliucncmojCummagna,tamLitcrarum, 
quam Litcratorum, Exiftimationis ia(5lura. Ab bac 
cnim Radiccpullularillud Malum, quod noram Eru- 
ditis inuftit ; Nimirum, Eruditionem (sf Prudentiam ci- 
uikmraro admodiimconiungi. Etenim ft quis rcde ad- 
ucrtat, ex Prudentijs illis tribus, quas modo diximus 
ad Vitam Ciuilcm fpcdarc ; lila Conuerfationis ab E- 
rudicis fere contemnitur, tanquam Scruile quiddam, 
atquc inlupcr Mcditationibus inimicum. Quod vero 

ad 



LlBER OcTAVVS. 



587 



ad i;lam dc Repiib. Adminijinrnda ; fane {iquandb Rc- 
rumGubenKicultsadmoucanrurErudid, Munus fuum 
nonincommode rullincntj Veriim ca promotio con- 
tingitpaucis. Dc Pmdentia mtcir\ N eo^otiandi (quii dc 
nunc loquimurj i:i qua Vira Humana piurimum vcrfa- 
cur,nul!i omninoLibri confcripri habcntur-pra^rcrpauca 
quxdjim MonitaCiuilia, in Faiciculum vnum aut alte- 
rumcollecla, qur Amplitudini huiusSubicdi,nullo 
modo refpondect: Erenim (1 Libri aliqui cxtarcnt, de 
hoc Ar^umcnro, ficut de cxrcris, minimc dubirauc- 
rim, quin Viri Erudid, aliquo Experienda: Manipulo in- 
ftru»fli,Inerudiros,licctdiucina£xpericntiacdodos,lon- 
ge lupcrircnr, &: proprio iUorum Cquod diGicur) Arcu yji, 
magis e longinquo terircnt. 

Ncque vcrb c[\ cur vcrcamur, nc Scienti<e huius, tam 
vana fit Marcria, vr fub Pra^ccptionibus non cadat: 
Mulrb fiquiJ^.n anguftior efl, quam illa Reip. Admi- 
niflrand<& Scientia • quam tamcnapprime vidcmus ex- 
cultam. Huius gencris Prudenti-e, apud Romanos,op- 
timistcmporibusj cxcitifTc vidcntur nonnuUi Profcflb- 
rcs. TcftnciT enimCicero, morisfuidc, paulbantefua 
Sccula, vt Scnarorcs, Prudcntia, & Rcrum vfu maxime 
cclcbrcs {Coruncantj, Cur'ij,L>elij, &alij;) ftatis Horis,in 
Foro deambularent ; vbi Ciuibus copiam fui facerenc, 
&confu}erenrur, non de lure, fcd de Negotijs omni- 
gcnis ; Veluti de Filia elocanda, fiue de Filio educando, 
fiue de pr^dio comendo, de ContraSiu, Aceufatione^ Defen- 
fione^ auiaiia quacunquere, qua:in Vira Communi in- 
terucniat. Ex quo liquct, Prudcntiam quandam cffc, 
Confiliumdandi., eriam in Negocijs Priuari^j cx Vniucr- 
fali R rum Ciuilium Cognicione & Expcricnria pro- 
mananccm,qu2 cxerccacur quidem in Cafibus Parcicii- 
laribus, c>c raharur autem ex gcncrali Cafuum Con/i- 
miiiam Obkruatione. Sicenim videmus,in coLibro, 
qucin a J Frarrcm confcripfic, QjCiccro , de Petitione 
Dddi Con- 



^88 



T>e Augmentis ScientiarurrLj 



Confulams (cjucmVnicum a Veteribushabcmus,quin- 
tummemini, Tradatum, dcNegotioaliqtioParticulari) 
quanquamadCondliumdandumj derc tum prarfenti, 
potiflimum Ipcdaret, plurima tamen contincri Axio- 
mara Polirica, qux non vfum folum temporarium,fed 
Normam quandam perpetuam, circaEletViones popu- 
lares prafcribant. In hoc gencre autera, nihii inucni- 
tur, quod vllo modo comparandum fit, cum Aphorif- 
mis illis, quos cdidic Rcx Salomon : Dc quo teitatur 
Scvipz\ir3^Cor illijuijfe infiar Aren^ Marii\ Sicut cnim 
Arcna: Maris vniuerfas Orbis oras circundant ; ira &: 
Sapicntiacms omniaHumana, nonminus quam Di- 
uina, complexa c(t. In Aphorifmii vcrb lilis, pr.»:- 
ter alia magis Thcologica , rcpcrics liquidb, Iiaud 
pauca Prasccpta, & Monita Ciuilia pra:ltantiJ7imaj 
exprofiindii quidcm Sapicntiac Pcnctralibus fcaturicn- 
tia, atque inampliflimum VarictarisCampum cxcur- 
rcntia. Quoniam vcrb, DoBrinam de Occafotiihw 
SparfiS (quar, T)o6irin< de Negotijs, Portio cflprior) 
inter Defdsrata rcponcmus , cx morc nofhro, paulif- 
pcr in illa immorabimur : Atquc Excmplum ciuf- 
dcm, ex Aphorifmis fiuc Parabolu illis Salomonis, dc- 
fumptum proponcmus. Nequc vcro quis, vt arbitra- 
mur, nos mcriib fugillarc pofTic, quod ex Scriptori- 
bus Sacrx Scripturx aJiqucm, ad Senfum Pohticum 
trahamus : Equidcm exifhmo, (i cxrarcnt Commentarij 
illi, Salomonis ciufdem, de Natura Rerum, (mquibus 
dcOmni rvegetabili , a Mufcofuper Murum, ad cedrum 
Libani, itcmquc dc Animalibui confcripfit) non ilhcirum 
cfTc, cos fccundum Scnjum Naturalem, intcrprcran : 
Quod idem nobis Uccat in PoHticif, 

Exempbtm 



LlBER OcTAVVS. ^^9 



Exemplum Tortionis Doctrinae de Occafi- 

onibus fparfisj ex Parabolis alicjuibus 
Salomonis. 

Parabola. 

I . Mollii Refponjio fiangit iram. 

EXPLICATIO. 

Si incendatur Ira Principis,vel Supcrioris aduerfus rc, 
& tua:iam Cinz loqucndipartes, duoprxcipit Salomon; 
Altcrum, vt/'.^f Rejpon^Oj Alrcrum, vteaderajitmollis. 
Prius continct tria pr^ccpta. Primo, vt cauecuaSikntio 
triftii^f contumaci: Illudenim, Autculpamtotamm tc 
rccipir, ac Ci nihil habca;, quod rclpondere poilis ; Aut 
Dominum occultc Iniquitatis infimulat, ac fi Aurcs 
eiusDcfenfioni, hcet iullac, non patercnt. Secundo, 
sicaueas are comperendinanda ^ ncquctcmpus aliudad 
Dcfcnfioncra poltulcs : Hoc cnim, Aut candcm No- 
raminurit,quamprius,(nimirumDominum tuum ni- 
maMcntis Perturbationc effcrri , ) Aut plane fignificat, 
tcArtificiofamquandamDetenljonem meditari, cum 
in promp:u nihil habeas : Adco vt optimum (emper 
fuciit, aliquid in prasfentia, & ^ renata, in Excufatio- 
ncm tui adducere. Tcrtib, wtfiat prorsm Rejj)onfio : Re- 
Jponjio (inquam) non mera Confipo.am mera Submijiio, 
led ahquid Apologix, & Excufacionis infpcrgatur ; Nc- 
qucenimalitcrrutumell faccrc, nifi apud Ingenia val- 
de Gcncrofa & Magnanima ; qua^ rara admodum funt. 
Sequitur poltcriorc loco, vt Re^onfiojit mollif, minime 
pra:frad:a,autafpcr2. 

Parabola. 

t. Serimprudem dominahitur in Filitm fltdtum ; Ei 
partietur h^ereditatem inter Fratres. 

EXPLICATIO. 

Inomni Famiha,turbata & difcordi, fefflper cxurgit 

ahquis 



390 



"De Augmentu ScientiarunL^ 

^iWc^msSerum, aut humilis Amicm, pr^porens, qui pro 
Arbitro fc gcrar,adLitesFamilia: componendai j cui- 
que, co nominf;, &Familiatota, & Dominusipfe, funt 
obnoxij. I]le,{iruara rem2gat,FamiIixMala foucr,& 
aggrauarjfin fidelis reuera {•ucrir & integcr, plurimum 
cme mererur : Adcb vr ctiam tanquam imcr Fratres 
haberi debeat, aut laltem procurationemHareditatu acci- 
pere Fiduciariam. 

Parabola. 
3 . Fir Sapiens, ficum flulto contenderit, (tue irafcatur, 
fiue rideat, non inueniet requicm. 

EXPLICATIO. 

Moncmur fepius, vt CongrejTum imparem fugiamw i 
colcnfia, Ne cum potioril^w decertemw. At haud minus 
vtile eil: Monicum, c)uod hic exhibet Salomon, Ne cum 
Indigno eontendamui. Iniqua enim prorsus forte, hxc 
rcs tranfigitur. Siquidem, li lupcriorcs fimus, nulla fe- 
quicur vidoria ; G lupcrcmur,magna Indignitas. Ncquc 
)uuareri,im,in huiufmodi Contcntionc cxcrcenda, fi 
inrcrdt m vcluri per locum agamus, interdum cum Fa- 
ftui^ Contempfu. Nam quocunque nos vertamus, le- 
uiorcs indccfficiemur, neque commode nosexplicabi- 
mus. Pcflime autem fir,fihuiufmodiperfona,quacum 
conrcndimus^ vrSalomon loquirur,) ahquid affinc ha- 
bcat cum5m//o,hoc ell,{i fit Audaculus,& Tcmcrarius. 
Parabola. 
4. Sedi^ cuH8luSermonibuf,qui dicuntur^neaccommo' 
des Aurem tuam,neforte audias feruum tuum maledicen- 
tem ubi. 

EXPLICATIO. 

Vix credi poffit, vitam quantum perturbct, inutilis 
Curiofitaf, circa il!asrcs,quxnofl:ra intcrfunt: Nimirum, 
quandb iecrcta illa riraari fatagimus, qua; dercda & iii- 
uenta,^grirudinem quidem Animo infcranr,adCon- 
Qia autem expedicnda nihil iuucnt. Primb enim fc- 

quirur 



LlBER OcTAVNS, 



Pl 



(^uic jr Jnimi T^exatio ^ Inqjiietudo, cum Humana om- 
nia.pcrhdix »Sc Ingratitudinis plena finr. Adeo vc, fi c6- 
pararipoflicipcculumaJiquodiVIagicumjinquoOiJij, 
&:quxcunqus coniranos vllibi commoucntur, inrucji 
i pollcmus, mclius nobis forct, fiprorinusproijccretur Sx. 
coilidcictur. Huiufmodi enmi Res , veluti Foliomm 
Murmura (unt, & brcui cuanc/cunr. Sccundo Ctmo- 
f.tcu ilU Animiim Sujpicionii/us nimijs onerat^ quod con f i- 
IijsmimicifiimumciljCaqucredditi Jconllancia,(Sccoin- 
plica.a. Tercib cadcm, Mila ipfif^pifiimejigit., aliasprs- 
teruoJatura: Grauc enim cit Conlcientias Hominum 
irrirarej qui,rilatercfeputcnr,facilemutantur in mcli- 
us; fin deprchcn:os le fentianc, Malum M^lo pcliunr. 
McricbigicurSummx Prudcniix mbutbacur Pompcjo 
Magno.quod Scnorjj Charcas Vniucr.'a-, ncc a fe per- 
le:las, nec al: js permiiras, Igni protinus dediiret. 

P A R A B O L A. 

5 A.iiienit '-vehiti Fiator Pauperies s tf Egeflasquafi 
FirArmatui. 

EXPLICATIO. 

Elcganrer dcfcribicur in Parabola, quomodb Prodi 
gifj &z circa Rcm Familiarcm Incuriofis, fuperueniant 
Naufragia Fortunamm. A Piincipio cnim pcdcccni im, 
6c Paflibus lencis, inftar Fiatoru, aduenic Ob^ratio, & 
Sortii DiminutiOyiKqucfcic fcnnrur : A^ ron mukb poft, 
inuadit Egefta/, taiiquam Fir Armatu?, Manu fcilicet 
tam forci, & pocemc, vr ci amplius, rcfifti non poflir ^ 
cumapud Antiquos re£le diclum fic, NeceJ^itatem ex 
omnihusrebu/ ejefortiflimam. Itaque Fiatori occurrcn- 
dum,contra Armatum muniendum. 
Parabola. 

6 §lui erudit D jriforem , ipfefbi Iniuriamfacit^ i^ qui 
arguit impium,Jibi Maculamgenerat. 

EXPLICATIO. 

Congruiccum Pra:ccpco Saluatons, Ft non mittamus 

Mar~ 



39Z 



T>c Augmemis ScientiarurrLj 



Margaritcunoftras ante Porcos : DiftiDguunciiraucein in 
[■\2iC Parahola^ kGt\oiv:s Pr^ceptionu^ &c Reprehenf.onii j, 
Biilinguuntur itidem PcrfonieDmyorz>,& /m/j/^jDiftia- 
guitur poftrcmo, id qiwi rcpendiiur : In priorc cnim. 
rependitur Opera lufa , in poftcnore, cciam & Macula. 
Ciim enim <quis craclit, & inlticuit Dmyor^w; laSlura 
^ximiim JitTempori^ \, Dcindc &: A\\)Conatum irridem^ 
tanquam rem vanam,& Qpcram malecoIlocatamjPo- 
ftrcmb, Derijor ipfe, Scien iam,quam didicit^Faflidio ha- 
bet. At maiorecum pcriculo, tranligitur Rcs in Repre- 
henfone Impij -, quia non lolum Impins non aufculac.fcd 
& Cornua obucrcit, &: Reprchcnlorcm, cdiofum fibi 
iam faclumj aut confcitimconuitij^ profcindit, aucial- 
tem [ofteaapud alios criminarur. 

Pa R ABO LA. 

7 FiHufSapiens Utijicat patrem : Filitu mer^ Stultiu 
Ma:ftici<€ eft Matri fu^. 

EXPLICATIO. 

Diftinguuntur Solatia atqncE^tiMdines Occonomi- 
ca:,p4rm vidcliccc &: Matru\,arc2 Liheros fuos. Eic.an 
Filiusprudens &:fntgi,^rxcipuo Solatio cfl Patri, qui Vir- 
«<ff/Preiiummclius nouit quam Mater-, acproptcrca 
Filij fui Indoli, ad vircutcm propenf^, magis gratula- 
mr: Quinctiam Gaud um lili fortaise afierc IiiftitULum 
fuum, quod f/7/ttwtamprobecducarit, illlque Honc- 
ftatcm Morum,prjccepti> & Excmplojimprdltrit.Econ- 
tra, MaterCalamitatiFilijpluf compatitur & indjictjtum 
obAffedum Marcrnum maois molkm, & tencrum; 
tumfortafsclndulgcntixfu^confcia, qua cum coiru' 
pcrit, & dcprauaucric. 

P ARA BO LA. 

8 Mefnoria lufti ctm Laudibus; atNomen Impiorm 
putrefcet. 

EXP LICATIO. 

Diftinguitur intcr Fmm Firomm Bonorum, & Malo- 

rum, 



LlBER OcTAVVS. 



m 



rum, c|ualisc{rc{oleatpofl:0^////«;. Viris cnim^o«w,ex- 
cinda Inuidia (qux Famam corurnj duni vixcraiit, 
carpcbat ) Nomen continub cfflorcrcir, & Laudcs ma- 
gis mdics inualeTcunt : hx.Vlrum.ilis^ (licct Fama co- 
rum,pcrGraciamAmicorum, & Fadiionis {\jlx Homi- 
num, ad brcuc Tcmpus manferit) paulb poft Fa(l:i- 
dium JVi?/wm> oboricur; & poftremb £<tW<?j-illvr£"- 
tianid^, iv\ Infimiimi^ «Sc vcluci in Odorem grmem Sz tc- 
trum^ dcfinunt, 

Parabola. 
5>. §}ni conturbat Domumfuam^pofiidehit Fentos^ 

EXPLICATIO. 

VtilcadmodumMonitum^ de Difcord^s, &c Turhu 
Domefiicif. Pl urim i enim, cx Difidijs Fxorum, aut £ x'- 
hctredationihiu Filiorum^ aut Mutationihus fi-equentihm 
Famili^y magnafibi fpondcnt; ac fi inde , vcl Animi 
Tranquillitas , vel Rerum fuarum Adminiftratio fc- 
licior j fibi obucntura foret. Sed plcrunque abeunt 
Spcs fu^ in Fentos. Erenim, tum Mutationcs ill^, vt 
plunmum, noii ccduntinmclius j tum etiam, Pcrtur- 
batores ifti Familiie fuje, Moleftias variai, &. Ingra- 
litudincm eorum, c|uos, alijs pr;;Etcricis, adoptant & 
deligunt, facpenumcrbexpcriuntur; Quin &hocpa- 
do, Rumores fibi progignunt non optimos, & Fa- 
mas ambiguas : Ncque enim maie a Ciceronc no- 
tatum eft ; Omnem Famam a Domefticis manare, Vcrun- 
que autemMalum, pcr Fentorum poffefionem elegan- 
ter a Salomone exprimicur : Nam & ExpeSlationis 
Fruftratio, &c Rumorum Stfcitatio , Fentis rc6le com- 
parantur. 

Parabola. 

I o. Melior eft Finis orationis, quamprincipium. 

EXPLICATIO. 

Corrigit P^r^^o/^EnroremfrcqucntifUmum, nonfo- 

lum apud cos, qui verbis pra^cipuc ftudcnr, vcrum 

E c e ctiam 



m 



T>€ Auzmentu Scientiarum-j 



etiam apud Prudentiores. Is d\ cjuod Homines de Ser- 
monim fuorum Adim atc|uc Ingrejfu, magis fint roJIiciri, 
quam de Sa:/»/ j & accuratius Exordia & prcefatiun- 
culas mcditcntur, quam Extrema Orationum. Dcbu- 
eranc autcm, ncc ilJa ncgligere, & i(b, vc longe po- 
tiora , prx'parata 6c digelta apud fe habere ; reuol- 
uentes fccum, &, quantum ficri poteft,Animo pro- 
fpicientcSj. quis tandcm Exitiu Sermonii fic futurus, 
& quomodb Negotia inde proraoueri, & maturari 
poflinc. Neque hic Finis. Quinimbuon fi/j/^^oj-tan- 
tum , & Sermomm , qid ad ipfa Negotia f^eSlant^ E- 
greffus, meditari oportct; vcrum etiam 6z illorum 
Sermonum Cura fufcipiendaj quos fub ipfim Difceffum, 
commode ^ '-vrbanc intjcere poj^int ^ Jicec a Negotio 
prorsus alienos. Equidcm cognoui Confiliarios duos, 
Viros ccrte magnos, &c prudenccs, & quibus Onus 
Rerum cunc pra:cipue jncumbebac; quibus illudfuic 
j perpecuum , & proprium, vc quocies cum Principi- 
bus fuis, de Ncgocijs ipforum communicarcnc, Col- 
loquia , in rebus ad ipfa Negotia fpedantibus , nun- 
quam cerminarenCi verumfcmper, autadlocum, aut 
aliud aliquid, quod Audirc crac volupe, Diucrcicula 
quxrercnc: Atque \iAd2i2)iO(Mc\i\xr,Sermonesmarinos 
Aqud Fluuiatilifiib extremtm abluercnt. Nequc hoc illis 
inter Artes poltremum crac. 

Parabola. 
1 1 . Sicut Mufc<e mortu^ fixterefaciunt 'vnguentum op- 
timum, fic Hominem pretiofim Sapientia^ ^ gloria^parua 
Stultitia. 

EXPLICATIO. 

Iniqua admodum, & mifera cft Conditio, Hominum 
Virtute Pr^ecellentium (vt optime notat Parabola) quia 
Erroribm eorum, quancumuis IcuiHimis, nullo modo 
ignofcicur : Vcrum,quemadmodum in Gemma, valde 
nitida, minimum quodque Granulum, auc Nubecula, 

Oculos 



L I B E R O C T A V V S. 



395 



Oculosfcrir, &: moleftia quadam afEcic ; quod ramen 
fi in Gcmma viciofiorc rcpcrtum forcr, vix noram fub- 
irct : Similiter, in Vim Jingidmnjirtiite prxditii\ mini- 
ma qucTque Viria, ftatim in Oculos, &: Scrmoncs Ho- 
minum incurrunt , & Cenfura pcrllringuntur graui- 
orc : quxin Hominil^-is msdiocriku^aiii omnino iaterent, 
autVcniamfacile rcpcrircnt. Itacjue Viro valde pru- 
dcnti, parua Stultitia; vaide probo, paruum pccca- 
tumi vrbano, &c Moribus elcganti, paululijin In- 
dccori , de Fama & ExilUmatione mul[um detra- 
hit. Adco vt, non pclTmmm foret riris Egregijs, fi 
nonnulla Abfnrda. ( quod citra vitium fieri poflit ) 
Adkionibus fuis immifccrent ; vc Libertatcmquandam 
fibi rcnncant , & paruorura Dcfccluum noras con- 
fiindant. 

Parabola. 
11 Homines Derifores Ciuitatemperdunt i SapientesT's- 
ro auertunt Calamitatem. 

EXPLICATIO. 

Mirum videri poiric , quod in dcfcriptionc Homi- 
num, quiadRcfpub. labcfaclandas (Sc pcrdcndas, vc- 
lutiNaturacomparati &ch<Oti funr, delegeric Salomon 
Characlerem j Non Hominis Supcrbi & IiifoIcnris,Non 
Tyrannici & CrudeliSj Non Tcmcrarij & Violcnri; 
Nonlmpij &Scclcratij Non Iniufti & Opprcfforis; 
Non Seditiofi & Turbulenti j Non Libidinofi & Vo- 
luptarij ; Non deniquc Infipientis &: Inliabilis ; Sed 
Deriforif, Vcrum hoc, Sapicntia eius Rcgis, qui Rc- 
rumpub. Conferuationes&Eucrftones optime norar, 
digniflimum cft. Nequc cnim fimilis fere cft Peftis 
Regnis & Rcbufpub ; quam fi Coniiliarij R^um, aut 
Scnatorcs, quiqueGubemaculis Rerum admoucntur, 
finc ingcnio Derifores. Huiufmodi cnim Homincs, 
Periculorum Magnicudinem, vc forccs vidcantur Scna- 
torcs,femperexccnuant; ijfque, quipericula proutpar 
Eeci eft, 



39^ 



T>c Augmentis ScientiarunLj 



cft, pondcrant, vclutiTiinidis iiifultant : Confultandi 
& Dcliberandi maturas Moras, dc meditatas Difcepta- 
tiones, vcluti Rem Oratoriam, & txdij plenam, & ad 
Summas Rerumnihil facicntem, fubfannantiFamam, 
adquam Principu Confiiiapra^cipuefuntcomponen- 
da, vt Saliuam Vulgiy & Rem cito prxtcruolacuram, 
contcmnunc : Lcgum vim & Audloritaccm , vt Rcti- 
cula cjua^dam, quibus Res maiorcs minime cohibcri 
dcbcant,nil morantur : Confilia & pn^ccautioncsjinlon- 
gum profpicicntcs, vt Somnia qua^dam, & Apprehcn- 
lioncs McIancholicas,rcijciunt: Viris reueraprudcnti- 
bus,& Rcrum pcritis, atquemagni Animi& Confilij, 
Didcrijs & Facetijs illudunc : Dcnique Fund-uncnta 
omniaRegiminis Politici fimullabefadlant. Quod ma- 
gis attcndcndum cft, quia Cunicuiis, &: non Impctu 
apcrto, ha^c rcs agitur : Nequc coepit cflc intcr Homincs 
(proutmeretur) fufpeda. 

Parabola. 
13. Princeps, qui lihenter pr^bct Aures (verhuMen^ 
dacij^ornnes Seruoshabet improhos. 

EXPLICATIO. 

Cum Princeps talis fuerit, vc Sufurronibus, & Syco- 
phantis, abfque iudicio, faciles & credulas Aures pra:- 
bcat, fpirat omnino, tanquam apartc Regit^ Aura pefti- 
lens,qua: omncs ^y^rwj cius corrumpit, &inficit. Alij 
M.CIMS Principu rimantur, cofqucNarrationibus Fidi- 
tijs cxaggcrant: Alij Inuidia: Furias concirant,pra;fcr- 
tim in Optimos quofquc: Alij Criminationibus Ali- 
orum, proprias Sordes, & Confcicntias malas, cluunt : 
Alij Amicorum fuorum Honoribus & Dcfidcrijs veli- 
ficanr, Compctitorcs corum calumniando, & mordcn- 
do: Alij FabularumArgum<!nta,contraInimicosfuos, 
tanquam in Sccna, componunt: & innumera huiuf- 
modi. Atque hxc illi, qui cxfiruif Principis Ingenio 
func magis improbo. Ac illi ctiam, qui Narura 

Probiorcs 



LlBER OcTAVVS. 



597 



Probiores funr, & melius Morati, portquam,inInno- 
ccnna fua, parum Prxfidij cflc fcnfcnnc, ( quoniam 
Princeps vcra a falfis dilHngucrc non nouic) Morum 
luorum Probiraccm cxuunr, 6c Vcntos Aulicos cap- 
ranr, ijfquelcruilcminmodumcircumfcrunrur. Nibil 
enim (wz aic Tacicus de Claudio) tmimeilapud Princi- 
pem, cuiiis Anim omnia funt tanquam indita iif iuffa. At- 
c|ue bene Comincus; Pr^flat Semum cjfe Principu, 
cuiu! /ujpicionum non eU FinUy quameiin^cuius credulitatii 
non efl Modus. 

Parabola. 
14. luflui miferetur Anim^ lumenti fui i fed Miferi- 
cordi-t Impiorum, crudeles. 

EXPLICATIO. 

Indicas cft, ab ipsa Nacura, Homini, Mifericordi^ 
Aftcclus nobilis, &:cxccllcns- qui etiamad^«/w^//<Z-. 
Brura cxcenditur j qus ex Oi"dmatione Diuina, cius 
Imperio fubijciuntur. Iraque babet ifta Mifericordia, 
Analogiam quandam,cura illa Principis ergaSubditos. 
Quinetiam illud ccrriilimum cft, quod quo dignior cft 
Anima, eb pluribus compatiarur. Erenim Animsan- 
gufta: &: degcncres, huiufmodi Res, ad k nihil pcrtincrc 
putant : At illa, qux nobilior cft Portio Vniucrfi, ex 
communionc afficitur. Quarc vidcmus, fub Vctcri 
L^e, haud pauca fuifte pra:ccpta, non tam mere C^- 
remonialia, quam Mifericordi<e Inflitutiua : Qualc fuit 
illud, dc non Comedendo Carnem cumfanguine eius-, & 
fimilia. Etiam in Scclis Eflarorura , & Pythagor^o- 
rum, ab Efu Animalium,omnino abftincbanc. Quod 
ctikm hodie obtinct (fuperftitioncinuiolata) apud In- 
colas nonnullos Imperij MogoUcnfis. Quin & Turcic, 
(Genslicet, &:Scirpe&: Difciphna, cmdelis, & Sangui- 
naria) Brutis tamcn Elecmofynas largiri folent ; ncquc 
Animalium Vcxacioncs & Torcuras fieri fuftincnr. Vc- 
rum, ncforce ha:c quxdiximus, omnisgcncris Miferi- 

cordi^. 



3P8 



T>e Jugmentis Scientiarum-j 



cordU, pacrocinan videantur, falubritcr fubiungic Ssr 
lomou, Impiortfm Mifericordicu ep crudeles. Ex funt, 
quandb Hominibus Sccleratis &Facinorofisparcitur, 
luftici^ Gladio fcriendis : Crudciior enim huiufmodi 
Mifericordia, quam Crudelitas ipfa. Nam Crudelitas 
exercetur in fmgulos, ac Mifericordia illa, vniuerfum 
Facinoroforum Exercitum, concefsa Impuniratc , in 
Homines Innoccntcs,armac & immittit. 
Parabola. 
1 5 Totum f^iritum fuum profert Stultiis ; at Sapiens 
referuat aliquidinpoflerum. 

EXP LI C AT lO. 

Corrigic Parabola pr^cipue (vt videcur) Non Ho- 

minum VanorumFutilitatem,c[ui, Diccnda, Taccnda, 

facile proferunc ; Non Parrheham illam, qua abfquc 

difcriminc & ludicio, in orancs & omnia muolanc j 

Non Garrulitatcm, qua ad Naufeam vfque, alijs ob- 

ftrcpuntj fed Vitium aliud magis occultumi Nempc 

Scrmonis Regimcn,minime omnium prudens,& PoUti- 

cum : Hoc eft, cum quis ita Scrmonem, (in Colloquiji 

priuatis) inflituic,uc qua^cunque in Animo habcat, qux 

ad rem pcrtinerc putcr, fimul, & tanquam vno Spinm, 

& Orationc continuata.profcrat : Hoc cnim plurimiim 

Ncc^otijs officit. Siquidem primb, Oratio intercifa, & 

perPartes infufa, longc magis pcnetrat, quam Conci- 

nuata; quoniam in Continuata, pondus Rcrum, non 

diftindle & figillatim excipitur, ncc pcrmoram non- 

nullam infidcr,fed Racio Racionem,antcquampenicus 

infcderic,cxpcllic. Secundb,Ncmo tara potenti, & fc- 

lici cloqucntia valet, vc primo Sermonis Impetu, cum 

quem 3\loc[unur,mutumScelin^tiemplane reddatjqmn 

& alcer aliquid viciftim refpondcbir, dc forcafse obij- 

cicc : Tum vcrb accidic, vc quae in Rcfucationem, auc 

Replicationcm rcfcruanda fuifTcnt, pra:miffa iam, & 

ancea delibata, Vircs fuas & Graciam, amifcrint. Tertib, 

fi 



IB E 



^R O 



C T A V V S. 



^99 



fi quis ca, qu^ diccnda func,non fimul eftundar/ed per 
parrc:icIoqu3tur, aliudprimo, aliud (uhinde inijcicnsj 
fentictex cius, quem allocjuitur, vuku, & Rclponfo, 
quomodo fingulaillum afleccrinr, quam in partem ac- 
ccpta fuerincj vcquxadhucrcftant dicenda,caucii:sauL 
fupprim3C,auc cxcerpar. 

P A RA BO L A. 

1 6. Si Spinuvs poteftatem habentM^ afcenderit fupcr te, 
locumtuum ne dimiferii- 1 quia Curatiofaciet cejfare ma^na 
peccata. 

EXPLICATIO. 

Pr.Tcipic Parabola, quomodb k quis gercrc debeac, 
cum Iram, atquc Indignationcm Principis incurrerit. 
Prxccptum duplex: Primb, r^t non dirnittat Locum fu- 
um i Sccundb, ytCurationi, tanquam inMorboaliquo 
graui,diligentcr &caute, attendaf. Confueueruntenim 
Homines, poftquamcomraotos contrafcPri^f/^^j-fu- 
osfenfcrinc, partim cxDedecorisImpaticntia, partim ne 
\ajlnus obucrfandorefriccnt^partim vc trifliciam & Hu- 
miliratem eorutn Principcs fuipcrfpicianc, fc, a Munc- 
ribus &: Fundtionibus fuis, fubducerc; Quinctiam in- 
terdum, ipfos Ivlagiflratus, & Dignitaccs quas gerunr, 
'mPrincipum Manus rcftituere. At Salomon, Iianc me- 
dendiViam, vdutinoxiam, improbat- idquefumma 
profcdlb racionc. Primb enim, Dedecuf ipfum nimU illa 
puhlicat ; vnde tum Inimici, atquc Inuidi^ audaciores 
fiunc ad I^cdendum j tum Amici timidiores ad fubucni- 
endum. Sccundb, hocpadlo fit, w^rincipt^ Ira, qua: 
fortafse, fi non euulgaretur, fponte concideret, ma^^u 
figatur; & vcluti principioiam fadlo Hominisderur- 
bandi, in prjEcipitium illius, feratur. Portremb; Secef 
fuii9ie, aliquidfapitex maleuolo, & Temporibus infen- 
fo; Id quodMalum Indignationis, Malo Sufpicionis 
cumulac. AdCurationem aucera pertinent ifta. Primb, 
caucac ante omma,nefiupiditate quadamjauncriam Ani- 

mi 



4-00 



T>e Juzmentts Scientiarum-j 

o 



mi Elatione, Indignationem Principii minimi fentire, aut 
indc,proutdebcac,affici,videatur; Hoceft, vc&VuI- 
tum, nonad Triftitiam contumaccm, fcdad Moeftiti- 
am graucm atque modcftam componat : & in rcbus 
quibufcunque agcndis, feminus folito hilarcm & la:- 
tum, ollendat : Quin & in rcm fuam erit, Amici alicuius 
opcra, & Sermone, apud Principem, vti, qui, quanto 
Doloris fenfu, in intimis cxcrucietur,tempcftiuc infi- 
nuet. Secundo, Occafiones omnes, vel minimoj, fcdulo 
euitet, per quas aut Res ipfa, qu:E Indignationi Gauf 
fam pr^buit, refricetur ^ aut Princeps denub cxcandcf- 
cendi, &ipfum, quacunqucdccaufsa,coramalijs,ob- 
iurgandi, Anfam arripiac. Tertib, perquirat ctiam dili- 
gcnter Occafioncs omnes, in quibus Opera eiwprincipi 
grataefepofiits vt &:Voluntatempromptamrcdimcndi 
Culpam prxteritam oftcndatj & Princepsfuus fcntiat, 
quali tandem fcruo, fi eum dimittat, priuari fe coiitigc- 
rit. Quartb, Culpam ipfam, Aut fagaciter in alios transfe- 
rat j Auc ^«/woillam non malo commijfam cfTe infinuct ,• 
Aut ctiam Malitiami[lorum,c^ui'\^{um Rcgi dctulcrunt, 
vel rem fupra Modum aggrauarunt, indicet. Dcniquc 
in omnibus cuigilet, & Curationi fic intentus. 

P ARA BO L A. 

17. TrimwinQaufsafiia luftw : tumrvenitalterapars, 
iy inquintin eum. 

EXPLICATIO. 

Primam vnaquaqucC<?«/}4 /«/orw^//o,fipaulifper Ani- 
mo ludicis infcdcrit, altas Radiccs agit, eumque imbuit, 
& occupatj AdcbvtiEgrecIuipoilif, nifiautmanifefta 
aliquaFalfitas, inMateria Informationisj auc Artifici- 
umaliquod,incadem cxhibenda, deprehendatur. Ecc- 
mm nuda & fimplexDcfcnfio, Iicct lufta fit & pr^pon- 
dcrans,vix Pra:iudiciumInformationis Prima;,compcn- 
fare, aut Libram luftitix femel propendentem, ad /€- 
quilibriumreduccrc,perfc valet. Itaquc & ludici tu- 

tiffimum. 



B E R 



O 



C T A V V S. 



4-01 



tidimunijVt nihil, quod ad Merita cauflA- fpedar, pndi- 
bctur,pnurquani vcraqucParsfimul audiantur; &Dc- 
fenforioptimum, {iludicemfcnferitprxoccupatum, in 
hoc potifljmum, ( (]uantum dat CauflTa) incumbere, 
vt Verfutiam aiiquam, & Dolum malum, ab aducrsa 
partc, in ludicis abufum, adhibitum, detcgat. 
Para bo l a. 
1 8. §)t^i delicati apueritia nutrit Seruumfium, pofica 
fcntiet eum contumacem. 

EXPLICATIO. 

Scmandus cikyPrincij^ibusScDominu, cxConfilio Sa- 
lomonis, in Gratia &c Fauorcfuo, crga SeruoSy Modm. h 
triplexcft,- ViimbyVtPromoueanturper Gradm, non per 
Saltus: Secundo,vc interdiimafueJiantRepuife : Tcrtib, 
(quod bcne pra^cipit Macciaucllus) vt habeantpr<e ocu- 
lisjmfmper aliquid, qub ijlterius ajpirare poj^int. Nifi 
cnim ha^c fiant, reportabunt proculdubib Principes, in 
FinCja^^w^iXuis^Loco Animigrati, & ofEciofi, Fafti- 
dium & Contumaciam. Etcnim, cx Promotionefubita, 
oricur Infolentiai ex pcrpctua Defideratorum Adcpti- 
onc, ImpatientiaRepulfe ; Deniqucfi Vdta dcfint, dec- 
rititidena Aiacritas & /Wf(/?m. 

Parabola. 

ip. VidiJiiFirum a>elocem inOpereJuoi coram Regi' 
hafiahit ; nec erit inter Ignobiles. 

EXP LIC ATIO. 

Inter Virtutcs, quas i?^^^>f,in Delcdu Seruorum,^on(. 
fimum fpedlant & requirunt, gratiftima eft pr« cundiis 
Celcritas, & in Negotijs expedicndis firenuitas. Viri pro- 
fundaprudentia, i?(f^fc fufpcdi j vtpotc, quinimium 
fint Infpedloresj&Dominosfuos, infcios & inuitos, 
Ingenij fui viribus, (tanquam Machina) circumagere 
poftinr. Populares, inuifi j vrpote qui Rcgum Lumini- 
busofficiunt, &Oculos PopuUinfeconuertunt. Ani- 
mofi, pro turbulcntis faepe habentur, &c vltra, quam 
Fff par 



+02 



T>e Augmentu Scierjtiarum-i 



pareiij aufuris. Probi, & VitiE integric, tanquamdiffi- 
ciles cxillimantur, ncc ad omnes Nutus Heriles apri. 
DcniquenoneftVirfusalia, c]ua:non habeat aliquam 
quafi vmbram, qua Regmi Animi offendantur; Sola 
Velocitas ad Mandata, nihil habet, quod non placcat. 
Infuper^MotusAnimorum Rcgiorum ccleres funr, & 
Morx minus patientes, Putant cnim fc quiduis efficere 
pofrcjlllud tantumdecfTcjVt citb fiat. Itaqucante orania 
ijs grata eft Celeritcu. 

P ARABOLA. 

10. VidicunSlosnjitientes^ qiikcmbuUntfuhSok, cim 
Adolefcente Secimdo, qiii confiirgitpro eo. 

EXPLICATIO. 

Notat P^r^i&o/^ Vanitatem Hominum, qui fc agglo- 
mcrare folcnt ad SuccejforesDeJignatos Principum. Ra- 
dix autem huius rei cft, Infania illa, Hominura Animis 
pcniius aNaturainfitaj Nimirum vtfpcsfuas nimium 
adamcnt. Vix cnim rcpcritur, qui nondeIc(5tatur ma- 
gis, ijsquae Sperat, quamijs quas Fruitur. Qoinetiam 
JVowzVAfHumanasNatura: grata eft, & auidc expctitur. 
In Succejfore aurem Principii ifta duo concurrunt , S^es 
&: Nouitas. Innuit autcm Parabola idcm, quod ohm 
di6tum crat; primb a Pompcio ad Syliamj poftca a 
Tiberio dc Macronc ; Plures adorare Solem Orientem^ 
quam Occidentcm. Ncquc ramcn Imperantes^ multum 
hac rc commouentur, aut cam magni faciunt, ficut nec 
Sylla, necTibcrius fccitj fcd rident potius Hominum 
Leuitatcm, nccpugnant cum Somnijs : Efi autem (vt 
aiebat illc) Spesnjigilantis Infomnium. 
Para bo la. 

11. Erat Ciuitajparua,i^ pauci in ea Firii Venit con- 
traeamRexmagnuSy isf ijadauit eam, infiruxitque Mu- 
nitiones per Gyrum, ^ perfeBa efl Obfdio ; inuentufque 
efl in ea Vir pauper isffapiens^ isf liberauit eam per Sapi- 

entiam 



IB E R 



O 



C T A V V S. 



4.0^ 



cntiamjtumi i^ nulliu deinceps recordams efl^ Hominisil- 
Uuspaupsrif. 

EXPLICATIO. 

Dz^znhii Parabola IngeniumHominum prauum &z ma- 
leuolum. Ij in Rebus duris, & anguftis, confugiunt 
fere ad Viros Prudentes, 6c StrenuoSj licec antcacon- 
tcmptui habitos. Quamprimum autem Tempeftasrran- 
(icrir, ingrati demum crga Confcruaiorcsrruosrcperiun- 
tur. Macciaucllus vcro, non fine Caufsa, inlhtuitQux- 
il:ioncm, Vteringratior ejfeterga Denemeritos, Princeps, 
ampoptiliu ? Sed intciim vtrunque Ingratitudinis argu- 
it. Attamen Iioc, non folum cx Ingratitudine Principis^ 
aut Pt'^«//oritur,redacccditplcrunquchis, InuidiaPro- 
cerum, quifecretoindoIentEucntui, licctfolici &prof- 
pcro, quiaab ipfis profcdus non fir : Itaque 8c Meri- 
tum Hominis cxtcnuant, & ipfum dcprimunr. 
Parabola. 
22. Iterpigrorum^quaJiSepesSpiHarunf. 

Exp LI C AT 10. 

E\e^mMmho([Qn6it^arahola,Pigritiani in finc/4- 
boriofm cfTe. Djligentia enim, & fddula prasparatio, 
id pricfiant, vt Pes in aliquod OfFcndicuIum non impin- 
gat; fcd vtcomplanctur via,ancequamincatur. At qui 
pigcrcft, &:omniain cxcrcmum Momcntum Exccuti- 
onis differt, ncccflc eft vt perpctuo, & {ingulis pafTibus, 
i]|uafi per Rubos & Scntcs incedat, qui cum fubinde dc- 
tineanr, & impediant. Idcm obferuari poflit ctiam in 
Familiarcgcnda; in qua, fiadhibcaturCura & Proui- 
dcntia,omnia placide, & vclutifponte procedunt, abf- 
que Strepitu^ Tumultu : Sin hxc dcfinr, vbi maior ali- 
quis Mocus intcrucnerit, omnia fimul agenda turma- 
tim occurrunt j tumultuantur Scrui j JEdcs pcrfonant. 
Parabola. 

25. &uieQgnof€itinIudiciofaciem^nonhemfacitf Ifte^ 
^pro bucceUa panit, deferet Veritatem. 

Ff f 2 Exp li- 



4-04- 



T>e Jugmentu Scientiarum^ 

EXPLICATIO. 

PrudentiflitnenotatP^r^?^o/^, in ludice magis pet-ni- 
ciofam cfTe, Facilimem Morum, quam CorruprclamMu- 
nerum. M «W(?r^ cnim, haudquaquam ab omnibus de- 
feruntur-, acvix vllacfl: Cauffa, m qua non inueniacur 
aliquid,quo<iflc6tatIuclicis Animum, CiPerfoncu rejpi- 
ciat. Aliusenimrefpiciecur,vcPopularis5 Alius,vcMa- 
ledicus ; AliuSjVcDiues j Alius, vc Gracusj Alius, vtab 
Amico commendatusj Deniqucomniaplcnafunclni- 
quizms^whi domimiur ReJpeSlus Perfona}-um,8c leui om- 
nin6deCaufsa,velutipro£«cr^//4 Panif, ludicium per- 
ucrtccur, 

Pa RA BO LA. 

2 4. Vit Pauper calumnians Pauperes, fmilu eji Imbri 
rvehementi, in quoparatur Fames. 

EXPLI C ATI O. 

Parabolaijla anciquicus cxprefTa & dcpida fuir, fub 
Fabula Hirudinis aftriufqtte ; nimirum, Plcriac,& Vacuas. 
Pauperu cnim & Famelici OppreJ^io, longc grauiorcft, 
c^uzm OppreJIiOy ^ei Diuitem 6c Repletum -, quippe qua: 
omnes Exadionum Technas, &c omncs Nummorum 
Angulos, pcrquiric. Solebachoc ipflimcciam Spongijs 
aflimilari ; qua: arida: fortitcr fugunt j madidas, non 
item. Monitum autem vtilc continet, tum crga Prin- 
cipes, Ne Pracfcduras Prouinciarum, aut Magiftratusi 
Viris Indigcntibus, & Oba^ratis, committant j tum cr- 
ga Populos, ncRcgcs fuos, cumnimia Egeftatc con- 
fii6tari,pcrmittanc. 

Parabola. 

25. Fons mrbatwpedey^ >vena corrupta, eji lujim 
cadens coram Impio. 

E X P L I C A T I O. 

PrxcipitP^r^^o/^jRcbufpub. antcomnia caucndum 
efle, dc iniquo & infami ludicio, in CauJ^a aliqua celehri & 
graui-^ pra:fcrcim vbi nonabfoluiturNoxius, /cdcon- 

demnacur 



L I B E R O C T A V V S. 



405 



(icmnarur Infons. Ecenim Iniurirc inrer Priuaros crraf- 
/ances, cut bant quidcm <5c pclluunt Latices Iufliti<e ; fcd 
canquam in Rimlis- : Vcium ludicia iniqua, qualia dix- 
imus, a quibus Excmpla pccuntur, Fontesipios lufliti^ 
inHciunr, &: inquinant. Poltquam enim Tribunal cef- 
icricin partesIniullirix,Status Rerum vertitur,tanquaj-n 
in Lacrocinium publicum ; Fitque piane, vc Homo Ho- 
tninijit Lttpus. 

P A R A B O L A. 

z6. Noli Cjje Amicm Hdmini Iracundo, nec mkilato 
cum Homine Furiofo. 

ExPLICATlb. 

Quanto rcligiofius Amiciciar lura intcr Bonos fcruan- 
da, & colcnda (iint ; tantb magis caucndum ell:, iam vf^ 
quc a principio , dePrndente Amicortm Deleftu. Atquc 
Amicorum Narura &c Morcs, quantum ad nos ipfosfpc- 
ctanr, omnino fcrcndi func: Cum vcro neceiliratcm 
nobisimponunt, qualcm crga ^lios perfonam indua- 
mus, & gcramus, durii admodum, & iniqua, Amicici^ 
Conditiocft. Icaquc intereft inprimis, vt pr^cipitSa- 
lomon, ad Vita: Paccm, 5c pr^fidia,.nc Res noflras, cum 
Hominibui Iracundif, &qui facileLites &: lurgia pro- 
uocant, aut lufcipiunt, commilceamus. Iftud cnim 
Gcnus Amicorum , perpetub nos Contcncionibus , 6c 
Fadtionibus impIicaSit : vt auc Amicitiam abrumpere, 
aucliicolumitati proprix dccftc, cogamur. 
Parabola. 

27. §}iii celat DeliBum, quarit Amicitiam ; fedqui al- 
tero fermorie repetitjfeparat Fixderatos. 

ExpLI C ATIO. 

DupIeXjConcordiam Tradandi, &AnimosRecon- 
ciliandi, via. Altera, qua: incipic ab Amneflia ; Alcera, 
qujsa Repetitione Iniuriarum , {uhiungcndo Apolof^i- 
as, &■ Excufacioncs. Equidcm memini fcntchriam viri 
admodum prudcntis & politici ; ^5/ pacem tra^at, non 1 
___„ repetitts \ 



^o6 



T>e Augmentu ScientiarurYLj 



rcpctitu- Conditionilm Dijlidijy u m.igii Animoi, Didcedim 
Concordi<cfallit, quam /Eq^uitate componit. Vcrum Salo- 
mon, illo fcilicet prudcntior,in contrariaOpinionecrt; 
ScAmnefiiam probat, Repetitionem prohibet. Etenim in 
Repetitione h^cinfunt Mala; tum quod ea, fit vcluti 
Vnguis inrvlcere • tum quod Periculum impendeat a noua 
Altercatione, (Ciqmdcm dc Iniuriarum Rationibus, in- 
tcr partcs nunquam conucnict ■ ) tum dcnique quod 
dcducat Rem ad Apologicu i At vtraqucpars, malitvide- 
ri, potius ofFcnlam remiriflc, quam admififlc Excufa- 
tioncm. ■ 

Pakabola. 
28. In omni opere bono erit Abundantiai ^hi autem iper- 
bafuntplurima^ ibi frequenter Egeftas, 

EXPHCATIO. 

ScparatSalomon, h^cParMay Frudum Laboris 

Lingu^^&cLaboris Mamum-, quaficxaltcro proucniat 

Egeflcu, cx altero AbundaHtia. Etcnim jSt fcrc pcrpctub, 

vt qui multa cffutiant, iadcnt multa, multa promittant, 

Egcni fint ; ncc emolumentumcapiant, cx illis Rcbus, dc 

quibus loquuntur. Quinctiam, vt plurimum, Induflrij 

minimefunt,autlmpigri ad Opcraj fcd rantummodb, 

; Scrmonibus fc,tanquam Vcnto,pafcunt & fatiant. Sane, 

I vt poeta ioquitur ; ^iflct eft firmus. Is qui confcius 

1 cfl, fe in opcre proficcrc, fibi plaudit, & tacec : Qui vcrb 

ccontraconfcius cft, Aura^fe inancs captarc, multa & 

mira apud alios pr^dicat. 

PARABOLA. 

29. Melior efl Correptio manifefla, quam Amor oc- 
cultui. 

EXPLICATIO. 

Rcprehendit Parabola, Mollitiem Amicorum, qui Ami- 
citiic priuilcgio non vtuntur, in admoncndo libcrc & 
audader Amicos, tam dc Erroribus, quam de Pcriculis 
fuis. §}uidenimfaciam ( folet huiufmodi MoUis Amicus 
diccre) 



LlBER OcTAVV^. 



407 



dicerc j aiit quo me r-jertam? Amo ilhm, quamim quis^ 
tnaximcimsque.fiquidiliiAdiicrJi contigerit, ipHus locl 
hbentcr Juhjiituerim ■ Sed noui Ingeniim eim j / Uberc 
cura eo egero, Aninium iUim ojfend^.m, fakim contriflaho ; 
Nequetrmettprojiciam ; Atque citim eum ab Amicitia me} 
I ahen,tbo, quam ab ijs, qiu in Ammo fixababet, ahducam. 
■ HuiLifmodi Amicum, taDquam eneruem, & inutiiem, 
redarguic Salomon ; arqueplus vtiliratis, ablnimico ma- 
nifieflo,(]iiam ab cius gcneris ^/«/co/umipofreproiiunci- 
ac. Siquidem ca forcarie audire ei contigerir ab Ini.-iico 
per Coiitumcliam, qua: Amicm muflac prse nimia Indul- 
gencia. 

Parabola. 
30. Prudensadtmit ad GreJJusfiuos; Stuhm diuei-tit 
adDolos. 

E X p L I c A T I o, 
Dua: func Prudenti^. Specics; Alcera vcra & /^naj 
Aiccradegener & falfa, quam Salomon Stuhiti^ no- 
minesppelJarenondubirac. Qui prioiri fe dederic, vijs 
& Velbgijs proprijs cauec; periculis profpiciens, mc- 
ditans Rcmediaj Proborum Opera vtcns, contra Im- 
probos fcipfum muniens; caucus Incceptu, Receptu 
non imparatus ; In Occafioncs attentus, contra Impe- 
dimenrailrenuus; cuminnumeris alijs, c^uxzd Suiip- 
lius Aaiones & Grejfm regendos [^ca^m. Ac altcra Spe- 
cies,totaeflconfuta, ex Fallac-js i5f Afiutijs, Spemque 
ponitomninb, inalijs circumuenicndis, ijfdemque ad 
libitum cfEngendis. Hancmeritorcijcici5.?r^/i^7^, non 
cancum vc Improbam, fed eciam, vt Stuham. Primo 
enim,minimeeflcx ijs Rcbus,qux in noflrafiuntpotc 
ftate; ncc ciAm aliqniconflantiReguU nititun Sed no- 
ua quotidie comminifcenda func Stratagcmata, prio- 
ribus Fatifcentibus, &ObfoIetis. Secundo, qui Vafri 
&SubdoIi HominisFamam & Opinionem femel in- 
currerir,pra:cipuofc, taircs^cxcnddislnftrumento, pror- 



T>e Jugmenm Scientiar urrL^ 

suspriuauic-, \-\oct%Fide : Icaque omnia, parumVods 
fuisconfentientia,experietur. Poltrerab, Artesift<e^rxjt- 
cmque Pulchrs rvideMtur, & complaceant; actamcnfa^- 
pius fruftrantur i quod bene notauit Tacitus ; Co»///^ 
callidat^audacia, expeElationeUta, fraBatu dura, euentu 
triflia. 

Parabola. 

3 1 . Noli ejje luflus nimium, nec Sapientior quam opor- 
teti cur abripiarefubito ? 

EXPLICATIO. 

Sunt Tempora ( vc inquic Tacitus) in quibin magnii 
yirtutibm, certiflimum efl exitium. A tque hoc, Viris Vir- 
tute & luftitia cgrcgijs, aliquando fubitb, aliquandb 
diLiantepr^uifum,contingit. Quod fi adiungatur eti- 
am Prudcntia, hoc eft, vtcautifint, & ad Propriam In- 
columitatem euigilcnt, tum hoc lucrantur, yt Ruina 
eorum fubitb obucniat, cx occultis omninb & obicuris 
Confilijsj quibus & cuitctur luuidia, &pcrnicics ipfos 
imparatos adoriacur. Qupd verb ad iWud Nimiiim, quod 
mParaboU ponitur (quandoquidcm non Pcriandri 
alicuius, fed Salomonis Vcrba funt ifta ; Qui Maia in 
Hominum Vitaf^epius notat, nunquam prcecipic) in- 
tclligendum eft, non de Virtute ipsa, (in qua Nimium 
non cft,) fcd de vana eius atquc inuidiosu Affeflati- 
one, & Oftentatione. Simile quiddam iunuit Tacitus 
dcLcpido; Miraculiloco poncns, quod nunqam Scr- 
uilis alicuius Scntcntix Audor fuiffet, & tamen tam fx~ 
uis temporibus incolumis manfiftctj.yw^/V (inquit) Cogi- 
tatio, <-vtriim b^c Fatoregantur, anetiamjit in noflra pote- 
ftate, curfum quendam tenere, inter deforme Objequium, ijf 
abruptam contimaciam,medium, PericuloJimul,isf Indi^- 
nitaten:;acuum? 

Parabola. 
3 1 . Da Sapienti ccaflonem, ^ addetur ei Sapientia. 

EXPLI- 



L I B E R O C T A V V S. 



EXPLICATIO. 

Diltinguic Parahla^ inter Sapientiam illam, qux in 
Verum Habicum incrcueric,«Sc maturucricj & il]am,qua: 
riaractantuminCercbro&Couceptu, auc Serraonc ia- 
clacur, fed Radices aJtas non egcrir. Siquidem prior,ob- 
iataocca{ioiie,inquaexerceatur,illic6 cxcitacur, accin- 
gicur, dilataturj adeb vc feipsa maior vidcatur : Pofterior 
vcrb, qua: ante Occafioncm aiacris cratj occadonc da- 
fa, tic atronita & confufa ; vt etiam ipfi, qui ea fe pra:di- 
tumarbitrabatur, indubium voceturj AnnonPrascep- 
tiones de ea fuerinc Infomnia mera, & Speculationcs 
inancs ? 

Pa rabol a. 

3 3- ^iiaudat Amicum fvoce alta^furgeHdo mani i 
erit illi hco MalediSiionif. 

Explicatio. 
X.Wwmodcratae, &tcmpeftiua:, & perOccafioncm 
prolatx, V^mx Hominumatqueetiam Fqrtun^jplu- 
rimuin conferuntj At immodcratx, & Strepcrx, & 
importune cfFuf^, nihil profunt j impporius, exSen- 
tentia ParaboU, impense noccnt. Primb cnim, ma- 
nifeftb fe produnt, auc ex nimia Beneuoleptia Oriun- 
das-y h\ilex compofito affe6iatas -^ qub CoUaudatum ^ozius 
falfis PriEconijs dcmereancur, quam veris Actribu- 
tis ornent. Secundb, Laudes parca & MoHeft^ , iymi- 
tantfcre Pr^fentes, wi ipfis etiam aliquid adijciant i Pro- 
fufecontratSc immodiciE, vt aliquid dcmant & detra- 
hant. Tertib, (quodCaputrcicftJ Conflaturilli Inui- 
dia,qui nimiitm laudatur j cum Laudes omnes nimi^^ vi- 
dcanturfpedlare adConcumcIiamaIiorum,qui non mi- 
nus mercntur. 

Parabola. 

34- §l^QmodbinAquisref^lendentFaciesificCordaHo~ 
mimim manifeflafunt Prudentikvs. 

Gora Expli- 



409 



^.ro 



De Jugmentis Scientiarum-> 



EXPLICATIO. 

Difthiguit Parabola intcr Menies Prudemiu^ & c^teroru 
Hommu;i\hs Aquii^zvii Speculis comparans,qu^ Specics 
& Imagines Rcru recipiunt j ciim altera^ fimiles fmt Ter- 
r^yZuiLapidimpolito,in quibusnihil rcfleditur. Atquc 
eb magis apte comparatur Animus Hotninis Prudentu ad 
Speculum; quia in Speculoy i/w^^opropria fpeftari poflir, 
vnh.cum Imaginibmaliorum^ldquod Oculls ipfis, finc 
Sepculo non concedicur. Quod fi Animm Prudentif, adeb 
capax fitjVt innumera Ingcnia,«& Morcs obferuarc & in- 
ternofcercpoflitj fupercft, vt detur opera, quo rcddatur 
non minus ^ariuf Applicatione.quam Repr<efentatione ^ 
§^fapit, innumerii Moribm aptus erit. 

ATquchis Salomonis Parabolis, diutiusforcafse im- 
morati furaus, quampromodo Exemplii Digni- 
tatc, &Rci ipfius, & Audoris, longius proucc^i. 

Ncque tantum in vfii crac apud Hcbraios, {cd alibi 
ctiam, Prifcorum Sapicntibus frcqucntiflimum j vc fi 
cuiufpiam Obfcruatio, in aliquidincidiftct, quod Vicae 
Communi conducibilc fuiflcc j id rcdigerec & concrahc- 
rct, inbrcucro aliquam Sententiam, vel Parabolam, vel 
cziam Fabulam. Vcrum, quod ad Fabulas (ficut alias 
didlum cft} ilk Excmplorum Vicarij, & Supplcmcn- 
ta, olim cxtitcrunt : Nunc quando Tempora Hifioria- 
rtm eopiaabundcnt, adAnimatumScopumrcdius & 
alacrius collimatur. At Modus Scribendi, qui opti- 
mc conucnit Argumcnto tam vario & mulcipliciCquale 
cft TraBatus dc Negotpjs & Occafonibus jparjis) aptifli- 
mus ille cfTcc, qucm dclegic Macciaucllus, ad tra<5lan- 
das Res Politicas j nimirum per Obfcruationes, fiuc Dif- 
curfw (wt[oqaunmr)fuipcY Hifioriam Sc Exempla. Nani 
Scientia, qux reccntcr, 6c quafJin confpc(5lu noftro, cx 
Particularibus clicitur, viam optime nouit, Particu- 
lariadenubrepctcndi: Atqueccrcc adPradicam longc 

con- 



LlBER OcTAVVS. 



conducic niagis, cum Dikurlas iiuc Difccprario, (ub Ex- 
emplo milirac, quam cum Excrmplum Difccprarioni fub- 
iungirur, NcquccnimlncOrdo tanrum fpedarurj fed 
PvCsipfa. Cum cnim Excmplum llaruicur rancjuam Dil- 
ccpradonis Br.fis, vniucrfo cumCircumltanriarum Ap- 
pararuproponiiolcr; qua^Diicurfum inrcrdum corri- 
ganr, inccrdum fuppicanc; vnde iic loco Excinplaris 
adlmicarionem, &: Practicam. Vbiccontra, Excmpla 
in grariam Diicepcarionis adducl:a,iuccincte & nudcci- 
tancur, &:ranquamMancipiaNutus tamum Difcepra- 
rionis obicruant. 

Hoc vcrb Difcriminis, Opcra^ pretidm fueirit obfcr- 
uaffe j quod ficut Hifloru Tempmm, optimam prx- 
bcnt Marcriam, adDifcwfm [\i\>cy Politica, qualcsiunt 
lili Macciauelii ; ira Hiflori^ Vitarum oprime adliibenrur 
ad DQCiimenta dc Ncgotiji ; Quoniam omnem Occafio- 
num & Negotiorum, tam grandiumquam leuiorum, 
Varicraccm complcduntur. Imorcpcrirc cftBafin, ad 
Pr^ceptioncs dcNegotijs, vtraque illa Hifloria, adhuc 
commodiorcm : Ea eft, vt Difcurfus fiant fupcr Epiflo- 
lnfjCcd Prudcntiores, &magis ferias ; quales func ill^ 
Ciceronis ad Atticum, &c alix. Siquidem EpifloU ma- 
gis in Proximo, &ad Viuum, Negocia folcnc rcprxfen- 
tare, quam vel Annales, vel Fit^. Quare lam, & dc Mate- 
ria, &:dcForma, Porcionis prim.:c, DoSirin.e dc Nego- 
tijs, qua; tradat Occafwnesjparfas, diximus ; eamquc in- 
ter Tfefiderata numcramus. 

EftdraliaPortiociufdcm DoFtrin^, quxtantum dif- 
fcrtabillaalcera, de qua diximus, quancum^^^^r^, & 
Sibi Sapcre. Altera cnim moucre viderur, tanquam a 
Centro ad Circumfercntiam ; Altcra, tanquam a Cir- 
cumfcrcntiaadCcntrum. EQccmm Priidentia quardam 
Confilij alijs Impertiendi ; cft verb «5c sliafulf Rebmproj}i- 
ciendi : Atque ho: nonnunquam coniunguntur, fa:pius 
feparantur. Mulci fiquidcm, in fuis ipforum Rationi- 
Ggg 1 bus 



Aii T>e Jugmentis ScientiarunL^ 

bus inUituendis PrudendfHmi func j qui tamen in 
Rcbufpub. adminiftrandiSjautetiamConfilijs dandis, 
nihilvalent: Formica; {imiles,quxCreaturalapiens e(t 
ad fefetuendum, fed Horto plane noxia. Ha:c Virtus 
fibiSapiendi, Romanisipfis, licetPatru-c optimis Cura- 
toribus, nonignotafuic : vndc Comicus, Nampol Sa- 
piemfingit Formnamfibi. Quin & in Adagium apud ip- 
f os verfum efl, Faber quifque Fortm^ propri<e. Ec Liui- 
us hanc ipfam Catoni Maiori tribuit ; In hocrviro, tanta 
rvis Animi^ ij" Ingenij inerat, ^t quocunque loco natm effet^ 
fibi ipfe Fortimamfaiiurm ijideretur. 

Hoc Genus Prudentia, fi quis ipfum profiteatur, 6c 
palamvenditet, fempcr habicum eft, non modb non 
Politicum, vcrumetiaminfauflum quiddam, & inauf^ 
picatum ; Sicuc in Timothco Athenienfi obferuatum 
efl: ; Qui, poftquam prxclara multa Facinora, in Decus 
8c Commodum Ciuitatis fua:, cdidiffet ; atque Admi- 
nittratiomsfus (ficuttum moris eratjpopulorationem 
redderct jfingulaconclufithacClaufula; Atque in hac 
re Fortun<epartes fiterunt nu]l<e. Contigit vero, vt pofl 
id Temporis, nunquam ci quicquam fehciter ccflc- 
rit. Sanenimisclacumhoc, &:altum fapiens; Eodem 
fpedans, quo EzcchieUs illud de Pharaone ; Dicif,Fltt- 
uim efl mem, i^ egofeci memetipfum. Aut illud Habacuc 
ProphetiEj Exultant, iif facrificant Retifuo. Aut illud 
etiam Poctac,de Contempfore Dcum Mezentio; 

D extra mihi Dem, 6" telum quodmifiile /ibro, 

Nun c adfint. ; 

Denique, luHus C^far, nunquam (quodmemini) Im- 
potentiam Cogitationum fuatum arcanarum prodidit, 
nifi fimili Didto : Cum cnim Arufpcx ei referret, Exta 
reperta fuiffc non bona, admurmurauit fubmifs e ; Erimt 
Utiora ciim <^oIo. Quod etiam Did:um, Mortii fua: In- 
fortunium, non diii pra:ccflit. Verum ExccfTus iflc 
Fiducice (vtdiximusj rcs vtprofana, ita femper infclix. 

Qua- 



LlBER OcTAVVS. 



415 



Quapropter, .Viris magnis, «S: vcrc Sapicnabus, vifum, 
fucccflas quolliber, Fclicirati fua:, non Virturi auc In- 
duti:ria:,tnbuere; Nam & Sylla, F^/zVtw fc, non Ma^- 
tium cognominauic j & Cxfar, (melius <]uam (upra,) ad 
Nauis Gnhcxnuoxcm -^Q^efarem <vehii^ ifj Fortunam eiiu. 
Attamenill^ Sencenci^; Faber quifque Fornm^fiu; 
Sapiens dominabitw Afirtf ; Inuia rvirtuti nuUn efi Via , ac 
(imilcs j fi intclligantur & adhibeancur, potius pro Cal- 
caribus ad Indultriam, cjuam pro Srapedibus ad Infb- 
lenciam ; magifque vc progignant in Hominibus Dc- 
crctorum Conftantiam & Robur, quam Arrogantiam 
& ladanciam ; canc]|uam fanx & falutares mcritb ha- 
birxfunt; ac proculdubib in pciloribus Hominum 
Magnanimorum Sedemnonnullam occuparunt :couf^ 
que vt Cogitaciones tales quandocjue azgre difTimuIcnt. 
Videmus enim AuguffcumCxrarem (qui cum Auuncu- 
lofuocomparatus, potius abillo Diuerfus quamlnfc- 
rior fuitjfed Vir ccrtcpaulb moderatiorjfub finem Vit^, 
pctijfrcabAmicis, qui Ledtum eius circumftabant, vt 
poftquam expiraffet, fibi Plauderent-^ quafi Confcius 
fibi fuiflet, Mimum ofit^ afe commvdi tranfa6lum. H:ec 
quoqueDo^nw^ Portio incer Defderatanu.mcvand3. eib 
Non quin in Praxi, etiam nimib plus quam oporcct, 
vfurpata fit&: frequcntataj Verum quod Libri de illa 
filent. Quamobrem ex more noftro, ficut in priorc, 
nonnulla eius Capita rccenfcbimusj ^zm^mFabrum 
Fortun£,{iuc ( vt dinimus) Do6irinam deAmbitu ijitre no- 
minabimus. 

Acprimoquidemintuitu, nouum quoddam, &in- 
folicum Argumcncum cra6lare videbor,'DocendoHo- 
mines, quomodb Fortun^ fu^ Fabri fieri poffint : Do- 
drinam cerce, cui quiuis libencer fe Difcipulum addixe- 
rir,donec Difficulcatem eiufdem habuerit perfpcdam. 
Non enim lcuiora funt,aut pauciora, aut minus ardua, 
qua: ad Fortunam comi^axa.ndam requiruntur, quatn 
qua: 



4.14. 



De Juzmentis ScientiarunLj 

o 



qiuTadF/mfm.-Rerqueefl:, ^c]ue difficilis acfcuera, 
lieri vcihPoIitictm, ac vere Morakm. At huius Doclri- 
n.^ PercradlaciOjpiLirimum adLiterai-um,tumD^f^*/,uum 
Pondm, pertincc. Intereil enim inprimis Honoris Litera- 
rum, vc Homincs ifti Pragmatici fcianc, Erudidoncm 
haudquaquam Auiculx, qualis eft Alaudajdmilem c(^c, 
c\\ix in fublimeferri, & cancillando fe obIe6tare foicar^ 
atnihilaliud : Quinimb ex Accipicris potius gcnerc 
efTe, qui&inaltovolare,ac fubinde, cum vifumtuerit, 
defcendcrc, 6: pra:dam rapcre nouit. Deinde, &:ad 
P(?r/t'/^/o»^wLicerarumhoc ipfum ipe6lat,quia Lcgici- 
ma; Inquifuionis vcra Norma cft, vc nihil inumiatur in 
Globo Materi^e, quodnon habeat parallelum, in Globo Cry- 
\ ftallinofue Intelleftu. Hoc cfl-, vc nihil vcniac in PraSlica, 
cums non (ic eciam Do6lrina aliqua & T/;for/<^. Ncque 
ramen Liccrx,hancipfamFmm« ArchiteSiuram,a[nci: 
admiranrur, aut 3:fl:imanc, quam vt Opus quoddam in- 
ferioris Gcneris. Ncmini cnim, Fortuna propria , pro 
Dono Effe fuiiaDeo conccfToi vllo modo digna Rctri- 
butio efTepoflit. Quin & non rarb fit, vc viri Virtiiti- 
buscgregijjFortun^ fua: fpontc renuncienr, vtRcbus 
fubiimioribus vaccnt. Digua ramen cil Fortuna, quarc- 
nus Virtutis ac Bencmercndi Oi^anum efl, fua quoque 
Spcculatione, & DoSlrina. 

Ad hanc Do6lrinam pcrnncnt Pra:ccpta, nonnulla 
Summma; nonnulla Sparfa 8c Faria. Prarcepta Sum- 
maria vcrfantur, circa vcram Notitiam, & Aliorum, & 
Sui. Primum igitur Prarccptum (in quo Cardo Notitix 
Aliorum, verritur) illud conftituatur, vt procurcmus 
nobis ( quantum fieri poflit ) Feneftram illam, quam 
oIimrequifiuitMomus. IIie,cum in Humani Cordis 
Fabrica, tot Angulos & ReccfTus confpicatus cffet, id 
reprehendit^quoddefuifTet Feneftra,pcr quam incb- 
fcuros illos & tortuofos AnfradHis infpiccre quis poflic. 
HancaucemF^»*?/?r4/»obtincbimus,fi omni fedulirate 
V nobis 



LlBER OcTAVVS, 



415 



nobis Intormatloncm comparemus, &: procurcmus, de 
perfonis, c]uibu[cum intcrcedunc Negoda, Pardculan- 
bu5 ; Earumquelngcnijs, Cupidicacibus, Finibus, Mo- 
ribus,Auxi]ijs&:AdminicuJis cjuibus pnTcipue iufful- 
ciuncur »&: valenc ; Ecrursus, Dcfcdibus &: Imbccillica- 
ribu5,quaquecxparce maximcpaieant &obnoxij nntj 
Amicis, FaClionibus, Patronis, Clicntelisj Rursufquc 
Inimicis, Inuidis, Compcticoribus ; Etiam Tcmponbus 
& Aditibus : 

(SoU 'X'iri moUes Aditm^ i;f TmpoM non'^ ; ) 
DeniqucInl1;itutis,&Normisquasfibiprxicripferunrj&: 
{imilib'.Quineciam,non folum Informariocapienda ell:, 
de Ptrfonif, Ccd infuper de ABionibui Particulanbus^qus 
de Temporc in Tcmpus in Motu funt, & tanquam iub 
Incudc ; Quomodb rcgantur & fiiccedanc, quorum 
ftudijsfoueanturjaquibus oppugncntur, cuiufqucfint 
ponderis & momcnti, & quid fccum trakant, & huiuf- 
nrodi. Eccnim A^iones prjefentcs uoflc, &infc pluri- 
mum prodclt s & illucl infuper habct, quod abfque hoc, 
ctiam pcrfbnarum Notitia valde fucura flt fallax & cr- 
ronca. Mutanturcnim Homines fimul cum Adlioni- 
bus : & Alij fiint, dum Adionibus ipfis implicencur & 
obfideantur ; Alij, poftquam rcdierinc ad Ingcnium. 
AcquehxdcRcbusParcicularibus Infbrmaciones, qux 
cam ad Terfonof, quam ad JSliones Ipedant, func tan- 
quam Propofitioncs Minorcs in omni Adiuo Syllogif 
mo. Nulla cnim Obferuationum, auc Axiomatum ( vn-^ 
deconficiuntur Maiorcs Propoficiones policicc-c J Ve- 
ricas, auc Excellcntia, adConclufionisFirraamentum 
fufficere poflit, fi in Minore Propofitione fuenc crra- 
tum. Quod vcrb huiufmodi Notitia comparari poffit, 
Fidciuftbr nobis cft Salomon, quiait j Confiliumincor- 
de Firi, tanquam AquaPrqfunda ; fed<-vir Prudcns exbau- 
riet iHud. Quamuis autem ipfa Notitia non cadac 
fub Pr^Eceptum ,quoniam Indiuiduorum cft, attamen 

Mandata 



^i6 



T>e Augmentis ScientiarunLj 



Mandata de eadem elicicnda vtiliter dari pofTunt. 

Notitia Hominum fcx Modis elici, & hauriri poteft : 
perVultw &Ora ipforum ; ^cTcVerbai per FaSia ; per 
Ingenia fua j Per Fines fuos ; Denique per Relationes A- 
liorim. Quantum ad Vultm attinct, minime nos mouc- 
at Ycmshd^t^wxmJFrontinuUa Fides^ Licet enim hocip- 
fum non perperam diclum fit, dcVultusy & Geftw com- 
pofitioneextcrna&generali; Attamen fubfunt fubtili- 
ores quidamMotus, & Labores Oculorum^ OrUy Vultus, 
3cGeftus-j Exquibus refcratur, & patet (vt clcgantcr 
aitQjCiccro) vcluii lanuaqu^ec/amAnimi. Quis Tibc- 
rio Cacfare occultior?At Tacitusjijotans Charc<^crcm & 
Modum Loqucndi diuerfum, quo vfus cft Tiberius, in 
laudando,apud Senatum, Res a Gcrmanico, & aDrufo, 
geitasjde Laudibus Gcnnanici ficj Magif injpeciem ador- 
natii a^erbis^quam ytpenitiisfentirenjidereturX^c Laudib' 
Drufi fiCyPaucioribMyfed intentior^i^ fidA Oratione*\m\im 
Tacitus,eundcm Tiberium,alias etiam vtnonnihil Pellu- 
cidum, notans; In aHjs (inquit) erat iveluti duSlanti- 
umVerborumifilutiiis <verQ loqmbtnur^ quando fubueni- 
ret. Sane difEcilc repcriatur Simulationis Artifpc ali- 
quis, ram pcritus & cgregiusj auc Vulcus aiiquis ita 
coatiius, &, vt illc loquitur, Iujfu4 ^ qui a Scrmone arti- 
ficiofo «Sc fimulatorio poilit iflas Notas' fciungere, 
quinAutScrmofltfolitOcSo/wrzV; Aut Comption Aut 
magis Vagm &c Oberrans ; Aut magis Aridw & quafi 
Eliii^ans. 

Ad VerbaBominum quod attinctj funt quidem illa 
(vt de Vrinis loquuntur Medici) Meretricia. Sed ifli 
Meretricij Ftici opnmc dcprchcnduntur duobus Modis; 
Cum fcilicet profermtur Verba^ aut ex improuifo ; Aut m 
Perturbatione. SicTiberius, cumex Agrippinx Vcrbis 
aculeatis, fubito commotus cfTct, &nonnihilabreptus, 
extra innat^e Simulationis Terminos pedcm protulitj- 
Audita \\xc (inquit Tacitus) raram occulti peilorif ''vo- 



L I B E R O C T A V V S^ 



¥7 



csm eiicuen ; coneptamque , Grxco Verfu^ admcnuit^ Ideo 
Udi quianon regnaret. QuarePoeta Pemirbationcs hu- 
iufmodi, noii infcit'^ appclJat Tortunis, quod ab ijs Se- 
creta fua prodcrc Homines compellantur j 

rino torttisiif IrJ. 

Ipfafane teftatur Experientia, paucos admodum repe- 
riri, qui erga Arcana fua tam fidi rint, Animumque c^e- 
rant adeb oblirmatu j quin interdum cx Iracundia ; incer- 
dum ex ladantia; interdum cx intim.aerga Amicu Bene- 
uolentiaj intcrdum cx Animi Imbecillitacej quifcMoIe 
Cogicationum onerari amplius non ruIHneat 5 intcrdum 
dcniquecx alio quopiamAlTcdu j intimas Animi Co- 
gitationes,reuclent & communicent. Ac ante omnia 
Sinus Animi excutit, fi SimulatioSimulationem impu- 
lcric; iuxcaAdagium iIIudHifpanorum j Dic Mendaci- 
uyn, iD" eruesVeritatem. 

Quin&: Fa^is ipfis, liccc Humani Animi Pignora 
{intccrtiflima, non prorsiis tamcn fidcndum j i:iifidili- 
genterac actente pcnfitatis prius, illorum & Magnitu- 
diney&cProprietate. lilud enim veri/Iimum; Framjbi 
mparutfjidempr-efiruit, njtmaiore emolumentofatlat. Ira- 
lus vcrb feipfum, In ipfoflarelapide pucar^T'^/ Pr^copr^- 
dicaty fi melius rolito tradletur, ab/que Cau/sa manife- 
fta. Etenim, OfHcia ifla Minora, Homines redduni: 
ofcitantes , &c quafi confopitos, tam ad Cautionemj 
quamadlnduftriam: Atquc redc a Demofthene ap: 
^cli^ntm^AlimentaSocordi^. Voixo Proprietatem & J\^a- 
turam, nonnuUorum FaUorum^ etiam qu^ Beneficio- 
nfwiocohabentur, rubdolam&:ambiguam,lucuIenter 
ccrnerelicetexeo,quodAntonioPrimoimpofuit Mu- I 
tianus: Qui poft rediCLi cum eo in graciam, fed Fide pef 
fimajplurimosex Anconij Amicis, adDigqitateseuexit- 
SimulAmicu eim PrafeBurOi isJ^Tribunaim largitur. Hoc 
autem Aftu, Antonium non muniuit, fed exarmauic pe- 
nitus & defolauit, Amicitias eiusadfetransferendo, 

Hhh Certiffima 



+.8 



T>e Augmenth Scientiarum^ 



Certidima aucem Clauis, ad Animos Hominum rc- 
ferandos, vcrtitur, in rimandis & pernofcendis, vel In- 
genys &c Natum ipforumi vel Finibus & Intentionibwi, 
Atquclmbccilliorcscertc & Simpliciorcs, cx Ingentjs ; 
Pmdenriores autemj& Tcdiorcs, cx F/»i^«/ fuis optime 
iudicantur. Ccrtc prudcntcr & faccte, (licec mco iu- 
dicio minus vere) didlum fuit a Nunrio quopiam 
Pontificis, fub Rcditu cius aLcgationeapud Nationem 
quandam, vbi tanquam Ordinarius rcfcderar, Intcrro- 
gams, dcDclcdu Succciroris fui, confilium dedit, Vt 
nullo modo mitteretur aliquif, qui eximie Prudens ejfetyfed 
potiils mediocriter tantiim ; quonihm {inc^uit) ex Pruden- 
tioribm nemofacile conijciet, quid Verijimile foret iHius 
GentuHominesfa6lttros. Sane, non raro intcrucnit ille 
Error, & maximcfamiliarii cft VirisPrudcntibus, vccx 
Modulo Ingcnij proprij, alios mctiantur; ac proindc 
vitra Scopum fa:pius iaeuIcntur,fupponcndo quodHo- 
mincsmaiora qua^dam mcditcntur, &fibi dcftincnt, & 
fubtilioribus Tcchnis vcantur, quam qua: illorum A- 
nimos vnquamfubicrint Quod ciiam clegantcr innuit 
Adagium Italicum, quo notaturj NummorumJPrudenti^i 
Fideifemper minores inueniri rationes, quam quit putaret. 
Quarcin Lcuiorislngcnij Hominibus, quiamulta Ab- 
furda faciuntjcapicnda cft Conicd:ura,potius cr Propcn- 
fionibus Ingeniorum^ qu^m ex Dcftinationibus Finium. 
Porrb, Principes quoquc (icd longc aliam ob Cauflam) 
ab Ingenijs optimc iudicantur j Priuati autcm cx Fini- 
bau Pm«)>fjcnimFaftigiumadepti HumanorumDc- 
{idcriorum, nullos fcrc fibipropofitos Fines habcnt, ad 
quos, prazfcrtim vchcmcntcr & conftanter, afpirant; 
cx quorum Finium Situ & Diftantia, rcliquarum fua- 
rum A6iionum, poilit cxcipi & confici, Dircdio & Sca- 
la: Idquodintcralia, Cauflacft vcl prarcipua, vtCorda 
eorum {(^\ioAScn^tux2^Yonunc\7iX) fint infcrutabilia. At 
PriuatorummWusc^f quinon fit plane vciuti Viator, 

& 



I B E R 



O 



C T A V V S. 



4.19 



<Sc prohdfcatur iiicentcad aliquam ItinerisMctam, vbi 
confilbt; vndc non malediuinarc (]uis poterir, quid 
faclurus fic, aut non fadurus. Si enun in ordine ik 
cjuidpiam ad Finemfuum, probabiIeeil:^clurum:Sin fit 
in contrarium finis, minime. Neque de Fimummt 
Ingeniorum^m HominibusDiuerfitatcJnformatio capi- 
cnda ell iimplicitertantum, fed & comparare : Qmd 
fcilicct pr^dominetur, &: reliqua iu ordinem cotrat? 
Sic,vcvidemus,TigcIIinus, cum fePctronio Turpiiia- 
no inferiorem fentirer, in Voluptatibu# Neroni mini- 
ftrandis & prargulbndis M^fw(vtaicTacicusj Neronif 
rimatuseflj &lT[Ocpadi:o/EmuIumeucrtic. 

Ad Notitiam quod atcinec, dcHominum Animis, Se- 
cundariamj nimurura, qua:abaIiorum Relatione ddu- 
micur y brcuiterdiccrcfufficict.Defcclus &c Vicia didice- 
ris opcirae ab Inimicis ; Vircucps & Faculcares ab Ami- 
cis ; Mores Sc Tempora aFamulis j Opiniones Sc Mc- 
dicationes ab intimis Familiaribus,cum quibus frequcn- 
tius Colloquia mifcenc. Fama Popularis leuis eft ; & 
Supcriorum ludicia minus cerca : Etcnim corani ilJis 
tC(^ioresiilccduntHomincs. VeriorFama i 'Domefticu 
emanat. 

Vcrum ad hquijjtionem iftam Vniucrfam, via maxime 
Gompendiaria,m tribus confiftit. Primum, vc Amici- 
ticu multdi comparcmus, cum ciufmodi Hominihw ^ 
qui miiltiplicem isf a>ariam habenr, tam Rerum,quam 
Perfonarum, Notitiam : Inprimis vero enitcndum, vc 
faltem fingulos habeamus pr^ilb, qui pro Negotiorum 
atqucHominumDiuerfitate, nos de.vnaquaque recer- 
tioresfacere,&fbhde inforrriare poflinc. Secundb, vt 
Prudens Temperamentum y Sc^iiMeciiocritatem quandam 
pcrfequamur, & in Libertate Sermonu, &c m Taciturni- 
tate: Frequcncius Libertatem vfurpantesj ar, cum Res 
poflulac , Silentium. Libertcu fiquidcm in Sermone, cci- 
am ahos inuicat & prouocac, vc pari Libertate erga nos 
H h h i vran- 



4^0 



T>e Augmentis ScientiarunL^ 



vtantur ^ Et fic mulca dcducit ad Notitiam noflram : Ac 
Tacitumitoj Fidem conciliatjeflicicc|ue, vt amcnt Homi- 
nes Secreta fuiMpud Nos, tanquam inSinu, deponcrc. 
Tercio, Is nojpis pauiacim acquircndus ell Hdbitiu^^i vi- 
gilantc & prcTfcnte animo,in OmnibusColloquijs & A- 
dionibus, fimul, & rcm, qtu inflat, geramiu ; & alia, 
qu^ incidunt^ obferuemut. Nam ficut Epidctus prdscipic, 
vc Phiiofophuf, in fingulis fuis A6tionibus, ica (ecum lo- 
quatur j Et hoc loolo, isf etiant Inftitutumferuare • SicPo- 
liticm in {ingulij Ncgoti js,ita fccum ftacuac j Et hoc <^o- 
lo, atque etihm aliquid, quod infiiturum ofjui ejfepofit, 
addifcere. lcaque, c|uicorurit Ingcnio,vc nimium Hoc 
ag/int, & toci fincin prajfcnce N^otio, quod in Mani- 
bus habenr, dc ijs auccm, quac intcrucniunc, ncc cogi- 
tant quidcm (Id quod in lc agnofcic Moncancus,) lUi 
ccrceMiniffaiRcgum,auc'Rcrumpub: funt vcl optimi, 
fcd ad proprias Fortunas claudicanc. Intcrim, Cautio 
antc orania adhibcnda, vc Impetum Animi, & Alacrita- 
/^wnimiam cohibcamus; nc mulca fcicndo, ad nos mul- 
tis immi/ccndum, fcramur. Infclix cnim quiddam cft, 
&: temcrarium, Polypragmofyne. Itaque ifb, quam 
comparandam pra:cipimus, Notiti^ Rerum i5f Perfona- 
rum Variecas, huc tandcm rcdir, vt & Rerum, quas iuf ci- 
pimus, & How/>;«w,quorumopcravcimur,magiscum 
iudicio Delcdlum faciamus; vndccunda, & magis dcx- 
trc, & magis tucb, difponcrc & adminiftrare fciamus. 

Notitiam aliorum {cqmtux Notitia Sui. Eccnim non 
minorDiligencia adhibenda cft, fcd maior pocius, vc nos 
dcNobis ipfis, quam de Alijs, vcre & accurate informc- 
mus. QuippeciimOracuIumilIud,iVo/<:<??«^yMw, non 
cancumficCanonPrudeiciasVniuerfalis, fcd&: in Po- 
liticis pr^cipuum locum habeat. Opcime enim Homi- 
nes monet S. lacobus j Eum, qui 'vultum in Speculo con- 
fiderauit^obliuifcitamenillicb, qualu fuerit ; Vc omninb 
frcqucnci infpcdionc fic opus. Idque tcnct ctiam in Po- 

liticif : 



LlBER OcTAVVS. 



4-" 



liticii: ScdSpeculafcilicct func diuerfa:Nam Speculm 
DitunurHjin quonos contucri debcmus,cft Verbum Dci; 
Speculum 2utcmPoliticum,non aliud cll^quam Starus Kc- 
rum,«Sc Tcmporum, m cjuibus viuimus. 

Examcn igitur accuratum, ncc quale cfTc folet, Sui 
nimium Amancis,mllituendum eil Homini, dc Propri)s 
Facultatihus^^irtutibu! & Adminiculu ; necnon de Defe- 
£lihiii, Inhabilitatibm , & Obflaculis j I[a rationcm fubdu- 
ccndo, vch.'ccperpctub in maius,- Illa autcm, mino- 
ns pocius, quam rcucra funt, a^ftimcntur. Ex huiuf- 
modi autcm Examinc, in ConJiderationemwzn\2m^c\\ix 
fecjuuntur. 

Pfima Conjideratio fir, quomodb alicui Homini, Mo- 
ribufquc & Naturx fucT, cum Temporibiis conueniat j 
qua: fi inuenta fuerint congrua, omnibus in Rebus, ma- 
gis libcrc&foluccagcrc, &fuo Ingcniovti liccac; fin 
fic aliqua Antipathia, tum dcmum in Vniucrfo VitJc 
Curfu, magis caucc & ccdc ei\ inccdcndum ; minuf^ 
quc in Publico vcrfandum. Sic Tiberius fecit, qui Mo- 
rumfuorumfibiconfcius, cum Scculofuo, non opti- 
mc conucnicntium, Ludos publicos nunquam fpc6ta- 
uit, Quinctiampcr duodccimcontinuosAnnosponre- 
mos, nunquamin Senatum vcnit; vbi contra,Augu- 
fluspcrpetub inOculisHominum vixit; quod &c Ta- 
citus obfcruac ; Alia Tiberio Morum Via. Eadcm & Pcri- 
clis ratio fuic. 

Sccunda fit Confderatio y quomodb alicui conuc- 
niac, cum Profefiionibw i^ Generibm Fit^, qux in vfu 
& prctio func, quorumque fibi deledus fic facien- 
dus j vc fi iam dccretum non fit dc GenereFit<e, maxime 
apcum, &Ingcniofuo congruum fumac j fin iampri- 
demidG^wVics,adquodmintisa Nacura fadus eft, 
fucric ingrcfTus, fubprimaOccafionefcfubducat,& no- 
uam Conditioncm arripiat. Id quod a Valentino Bor- 
gia videmus fadtuui, ad Vitam Sacerdotalem a Patre in- 

nutrico. 



'412, 



T>e Augmentu Scientiarum^ 



nutrito, quam tamen poftea eiurauit, fuo obiecutus In- 
gcnio, & Vitx Militari fe applicuit : QLianquam Prin- 
cipatu ^quc ac Sacerdotio indignus, cum vtrunquc 
Homo PeiHlens dchoneftauerir. 

Tertia fit Qonfidcratio , quomodb fe habeac quis, 
comparatus adyBqiiales &c JBmuhs fuos ; quos vcrifi- 
mile.fiteumhabiturum in Fortuna fua Competitores; 
cumqucVita; Curfum teneac, inquomaximainuenia- 
tur Virorum Egregiorum Solicudo j atque in quo pro- 
babile fic, feipfum, inter castcros, maxime poffe eni- 
tcrc. Id quod a C. Ca^fare fadum eft; qui ab initio Ora- 
torfuic, & Cauflas egit ; & in Toga potiflimum vcrfa- 
batur:Cum verb vidifler, Ckeronem^ortenJium^Catulumj 
eloquentia: gloria cxceilcre j Rebus verb BeJlicis clarum 
admodilm nemincm,pra£ter Pompeium^ dcftitic ab In- 
coepto, & Potentiae illi Ciuili, multum Valediccrc iu- 
bcns, tranftulitfc ad ArtcsMilicarcs, & Impcracoriasj Ex 
quibus fummum Rerum Faftigium confccndit. 

Quarca dtConfideratio, vc Nacura: fux,& Ingciiij Raci- 
oncm,habcacquis,in deligendu Amicu^ ac Necejfarijs: 
Siquidem diuerfis, diuerfum Genus Amicorum conuc- 
nic; AlijsSoleiinc, &:Taciturnum; AJijsAudax, & la- 
6tabundum j & complura id genus. Ccrte notatu dig- 
numcfl, quales ^ncrmiAmici lulij Carfaris (Anconius, 
Hircius, Panfa, Oppius, BaIbus,DoIabeIIa, Pollio, reli- 
qui:) Illifciliccciurarc fblebanc; ItaijiuenteC^efaremo- 
riar ; Infinicum ftudiumerga Cjefarem prxfefcrcnces j 
Erga omncs alios Arroganccs Sc Concemptores : Fuc- 
runcquc Homines, in Ncgotijs gcrendis, impigrij Fa- 
ma; & Exiftimatione, Mcdiocres. 

QuintzfitConfderatiOy vc caucac quisfibi al^ Exem- 
plu ; ncque ad Imitationem Aliorum fe inepcc compo- 
nat ; quafi quod alijs fucric peruium, cciam fibi pa- 
terc nccefTe fit; neutiquam fccum reputans, quantiam 
forcafse interfuerit, inter fuum, & Illorum, quos ad Ex- 

emplum 



LlBER OcTAVVS, 



cmplumfibidelcgirj IngeniumecMores, In quem Er- 
rorem manitello incidit Pompeius, qur, vt Cicero f crip- 
tum relicjuic, totics foliius crac dicere; Sylla pomit, e^o 
nonpotero? Qiiaii^rc, vehcmcnter fibi impofuir, ciim 
Ingcnium, & Rationes Agendi Syjla:^ a Suis, Toto Caelo 
(vcaiunt) diflarent -. CumAlter Fcroxcfler, Violentus, 
quiqucFaclum inomnibusvrgcretj Alter Grauis, Lc- 
gum Mcmor, omniaquc ad Maieltatcm & Famam 
componens; vndc longc minus erat, ad perficienda 
quo: cogitarar, efficax & validus. Sunt & alije huiusge- 
neris Pr^ceptionesj vcrum hicadExempIumreliquarum 
fufficicnc. 

Neque vcro, Nojfefeipfum^ Homini fufficic j fed in- 
cunda ctiam cfl Ratio fccum, quomodb fe Oftentare^ 
Declarare,Acnic^\ic Fkiierefe iD' Effin^ere^commode & 
prudenter, poffit. Ad Oflent^ndumfe quod attinet, ni- 
hil vidcmus vfuvenircfrcqucntius, quam yt qui Virtu- 
lis Habitu (it Inferior, Spccie Virtutis extcrna iit potior. 
Non parua igitur cft Pmdcnti« Prairogatiua, fi quis Ar- 
tcquadam, & dccorc, Spccimcn fiu apud alios exhibc- 
rcpoffit,- VirtutesCiLiSy Merita, atque Fortunam etiam, 
(quod fincArrogantia, aut Faftidio ficri pofficj com- 
modkoflentando-y Oox\xx\Vitia,Defe6lusy Infortunia & 
Dedecora, artificiosc occultando j Illis immorans, eaf 
quc vclutiad Lumcn obucrtcns j His fubterfugia qux- 
rens, aut apte ca intcrprctando cluens j & Similia. Ira- 
que, dcMuriano, Virofui Temporis prudentiffimo, & 
ad Rcs gcrendas impigcrrimo, Tacitus j Omnium, qu<c 
dixerat, feceratqtte^ Arte quadam Oflentator. Indigcc cer- 
tc Resh^cArcc nonnulla, nc T^dium, & Concemp- 
tum pariac : Ica camen, vcOy?^»f^?/oqu2epiam, licec vf 
quc ad W-xmizihprimumgradum^ vitium fit potiiis in E- 
thicif^ quam in Politicif. Sicuc enim dici fblec de Calum- 
nia ; Audatiercalumniare,femperaliquid h^ret: Sic dici 
poffic dc ladancia, (niii plane dcformis fucric & ridicu- 

la,) 



4^5 



4H 



T>e Jugmentis Scientiarum-j 



hi) AudaBer te rvenditay femperaliquid h^eret. Hzrebii 
certe apud Populum, licet Prudentiorcs fubridcanr. Ira- 
qucExiftimatioparta apudPlurimos, Paucorum Fafti- 
dium abundc compcnfabic. Quod fi ifta, dc qua loqui- 
mur, SiiiOfientatiOy deccnter, & cum ludicio, regatur ; 
Excmpligratia j Si natiuum qucndam Pedloris Cando- 
rem, &Iugenuitatcmpra:fetcrat- Aut fi illis tempori- 
bus adhibcatur, vcl cum Pericula circunftenc (vtapud 
Viros Milirares in Bcllis ; ) vel cum allj Inuidia flagrcnt,- 
Auc {i Vcrba , qux ad laudes proprias percincnt, can. 
(^uam Aliud Agenci, excidiflc vidcantur, minimcquc 
velfcrib, vel prolixe nimis, ijsinfiftacur; Autfiitaquis 
fe laudibus hpncftet, vc fimul cciam Ccnfuris & locis 
crga fc non abftineac ; Aut fi deniquc hoc facit, non 
fponcc, fed canquam laccflicus, & aliorum Infolcncijs & 
Concumclijs prouocatus : non paruum cercc ha:c Rcs 
Exiftimationi Hominis Cumulum adijcic. Ncquc fanc 
cxiguus cft corum Numcrus, qui , cum Natura finc 
magis folidi, & minimc vcntofij acquc proptcrca 
hac Arcc, 'Honorifuo vclificandi, careancj Modcra- 
tionis fua:, nonnulla cum Dignitatis ia<^ura> danc 
pcenas. 

Vcrum huiuCmodi Ofientationemn^irtutif^ vccunquc 
aliquis infirmiorc iudicio, &nimium fotiMEthicur, 
improbaucricj illudncmonegaric, dandamfalccmcffc 
Operam, vc Vircus pcr Incuriam, iufto fuo precio non 
fraudctur, & minoris, quam rcucracft, acftimctur. Ha^c 
vcrb, in Virtucc a:ftimanda , prccij Diminucio, tribus 
modis folcc contingcrc : Primb, quandb quis, in Rcbus 
gcrcndisjfe, & opcram fuam^ofTcrc &obcrudic, non vo- 
cacus, aut accerlitus : Huiufmodi cnim officijs, Rcmu- 
uerationis loco cffc folct, fi non rcpudicncur. Sccundb^ 
quandb quisin principioRci gcrcnd^, viribusfuisni- 
mium abutitur ; & quod fcnsim cracprscftandum, vno 
Impetu cfTundic; Id quod Rcbus benc adminiftracis, 

pr^- 



B E R 



OCT 



A VV S. 



r-1 



prxpropcram conciliacGrariam, in fine autem Saticta- 
ccm mducit. Tcmb,qu3ndo quis Virtutis iux frudum, 
inLaudibus.Plaufu, Honore, Gratia, fibi pra:bitis, ni- 
miscitb, & Icuiterientit,atqucinijs fibicomplacccjde 
cjuoprudens babctur Monitum ; Cme ne infuetiis rebui 
tHMoribii? -videaru^fi htcc te resparua.ficutimagna,dele6l:at. 
Deficiutim cnimuero kduhOccultatio.minom haud- 
quaquam momenri eli, quam Firtutum Prudens, & Ar- 
rificiofa Oftentatio. Dciectus autem occulrant ur, & Ja- 
tcncmaxime, trtplici quadam Indultria, &qua(jtribu.s 
Lacebris j Cautione j Pr^textu ; & Confidentia. Cautionem 
dicimus, quandb ijs Rebusprudcnterabill:incmus,qui- 
busParcsnonrumus; Vbi contra, Ingenia Audacula, 
&Inquicca, fc facileingcrunc, fincIudicio,Rcbus,qui- 
bus non infucuerunt ; & proinde Defcdus fuos propri- 
os publicanc, & quafi proclamanc. Prxtextum dicimus, 
cum fagacicer, & prudcnter, viam nobis ftcrnimus & 
munimus, qua benigna & commoda, dcFit^s, & De- 
fimbw noftris, fiac Inccrprctacio ; quafi almndc pro- 
ucniencibus, auc alib tcndcncibus, quam vulgb cxiftima- 
tur. Ecenimjdc Latcbris Vitiorum non male Poera j 

Stepi latet Vitiumproximitate Boni. 
QuarCjfi qucmD^^^ww, innobis ipfis paccpcrimus^ 
opcradanda, vcPerlonam & Prstcxtum, Virtuti! fini 
f/w<«mucucmur, fubcuius vmbralaccac. Vcrbi gratia, 
Tardo Grauitas prarccxenda, Jgnauo Lenitaf, & hc de 
caf ccris. Illud ctiam vtilc, probabilcm aliquam Cauffam 
obccnderc, & in Vulgus fpargcrc, qua adducfli, vJti- 
mas vires noftras, promcrc rcfugiamus ; vcquodN^» 
pofiimm^ No//^vidcamur. Q^d^idConfidentiam zmnciy 
Impudensccrce eft Rcmedium, fcd camcn ccrri/Ijmum 
acque cfficaciflimum ; Nempc,vtquis eaomninb con- 
cemnerc, & vilipcndere fc proficcatur, qu^ reucraaflc- 
qui non poftic : Mcrcatorum Prudentium Morc^ qui- 
busfolcnnceft, &proprium,vcPrctium Mercium iua- 
I i i rum 



^2(5 



T>€ Augmentis Scientiarumj 



rum actollanr, Aliorum deprimaut. Eft tameri & aliud 
CoyifidentU Genu-s, hoc ipfoimpudentiusj Nimirum, 
perFri6ta fronte, DefeSlm fuos etiam Opinioni obcru- 
derc, & vcndirarcj quafi in ijs, cjuibus maximede- 
fticftitur, fc eminere credat-, Atqucvthocfacilius ca:- 
teris imponac, fe in ijs Rebus, quibus reuera pluri- 
mumpollct, fingat difiidcntem ,• Qucmadmodum lieri 
videmus in Poctisj PoetaenimCarminafuarecicantc, 
fi vnum aliqucm Vcrficulum, non admodum dixeris 
probandum, audias illicb; Atque}}icVerfm,plurismihi 
conftitit, quam reliquorum Plurimi. Tum vcrb alium 
quempiam Verfum adducct,quafi fibi fufpcdum, & 
dc eo, quidputcSjfcifcitabicur, qucm (atis nonr, inter 
plurimos efle optimum, & cenfura; minimc obnoxi- 
um. Ante omnia vcrb, ad hoc, quod nunc agitur ,• vt 
fcihcct,SpecimenfaiquisedatcoramalijsiIIulb:c,&Ius 
fuum in omnibus rcrincar, nil magis inrcrcfTe iudico, 
quam nequispcrnimiam^fuamNaturasBonitacem, & 
Suauitatcm, fc cxarmety & Iniurijs & Contumclijs cx- 
ponat : Quin potius in omnibus, aliquos Animi Libcri, 
& Generofi5& uon Aculei minus, quam Mcllis, incrafc 
gefl:antis,Igniculos,fubinde emiccar.Qua; quide munica 
Vit«Racio,vna cum prompto & parato,ad lc a Cotumc- 
lijs vindicandum, Animo, Aliquib' cxAccidcntcimpo- 
nitur,& NccefIitatequadaineuitabili,propter aliquidin- 
fixujin Perfona,autFortunafua:vcluti fif,in Deformihus, 
&c SpurijSj&c Ignominia aliqua mulSiatis ^vn^c huiufmodi 
Homincs,fi Virtus non dcfit,fclices plerunqueeuadunt. 
Quod verb, ad (e Declarandumamaet i Id alia Res 
omninb crt, ab Oflentatione fui, de qua diximus. Ncque 
cnitnad Firtutes, autDefe^uiHommumy refcrturi fcd 
ad A6lionesVitce Particulares. QuainParte, nihilinuc- 
nitur magis Politicum, quam vt Mcdiocritas quxdam 
fcructur, prudens Sc fana, in ScnfaAnimi,circa Adio- 
ncs Particularcs, Apericndo, aut Rccondendo. Licet 

cnim, 



L I B E R O C T A V V S. 



cnim,profundaTacimrniras, &Con{jIiorum Occulra- 
rio,&is Rcrum gercndarum Modus,qui Omnia Ccccis, 
Sc (vrModernc-cLingux potiuslocjuunftir) SurdisAr- 
ribus, & Medijs, opcrarur, Res fit & vtilis, &z mirabilis ; 
raraennon rarbeuenir, vc (quoddicitur) Difsimulatio 
Ermes p.mat, qui Difsimulatorem ipfim illaqiieant. Nam 
. videmusVirosPoliticos^raaxime omniuin{igncs,iibcre 
& indiHimulanrcr,Finesquo5percrcnt, palam profcrre 
.' non dubitaflc. Sic L. Syllamanifeftb ^rxkii\\iz,Se,Om- 
nes Mortales, afelfelicesfpelinfelicesfiri cupere,proutfbi 
ejfent^ <^el Amici, y el Inimici. S ic Ccf ar, c u m p rim um 
profcduseftin Gallia.s, nil vcntus cft proficeri ; ^emalle 
primum ejfe in ipilla ohfcura^quam Secundum Rom.e. Idcm 
Cajfar, csEpto iam Bello, Diftimularorarj minimeegit, 
fiaudiamus quidCiccrodeilioprardiccr. Alrcr(Ca;[a- 
reminnucns) non recufat^ fedquodammodo poflulat^ njt 
(rvt efl,)fc appelleturTjrannm. Similircr videmus,in E- 
piftolaquadam Ciccronis adArricum, quam minime 
fiicric Auguftus C^far Diflimularor,- qui in ipfo in- 
grcfTuad Rcsgerendas, cuiii adhuc Scnatui efTcc inDc- 
licijs, fblicus tamcncrat, in Concionibus apud Popu- 
lum,iurare,illa Formula; ItaParentis Honores confequi 
liceat. IIIudaurcm,nonminusquiddamerar, quamip- 
fa Tyrannis. Vcrum eft, ad Inuidiam paululum lcni- 
cndam, folitum cum fimul, ad Sraruam lulij Csfaris, 
quie in Roftris pofira erar, manum prorcndere. Homi- 
nes autcm ridcbanr, & plaudcbant, & admirabanrur, & 
inter fe ica loqucbantur; §}tiid hoc efl? §}u/ilii Adolefcens ? 
Sed tamen nihil Malicia: in co fufpicabanrur, qui ram 
-candide & ingenuc, quod fentirer, loqueretur. Er ifti 
quidem, quos nominauimuSjprofpera omnia confccuri 
funr •, Pompcius conrra, qui ad eofdcm rendcbar Fines, 
fedVijsmagis vmbrofis &obfcuris (ficur Tacirus de 
coloquiturj Occultiorjnon melior : Arque Saluftius Ci- 
militer idem infimuiat j Oreprobo, Animo imierecundo :) 
I i i 1 id 



4.17 



428 



T>€ Augmentii ScientiarunLj 



id prorsus agebat, & innumeris Tcchnis moliebatur, 
vc Cupiditaccs fuas3& Ambicionem alce recondcndo,in- 
tcrim Rempub. in Anarchiam & Confufionem rcdigc- 
recj quo illa fe neccfrarib in Sinus eius conijcerec; At- 
quc hoc padoj fumma Rcrum ad cum defcrretur, quafi 
iuuitum &:rcnitentcm. Cum verb hoc fe putarcc con- 
fcquucum, fadus Conful folus (quod nunquam cui- 
quam concigifrcc) nihilb plus ad Fincs fuos proficie- 
bac ^ eb quod, ctiam illi, qui proculdubib eum fuiirent 
admcuri, quid vellct non perciperent. Adeb vt f andem 
coadus fit, tritam & vulgarcm inirc viam ; vt fcilicct, 
priEtextu fc C^fari opponcndi, Arma & Excrcitura cora- 
pararec. Adcb lenta, Cafibus obnoxia, & plcrunque in- 
feliciafolentefreea Confilia, qua: profunda Dij^imula- 
tione obtcguntur ! Qua de re, idem fcnfifTc vidctur Taci- 
tus, cum Simulationis Artificia, tanquam Inferioris 
SubfelHj Prudentiam, confHtuit, pra: Artibus Politicu : 
lllam Tibcrio, has vcrb Auguffo Ca^fariattribucns. Etc- 
nlm, dcLiuia vcrbafacicns, fic loquiturj Quod fuiffct 
illa, cumArtibw Mariti, tf Simttlatione Filij, bene com^ 
pqfita. 

Quod ad Animum FleSiendum, & Effingendtm atti- 
nct ; Totis" viribus certe incumbendum , vt Animus 
reddatur,Occafionibus &Opportunitacibus obfcquens;, 
neque vllomodo, crgaeas, durus aut rcnitcns. Nequc 
enim maius fuerit Impedimentum, ad Rcs gercndas, 
auc Fortunas Hominum conftitucndas, quam illud,- 
Jdem manebaty neque idem decebat; vidclicct, Cum Horai- 
ncs ijdcm fint, & Natura fua vtantur, poilquam Qcca- 
fioncs fc rautauerint.Bcne itaquc Liuius,cum Catoncm 
Maiorem introducir, tanquam Fortunx fua: Archite- 
dumperitiffimum, illudfubiungitj quod ei fucrit In- 
genium Verfatile. Atquc hinc fit, quod Ingenia Grauia 
&: Solcnnia, ^ Mutarc Ncfcia, plus plerunquc habeant 
Dignitatis, quam Fclicitatis. Hoc vcrb Vitium, in ali- 

quibus 



LlB ER OcTAVVSi 



4.19 



quibusa N .lUtr apQnizus inricum dl, qui fuopre Inge- 
nio func, rifco/:, &: Nodoji, 6c ad Verfandum inepri. Ac 
in A\i]S Confu^tudine obrinuic (^qux cft akera Niitura) 
acqueOpinionequadam (qux inAnimos Hominum 
facilc obrepic ; ) vc mmirae murandam fibi purenc Re- 
rum gercndarum Racionem , quam prius bonam & 
profpcram finr experri. PfudenrerenimobferuarMac- 
ciaucllus in Fabio Maximo, quod Prijlinim fimm <a/ 
inueteratum, Cun^andi, iff Belli trahe-ndi, morem, reti- 
nere mordims <T^oluerit , ciim Natura Belli ejfet alia, iy 
acriora.poftularet Confilia. In Alijs porrb, idem Vi- 
tium ex Inopia ludicij progigniruri cr.m Homines 
Pcriodos Rerum & Aclionum, non rcmpcftiue dif- 
ccrnanc; fcd cum demum fc vertanr, poftquamOp- 
porruniras iam elapfa fic : Talc quidpiam in Ache- 
nienfibus fuis, redarguit Dcmofthcncs, Eos, aicns 
cftc, Rufticu fmileSj qui in Ludo Gladiatoriofeprobarir- 
tesj fempir poft plagam acceptam, in eam Partcm muni- 
endam Scutum transferunt , qu^ p^rjcufi funt j non pri- 
iis. Inalijsrursus, hocipfum cai]ti|igirj quia opcram, 
in via ca, quamfemelingrefTifunt, collocacam, perdc- 
regrauancur,nccrecepcui canej^e^fciuntj Sed potius fc 
Occafionibus fupcriores forej ,;(?onftantia fua, confi- 
dunt. Vcriam ifta Animi Vifcofita.Sy U Renitentia^ a 
quacunque illa tandem Radicc pullularir, Rebus ge- 
rendis, & Fortqn^ Hominum, cft damnofifTima : Ni- 
hilquc magis Politicum, quam Animi Roras reddcre, 
cumRorisFortuna^,Concentricas, & fimuIVoIubiles. 
Atquede Pr<cceptis duohw Summarijs, circa Fortun^Ar- 
chiteBuram, hadtcnus. Pr<€cepta autcm Sparfa haud pau- 
ca funt; Nos tamcn perpauca dcligemus, pro modo 
Excmpli. 

VnmumPr<eceptum^{k-y Faber Fortmte, AmufTe fua 
perire vratur, eamque rire applicet ,- Hoceft, A«imum 
afrucfaciat, vt Rerum omniuni Pretium & valorem 

ceftimer, 



+3^ 



T>e Jugmentu Scientiarum^ 

^ftimet, prout ad Forrunam & Fines fuos, magis aut 
minus, conducantj Hocquccurecfedulb, nonperfun- 
6lorie, Mira enim Res, fcd veriflima-, Inueniuntur 
plurimi, quorum Mcntis ParsLogica ((tita loquili- 
cec) eft bona, Mathematka, pcflima s videlicct, Qui dc 
Rerum CGnrcquentijsfatisfirmiteriudicant,- dcPretijs 
verb, imperitillime. Hinc fit, vt Alij, priuata & fccreta 
cum Principibus Colloquia, Alij, Auras Popularcs, tan- 
quam Magna adcpti,admircntur j cum fic vminquc fa:- 
penumerb Res, & Inuidia & Pcriculo plcna : Alij au- 
tcm Rcs metiuntur cx Difficulcate, atquc opcra fua^in 
cis impcnsa: Ficri oporterc cxiftimanrc<?, vtquamilm 
moucrinr, tantum ctiam promouerinc : Sicut Cxfar de 
Catone Vticcnfi, velutipcr Ironiam, dixrrj Narrando 
quam laboriofus fuerit & affiduus, & quafi indcfati- 
gabilis, ncquc camen multum adRcmj Ow«/^(inquic) 
magnoftudio agebat : Hincrtia illud accidir, vc Homincs 
f^Epius fcipfos fallant ,• qui,fi Magni alicuius, aut Hono- 
rati viri opera vtantur, fibi omnia profpera promittant j 
cumillud vcrumfi^i n6n grandiflima quxquc Inftru- 
menta, fcd aptiflima,'<ritius&fclicius OpusquodquC 
pcrficcrc. Atqucad Mitthematicam ycrcLm Animiinior- 
mandam, opcr*c pretiiam cft, illud inprimis nofrc, & 
defcriptumnabcrc; quid ad cuiufquc Fortunamcon- 
ftituendam & promoiicndam Primum ftacui debeat, 
quid Secundum, & fic dcinccps ? Vnmo\oco,Emenda- 
tionemAnimi i^onoi Animi cnim Impedimenta, dcNodos 
collendo & complanando, cicius viam Fortunxaperu- 
cris, quam FortunacAuxilijs, Animi ImpedimentaiuQiu- 
hns. Sccundo loco, Opes^ono, &: Pecuniam- Quam 
fiimmoloco plurimifortafse collocaucrint, cum ranti 
fitad omniavsus. Vcriim, eam Opinioncm, fimilcm 
ob CaufTam abiudico, atquc Macciaucllus fccit, in alia 
tc, non multum ab ca difcrcpante. Cum cnim .vcnis fu- 
crit SementiZiPecmiam ejfe Neruos Belii ; Illc contra,non 

alios 



LiberOctavvs. ^V 



alios ciVc Nsruos Belli afleruir, cjuam Nsnm Firortm 
Fortium & MiUtarmrn j Eodcm piorsus modo, vere a(- 
fcri pollic ; Ncrtios Fortun^, non cfkPecimiam, fcd po- 
tiusAuimi Fires ; Ingcnium,Forncud^ncm, Audaciam, 
Conibntiam, Moderationem, Indultnam, &c fimilia. 
Tcrtio loco, colloco Famam & Exiflimationem , Eo ma- 
gis, quod iJla, /Ellus quofdam habcanr, & Temporaj 
quibus ii non opportune vcaris, difficile cric rem, m in- 
tegmm rellitucre. Ardua enim Rcs, Famam pra;cipi- 
tantem retrouertere. Poftremoloco, pono Ho/2om,ad 
quos certc facilior Aditus,per vnumquodque ex illis cri- 
bus,multb magis perOmniacouiund:adarur; quam fi 
ab Ho«(?rfc aufpiceris, &dcmdcadreliquapcrrcxcris. 
Veriim, vn in Ordine Rerum fcruandojhaud parum efl: 
momentij ita non mulcb minus, in rcruando Ordine 
Tcmporisj Cuius perturbacio e frequentiflime pecca- 
tur; dum ad Fincs tum properatur,quando Initiaeflenc 
curanda; Atque, dum ad maxima quarque (ubicb aduo- 
lamus, quasm mcdio pofica lunc, tcmcre tranfihcntes. 
At iJlud rede prarcipiiur ; §luodnmc inftat, agamw. 

Sccundum Pr^cepttm cii, vt caucamus, ne Animi 
quadam Magnitudinc, & PrxfidGntia, ad niagis Ardua, 
quam par cll, fa-amur ,• neue in aduerfum Fluuij re- 
migemus. Optimum enim Conlihumcirca Forcunas 
Hominum, 

FatiiOccede^Deifque. 

Circumfpiciamus in omncs Parces, & obferuemus qua 
Res patcant,qua claufas &: obifrudta: {int,qua prociiues, 
quaardua:, nequc viribus noftris, vbi non patct Aditus 
coromodus, abutamur. Hoc fi fecerimus, & a Repulsa 
nos immunes pr^ffabimus ; & in Ncgocijs fingulis 
nimis diu non h.rrebimus ; & Moderationis Laudcm 
reporrabimus^&paucioresofrcndcmusj&deniqueFeli- 
cicacisOpinionem acquiremus;dum qu^ rpontcforcafse 
eucncurafuiirenc, nollra^Induflria; accepta: fcrcntur. 

Tertium 



+3^ 



T>e Jugmentu ScientiarurrL-> 



Tertium Pr^cepttm, cum proximc pr^ccdentcnon-^ 
nihilpugnarc vidcre polTjt; Licet probe intcllcdum, 
minime. llludhuiufmodicll- VtOccafioncsnonfcm- 
per cxpedemus, fcd eas quandoquc prouoccmus, & 
ducamus. Quod ctiam innuit Dcmofthcnes, Magni- 
loqucntia quadam. Et quemadmodum receptum efl^ Vt 
Exercitumducat Imperator; fic a cbrdatis Viris, res ipfe 
ducendcc^ ^t qiu ipfis ijidentur, ea geranttir ; i5f non ipfi 
perfequi Euentus tantum cogantur. htcnlm, (i diiigcnrer 
attcndamus, duas obferuabimus , cafquc difcrcpantcs 
Specics, corum, qui Rcbus gcrcndis, & Negotijs tra- 
dtandis, parcs habcantur. AIij {iquidcmOccafionibus 
commode fciunt vti,fed nihilexfe moliuntur, autcx- 
cogitant j AIij toti funt in machinando, qui Occafio- 
ncs, qu^ opportune incidunt, non arripiunt. Harum 
Facultatum altcra, altcri non coniun6i:a,manca omninb 
&: impcrfcda cenfcnda eft. 

Quarcum eft Pr^ceptum^Vt nihil fufcipiamus,in quo 
ncccflc fic, Tcmporis plurimum infumcrc: vcriim vt 
Vcrficulus illc Aurcm fcmpcr vcllicct j 

Sedfugit interekjfiugit irreparabile Tempm. 
Nequc alia fubeft Cauffa^cur ij, qui Profeffionibus labo- 
riofis,autRcbu3 {imilibus,fc addixeruntjvclutilurccon- 
fulti,Oracorcs,ThcoIogi do6liores,Librorum Scriptorcs, 
& huiuf modi j in Fortuna fua conftituenda, & promo- 
uenda, miniis fintfolertcs,- quamquodTcmporCjfali- 
as fcihcctinfumpto,) indigcnt ad Particularia pcrnof- 
cenda ; Opportunitatcs captandas ,• & Machinas, quac 
adFortunam fuamfpe6lcnt,comminifccndas & mcdi- 
tandas. Quinctiam, in Aulis Principura, & Rcbufpub. 
cosrcperias, & adFonunam fuam promoucndam, & 
ad aliorum inuadcndam, maximc cflScaccs, qui nullo 
publico Muncrefunguniuri fcdin hoc, dequoloqui- 
mm.Ambitu Vitce, pcrpctub occupantur. 

Quintum cft Pr^ceptum^ Vt Naturara quodammodb 

imitc- 



LlBER OcTAVVS, 



W 



imircmur, qux nihilfxchfiiiflra. Id qaod faflu non cric 
admodum dtfficilc, fi Nci^ocia nolba omnium g-cne- 
rum, pcnrccommilccamus &concexamus. In fingulis 
cnim Adionibus, ira Animuscfi: inllirucndus & prdr- 
parandus, arquclncencioncs noltrx d\ix alijs fubftcr- 
nendar, ^ iubordinand^ ; Vc ii, in aliqua re, Voci com- 
porcs, in Siimmo Gradu, fieri nov\\>oi{\m\isfmSecundo 
ramcn liceac confirtere ; imo vcl in Tertio : Quod fi, ncc 
in aliqnaommnh Parte Rei hxrere auc confiltere pofli- 
mus, cum vero ad alium quempiam (prxccr deftina- 
tum)Fmem,Operamimpenfaraflc6lamus: Sm necin 
Pr^fenti, aliquemFrudlumdcmecere queamus, falcem 
aliquid cx ca excrahamus,quod in Futurum profic: Si ve- 
rb nihil Soirdi, necin Prxfenti^ nec in Futuro indc cliccrc 
dccur, facagamus falccm, vt aliquid Exiflimationi no- 
fbr^mdeaccrcfcac : & alia idgcnus : Rationcs fcmpcr a 
nobis ipfis cxigendo, quibus confter, nos Frudus ali- 
quid, plusmiiiusj cxfingulis Adtionibus, & Confilijs 
noftris percepiftc ; Ncquc vllo modo pcrmittcndo, vt 
tanquam confufi ac confternati Animum illicb dcf- 
pondeamus, fiforceScopum Principalem non licucric 
attingcre. Nihil enim miniis conuenic Viro Politico, 
quam vniRci^vniceefle ifttentum. QUi cnim hoc fa- 
cif, Occafionum innumerarum iadlura muldabicur, 
qu^ Rebus agendis ex obliquo intcruenirc folent: 
Qua^qucfortaficmagis fuerintpropiti^c &c comrnoda: 
ad alia, qu^ poftca vfui futur^ fintj quam ad ca, quar in 
manibui habeamus. IdeoqucbcnecallcamusiIlamRe- 
gulam j H^c oportetfacere, ilf illa non omittere. 

ScKium ci\ Pr^ceptim s Vt nos Rci alicui nimis per- 
emptorie non aftringamusj quanquam Cafui vidca- 
turjprimoincuicu,minusobnoxiaj Scd femperhabea- 
musj vel Fencftram aperiam ad Euolandum } velPofli- 
cum aIiquodfecretum,ad Rcdeundum. 

Scpcimum Pr<cceptumy cft Anriquum illud Biands; 
Kkk modb 



454- 



'De JuzmenHs Scientiarunuj 

o 



modo nonadPcrfidiam, fed ad Caunonem, & Mode- 
rationem,adhibcarur: Et ames tanquam Inimicui futu- 
m, i^fOderiitanqiiamAmatnrm. Nam Vrilitares qua{- 
que, munm in Modum, prodit & corrumpir, fi quis 
nimiiim fe immerfcrit, Amicitijs infelicibus; molcflis 
& turbidis Odijs j aut Pucrilibus & futilibus /Emula- 
tionibus. 

HarcExempIi loco, circa Do6irinam de Amhitu Vita 
fufficient : lUudcnimHominibus in Memoriam fubia- 
de rcduccndum cft, longe abeflc, vt Adumbratio- 
nes iftx, quibus vtimur in Defidcratis, loco mftorum 
Traclatuum ponanturj Sed fint folummodb tan- 
quamSchedxautFimbria:, cx quibus,deTelaintcgra, 
mdicium fieripoffit.Ncqucrursus ita dcfipimuSjVtFor- 
tunam, abfque tanto, quantum diximus,molimine, mi- 
nime p^irari^aflTcramus. Probccnimnouimus, eamtan- 
quamfponfcingrcmiumaliquorum dcflucre: Alijau- 
tcm cam^ Dilig^ntialola & Ailiduitatc (cautionc non- 
nulla afpersa) abfquc Artc multa aut opcrosa, adipif- 
cuntur: VeriimficutCicero, Oratorcm Pcrfcdum de- 
pingcns,non idvult, vt Caufidici finguli talescffede- 
bcanr, aucpoflint: Acrursus, ficutinPrincipcaur Au- 
lico defcnbendo fquod nonnulli tradlandum fufcepc- 
runtj Moduluscffingitur,pforsusfccundumArtis Pcr- 
fectioncm,non autcm fccundum Pradicam vulgatam : 
Idcm 6cnosinPo/mVoinfIrucndopra:ftitimus : Politico 
(jnquam) q\ioidFortunampropriam. 

Enimuerb, illud vtiquc monendum, Pr^cepta, quas 
circa hanc rcm, dclcgimus 8c propofuimus, omnia, ex 
cTcncrc eorum efTc, qux Don-e Artes vocantur. Quod 
cnim ad Malas Artes attinct ; Si quis Macciaucllo fe de- 
dcritinDifcipIinam, qui prascipitj Firtutem ipfam non 
magnoperc curandamjedtantum Speciem eiuf, inpuhlicum 
rverjam: quia Virtutii Famailf Opinio Homini adiumtnto 
fitj<virtusipfa Impedimento^ Quique alio loco pr^Eci- 
P"> 



L I B E R O C T A V V S. 



+?5r 



pic ; Ft Homo Politicuf, illud Unquam Fundamentum Pnh 
dcnti^fu.cfubflcrnat-y quodprxfupponat, Homincs nonre- 
Sie\ nec tuto, ad ea^ qtu <^olumiis, fle6li aut adduci pffe^ 
pr^terquam folo metu ; ideoque det operam, '-vt omnes, 
qu.mtuminfeeflj Obnoxijfint, atque in Pcriculii-, iy An- 
guflijs conftituti; Ira vc Politicus iuus,videatur cfTc, cjuod 
Irali dicuiir, Seminator Spinarnm : Aut fi cjuis Axioma 
illud, quod a Cicerone ciratur, amplc(fli vclit- Cadant 
Amicifdummodb Inimici intercidant ; SicutTriumuiri fc- 
ccrunt, qui Inimicorum Interitum, Amiciflimorumcx- 
itio redimcbant: Aut fiquis L. Catilinx Imitator elTe 
velic, vc Rcrumpub. Incendiarius liac & Perturbacor, 
quomelmsin Aquis curbidis pifcari, & Fortunam fu- 
am expedircpoflit ; Ego, (inquitj f in Fortumf meis In- 
cendiumfitexcitatum, idnon Aqua^fed Ruina rcflinguam : 
Autfiquiiillud Lyfandriadfecransferac, quidicerefo- 
lebacj Pueros Placentis ^ ijiros Periurtjs alliciendos ., 
CumalijsciufdemFarinx prauis, ac perniciofis Dog- 
matibusj Quorum (vt fic in ca^teris rebus omnibus) 
maior eft Numerus, quam redorum & fanorum ; Si 
quis (inquam) huiufmodi inquinata Prudentia delc- 
dteturj non ierim inficias, eum Cquandoquidciii Lc- 
gibus Charitatis & virtutisomnibus fcipfum folutum, 
Fortun^ folammodb manciparit} poffe, maiore com- 
pendio, & celerius, Fortunam fuam promouere. Fic 
verb in Vita, quemadmodum & in ^w, vt Itcr breuius, 
fit foedius &: coenofius j neque fane, vt per Viam melio- 
rcm quis incedat, multa circuirionc opus eft. 

Tantum verb abell, vcHomines ad huiufmodi^rto 
^m^feapplicare oporceac, vcpotius fane, (fi modb 
fintapudfe, fequefuflinerevaleanr, ncque Ambitionis 
Turbine & Procella in aduerfum rapianturj antc Ocu- 
los proponeredebeanc; nonfolum Mundi Chorogra- 
phiam generalem illam, quod Omniafint Vanitas^ ^ 
fvexatio Spiritus j verum eciam & illam magis fpecia- 
Kkk 2, lemj 



^l6 



T>e Ammentit Scicfitianmi^ 

o 



Icm ; videliccr,Qaodipfum Efejdmidum a Bene Efe, 
Ivlaleditlionis loco fic ; 6c qub grandius fitEjfe, eb ma- 
ior fiz Maledidio : Quodque, araplillimum Vircutis 
Prxmium, fic ipfa Virtusj Quemadmodum 6c vlti- 
mumVitij SuppIiciumeftVitiumipfumj ficutegregie 
Poeta j 

S^it^ce 'vobu, qm dignaVirijpro Laudibiis iflu 
Pr£miapolferear folui? Pulcherrimaprimiim 

Dij Morefque drMmt r^eflri. 

Ec econtra, non mintis vere ille de Scelcfaris, Atquc eum 
njlcifcentur Moresfui. Quinctiam, Morcalcs^dum in om- 
nes Partcs, Cogirationcs fuas agicant, & diffundunt, vc 
Forcunis fuis redeprofpcdum atque confulcum fic, in- 
cerim in medijs illis Animi Tranfcurfibus, adDiuina 
ludicia, & Prouidentiam .Tternam, oculos atcollerc dc- 
benc; quru farpifTime Impiorum Machinaciones, & 
Confilia Praua, licccprofunda^fubuercit, &adnihilum 
redigic; fecundum illud Scripc.ir^; Concepit IniquiU''- 
tem, ^pariet Vanitatcm. Imb,etfiIniurijs,o:i\W///fr- 
tibufj abftineanc j Accamen h^c iugis, & irrcqr:icta An- 
hclatioadArduaFortun.T, abfquc Ceflationc, & quafi 
fine Sabbato,Tributum Temporisndftri Dco dcbitL?m 
minimefoluic: Qui, vcvidere ell, Facultatum noU a- 
rum Decimas, Tcmpcris autcm Scpcimas exigir, & flbi 
feponic Quorsiim enim fucric, Os gcrcre in Cocli fub- 
limia eredlum ; Mcntcm verb humi proftratam, &z Pul- 
ucreminftarSerpcntiscomcdentem? Quod eciam Ech- 
nicos non fugic ; 

Atque affigit humo Diuin^e Particulam Aur^. 
Quodfiinhoclibiquifquamadblandiatur, quod For- 
tunafua, vtcunqueeamMalisartibusobtinueric, reftc 
vti decreueritj (icuc dc Augufto Carlare, &c Scpcimio Sc- 
uero, folicum eracdici jDebuifeillosautnunquamNafci, 
mtnunquam Mori : Tancain Ambicu Fortuna: fusepa- 
traruntMala j tantarursus, Summaadep5i,contuIcrunt 

Bona ; 



LlBER OcTAVVS. 



«7 



Bciij; intclligacnihilominusjhanc MalorumperBona 
Conipcnradoncm , poft Fadum probari j Confilium 
autcm huiurmodi mcrito damnari. Abs re pollrcmb 
nobis non fuerir, in Curfu ilio incicato, &: fcruido, 
vcrrusForcunam noftram, Frigidampaulifpcrafpcrge- 
rcjhauftam e Didcrio illo non ineIcgante,Caro]iQuinti 
Imperatori5, inlnlHtutionibus fuis ad Filium ; Imitari 
Foytii;i:un Mores Mulienm.qiu procos plii^ nimio ambien- 
tes^ph-iinqiie fitpcrbc aiierfinttir. Verumhoc vltimum 
Remcdium, pcrtinec ad cos, cjuibus Guftus, exMorbo 
Anmii, corrupcus cft. Innicancur potius Homines La- 
pidiAU, qui Theologix 6c Tbihfophi.c d\ canquam Angu- 
laris ; qusidem fere afTcruncde co, quod primiim qu£ri 
debeac; Etenim Theoh^gi.t cdicit ; Primim quxriteReg- 
mm Dei, iy ifta omnia adijcientur yobis ; Philofophia 
aucem fimile quiddamiubet j Trimimqu^rite BonaA- 
nimi^ c^tera aut aderunt, aut non oberunt. Quamuis au-, 
ccm hoc Fundamcntum, humanicus ia6lum, incerdum 
lcceturfuper ArenaSj quemadmodum vidcreefHnM. 
Bruto, qui in eam vocem, fub Exitum fuum, prorupit j 

Te colui Firttis t? Re:n, aft tu Nomen inane es. 
Ac idcm Fundamentum, diuinicus locacum, firmacur 
fcmperin/^i'^/-'?. Hlc zwicmVoSi-rinam dc Ambitu Vit^, 
& fimul Doclrinam Gcmralem de Negotijs, concludi- 
mus. 



Ca p vt 



458 




T>e Jugmentts Scientiarum^ 



Capvt III. 

Tanitiones Dodlrinae de Imperio, fue Re^ 
pub. omittuntur-^ T^antum Aditus fit ^ ad 
Defiderata duo ; Dodlrinam de Profe- 
rendis Finibus Imperij ; 6^" Doclri- 
nam de luftitia Vnmerfali,yr«e de Fonti- 
bus luris, 

Enio iam ad Artem Imperij, fiuc T>o6irinam 
de Repub. Adminiflranda ; Sub qua ctiam 
Oeconomica contiiiccur, vc Familia fub Ci- 
tiitate. InhacParte, ficuciamanccadixi, Si- 
lcntium mihi impcraui. Ncquc tamen prorsus difEdcre 
debui, quin polfim dc illa fbrtafse non imperite auc 
inutilicerdifrercre; vtpoce, quilongaExpcricncia edo- 
dlus, & per toc Muncrum & Honorum Gradus, ad am- 
phfTimum Rcgni Magiftratum, Fauorc Maiclktis lux 
indulgentiflimo, nullo Mcrico meo, cuedlus fucrim; 
eundcmque Magiftratum, pcr Annos Quacuor inte- 
gros gcflerim •, & quod pluris cft, Maicftatis t\ix Man- 
datis, & Colloquijs, pcr Annos odlodccim continuos 
alTucuerim j (Quod ctiam e Stipite aliquo Politicum ex- 
culpcre potuiftctj) Quique ctiam, inter omncs Artes, 
plurimum Tcmporis in Hiftorijs, & Legibus contriue- 
rim. Quxomnia,nonIadantia adPofteros,refero, fed 
quia ad Literarum Dignitatem nonnihil pcrtinerc 
putcm, quod Homo quifpiam, ad Litcras, potius 
quamad aliudquicquam, natusj & ad Res gcrendas, 
ncfcioquoFato, contraGcnium fuum abreptus, adCi- 
uilia tamen Muncra,tamhonorifica&: ardua, fubRcge 
prudentiflimo, afTumptus fuerit. Vcrum fjquidcirca 

Politicam 



L I B E R O C T A V \- S. 



4^9 



PoliucAm pcllhac parruriec 0:iuni meum, cric forra/sc 
ProleSjMt AhrtiiU,2UZPoflb!i»:a. Intcnm, neScicnrijs 
cmnibus, iamvcluti in Subicljiis fuiscoilocatis, SeJcs 
hrc cam cxcel/a omniiio vaccCjdecrcui duas rantum Ci- 
uilu Scientix portioncs, o^xxx ad jircam hnperij nonper- 
tinenc, fcd lunc Nacura: magis commums, vc Defide- 
rata, norarcj Earumque, morc noftro, Exmph pro- 
poncre. 

CximArtes Imperij, zxiaOfficia Politica,complcd:5n- 
rurj Vnmo^sz Imperiumconferiicinrj Seciindo, vzDea- 
ttmejficiaturiy Florens\ Tertib, wzAynplificetur, Finef 
qne eius longiiis profirantur ■, de duobu^ primis Ojficijs, 
maxima cx parce, cgregie a nonnuilis traclatum elt j de 
Tcrcio filctur. IJluditaquc inccrDt;;^rt<f?-,#<^rcponcmus; 
& Morc noftro, Exemplum cius proponcmus. Eam Do- 
6lrin^ Partem, Confulcm Paludatum, (luc Do6lrinam de 
Proferendii Imperij Finibui^ norainanccs. 

Exemflum TraUatus Summarij de pro^ 

ferendii Finikn Imperij. 

Dldum Themiftoclis, fibi ip{iapplicaium,inciuile 
certe fuit, &: inflatum ; fin de alijs, acque iii ^entrc, 
prolatum fuiiTcr, prudenccm fane bbferuacioncm, & 
pcrgrauemCcnfuram,compled:i vidcatur. Rogacusin 
Conuiuio, vcCytharam pulfaret, rcfpondir, Fidibiisfe 
nefcire; c.^teriimpofeOppidumparmon in magnr.m Ciui- 
tatemeuehere. lifa cerce Vcrba, ad Senfum Politicum 
tranflata, Facultatcs duas, mulcum inccr le difcrcpanccs, 
inijs, quiRerumGubernaculatractanr, optimedcfcri- 
bunt, & difl:inguunc. Etenim, fi Rcc^um Confliiarios, 
Senatorcs, aliofquc ad Negocia publica admotos, qui 
vfquam fucrunt, actence intucamur; rcpcrientur pro- 
fedtb (licet rariflimej nonnufli, qui Regnum auc Ciuita- 
tem e paruis ampla efficerc poflinc, Fidicines caraen finc 

valde 



4.4.0 



T>e Augmemis ScientiarunLj 



valdcimpcriri: Econtra autem, Alij quampiurimi, in 
Cythara^^iiUzLyra^ (hoccft Aulicis Tricisj miri.Anifi- 
ccs, qui, tantum abe(l, vt Rempub. amplificare poflinr, vt 
potius a Natura comparati videantur, ad Scatum Rci- 
pub. Bcatum & FJorentcmj labcfa6landum, & cucrtcn- 
dum. Sane, Arces illa: dcgcncrc?, & pra;(tigi.r, cjuibus 
{aspcnumero Confiliarij , atcjuc Rcrum Potcntcs, & 
GratiamapudPrincipcsfuos, &Famamin Vulgus, rc- 
porrant, haud aliud Nomcn mcrcntur, quam Peritu 
cuiufdam Fidicularix; vtpotcciimfint Rcs, magis gra- 
tas in Pr^fcns, &ArtificibusipfisOrnamcnto,qu3mad 
Rcrumpub. quaru funt Minirtri,Opcs, & Amplitudinc, 
vtilcs autaccommodcc. Occurrcnt proculdubio&alij 
Con{iIiarij,atqucRcipub. Gubernatorcs, rainiraefpcr- 
nendi, qui fint Ncgotijs parcs, podintquc Res commo- 
dcadminifttarc, cafqueamanifcftis prsGipitijs & In- 
commodis confcruarc; a Virtutctamcn illa Rcrumpub. 
Ercdrice & Amplificatricc,longointcrualIo abjfunr. 

Vcrum, qualcfcunquc dcmum fiicrint Opcrarij,con- 
ijciamusOcuIosinOpus ipfum; Qualis nimirum ccn- 
fcridcbcatverai^^^«or«w & Renmpub. Ma^nitudo, & 
quibus^;ti^M^fo^if;«<?/'; poflit: Dignum profcdb Argu- 
mcntum, quod Principcs pcrpctub in Manibus habc- 
ant, & diligentcr mcditcntur j Qub ncc Vires fuas in 
maius acftimantes, Incasptis fc vanis & nimis arduis im- 
pliccnt- Nccrursijscafdcmplusafquo dcfpicienrcs, ad 
Confilia pufillanima & mcticulofa,fcdcmittant. 

Magnitudo Imperiorum, quoad Molcm & Tcrritori- 
um,Menfurzfubijciturj quoadRcditus,CalcuIis. Nu- 
merus Ciuium,& Capita, Ccnfu; Vrbium & Oppido- 
rumMultitudo & Amplitudo, Tabulis cxcipi poffint. 
Attamen non rcperitur intcr Ciuilia, Rcs crrori magis 
obnoxia,quani vcrum &intrinfccum,cxcipcrc Valorcm, 
ckcsLFires & Copioj Imperijilicums.AirmiikturRegnufn 
Calorum^non Glandi, aut Nuci alicui grandiori/cd Gram 
Sinapif, 



LlBER OCTAVVS, 



44.1 



Sma.pi;,c]iiod inccr Gnna eft: minimum' qucd tamcn ha- 
bcaEinrcri.n, inira(c,Proprictaccm quandam, S: Spin- 
tuminnuc.im, quo ie dz citihs atcoliat, &IatiLis difliin- 
dac: Eodcnimodb,>nucnirccIt Regna & Srarus, Am- 
bituquidcm»5c Regidnum Tratlu, valdc ampla ; c]u<e 
ramcn ad Fiik-s ijltems preferendosy aut Jarius in>pc- 
randum, iunt miniis apta ; Alia contra, Dimcnfionc 
iaciscxigua, quxtamen Ba(cs, in quibus nlaximccMo- 
narchia:ina;diiiccntur, cfTc pafliiit. 

I. VrbcsmuniEX|,pIcna AnTiamentdria, Equbrurti 
Propagines gcncrofe, Currusaritiati, HIephtinri,Machi- 
nararqueTorrnenraBellicaomnigcna^ «sifimiliaj funt 
cerce lih vniueria nihilaliud, quam Ouis' induta Pelle 
leoninaj NiCi Gens ipfa, Stirpe lua, & Ingcnio, (it fortis, 
& Militaris. Imb, ncc Numerus ipfeCopiafum multum 
iuuaCjvbiMilitcsimbelles funf&iignaui. Redlccnim 
Virgilius ; Lupm numerum fiebmim non curat. Exerci- 
cusPcrfarumin Campis Arbelaej-^Ocuiis Msiccdonum, 
canquam vaftum Hominum' Pelagus, fubijcicbaturj 
adeb vc Duccs Alerandri, nohfiibil ipfo Sped:acuIo pcr- 
culfi, Regcm intcrpellarenr, atqUe Vc No6l^ praslium 
committerer, ci Auiflorcs craiK>'Qmbus ille, Nolo (in- 
(\u\i) fuffurari Vi6ioriam. Ed autcrn etiam Opinione 
f uit facilior. Tigraiics Armcriiu^-,ca(lrametatusin quo- 
damCoUc, cumExcrcitu QOadringentorumMilIium, 
ciim fpedarec Aciem Romanorum, qux quatuordc- 
cim Millia non exceffit, contra fe tendenteiti, in Dicle- 
rioillo fuo fibi complacuit; Ecce (inquit) Hominum, 
proLegatione, nimio plui quam oportety pro pugna, longi 
miniis. Eofdcm tamen, priufquam occubuiffer SoJ, fa- 
tismultos,ad illum infinitaftrageprofligandum, cxpcr- 
tus cft. Innumcra func Exempla, quam ficMuItitudinis 
cum Fortitudine congreflus impar. Primb igitur pro rc 
certiflima & exploraciflima dcccrnatur, Sc flatuatur, 
quod Caput omnium, qux ad Magnicudin^m Regni 
Lll aut 



4+1 



7)e Augmentvs SclentiarurrLj 



autftaiusfpc(acnc,fir,vtP()/)«/«/ipfc fic Stirps tzlnge- 
niobellicojM. Atquc illud magis tritum quam vcrum, 
quod IsSerui BeHiJint Pecuni<€ j fi defint Ncrui Laccrto- 
rum in Gcritcmolli &cfFocminata. Redc cnim Crocfo 
oftcntantiAurumrcfpoiidic Solonj AtJ quif (6 Rex) 
rvenerit^ qui melitu quam tu Ferrumgefiet, illi profeiio^ to- 
tum hdc cecUtAurum. Quarc, quicunquc is tandcm fic 
Princcps auc Status, cuiiis SubditiNatiuiScIndigcnae, 
non finc Animofi & Milicarcs, Potcntiam fuam admo- 
dum fobric acftimcc : Acquc ccontra, Principcs, qui do- 
minanturinGcnres Animofas & Martias, norint illifa- 
tis Vircs fuas, fifibialias non dcfint. Qyodattinct ad 
Cbpias Merce^ia/ ( quod folcc adhibcri Rcmcdium 
cum Copi<e Niitiw$ dcunt) plcnafunt omnia Excmplisj 
quibusliquidbpacec, quod quicunque Stattuillis inni- 
tetur, pocciicfortaf^ePcnnas, ad tcmpus brcuc^ Nido 
maiorcs cxcenderc, fcd dcfluicntillae paulb poft. 

X. Benediftio luiUy 6c IJfachAriiy m vnum nunquam 
conucnieni ; Nimirum, vccadcm Tribus aut Gcns, fic 
fimul^^LecmsCatuliUy <k Afinui procumhens imerSar' 
cinat, Nequevnquamfiec, vc Populus Tributis opprcf^ 
fus, fortisciiflac&Bcllicofus. Vcrum cft, Collationcs 
publico confcnfu fa(^as, minus Animos Subditorum 
dcijccrc, &dcprimcrc, quamquascx Impcriorocrojn- 
dicuncur. Id quodliquido vidcre cft, in TrihutiiGer- 
manix Inferions, quas Excijai vocanc j Acque aliqua 
cx parcc, in ijs, qua: Subjidia nominancur apiid Anghs. 
Eccniiiindcandumeft, Sermonemiam infticui, de Ani- 
mis Hominutii, non de Opibus. Tributa auccm, qux 
cxconfenfuconferuncur, &:qua:cxImpcrio imponun- 
tur, ctfi cadcin Rcs fint, qubadOpcs cxhauricndas, va- 
ric tamcn omninb Animos Subditorum afficiunt. Sta- 
tuatur igitur & hoc, Populum Tributis grauatum,idonc- 
um ad Impcrandum, non cfte. 
3. Afpirantibu:» ad M«^wW/>i^Regnis &Statibus, 

prorsus 



L I B E R O C T A V V S. 



+« 



prorsus cauendum, ne Nol^iles dc P.::ncij , arque (^quos 
vocatiiusy Gcnerojiy maiorcm m modum mukiphccn- 
tur. Hoc enim eo Rcm dcducir, vt ^lcbs Regni iii hu- 
milis 6cabjev:1aj (Sc nihil aliud fcre cjuam Nobilium 
Mancipia & Opcrarij. Simile quiddam fieri vidcmus in 
SyJuiscxduis ; in quibus, iimaior, quam parell.Cau- 
dicum, fiuc Arborum maiorumrclinquarur Numcrus, 
non renafcetur Syluafinccra, &puraj icd maior Pars 
in Vepres & Dumos degencrabic ; Eodcm modo, in 
N.nionibiif^ vbi numerotlor iullio cii NobilitUf, enc Plcbs 
vilis <Sc ignaua; atque eb dcmum rcs rcdibic, vt ncc 
Ccntefiraum quodquc Caput, fit, ad Galcam portan- 
dam, idoneum : Prxlcrtim fi Pcdicatum Ipcklitcs j aui 
Excrcitusplerunquecll: Roburprscipuum j Vndcfuc- 
cedcc magna PopulatiOj Vires cxigua^. Nufquam Gen- 
tium, hoc quod dico, luculentius comprobatum eft, 
quam Excmphs Anglias Sc Gallia^; Quarum Angha, 
quamuis Territorio, & Numcro Incolarum, longe in- 
ferior, pociorestamenParccsfcrefcmpermBellis obti- 
nuic i Hanc ipfam ob CaufTam, quod apud Anglos, Co- 
loni, & infcrioris Ordinis Horn.incs, Militia: habilcs 
(int, Ruftici Gallire non irem. Qua in rc, mirabili qua- 
dam &: profunda prudentiacxcogitatum cff, ab Henri- 
co Scptimo Anglix R^g^ CI'^ quod in Fit<e eimHiJloriu 
fufius traclauimus) vc Pr^dia minora, atque Domus 
Agricolationis infticucrcntur, qux habcanc ccnum, 
eumquemediocrem AgriModumanncxum,quidiftra- 
hinonpoffic; co finc, vcadVidium Iibcraliorem fuffi- 
ciac ; Vtque Agricukura ab ijs exerccretur, qui Dommi 
fucrincFundi, autfaltem vfufruduarij, nonConducli- 
tij autMcrccnarij. Nam ita demum Charadlcrcm i[- 
lum, quo Antiquamltaliaminfigniuit Virgilius,mcre- 
biturRcgioaliqua; 

Terra potens Armii^atqW! ijhcre Gleba. i 

Neque pra:tcreunda eft ilJa Pats Populi (qua: Anglia^ 
LJii fcre 



+H 



T>e Augmentu ScientiarunLj 



icre cil pcculiaris , ncc alibi (quod lcio) in vfu, nifi 
force spud Polonosj Famuli (ciliccc Nobiliim: Huius 
enim Generis, ctiam Infcriores, quoad Pcditarum, A- 
gricolis ipfis minime cedunt. Quare ceniilimum d\, 
quod Magnificentia, &c Splcndor ille Hofpitaiis, atque 
Famulitia, & velutiSatellitiaampIa, qua; in more func 
apud Nobilcs & Gcncrofos in Anglia, ad Potentiam 
Militarcm apprime conducant j vbi contra, Nobilium 
obfcura, &: magis priuata, 5c in fercduda Vita; racio, 
Copias Militares minuit. 

4. Danda cft omninb opera, vt Arl^or ifta Monar- 

thU, qualisfuitNebuchadnczzaris, r;7<»r/<w habeat (a- 

tis amplum,&: robuftum, ad i^^woj-fuos 6c Frondesfuflen- 

tandos: Hoc cft, vtNumcrus Indigenarum^ adSubditos 

^jcmmwcohibendosjfatis (upcrque fufEciat. Ilhigitur 

Statw, ad Imperij Magnitudinem bene comparaii funt, 

qui Ins Ciuitatif, facile &c libentcr largiuntur. Vana fi- 

quidcm fucnc Opinio, polTc ManipuIumHommum, 

vccunquc Animis & Confilio cxcellanc, Rcgioncs ni- 

mib plus amplas & Spatiofas, Imperij lugo cohibere 

&fr:Enare. Id ad tcmpus forcafse faccrc poilint, kd 

DiuturnitatcmhxcResnon aiTequitur. Spartani parci 

fucrunr,& difEcilcs in cooprandis nouis Cuiibus. Vndc, 

donccintraparuos Limices dominati funt, Res eorum 

firmxfucrunt, &StabiIes: Acpoifquam Limites fuos 

coepiilcnt proferre, &Iatius dommari, quam vc Scirps 

Sparranorum, TurbamExccrorum, Imperiocommodc 

coerccrc poifet, Potcntia eorum fubitb corruit. Nulia 

vilquamRefpub. Sinus fuos, ad nouos Ciucs recipicn- 

dosjtamprofuselaxauic, c^mm Rejpub.Romana. Icaquc 

parerat, Inititutotam prudcnti, Forcunaj ciimin Im- 

pcrium toto Orbc ampliilimum fuccrcuerint. Moris 

apudeoserat, lusCiuitatis promptc clargirij Idquc in 

fuprcmo gradu : Hoccft, non folum huCommercij, lns 

Connubtjy lus Htet^editatu i verumeciam lutSuffragij, & 

lui 



IB E R 



O 



C T A V V S. 



44-^ 



luf Pc'titioni<\, imcHonoriira : Hocqiierur^u-;, hon fin- 
gulistantuin Pcrlonis, fcd cotis Familijs, imoCiuiraci- 
bus , & nonnunquhni incegns Nationibus conimu- 
nicarunt. Huc adde Coniuccudinem dcduccndi Colo- 
nias, quibus Romana: Stirpcs in Solum extcrum cranf- 
plantabantur. Qiur duoIn(hcuta, fifimulcomponas, 
dices profcdb, non Romanos fc diftudifTc /upcr Vni- 
uerfum Oibcmj fcd contra, Orbcm vniucrfum fc dif- 
fudilTc fuper Romanos : Qu.^ fccuriffima proferendi 
Itnpenj cll: Ratio. Subit mirari frpius Imperinm Hilpa^ 
rwrim; quodtampaucis Indigenis, toc Regna ^^: Pro- 
uincias amplcxari&: frxnarc poflic. Atccrte,HifpaniiE 
ipix, pro Arborisftemmacefatis grandi hvibcri dcbcnfj 
ciim longe ampliorcm concineant Rcgionum Tra- 
6lum, quamRoma;aucSpart.£, fublnicijs fuis, conci- 
gerar. Porrb, quanquam luf Ciuitatif , facis parce io- 
lcanc Hifpani impcrcire, quod proximum camen efl, 
faciunc; Qaippc,quiCuiufcunquc NacionisHomincs, 
ad Miliciam fuam ordinariam, promifcu^ admiccanc. 
Quincciam, fummum Belli Imperium, haud rarb, ad 
Duces Nacionc non Hifpanos defetunr. Accamcn & 
illam ipfam, vidcntur, non ira pridem, Indigenmm Pau- 
cicatem fenfifTe.eique fuccufrere cupi jffe ; vc ex Pragma- 
tica San6iione).\oc Anno Promulgata,cerncrccfl:. 

5. CertifTimum efl, Artes MechanicOf Sedentarias, qux 
nonfubDio, fedfub Tcclo cxcrcenturj Acque Manu- 
faSitiraf delicaicu {c[\ix Digicum potius quam Brachium 
requirunt) fua natura Milicaribus Animis cfTe contra- 
rias. In vniuerfum, Populi Bellicofl feriari gaudenc j & 
Pericula quam Laborcs minus exhorrenr. Acque in hoc 
Ingenio fuo,non funcadmodum rcprimcndi,fi Animos 
ipfbruminVigorcconfcruare,cordi nobis fic. Magno 
itaque Adiumcnco, Sparcie, Achenis, RomcT, alijfque 
Antiquis Rebufpub. fuit,quod habuerint non Ingemm, 
fcd Seriios plcrunque, quoruni Laboribus iftiufmodi 

Opificia 



H^ 



T>e Jugmentts Scientiarum-j 



OpiHcia expcdicbantur. Vcrum Mancjpiorum vfus, 
polt Lcgem Chriftianam rcceptamj maxima ex parce, 
abijcm Deructudiaem. Huic verb Rci proximumeft, 
vt Artcs iftcT, Alicnigenis tancum permittantur, qui 
proptcrea alJiciendi , aut faltem facile rccipiendi funt. 
Natiuorim auccm Pkhs^cx tnbus Gcncribus Hommum 
conftarc debct i N cmpc, cx A^ricoUf y F amulu ingenuis -^ 
& Arnjicibu!^ cjuorum Opera Robur &: Lacertcs liiriles 
poftulant } Cuiufmodi lunt Fabri Ferrarij, Lapidarij^ 
Lignarij, & fifiiilcs ,• Non annumcrando Militiam De- 
fcriptam. 

6. Anteomnia, ad Imperij Magnitudinem confcvtyWt 
Gcns ali(]ua, Armorum fludium profitcatur, tanquam 
Dccus fuum, «5c Inftitutum vitarprimarium, & in pr^E- 
cipuo Honorc habitum. Qua: cnim a nobis adhuc di- 
cta funt, ad Habilitatcs tantum crga Arma fpcdantj 
Quorsum autem Habilitas, fi non Rei ipfi incumbitur, 
vtproducaturin Actum ? Romuhu {yimxtzniy auc fin- 
gunt) poftquam c viuis excciTerat, 'Aiud Ciuibus fuis le- 
gauit, vt antc omnia Rem Militarcm colercnt, vndc in 
Caput Orbis Tcrrarum Vrbs corum infurgcret : Im- 
perij Spartani Fabrica vniucrfa, (non nimis prudenter 
cjuidem, {eJdiligenter tamen) adillumFinem & Sco- 
pum, compofita cft &: conftjuda, vt Ciucs /uiBelligc- 
ratorcs cflait. Perfamm &: Macedonum, idem crat Infti- 
tutum, ied non tam conftans aut diuturnum. Britanni, 
Galliy Germanifiothi,Saxones,Normanni,6c nonnulli alij, 
ctiam ad Tcmpus Armis fepra^cipuc dedidcrunt. Turc^ 
idem Inftitutum, Lcge fuabaud paululum cxtimulati, 
hodic retincnt, fcdMagna cum Militiarfux (vt nunc 
cft dcclmationc. InEuropaChriftiana,Gcnsqua:ilIud 
adhuc rctinct& protitctur, foli {unt HiJ})ani. Verum 
Rescft, tam liquida, & manifcfta, vnumqucmqucin 
co proticcrc maxime,in quo plurimum impcndit ftudij, 
vt Vcrbis non indigcat. Satis fic innuifTe^dcfperandum 

omninb 



LlBER OcTAVVS. 



omninbalicui Narioni eflc, quje non cx ProfcfTo Arma 
Sc Miliciam colat, i ifqucprxcipuertudeac & incumbar, 
fibi vcluci vln-6obuciKuram,infignemaliquam Impcrij 
Magnitiidinem : Concraauccm, cerciflimum cfTc Tem- 
pons Oraculum, Nacioncs illai, qus in Armorum Pro- 
fc/lionc & S:udijs diurius pcrmanfcrint (Id quod Ro- 
mani, Tuicxquc, pociflimum feccre) miros in Impcrio 
amphficando faccrc ProgrcfTus, Quin &illa:, qux Bcl- 
lica Gloria , pcr vnius tantummodo Seculi Spacium 
florucrc -, inde tamcn, vnico illo Scculo, cam Impcrij 
Amplicudincm afTccuta: funt, quam longo poft Tcm- 
pore, ctiam rcmifsa illa Armorum Difcipiinjl, rctinu- 
crunt. 

7. Prrcccpco prarccdcnti affinc cft; Vc Stattu qms 
Vtatur ciufmodi Legibtu & Cdnfuetudinibut^ qua: iuftas 
illi Cau(ras,aut faltcra Prartcxtus, ArmacapeUcndijtan- 
quam iii promptu miniftrcnt. Eccnim, ca cft io fica Ani- 
misHominum IufticiacApprchcn(io,vtBcilum fquod 
rot fcquuntur Calamitatcs) nifi graucni ob Caullam, 
faltem {pcciofam, infcrreabftincant. Turcis prsftb eft 
fcmpcr, & ad nutum, Bclli Caufla j Propagatio fciliccc 
Legis & Sc(5t£ fux. Romani, quariquam pro magno 
dccore Impcratoribus apud cos filcric, fi Fines Imperij 
ipfo^-umprotulijent^ tamcn ob iianc folam Cauflam, vt 
Fines proferrentur^ nunquam Bella fufccpcrunt. Afpi- 
ranti rgitur ad Impcrium Nationi, illud in morc fit; Vt 
Sehfim habcat 'viuidum & acrinn, Iniuri^ alicuius, vci 
Subditis fuisLimitanciSj vcl Mcrcatoribus, vclpublicis 
Miniftris, illacae j ncqucaprima prouocacionc diutiUs 
corpear, auc tardcc. Itcm.PromptaCiz&cakcrUyTidAux' | 
ilia mittendaSocijsfuifjSc Fuderatu: Id quod pcrpccuum 
crat apud Romanos: Adcb vt,fi fonc iri populum Fcedc- 
ratu, cui ctiamcum alijsFoeduiDcfcnfiuuinccrccdcrcr, 
Hoftilis Imprcflio fadla efrct-,atquc illc a plurimis fuppe- 
tias pctcrctjRomani omnium primi fcmpcr adcflcnt, Bc- 

ncficij 



+4-7 



++8 



T>e Ammntis ScienttarurrLj 

o 



neticij Dccus,ncminipr^ripiendum relinquentes.Quod 
vcro artinec ad Bella , antiquis Tcmponbus , proptcr 
Statuum Conformitatem quandam, aut Corre^ondentiam 
tacitam^ gclb, non vidco in quo lurc illa fundata fint. 
Talia fuerunt BelJa, quxaRomanisfuiccpta erant, ad 
Grxciaiu in Libertatem vmdicandam ; Talia aLaceda:- 
monijs & Athenienfibus, ad conllituendas, aut cucr- 
tcndas Dcmocratias, & Oligarchias : Talia quandoquc 
illata funt a Rcbusbup. auc Principibus, fub prasccxtu, 
Subditosalicnosprotegcndi, &a Tyrannidc libcrandL 
Ad rcm pr^fcntcm (ufficiac , vt illud dcccrnatur ; Non 
efle cxpcdandam, Statui alicui, Imperij Amplitudinem, 
nifi ad quamuis Occafioncm lullam (e Armandi, proti- 
niis cxpcrgifcatur. 

8. Nullum omnino CorpWyfmc £t iliud Naturahy 
fiuc Politicum, abfquc Exercitatione, Sanitate (uam tucri 
qucac. Rcgno autem, auc Rcipub. iuftum acque ho- 
norificum BeUum loco falubris Exercitationu cft. Bol- 
lumCmiieprofcdb inflar Caloris FcbriJis cfti Ac Bcl- 
ium ExtcrnuminftarCaloriscx Motu, qui Valccudini 
inprimisconducic. Ex Pacc cnim dcfidc atque corpcntc, 
& cmolliuncur Animi, & corrumpuntur Mores. Scd 
vccunquc Res fc habcat quaccnus ad alicuius Scatus Fc- 
licitatcm, Magnitudinis proculdubib intcrcft, vc quafi 
fcmpcr in Armis fic. Acquc Excrcicus Vcteranus, pcrpc- 
tub canquam fub Vcxillis habirus, ccfi Rcs (xt, magni 
proculdubib Sumptus & Impcnfac ,• Attamcn ciuf^ 
modi cft, vc Scatui alicui, quau Arbicrium Rcrum in- 
tcr Vicinos, auc falcem plurimum Exilbmacionis ad 
omnia conferac. Idquod inflgniter ccrnere eft in Hif- 
panis,quiiam pcr Annos ccncum & Viginti,Excrcitum 
Vcccranum,adaIiquasParccSjiicctnoa lcmpcr ad caf- 
dctn, alucrunt. 

9. Maris Dominium, Monarchis qua^dam Epicomc 
cft. Ciccro,dc Pompcij contra Cjcfarcm Apparatu,fcri- 

bcns 



L I B E R O C t A V V S. 



bcns ad Atticum ;Confilitm(inc]uiz) Pompeij.plamThe- 
mijhcleum ejl ; putat enim, qui^Uripotitut eum Rertim 
potiri. Atqac Cxfarem Pompcius, proculdubio dclaf^ 
iafTcrjiSc arcriuiircrj nifi inani fiducia inHarus, ab illo In- 
ccrpro dcllitifla. Prxlia Naualia, cjuanii fucrinr Mo- 
mcnti, cx mulcis Excmplis paret. Pu^naad JSlitmOrhis 
Impcrium dcrerminauir. Pu^na ad Infukt Curfelares, 
Circitlum in Naril/uf Tmcxpofuit. Mulroties cerrc cue- 
nir, vt Vidorix Naiiales, Fincm Summ.'c Bcili attulc- 
rincj Sedhocfactumed, cumAIex huiufmodi Pr.rli- 
orum, tociusBelliFortunacommiflaeft. Illud minimc 
dubium, qi:odquiAW/>potirurDominio, in magna 
Libcrrare agir, ^Tanrum, quanrum velir, dc BcI!o fu- 
mcre porc/t:: Vbi conrra, qui Terrcllribus Copijs cll 
fupcrior, nihilominiis plurimis Angullijs conflidiarur. 
Achodie, arque apudnos Europa^os, (i vnqaam, aut 
vfpiam, PotentiaNatiaW (qux quidem huic 'Regno Bri- 
tanni.e in Dorcm ceflic) fummi, aa RcrumFalHsiia, Mo- 
menrie.U:)' curaquiapleraquc Europce Rcgna Mediccr- 
ranca fimf)iiciter non funr, fed maxima ex Parrc Mari 
cmcla ; tumenam, quiaVtriufquc Indizc thcfauri & 
Opcs, Impcrio Marif, vcluci Acccflbrium quidd^ni, 
cxiftunc. . ' 

I o. Beifa Moderha, veluti in Tenehrii gefla, cenieri pof^ 
funr, pra: Gloria & Decorc vario, qua: in Homines Mi- 
licarcs, prifcisremporibus, a Rebus Bcllicis, refilirefo- 
lebanc. Habcmus hodie, fortafse ad Animos facien- 
dos, OA-t^/WxquofdamhonorificosMilicixj quicamen 
iam facli fiinc & Armis &: Toga^communcs : Etiam in 
Scutif Gentilitijs, ^^(.'/«/«^w nonnulla habcmus: Infu- 
per, Hojpitia quc^dam Publica Miiitibus Emericis & Mu- 
cilacis detlinata, &huiiifmodi. Verum, apudVeceres, 
in Locis, vbi Vidorir parcx funr, cxrrudta Trop/uai 
Laudationes Funebres ; .6c Mommienta Ma^nijica Occiim' 
bentitm wvBello', Coronee Ciuic^/Militares, finguliscon- 
Mmm ceffx; 



4-4-9 



T>€ Jugmentts Scientiarum-> 



cefTasj Nomcn ipfum Jw^^r^^o^T/, cjuod poftea Rcgcs 
maximiaBelliDucibus mutuacifunci RcdeuntiumDu- 
cum, Bellis profpere confedis, cekbres Triumphi ; Dona- 
tiua^atqucLarptiones ingentes inMilireSjfub Exercicuum 
Dimiflioncm :Ha^c (inquam) tot& tanta fucrunc, & 
taminfigni Splendorccorufcantia, vcPc6loribusMor- 
talium, eciam maxime conglaciatis, Igniculos fubderc, 
eaqucadBellurainflammarepocuerinc.Anccomniave- 
rb, Mos illc Triumphandi, apud Romanos^ non Res erac 
ex Pompa, auc Spedaculum quoddam inane, fed incer 
Prudenciflima plane Nobiliflimaquc Inlhcuta nume- 
randus: Vcpoce,quiinfcha^ctria habercc; Ducum De- 
ctu &c Gloriam ; \£rarij cx Spolijs Locupletationem ; & 
Donatiua Militum. Vcrum Honor l^iumphi, forcafsc 
Monarchijs noncompccit, prxcerquam inPerfonis jR^- 
gu ipfius, auc Filiorum Regif ; Quod ctiam, tcmpori- 
bus Imperacorum, Romac obtinuit j Qui Honorcm 
ipfum Triumphi, fibi & Filijs fuis, de Bcllis, quacpra:- 
fentes ipfi confcccrant, tanquani pcculiarom rcfcrua- 
runt : VeflimentaxxiQtn folutnmodo, & hfi^iaTriunh 
phalia, ili js Ducibus indulferunt. 

Verum, vc Scrmoncs hos ciaudamus ; Ncmo cft (vt 
tcftacur Sacra Scripcura) qui foUicite cogitando ^ potefl 
apponere ad Staturamjuam, Cubitum rynum ; In pufillo 
Icilicct Corporis Humani Modulo : Ca^terum, in mag- 
na Regnomm & Rerumpub. Fabrica, Imperium ampli- 
flcarc & Fines proferre y Rcges pcnes & Dominantcs 
cfl:. Nam prudenter introducendo Legcs , Inftituta, 
& Confuctudincs, qualcs iam propof uimus, & alias his 
fimilcs, Pofteris, & Seculis futuYiSfMagnitudinif Scmcn- 
lemfcccrint. Verumifta Confilia apud Principcs rarb 
tra(^antur, fed ResFortuna:pIcrunquecommittitur. 

Atquc h^c habuim',qu2 dc Proferendiflmpery Finibuf, 
in prxfcntia occurrunt. Vcrum quorsum ifta Coramcn- 

tatio; 



L I B E R O C t A V V S. 



tario ; cum Mon.vchia RomamijfuturaCKintcr MLinda- 
nas (vt crcditur) vlnma ? Niri 'r|uod nobis Inftituro no- 
ftro tidis,neque vfpiamde Via dcclinantibus (quando- 
quidcm Ampl/^catio Imperij, fuerit intcr Ojficia tna Poli- 
^/Vifj-jtertiumj illud omninb prartcrmittcrc, non licuc- 
rif. Kdhi i:imDsJidemtm altcrum, cx ijs, qux pofLii- 
mus, duobus, Nimirum, de luJJitiu Vniuerfaliy fiue dc 
Fontibuilurii. 

Qui dc Zv^^//'«/ rcripfcrunt, onincsvcl tanquam Phi- 
lofbphi, vcl tanquam lurifconlijlri, Argumeutum il- 
lud tradlauerunt. Atque Philofophi proponuncmul- 
ta, diclu pulchra, fedab vfu remota. lurilconfulti au- 
tcm,fux quifque Patria; Lcgum, vel ctiam Romana- 
rum,autPontificiarum,PIacitisobnoxij & addidli, lu- 
dicio iinccro non vtuntur j fcd tanquam e Vincu- 
hs fcrmocinantur. Certe Cognitio illa ad Vuos Ci- 
uiles proprie fpcdat; qui optimc norunt, quid fcrat 
Socieras humana, quid Salus Populii quid /£qui- 
tas Naturalis, quid Gentium Mores, quid Rerumpub. 
Forma: diucrfe : Ideoquc po(ljntdeiL^^/^«/, exPrin- 
cipijs 6c Pr.Tceptis, tam yEquitatis Naturalis, quam 
Pohtices, dccernGrc. Quamobrcm id nunc agatur, vt 
Fonies lujliti^y & Ftilitatii Public^y pecantLir; & in 
fingulis luris' Partibus, Charatler quidam 6: Idea lufli 
exhibeaturiadquamParticularium Rcgnorum & Re- 
rurhpub. Leges^ probare, atqiic inde Emcndationem 
moliri, quifque, cui hoccordierit &: curx, poffit. Hu- 
ius igitur rci, more noftro, Exemplwn, in ^no Timlo, 
proponemus. 



451 



Mmm 2, 



Excmplum 



45^ 



T>e Jugmentu ScientiarunL^ 

ExemplumTr^S^^^j de fujlitia Vniuerfali, 

fiue de Fondbus luris, in vno Ticulo, 

pcr Aphorifmos. 

p R o OE M I V M. 

APHORISMVSI. 

1N Societate Ciuili, aut Lex, aut Vis ipalet. Efl autem i5f 
Vis qu£ciam Lcgcm Jimulans ; tf Lex nomuJla magu 
Yim fapiens, quam y£quitatem luris. Triplex efl igitur 
Iniurtici.E Fons j Vis mera, Illaqucatio malitiofa jpr^- 
textu Legis j tf Acerbicas ipjiiu Lcgis. 

APHORISMVS Z. 

FirmamentumlunsVnuatitakefl. §}ui Iniuriamflu 
cit^Rej^^tilitatem^autVoluptatemy capit^ Exemplo^Peri- 
culum. C^teri, '-vtilitatu aut Voluptatis illiwjparticipes non 
funt, fed Exemplum adfe pertinere putant. Itaque facili 
coeunt in Cdnfinfitm, 'z>t caueaturjibi perLcgcs ; ne Iniu- 
ri^eper njices adfngulos redeant. §}HodJi ex Ratione Tem- 
porum, isf CommunioneCulp^, id eueniat, <-vt pluribm isf 
^otentioribm^per Lcgcm aliquam, Periculum creetur,quam 
caueatur:>Vi.^iofoluit Lc^cm ; S^od^fipejit. 

APHORISMVS 3. 

y4^IusPriuacum,/«^ Tutela luris PubJici, latet. Lcx 
enim cauet Ciuibw, Magiflratits Legibus. Magiflratuum 
autem AuSloritaspendet ex Maieflate Imperij, ^ Fabrica 
Politi^, isf Legibus Fundamentalibus. ^Juare^f cx illa 
parte Sanitcu fuerit, isf reSla Conflitutio, Leges erunt in 
bono Vfu ; fin minus,pariim in ijs Pr<efidij erit. 

APHORISMVS 4. 

N^^w^W»;^«IusPublicum adhoc tantiim Jpe^at, <vt 
addaturtanquamCuflosluvi priuato, ne illud ''vio/etur ; at- 
que Dt cejfent Iniuri<es Sed extenditur etiam ad Religionem, 



I B E R 



OCT 



A V \- S. 



iyJrmayiy Dijliplmam^ijf Omanienta,iy Opesjdcniquead 
omni.i circa Bene EjfiCinitdtis. 

Ap.hori SHVS 5. 

Fiiiis e/iim Cf Scopus, quem Leges intueri, atque ad 
qu:,n, lujiionet iy, Sandionesfuas, dirigeredebentynon alius 
cjhj!um--'t Cmesfilicitir degant.ldfiet^fiPietate i^ Reli- 
glonereElsinfiituiii Morih-M homfii; Armif aduerjM Ho- 
fies Extc'ynos tuti i Legum mxilio aduerjus S editiones^ij' 
priuataa IniuriiU mumti ; Imperio i^ Magifiratihus ohfe- 
quentei ; Copijs isf Opibm locuphtes is^ Jiorentes fuerint. 
H.irum autem Rerum Infinmenta iff N^-uifimt Leges. 
A?HORISMVS 6. 

Atqus huncFmcmOptinM Le^esaffequuntur,Plurim£ 
^cTo ipfarumaberrant. Lcgcs enim,mirumin modum, iy 
nMximo interuallo^ interfe differunt j Vt Ali^e excellantj- 
^li.€ mcdiocruer fe habcaiic ; Alii« prorsus siiioixfnt. 
Di£labimiii igiturpro ludicij noftri Modulo, quafdam tan- 
quam Legutn Legcs j jEa; quibui Infomatio ^eti pofiit,quid 
infngulu Legibus^ bena aut perperm pojitum aut confti- 
tutumft. 

ApHORisMvsy. 

Antequam ^ero ad Corpus ipjum Legum Particulari- 
um deueniamtu ; perflringemui paucif, Virtuces isf Dig- 
nitatesLegumm^^^^r^. Lex hna cenferi pofit,qu.^Jit 
Intimacione certa j Pr^cepto iufta ; Exccutione com- 
moda j Cum Forma Politi^e congrua ; iff Generans Vir- 
tuteminSubditis. 



Titv 



V L VS 



I. 



De Prima Dignitaie Legum, vt fint certae. 

Apho^ismVs "8. 

LEgis tantum intereft l>tccnzfit, Tt abfque hoc nec lu- 
fta effe pofiit. Si cnirti incercana Vocem dci Tuba, 

quis 



+^5 



4H 



T>e Augmenm Scientiarum^ 



qiiis fcpcirabicadBelium? Shnilitirjfiincer^am n.)ocem 
det Lex, quis [e parahit ad Parendum? T't moneat igitur 
oportet, priufquamferiat. Etiam illud red:i pofitum eU 3 
Opcimam c(reLegem,qua:minimum relinquic Arbitrio 
ludicis : Id quodCcmtudoeiu4 pr^flat. 

APHORISMVS 9. 

Duplex Lcgum Inccrtitudo : Altera , <-vhi Lex nulla 
pra^fcribicur ; Altera, ^vhi ambigua iff obfcura. Itaque 
de CsLCibus omifCis a.Legc, primo dic^ndumeflj njt inhis 
etikm inueniaftir aliqm Norma Ccrtitudinis. 

Dc Cafibus omifsisaLege. 

ApHORISMVS JO. 

A N^flia Prudencias Humana^, Cafus omnes, quos 
■**- Temptu reperit, nonpotefl capere. Non raro itaquefe 
oflendunt Cafus Omiffi ^ Noui. In humfmodi Cafibus, 
triplex adhibeturRemedinm^fueSuppIementum; yel per 
ProceiTum ad Similia ; <ueiperw[n\n Excmplorum,licct 
in Lcgcm non coaluerint j yelper lurifdidiones, quas 
ftatuunt cx Arbitrio boni Wmjstfecundim Difcretionem 
fanam } fiue ill^ Curixjuerint Vrxtonx^fue Cenforix. 

De ProcefTu ad Similia, 6c Exten- 
fionibus Legum. 

APHORISMVS II. 

IN Cafibus omiflis, deducendaefl NormaLcgis ^fimi- 
libus ; fed cauti^iff cum ludicio.Circa quodferuand^funt 
ReguU fequentes. Ratio prolifica, Confuctudo fterilis 
cfto, ncc geaerct cafus. Itaque quod contra Rationcm 
lunsreceptumefl, W etiama>hi Kmo eiMeft obfcuraj 
non trahendum efl ad Confequentiam. 

APHORISMVS IZ. 

Bonum publicum infignc, rapit ad fc Cafus omifTos. 

Gjuamobremy 



B E R 



o 



C T A V V S. 



455 



^,mohrcm, qu.mdo Lcs.aliqiu,Reipub. Commoddnotabi- 
ht€}\ iif nuiorcm in modum intuctur ^i^ ■procimtt ^ Interprc- 
tatio eim lixtcniiua e[lo^ kj Amplians. 

ApHORIS M VS IJ. 

Dufim eft torquereLegcs, adhoca>t torqueant Homi- 
nes. Non placec igitur cxtcudi Lcgcs pocnales, multo 
HjinLis Capitalcs, ad Dclida noua. §}upd fi Crimen Dctut 
fiierit, i^ Lcgibus notum;fed Profeattio eius incidatin 
Cafumnouum, a Legibus non prouifum-, omninh recedatura 
placitii luris^potiiis quam deli6la maneantimpunita. 

APHORISMVS 14. 

In Scatutis, qu.c lus Communc(/)r<e/^r?iw circaea^qu^ 
frequentir incidunt, is^ diu coaluerunt)plane abrogant, non 
placet procediper Similitudincm ad Cafus OmjfTos. 
§luando enim Rejpub. tota. Lcge^/K caruerit j idquein Ca- 
fibus exprcflis ; parum periculi eft,JiCaf\is Omi/fi expe- 
6ient Remedium d Statuto Nouo. 

ApHORISMVS 15. 

Statuta, qu^ manififlb Tcmporis Lcgcsfiuere, atque ex 
Occafionibw Reipub. tunc inualefcentibw nat^, mutata ra- 
tione Temporum^fati/ habentjife inproprijs Cafbmfuftine- 
re pofint: Pr^poftcrum autem eJfet^fiadCnimOmifCos, 
yllomodo traherentur. 

ApHORISMVS j6. 

Confequenti^e non eft Conftqumtia : fedffti debet Extcn- 
fio intra Cafus proximos. Alioqui labetur paulatm ad 
DiJIimilia j Et magit yakbunt Acumina Ingeniorumj quam 
Aiidoritates Lcgum. 

Aphorismvs 17. 

/«Legibus^ SitztMtisbreHioriiStili, l^^tcnfiofitcien- 
daefl liberim. At in illif, qu<efunt Enumeratiua Cafuum 
Particularium, cautiiis. NamiJt Exceptiofirmat loimLc- 
gis, inCafibmnonExceptis -^ ita Emmeratio infirmateam, 
in Cafibw non Enumeratis. 

Aphorism vs 



45^ 



T>e Augmentii ScienHarutyL^ 



ApHORISMVS I8. 

Statutum Explanatoriutn cLmdit RiuosStatmipnoris; 
nec recipiturpofleaExicniioin altemtro Statmo. Neaue 
enimfacienda efl S uper-Extciifio a ludice ; ybifemelcxpit 
/mExtenfio^Lcgc. 

ApHORlSMVS 19. 

Solennitas Verborum, «^Adorum, ttonrecipitEx- 
tcnfionem ad Similia. Perdit enim Naturam Solennu, 
qnodtranfit a More ad Arbitrium : Et Introduaio nom- 
rum, corrumpit Maieftatem yeterum. 

ApHoRisMVs 20; 

Procliuuefl ExtcnfioLcgi.^^Cafus Poft-natos; qui 
m Rerum Natura nonfuerunt tcmpore Lcgi s lat^. Vbi enim 
Cahisexpritm non poterat, quia tunc nuUus ej-at ^ Cafiis 
Onuflus babeturpro Exprcffojfmi/tffiterit Ratio. 

Atque dcExtcrifionibus Lcgum,in Cafibus OmiflJs, 
h2cdi(5la fint : Nune de vfu Excmplorum diccndum. 

De Exemplis, & vfu eorum. 

-. ApHORISMVS XI. 

iTNE "E^^tmplisiamdicendumcfl, ex quibwlns haurien- 
^ dumft.rvbiUxdeficit. Atque deConfuctudmc, qu., 
Lcgis Species efl • deque Excmplis, qu^. per frequentem 
-uJum.inConfuetudinemtranfiemnt. tanquam Lc2,cm taci- 
lamj fio loco dicemm. Nunc autem de Exemplis ^loquimur 
qu^ raro tfjparsiminterueniunt.nec m Lcgis ^/^ coalue- 
runtj quandb.t^quacautione, NormalurisabMs peten- 
dafit.cimLcxdeficiat. 

APHORISMVSIZ. 

Exempla a Temporibw Bonk isf Modemupetendafunti 
fjon Tyrannicu, aut Faaiofis, aut Diffolutis. Huiufmodt 

^""^'^V^^^^^poryPm 

'■ A p H O R I s M V s V 



LlBER OcTAVVS. 



ApHORISMVS 25. 

In Excrrjplis, Reccntioni habenda fimt pro Tutiorihiu. 
^jdenimpviroantif.iSiumeft^ rynde ntillum fit fectmm 
Incommodtm^quid ni it€nm repetatur? Sed tamen minia 
habent AuStoritatu Rccentia. Etfforte Res in melim re- 
fiitui opufft, Rccen:iaExempIa magif Seculum Juumfa- 
pium, quam re^am Rationem. 

ApHORlSMVS 24. 

At Vcmfliora Excmpla, caute) {?* cum DeleBu recipi- 
enda: D:cttrftis fquidim yStatif mnlta mutat -^ 0,^ quod 
tenipore yideatur antiquum, idperturbationey iff Inconfor- 
mitateadPr^efentia^fttpLminouum. Mcdij itaque Tcm- 
poris Excm^hfuntoptima, yeletiamtalis Tcmporis,^«(?^ 
ctm Tcmpore currcnK plMrirmm conueniat-^ quodaliquan- 
Spneflat Tcmpus Rcmorius, ma^if quam in Proximo. 
Aphorismvs 1.5. 

7»^r4 Fines Excmpli, 'velcitrapotiusjfe cohibew, nec 
iUosa^llomodoexcedito. Vbienim nonadeft Norma Lcgis, 
omnia quafpro Sufpctlis habendajmt. Itaque yt in Qb- 
fcuris, minimumfequitor. 

ApHOR.ISMVSitf. 
Cauendumab^Exctvv^Xorymi Fragmentis ^ Compen- 
dijs: atqueintegnmExcmplum, iff ri^niuerfiis eitu Pro- 
cefiis introfpiciendw. Si enim inciuile fit^ nifi tota Lcge 
perjj>e6la, de Parte eiui iudicare^ multo magii hoc f-ualere 
debet in Excmplis j ^<< ancipitis [unt <^sus, nifi ^valdi 
quadrent. 

APHORI S MVS 2,7. 

In I,xcm^\kplurimitm interefl,per quas Manw tranfie- 
rint, i^j' tranfada fint. Si enim apud Scribas tantiim, i^ 
Mmiftros lufticia^, ex Curfu Curi^, abfque Nomnmani- 
fefla Supcnoram.obtinuerint i Autetiam apud Errorum 
MagiflruniPopulumj conculcandafunt, isf parui facien- 
da. SinapudScn2iioicSjautln6:\ccSj ^«t Curias Priucipa- 
N n n lcs, 



4-^7 



4t8 



T>e Jugmentis Scientiarum^ 

lcs, itaftihoculupojitafuerint, Iptnecejjefueritilla, Appro- 
bafione Indicumjaltmtacita, munitafuip, plw Dignati- 
oniihabsnt. 

APHORIS M vs 18» 

'Exem\>lis^qu^pul;licatafuerint^ ^tcunque mlniis fite- 
rint in njfu^ cum tamen Sermonibus» i^ Difceptationibm 
Hominum, agitata is' 'ventilata extiterint, plus Au6iorita- 
tis tribuendum. GjUtervero inScrinijstf Archiuii manfe- 
rmt, tanquamfepulta, ^palam in Obliuionem tranfierunt, 
miniis. Excmpla enim^ ficut Jqu^^ in Proflucntc fanir- 
fima. 

Aphorismvs 19. 
Excmpla, ^fu adLegcsJpeBant, nonplacet ab Hiftori- 
cis peti j fed ab Adtis publicis, ilf Tradidonibus diligcn- 
tioribus. Verfaturenim Infelicitaj qu<edam inter VhHon- 
cosyeloptimos, i;tLcgihns, ^ Adlis ludicialibusj »0» 
fati)' immorentur ; Autfifortc Diligentiam quandamadhibu- 
eriht,tamenab Authenticis longc yment. 
APHORISMVS30. 
Exertiplum, qUodJ^tzs Contcmporanca, ^«Jproxinia 
rejpuit, ciimCainsfubiHderecurreret, non facili admitten- 
dum eft. Neque enim tantum pro iUoftcit, quod Homines 
illud quandoque yjkrparunt ; quam contra, quodExperti re^ 
liquemnt. 

AphoRismvs 31] 
Excmpla in Confilium adliibcntur, non <vtique iu- 
bent, aut impcrant, I^itur itaregantuYi n?f Au6toritas 
pra:teritiTcmporis)?<r^^?ar ^^ Vfum prxlentis. 

Atque de Infortnatione ab cxcmplis, vbi Lcx dcficit, 
haecdida fint. lam diccndum dc Curijs PriCtorjjs, & 
Ccnforijs. 



Dc 



I B E R 



o 



C T A V \- S. 



^19 



De Curijs Prxtonjs dc Cenforijs. 

ApHORlSxMVS 31. 

• f^ Wnxfunto iy luriflicliones, qiuflatuant ex Arbitrio 
! ^^boni Firiy ij' Difcretionefana^ rvbi Legis Norma ds- 
j ficit. L-xcnim, (^t antea didim efl) nonfufficit Cafi- 
i h\is\fedadea^qiupleriinqucaccidunt,aptatur. Sapien- 
; tijsimaautem Rcs Tenipus, (yt ab Antiquif diSium efl) isf 
•' nouorumdifiiumqitotidieAu^or, iff Inuentor. 
I ApH ORis MVS 33. 

I Interueniunt autem noui CAns^isf in Criminalibusj qui 
P.€nj indigent j (i>' /« Ciu il i bu s, qui Auxilio. Curias, qu^ 
adpriora illi rejpiciunt, Ccnlonas j qu^c adPofleriora,?rx- 
toihs appsUamus. 

Aphorismvs 34. 
. Habento Cu ria: Ccn/orix lurifdiSlionem ^ Toteflatem, 
non tantim noaa Delidla puniendi, fedetiam Poenas a Le- 
gibus conftituras^w Delidis vcteribus augendi , Ji Cz- 
insficerint odioji, isf Enormes,mod6nonfnt Capitales. E- 
norms enim, tanquam Nouum efl. 

Aphori SM vs 35. 
Habeantfimilitcr Curix ?rxtonxPoteflatem,tamSub~ 
ueniendi ccntra Rigorem Legis, quam Supplendi Defe- 
d:um Legis. Si enimporrigi debet Remedium ei, quem Lex 
prxterijCj multb magis ei, ^«m vulncrauit. 

APHORISMVS 36. 

Curia^ ifl^ Cenfori^, isf Pr^toriaz omninb intra Cafus 
cnornncsis' cx:i-:.ordinmQsfe continento ; nec lurifdicfli- 
oncsordinarias inuadunto \ Isle forti tendat res adSxir,- 
plancacionem Legis,w^^w ^«^m^^SuppIemciatum. 

ApHORISMVS 57. 

lurifclicliones (/^^, in Supremis tantiim Curij s refiden- 
to, ncc adlnfQrioKscommunicantor. Parumenimabefl, a 
N n n i Poteflate 1 



^6o 



T>e Jugmentis Scientiarum^ 



Poteflate Lcgcs Condendi, Potefloi eas Supplendi^ aiit Ex- 
tendendi^aut Moderandi. 

A P H O R I S M V S 38. 

At Curi^ ill^e vni Viro ne committantur,fedexV\urihus 
conflent. Nec Decrera e.xeant citm Silencio j fed ludiccs 
Sentcatix fiu Rationes adducant, idque palam, atque 
aftante Corona : ijt quod ipsa Toteflatefit liberum, Fama 
tamen isf Exiflimationefit circumfcriptum. 

APHORISMVS 39. 

Rubrica: Sanguinis nefunto ; Nec de Capitalibus, in 
quibufcunqueC[ixi)Sy nifiexL^^c nora i^f ccxt^,pronun:i- 
ato. Indixit enim Mortem Dew ipfe prihs j poftea injlixit. 
Nec Fita eripienda nifiei, quifeinfuam Vitam peccarepri- 
usnofset. 

ApHORISMVS 40. 

/«CurijsCenforijsC^/fw/ww tertium dato ; njt ludici- 
bm non imponatur Necefiitcu^ aut Abfbluendi, aut Con- 1 
dcmnandij fcd etiam 'vt non Liqucrc pronunciarepoftint. I 
Etiam Cenforia non tanttm Vc£r)z,fedisf Kota efto : Sci- 
licet,qu4noninfligatSu\>^\\ciuvr\,fedaut in Admonitio- 
ncm definat^aut Reos Ignominia lcui, i5f tanquam Rubo- 
re cafiiget. 

A PH ORISMVS 41. 

/«CurijsCcnforijSj omnium magnorum Criminum, 
isf Scelcrum, Actus Inchoati, ^ Mcdi],puniuntor •, licet 
nonfequatur EfTcdus Confummatus : Ifquefitearum Cu- 
riarum Vfui <-velmaximw : Cum iff Seiieritatii interfity In- 
itiaScelerumpuniri-j ^Clementiay Perpetrationem eorum 
(puniendo A6iw medios) intercipi. 

APHORISMVS41. 
Cauendii inprimif,nein Curijs Vtxiori\s pr<ebeaturAuxili- 
umin Cafibus^^wo^ Lcx/zo« tam omiCit,quampro Leuibus 
contempfit,^«^^roOdio{is Rcmcdio indignos iudicauit. 

APHORISMVS 43. 

Maximi omnium intereft Ccrtitudinis Legum (de 

qua 



LlBER OcTAVVS. ^6l 



qu.i nmc iigim:i5, ) m Gurix Prxtoric-c intumefcant iff 
exuyjnit in rantim.yt Pr^textii Rigoris Legum mitigan- 
di^etikn Robur, «ii/ Neruos fjs incUant.aut laxent ; om- 
iiia trabendo adArbitrium. 

A P H O R I S M V S 44. 

Dccernendi contra Srarutum cxprcdumjyw^T^i/tJ ^qni- 
tatis /^/-.£;r£.'A,7//.,CurijsPn'ctorijs Iitfne eflo. Hoc enimji 
fiera^ Iw^z^prorsus tranjiret in Lcgiflatorcm, atque om- 
nia ex Arbitriopenderent. 

A p H o R I s M V s 45. 

^piid nonntiJlos receptum efi, <x<t lurifdidid, qh^ decer- 
nit Jecundum Mc^yimnilflionnm i atqtieilla altera,qu<c 
proccditfccKndum lus fl.ri(5lum,ij(dcni Curijs deputmtur : 
Apttdaliosaittcm^<-vt diuerfis. Omnino phtcet Cunarum 
Separatio. Neque enimfiruahitur Dirtmdio Cafuum,/ 
Jiat Commixtio lurifdiclionum ; 5^«/ Arbitriura Legcm 
tandemtrahet. 

ApfiiORISMVS46^. 

Nonjine CauJ^a in Vfum -penerat apud Romahos, Albuih 
Prastoris, in qtio pr^fcripft, ^ puUicauity quomodb ipfe 
luf diBurM ejfet. Quo Exemplo ludices in Curijs Prseto- 
ri j .'?5 R egulas fhi certas, ( quamum^fieripoteji: ) proponere, 
eafqtie publice affigere dehent. Etenim optima eji Lcx * qu^e 
mnimttm relinqtHt Arbitrio ludicis j Optimm ludex^ qui 
minimtimfbi. 

Vcrum deCurij.s iftis fufius tradlabimus, cum ad lo- 
cum de ludicijs veniemus ; Obiter tantum iam locuti 
de ij5, quatenus Expediant, & fuppleanc Omifla a 
Lcgc. 

De Retrofpedlione Legumi 

APHORISMVS 47. 

ESt tf aliudGentn Supplcmeari Cafuum omifToruro, 
cum Lcx Legem fuperucnitj atquefimulC^iius Omif 

fos 



j\.6i 



T>e Jugmentts Scientiarum-i 1 

fos tnihit. Id fit inLcg\hus,fiie Sratutis, qiu retrofpi- 
ciu nt, '-vt njulgo loquimtnr. Ciinu Gencrii Lcges, raro^ ifj' 
magna cum Cautions^fimt adhibsnd^i. Nequeenimpiacet la- 
nu3/«Legibus. 

Aphorismvs 48. 
&uiVe:h2i,aut Sentcntiam Lcgis,Capnonc,e^Fraucle 
eludit, isf circumfcribit, dignui efl, qui etiam a Lege fc- 
q\izmcinnodetur. Igitur in Cafibus Fraudis, t^ Euafio- 
nis dolofa:, iuftum eft, ^t Leges retrofpiciant, atqiie alterx 
altcrii infubjidijs fint \ njtquiDo\os meditatur, ^ Euer- 
/w^^^Legum Praefentium,/z/r^^w^ Futuris metuat. 
Aphoris m vs 49. 
Lcges,^«^A<3:orum, ib^Inftrumentorum <-uej-cis In- 
tentiones., contra Formularum aut Solennitatum Defe- 
6tw, roborant ilf confirmant, reSliftimc Pr^eterita comple- 
fiuntur. Lcgis enim, qu^ retrofpicic, Fitium '-uelpr^ecipu- 
um efli quod Pcrturbet. At huiufmdi Lcges conrirmato- 
nx, adPaeem isf Stabilimentum eorum, qu^ tranfaSiafimt^ 
jpekant. Cauendum tamen eft^ ne conueUantur Res iudicat^. 
Aphorismvs 50. 
Diligenter attendendum, ne e^e Lcgcs tantum adPrxtc- 
xhsLrcipiccrcputentury qu^ Anteada infirmant: Sediff 
e<e^ ^/^futuraprohibcut ilf reflringunc, fz/w prartericis 
neceffario coiincxa. Velutiyji qu^ Lcx Artifcibuf aliqui- 
bus interdicat, ne Mercimoniafua in VoHcmm Fendant : 
H^cfonatin poi}:crum Jedoperattirin Pra^tcritum : Ne- 
que enim illu alia Ratione nji^um qu^rere iam integrumeft. 
Aphorismvs 5T. 
LcxDecIaratoria omnifjicetnon habet Vcrba de Prartc- 
rito, tamen ad Pra:terica, ips^ ^vi Dcclarationis, omnino 
trahitur. Nonenimtum incipit Interprctatio ci^m decla- 
izmr fedefficitur tanquam Contcmporanca ipfiLcgilta- 
que Leges Dcclaratorias ne ordinato, nifi in Cafibuf, ^vbi 
Leges cum luftitia rciroiipiccrc poftint. 
; Hic vcrb cam Partem abfoluimus, qux trad^at dcln- 

certicudine 



LlBER OcTAVVS, 



ccnicudiixLegum vbiiiiucniturLcxnulla. lam diccn- 
dum cll de alrcra lila Partc, vbi (ciliccc Lcx cxcac aliqua, 
fcd pcrplcxa, & obfcara. 

De Obfcuritate Legum. 

ApHO RI SMVs ^z. 

/^Bfcuricas Lcgum, a qmtuor Rebw^ Ongmem du- 
^^citi ri;elab AccumulacioocLegum nimu, pr^fer- 
timadmixtiiObfoletu . Vcl a Defcnptione, earum ambi- 
px2.,autmimsperfficm^tf dilucida : <-usl^ Modis Hnu- 
cleandi luris ncglcclis,<«^? non beni inflitutu' : ipeldenique, 
a Contradictione i?* Vacillacione ludiciorum. 

De Accumulatione Lcgum nimia. 

ApHORisMys 55. 
T^Icit Propheta i Pluct fuper eos Laqueos. Nonfunt 
'^autetnpeioresLac^udy ^«<^ Laquci Legum, ^r^T^r- 
tim P^nalium ; Si numero immenfe, ^ TemportJ Decurfu 
inutiles, «owLucGrnam ^cAh\xspr^heantJedK<::ii3ipotiiis 
objcimti ■■,■-. 

ApHORisM vs 54. . ; 
Duplex in yftm yenit Statuti noui condendi Ratio:AItera 
Statuta priora circaidem SnbieSlum confirmat iff robo- 
rat,- deinnonnuUaadditautmmax. Altera abrogac i^dc- 
lct cun6ia, qu^ anti ordinatafunt, ilf de Integro Lcgem 
nouami^vniformcmrubftituir. Placetpoflerior Ratio. 
Namexpriore Ratione, Ordinationes deueniunt complic,it.e 
t/perplex^; iif quodinflat agiturfani^fed Corpus Lc- 
^um interim redditur njitiofum. Inpofleriore autem, ma- 
ior certe efi adhibenda Diligentia, dum de Lcgc ips^i delibe- 
ratur-y Etantea6iafcilicet euoluenda, isf penfitanda, ante- 
quam Lzxferatur: Sed optimc procedit per hoc Legum 
Qoncotdidi infuturum. 

A P H O R I S M V S 



4«J5 



4^4- 



T>e Augmemis SckntiarunLj 



Aphorismvs 55. 

Eratin moreapud AchenienfeSj o:'? contraria Lcgum 
Capita, (qus Anti-Nomioj fvocant) quotannit afex Virii 
examinarcntur, ^ qu^ rcconciliari nonpoterant^ propo- 
nerentur populo, <i;t de illif ccrcum aliquid ftacucretur. 
Ad quorum exemplum^ ^, qui Potejiatem infingulii Politys 
Legum condendarum habent^per Triennitm,aut ^Uiinquen- 
nium^autproutruidebitur, Ami-Nomi2s retraSlanto. E<e 
autem a nc^irify adhoc delegatif^prius injpiciantur,i^ pr^epa- 
rentur^^ demum Comitijs exhibeantur j (vt quodplaeuerit^ 
per Suffragiaflabiliatur^ il^figatur. 

Aphorismvs 56. 

Neque njerh contraria Lcgum Capira rcconciliandf, 
i^ omnia (yt loquuntur) Sd\.uz{\di-,per DiflinHionesfubti- 
les^ ^, qwejitcu, nifmJedHla aut anxia Cura eflo. Ingenilj 
enim hxc tela efl : Atque ^vtcunque Modtfliam quandam ii" 
Reuerentiam pr^feferatjnterfioxia tamen cenfenda efi; 
Iptpoteqtu r^i<^<#Corpus vniucrfumLcgum yarium, ist 
mali confutum. Meliiu eflprorsm^ ytfuccumbant Djteri- 
oraf iif Melioraftentfola. 

Aphorismvs 57. 

Obfolcta: Lcgcs, isf qu^ abierunt in Defuetudinem^ non 
minus quam Anti-Nomiaf, proponantur a Dclcgatis cx of- 
ficio tollendd. Ciim enim Statutum cxprcflum regUlariter 
defuetudinenonabrogeturjfitoftexContemptu Legttm Ob- 
foletarum,fiat nonnuUa Au6loritatif laftura eti^m in reli- 
quif : Etfequitur Tormenti illud genus Mczcnti j, <t'? Legcs 
viaa: in complcxu Mortuarum pcrimantur. Atque om- 
ninb cauendtm efl a Gangrscna /«Lcgibus. 
Aphorismvs 58. 

§}uini5f in Lcgibus<ii7' Statutis obfolctis, necnouitcr 
promulgatif, CurijsPractorijs interimcontraecudecernen- 
diluieflo. Licet enimnon malc diSlumfit, Ncmincmo- 
portcrcLcgibus cfle Sapientiorem, tamen inteUigatur hoc 
de Lcgibus, ciim euigilcnt, non ciim dormitcnt. Contra 

Rccentiora 



I B E R 



O 



C T A V VS. 



Rcccntiora ^^ro Statuta (^iu luri publico nocere depre- 
hitidmtur) non n^tique Prcrfonbus, ^^Regibus, iff San- 
(fboribusCoiifiiijs.ii:^ Suprcmis Pocclbtibus auxilmm 
prtbcndi Itu ejio: E-irum Executionemper EdiBaaut ASia 
fujpendendo, donec redeant Comitia, aut httiufmodi CattUj 
quipotcfl.uem habeant ea/aho^andi; Ne Salui Populiinte- 
j rimpericlitetur. 

De nouis Dfgcftis Legum. 

APHORISMVS 59. 

QFod^Lc2,csaIi<c jiiperaliaj Accumuhtxjn tam "pafia 
sxcreuermt Folumina, aut tanta confufionelahoraue- 
rint,~pt eai de integro retra6lare,tf in Corpwfanum^tf habi- 
le redigcre, ex rfufit j Id ante omnia agito ; atque Opm eiuf 
modiOpus Heroicum eflo : Atque Au6lores talii Operif, in- 
ter Legifiatores, isf Inflauratores, ritc C'' merito mme- 
rantor. 

ApHORISMVS^oi 

Huiufmodi Lcgum Expurgatio, ijf Digcftutn nouum, 
quinque rebm abfoluitur. Primbj omittantur Obfolcta, 
qu^l\ii\imanusAnt\ciu2is¥!ibii\as^ocat. Deinde ^jv An- 
ti-Komi)s recipiantur probatiflima:,aboleaiiturcontra- 
ria?. Tertio Homoio-NoiTiix,/«^ Lcgcsquxidcmfb- 
nanr, atquenilaliudfunt, quam Iterationes eiufdemrei^cx- 
pungantur; atque vn^c^uxpiam cx ijs, qu>e maxime efl 
perfdSta^rcnncamrrviceomnium. §}uarto,fi qu<e Legum 
nihildctcrminenr,/^^Qa2efl:ioncsf^«mwproponant,(?^ 
que relinquant indecifti^^fimiliterfacciLsLnt.Toflremb, que 
vcrbofe inucniuntur^i^ nimis ProUxx,contrahanturma- 
gisinar<aum. 

APHO RI SM vs 61. 

Omnino y erb ex i;fufueritjn nouo Digefto Legum, 

Lcgcs^ro lurc Communi rcccptas, qu£ tanquam imme- 

morialesfunt inOriginefua i atque ex alterJi parte, Stacu- 

Ooo ta 



^6s 



^66 



T>e Jugmentu Sdentiarum-> 



ra deTemporc in Tcmpiis fupcraddira ^feorsmn digerere 
isf componere : Curn mplurimurehiu^ non cadem fa^ in lu- 
redicendo, luris Communis, tS'' Staturorum Interpreta- 
tio, ilf Adminiflratio. Id quodfecit Trcbonianus in Di- 
gcfto, ^ Codicc. 

APHORISMVS 6i. 

Fertm, in huiufmodi Lcgum RcgcncrationCj atque 

Struduranoua, vcccrum Legumj^^r^Mi-Librorum Legis 

Verba^romj i^ Textum retineto : Licet pcr Ccntoncs, 

<ii:^ Portioncs cxiguas <r^/ ^Ar^;-j)^;'t' necejfe fuerit : Ea de- 

inde ordine contexito. Etji enimfortafc coynmodius, atque 

etiam,fiadre6lam Rationem reJpicitU, melius hoc iranfgi 

pojfetperTextumnouum, qu.irnper huiujrnodi Confarcina- 

tionem; tameninLcgibuSy non tam ftilu.s iff Dclcriptio, 

quam Audoiizcis, ^ huim Patronw hmc\u\r.z^jpe6landa 

eji.Aliaslpideripofithuiufmodi Opus Schoiallicum^of/uj 

quiddam, tf Mctliodus, quam Corpus Lcgu Impcrantiu. 

Aphorismvs 63. 

Confuhumfuerit in uouo^Di^j^c^oLcgumy Vctcra Vo- 

lumina nonprorsus dclcri, iff in Obliuionem cedere, fedin 

Bibliothccis faltim mancrc ; licet Fftn eorum rvulgaris 

i^ promifcuiu prohibeatur. Etenirn. in Caufsgrauioribw, 

nonabs refuerit, Lcgum Pr^eteritarum Mutationes, isf Se- 

ries, confulcre i5f injpicere j ac certcfolenne efi Antiquitatem 

Pntfentibiis ajpergere. '^ouum autem hui ufmodi Cor^us 

L cgu m , ab ijs, qui in Politijsfingulis habent Poteflateni L e- 

gijlutoriam, prorsus confirmandum efl ; ne forte pnetexiu 

Vcccrcs Legcs digerendi,Lc^Qs noux imponantur occultb. 

*ApHORISMVS 64. 

Optandum ejfet, <-ut huiufmodi Lcgum Inftauratio,/7y/j 
Temporibus fufcipiatur, qu^ Antic|uioribus, quorum 
JSiaisf OpcrareiraBant, Litcris isf Rcrum Cognicionc 
prcefliterint. C^odfecus in O ^crcludinmni eurnit. In- 
felix Res namque efl, cum ex ludicio if DekBu ^tatis 
miniis Prudentis Cjf emditiC, Antiquorum Opcra muti- 

/antur. 



LlBER OcTAVVS, 



4<J7 



/entur, i^ recompomntur. ^ erimtatnen fcpeNcccffannm 
efl, quodnon Optimum. 

ArquedcLegumObfcuritatf, qux a nimia, dc con- 
fusaearumAccumulatione fit, hixdicla fint. lam de 
Ddcriptione earum, ambigua &: obrcura,dicendum. 

De Defcriptione Legumperplexa, 
^" Obicuia. 

A pHORr s Mvs 55. 
TTNEfcriptioLegum obfcura or/Y//r, ^«^ fjc Loquacitatc 
"*— ^&Vcrbofitacccarum- Aut nirsus cx Breuitaceni- 
miaj Autex Prologo Lcgis, cum ipfoCorporc Legis, 
pugiiantc. 

ApHORISMVS 66. 
D^ObfcuritatcTJ^ro Legum, qiu ex datum Defcrip- 
lionc ^iSLnioriturJamdicendumeft. Loquaeitas^^^^ '^^ 
perfcribendo Leges in Dfum yenit^iD' ProliXiUs ^nonplacet. 
Nequeerum,quod^ult ilf captat,y[lomodo afequitur, fed 
contrariumpotius. Ciim enim Cafw fngulos particulares^ 
i>erbuappoJitif ijf propr^s^perfequiiD' eiicprimere conten- 
daty maiorem inde^erans certitiidincm , ^contra ^)U/ftio- 
nesmultiplicesparit dcVerbis; yt difficiliiis ^rocedat In- 
terpretatiofecundum ScnteniiamLcgis (qu^efanioreftijf 
<i;erior) propter Strepitum Vcrborum. 

APHORISMVS 6j. 

Nequeproptereanimu Concifa (Jf/AfFcdata Breuiras, 
Maieftatis gratia^ isf tanquam magis Imperatoria, proban- 
daeft ; pr^efertimhisSeculif, nefortift Lcx inftar Rcgu- 
lacLcsbix. MediocritOi ergo afeSianda eft ; isf Verborum 
exquirenda generalitas^ beni terminata ; qu£ licet Cafus 
comprehenfos nonfedulo perfequatur,attamen non com- 
^rchcniosfatis per^icue excludat. 

ApHORISMVS^S. 

In Legibus tamen, atque Edidlis Ordinarijs isf Poli- 
Ooo z ticis, 



4^8 



T)e Jlugmentu Scientiarum-j 



ticJs, iti qiSm, a-tplurimm}, nemo hrifco/tfulmm adhibet. 
fedjuoSenftn confidit^ Omnia fufius cjplicari debent^ ij 
ad captum <-vul^i, tanquam digito monflrari, 

ApHORISMVS 69. 

Nequenobii Prologi Lcgum, qui inepti olim habitijunt, 
^ Leges introdticunt Difputantes, non lubcntcs, rutique 
placerent^Jiprifcos Moresferre pojfemiu. Sed Prologi \i\{ 
Lcgu tn plerunqiie ( ^t nuncfunt Tempora) necejfario adhi- 
bentttr,nontamadExp\icazioncmL<:^is,quam infiar Sua- 
{ioniSj^^perfcrcndamLcgemiwComicijs -, i^riirsusad 
fatisfacicndum Populo. G)uantumfieripoteft tamen Pro- 
logi euitentury ^ Lcx incipiat a lufllone. 
Aphorismvs 70. 
Intcntio ^ Sentcntia Legis, licet ex Praefationibus, 
^ PrajambulisC^f Ioquuntur)non male quandoque elicia- 
tur;Attamen Lautudo aut lixicnfio eiui;ex iOti minimepcti 
debet. S^pi enim Pra^ambulum arripit nonmiUa ex max- 
imi plaufibdibm^ilf Speciofis ad Exemplum, ciim Lcx ta- 
men multbplura comple6latur : Aut contrd, Lex reflringiP, 
isf Imitat compiura, cuius Limitationu rationem, in Vt£~ 
zmhuloinferi^nonfueritOpM. ^^tr^Dimenfio ^ La- 
titudo Lcgi.s ex Corpcrc Les^is petenda. Nam Prarambu- 
lumyfepe aut yltra aut citra cadit. 

, A PH ORIS MVS jr. 
Efl 'vero Genw pcrfcnbcndi Lcges yalde loitiofum.Cum 
fcilicet C2i{us,adquem Lcx coU imat,fuse exprimiturin Prx- 
ambulo : DeindeexFiVcrbi (T3i\is)authuiufmodiRe/a- 
tiui, Corpus Lcgis retrb <-uertitur in Pr^ambulum, ynde 
Pra:ambiiIumz«/?nV«r, iff incorporatur ipfi Legi ; §^od 
isf obfcurum efl, ^ minus tutum-, quia non eadem adhiberi 
confueuit Diligentiajnpondcrandif ^ examinandii Verbis 
Prxambuli, qu.-e adhibctur in Corporc ipfimLegu. 

HancpartemdcIncertitudineLegum, quce ex niala 
Dcfcriprioncipfarurn Ortum haber, fufius iractabimus, 
c|uandbdeInterprctationcLegumpoftca agemus. At- 

quc 



L I B E R O C T A V \' S. 



^69 



cjuct^; DcfcriprioncLcgiim Qblcura hxc didta finclam 
de Modis cnuclcandilurisdiccndum. 

De Modis Enucleandi luris, ^ tol- 

lchdi An)bigua. 

A PHO RI s M vs -t. 
AyfOdi Enucleandi luris, ^ Tollendi Dubia, qmnque 
^^*Jmt. Hocenimfit, Aut pcr Pcricriptiones ludici 
orum; ^w j).r Scriprorcs Authencicosj Atit per Li 
bro'; Auxiliarcs; Aut p;r V):3dc€tiones; Aut per Kc 
/bonra.^w^ConfultaPrudentum. H^comnia.fi beni in- 
fiitii.iKttir, prxflh erunt mdgna Lcgum Obfcuritati Sub 
fidi.u \ 

De perfcriptfone ludiciorurti. 



A PHO RI SM VS 75. 

A Nte omnia^\wA\z\i reddita /«Curiis Suprcmis ^ 
•*^Principalibu!^ atqtte Cauffis Grauioribus, ^r^r^iw 
dubijs, qiMqtie aliquid habent Difficultatis, aut Nouiratis, 
diligenter., isf cumfide excipiunto. ludicia entm AncHoriE 
Lc^um funt, njt Lcges Rcipub. 

APHORISMVS 74. 

Modus/>«/«^£?^/Iudicia excipiendi, (^ /« Scripta rc- 
fcrcndi, talif eflo. Czfuspr^cise^ ludicia ipfa exaAeper- 
fcribito j Rationes ludiciorum, qua/ adduxerunt ludiccs 
adijcito; Cafuum, ad Exemplum addtiUorim, Aud:orita- 
tem, f«'wCafibuiPfincipalibiis,K?f(>ww//f^f(7j D^fAd- 
uocatorum Pcroracionibus, nijiquidpiamin'jsfueritad- 
modiirn eximiumfileto. 

APHORISMVS 75. 

Pcrfons, qiu huiujmodi ludicia excipiant^ (?.v Aduoca. 
tis maximc ductisfunto^i^ Honorarium libcralc ex Pub- 
lico excipiunto. ludices ipfi ab huiufmodi Pcriciptioni- 

bus 



470 



T>e Augmemis Scientiarum-j 



bus abjlinemo-j neforti Opmionibm proprijs addiSli, tf 
AuBoritate propriafretiy Limites Rcfcreudarij tranfcen- 
dant. 

APHORISMVS -jC. 

lu Jicia iUa, in Ordinc, i:f Serie Tcmporis, digerito •, 
nonperMzi\vo^\im^1il\Aos. Sunt enim Scripia ^/«/^ 
modi,tanquam Hiftoria:, aut Narrationes Lcgum. Ne- 
quefolum Ada ipfa-^fid ^ Tcmpora ipforum, ludici 
Prudenti, Lucempr^bent. 

De Scriptoribus Authcnticis. 

A PHORISMVS 77. 

EX Lcgibus ipfis, qu4 lus commune conflituunt ; De- 
inde^ex ConIHtutionibus/«^ Statutis ; Tertio loco^ex 
ludicijsPerfcriptis, Corpusluris tantummodo conftitui- 
tor. Pr<eter iUay alia Authcntica, aut ttullafunt0,autparc6 
recipiuntor. 

ApHORISMVS 78. 

ISiihil tam interefl Ccrtitudinis Legum, (dequanum 

traSlamw) ^«^awT^f Scripta Authcntica, iw^r^Fincsmo- 

dcratos cosrceantur, i^facejfat Multitudo enormify Au- 

0:oium,iS'' Doctorum in lurc j '-vnde laceratur Sententia 

Lcgum, ludex fit attonitw, Procejfus Immortales ^ atque 

A (r-ocattn ipfe^ cim tot Libros perlegere, isf njincere non 

popi ', Compendia fe6tatur. GlofTa fortafsi aliqua bona j 

^ ex Scriptoribus Claflicis V^MQiyyelpotius Scnptorum 

paucorum paucula: Portioncs, recipipofintpro Authcn- 

ticis. Reliquorum nibilominiis maneat yfuf nonmiUu! in 

Bibliothccis, yt eorum Tradatus injficimt ludices, aut 

Aduocati, cumopusfierit: SedinCaufis agendis,in Foro 

citare eos nonpermittitory nec in AuSloritatem tranfeUnto. 



Dc 



LlBER OcTAVVS. 



471 



De Libris Auxiliaribus. 

A p H O R I S M V S 7p. 

A r Scicnciam luris, ^ PraClicam,AuxiIiaribus Li- 
■**-bris ne nud.tnto,fedpoms injlmmto. Ij Sex ingene- 
refunto. Inlliiuciones. Dc Vcrborum fignificacione. 
Dc Rfgulis luns. Andquitarcs Lcgum. Summx. Agcii- 
di FormulcC. 

Aphorismvs 80. 
Prd-pnrandifunt luucncs, iD' Nouiti j,^^ Scientiam, ^ Ar~ 
dua lurii^ altius ^ commodius haurienda^iif imbibenda,per 
Inftitudoncs. In^iiuzionzsHlcu.ordine claro^ iff perjpicuo 
componito. Jn illu ipfis^ ri^niuerfum lus ^n\i2.inmpercurri- 
to \ non aliaomittendojnalijs pluffitif immorando, fed ex 
fingulif qiudnnbrcuitir delibando.,<-ut ad Corpus Legum 
psrlegendum acceffuro, nilfe oUendat prorfus nouum,fed le- 
uialiqudnotionepr^ceptum. lusPublicum /« Inltiturio- 
nibub neattingito,i;erimiUudex Fontibus ipfis hauriatur. 
ApH o RI SM vs 81; 

Commcntarium ds Vocabulis luris conficito. In Ex- 
plicatione ipforum, iff Senfu rcddendo,ne curiofe nimii aut 
laborioje i:;crfator.Neque enim hoc agitur,yt DjfEnitiones 
Vcrborum qiurantur exa[ic, fed txplicationcs tamiim, 
qu.e legend^ iunsLibris ^iam aperiant faciliorem. Tra- 
clacum autem ifium,per Literas Alphabcci nedigerito : Id 
Iniicialicui r^Unquito : fed coUocentur fimui Verba, qux 
circacaadem rem yerfantttr; '^tAlterumAlterifitiuuamm- 
to ad inteHi^endum. 

A P H O R I S M V S St. 

Ad Ccrcitudincm LcgumjCirc/V, (fiquidaliud) Tracla- 
tus bonii-s iy diligens, de Diucrfls Regulis luris. Isdignm 
ejl,quimtximif Ingenijs., i^ PrudentiJ^imif lure confultif, 
committntur. Neque enim placent, qiu in hoc genere ex- 
tnnt. Co^Iigendcs autemfunt Rcgulx, non tantum not^^ isf 
a^ulgat^e, 



47i 



T>e Augmentu Sctentiarmn^ 



^ulgatct^fed iy ali.c magis [ubtiles ilf rccondit^.que^ ex Lc- 
gum, i^ Rcrum ludicatarumH.imowM extrahi pojlint i 
quales in Rubricis optimii quandoquc imieniimtur : Jtmt- 
qtis DiciaminaGeneraliaRationu^ qiupcr Matcrioj Le- 
gis diuerjcupercurrimt^ifffunttanquam Sabuira luris. 
ApHO Ris M vs 83. 
Atjingula. luris Scita, aut Placira, non intilligantur pro 
Kcg\i\\Syi;tJierifoletfatu imperite. Hoc enirn Jt recipere- 
tur, §n^ot Leges, tot Rcgulx. Lcx enim nil aliud^ quam Rc- 
gula Impcrans. Verumecupro Rc^uUs hakto,qu.e in For- 
maipfi IuJ}iti<€ h^ent : ijnde^ ytplmimiim^pcr lura Ci- 
uiha diuerfarum Rerumpul?. e^dcm Kcg\i\x firi rcperiun- 
tur i niji Jorti propter Relationemad Formds Politiarum 
^arient. 

A i> H o R I s M V s 84. 
Pojl Regulam, breui isf folido rverborum complexu 
enuntiatam^ ad^cianturE\emp[ji,i5f Dccifiones Caluum, 
tnaximi luculent^ ad Explicationcm j Diftindlioncs, isf 
Exceprioncs 4^Limicationcra ; Cognata ad Ampliatio- 
ncm eiufdem Rcgul^. 

A PHORI S MVS 85. 

ReEle iubetur , rcf non ex Rcgulis \\is jumatur ; fed 

tfj^ lurc quodeJijKcgjX^xJiat. Neque enimex Vcrbis Rc- 

gul^ petenda ejl Probatio^ ac fiejfet Tcxtus Lcgis. Rc- 

; gula tfw/wLcgcm (t?? Acus Nautica Polosj indicat, non 

i ftatuic. 

I ApH0RISMVS8<J. 

Prxter Corpus ipjum luris, iuuabit etiam Antiquiratcs 

i Lc^um inuifire ■^quibudiceteuanuerit Aucloriras, manet 

\ tamcn Rcucrcntia.Pro Antiquitatibus autem Lcgum ha- 

i beantur Scripta circaLc^cs i5f ludicia -Jue ilia Juerint edi- 

tayfiuenon^ qu<cipfum Corpus Legum tempore prxcejje- 

runt. EarumfiquidimlaBurafiaciendanonefl. Itaqucex 

ijs^ njtilifiima qweque excerpito ( multa enim inuenientur 

inaniaisfJriuola) eaque inynum Volumenredigito: Nc 

Antiquj^ 



I B E R 



O C T A V \' S. 



4-7^ 



I A II tic-j Lur Fab ul^, !>!: loqumr Treboniaiiiis, cum Legibiii 
ipf^sniifceiintitr. 

APHORISMVS 87. 

Praflicx 'Vcrh phmmum interefi^ njtlm vniucrruin 
di^n-Mir ordine^ in Locob ^ Titulos ; Ad quos jubito 
^prout dibitur Occcijio) recurrere quii- pofiit , yelnti in 
promptu.viumparatum adpntfentes Ffw. Huiufmodi Li- 
b.iSummarum, iy ordinant Sparft, ^jf abbreuiant Fufi 
iSfProHxain Lc^j^c. Cauendum autemefi^ ne Summx///'e, 
redd.vit Hominfs promptos ad Pradiuam, Ccfratorcj. in 
ScieiKia ipfa. Eirum enim OjficiUm efi tale, in e.x ijs rc- 
coiarur lus, non perdifcaLur. Summa: autem omninb, ra.ig- 
na Diligentia^ Fide, iy ludicio^funt confcienda, nefurtura 
//CAWfLegibus. 

ApHORlS M vs %^. 
Formulas Agencli diuerfaf, in l>no quoqtie genere colli- 
gito. Nam tf Pracftica: boc intercfl , iy certe pandunt iU 
Oracula tf Occulta Lcgum. Suntenim nonpauca, qwe la- 
tentin Legibus : At in Formulis- Agcndi, meMs ^ftifms 
perjpiciuntur^ infiar)?u2,ni,isfP2i\inx. 

De Refponfis & Confulcis. 

ApfiORISMVS 89. 

l^Vbitariones Particulares, qiu de tempore in temput 
*-^ emergunt, dirimendi isffoluendi, aliqua Ratioiniri de 
bet. Durum enim eft, ^vt ij, qui ab Errore cauere cupiant, 
Ducem Vi^ non inusniant ; Verim ^vt Aft^ ipfi pericliten- 
ttir,nequeft aliquu ante Rem perafiam luru-pr^nofccndi 
Moduf. 

ApHORISMVS fO. 

Rerponfa Prudcntum, qu^ petcntibuf dantur de\\.vx, 
fiUc ab Aduocans,/«^ a DoCloribus, tanta yalere Au^o- 
ritate, Dt ab eorum Sententia,\\X<\ic\ recedere nonfit licitum 
non.pLicet. lura a luraris ludicibus fitmunto. 

Ppp 'ApHO- 



M\ 



T>e Augmentis ScientiaruryL-> 



APHORISMVS 91. 

Tentari\\iA\c\2i, jj^rCauflas ilf Pcrfonas fida<:, <~ut co 
modoexperiantiir Homines, quaUsfimraJit Legis Norma, 
nonplacet. Dedecorat enim Maicllatcm Legum, i^ pro 
Pr^tuaricatione quapiam cenfenda efi. ludicia autem ali- 
quid habere ex Sccna deforme efl. 

A 1> H O R I S M V S 9I. 

\\idkumigiturfolummodo,tam\\xdic\i>i, quam Rcfpon- 
fa is^ Coi^fukz funto. IUa de Litibus Pendcncibus ; Hdc 
de Arduis luris Quxfl:ionibus in Thefi. Ea CorA\ih3.,fue 
in Priuatis Rebus,/«f in Publicis,^ ludicibus ipfis nepof 
cito; (Idenimfifiat, \\idcxtranfeat in Aduocacumjy^^ 
a Principe, aut Staru. Ah illuy ad ludiccs demandfntitr. 
ludices yero,tali AuSloritatefreti, Difceptationes Aduocit- 
torum,<-vel ab hu\quorum intereft, adhibitorum^ryd alu- 
dicibus ipjis, fi opm fit , afignatorum , isf Argumenta ex 
rvtraqusparte audiunto ; ilf re delibcrata lus expcdiunto,i^ 
declaranto. Confulta huiufmodi inter ludicia referunto ^ 
edunto, isfparii AuSioritatufunto. 

De Prasleclionibus. 

A PHORI S M VS 95. 

PR^Ieclioncs ^^ lurCj ^^^«^lZxercitarioncs eorum, qtii 
luris Studtjs incumbmt, i^ Operam dant, ita inflituun- 
tar, isf ordinantor, njt omnia tend^iHt adQux{\\oi^cs, i^ 
Controuerfias de\urc,(cd2indaspotius,quam excitandas. 
Ludus enim(yt mmcfit)fere apudomnes inflituitur,isf ape- 
ritur-,ad kUcxcoxioncs, iff Quxdioi^ics dc\urc multipli- 
candas, tanquhm oUentandi Ingenij caujfa. Atque hoc <ve~ 
tus efl Maium. Etenim,etiamapudAntiquos^lori^fitit, tan- 
quamperSe5icis iff FaBiones,§iu^eftiones complures de lu- 
re, magufmerc, (^uam extinguere. Id ne fiat,promdetQ. 

De 



LlBER O C T A V VS, 



+75 



Dc Vacillatione ludiciorum. 

ApHORISMVS 94. 

\7*AcilIant ludicia, n.'elproptcr Immaturam ^ prxfc- 
' llinam Senteiitiamj-x^^/j)rc>^?^r/EmulatioiiemCu- 
riarum; <-i>el propter Malam <i> Imperitam pcrrcriptio- 
nem ludicrorum • yel propter Viam prxbkam ad Rcfci- 
fioncm corum nimis facilcm & Expediram. Itaqucpro- 
uidendumeft,ytludkia cmanenr^Matuta dcliberauone 
pnus habita; Atqueyt Curi.c fe inuicem rcucreanturi 
Atque yt ludicia perfcribantur fidcliter «S^ prudenter ^ 
'^tqueVm adrefcindcnda Iudicia,fit Ard1:a,Confragofiij 
(^ /.i«^/<.W Muricibus ftrata. 

ApH O RI S MV^ 95. 

.9/ ludicium redditum/uerit, de Cafu aliquo^ inaliqiu 
Curia Principali j ^fimilis Cafus interuencritjn alid Cu- 
rujneprocedito ad lndicium^ntf quamfiat ConfuItatio,/« 
Collcgio aliquo ludicum maibrc. ludicia mwreddita, 
fifortc rcfcindi necejfe fit^ faltem fcpelumcor cum Ho- 
nore. 

ApHORISMVS9<J. 

rv Curix de lurifdidlionc digladientur^i^ confiiUentur , 
humamm quiddam eft; eoque magii.qtwdperineptamquan- 
dam Sententiam (quod Boni &: Strenui fit ludicis ampli- 
are lurifdidioncm Curia: ) alaturplancifta Intemperies, 
iff Calcar addatur^ lobi Frxno opia eft. Vt ruerb, ex bac A- 
nimorum Contentione , Curi^, ludicia -ptrobique reddita 
( qu^ nil ad luriidi^ioncm pertinent) libenter refcindant, 
Intolerabile Malum ; isf a Regibm, autSenatu, aut Politia 
planc ^jindicandum. Peftimi enim Exempli Res eft , <ut 
Curia:, qu,e pacemfubditu pr^ftant,interfe Duella exer- 
ceant. '■'■■■- '-<^. ■■'■-■ '-'■■ 

AVhorismvs 97. 

l^lmfaciluffto^ mprocliuii, ad ludicia refcindenda, 
Ppp 1 Aditus,^ 



M^ 



T>e Augmentis Scientiarum-j 



AditM^,ptr Appdimoncs^aut Impccitioncs de Errore,^«/ 
Kcuiius, i5fjmilia. Rece-ptum apkdnomUUos efi^ Dt Lis 
trahatiir,<^</forumfuperius, tanquamRes integra -^ ludi- 
cio inde dato fepofito, ^ plani fujpenfo. Apudalios yerb, 
TJ^Iudicium ipfum maneati«/«o vigore,y^^Executio «Vw 
tantum cejfet : Neutmmplacet -, nifCurix, in quibm ludi- 
cium redditumft^fuerint humilcs, i^f infcrioris Ordinis ; 
SedpotiuSy<ut i^ ludiciumfiet,isf pfvcedat eiiif Exccutio ; 
Modo Cautio detur a Dcfcndente,^^ Damnis isf Expenfis, 
/ ludicium Jiterit refcijfum. 

A Tque hic Titulns^ dc Certitudine Legum, ad Excm- 
^^^lumDigefti rcliqui(quod mcditamurj fuflScict. 
lam vcro Do6irinam Ciuilem (quatenus cam nobis ira- 
darc vifum cft}concIu(mius,Atque vna cum ea Philo- 
fophiam Humanam,Sicm ctiam cum PhilofophiaHumana, 
Philofophiam in gcncre. Tandcm igitur paululum rc^ 
ipirantcs, atqucadca, quac prxtcrucdi fumus, Oculos 
rctroflcdlcntcs ; Hunc Tradatum noftrum non abfi- 
miiem cflc ccnfcmus, SoriisiUis &c Pr.xludijs, qu^prae- 
tcntant Mufici, dum Fidcs ad Modulationcra conciu- 
nant : Quae ipfa quidem Auribus ingratum quiddam &: 
afpcrumexhibcnt; AtinCaufsa funr, vt qua: [cquun- 
tur omnia, fint fuauiora : Sic nimirum nos in Animum 
induximus, vcin Cythara Mufamm concinnanda, &: 
adHarmoniamveram redigcnda, operam nauarcmus, 
quo ab Ahjs poftea pulfcnturChbrdic, mchorc Digito, 
aut Pledro. Sanc, ciim nobis antc Oculos propona- 
mus, Temporum horum Statum, in quibus Litertc iam 
tertibjadMortalesvidcnturredijfTci Etvna diligcnter 
intucamur, quam varijs iam nos inuiferint inlbruda: 
Pra:fidijs, &Auxilijs; Qualia funt, Ingcniorum noftri 
tcmporis complurium Acumcn & Sublimitas ; Exi- 

miaillaMonumcntaScriptorumYcterum, qux veluti 
totFaccsnobis pra:luccnt; Ars Typographica, Libros 

cuiufcunquc 



LlBER OcTAVVS. 



+77 



cuiiifcunque FortLinn: Hominibus,Iarga manu fuppedi- 
tans; Occani Sinus laxaci, &OibisexomniPiirrc pcra- 
-gratus, vndeExpcrimcntaplurima Prifcis ignota com- 
parucri]nr,&: ingcns acccflicNacurah HillorixCumuIus; 
Ocium, qno Ingcniaoptima, in Rcgnis &: Prouincijs 
Europx vbique abundanr, cum Negotijs minus his in 
locis implicentur Homincs, quam aui; Grarci, proprer 
Populares Stacus, auc propccr Dirionum Ampluudi- 
nem, Romani folebant; Pax, quafruiturhoc temporc 
Britannia, Hifpania, Italia, etiani nunc Gallia, & alii* 
Regiones non paucar, Confumpcio 6c Exinanicio om- 
nium, quz vidcnturcxcogicari autdicipofTe, circa Con- 
troucrfias Rcligionis, qux toc Ingenia iam diu diuer- 
tcrunCj.aca^tcrarum ArtiumStudijs-, Summa Sc exccl- 
lens Maicl^atis cuas Eruditio,cui(tanquam Phcenici Vo- 
lucres,) aggrcgantfe vndiquc Ingcniaj Proprictas de- 
niquc illa infeparabilisj cpxTmptuipium fequitur, Vt 
Vcritatcm indics parturiat; Harc (inquamj cum cogi- 
lamus, non pofTumus non in cam Spcm Animum cri- 
gcrcjvt exiflimcmus, Tcniam hinc LiterirumPerwdum, 
duas illas priores, apud Gr<€Cos & Romanos^ longo inter- 
uallo fuperaturam: Modb falcem Homincs, &z Vires 
fuas, atque Dcfedus etiam Virium fuarum, probe & 
prudencer noffevchnt; Atqucalijab alijs Inucntionis 
Lampada, nbri Conrradidionis Torrcs accipianc ; Ac- 
quelnquifirionemVericacis, pro Incicpro "Nobili, non 
proDclectamcncoaut Ornamcnto putcnc; Atque O- 
pes ac Magnificentiam impendant, in Res Solidas & 
eximias, non in Peruulgatas, & Obuias. Ad Labores 
mcosquodatdnet, ficuilibe^t in eofum Reprchenfi- 
one, autfibijautalijsplaccre, vcteremccrte, & vlrim^ 
Paticnci^e Pcticione exhibebunt iWiiV erberajed audi. Rc- 
prehcndantHomincs, quantulibucrir, modb atcendant 
& pcrpendant, quar dicuntur. Appcllado fane legitima 
fuerit (licetRcsfortafseminuseaindigebicjfi a primis 

Cogita- 



478 



De Jugmentis SdentiarunL^ 



CogirationibusHoniinumad Secundasprouoccmr, & 

ab .£uo prsfenti ad Poftcros. Veniamus nunc ad eam 

ScientiamjCiuacarucruncdua: illxprilca: Temporum Pc- 

riodi,(^ncquc cnim tanta illis Felicicas concelTa eft) 

Sacram dico & dmnitus Injpiratam Theolo- 

giam-^ Cundorum Laborum, ac Pere- 

^rinacionum Humanarum Sab- 

batum, ac PortuniNo- 

biliffimum. 



j grg5a^ gasiB« gips<a«m:sH i 






FRANCISCI 



T- i.mmmK«>mm wm^aA ^pm^s& wi^mm9rmmm ygwsmm wmmm 



+79 



FRANCISCI 

B ARONIS 

D E 

VERVLAMIO, 

VICE-COMITIS 

Sancti Albani, 

D E 

T>ignitate (^ Augmentis Scientiarum 

LlBER NONVS, 

AD REGEM SVVM. 



A PV T 



I. 



Tartitiones TheologiaE Infpfratas orhittuntur-^ 
T^antiim Aditus fit ad Defiderata tria-^ 
Dodrinam de L egitimo Vfu Rationis 
Human^e in Diuinis- Doctrinam de Gra- 
dibus Vnitatis in Ciuitatc Dei ; (^ E- 
manationes Scnpturarum. 

Amvcrb ("Rcx optimc) cum Carina 
parua, qualis nollra cfTc potuir, yni- 
ucrfum Ambitum,tam vetcrisjquam 
uouiOrbis,Scicntiarum,circumnaui- 
gauerit, (quam (ccuudis ventis, & 

^,..,,^^^ Curfu, Pofterorum (it iudiciumj 

quid rupcrcll, nifi vt Vora, tandem pcrfundi, pcrfolua- 

mus? 




^OG 



^Dc jhigmentu Scientiaram-, 



muG? At reftat adliUc Theologia Scura^ fiuc Infpirna: 
Veruntamen fi eaiti tra(5tare pergannis, cxcundum 
nobis lOret hNauicula Rationif Human.e^ &: tranfeun- 
diimm EccleJi.eNauem; Qoarlola AcuNautica Dmina 
poikr, adCur/umrccledirigendum. Ncquceiiim iuf- 
iicknz ■.\mpUu:.Stel}<€ Pbilofopbi^, anx haclcnus prarci- 
pue iiobis affulierunt. Itacjue par for t, Sileniium quo- 
cuein hacTe colerc Quamob:-em Partitioncs Lcginmas 
circaearii omiLtcmus; Paucatamen, pro tcnuuatc no- 
llra, eciamin hanc confercmus, loco Votorum. Id eo 
magis facimus, quia \h Gorpo^e Tbcologia^, nuilam 
prcrsusRegioncin, aut Ti'a6lum,planeDelcr um, aut 
Incukum,muenimus: Tanta fuic Hominum Diligen- 
lia, in fcminandis, autTrilico, aut Zizanijs. 

Trcsigicurproponemus, Thcologioi Appendices, qux 
■ non de Matcria^ pcr Theologiam, Infdn>7ata,Mt hfortnan- 
da, fcd tancummoda do^Modo Infor/?iationi(,'ir^ttcni. 
Nequc tamcnjCircacosrr^^^my,(vt in reliquii confue- 
uimus) vcl Excmp/a ftibiungcmus, yel Pr.eccpta dabi- 
mus. Id Thcologis rclinqucmus. $unt cnim illa (vt 
dixinivi,s)inflar Vo.torum^tantum. . . :r- 

■ ' j.\ Pr^ro£atiua Dci tQiumUoimium compleclitnr; 
R^crtiintas ad RationcM^<qu^\t\ adVoIuntatcmHnmanam, 
extcndicur: Vh Homoticilicet, in VniucrfumTe abnc- 
ger,; &: accaJaiE Dco. Qu)arc, {icutLegiDiuiru obcdirc 
tencmur, licct rcludctur Voluntas ^ ita &: Verbo Dei fi- 
dcmhaberc, licct rcludctur Ratio. Etcnim, fi ca dun- 
taxat crcdamuF, qux ruiit RatioHi noflrx confcriranca, 
i^£'/'/wafrcntimur, non Authri: Quod ctiam, iufpctftaE 
FidciTeiHbus,prarftarcfolcmus. AiFidcsAh^ qux A- 
brabamoimputahatur ad luflitiam, dc huiufmodi Rc cxti- 
i\z^ quam irriTui habcbac Sarah : Qux in hac parte Ima- 
go qu xdam 6ra t Rationtf Natura/u. Qua n tc) igi tur, Myr 
fleriumali^iuodDiuimmJucmmaps abfonrim, & in- 
credibile,tautbplus in Credendo exhibctur Honoris Dco, 



LlBER NONVS. 



4.81 



& mFi^loriaFidei nobilior. Etiam &: Peccatorcs, qub 
magis conrcieiuia fua grauantur, & nihilominus Fidcm 
dc lalute lud, in Dei Miicricordia, collocanr, cb Deum 
maiore afficiunt Honore : Qmnis autcm Dcj^erAtio Dco 
proContumrlucll. Qoinctiam, (lattenteremperpcn- 
djmu5, dii^nius quiddam z^Credere^ quam Scire ; qua- 
lircrnunc^a/»/w, Inv?c/wfMcnim,Mcns humana pa- 
ritura Scnfu, qui a Rcbus Maccriatis rcfilic; Ini^/Vt'au- 
tcm, Animapariturab Anima ;qua: cft Agcns dignius. 
Alucr fe Re> habcc in Statu Glorit : Tunc (iquidem cef^ 
fa bi c Fides, a tq u c Cc^nofcemw,ficut iff Cognitifumuf. 

Conciudamus i^^uur Tbeologiam Sacram, ex Ferhdc 
Oraculu Dei, non cx Lumine Naturx^ aut Rationu DiSia- 
min:, hauriri debcrc. Scripcum cll cnim ; Cceli enarnmt 
Gioriam Dei : Ac nufquam (criptum inucnicurj Coeli 
enarrantVoltmtatemDei. Deillapronunciacur, Ad Le- 
gem, isf Teftimonia^finonfecerint fecundnm Verbum iflud, 
&c. Ncque hoc tcncc cantum, in Grandihtu illis Myfle- 
rijs, DeDeitate, Creatione, Redemptione ; Vcrum pcrtinct 
ctiam aclIntcrprccadoncmpcrfcdliorcmLcgis Moralis; 
Diligite himicos Feflros i Benefacite hu quiOdertmt Fos 
SccFtfitu Filij Patru Feflri,quiincaluefl,quipluitfuper 
luflos isf Iniuflos. Quxccrte Verba Plaufum illum mc- 
rencur, Sec ^ox Hominemfonat. Siquidcm J^ox cl\, quae 
Lumen Natur<€ fupcrac. Quincciam vidcraus Ppccas Eth- 
nicos, prajfercim cum pathcticc loquantur,cxpoftuIarc 
non rarb cum Legibm, &c Do6lrinu Moralibuf ( qujc ta- 
mca Legibut Diuinif multbfunt indulgentiorcs & folu- 
tiores) ac fi Naturas Libcrtati cum Mahgiiitacc quadara 
rcpugnent } 

Et qttodNatttra remitttt 

Inuida luranegant. 

ItaDcndamis Indus, ad Alcxandri Nuntios ; Seinaudiffe 

quidem alit^uid, de nomine Pythagor^, isf aliorum Sapien- 

tum cGr<ccia y Et credere iUosfiiifeFiros magnos ; Fitio 

Q^q q tamen 



48: 



T>e Jugmentts SclentiariitfLj 

tamen illo lahoraffe^ quodfcilicet nimia in Reuerenfia isf Fe- 
nerationehabuijfent^rem quampiamphantafticam^quam Le- 
gem tf Morem r^ocitahant. Quare, ncc illud dubitan- 
dum, magnam Partem Legii Moralis^ fublimiorem efTe, 
quam qub Lumen Natur^ afcendcre pofllt. Vcruntamen, 
quod dicitur, Habcre Homincs^ctiam cx Lumine & Le- 
£eNamr^,NouonGs uoimu]lzs,Virtutis^Fitij ; lufliti^, 
Iniuri^ \ Boni,Mali j id vcriffimum cfl. Notandum ta- 
mcn,LumenNatur.-e, dupliciSigniticationeaccipi. Pri- 
mb, quatcnus oricur cx Senfu,Indudlione, Racionc, Ar- 
gumcntis,fecundum LegesCoelizc Terra : Secund6,qiia- 
tcnus Animje Humana: mterno aifulget inftin6lu,fecun- 
damJLegem Confcienti^ j qua: ScintiUa qua:dam elt, & 
tanquam Reliquix, Pnftina: & Primitiux Puricacis. In 
quopoftcriorc Scnfu,praecipueparticcps cft Anima,Lu- 
cis nonnulice,ad Pcrfedionem intucndam & difccrncn- 
dam Legis Moralis ; Qux tamcn Lux, non prorsus clara 
fic, fcd eiufmodi, vc pouiis Vicia quadamtenus rcdar- 
guat, quam dc OfEcijs pienc informet. Qnare, Religio, 
iiucMyftcriarpcdcs,fiucMorcs,pcndct ex Reuelatione 
Diuina, 

Atcamcn vfus Rationif tluman^ in Spiritualibus,mul- 
tipicx fanc cxiftit, ac late admodum patcr. Ncquc enini 
fine Caufsa tft, quod Apoftolus Religioncm appcllaue- 
niyRationalem Cultum Dei. Recordctur quis Carcmo- 
nias & Typos vctcris Lcgis j FueruntiU^Rationales^ & 
SignificaDua:,longedifcrcpantcs aCarremonijs Idok- 
ma:, & Magixj qua; tanquam Surda: & Mutx cranr, ni- 
hil Docentcs plcrunquc , imb nc innucntes quidcm. 
Vrxcipuc Chriftiana Fides, vt in omnibus, fic in hocip- 
foerainct,- quod Aurcam fcmet Mediocritatcm, circa 
Vfum Rationify&c Dijputationis (quic Rationifprokscf):) 
intcr Leges Ethnicorum, & Mahomcti, qua: Extrema 
fedantur.Religio fiquidcm Ethnicorum,Fidei aut Con- 
fcflionis conftantis nihil habebac 3 Contra in Keligionc 

Mahometi, 



Li 



B E R 



N 



ON VS. 



+8? 



Mahomcn,omnisDirputatioinrcrdictaeit: Ira vc Altc- 
I ra,Errorisvagi6cmuitiplicisj Altcra, vatrx cuiufdjm 
»Sf cautarlmpofturar, Facicm pra: fc ferac ; Cum landla 
FidfsCbriJiiana,R.tt!omvfum, & Difputationm (lcd ic- 
cundum dchirosFincs ) & rccipiac, & rcijciac. 

HttmMu RationifVius, in Rcbusad Religionem fpc- 
dancibus, duplcx cftj Alccr,in Explicatione Mjfierij; 
Akcry in lUationikif, qux indc dcducuncur. Quod ad 
Myfleriorum EKplicationem accincc, vidcmus non dcdii^- 
nzxiDeum^zd InHrmicaccm Capcus noilri fcdemicccrc, 
Mjfleria fua ica cxplicando,vc a nobis opcimc ea poiTinc 
pcrcipi , Azquc Reuelationes (uas,in Rationu noibx Sy 1- 
icpfes & Norioncs veluti inoculando j Atquc/«j(^/n#/()- 
nes^ ai Inccllcvflum noltrum apcricndum fic accommo- 
dando, cjuema'imodum Figura Clauis apcacur Figura: 
Scr^. Qjacamcnin Partc, nobisipfis dccflc minime 
dcbcmus : Cum cnim Deui ipfe, o^ctaiRationii noilra;, 
in ICumnationibtis fuis vcatur, ctiam nos candein in om 
ncs i^artcs vcrfarc dcbcmus, quo magis capaccs fimus, 
ad>Iyy?m4rccipicnda&imbibcnda: Modb Animus, 
ad Ampiicudincm MjUeriorum, pro Modulo fuo, di- 
latctur ; nou MjUeria ad Auguflias Animi conftrin- 
ganrur. 

Quancum vcrb ad IUationfs, nofTc dcbcmus; Rc- 
linqui nobis Vfum Rationu, 6c Ratiocinationu (quoad 
MyH^eria) fecundarium qucndam & Rcipediuum, 
non Primitiuum & Abiolucum. Poftquam cnim Arti- 
culi, & PrincipiaReligionisy iam in Scdibus fuis fucrinc 
locaca, ita vt a RationisExzmmc pcnitus cximantur,cum 
dcmumconcedicurabillis /toow^jdcriuarc, ac dedu- 
ccre, iccundum Analogiam ipiorum. In Relm quidcm 
Natttralilnu hoc non tcnct. Nam & ipfa PrincipiaExa- 
mini fubijciuncur j Pcr ludu6limem (inquam) licet mi- 
mmc^cx Syllogifinum : Atquccademilla nuUamhabcnc 
cumii<??/o«^Rcpugnantiam, vt ab codcm Fontc, rum 
Q^qq X Primg 



4-8^ 



©e Jugmentu ScientiarurrLj 



prima: Propofidoiics, tum Media:, dcducancur. Aliter 
^imReli^ione i Vbi&primar Propofitioncs Authypo- 
ftatxfunijatqucpcrrc lubfillcnccs,- Et rurfus, non rc- 
guntur ab illa Ratione ,(^nx Propofitioncs conlcqucntcs 
deducic. Ncquetamcn hoc fit in Reli^ione[o\a, fcd cdam 
in alijs Scientijs, tam Grauioribus, quam Lcuioribus- 
vbi (cilicct Propofitioncs Primari:^ Placita fint, non Po- 
fta: Siquidcm& m illis Rationis Viui abiolutus clTc 
non poteft. Vidcmus Enim in Ludu, puta Schaccorum^ 
aut Similibus, primas Ludi Normas, & Legcs, mcrc po- 
fitiuas cfTc, & ad Placitum ; qua rccipi, non m Difputa- 
tioncm vocari, prorsus oporceat : Vt vcio vincas, & pe- 
ricc Lufum inftituas, id Artificiofum cft & Rationalc : 
Eodcm modo fit & in LegibuiHumanu: In quibus haud 
pauca: f uut Maxim^ ( vt loquuntur) hoc cii^Placita me- 
raluris^ c^w^ Au6lorttate magii quam Ratione nituntur 3 
Ncqucin Difccprationcm veniunc, Quid vcrb fit juftif- 
fimum, non abioluie, fcd rclatiuc ; (hoc cft, cx Analo- 
gikilhrum Maximarumy) id dcn.iiai Rationale cft, & 
laium Difputationi Campum pr^ebct. Talis igitur tft, 
Secundar^ailhRatio^quxmTbeologiaSacray locum ha- 
bct ; qua; icilicct f undata eft fupcr Piicita DsL 

Sicuc verb, Rationis Human^ in Diuinu^ '-vjus cft du- 
plex • ita & in eodcmF/«, duplcx Excejjlu. Alccr, cum 
mModum Myfierij, curiojius, quam par cft, inquiritttr ; 
AhcrjCum Hlationibwy^equa tribuitur Aucioritaj^zc Princi- 
pijsi\^Cis. K2ir\ Sc Nicodemi Difcipuluf vidcri pofTit, qui 
Pcrtinaciiis quarratj §}uomodopojjet Homo nafci cumfit Se- 
nex? Et DifcipulM Pauli ncutiquam ccnfcripoflic, qui 
non quandoqucinDoflrinisfuis infcrar ; £^(), nott Do- 
minut: Aun\\\iA,Secundum Confilium Meum. Siquidem 
IlIationi!fU!f\ctilc]uc Stilus iftcconuenict. Itaquc nobii 
Resfalubrisvidctur, & inprimis vtilis, fi Tradatus in- 
ftituatur Sobrius & Diligcns, qui de Ffu Rationis Hu- 
man^ in Theologicii vtiliter pro^cipiar, tanquam Diuina 

quardam 



B E R 



No 



NV S. 



+Sy 



quardjm DiakSlica . Vcpote, qux futura Cn, inftar 
Opi.iu CAiuiAdim^^Udicine -^ quxnoninodo Spcculati- 
onum, qaibus Schola inrerdumJaborar, Inanja conio- 
piacj Verumcciam, Controucrfiarum Furorcs, qu^ in 
EcclcfiaTumultus cienc, nonnihil muigct. Eiufmodi 
Tractatum, inccr Defidcrata ponimus, & Sopbroncm^ 
fiucdcLc^itimo^fuRationu Humanx inDiuinu nomi- 
namus. ^ 

i. inccrcft:admodumP^fr>£f £■/<?/£«, vc FcediuCbri- 
ftianorum,)iScrH:ttore prxfcripcum, in duobus iJHs Capi- 
tibiUy qux nonniJiiJ videncurdifcrcpancia, benc«Sccla- 
re cxplicctur: Quorum Altcrum fic diffinit; §}ui non 
eft nobiftnm,eft contra nos : Alccrum autcmficj §)u^ 
contra nos non cft^ nobifcum eft. Ex his Jiquido pater, EfTe 
nonnullos AfiicuJos, in quibus, qui diftentir, cxtraFo;- 
«/M/ftatucndusfic: Alios vcr6,inquibusdiircntire hce- 
ar, faJuo Foedere. VincuJa enim .Communionis Chri- 
ihan:e ponuntur, rnaFides,Ftmm Baptijma, &c. Non 
Fnus Ritm, ^na Opinio. Videmus quoque Tunicam Sal- 
uatoru, Inconfuciiem cxtitifTc ; Veftem autcm Ecclefiay 
Vcriicolorem. Pak<c in Arifta fcpar^nda; func a Fru- 
mentoj Ac 2/;^^«/^ in Agro, non protinus cuclicnda. 
Mo/JjjCumccrrantcm rcpcriflcc ^gypcium cum Ifrac- 
lita, non dixir, Curcertatii ? Scd Gladio cuaginaco JE- 
gyptium intcrfccic : Ac cum Ifraclicas duos ccrtanccs 
vidilTec, quamuis fieri non potuic, vc vcrique Caufla iu- 
ftaconcingcrcc, icacamencosalloquicurj Fratres eftu^ 
curcertatii? His itaque pcrpcnfis, Magni videacur Res, 
&:Momenti,& VsusefTe^vtdiffiniatur, qualia finc illa, 
&: quanta:Lacicudinis,quac, abEccJefi^ Corpore, Ho- 
raines pcnitus diuellanc, & a CommunioneFidcIium 
eliminenr. Qaod fi quis putct , hoc iam pridem fadlum 
cffe, vidcac iJJc etiam atquc ctiam, quam finccre & mo- 
derate. lilud inccrim verifimile cft, cum qui Pacis men- 
cioncm feccric, reporcacurum Rcfponfum illud Iehu,ad 
Nuncium, i 



^S6 



T>e Augmemh Scientiarum-) 



Nuncium, (Nunquidpax efl lehu ? ) §)uid nhi iff Taci? 
tranji^ i^fjequere me : Cum non Pax^ f ed Partes, j.Lrif- 
qucCordi(inr. Nobisnifiilominus vifum eil:, Trada- 
tum dc Gradil^m Fnitatis' inCiuitate Deii vt falubrcm & 
vtilcm, inccr Defiderata reponcrc. 

5. Ciim Scripturarum Sacrarum ^ circa Theolcgiam 

injdrmandam tamxCintVmcs, dccarum Interpretatione 

inprimis vidcndut» Nccjuc nuuc dc A't6loritate eos in- 

terpretandi loquimur, quse in Conrcnfu Ecclcfia: ti; ma- 

turjfcddcAfo^o Interpretandi. h duplcx cft; Methodi- 

ctu^ & Solutui. Etcnim Laticcs ifti Diuini, qui Aquis il- 

liSjCxPutciskcobi, ininfinitumpra:ftant, limilibuifc- 

rc hauriuntur, & cxhibcntur Modis, quibus Aqua^Na- 

turalcs cxPutcis folcnt : Hx fiquidcm, aut /ub pri- 

mumHauftum, inCiftcrnasrccipiuntur, vndc pcr Tu- 

bos complurcs, ad Vfum commode diduci pofTunt ; 

Aut ftatim in Vafa infunduntur, fubindc, prouc opus 

cft,vtcnda:. AtqucMot/willcprior Methodiciu, Theolo- 

giam nobis randem pcperit Scholaflicam ; pcr quam Do- 

BrinATheologica^mArtent, tanquam in Ciflemam, col- 

Icda cft j atque mdc Axiomatum & Pofitionum Riuuli, in 

omncs Partcs, func diftributi. At in Intetpretandi Modo 

Soluto duo '\t\ta:ucnmm ExceJfiHS : Altcr, eiufmodi pr^e- 

fupponit inScripturit PerJeSiionem, vt ctiamomnis Phi- 

lolophia cx carum Fontibus peti dcbcat •, ac fi Philo- 

fophia alia quxuis, Res profana cfTcc &c Ethnica. Hxc 

Intcmpcrics in Schola Paracclfi pra^cipue, ncc-nona- 

pudaliosinualuit: InitiaautcmciusaRabbinis & Ca- 

baliftisdcfluxerunr. Vcrum ifliufmodi Homincs, non 

id afTcquuntur quod volunt; Ncquc cnim Honorcm, 

vt putanr, Scripturis dcfcrunc; fcd cafdem pociiis dc- 

primunc &polluunc. Coclum cnim Materiatum, &c Tcr- 

ram, quiinFi?r^(? D^quxfiucrit (dc quo diclum cft; 

Coslum tf Terra pertranjibunt, Verbum autem.meum non 

Pertranfibit) is fanc, Tranfitoria inter /Eterna tcmcre 

pcrfe- 



LlBER NONVS. 



+S7 



pcrrfecjiiitur. Qucmadmodum enim Tbeohgiam in Phi. 
lofophu c|uxrcrcr, pcrindc cll:, ac d Viuos qium intcr 
Mortiios: Icl cconcra Pijilofophiam in Theologia nucXrcrc, 
nonaiiudcit, c^mmMortiiosqturere interFims. Akcr 
auccm Intcrpretandi Modus ( quem pro Excejfu ilatui- 
musj vidcturprimointuituSobrius& Caltus.; /cd ta- 
men & ^fr//?mnT/ ipfas dedccorat, & i^lnnmoEcclejhm 
afficitdctrimcnto. Is c(t (vc vcrlio dicamus) quando 
Scriptur^ diuinitus injpirat.e, eodem, quo Scripta Hu- 
ttkvia, explicantur modo. Mcminideautcm oportcr, Deo 
Scripturarum Audori,duo illapatcrc,qua:Humana In- 
gcniafugiunt; Secreta mmmxn Cordtf, & Succefiones 
Temporif. Quamobrcm, cum Scripturarum DiSlam^m 
ralia (inr, vtadCorfcnbantur, &comnium Seculoritm Vi- 
cifitudines complcdantur ; cum aetcrna & cerca Pr^rfci- 
cntiaomniumHxrcfium.Contradidiionum, & Status 
Ecclefix varij & mutabilis, tum in Comuni, tum in EIc- 
6tisfinguls,Intcrprctand<Enon/unt(o]ummodo,rccun- 
dum Latitudine & obuiij Scnfum Loci; Auc rcfpiciciido 
ad Occafionem cxqua Vcrba erancprolacajAutprxcisc 
cx Contcxtu Vcrborum Pr^ccdcntium & Scqucntium j 
Aut contcmplando Scopum Didi Principalem; Sed fic, 
Vtinrclligamus compledlicas, uon foiura toralitcr, nuc 
collc(5liue, led diftributiuc,etiam in Claululis & Voca- 
buIisfingulis,innumcrosDodtrin:KRiuulos & Vcnas, 
ad Ecclefia: fingulas Parces,&Animas Fidelium,irrigan- 
das.Hgrcgie enim obfcruatum cd^c^uodReJponfaSahtato- 
nVnoltrijadQuasftibnes non paucas,exijs quicproponc- 
bantur non videntur ad rcm, fcd qijafiimpertinentia ; 
Cuius rei CaufTa duplex eftj Altera,quod cum Cogitatio- 
nes corum qui intcrrogibant, non ex Verbis^ vt nos 
Ho mines folemus, fed immediate\ Sc exfefe cognouifTcr, 
zdCogitationes corum, non adF^r/^^rcfpondic; Alcera, 
quod non ad eos (oium locucus cft, qui tuncaderant, fed 
ad Nos ctiam qui npiuimuf, & ad Omnu ^ui ac Loci Ho- 

mines 



488 



T>e Augmentfs Scientiarum-» 



mines,(]uib\isEuangeliumi\jexit Pr^edicandum. Quod 
ciiixmiaalijsScripmr^ Locis ohtinct. 

His itaquc Prdibatis, veiiiamus ad TraBatumcum^ 
qucmD^/^^Mr/ftatuimus. Inucniuntur profcctb intcr 
ScriptaTheologica,LibriControuerJiarum nimio plurcsj 
T/>t'o/o^/<€cius, quamdiximus PoJitiuam,Ma(rz ingcns; 
Loci Communes ,• TraBatUf Jpeciales ; Cafiu Confcienti^ j 
Conciones & Homili^e i dcniquc prolixi plurimi in Libros 
Scripturarum Commentarij : Quod 'Dejideramu! autcm clt 
huiufmodi; ColleSiiofcilicetfuccin^a,fana, &cumludi- 
cio, Annotationum, & Obferuationumy iupcr TextwScrip- 
tur^e Particulares -y neuriquam inLocos Communcscx- 
currcndo,aut Controucrfias pcrfequcndo, aur in Anis 
Mcthodum cas rcdigcndo; fcd qusplan^ Spa^^fe finf,& 
Natiux. Rcs certCjin Conciopibus do6lioribus,fcquan- 
doquc oflcndcns, qua^vt plurimum non pcrcnnantj 
fcd qux in Libros adhuc non coaluit, qui ad Poftcros 
tranlcant. Ccrte, qucmadmodum Vina, quse fiibpri- 
mam Calcationcm mollitk dcfluunt, funt fuauiora, 
quamquajaTorcularicxpriniuntur} quoniamha:c cx 
Acino & Cutc vua: aliquid fapiant,- Similitcr falubrcs 
admodum,acfuaucs fuut Dodrina^.quac^cx Scripturu 
leniter exprejiis, cmananc j ncc ad Controuerjias^ auc Lo- 
cwCowi»«»w,trahuntur. Huiufmodi Tradtatum £w<«- 
mtiones Scripturarum nominabimus. 

lam itaquc mihi vidcor confcciflc Globum cxiguum 
Or bit InteOe^ualUy quzm potui, fidcliffimc; Vna cum 
Dcfignationc&Dcfcriptionccarum Partium, quasln- 
duftria & Laboribus Hominum,aut non conftantcr oc- 
cupatas, aut non fatis cxcultas, inucnio. Quo in Opcrc, 
ficubi a Scntrntia Vctcrum rcccfrcrim, intclligatur hoc 
fadtumcffcjAnimo Projiciendi in Meliut, non Innouan- 
di^zutMigrandiinaliud. Ncquccnim mihimctipfi, aut 
Arijumento, quod in Manibus habco, conftarc potui, 

nifi 



L 



I B E R 



No 



N V S. 



489 



nili phne dccrsmm mihifui(rer,/^//om» Initentu.qu^n- 

tiim in mc ruerir,aJderc; Cum tamcn non minus op- 

z^ucnm, ciiim Inuenta mea.ab Ah]s, in polkrunvfupe- 

rari. Qoam au^cm in hac Rc ^cjuus fuerim, vcl cx hoc 

apparccjcjuoii Opinioncs mcas propof ucrmi vbiquc nu- 

da>, & incrmes,nequcahcnx Liberrad, pcr Contutario- 

ncs pugnacesjpriciudicarc conccndcrim.Nam in i js,qucc 

r.vfleamc policafunc, fubclt Spcs, idfucurum, vc li in 

prima LcCtionc cmergac Scrupulus, auc Obicclio ; Acin 

Lcdionc iicrata, Rclponfum fe vltro fit cxhibiturum : 

Inijsvero, in quibus mihicrrarc contigic, ccrtus fum, 

nullamamc illacam cffe vim Vcntau, pcr Argumcnra 

concontiofaiQMorumcafcreeft Natura, vc Erroribus 

AudloritaccmconciHcnr, redc Inuenris dcrogenr. Si- 

quidcm cxDubicadoneErrorHonorem acquirir j Veri- 

tas patitur Repulfam. Intciim, in Mcntemmihi vcnic 

Refponfum illud ThcmifWhs,qui,cum cxOppido par- 

uo Legarus quidam, magna nonnulla perorafTct, Homi- 

ncmpcrftrinxici Amice^ <-verba tuaCiuitatem def.dcrant. 

Ccrte obijci mihi rccflifHm e pofTe cxiflimo, quod Vcrba 

mca Seculum dcfidercnt.^^rw/mforte integrum^ ad Pro- 

bandum j Complura auccm Secula, ad Pcrhciendum. Ac- 

camcn, quoniameciam Res qua:qucmaxima:Inicijs 

fuis dcbcncur, mihi facisfueriUcuiffcPo/^m/, & 

Deo Immortali: Cujus Numen fupplcx prc- 

cor, pcr Filium fuum, &: Seruatorem no- 

llmm, vthas,&hifcc fimilcs, InteUe- 

6Uis Humani yiftimas , Religione^ 

tanquam v9^/^,rcfpcrfas,& Glo- 

x\x fua^ immolatOJ, propi- 



tius accipcrc dig- 
netur. 



Ff.%CfS. 

Rr r. 



4-91 



rf^fA 



t^F^. 




i 




NOVVS ORBIS SCIENTI- 

arum,riue Defiderata, 

L I B. 2. 

Rrores l^;Murx, Jiue Hifloria Trater^ 

Generatiomim. 
Vincula Naturse,y/W5 Hijhria z^Afe" 
chanica» 
Hilloria Induciiuaf/iue .Hiftoria ,7\(aturalis 

in Orciine ad cohdenda^fi ^hilofophiam» 
Oculus PoIypheroi,7^«e Hifiona Literarum. 
Hifioria ad Trofhetias, • -x :, Wn\\i . 
Thi/o/ophiafecundunr Tarabdlas ^Antiquas» 

LiB. 3. 

PHilofophia Vnm^yfiue de Jxiomatihtf 
Scientiarum Qommtmibm» 
Jfironomia Viua. 
JfirologiaS2iV\2L. 

Qontinnatio Troblematum 3\(atura!ium» 
Tlacita /Intiqtiorum Tbilofophcrum, 
Tars ^iSMetaphyfic^ de Formis T^um, 
Magia l>ld.t\iT2i\is,JiueI)educlio Formarum ad 
Opera, 

Rrfz fn^ 



4.91 Dcfiderata. 



fnuentarium Opum Humanarum* 
Catalogus ^PolychreJlorum, 



L I B. 4, 

TRiumphi Hominis, fiue deSummitati- 
bujf !h(atura Humana, 
7^h)/iognomia (^oiporuin Adotu, 
^\(arrationes 'L^ledicinates, 
(^natomia Qomparata. 
T>e Curatione Morhorum habitorum pro Infa^ 

nabilibus. 
T>e Euthanafid exteriore. 
De medicinis Authsnticii* 
fmitatio nermarumJS(attiralium. 
Ftlum Mcdicinale. 
T>eprolongando Qurrictilo Fita. 
T>e Subfiantia (tAnima Senfibilis. 
T>e J\(ixibus Spiritui in ^SMotu Vofuntario, 
T>e T>'tfer€ntid Terciptionis (> Semus. 
%adix Ter^eBiua, fiue T>e Forma Lucis. 



Li B. 5. 

T]^ XperientiaLiterata,fiue V^enatio Panis. 

H/ Organum U\[ouum. 

TopiaeTarticulares. 

Slenchifdolorum. 

T>e Jnalogia T>emon/lranonum. 

LlB. 



Delideratci. 493 



l^i B. 6. ^ 

DE :7\rotis "^tini. 
(^rammattca TbiloJopbMjs. 
Traditio Lampaclis,y7«£' MetbcdmadFilios. 
T>s Trndcntid Scrmonis Triuati. 
Qolorcs "Boni cr Mali dpfarentisy tam Simpli^ 

cis, {juam Comparati. 
Antitheta ^R^tim, 
FormuU Minores Orationum. 



LlB. 7.- ; 

C Atyra Scvi^yfiue de Intefioribiis^Rerum, 
**-^Georgica AnmM^Jiuede Qultura Morum, 



•'-■i.^ -^s:^ 



AManuenfis Vitae, fiue de Occajionibm 
Sparfis. 
Faber FortunjE, (lue deAmbitu Vita. 
C o n ful P alu d i tus, Jiue de proferendisfmperij 

Finibus. 
Idea Itifiitia VniuerJalis,Jiue de Fontibus luris, 

L IB. p. 
COpliron , fnie de Legitimo Vfu ^tionis 
^ Humana inDittints, 
IvcnxuF^Jiuede Gradibus Vnitatis in (juitate 

'Dei. 
Vtres C oeleftes, fiue Emanationes Scriptura- 

nm. 



ggg^:5 aeqgtBgiBfigo p^^ggj SSSSSSM3 pgaia 



^asatgtgg»^g^^p^H^pgHiB p ^S Fg ^^s^^ SDSBS 



Enata. 

PAg. 1 4. Iin.30. di£Vum legc du^um. p.3 3. 1. 1 7. fuis lcg /i«/. 
p ^'S.l.j.e. leg.4. p yi.l.^^.RosIeg.J?*-/. p.yB.l.ji.poflet 
hg.po/Jent. p.pp.l. i7.Fabu'^kg.T<»^iS(/<?. p.ii7.l.io.ftalislcg. 
fiabilii. p. I (56 1 1 7. anguftas leg. <«^».fi'«. p. 1 72.1.7. Inuentaria 
U^Jnumartum. p.iid. l.il.quxlcg. ^»/«f. p.ioj. I.I9. cxclu- 
dantur lcg. ^xf/fl^»»/»r. pi^^S. l.io.agantIeg.4/»«i;. Ibid. I.31. 
fuxieg./-<0. p.^ii.l.ip.fcnfus lcg. /<•;»/»<. p.355.1.1. cuius leg. 
quorum. p.3(54. 1.i ^.quam lcg. quim. p.431. l*vlt. acoepta; leg. 
-ifr<yw. p.433.1.a7.tutunc lcg./»/)»r<. 



sflgagteftggraiggHgBgga assaa cas^ssGsa 



Hgga E PgB gHEBHgggHjnEMi auMu e aa aegBgB 



N