(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Opera philosophica quae latine scripsit omnia,: in unum corpus nunc primum collecta studio et ..."

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



ELEMENTORUM PHILOSOPHIJ) 



SECriO SECUNDA 



DE HOMINE. 



THOM^ HOBBES 



MALMESBURIENSIS 



OPERA PHILOSOPHICA 



QUM LATINE SCRIPSIT 



OMNIA 



IN UNUM CORPUS NUNC PRIMUM COLLECTA 



STUDIO ET LABOUK 



GULIELMI MOLESWORTH. 



VOL. II. 



LONDINI: 

APUD JOANNEM BOIIN. 
HENRIETTA STREET, COVEKT GARDEN. 



MDCCCXXMX. 



LIBRARY OF THE 
LELAND 8JANF0RD JR. UNI¥ER8ITf. 

LONDIVI: 
TTPI» C. IJTfn.\I'I»N, IW». fcT. MAnTIX'8 I.ANK. 

MAh 11 1901 



EXCEI.LF.NTISSIMO VIRO, 

GULIELMO 

COMITI DEVONI^E, 



Absoluta sectione hac de Homine solvi tandem 
fidem meam. Haljes- enim Philosophise mcEe qualis- 
cunque in onini geuere Elementa prima. Contigit 
autem sectioni huic, ut duffi partes ex quibus constat 
sint inter se dissirailHmae. Est enim altera difficil- 
lima, altera facillima ; akera demoustrationibus, altera 
experientia constans ; altera a paucis, altera ab om- 
nibus intelligi potest. Itaque conjunguntur quasi 
od prsecipitium. Sed necessarinm erat, ita scilicet 
postulante totius operis methodo. 

Homo euim non modo corpus naturale est, sed 
etiam eivitatis, id est (ut ita loqunr) corporit poHfJri 
pars. Quamobrem considerandus erat tum ut homo 
tum ut civis ; id est, ultima physicie cum principiis 
politica* conjungenda erant, (lifficillima cuni facil- 



EPISTOLA DEDICATORIA. 

limis. Diu est quod pars prior typis parata erat. 
Cur ergo, inquies^ cum reliqua facillima erat, tam 
diu editionem expe^tavimus ? duid interea fecisti ? 
Dicam : idripiofm-^fiGa. Sunt enim et mihi mei Demetrii 
et Alexandri, quorum ipyamatq obstare velle falso 
existimatus sum. Dum ergo clamoribus et conviciis 
illorum necessario responderem, fecit concertatio 
longa ut nimis sit dilata editio. Statueram, elementis 
his ad finem perductis, stylum abjicere. Sed ut ho- 
minum profitentium scientias mores esse nunc video, 
spem illam abjicio, stylum retineo ; nam et hsec for- 
tasse defendenda erunt. Sacrificiis importune semper 
fuerunt muscse. Faciam ergo, ut Domitianus Impe- 
rator; configam stylo muscas. Ita inquam, nisi 
dederis tu quod agam melius. Sum enim, 

Excellentias tuse 

Servus humillimus, 

Thomas Hobbes. 

Die 24 Junii, 1658. 



INDEX CAPITUM 

LIBRI DE HOMINE. 



. De Generia Humani Origine, etc. t 

I. De Linea Visuali el Perceptione Motus - - - - 7 

u De Objecti Loco apparente per Visiooem directam - 18 

. De Repncjentattone Objecti in Perspeetiva - - - 29 
i. De Loco Objecti apparente ip Speculis Planis et Convcxis 

per Refleclionem --.-... 40 
I. De Loco Objecti apparente per Reflectionein in Speculo 

8pba;rice concavo 47 

'. De Loci) Bppurcnte Objecti Visi per Refractionem unicam 59 
I. De Visione post duas Refractiones, aive <le Dioptris vul- 

garibus 65 

}. De Dioptris duplicatis, aive <te Telescopio et Microscopio . 77 

I. De Sennone 88 

. De Appetitu et Fuga ...-..-94. 

i. De Affeetibus. sive Perturbationibus Animi - - - 103 
I. De Ingeniis et MoribuB - . - - - .111 

t. De Religione 118 

i. De Homine Ficlitio, sive ile Persona .... 130 



LIBRI DE CIVE, 

3UB TITULO LIBEBTATIS. 

1. De Hominum Statu estra Societatein 

2. De Lege Natune cirea Contraetus - 

3. De Legibus Natune reliquia ... 

4. Quoii Lex Naturalis est Lex Divina 



INDEX CAPITUM LIBRI DE CIVE. 

I 

SUB TITULO IMPERII. 

CAV. PAG. 

5. De Causis et Generatione Civitatis .... 209 

6. De Jure ejus, sive Concilii sive Hominis unius, qui in Civi-' 

tate cum summa Potestate est - - - - - 216 
?• De tribus Civitatum Speciebusy Democratia, Aristocratia, 

Mooarchia •- 235 

8. De Jure Dominorum in Servos ..... 24>9 

9. De Jure Parentum in Liberos, et de Regno Patrimoniali - 254 

10. Specierum trium Civitatis, quoad incommoda, singularum 

Comparado ---.---. 264 

11. Loca et Exempla Scripturse Sacrse de Jure Regni, quse 

secunda videntur antedictis 27S 

12. De Causis mtemis Civitatem dissolventibus - - . 284 

13. De Officiis eorum qui summum Imperium administrant - 297 

14. De Legibus et Peccads - - - - - -311 

SUB TITULO RELIGIONIS. 

15. De Regno Dei per Naturam .----- 331 

16. De Regno Dei per Pactum Vetus 351 

17. De Regno Dei per Pactum Novum . . - - 372 

18. De Necessariis ad Introitum in Regnum Coeloruin - - 414 



• 



SKCTIO II. 



t)E HOMINE. 



CAPUT I. 



De generis liumani origine prim: 
lutioiie : — ' 



i:— 2. NutritioDe:— 3. Disso- 
a et generaU^simu. 

1 . De origine generis humani sententias philoso- 
phorum antiquissimonim fuisse celeberrimas duaa, 
testatnr veteris historise transcriptor Diodorus Si- i 
culus. Alteram eonim, qui, eum mundum Ktemura f 
esse statuissent, necesse habebant etiam homiiium 
genus ah setemo extitisse dicere. Alteram eorum, 
qui mundum definito tempore incepisse existima- 
bant, et illi, sententiie sufe convenienter, fuisse 
dicebant ab initio remm coeU et terne, utriusque 
natura permista, faciem unam : postea vero dis- 
eedentibus a se in^icem corporibus, mnndum hnne 
visibilem aeremque motum continuum accepisse ; 
et alia qnidem sursum elevata constituisse solem et 
astra, quse, in totius mundi et aeris conversione 
deprehensa, una cum mundo et aere circumfemntur ; 
aUa autem subsidentia coUuviera constituisse te- 
neram et ccenosam snper axem proprium peq)etuo 
motam ; ex qua seeedentibus partibus. ex humidis 



' VOL. II. 



3 DR HOMINB. 

factum esse mare, ex aolidioribus terram, initio 
quidem satis teneram, postea vero a splendore soHs 
factam compactiorem. Qua mollitie telluris, in 
locia soli subjectioribus, factum esse ajunt, ut in 
locis paludosis tumores sive pustulfe queedam enas- 
cerentur, membraiiulas habeiites ex quibus poat 
perustis perfractisque omne genus aniraalium, etiam 
homines, exchidebantur. Propuiqua quidem ha?c 
sunt iis quEe traduiitur in capite primo Geneseon, 
sed non eadem. Nam discesserunt quidem a se 
invicem corpora, et ad sua qureque loca abierunt 
homogenea ; sed propter motum spiritus Dei, qui 
super illam abyssi faciem unam ferebatur. Pro- 
duxit etiam terra omne genus animalium ; sed 
virtute verbi divini, et excepto homine, qui post 
C£etera animalia ad Dei similitudinem creatus est. 
Attamen qui sic philosophati sunt, quantum sine 
revelatione divina assequi Ucuit tantum videntur 
assequuti. Prima enlra universi generatio et dis- 
solutio, nisi conditori ejus, neraini cognita est. 
Primam ergo generis humani originem talem esse 
credimus qualem in lege sacra a Moyse traditam 
didicimus. 

2. Nutritio hominis quomodo ex cibis qiiotidie 
perficitur, sensiii fere manifestum est. Cibus enim 
motu illo, quem deglutitionem dicimus, dejicitur in 
ventriculum. Ventriculus motu quodam sibi pro- 
prio dejectum jactat, ita ut misceat et emolliat ; 
tmditque in intestina. Intestina emoUitum pro- 
trudunt, et partem ejus tenuissimam, id cst chy- 
lum, per motum periatalticura, cogunt in venas 
lacteas ; venae lacteas iu subclaviares, hje in cavam 
exonerant ; vena cava in cor, ubi cum sanguine 
miseetur; et cor in arterias. Partem autem ejus 



I 



DE NUTRITIONE. 3 

Butritioni idoneam portant arterise carotides ad sect. u. 
cerebmm; unde traiismittitur colata per nervos, . ^- . 
et discissa in innumera minutissima fila fit caro. NmriSoae: 
Interea sanguis, per aortam et ramulos ejus in mus- 
culoa delatus, carneni jam factam tingit rubedine. 

Praeterea eodem motu arterianun, quo sanguis 
iii musculos defertur, saturatis musculis cogitur in 
venas capillares ; et ne pondere suo restitet, val- 
vulis sustinetur ; proceditque ad veuam cavam, 
atque inde rursus ad cor, et ita, recepto novo 
cliylo, per arterias ad musculos circulando. Atque 
hjEc, excepto quod dicitur de generatione camis 
per nervos, de quo ulterius inquirendum, experi- 
mentis coufirmata sunt. 

Uuamdiu sanguis ea, qua dictum est, via circu- 
kttur, tamdiu homo vivit. Quamdiu autem cor 
motum suum systolse et diastolie retinet, tamdiu 
sanguis circulatur. Sed unde habet motum illum 
cor ? A motu aliquo in sanguine, an sauguia motum 
suum habet a corde ? Constat infautem, dum in 
utero est matris, motum cordishabere a motu san- 
guinis materni, et vitam a vita matris cui adliieret. 
MauifcBtum etiam est, cum ex utero exierit et 
Berem semel hauserit, non posse postea sine aere 
vivere. Sequitnr ergo vitam, id est, motum cordis 
dependere ab aere, et proiude aerem vel aliquid, 
quod cum aere imbibitur, causam esse motus cor- 
dis. Quicquid autem sit in aere quod cor movet, 
neeesse est ut prius moveat sauguinem. Nam 
haustus aer transit per arteriam asperam in paren- 
chyma pulmonum, nec ad cor pervenire potest nisi 
intret in arteriam venosam. et ita secundo cursu 
.nguinis ad cor deferatur. Itaque id, quod in 
tre existens motum suum san^uini imprimit. 




4 DB HOMINE. 

cordis diastolem efficit. Quo facto cor per arterias 
sanguiuem exonerat, qui motus dicitur systole. 

Ut autem quid illud sit in aere, quod motu suo 
sanguinem in veuis movere possit, concipiamus, 
considerare oportet an in omni aere seque vivatur. 
Constat autem coiitrariTim. Aer, si sether menis 
esset, homogeneus esset ; et proinde in omni aere 
seque viveretnr ; imo non omnino vi^eretur, cum 
merus aer ita movere sanguinem, ut nascatur inde 
cordis systole et diastole, uon possit. Prasterea 
cognitum experientia est, aere pauco, sed in vesi- 
cam vi intruso et parce bausto,durari posse iu fundo 
maris sex horis continuls ; quod fieri impossibile 
esset, si aer ille intrusus menis esset. Nam aer 
semel baustus et efflatus, quantumvis refrigeratns, 
iterum reccptus vitse inutilis est. Sunt ergo in 
aere corpuscula aliqua prje exiguitate invisibilia, 
quse motum hunc sanguinis in venis, quo cor mo- 
vetur, efficiunt motu suo naturali. Nimirum, ut tn 
mari sal, ita cst in aere sali aliquid homologum, 
ceu nitrum, quod per respirationem in sanguinem 
receptum illum agitat fermentatque, venas et cor 
distendit, et per cordis systolem, mediantibus arte- 
riis, in habitum corporis humani distribuitur. Mo- 
tus autera, quem corpuscula talia habere debent, 
alius esse non potest quam is quem (cap. xxi. sect. 
De Corpore) motum sivipUcevi appellavimus, et 
fermentationis omnis causam esse demonstravimus. 
Neque cuiquam mirum hoc videri debet, cum san- 
guinis et cordis motum sisti, morbosque et mortem 
ex haustu aeris insalubris, id est ex quibusdam 
corpusculis vita; ratiouibus contrariis in aere cKis- 
tentibus sjepissime sequi videamus, et contra, ex 
aliis vitam et sanitatem conservari. Sicut enim 



DE DISSOLUTIONE. 5 

tion ab aere puro sive sethere, sed ex corpusculis bect. ll. 
in ipso fliutantibus raotumque habentibus vitali . '■ . 
motui sanguinis contrarium iiascuntur morbi epi- 
demici, ita ex corpusculis terreis motu prsedltis 
naturffi nostfEe coiigmo vita et motus sanguinis 
debitus continnatur. 

3. Mortis autem, id est cessationis sanguinis, Dbwimume: 
! pra;ter vim externam variBe sunt causEe. Ut primo, 
vaaorum in quibus circumfertur sanguis obstruc- 
tiones. Nam fieri potest per contnmaciam musculo- 
mm ut via sanguinis obstruatur. Contumacia autem 
. musculomm tunc fit, quando humor aliquis vis- 
[ cosus vel mucosus in ipsis mnsculis congelatnr ; 
unde fit ut sanguis arterialis per arterias capillares 
non modo difficulter transeat, sed etiam non sine 
difficultate recipiatur in capillares venas. Unde 
febres, et ni vis motus cordis vincat, mors. Se- 
cundo, si materia pumlenta aliqua in ipsis venis 
sanguini immista fluitet, idem erit in sanguiue per 
arterias in musculoa extrudendo cordis labor, id 
est, febris, et snccumbeiite corde mors, vincente, 
alcera in carue, nimimm a materia pumlenta per 
mnsctdos extrusa, Hujusmodi autem materia in 
venis nascitiir exulceratis ; quod fieri potest ab iis 
corpusculis qnae hauriuntur per respirationem et 
intrantia in sauguiuem vasa corrodunt, vel ipsum 
sanguinem coagulant, ut in morbis pestilentibus. 
Fieri etiara potest a corpusculis qua; in cibo vel 
potu recipiuntur; quffi, cura chylo intrantia in 
venas, ipsas exulcerant. Idem etiam fieri potest a 
morsu serpentum et canum rabidomm, unde vnl- 
nerata aliqua vena, vel utcunque veiieno in san- 
guinem raisso, fit exulceratio iu venis sangTiinem 
veneuatum recipientibus. Denique, uudecunque 



I 



O DE HOMINE. 

, ad venaruin intema pateat aditus, inde incjpere 
potest vasorum exulceratio, ut iu lue veuerea, iiiitio 
facto a meatu urinario, prorepit venenum per ure- 
teres, reues, venas emulgentes et cavam secuudo 
sanguine ad cor, et iude per arterias in corporis ha- 
bitum. Eodem modo fiunt morbi et raortes propter 
obstructionem materiee quie defertur per nervos. 
Cumque aliie multte sint mortis et morboriim vife, 
omuium tamen unum est opus, ut sanguiuem sis- 
tant, vel intercipiant, vel exbauriant, vel aliquo 
modo impediant ; de quibus fiisius dicere professio 
est medicorum. 

4. Quod ad generationem hominis attinet, eodem 
fere modo procedit quo generatio plantanim. Ma- 
teria pliintarum est ipsa terra, quam calore evo- 
catam format motus semiuis specificus iu plautam 
proprii generis. Similiter in generatione hominis, 
materia fcetos est sanguis matemus, quem utrius- 
que parentis humor prolificus raovet formatque in 
speciem humanam. Nimirura, reciprocante serra 
araoris fit ferraentatio, et iude vasorum distentio, 
et humoris prolifici eruptio et in sulcos soli mulie- 
bris iutrusio, ubi sanguinem paulatim desceudentem 
motu suo specifico format in homiuem. 

Possera haec minutius explicare, nisi instituissem 
nou tara corporis quam anima; facultates inves- 
tigare. Itaque ad sensus procedo : satis babens si 
hujusmodi res attigero tantura, pleuius autem trac- 
tandas aliis reliquero ; qui, si raachiuas omnes tum 
generationis tum uutritionis satis perspexeriut, nec 
tamen eas a meute aliqua conditas ordinatasque ad 
sua quasque ofticia viderint, ipsi profecto sine meute 
j censendi suut. 




DE LINEA VISUALI, ETC. 



DE LINEA VI8UALI, BT PERCEPTIONE M0TU8. 
[. Introductio. — 2. Linea visualia qutenam sit, et quae inile con- 
sequuntur oculis Tulgaribuii. — 3. Visio ab esiguilate objecti 
confusa. — 4- VisioniB confusio a vitio oculorum. — 5. Quomodo 
in visione objecta iongiora videntur quora Gunt. — 6. Quumodo 
iu visione videantur moveri qum non moventur, propter motuni 
videntis. — 7. Quomodo in visione moveri videntur qu» non 
raoventur, propter agitationem partium cerebri, nervi optici, 
et retime. 
Visio distincta et Jigurata est, quando lumen, vel sect. ii 
color figuram habet, cujus partes ab objecti par- ■ — l — ■ 
tibus efficiuntur, et iisdem ordinatim singulre sin- '"'™i"'^'"' 
gulis respondent. 

Lumen autem et color ita figuratus imago dici- 
tur. Natura autem insitum est omni auimali, ut 
primo intuitu imaginem illam ipsam rem visam esse 
putent, vel saltem aliquod corpus quod ipsam rem 
simili situ partium exacte referat. Imo homines, 
si valde paucos, qui judicia sensuum ratione cor- 
rexerunt, excipias, ima^nem illam putant esse ob- 
jectum ipsum, nec sine disciplina in animum indu- 
cere possunt solem et astra majora ease aut remo- 
tiora quam videntur, 

Quare autem objectum modo majus, modo minus, 
modo propius, modo longinquius, modo una, modo 
alia figura apparet, quaiHiuam multi demonstrare co- 
nati snnt, a nemine tameii, quod scio, demonstratum 
est. Guod tamen minime miror, quia himen et 
colorem non objectorum accidentia, sed phantas- 
I mata uostra esse, ne sui^picari quidem cuiquam 
[ contigit, Itaque, cum de loco imaginis nihil hac- 



S DE HOMINE. 

SECT.ii. tenus ea ratiouum firmitate scrtptum sit, quam 

., , ^- .. exigunt illi qui veras rerum causos scire cupiunt ; 

videamus an ex iis, quEe superius dicta sunt, harum 

quoque renim ratioues accurate supputari possint. 

liriMvismiiH 2. Unumquodque punctum visum in ea linea 

1™'™^*!^' recta apparet, eujus unum punctum centrum est 

•u,utu>tiir,.ca. retino-, alternm in superficie eius, illud nempe pnuc- 

tnm m quod irradiatio a puncto viso denvatnr. 

Vocabitur auteiu linea illa recta Hnea vhualls, et, 

si quidem illa sit ad superficiem oculi perpendicu- 

laria, axia opticus. 

*Sit oculus (iu fig. 1) ABCD, pupilla G, hnmor 
crystallinus H H, processus ciliares A C ; radius 
autem a puncto viso F incidat in oculum ad B per- 
pendiculariter ; transibit ergo (per De Corpore cap. 
XXIV. art. 2) per centrum ocuU ad retinam in D, 
irrelractus; eritque axis opticus FD, et perpen- 
dicularis ad retinam in D. Itaque fiet resistentia, 
id est, restitutio in retina perpendiculariter ; appa- 
rebitque punctum F alicubi in D F, id est, alicubi 
in recta cujus unum punctum est centrum retinae, 
alterum est in ipsa retina eo loco ubi incidit in 
iUam linea radians ab objecto F. 

Rursus, sit punctum visum I, cujus radiatio in- 
cidat in oculum ad K oblique ; itaque refringetur 
versus perpendicularem per K L ad superficiem 
humoris crystallini in L; inde nirsus refringetur 
versus perpendiculum per L M ad superticiem hu- 
moris crystalliui alteram in M. Postremo, refrin- 
getur per M N a perpendiculari ad superficiem 
retime in N. Ducatur jam per E centrum retiuBe 
recta N E. Puuctum visum I apparebit alicubi in 
NE producta. Nam ostensum est (per cap. xxii. 
art. 6, De Corpore) resistentiam, utcunque incidat 




^ 
» 



DE LINBA VISUALl, ETC. 9 

vis agentis, seniper tamen fieri ad perpendiculum s 
resistenti. Itaque videbitur 1 in recta N E, cujus , 
unum punctum E pst eentnim retiuse, alterura N u 
est puuctum in retina ad quod derivatur irradiatio. ^^ 
Quare sive actio objecti visi fiat perpendiculariter, ^ 
sive oblique, erit linea visualis ea recta cujus unum 
panctum est centrum retiuje, alterura est punctum 
in ipsa retiiia irradiatum. tluod erat demon- 
strandum. 

Corollarium, Mauife^tum hinc est lineas visuales 
se mutuo secare omnes iii centro retinte. 

His cognitis rationem reddemus phEenomeniu 
sive experimentorum, quje plerique observarunt et 
quiltbet observare potest, duoruni. Ciuorum unum 
est, quando aliquis objectum intuetnr ambobus 
oculis, aJtero naturaliter se habente, altero ita dis- 
torto ut axis opticus non iucidat in objectum, ap- 
parebit objectum iu duobus locis : alterum est, si 
quis objectum aliquod ambobus ocuUs attente in- 
tueattir, aliud objectum quodlibet sive propius sive 
remotius (modo videatur) duobus locis apparebit. 

Quod ad phEenomeuon prius attinet, ait alterius 
oculi (in fig. 2) centrum retiute A, alterius B. In 
axe autem optico A C unius, sit punctum visum C. 
Itaque oculo, cujus retiiiae ceiitrum est A, apparebit 
punrtum C iu axe DAC: appareat ergo in C. 
Radius autem a puncto C iucidat iu alterum ocu- 
luni oblique in puncto H, ita ut per refractioues 
debitas perveniat ad rctinam in puncto I. Vi- 
debitur i^tur ab oculo, cujus centrura retina; est 
B, alicubi in recta I B producta, id est, in via dis- 
tortioni oculi contraria. Nam sine distortione, axis 
oculi, cujus centruin retinie est B, collocaretur et 
obverteret sese naturaliter ad objectum visum C, et 



10 DE HOMINE. 

SBCT. II. traiisiret per H ; ubi nuiic detruditur e situ suo 
. ^ . naturali in pmictuni E. Videtur itaque punctuni 

LiDM •biuBiu C in duobus locis, etc. Quod erat probandum. 

qn-^kX."™! Qu(xi attinet ad secundum phfenomenon, sint 

^™kMb^ duo oculi (in fig. 3) quorum retinarum centra sint 

A et B, axes optici D A C, E B C, ambo tendentes 

ad punctum C : sitque aliud objectum F remotius 
quam C. Dico F appariturum esse in duobus locis. 
Nam radius vcnieiis ab F, cum non sit axis opticus, 
cadet in oculum oblique; itaque refringetur, et 
incidet in rctinam ex altera parte axis, Incidat 
ergo, exempli gratia, in altero quidem oculo ad 
punctum H, in altero vero ad punctum K. Dactis 
igitur et productis H A et K B, apparebit punctum 
F in rectis H I et K G, nec tamen in earum con- 
cursu, sed citra concursum; propterea quod videtur 
objectum C iii eadem fere distantia per radium 
C E vel C D, in qua videtur per radium G K vel 
I H. Videtur ergo F in duobus locis. Rursus, si 
sumatur objectum oculo propiiiquius ut punctum 
L, radii, qui iude ad retinam derivantur, incident 
in eam ex altera parte axis, puta in M et N. 
Ductis ergo M A, N B, et productis, puta in O et 
P, videtur punctum L in duobus locis O et P. Nec 
refert utrum F, C, L sint in eadem recta an non, 
modo unum tantum eorum sit in axe optico. Neque 
etiam refert au punctum C sit objectum aliquod 
visibile an uon, modo axis opticus uterque ad ipsum 
tendat ; quamquam sine aliquo objecto visibili axes 
opticos ad punctum datum dirigente, difficilius ali- 
quanto sit quam ut, sine coiisuetudine torquendi 
oculos ad libitum, fieri possit. 

CoroII. I. Ex hoc JntelUgi potest, quod ei, qui 
objectum aliquod valde pai-vum attente intuetur. 



DE LINEA VI8UALI, ETC- 11 

csetera omnia vicina coufiise apparent, conftisio- sect. it. 
nemque illam ex eo oriri, quod viciua illa, cum non . . ^ . . 
siiit visa per asem opticam, dupla appareant. 

Coroll. II. Ex eodem sequitur, objectum mdlum 
immoto oculo videri posse iiisi confuse ; nam im- 
moto ocnlo immotus manet axis opticus, in quo solo 
fit visio distiiicta, sed puncti tantum unius. Unde 
fit ut distincta visio fieri nulla possit, nisi oculo 
partes objecti sin^as atque ordinatim legente ; 
etsi motus ille in oculo ita iii parvis objectis exiguus 
ait, ut nou percipiatur. Hinc est quod qni versum 
aliquem, etsi brevem unoque intuitn comprebeiisi- 
bilem, legere cupiunt, necesse habent ad consequen- 
tiam literanun oculi axem perpetuo convertere. 

3. Magoitudiues autera valde exigUBC, vel, si ^""^"-^ 
maxim%, valde remotfe, semper videntur confuse ; utgccii cuufuM. 
idque propter amplitudinem pupillje, quae quantum 
opus est contrabi non potest. 

Sit enim (in fig. 4) objectum A quasi pmictura, 
axis opticus A B ; videbitur igitur punctum A in 
axe B A. Rursus, sit radius AC iucidens in oculum 
oblique ad C, et propagatus per refractionem ad 
retinam in D. Ducta igitur per ceutrum E recta 
D F, videbitur punctum A in recta E F. Itaque 
videbitur iu pluribus locis simul, id quod est con- 
fiise. Accidit antem admitti radium A C, prop- 
terea quod pupilla C nou potest ita contralii ut 

I radios obliquos excludat omiies. 

I CoroU. 1. Hiiic est quod partesobjecti minimae 
distingui inter se non possint, ne quidem ab oculo 
optime constituto, eoque utcuuque vitris adjuto ; 
HBm dividi objectum potest iu partes semper mi- 
nores, vitrorum autem virtu« augeri in infiiiituni 

liHon potest. 



12 



DE HOMINE. 




Coroll. n. DoctrinBe huic consequens quoque est 
hoc, lineas subtiles superficienimque terminos con- 
fuse apparere. Item pulverem, ex minutis pulvis- 
culis compositum diversorura eolorum,uuius tantum 
coloris ex ilHs compositi apparere. 

4. Mauente pupilta et humore cristallino iisdem 
et in eadem distantia a fundo oculi B, si retina sit 
figurae quidem sphiericEe, sed sphferse minoris, qua- 
Us est M B I, confusio erit iu omui puncto objecti 
adhuc major. Nam centrum retiuEe propius erit 
ad fiiudum B, puta in H ; ducta ergo DG per H, 
videbitur objectum A in H G loni^us ab axe. Idem 
accidet si A C secaret axem priusquam veniret ad 
retinam; sed tunc appareret A ex altera parteaxis. 

Rursus, maneute figura retinse, si refractio ma- 
jor vel minor esset, sive id contingat a majore vel 
miuore humorum contumacia, sive ex majore vel 
minore humoris cristallini gihbositate, vel si dis- 
tantia major esset vel minor humoris cristallini a 
retina, major erit semper confusio. Nam quanto 
refractio major est, tanto citius radius obliquus A C 
axem secat, id est angiilum imm axe majorem 
efficit. Itaque linc^ visualis per centrum ducta 
majorem quoque augulum efficiet cum eodem axe. 
Itaque demum longius ab axe videbitur punctum A. 
Et quanto minor est refractio, tanto punctum D 
loiigiua recedit a puncto B, et sic quoque angulus 
cum axe iu centro major fit ; apparebitque A re- 
motius ab axe, sed ex altera parte ejns. Similiter, 
quo remotior a retiua est humor eristallinus, eo 
longius a puncto B, ex parte ejus alterutra, incidit 
in retinam radius AC, et fit augulus cum axe utro- 
bivis major. 

Coroll. I. Senectus igitur, sive contrahit ariditate 



DE LINEA VlSUALl, ETC. 



13 



nim 
I crit 



retiuam, ut in MBI, sive processus ciliares ; 

L, quo fiet ut planior utriuque sit humor cristal- 

lus, sive tenuiorcs faciat humores, sive pupiUam 
faciat apertiorem, necesse est ut visiouem reddat 
confusiorem ; idque per superfluas visnales ex ea 
parte axis in qua suiit radii ipsi quibus visnales illse 
respondent. Deusitas autem humorum prEetenia- 
taralis, distantia cristallini a retitia major justo, et 
gibbositas cristallini nimia, visionem efficiunt con- 
fusam per superfluas visuales ex parte axis contra- 
ria. Quibus autem vitium lioc contingit, appellantur 
Grfecis pvioTTH-, Latine lusciosL 

CorolL II. Confiisioni huic, sive senum sive lus- 
ciosorum, remedium atferunt vitra diverse formata, 
ut suo loco infra ostendetur ; et siue vitris lamina 
foramine parvo pcrtusa, vel tubulus exiguus oculo 
applicatus, quo radii obliqui, cansse hujus confu- 
sionis, ab utraque parte axis optici abscindantur. 
Quod remedium utrique vitio, tam senum quam 
Insciosorum, \idetur esse unicum. 

Quoiiiam hisciosorum defectum senectus non mi- 
nuit, non videtur causa ejus consistere in humorum 
densitate, sed potius in figura cryatallini quEe illis 
nimis gibbosa est, vel in distantia nimia crystaHim 

retina, aliis quidera ex hac, ahis ex illa causa. 

CoroU. III. Manifestum ex ante dictis est, quare 

,is scintiUuIx et steUse fixje quasi comatse sive 

criuitae apparent. Nam iUse propter exiguitatem, 

has propter ingentem distantiam, emittunt radios 

in oculum sub augulo iuseusibili ; ideoque tanquam 

itidem puncta apparent undiqnaque multipUcata. 

Constituta Unea visuaU, et quse inde oriuntur ^ 

ifeuomenis, dicemus jam de perceptione motus. 

.endum igitur est, quod moto ante oculum ob- 



14 



DE HOMINK. 



SECT. 11. jecto, et linea, in qua movetur quodlibet ejus punc- 
. , '; tum, axem opticum secante, visio imlla fieri potest 
nisi oculus continuo ea celeritate convertatur, ut 
motum objecti consequatur ; ita ut axis opticus iu 
ipsum incidat ha;reatque. Cujus rei causa ex eo 
manifesta est quod snpra docuimus, nempe extra 
axem opticum omnem visionem esse confusam et 
debilem, tum propter actionis obliquitatem, tum 
maxime propter iiitentiouem animi qass asem opti- 
cum semper comitatur. Itaque ad perfectam re- 
rum motarum visionem, oportet semper converti 
oculum, aliquando etiam, si objecta prope sint et 
mota velociter, totum caput, Sed ad objectavalde 
remota, etsi velocissime mota, consequenda exi- 
guus oculi motus sufficit ; propterea quod rerum ab 
oculo long^ distautium motus, magno spatio trans- 
misso, exiguum tameu in oculo tacimit angnlum. 

Sciendum prEeterea est, quod cum omuis sensto, 
(ut supra docuimus cap. De Corpore xxv.) sit 
motus, qui, quantuluscuiique ille sit, tolli in instante 
non possit, imagiuem quse nata est ex visione non 
statim perire, sed ad aliquod tempus durare eadem 
claritate qua initio fuit, etsi illud tempus brevius- 
culum sit. 
Qiic.modom 5. Ex Iiis jam reddi ratio potest quare minutis- 
u!^r™ridni sima objecta, mota vehementer, longiora apparent 
'""'■ multo quam sunt ; id quod contingere videmus in 
scintillulis foco emicantibus, qufe videntur ocuUs, 
non ut puncta qusedam, sicut sunt, sed longK linete 
ignitae. Idem accidit in veloci cujuscunque lucidi 
vel bene illuminati objecti circumrotatione, cum 
loco puncti videmus circidi circumferentiam. Nam 
si imago, concepta ex pmicto viso iu initio motus, 
perduret donec plenus motu ejus perficiatur cir- 





K 



^ 



DB UNEA VIBUALI, ETC. 15 

cnlus, videbitur objectum esse circulus ; si donec sect. 

dimidius fiat circulus, videbitur circuli semicircum- . ^ 

ferentia : idem accidet in objectis motis secundum Quciinodn » 
lineam rectam. Propterea quod durante imagiue i^^^rnTVii 
facta ab initio motus, accedentJbusque imaginibus'""'"™" 
factis in cseteris omnibus \iEe, per quam movetur, 
partibus, uecesse est, si siut illse imagines omues 
ejuifdem ret, ut objectum appareat in omnibus viae 
partibus, atque ita ex atomo objecta fit apparens 
lilinea. 

CoroU. I. Hinc quoque tolU admiratio illa po- 
test, unde fiat ut corpora infiammata tantum flammse 
cum tam exiguo ipsorum corponmi detrimento ex 
Be emittaut. Est enim flamma nihil aliud quam 
minutissimorum corpuaculonmi multltudo, quse et ' 
propter exilitatem (secundum ea quie docuimus 
capite prsesente, articuli quarti coroUario tertio) 
latiora, et propter motus velocitatem, ut jam dix- 
imus, lougiora videutur quam revera sunt. 

CoroU. II. Item illos, qui putant iu accensione 
pulveris pyrii ipsas pulverls particulas singidas per 
rarefactionera majorem quam ante locum occupare 
(id quod imaginari nemo potest, cum idem numero 
corpus eaudem semper habeat magiiitudinem), ad 
tam absurdam senteutiam noii necessario adigi ; 
cum pidvis accensus globum expellat, non quia 
pulvis locum (juierit ampHorera, sed per particu- 
larum exeuntium velocitatem. 

Sentitur motus tum solum cum sentimus converti 
oculum sive axem opticum: cui propositioni cou- 
sentanca suiit experimenta qufe sequuntur. 

Primum, quod motus soUs vel lunae, maxime vero 
etellarum fixarum, qnanquam veloeissimus, ocuUs 
tamen percipi iiou potest ; propterea quod a dis- 



I 



DB HOHINB. 

I. tantia tanta conversio ocuH inseiisibilis sufficit ad 
, motura eorum assequendum, quorum radii e locis 
inter se valde dissitis miuimum tamen in centro 
retinje efficiunt angulum. 

Secundum, quod si oculus et objectum communem 
motum habeant, motus objecti non sentietur ; nam 
quando hoc fit, ocuhis ipse non convertitur, sed 
fertur in linea qute linese motus objecti est parallela, 
ideoque radii ab objecto venieiites angulura in cen- 
tro retinse efficiunt nullum. 

6. Tertiura, quod si oculus feratnr, objectum 
tuf autera consistat, ut accidit iis qui in mari littus 
im prasternavigant, utrum ipsi an objectum moveatur, 
non videndo sed ratiocinando intelligunt. Similiter 
accidit a littore vel ad littus iiavigantibus. Ob 
eandem rationem, utrum terra an astra moveantur 
motu sive annuo sive diumo, non sensu sed ratione 
investigandum est. Utrumvis enim statuatur, ea- 
dem eveniunt oculis omnia. 

Quartum, si motus objecti ex pluribus motibus 
sit corapositus, quorura unus vel plures oculo sint 
cura illo communes, illi motus soli, qui communes 
non sunt, sensn percipientur ; reliqm non perci- 
pieutur. Ut qui simul navigaut, alter alterius 
incessura \idet, sed alter alterius progressum, quem 
habet a motu navis, non videt. Non etiim opus 
habent ut oculos convertant ad motum illum asse- 
quendum, quem ex motu navis communi asse- 
quuntur, 

/. Accidit quoque non raro ut objectnm stans 
? moveri tamen videatnr, etiam stante co qni spectat, 
■ propter raotum cerebri vel ner^i optici acciden- 
° tarium. Cognitum enim est experientia, bomines, 
? a uavigatione et jactatione fluctuura insolita in loco 



DE LINEA VISUALI, ETC. 



17 



W 



istabili quiescentes, videre omnia objecta visibilia 
eodem modo mota, quo ipsi fiuctibus moti fuerant. 
Idem accidit iis quoruin cerebra nimiis vini vapo- < 
ribus sunt agitata. ' 

I Quod attinet ad eos, qui jactati faenint fluctibus 
marinis, ratio ejus rei difficilis non est. Nam a 
mari jactatis caput jactatur unaque cerebrum, et, 
quae pars ejus est, nervus opticus, quEeque nervi 
optici substantia est eontinuata, tota retina ; quae 
in iis, qui expoaiti e nave sunt, non statim re- 
quiescunt. Ubicunque igitur radius ab objecto 
incidit in retinam, resistentia ab ea fit, sed mota 
ad motum fluctuura ; quare imago objecti, cujus 
naturam in ea resistentia consistere supra docuimus, 
mota erit eodem motu. lu iis autem, qui vino 
madidi sunt, causa hnjusmodi motus in eo con- 
sisterc videtur, quod vapores, qui a stomacho nimio 
vino calescente ascendunt in cerebrum, ipsum 
agitant. Agitato autem cerebro, necesse est ut 
agitetur nervus opticus ipsaque retina ; mide ue- 
eesse est moveri quoque. quautum ad apparentiam, 
ipsum objectum. Ita uulla hic difficultas remanet, 
nisi quis dubitet an a nimio vino in stomachum re- 
cepto motus in cerebro oriri possit ; ouod quidem 
videtur factu facillimum. 

Contingit quoque iis, qui curru vecti objccta a 

latere currus posita, sive montes sive arbores aliasve 

res longiuscule remotas, spectant, ita ut easdem 

res longo tempore ante oculos habeant, simulatque 

currus sistatur, ut videantur tamen objecta ea per- 

iverare in eodem motu quo prius. Causa ejus rei 

it, quod, moto curru, simul movebatur spectantis 

Tebrum et uervus opticus ; consistente nutem 

.rru, cerebrum et nervus opticus motum non tam 

VOL. 11. c 



18 DB HOMINE. 

8£CT.ii« 8ul>ito amittit. Moto itaque per aliquod tempuB 
^ »- , oerebro, nervo optico et retina, necesse est etiam 
per aliquod tempus moveri imaginem^ id est| ob^ 
jecta ipsa mota videri; idque eodem modo quo 
moveri videbantur, dum moveretur currus. 

Propter eandem rationem iis^ qui celeriter et satis 
longo tempore in gyrum se converterunt^ videntur 
omnia circum circa objecta converti sive in gyrum 
moveri motu contrario^ paulatim scilicet restituen- 
tibus sese in loca propria partibus cerebri^ nervi 
optici et retinse^ quae a conversione in partes age- 
bantur contrarias. 

Hactenus de linea visuali^phffinomenisque inde ac- 
cidentibus. Dicemus proximo loco de magnitudine^ 
distantia et figura in visione directa apparentibus. 



CAPUT IIL 



DE OBJECn LOCO APPARENTE, SIVE, UT LOQUUNTUR 

PLERIQUE, DE LOCO IMAOINIS PER VISIONEM 

DIRECTAM, ID EST, UBI NULLA EST 

REFLEXIO NEQUE REFRACTIO. 

1. L0CU8 imagiDis quibus rebus detennioatur ; cognitio loci ob- 
jecti linearis sufficit ad cognitionein loci simpliciter. ?• Linea 
potest esse tam parvay et objectum irradiari sub tam exiguo 
angulo, ut nuUa ejus fiat sensio. 3. Locus objecti apparens 
semper oculo propinquior est in visione directa, quam locus 
yerus. 4. Data magnitudine objecti apparente in una dis- 
tantia, datui* locus ejus apparens in distantia qualibet. 5. 6i 
objectum duobus oculis spectetur, nuyus apparebit quam si uno 
tantum ; et quae inde consequuntur. 6. Objectum quo debi- 
lius agit, eo videtur obscurius; et quas inde consequuntur. 

7. Luna quare interdiu dilutior minorque apparet quam noctu. 

8. Quare stellae fixse, ciun sint pcene innumerabiles, terras 
minus iUustrant simul omnes, quam luna. 

I • OLvm locum determinant objecti cujuscuuque tria 



DE OBJECTI tOCO APPARENTE, ETC. 



1!> 



~N8 



Bunt, distantia sumpta in recta positioue data, mag- ggcT, jj. 
nitudo, et figura ; quibus datis, datur objecti locus s- 
verus. Itaque, si detur objecti in recta positione l™u» bn«^ 
data distantia apparens, magnitudo appareus, et^^^^^"'^ 
figura appareus, datur quoque locus ejus apparens. ^''''',™^*?' 
Ad magnitudinis apparentis cognitioneni, opus"i «■«"'i»™ 
non est hoc loco dimensioiiem considerare aliam "'"' "^ 
priEter longitudinem, sive lineam ductam ab uno 
superficiei termino ad alterum. Nam ex quan- 
titate plurium linearum coguoscitur quantitas ipbius 
superficiei quae oculis obvertitur. Longitudo autem 
linese visibilis apparens est ea, qua; sequentibus li- 
neiE ductum apparet inter termiuos ejus distautia, 

2, In qualibet linea sumi potest pars aliqna adeo Luimpoimi»» 
exigua, ut per se nullam omuino faciat sui visionem. j«:(u^,^Ldud 
Est enim ad sensionem faciendam in omni objecti ^^iSlI"ut"^ 
ab oculo remotione certa' qu£edam et fiuita vis ne- 'i"' ^' •""'"■ 

Bsario requisita, ita ut minor ea, etsi moveat 
organa visionis, non tameu seusibiliter id faciat. 
Nam objectum quodlibet, lucidum vel illuminatiun, 
utcunque mdtum, id est, actionem suaiu in oculura 
ad quautamiibet distantiam propaget, nou tamen 
ad omnem distantiam videri potest. Et quanto 
majora sunt objecta pari vi luminis praedita, quoad 
intensionem, tanto videri potest a loco remotiore. 
Sed quodlibet objectum divisibile est in partes per- 
petuo divisibiles. Quare, iniiuities repetita divi- 
fiione, pervenitur tandem ad partem tam exiguam 
ut vis ejus sentiri non possit. 

Manifestum etiam est, objecti partes, quie siu- 
ilx organa quidem movent sed visionem sui uou 
iunt, confertas tamen et conjunctis viribua visio- 
!m facere, non ipsarum quidem partium, sed to- 
quod ex illis fit aggregati. 



22 



DE HOMINE. 



81 oli)«tnni 
diiobiu octilii 
Fpecletur, miqii 
Bppwbit ijiiu) 



L 



C B, id est quam D E, concnrrent alicubi ; concur- 
rant ergo in K. Ducantur autem A H, A I secan- 
tes D K et E K in punctis L et M. Dico H I appari- 
turum esse in LM. Apparebunt enim puncta H 
et I in visualibus lineis .\ H etAL Et quoniam 
objectum pront removetur longiu-s a D E, ita ap- 
paret minus, donec remotum u.sqiie ad B C apparet 
in F G, et tandem ulterius reraotum apparet ut 
punctom in K (quod punctum vocabimu3^«wc/i<w 
evanescentifp, respondena puncto quod in pictura 
perspectiva vocatur pnuctum horhontalc ct prin- 
eipnle) apparebunt termini objecti, utcunque ab 
oculo distantis, in rectis D K ct E K. Itaque piiuc- 
tum H videbitur in D K, et punctum I in E K. Sed 
eadem puncta apparent in rectis visualibus A H, 
AL Apparebunt igitur in interscctionibus ad L 
et M ; est ergo LM locns objecti H L Data ergo 
distantia, &c, locumobjectiapparentem invenimus. 
Quod erat faciendum. 

CoroU. Patet exconstructione, objectumidem et 
minua et ab oculo remotins videri, prout ipsum 
revera remotius est. 

Notandum autem est, quod etsi distantia objccti 
ab oculo vcra mensuris detcrminari potest, locus 
tamen apparens, id est, distantia imaginis ejus in 
visione directa mensurari non potest ; quoniara 
imago res est mere phantastica. 

5. Si objectum duobus oculis spectetur, sitque 
distantia centrorum retinarum Eequalis longitudini 
ipsius objecti veri et ipsi parallela, imago ejus ex 
tali visione conflata longitudini ipsins objecti verse 
Eequalis erit. 

Sit {in figura tertia) objectum A B, quod visum 
sit a duobus oculis existentibus in C ct D, ita ut 



proi 



DE OBJBCTI LOCO APPAHENTE, ETC. 23 

CD Bit aequalis ipsi AB; longihido eJHsdera ap- sect. ii. 
pareuB erit etiam eidem AB jequalis. Ducantur . ., ^ ._. 
cnim CA,CB, DA, D B lineje visuales; apparebit a "luort"" 
ergo A B oculo in C terminata in rectis C A, C B, .iici-iMii^n.qin 
citra ipsam A B. Appareat ergo utcunque in E F. S^uCtani^C" 
Itaque propter eandem causam eadem AB oculo "^ i"" '"^ 
existenti in D apparebit in G H, Totum ergo ob* 
jectum apparebit in recta E H, quEe propter paral- 
lelas A B, C D utrisque earum est sequalis. Si 
igitur objectum, kc. Quod erat probandum. 

Guod si distantia centrorum retinarum minor sit 
quam objecti vera longitudo, etiam longitudo ap- 
parens minor erit vern. 

lu figura quarta, sit lougitudo objecti vera AB, 
major qnam DC, et ab ocnlo in C ducantur visu- 
aJes C A, C B ; longitndo apparens oculo in C sit 
E F ; itaque longitudo apparens oculo in D erit 
G H ; totumque objectum videbitur in E H, quse 
propter rectarum C A, D B divergentiam minor est 
A B. Quod erat probandum. 

Contra, si distantia oculorum major sit quam 
objecti vera longitudo, etiam longitudo apparens 
eadem major erit. Sit enim (in eadem fignra 
quarta) objectnm C D ; oculus autem alter in A, 
alter in B. Ductis ^isualibus A C, A D, videbitur 
in ipsis terminata longitudo apparens propior oculo. 
Appnreat ergo in I K. Apparebit ergo idem ob- 
jectum oculo altero iu LM, et totum CD in IM, 
quae major est quam C D propter rectarum AC, 
B D convergentiam ; id quod erat ostendendum. 

Porro, si objectum idem spectatur duobus oculis 
valde inter se distantibus, nt sunt duo oculi duorum 
hominum in dissitis terrfe regionibus, locus imaginis 
nou erit utrisque idem. 



w^ 



24 DE HOMINE. 

8ECT. n. Sit enim (in figura quinta) alterius observatoris 
. , ^- . oculus A, alterius B, objectum autem C D, in tauta 
ab utroque distaDtia, ut appareat alteri oculo in 
E F, alteri in G H, id est, non modo citra C D, sed 
etiam citra punctura 1, in quo visuales A D, B C se 
mutuo inlersecant, id quod accJdet si recta CD 
satis parva sit vel satis remota. Sed E F, G H sunt 
diversie imagines nihil omnino habentes commime. 
Itaque duobus observatoribus valde dissitis, ob- 
jectum apparet in locis diversis ; id quod contingit 
etiam uni et eidem observatori, qui objectum intue- 
tur a diversis stationibus. Notandura autem est, 
nihil hinc accidcre incommodi agrimensoribuSj qni 
longitudines duabus stationibus captare solent. 

INara cognoscunt distantiam stationura per men- 
suram ; cognoscunt etiam angulos omnes triangu- 
lorum A B C et A B D ; ideoque et latera A C, 
B C, A D, B D, augulosque C A D, C B D ; itaque 
longitudb vera objecti C D latere non potest. 
Ex eo autem quod ostensum est, objectum ideo 
apparere propius oculo quam revera est, quia 
partes ejus adeo parvEe esse possiut, utper se ipsaa 
sensionem efficere non possint, manifesta redditur 
causa quare e h)uginquo tnrres et aha corpora, non 
rotimda, rotunda tamen apparent. Nam ut anguli 
et cuspides objcctorum videantur, necesse est ut 
per se satis virium habeant ad scnsionem faciendam, 
id quod res tara exiles in distantia satis remota non 
habent. 
oycoiiim qi.o 6. In visione directa obiectura quo debilius agit, 
Tid.turou.v:u- eo semper quidem obscurms, quandoque autem 
^^'s^b^" ' reraotius, quaudoque propius videtur, prout diversEe 

Lres siut quse actionem ejus dcbilitant. ftuod sem- 
.... 



DE OBJECTl LOCO APPAKENTE, ETC. 



25 



ocu] 






''Claritas sive lucis splendor effectus sit actionis velie- sect. 

meutis. Nam cum illuminatio et visio sint motus, . ^ 

erit major illuminatio et major splendor motus ma- oi.icimin ^ 
jor, id est, si agatur in idem numero patiens, actio '™if'inTo^ 
fortior. Itaque, si medium iuter objectum et ^'J^I,!?^' 
oculum sit pulvisculis opacis interspersutn, quibus 
»dii aliqui ab objecto in oculum tendentes inter- 
eipiuntur,apparebit objectum ueque remotius neciue 

''propius oculo quam in medio puro, sed tamen miuus 
splendidum, propter vim actionis impeditam. 

Quod si debilita.s actionis proveuiat ab eo, quod 
aniraus videntis ad aliud objectum attentus sit, si- 
quidem inter objectum illud et oculum aliud inter- 
ponatur objectum minus, videbitur id quod est in- 
terpositum etiam remotius et majus. 
Sit enim (in fig. 6) objeetum B C visum sub 
' an^lo visorio BAC, idque cum atteutioue animi, 
hoc est, cum motu organorum circa cor vehementc: 
sitque interpositum inter B C et oculuni aUnd ob- 

Pjectum, D E, minus quam B C, Aisum sub angulo 
visorio D A E ; sintque A D, A E ])roductae ad B C 
in F et G. Dico DE apparitunim in FG. Dum 
eiiim oculus percurrit objectum B C, cui intentus 
est animus, pars FG apparebit non sua actione, 
quffi ab interposito D E sublata est, sed virtute 
actionis D E ; apparebit ergo D E ut macula aliqua 
vel tenebra; in F G, vel si fortiuscule agat, sui quo- 
que imaginem faclet, sed obscuriorem et appa- 
reutem in F G, id est, majorem quam D E. Simi- 
. liter si animus videntis attentus sit in objectum 
)E, visio partis F G tolletur, videbunturque B F, 
5 C in H D, et E I ; sunt autem D H, E I minores 
|quam B F, C G. 

7. Videtur autem luna interdiu ct miiior ct di- 



m 



36 



DB HOMINE. 



. lutior qnam noctu videretur, rtiiim in endcm cceli 
parte. Mota enim jam ante a splendore diumo 
visionis organa ad motnm reeipiendum a radiis Iq- 
L naribus supervenientem matnf contmnaciter se 
"■ hal)ent. Itaque dum luna dctnlius apt, extremae 
eJHs partes sensionem minus efficiunt interdiu quam 
noctu i et propterea sicut turres quadratje detritis 
angiilis apparent e longinquo rotundie, ita luna 
licet rotunda, detritis extremitatibua apparct minor. 
Eadem autem tota dilutior apparet propter debi- 
litatera actionis, qure oritur ex prgeoccupatione or- 
pinonim a splendore diurno : quemadmodum etiam 
strepitus diurnus facit, ut soni corporum singulorum 
minuB exaudiantur. 

Causa autem quare sol, luna, et cfeterae stellse 
majores apparent prope liorizontem quam ab ho- 
rizonte remotiores, ex eo oritur, qiiod ciun oadus 
sit iu superficie, non in centro terrje, magis distat 
ab horizonte aspectabili, hoc est, ab horizonte 
crenileEe iUius superficiei, quam vocamus ccelum, 
quam ab ejusdem summo culmine. Etsi cnim terra 
ad orbem stellfe cujusciinque rationem inagnitu- 
diiiis habeat iuconsiderabilem, ma^a tamen est 
comparata cum distantia, quse apparet ab ipsa ad 
loca fitellanim apparentia. Accidit ergo ocnlo ho- 
rizontem prospicienti distantiam ejus, terram in- 
ter^iositam legendo, sestimare ; unde magis videtur 
distare quam a ccelo summo. Majorem autem dis- 
tantiam apparentera sub eodem an^lo visorio 
necessario sequitur imago major. Causa autem, 
quam alii affemnt hujus phfenomeni, nimirum id 
accidere propter refractionem in atmosphtera, vera 
non est, ut dicetur postea. 

8. Queeri potest, et a nonnullis qufesitum est, 



PK OBJECTT LOCO APPARENTE, ETC. 2? 

qni fieri potest, ut stelliE fixje, qute propria hice sect. it. 
splendentes, et propterea quasi totidem soles liabiti, . '■ , 
cum iunumerae sint eaque appareant ma^itudine qt.iu* -i»!!» 
ut iu unam compactie multo apparerent majorea p^^^H^ 
quam aut luna aut ipse sol, tamen omnes simul non '^'^\^^ 
modo quam sol, sed etiam quamluna terram multo i™iiiiin'"i™ 
minus Ulastrant. Cni qufestioni responderi potest, 
prirao, quod stellse fixa; singulEe cum sub angulis 
ncutissimis videaiitnr, videutur confuse propter eara 
causam quam supra (cap. ii. art. 3) indicavimus, 
atque ob eandem causam ma^itudines earum ap- 
parentes non oriri ab ipsarura stellarum angulonim- 
que visuaiium magnitudinibus, sed a superfluis 
radiis qui faciunt ut videantur undique comata;. 
Unde fit ut si spectentur per aliquod foramen quod 
minus sit qnara oculi pupilla, crines illi omnes 
(ut in cap. il. art.4, coroU. iTi. ostcnsnm est) abra- 
duntur ; quibus abrasis, stellfe illee protinus dis- 
parent reddunturque invisibiles. lidem criiies 
abradi etiara solent per tubura opticura, et ne sic 
qnidem videbitur stella pura tanta raagnitudine, ut 
omnes simul sumptK et conceptre tanquara in unara 
etellara compositae discura faciant raagnitudiiii 
hmse ullo modo fequiparandum ; nec si facerent, 
quoniam id uon fit sine artiflcio, quo luna etiam 
amplificari sirailiter posset, magnitudo ea argu- 
meuti loco, quod disci stellarum apparentes simul 
sumpti disco solis aut lun£e majores sunt, adduci 
debet. 

Non sunt igitur disci simul omnes stellanira fix- 
arum apparentes raajores apparente disco lunie. 
Rursus, habeant singulfe stellEe lucem leque ve- 
getara ac ipse sol, illustrentque terram a distantia 



28 DE HOMINE. 

SECT. II. ^^® ^^^ ^^*^^ ^P^ ^^ terram ; luna autem mu- 

8. tuetur a sole suum lumen, id est, sol agat sua luce 

Quare steiiie ^ teiTas medlaute reflectione lunari, id est, a dis- 

fixiD, cum nnt tantia composita ex distantiis a sole ad lunam et a 

pcpiM innuiDe- '' 

rabik», terras luua ad tcrram, quffi distantia inter fixas et terram 

minos illas- • '■•i*^^ • * *• • n a^ ^ 

tmnt «imui om. incomparabiliter mmor est; etiam sic fiet, ut 

net^qoamiona. qnauquam stellss fixae totidem essent soles, miran* 

dum tamen non esset si sol noster, mediante lunari 

reflexione, terras magis illuminet quam stellse fixsB 

simul omnes. 

Observaverunt permulti post somnum, tempore 
matutino, quando oculis, simulatque aperti sunt, 
objicitur fenestra, ita vehementem sentiri actionem, 
ut clausis rursus imago tamen fenestrse aliquan 
diu inhsereat; quemadmodum accidit etiam iis^ 
qui solem intuentes habent aliquandiu obver- 
santem oculis imaginem solis. Causa ejus rei est, 
quod spiritus animalis post somnum ad exte- 
riora rediens, quemadmodum supra declaravimus, 
facitut resistentia in retina sit major, id est, ut 
sensio sit fortior. Pro fortitudine autem visionis 
magis minusve perseverat imago concepta. 



DE REPRESENTATIONE ORJECTI, ETC. 



DE REPR.ESENTATIONEOBJECTI IN PERSPECTIVA. 

1. NaLura plcturEe perspeclivie in qiio uotisistit. 2. Rectanguli 
infiiiili repriDseDtatio in pcrep«cliva est triangulmn. 3. Itect- 
angulum infinitum non repricscntatur a triangulo propter ob- 
jecti cum tabula similitudiiieui, sed proptcr simiiitudinein tri- 
nnguli cum apparentia rectanguli infiniti. i. Trapezium quo- 
modo repnusentat speciem rectanguli finiti. 5. Quatuor trinn- 
gula rectanguli divisi diagonaliter in quatuor triangula melius 
cxcitant memoriam quatuar rectangulorum simul, quam unum 
triangulum uniiu reclanguli. 6. Si quie propiora sunt oculo 
clariora pingantur quain rcmotiora pro ratione basium trian- 

Ignli reprsesentantis ; etiam efficacior ftet repnesentatio. 7. 
Etiiun ex odpictia in eadem ratione iimbris animnlibua aliisque 
circumBtantiiB repnesentatio corroboratur. 8. Tabula perspec- 
tiva, si spectetur per aliquod exiguum foramen, quare tanto 
efiicacius rem repn»sentat. 9. Circulum apparerc in perspec- 
tiva, prmterquam in unico situ, ellipsin. 10. Parabolu, quun- 
do vertex ejus remotior est ab oculo quam basis, apparet tan- 
quam liyperbole. 11. Coutrario aitu apparet ellipsia, Qui 
tabulns perspectivie intuetur ita ut visus fallatur, non proprie 
T:det rera pictam scd veram recordatur. Index perspectivo) 
I quis. 12. Pcrspectivtc inversa est, quam lineie visuales per 

puncta objecti transeunlcs designant in plano ulteriore. 

I. Representatio figura: in pcrspectiva aUud : 
nihil est praeter linearum iu objecto, visanim in 
superficie aliqua interposita inter ocutura et ob- n 
^^ jectum, descriptionem. <i. 

^^L Est \tB.(\\ie perspecliva ars describendi sectiones 
^^Hiyramiduni, (inter pyramides hoc loco etiam couos 
^^'■^omprchendo,) in superficie sive plana sive non 
plana. Cnm enim in visione omnes radii ducti a 
I lateribus objecti concuiTant (cap. ii. art. 2, coroll.) 

1 eentro retinse, fit ab iis omnibus simul sumptis 
ioperficies, si quidem latera omnia objecti sint 



30 



DK HOMTNK. 



■ 8ECT. II. linese rectse, pyraraidica ; sin objectum tenninetar 

J: . midequaque in circumferentia circuli, conus ; quo- 

ipktii™ modocanque autem objectum terminetur, superfi- 
«Ibut" "^ies fiet acuminata, quam liceat mihi hoc loco ap- 
pellare pyramidicam. 

Mauifestum hiuc BBt, quod si quis inter objectum 
quodcimque et oculum planum erexerit diaphanum, 
cujus superficies divisa sit in valde raultas figuras 
particulares, quadratas, triangulares, vel hexagonas, 
observaveritque puncta illius diaphani per qTioe BJn- 
guli ab oculo radii ad objectum transeunt, quod 
facile ope talis divisionis ficri potest, eaque in charta, 
quse habens similem superficiem similiter etiam di- 
viditur, diligenter uotaverit, hneasque a puncto ad 
punctima conforraiter ad lineas visas in objecto dux- 
erit ; fiet reprcesentatio objecti, in illo plano ap- 
parens, tabula ejus perspectiva, id est, figura illa, 
quffi in ehartam transcripta est, similis erit obje^to 
spectato per planum aliquod interpositum corpus 
diaphanum. Idem fieri potest quando objectum a 
tergo est eodem modo per reflectionem a speculo. 

Sine hoc artificio necesse est ut is, quihujusmodi 
picturam primus ostendit, aut geometriam didicerit, 
qua sectiones conorum, conoeidiLu et pyramidum 
omiiis generis in cliarta exhibere secnndujn artem 
potuerit, quod est difficillimum, vel multa minus 
accurate picta in tabula relinquere coactus fuerit, 
quae tamen imperitorum censuram effugere potu- 
enmt. 

Prajcepta perspectivBe non est hnjus loci tradere; 
suiit enim, nisi quod spectat ad claritatem et ob- 
scuritatem, quse dJversa In diversis cnjuslibet ob- 
jecti partibua observatur, pure geometrica. Hoe 
loco id ago, ut cum tabula pLcturse perspectivs 



DE REPBESENTATIONB OBJECTI, ETC. 

facta jam sit, exhibeatque spectatori pro lineis pa- 
ralleUe, non parallelas ; pro erectis, prociimbentes j 
pro circulig, ellipses ; pro ellipsibus, circulos ; iu- 
uumeraque alia quse aliter in tabula suiit quam iu 
objecto, ratiouem reddam quare tameu objectum a 
tabula optime reprEeaentatur ; id quod ex tabulse 
alicujus constructione ostendendum est. 

2. Consideremus igitur adjuuctai tabulse 6guram '*^ 
primam, in qua sit A B YZ rectangulum in plano « 
horizontie positum,divi6umque bifariam a recta GH, Z 
in qua, utcunque producta ad E, statuatar erecta 
ad planum recta E F, intelligaturque oculus in F. 
Intelligantur etiaui Y, Z adeo remota esse ab oculo, 
ut ductis rectis F Y, F Z, angulua ab ilMe compre- 
hensus Y F Z prEC exiguitate evanesceret. Quo 
facto, habemus pyramidem visualem, cujus basis 
est rectangulum A B Y Z, vertex ui oculo F, latera 
A B F, A Y F, B F Z, Z Y F, quatuor triangula, quo- 
rum ultimum Z Y F habet angulum ad F adeo acu- 

^ tum ut, quoad sensum, latera F Y, F Z pro una 

[ tantum recta habenda sint. 

Supponamus jam rectangulum ABYZ esse ip- 
sum objectum repraesentandum per transpectionem 
iu plano aliquo diaphano interposito interipsumet 
oculum. Intelligatur ergo super rectam A B tale 
planum perpendiculariter erectum esse, secans om- 
nes radios tendentes ab objectorectangulo ad ocu- 
lum F ; erit ergo sectio facta iu plauo erectn super 
A B triangulum, cujus basis est A B, altitudo aequa- 
lie rectie E F, nempe G V. 

I Nam duse recta! F Y, FZ, sumptae pro una linea 

■ propter exiguitatem anguh, transibunt amb^e per 
verticem V, et FV erit horizonti, quoad sensum, 
propter suppositam distautiam rectoe Y Z, parallela. 



32 DB HOMINB. 

•. II. Jam construatur (ut iti fig;ura secunda) triangn- 

: , lum factum per dictam sectionem, uempe A B F, 

cujus latiis A IJ sequale sit A B figurie primse, et 

altitudo FG altitudini E F, vel G V. Triangnlum 

hoc tabula perspectim est rectauguli illius infimti 

ABYZ. Similiter triangulum aliud quodcunque 

tabula etiam est rectanguli iufiniti alicujus. Simi- 

liter (in figura tertia) duo triangula ad verticem 

A B F, F D C tabula est duorura rectangulorum 

inter se parallelorum, qualia sunt alicujus porticus 

solum et lacunar. Junctisque A D, B C, totum 

A B C D rectangulum tabula est sex rectangulorum, 

habentium latera opposita inter se parallela et op- 

posita. Et rectangulum quodvis aliud, divisum 

duabus diagonalibus in quatuor partes, tabula est 

perspectiva parallelipipedi concavi alicujus. 

riMiimKMUim 3_ Quoniam autem descriptum in plaiio tri- 

rcpnmrnmuir angulum siue alio artificio imaginem hujusmodi 

"t^^l^&^ rectanguli infiniti linearum ductu minime imitatur, 

^J^^i^jJ^et rarissime contingit, ut qui triangulum intuetur 

i«r»iaii>iadii>«n rcctangulum putat se videre.iisque solis qni consulto 

pumiiflnwLitt- et cum magno labore revocant in memonam, et 

*"'""'' ideam ex simili alicujus longissimie porticus ante 

spectatse conceptam in auimo consistere faciunt ; 

coUigimus, quod ad institutum nostrum maxime 

pertinet, iabulas perspectivtB non similitudine ulla 

figurEe veriE objectum repraesentare, sed similitu- 

Ldiue quam habent cum triangulo quod est in figuxa 
art. 4, prjecedentis capitis, nimirum FKG, cujus 
vertex K, punctum quod appellant j^rincipale et 
Ttorizoniale, respondet vertici F trianguli A F B, et 
basis F G illic, basi A B hic ; ex quo tit, ut qnam- 
diu spectantes quodlibet triaTiguIum meminerimus 











hab 



DE nEPH/ESKNTA.TTONE OBJECTIj ETC. 

:Bodem modo apparuisse, tamtliu idea illa, quse in sect. ir. 
memoria est, consistit, et confasa in unam cum idea, . . *■ , . 
quie fit a visa tabula, in animo retinetur, potius 
quam excitatur. Similium enim, in quautum similia 
sunt, una tantum est idea, quemadmodum per totum 
diem eandem rem intuentes eandem ejua semper 
habemus imagiuem. Excitari autem ab aspectu sim- 
plicis triaiiguli ideam porticus in iis, qui assueve- 
runt rerum apparentias cum veris eanmdem figuris 
tmparare, difficile uon est, puta in pictore, cujus 

liraus perpetuo per istiusmodi objecta circum- 
volitat. 

4. Quod si reprssentare iu tabula velimus rectan- T«!-.!siiim 
gulum finitum, id est, cujus latus, ab oculo re- »nu.i «poi™. 
motissimum, non sit tamen adeo remotum ut an- "^"^ 
gulus visualis peuitus evanescat, quale suppouemus 
in prjma figura rectangulum A B C D ; cieteris 
[bus stantibus, dividatur bifariam C D iu puncto 

, ducaturque FH secans GB productam in X. 
Deiude in secunda fignra sumatur altitudo G I ipsi 
G X jequalis, ductaque D I C basi A B parallela, 
habemus trapezium A B C D pro tabula perspectiva 

tanguli sive porticus,determinatse ABCD figurse 

,mffi j sed quiE ideam rectauguH sive porticus, 
nisi assuetis, non facile excitat, id quod ante dic- 
tum est de triaugulo. 

Ut igitur vehementius excitetur a tali trapezio 
spectaiitis imaguiatio, dividere ipsum oportet in 
partefe per Uneas basi parallehis, eadem ratione de- 
crescentes qua decrescunt objecta, quoad apparen- 

^m, dum magis magisque ab oculo removentur : 

quod in hunc modum vidgo et recte fieri solet. 

m recta D C (secundie figurse) reprsesentet ob- 

:tum D C positum in figura prima, ducta A C 
voL. 11. n 



84 DE HOMINB. 

SECT. II. (secundae figurae) trapezii linea diagonalis repree- 

. ^' . sentabit AC diagonalem figurse primae. Deinde 

Trapezium divisa AB (secundsB figurae) in partes quotlibet 

wntot sj^df^ aequales, puta quatuor, quarum duae sint G S, S B, 

rectanguii finitL gt ]) Q in totidcm paftcs ctiam aequales, quanim 

duae sint I H, H C, et conjunctis terminis divisionis 
per lineas rectas, eae rectae secabunt diagonalem 
A C. Per pimcta autem intersectionum ducantur 
rectae G R, O P, M N basibus parallelae. Itaque 
AQRB trapezium repraesentabit rectangulum AR; 
et trapezium G O P R rectangulum G P ; et trape- 
zium O N rectangulum O N ; et denique trapezium 
M C rectangulum M C. Nam sicut A C secat M N 
(figurae primae) in partes quae habent rationem 3 
ad 1 , ita A C (secundae figurae) secat M N in eadem 
figura in ratione 3 ad 1 . Et sic de caeteris. Quod 
si eandem rationem distantiarum continuare quis 
voluerit versus verticem F, sic faciet. Jungatur 
A H, et producatur ad B F in E, ducaturque E L 
parallela basi A B, secans A F in L, eritque trape- 
zium E L D C repraesentatio rectanguli ulterioris, 
nimirum cujus latus oculi proximum est L D, aJte- 
rum latus ipsum M D, vel N C (figurae primae). Et 
sic potest continuari tabula versus verticem F quan- 
tum volumus. Sed ut compleatur impossibile est, 
(juoniam vertex F reprsesentat lineam in distantia 
incognita collocatam. Jam trapezium hoc, ut dic- 
tum est, divisum secundum rationes distantiarum, 
quas habent ab oculo objecti partes per rectas G R, 
O P, M N, D C aliasque, si placet, ulteriores basi 
parallelas, memoriam porticus quam repraesentat 
vehementius excitat quam indivisum ; quia paral- 
lelae illae sua continua diminutione, quae similis est 
diminutioni apparentis objecti, quae fit a remotione 



DE WEPn^SENTATIONE OBJECTI, ETC. 

eju8 ab oculo, objecti diminutionem, eujus idea cum sect. ii, 
hac confunditur, in memoriam revocat. . *' . 

5. Porro si divisio eodem modo in quatuor triau- Qui"""' ifi«n. 
gulis instituatur, communem in centro rectanguli ^•^a <ui«u>» 
habentibus verticem, ut in tertia figura factum cst, ^^^^rHl^u™ 
quatuor plana parallelepipedi interiora, id est, so- ^"'^^1!'JI^ 
lum lacunar et duo parietes oppositi cujuspiam "uiroioi™-*""'! 
Kdificii perfectius adhuc reprEesentabuntur, quam Miguium luiiu» 
solum aut lacunar, aut utervls parietum solitarius. '™'™8°''' 

Dividentur autem quatuor illa triangula per di- 
visionem quam tradidimus cujuslibet unius eorum. 
Nam diviso, ut iu tertia figura, triangulo A F B, ea 
quam diximus ratione per rectas (i II, S T etc. 
junctisque A D, B C, et a punctis Q., R, S, T ductis 
Q P, S N, R O, T L etc. parallelis lateri A D, vel 
B C, et denique juuctis P O, N L etc. erunt trian- 
gnla A F D, D F C, C F B eadem ratione divisa ac 
ipsum A F B. Excitabitque rectaiigulmn A C por- 
ticus alicujus meinoriam tanto melius, qnanto Une- 
anim plura plana dividentium conjunctio in di- 
ngonalibns plus valet ad recessnm partium objecti 
imitandum, quam lincfe dividentes unum eorum 
tantnm. Nam sunt plana illa qnatuor quasi toti- 
dem testes ad faciendam fidem conspirantes. 

6. tiuod si linese divisionis latitutUuem aliquam *uJ'™,^S™ 
habea.nt periietuo decrescentem, ut si A B latior o" pi"»»"»';' 
cateris fiat, ut in oculum fortissime omnium agat, fm miionc bM. 
et post illam Q R, deinde S T etc, ita ut fortitudo jll^ji^^a^."' 
actiouis eadem decrescat ratione, qua longitudinea ^"^^i^ji„ 
decreseunt ipsarum Q R, S T etc ; etiam adhuc erit 
reprresentatio objecti aliqnanto efticacior. 

7. Rursus, si umbrse, si homines, aliEeve circum- ^"™i"r',tn, 
stantiae in eadem ratione (ut in figura quarta) adpin- ^^^l'"'^^^ 
gaiitnr, erit et sic quoque repraesentatio, tanquam ■!"" «ftmi«iun- 
aucto testium numero, nonnihil corroborata. 



I 







36 DE HOMINE. 

8. Postremo, si per forameii exiguum vel per- 
specillum uno tantum oculo tab.ula spectetur, re- 
prEeseiitatio erit multo perfectior ; iiam in boc casa 

•; oculus non vagatur extra tabulam, ubi, qusecuuque 
': videatur, in eodem videntur esse plano, et proinfle 
" etiam omiies tabulae partes ; ita ut (juaiitum pro- 
portiones, colores, nmbrse, recessuum quos imitaH'- 
tur fidem faeinnt, tantum comparatio cum iis, qnas 
sunt extra tabulam, iisdem rebus iidem derogat. 

9. Si figura objecti in plano horizoutis, per 
planum diaphanum horizonti erectum spectanda, 
sit circulus, sectio facta in plaiio illo erecto, id est, 
tabula ejus perspectiva, erit ellipsis vel circulus ; 
oculo quidem iii uuo solum puncto collocato, cir- 
culus ; cEeteroqui ellipsis. 

Sit (fig. 5) figura objecti circulus in plano jacens 
horizontis ; sitque diameter ejus A B ; oculus autem 
ubicunque in C, modo ab omnibus circumferentiae 
puuctis ad C per\'enire possint radii ; sitque B D 
horizonti erecta, secaiis A B in B, et AC in puncto 
1). Elevatio oculi supra horizontem perpendicularis 
sit E C. Erit itaque B D sectio communis plani 
diaphani sive tabulfe perspectivae interpositfe inter 
oculum et objectum, insistentisque horizonti ad 
angulos rectos, et coui cujus vertex C, basis circu- 
lus A B. Erit prseterea triangulum A B C sectio 
per axem illius coni. 

Jam consideratis triangulis A B C, B D C, si ea 
sint similia, quod fieri iioii potest nisi in uno tan- 
tum puncto rectse E C producta?, habebunt bases 
A B, B D triangulorum A B C, B D C positionem 
suhcontrariam. Ideoque {per Mydorgii Parisini 
Conicorum Elem. lib. i. prop. 3,) erit sectio facta 
a plano B D in superficie coni, facti a lineis simul 
omuibus a circumferentia ductis ad oculum C, cir- 



aii 

t 



DE RBPB^ESENTATIONE OBJECTI, ETC. 37 

s. Siii triangula A B C, B D C noii sint similia, sect. ii. 
erit (per ejusdem Mydorgii Couicoruin Lib. i. prop. . , ^ . 
6) sectio illa ellipsis. Itaque si figura objecti, etc. 
Quoil (irat probandum. 

Facitlime intelligitur e contra, quod ellipsis iii 
horizonte, per erectam tabulam diaphanani spec- 
tata, in una sola oculi positione videtur circulus. 

U). Si figura objecti in horizonte positi, spec- i'"™M(i.^ii.n. 
tanda per tabulam diaphanam, sit parabola, posita ™!iiio"r.TIi. 
autem tabula sit super vel citra basem horizouti|f;''"XU^'[|U;^ 
erecta, erit sectio, id estfigura iu tabula apparens, i'™''jp«»*«'" 
hyperbole. 

Sit {in fig. fi) parabola A B C descripta in plano 
horizontis, cujus vertex sit A, basis B C ; positiis- 
que sit oculus in E. Super B C intelligatur planiun 
diaphauum si^e tabula perpendiculariter erecta, 
quam secet plannm per F D erectum secundum rec- 
tam lineam A D F ; et sit communis sectio D H, 
unde intelligetur recta G H esse totam in sublimi, 
et rectse A D F, qu« est in plano horizoutis, per- 
pendiculariter imminentem. Ductaque AE, su- 
matur ipsi ieqnalis E G, et ducta A G dividatur 
ibifariam in I. Tum centro I, intervallo I A, descri- 
ibatur circulus A K G, cujus punctTim A erit in ho- 
rizonte, sed puiictum G et caetera puncta omnia 
erunt in sublimi. His constmctis, erit A EG tri- 
aiigulura plano horizontis erectum, et A E, E G 
crura ejus ; ipsum autem triaugulum dividet per 
jftxera conum visualem, cujus vertex est E in sub- 
imi, nempe in oculo, basis antem circulus AKG, 
[ftxisque parabolae A D apparebit in plano trianguli 
E G parallelus lateri F G. Parabola deniqne tota 
apparebit in illius coni superficie. Jani planum 
F H secat A E alterum latus trianguli per axem iu 



nE HOMTNR. 

gEOT, it. L, altenim vero, nempe G E produetum, in H ; est- 

. , _ *■ _ . que D L secHonis axis in plano tabulfe diaphauae 

erectfe super B C ; et tota denique sectio est m 

Peadem tabula. Est autem sectio ea Iiyperbole, per 
definitionem traditara in primo eleraentorum coni- 
corum Mydorgii. Quare si fignra objecti in hori- 
zonte positi sit paraljola, per erectam in basi tabu- 
lam diaphanam apparebit hyperbole. Quod erat,etc. 
Contrariowtu [j^ Q,uod si oarabola invertatur, ut vertex sit 

iijjpiirei«l!i|.»i». . , "^, . . , , 

inter oculum et basni, sitque erecta tabula super 

vel citra verticem, erit sectio facta in tabula ellipais. 

Fiat triangulura A B C (in fig. 7) sectio cujugpiam 

Ieoni per axem, cujus vertex A, basls B C, quae se- 
cetur a plano aliquo per rpctam E F lateri A C pa- 
rallelam. Erit igitur aectio facta parabola, cujos 
vertex est E, axis E F. Supponamus autem E F 
axem, ut et ipsam parabolam, esse in plano hori- 
zontis ; jam inter oculum A et verticem parabolffi 
vel super ipsum verticem erigatur recta GH per- 
pendicularis, vel utcunque modo secet utrumqne 
trianguli latus, ut in I et H. Sectio itaque com- 
munis tabulBC et trianguli transit per utmmqne 
ipsius trianguli latus. Itaque erit I H (per Ele- 
mentorum Mydorgii Conieorura lib. r. prop. 6) 
axis ellipseos descripta; in auperficie coni, cujus 
vertex est oculus A et basis B C circulus. Itaque 
oculo posito in A, parabola E F in tabula GH vide- 
bitur ellipsis. SimiH ratione ostendi potest, ellipses 
transpectas apparere elHpses quidem, sed diverss 
speciei, et qua habent aham rationem majoris axis 
ad minorem ; et hyperholas transpectas apparere 
alias speeie hyperbolas. 
Qui tahnias Atquc hEBC sufficient dixisse de perspeetiva ; qno- 

pofsjwclivB; !n- ..... . , . 

mam mstitui geometrica eo usque tantum perseqm. 



J 



I 



DE REPR^SENTATIONE OBJECTI, ETC. 39 

quoad necessaria sunt ad rationem reddendara gene- sect. u. 
ralem earum deceptioniun, qujE accidunt viaioni ex . *■ , . 
transpectione diaphauonim : quae iu eo consistuut, iiiBi«r iw m 
quod qui tabula;* perspectivse ita attente intuentur, mrp^rir^ri. 
ut quBB in tabulis pinguntur plona appareaat non I^^^'^^ 
plana, et longinqua quie non sunt longinqua, et'"""'^''- 
crecta quse procumbunt, illi, proprie loqueiido, nou 
'ipsas tabulas vident aut sentiunt, sed res ipsas, quas 
pictor imitatur, ante visas recordantur. Ex quo J'"!"» v- 
etiam obiter intelUgi hoc potest, tabulae perspectivae "'"''' ^ 
Jndicem iieminem esse posse, ne philosophum qni- 
dem ipsum, qui ratioues opticse omues perspexerit, 
nisi qui multiplici experieutia multarum rerum ap- 
pareutias naturales observatas comparatasque me- 
moria retiiiuerit; habeatque praeterea imagiuatio- 
iiem coustautem, ne idese rerum visomm, dum fictas 
contemplatur, animo elabantur. 

12. Est etaliud perspectivre genus, hujua de qua rrrap«je™in. 
diximus inversa2,in qua objectum ipsum mde aliquid ■■'u»^ •i»»!- 
apparet, et nisi oculo in certo puncto collocato in- jC/,^J^oia 
forme ; in eo vero puncto id videtur quod apparere '\^'^^'^"™. 
voluit pictor. Id quod hac ratione fieri potest: 
prope planum aliquod statui intelligatur tabula 
picta, in qnalibet ab oculo distantia ; considerentur 
line-EB omnes visuales per unamquamque particulam 
ejus transeuntes, in quie parietis vel plani puncta 
productie desinant. Atque ibi illnm tabulre parti- 
culam pingant, id quod sensn fieri non potest, quia 
tabula picta non est transparens, sed rationibua 
geometricis ; ideoque pictores professi non possunt 
omues lioc facerc, sed ope utuutur geometrarum : 
sed quando factum est, oculo posito in eodem loco 
apparent omuia tanqnam in nnius tabula; plano. 
Exemplum hujus rei exhibuit II. P. Niceronus in 
Conventu Miuimorum Parisiis. 



40 DE HOMINE. 



CAPUT V. 

DE LOCO OBJECTI APPARENTE IN SPECULIS 
PLANIS ET SPH^RICE CONVEXIS PER 

REFLEXIONEM. 

1 . Locus objecti apparens, sive locus imagiDis, per reflexionem a 
specnlis planis non diaphanis. 2. Quod in speculis planis dia- 
phanis plures fiunt imagines ejusdcm objecti. 3. Dcfinitiones 
quinque. 4. Punctum principale, sive in quo evanescit an- 
gulus visorius, in speculis convexis dividit semidiametrum spe- 
culi cam quae est in perpendiculo oculi bifariam. 5. Quomodo 
locus objecti apparens per rcflexionem in speculo sphserice con- 
vexo inveniendus sit 

SECT. n. !• Magnitudo et distantia objecti apparentis iu 

^ ^; . speculis planis politis, sed non diaphanis, esedem 

Locu» ovjecti sunt quaB in visione directa, quando radius in di- 

kHms imagiiiis, rccta visione sequalis est ambobus radiis m visione 

r^i^^^Ss reflexa, nimirum illi qui est ab objecto ad speculum, 

non dUphaniB. q^i appcllatur radius incide^is, et illi qui est a 

speculo ad oculum, qui vocatur radius reflexuSy 

simul sumptis. 

Sit (in fig. 1) objectum AB, oculus in C. Duc- 
tis ergo rectis C A, C B, apparebit in visione directa 
objectum inter CA, et CB alicubi, propiusque 
oculo (per cap. iii. art. 3) quam est ipsum A B ob- 
jectum. Appareat itaque in D E. Interponatur 
jam inter oculum et objectum speculum planum, 
quod sit F G, secans C A, C B in H et I ; ducantur- 
que ad F G perpendiculares B L, A K, factisque an- 
gulis L I G, K H G aequalibus utroque utrique an- 
gulis F I C, F H C sive ipsorum verticalibus G I B, 
G H A, erunt rectae G L, I L sequales rectis G B, I B 
uterque utrique ; item rectae K H, H A aequales 



DE LOCO OBJECTI APPARENTE, ETC. 41 

mterse. Sumatur in H K recta H M fequalis rectse sect. ii. 
H D, et iu I L recta I N iequalis I E; eruntque C H, . '; . 
H M, simul sumptie, lequales uai CD, sicut C I, w«. oi^^u 
I N, simul sumptie, jequales uni C E : sed C D, C E IISIT^I, 
sunt radii visorii ab objecto AB iu visione directa, et i*"^*-^""-". 
C H M, C I N sunt ratUi ab objecto eodem translato "■"> Ji»pi™^ 
in K L in visione reflexa. Et angulus visualis ad 
C utrobique idem. Eademque est vis radiorum 
surgentiura ab H et I ad M et N, quEe est radionim 
procedentium ab iiadem H, I ad D, E. Ajiparebat 
autem objectum per visionem directam iii D E ; 
translatum ergo in K L apparebit per reflexionem 
in eadem distantia in rectis C H, CI productis, ita 
ut H D, I E sint jequales ipsis H M, I N, id est, in 
DE; eiedem ergo sunt objecti maguitudo et dis- 
tmitia apparentes per reflexionem in speculo plano, 
qufe in visione directa. Gluod erat probandum. 

CoroU I. Manifestum hinc est, locum imaginis 
per reflexionem eundem esse, qui esset sublato 
speculo, et trauslato objecto tautundem ultra spe- 
culi locum, per visionem directam. 

Coroll. II. Manifestum item est, deceptos esse 
hactenus scriptores opticae omnes, qui non modo 
afiirmant, sed pro axiomate et fundamento doc- 
trince suae posuenmt, locum imaginis cujuslibet 
puncti visi per reflexionera esse iu perpendiculari, 
quie ducitur ab objecto ad snperficiem ia qua spe- 
culum situm est, idque non solum in speculis plauis, 
sed etiam in convexis et conca^is ; id quod ex ipsa 
figura in speculis planis, prseterquam in incidentia 
radiorum perpendicnlari, falsum esse manifeste 
patet. Imo si venim esset, objecta omnia appare- 
rent iu vera eonim maguitudine ; et sol, qui ap- 
paret siiie speculo semipedalis, appiireret in speculo 



42 DB HOMINB. 

SECT. II. plus quam centies major quam est vera terr» mag- 
. ^* . iiitudQ. 
QiiotiinKiH^ 2. Id quod modo ostensum est de speculis non 

ciiliji nlaiii» dia- i*i« i« ^ n m 1111 

phanu piunMi aiapbams^ qualia sunt quse nunt e chaly be bene po- 
SwdZISi^ti. litOjVerum quoque est iii diaphanis: sed in illis unius 
objecti una tantum imago,in liis plures esse possunt. 
Nam (in fig. 2) si speculum A B C D sit diapha- 
num, et objectum in E, oculus in F, radius E B 
per plures reft^tiones et reflectiones veniet ad A, 
et inde ad oculum in F ; et videbitur objectum in 
F A I. Item radius E K per plures refractiones et 
reflectiones veniet ad L, et inde ad oculum F, 
et videbitur E in recta FLM. Item radius EG 
per simplicem reflectionem veniet ad F, et appare- 
bit E in recta F G H. 

DEPINITIONES. 

Definitiones 3. I. Ceutrum specuU est centrum sphserse, cu- 
jus superficiei pars est speculi superficies convexa. 

II. Perpendiculum puncti in ohjecto cujuscun- 
que est recta linea ab eo puncto ducta per centrum 
speculi. 

III. Perpendiculum oculi est recta linea ab oculo 
ducta per centrum speculi. 

IV. Vertex speculi est punctum in speculi super- 
ficie in quod incidit perpendiculum oculi. 

V. Circulus quem in charta describo vice speculi 
(convexa enim in plano describi non possunt) est 
communis sectio ipsius chartse planse et sph^rse, in 
cujus superficie intelligitur esse superficies speculi, 
quse transit per puncta quatuor haec. 1 . Centrum 
speculi. 2. Punctum in objecto consideratum. 3. 
Centrum retinae ; et 4. Punctum reflexionis. 

Si punctum quodlibet objecti in quacunque a 
speculo convexo distantia oculique situ quocun* 



quinque. 






DE LOCO OBJECTT APPARENTE, ETC. 

qxie positum sit, linea ejus visualis ita puncti illius sect. ii. 
perpeiidiculum secabit, ut pars linese ipsius visualis, ^*- _ . 
intercepta iuter perpeudiculum dictum et npecuH 
superficiem, minor sit reliquo iierpendiculi iude 
usque ad speeuli ceiitrum. 

Sit (in fig. 3) punctum objecti A, centrum spe- 
culi B, perpendiculnm objecti AC, oculus iu D, 
radius incidens ab A sit AE, reflexus secundum 
angulos iequales, qui est idem cum linea visuali, 
D E ; product<a autem sit D E ad occursum cuui 
A B in F. Dico E P minorem esse quam B F. 

Ducatur B E, et producatur utcunque in G, fiat- 
que E H parallela rectie A B. Jam anffiilns G E A 
Bequalis est, propter reflexionem, ann;ulo G E D, 
hoc est augido F E B. Angulus autem E B F jEqualis 
est, propter parallelismum, augulo GEH; sed 
anpjlus F E B, hoc est G E A major est aiigulo 
GEH; quareanguIusFEB major estangulo EBF, 
et per consequens, latus B F majus latere F E. 
Itaque linea visualis ita perpendiculum objecti 
puncti secat, etc. Guod erat probaudum. Item, 
quo angulus reflexionis major est, eo linea visualis 
partem perpendiculi iutra sphieram interceptara, 
id est, semidiametrum, iu partes magis inter se 
iuffiquales dividit. Nara si sit ducta A I, cujus 
reflexaest I K, itautangulus reftexionisin E major 
sit quam in I, prnducta K I secabit C B longiua a 
eeiitro B quam est puiictum F, 

Puuctura, iu quo evanescit angulus visorius ''""finipnii- 
ciijuscunque objecti visi per refiexionem a super- .'i',!''.'™™" 
"lcie speculi sphserice convexa, dividit sphferfe sive ri",^irj^di, 

leculi aemidiametrum bifariani. Sit (in fig. 4) J|^'^^^^ 
speculvun convexum A BC, cujus centrum D; sit-«iwfiii'™«'q;'" 
que objectum E F, et in eo puncta E, H, I,-K. w^^i^^ 




SECT. n. Centro D tlucatur arcus LM dividens D A, 1 
^ . f- ,. D C cEBterasque omnes semicliametros iiite 
iniiicu.m pmi. bifariam. Jam a puncto F ducatur radius F N, ita 
"* " nt reflexus N G occurrat alicubi semidiametro D B 
productffi, ut in G, ubi statuatur oculus ; producta- 
queGN secet perpendiculum puncti FinO; major- 
que erit (per art. 4) D O quam N O, et multu major 
quam O C. Similiter fiat e puncto E incidens E Q, 
et ejus reflexus G Q, qui producatur in P ; eritqiie 
D P major quam P Q, et multo major quam P A. 
Erit autem augulus visorius, sub quo apparebit E F 
objectum, Q G N. 

Rursus, sumatur in objecto punctum aliud K, a 
quo radius ductus K S reflectatur itidem ad G, et 
producta G S occurrat K D perpendiculari in T ; 
et similiter a puncto H radius H V reflectatur ad 
G, producaturque G V donec occurrat perpendiculn 
H D in X. Erit sic quoque D T major quam T N, 
sed minor quam D ; et D X major quam X Q, et 
minor quam D P. Etiam angulus visorius V G S 
minor angulo visorio tl G N. Eodem modo si inter 
K et H sumantur alia duo puncta, unde radii per- 
veniant per reflexionem ad oculum in G, miiior erit 
adliuc angulus visorius et partes semidiametri sectae 
a liueis visualibus minus injequales ; sed nuUa di- 
minutione anguli visorii (per art. 4) perveniet Hnea 
visualis ad circulum L M, qui secat D A et D C 
bifariam. Intelligantur jam erectie du£e parallelEe 
infinitBe in E et F ; illEe secabuntur a rectis V H, 
S K productis ; ad illas intersectiones intellige re- 
mota esse puncta E et F ; itaque radii ab E ct F 
incidentes in speculum iidem erunt cum H V et 
K N, eritque angulus visorius idem V G S. Itaque 
diminuitur semper an^lusvisorius per remotiouem, 



DB LOCO OBJECTI APPARENTE, ETC. 

eodem modo quo diminuebantur ante per diminu- sect. u. 
tionem objecti, quando pro E F objecto majore ^- 
sumpsimua H K objectum minus. Nuuquara ergo 
per remotionem objecti quantamcuuque ita dimi- 
nuitur an^lus visorius, ut linea visualis producta 
intra speculum secet aut taiigat circulum L M ; 
semper tamen, quoad angulus uUus sit, magis ad 
eum circulum accedet. Deficit ergo angulus \iso- 
rius per iufinitam remotionem in media distantia 
inter verticem speculi, et centrum ejusdem. Quod 
erat probandum. 

5. Locus imagims, id est locus obiecti apparens, Qnomnioiftciu 

. '-' ' 1 . "4'*^ «i>p»r™ 

per retiexionem a speculo convexo quomodo m- perrenffld<im™i 
vemendus sit. ri™ 0«.«!« in- 

Sit (in fig. 5) speculum ABC, cujus centrum ''™'™''""" 
D, oculuB ubicuuque in G. Itaque ducta G D erit 
oeuli perpendiculum. Sitque objectum I E, secans 
G D in F. Sit ducta I A parallela oculi perpendi- 
culu D G, quEB in specuH superficiem vel incidet, 
vel i])sam tanget, vel extra specuhim tota erit, 

Primo sit punctum A in superficie speculi, divi- 
saque D B bifariam in H, ducatur A H. Ductoque 
radio quocuuque I K, ita ut reflectatur ad oculum 
in G, producatur G K donec occurrat A H iu L, 
Similiter a quibuscuuque aliis punctis objecti, ut 
M vel E, ducantur perpendiculo oculi D G usque 
ad speculum M N, E C parallete, et radii incidentise 
M P, E O, qui reflectantur ad G. Et productis 
G P et G O ad occursum cum rectis H N, H C in 
punetis Q. et R, erunt G et R loca imaginum punc- 
torum objecti M et E. Similiter inveniri possunt 
loca imaginum omnium punctorum, quie sunt in 
nbjecto I E, iu linea L Q R. 
~ Producatur euim FE in T, ut FT, FI sint fequales. 



DB HOMINE. 



SECT. II. intelligaiiturque objecti termiui 1, T jacere io AV. 
■ ^' . Videbuntur ergo in eodein loco, iii quo videntor 
qoomwioWn. ipsa A et V puucta speculi : Jnde si removeautQr 
yc^ntM^^ rursus in infinitum, videbmitur {per antecedentem 
rilJ ™™ir propositionem) et ipsn et totum objectum contnJii 
Temmdii» iit gj; evoiiescere in punctuni H. Erit ergo locus ap- 
parens puncti I in recta A H, et puncti T in linea 
V H. Sunt autem loca eorundem puuctoruia in 
lineis suis visualibus G K, GY. Sunt ergo in in- 
tersectionibus cum A H, H V, iiempe bi imuetis L 
et X. Propter eandem rationem eruut loca ima- 
ginum punctorum M et E in rectis H N, H C ; sed 
sunt eadem loca in visualibus G P, G O ; sunt ei^ 
iji iutersectioiiibus Q, et R. Est ergo inventus locos 
imaginis objecti I E, uempe LQ.R. Guod erat 
facieudum in casu prirao. Quomodo autem a 
puiicto dato recta Hnea ita dnci possit, ut ad aliud 
punctum reflectatiir datum, problema solidnm est, 
et fieri potest ope byperbola;, sed ipsa hyperbola 
non sit nisi per puncta, id est, mechanice. 

Secundo, sit objectum I S ita magnum, ut a ter- 
mino ejus S, ducta perpeudiculo oculi G D parallela 
S a cadat tota extra speculi snpei-ficiera. Ducatur 
ab oculo G recta G a contingens speculum in Z. Si 
ergo punctmn S poneretur in a, videretur in Z. 
Durn ergo rursus removetur sursum versus S, locus 
ejus apparebit in recta H Z. Exempli causa, si 
punctum objccti sit (i, cujus radius (i B reflexus sit 
ad ocidum in G, et producto G 8 secct H Z in y, erit 
■y locus apparcns puncti /3. Sit ergo objecti punc- 
tum in ipso S ; ducta incidente S ir et reflexa ejus 
ff G, produrta G n- secet H Z in (., erit punctum p 
locus apparens ipsius S. Itaque locus imagiiium 
per reflexionem a speculo couvexo inveutus est. 
Quod erat propositum. 



DE LOCO OBJKCTI APPARENTE, F.TC. 



47 



Loquimur autem de iis objectis, qnje deficiente sect. ii. 
angulo visorio videri desinuut ; id quod non fit iu , •'; . 
objectis sua iiatura lucidis. Nam aiigiilo visorio 
deficiente steUse tamen fixse apparere non desinunt ; 
neque candelEe apparere in speculo desinunt, etiamsi 
iii tautum removeantur ut angulus visorius fiat 
iusensibiiis. Sed talis visio, ut diximus, semper 
confusa est, propter rationes (cap. ii. art. 3) supra 
adductas. 



I 

I 



CAPUT VI. 

DK LOCO OBJECTI APPARENTE PER REFLEXIO- 
NEM A SPECULO SPH^RICE CONCAVO. 

], 2. Oculo ct objecta positis ita ut linex inciilentcs pergiendicu- 
luin oculi non secent, invenire locnm imaginis. 3, 4, 5, 6. 7. 
Oculo et objecto ita positis ut linem incidenteH ociili perpendi- 
Gulum secetit. 8. Imago objecti utcunijue positi in tantum re- 
ceUcrc a speculo non potest, ut perveniat ad ccntrum retlna;. 
9. I*unctum objecti quod cst in centro Bpeculi, oculo citra ccn- 
tnira coUoeato, in ijiso centro apparebit. 10. Maxima confusio 
ubi sit. OciJ" ei oiapc» 

1. In reflectionibus a superficie spha>rice concava ™Tnd J^meT 
contingit apparere objectum qwandoque situ simili, ^XI!^!^^i 
quaudoque iuverso. Cujus causa manifesta est [••'•'"}•'_• '™™° 
hjec ; quod quandoque radii incidentes se mutuo 
ante secant, quam reflectuntur; et timc quidem 
olijectum apparet inversum : alias vero situm ob- 
tinet nnturali similem. 

Itaque primo loco, oculo et objecto ita collocatis, 
ut ab objecto radii incidentes non se mutuo interse- 
cent ante reflectioiiem, locum imaginis sic investi- 
gabimus. 

Centro A, (in fig. 1) radio quoeunque A R, sit 
fcdeacriptns arcus circuli B C D, cujus pars E C re- 



48 DE HOMINE. 

SECT. II. praesentet speculum concavum ; sitque ocolus in F. 

. ^; . Ducatur recta FE, quae reflectatur per EG, et 

ocuio ct objccto recta F C, quae reflectatur per C H ; juncta autem 

*^^daJiIiteH GH repraesentet objectum. Itaque incidens GE 

S^Kon'^t, reflectetur per E F, et incidens H C per C F. auare 

mvt^re iociud puuctum G vidcbitur alicubi in linea visuali, si opus 

est, producta, FE. Similiter, videbitur punctum 

H in linea visuali F C, etiam si opus est, producta. 

Jam si puncta G et H essent iii ipsis punctis E et C, 

viderentur, ut per se manifestum est, in illis ipsis 

punctis. Manifestum item est, prout magis magis- 

que retrahuntur ab illis punctis E et C, ita magis 

apparitura esse ultra speculum. Supponantur ergo 

retracta esse ad G et H, ubi ea coUocavimus; du- 

canturque a G et H rectae G I, H K parallelae per- 

pendiculo oculi, nempe rectae A B, secantes F E, 

F C productas in I et K. Dico fore ut objectum 

appareat inter I et K, nempe, punctum G in I, et 

punctum H in K. 

Producantur indefinite parallelae IG, KH in 
L et M, et supponatur objectum collocari in L M. 
Incidens ergo a puncto L, ut reflectatur ad oculum 
in F, cadet inter E et B ; et incidens a puncto M, 
ut reflectatur ad idem punctum F, cadet inter C et 
E ; et videbitur objectum per alias visuales quam 
F E, F C et magis ultra speculum. Nam quo ob- 
jectum a speculo remotius est, eo etiam locus ima- 
ginis ab eodem speculo erit remotior, apparebitque 
sub minore angulo semper minor, donec in satis 
magna remotione deveniat, propter exiguitatem 
anguli visorii, imisibilis, nimirum coeuntibus paral- 
lelis in ipsum oculi perpendiculum. Atque haec 
quidem una causa est ex iis quae locum imaginis 
determinant, nempe quod locus imaginis ad specu- 
lum accedit et recedit in parallelis I G, K H. 



DE LOCO OBJECTJ APPARENTE, ETC. 49 

Altera causa, quae determinat locum imaginis, 
sunt ipsje linea; visuales exeuntes ab oculo F per 
puncta reflectionis E et C. Videbitur ergo punc- o 
tum G tum m visuali F E, tum in parallela G I. ^ 
Videbitur ergo in intersectione ad I. Et propter ^ 
easdem causas videbitur pucctum H in K. |" 

Locus autem imaginis cujusvis alii puncti ob- 
jecti invenitur per eandem methodum, nimirum a 
puncto ipso ducendo lineara perpendiculo • oculi 
parallelam, et lineam ab eodem puncto quse ad ocu- 
lum reflectatur. Videbitur enim in earum coucursu. 
Regula liBec inveniendi locum imaginis etiam 
speculis planis et sphEerice convexis communis est, 
nempe ut sit locus imaginis in concursu rectje a 
quovis puncto objecti ductEE perpendlculo ocuH pa- 
rallelae cum linea visuali. Nam in speculis planis 
locus imagiuis est in objecti perpendiculo, quod 
oculi perpendiculo est parallelum. 

2. Quod si objectum ita collocatum sit ut inci- 
dentes radii uon se intersecent, centrum autem 
speculi sit inter ocnlum et verticem speculi, inveni- 
etur locus imaginis boc modo. 
I Sit centiTim speculi A, vertex B, ipsum speculuin 
^ee, oculus y, objectum gfi. Sitque^e incidens, 
et reflexa cj". Sititem h c incideus, et reflexa ejus 
cf. Videbuntur ergo puncta hg alicubi in visu- 
alibusyc, _/'('. Supponatur jam objectumA^ mo- 
veri inter parallelas A h, g i. Videbuntur ergo 
moveri, sed per alias aliasque visuales. Cmn autem 
punctum g est in (', et h in k, videbitur /' ab 0('uIo iu 
g, et k ab oculo iu h. Quare vicissim et h videbitur 
ab oculo in k ; et g ab oculo in f ; et ambo // et g 
) nno et eodera oculo iu J'. Est ergo imagiiiis 
fbjeoti hg locus itiventus & i. Quod erat faciendum. 



I 




3. Ut sciamus autem ubi locus objecti apparens 
tnnc est, quando incidens a puucto objecti radiaute 

I" perpendiculum oculi ante secat quam fiat ad ocnlnm 
,'' reflectio, iutelligere oportet loca esse duo, iu quibits 
' si objectuni positum sit, extrema ejus puucta per 
reflexionem ibi apparebunt ubi apparerent in visione 
directa. Alter locus cst, ubi extrema objeeti punc- 
ta sunt in ipsa speculi superficie ; alter, ubi radius 
incidens iu specuhim ab uno objecti termino ad 
ocuhim reflectitur per aheriun. Exempli gratia: 
sit specuium (fig 2) A B C, cujus centrum D, sitque 
oculiis ubicuuque in E. Ponatur primo, objectum 
esse A C, cujus termini A et C sunt in ipsa specuU 
superficie, ducanturque E A, E C. Manifestum est 
videri A et C, sive per reftexionem sive per directam 
visionem, sub eodem angulo visorio A E C. Qaare 
etiam in iisdem locis videbuntur A et C, sive visio 
fiat directa sive per reflexionem. Secundo, sit ob- 
jectum F G ita positum, ut iucidentis F H reflexa 
H E transeat per punctum G j item, incidentis G I 
reflexa I E transeat per F. In hoc quoque casu, 
piincta G et F per directam visiouem videbuntur 
Bub angulo F E G, tam in (Urecta quam iu reflesa 
visione. Quare, animo attento ad objectum, appa- 
rent G et F, sive pcr reflexionem sive directe visa, 
in ipsis punctis G et F. Quod si ducatur per cen- 
trum D reeta quantulacunque KDL, incidentes 
KM, LN babebuut rcflexas EM, EN, quse seca- 
bimt K L, ideoque, si ducerentur B K, B L, secarent 
illas inter B et K ex una parte, et inter B et L ex 
altera: id quod notandum duxi propter proposi- 
tionem 12. 

4. Posito oculo ita ut ceutrum speculi sit inter 
ipsum et speculi verticem, et ab oculo ad speculu 



sit inter 

~1 






DE LOCO OBJKCTI APPARENTE, ETC. 

ducta mcHkiite, oujus reflexa secet oculi perpen- sect. ii. 
dieulum ad angulos rectos ; atque iufra ipsiim . "■ , . 
perpendiculum et intra duas rectas perpendicu]Q(kiiiurt"iowt« 
oculi parallelas, quie speculum utriuque taugaut, ll^^^nU 
oollocato objecto, locum ejus appareutem iuveuire. "j"il„^^^^'' 

Sit speculum {tig. 3) A B C, eeutrura ejus D, 
oculus in E, perpendiculura oculi B E. Ducta antem 
EC reflexa sit per CA, ita ut CAsecetEBad 
angulos rectos ; ductieque sint C G, A F rectae E B 
parallelae. Posito jam objecto in K L, oportet in- 
veiiire locura ejua apparentem. DucaiiUu- per K 
et L rectaj K M, L N parallelie pcrpendiculo oculi 
B E ; intelliganturque puncta K et L moveri in illis 
parallelis versus pimcta M et N, douec ita sint 
coUoeata, exempli gratia, in O ct P, ut iucidens ab 
O, puta O Q, retiectatur ad E per punctum P, et 
vicissira incidens a P, puta P R, reflectatur ad E 
per O. Erit autem O P iuter centruin et verticem 
circuli seniper. Duct^e deinde B O, B P, quando 
opus est, producantur. Jara a puncto K ducta iu- 
cidens K S reflectatur ad E per S E, et a puucto L 
ducta incidens L V reflectatur ad E per V E ; se- 

:itque S E, V E rcctas B P, B O iu X et Y. Dico 
K et L apparitura ease iuter X et Y, nempe K in 
Y, et puuctum L in X. 

Si objectum K L positum esaet in P, tmic {per 
precedentem) apparet in ipso OP sub augulo OE P. 
Recedente autem objecto a vertice inter easdera 
parallelas O K, P L, angulus visorius semper raiiior 
fit, donec, contiuuata in infinitura remotione, latera 
anguli visorii exeuutia ab ociUo E parallela fiant, 
vel potius coeant in uuam rectam E B. Est ergo 
luuctum B puuctum evauescentite anguli visorii. 

um itaque objectum positum in P appareat 



DE HOMINE. 

SECT. 11. magnitndhie eadera, qua in vislone directa, et mag- 

. , "• - iiitudine nnUa in distantia citra yerticem infinita, 

Ocuio ci ohjKin necegse est ut ubicunque ponatur citra O P, ubi 

ita poikii ut li. ... . ^ ' „ -n rt 

D« bcirin,t« angulus visonus mnior est quam angulus PEO, 
^uiD^i" "^ appareant termini K et L alcubi in rectis B O, B P. 
Sed iidem ejus termini apparent invisualibus lineis 
S E, V E. Apparebunt itaque in ipsis intersectioni- 
bus, hoc est, K in Y, et L iu X inverse. Inventus 
itaque est locus, etc, Quod erat facieudum. 

Coroll. I. Objectum quando incidentes ante re- 
fiexionem secant oculi perpendiculum, apparet 
semper iuversum, atque etiam inter oculum et 
superficiem reflectentein. 

Coroll. 11. Apparet hinc, quomodo etiam loca 
apparentia ca;teromm punctorum objecti, nempe 
quje sunt inter K et L, invenienda sunt. Nam per 
bina puncta a pei-pcndiculo oculi hinc et inde 
sequaliter remota ducendae sunt rectse ipsi perpen- 
diculo parallelae, et admovendum objectum versus 
verticem quoad extrema ejus cum extremis pnnctis 
imaginis sute reciproce coincidant, et ad ea puncta 
ducendse rectse a vertice, etc. 

5. Posito objecto extra dictas parallelas, et infra 
rectam A C, locura ejus invenire apparentera. 

Sit rursus speculura (fig. 4) A B C, vertex ejns 

B, centnim D, oculus ut ante in E ; ductieque siut 

ab E dure rectse incidentes in specidum ad A et C, 

ita ut iucidentis E A reflexa sit A C, et incidentis 

E C reflexa sit C A, et a punctis A et C ductfe sint 

A F, C G oculi perpendiculo E B parallelie, extra 

K quas sit positura objectum utcunque H L A puncto 

^l autera H ducta sit incidens H K, quse perpendicu- 

^H lum oculi secaus reflectatur ad oculum per K E. 

^M Et a puncto I ducta sit incidens I L, et illa secans 

m k_ 



I 
i 



DE LOCO OBJECTI APPAIIENTE, ETC. 

pcrpeiidiculuin ocuU reflectatur ad oculura per sect. li. 
LE ; oportet jam locum imagiuis objecti H I de- . °' . 
teriniuare. ocuio n ohjeeto 

Ducantur H M, I N parallelffi rectre A C, sive ^'^rid^prr. 
secantes E B perpendiculariter iii O et P ; sump- "^^^^^^' 
tseque sint O M, P N Bequalea ipsis H O, I P. Et 
a punctia M, N ducantur M R, N S, parallelBe B E, 
terminatseque in C A producta ad R et S. Deinde 
ducantur B R, B S, quarum B R secet visualem E K 
in T, et B S secet visualem E L in V. Dico H ap- 
pariturum in T, et I in V ; et si quidem similiter 
operemur per caetera puncta objecti H I, totum ob- 
jectum appariturum in T V, 

Ductis enim H X, I Y rectfe E B parallelis, se- 
cantibus A C productam iu X et Y, suppositoque 
quod X R esset ipsum objectum videndum, imago 
puncti ejus extremi X appareret in A, et imago 
puncti atterius extrerai R appareret in C sub an- 
gulo visorio A E C. Similiter supposito quod Y S 
ipsam esset objectum, apparerent quoque puncta 
l-^us extrema in iisdem punctis A et C, et sub eodem 
aiigido visorio A E C. Q,uauto autem X et Y in 
suis parallelis X H, Y I magis retrahuntur ex una 
parte, et R, S ex altera, tanto magis augidus viso- 
rius decrescit, ita ut posito quidem X in H, R vero 
iu M, videbuntur H et M sub angulo visorio cujus 
semissis est BE K. Item posito Y in I, et S in N, 
videbxmtur I et N sub angulo visorio cujus semissis 
est BEL. Est autem tam angulus BEL, quam 
angulus B E K, minor augulo B E A semisse anguli 
A E C, sub quo videntur X et R posita in recta 
producta A C. Porro si H et I magis adhuc re- 
traliautur ex una parte, et R, S ex altera, angulus 
visoriua sub quo viderentur extremapuncta X, R, 
Tel Y, S, adhuc erit muior, donec retracta in infi- 



I)E IIOMINR. 




nitum crura arabo anguli visorii conveniunt in 
unam rectam E B. Itaque punctum B est punciitm 
ecaiiescentla;; et propterea imagiuea puiictorum X 
et Y ubicunqiie ])ositonim in parallelis suis X H, 
Y I crunt iu B R, B S. Uuare puncta H et I appa- 
rehunt, H qiiidem in B R, I vero in B S. Apparent 
Tcro eadcm puncta H et I in visualibus E K, E L ; 
apparent ergo in sectionibus, id est in T, V, nempe 
punctum H in T, punctum I in V. Posito itaque 
objecto, etc. Guod erat faciendum. 

6. Posito objecto supra rectam A C, locnm ejns 
apparentem invenire. Sit speculum (fig. 5) F A B C, 
vcrtcx B, centrum D, oculus E. Supponamus rec- 
tam A C reflecti per C E, et C A pcr A E. Praete- 
rea supponamus E F reftecti per F G perpendiculo 
oculi parallelam, secantem C A productam in G. 
Sit jam oljjectum H I, a cujus puncto H iucidat in 
speculum H L quse reflectatur ad E, sicut et a 
puncto 1 incidat I K, reflexa et ipsa ad E; appo- 
rebunt igitur H in recta EL, et I in recta EK. 
Ducantur jam per H et I rectie H M, I N parallelaB 
rectic E B ; suppouaturque objectum H I inter illas 
parallelas removeri ultra puncta H, I in infinitum; 
manifestum est, incidentes H L, I K factnros an- 
gulos cum FG insensibiles, et tres illas iineas FG, 
H L, I K quoad sensum coalituras in unum G F, 
et per conseqncns arcum LK, post remotionem 
objecti infinitam, contrahi atque evanescere tandem 
iu puucto F. Ducantur deinde O P parallela ipsi 
N, et a perpendiculo oculi tantimdem distans, et 
G Q parallela ipsi H M, in eadem ab ocuH perpen- 
diculo distantia : juganturque F G, F O, quEc secent 
visuales E L, E K in L et R. Dico L R esse locum 
imaginis, sive locum objecti apparentem. 

Uuoniam enim angulus visorius major semper 



tui 
mf: 



DE LOCO OBJBCTI APPARENTE, ETC. 5j 

est quo objecti termiui H, I propiores suut recta: sf.ct. ii. 

A C, et eo minor quo suut ab ea remotiores, donec ._. *^ . 

tandem remotis illis termiois in iufiuitum evauescit Oi"i" n oiaHW 
in puncto F, cruiit eorum imagiues in rcctis F O, U.TBddr'ni« 
FU ductis ad O et G. Cum igitur pmictorum i';;;^,^^;*'- 
eoruni imagines semper etiam sunt in visualibus 
E L, E K, erunt iu ipsis intersectiouibus, nenipe in 
L et R. Itaque objecti H I locus ajijmrens iuveutus 
est, LR; quod erat facieudum. 

7. Ex iis, quEB pnesente capite et tribus proxime 

praecedentihus de loco objecti appareute invenieudo 

tradita suut, miiversaliter pronuutiare licet, locum 

illum semper iuveniri in sectione crurum anguli 

cujusdam, cujus verticem appellavimua punctum 

evanescentite (iii quo scilicet angulus visorius pra; 

exiguitate evanescit) cum lineis visualibns in quibus 

apparent objecti extremitates, vel cum parallelis 

luctis a punetis ubi cura illa incidunt in speculum, 

'tt transeuntibus per objecti extremitates. Puuc- 

tum autem illud evauescentiee in diversis videudi 

modis est diversum, In visione directa pimctum 

jllud iiou dcterminatur, sed suraitur tanquam iu 

rizoute; quia maxima qua; circa nos suut ob- 

icta in distantia horizontis ab oculo evaiiescunt. 

Cniraautem anguli, cujus vcrtex est illud puuctum, 

desinunt in basi transeunte per ceutrum retiuie. 

In ^■isione per tabulam diaplianain, punctnm illud 

;t in recta trauseuntc pcr centrum retinaj, ct per 

ibnlam perspectivie horizonti parallela ; vocatur- 

a quibusdam jienipectivse scriptoribus pKnctum 

'.ncipale. Cnira autcm anjguli, cujus illud punc- 

est vertex, ducta iii tabula termiuautur in plauo 

<ntts. 

visione per reflectionem a speculo plaiio, 



k 



lumctum illud idem est quod iii visione directa, sed 
ultra speouluin, 

In visione pcr reflectionem a speculo sphserice 
convexo, punctum illud est in perpendiciilo oculi, 
distans a vertice specidi quantum est quarta pars 
diametri. Crura autera ejus terminantur in super- 
ficie speculi ad ea puuuta, in quie incidunt ab 
objecti terminis duae rectae perpeudiculo ocoU 
parallelae. 

In visione denique per reflectionem a. speculo 
sphaerice concavo, punctum illud varie ponitur. Si 
oculus sit inter verticem et centrum specuH, inci- 
deiites autem radii non secent ocuH perpeudiculum, 
punctura illud erit idera quod iu visione per reflect- 
ionem a speculo convexo (art. l , '2, 4), sed loca ter- 
minorum objecti erunt in sectionibus visualium cum 
rectis quie ducuntur a punctis speculi, in qute inci- 
duut rectse a puncto evanesceutite transeuntes per 
terminos objecti perpeudiculo oculi parallelae. Si 
centrum speculi sit inter verticem ejus et oculum, 
objectura vero infra lineam perpendiculo oculi per- 
pendicularem in speculo terminatam et utrinque 
reflexam ad ocnhim, puuctum illud erit ipse spe- 
culi vertex. Art. 7, 8. 

Sin objectum sit supra illam lineara, punctum 
illud est in parte speculi diversa, ad quod ducta 
recta ab oculo reflectitur per lineara perpendiculo 
ocuh parallelam. Art. 9. 

8. Imago ohjecti visa in speculo concavo, eta 
citra verticem speculi appareat modo phis, modo 
minus, nunquara tamen ad locura ocuh, id est, ad 
ceutrura retinae venire potest, multo minus, ut pu- 
taut scriptores optici, a tergo &pectantis esse potest. 

Sit enira speculum (fig. 6) ABC, centrum ejus 



DE LOCO OBJECTl APPARENTE, ETC. 

D, oculua ubiciinque in E ; supponaturque E A ita s 
ducta iit reflexa ejus sit A C, secans E B oculi per- , 
pendiculum ad angulos rectos ; sitque, primo, ob- 
jectum F G, a cujua termiuis F et G supponantur 
ductje incidentes F H, G I, quarum reflexffi sint 
H E, I E, accedentea ad oculum iu E. Ductis ergo 
B F, B G et productis quoad secent visuales E I, 
E H, iu K et L, videbitur F in K, et G in L, qure 
puncta K et L semper eruut inter oculum et spe- 
culum, propterea quod suut in ipsis visiialibus E H, 
E L Rursus, sit objectum M N in ipsa linea appari- 
tionis maximie A C. Videbitur ergo N in recta 
A E, et M in rccta C E. Sed videbitur quoque M 
in recta B N producta, et N in recta B M producta. 
Videbitur ergo M in O, et N in P, hoc est, inter 
oculum et speculum. Quod si M N esset tota in 
linea E B, hoc est, si non esset objectum reale, sed 
Iiunctum mathematicum, tum augulus MBNom- 
nino perit, coeuntibus cruribus in unicam rectam 
li E, quam quidem linea; visuales secant anibre in 
puncto E, id est, in ipso centro retinse ; sed merum 
punctum, cujus temiini nulli sunt, ima^nem sui 
facere non potest. Nunquam ergo imago erit in 
ipso oculo, neque post oculum. Uuod erat pro- 
bandum. 

CoroII. I. Quanto magis accedit objectum ad 
rectam A C, tanto imago ejus et major est et oculo 
propior : id quod patet ex ipsa dlagrammatis in- 
spectione. 

9. In quo puucto objectum et imago se mutuo p 

ngunt, in eo est centrura speculi. SupponamusS 
ton figura 8e.\ta) positum esse objectum aliquod in '° 
3 centro D ; ductje ergo incidentes coibunt cum •* 

nidiametro D B, et quoniam EDB est oculi per- 



68 



DB HOMINR. 




pendiculum, eruut reflexse eanitn in cadem recta 
IJ D. Viilebitur ei^o objectum punrtuale D (per 
articulum 6) iu ipso ceutro D, modo punctam illud 
sumatur pru puncto pliysico, ut videri possit. 
Puncta enini mathematica nullo modo sensibilia 
8unt, sed tantum doctrinae causa considerabilia. 
Punctum ergo olyecti quatenus videri potest, posi- 
tum in centro speculi, ibidem quoque npparet per 
rcflectionem. Addatur jam objecto ma^iitudo, ea- 
que ex utraque parte centri requalis, ut objectuin 
sit K L, et a punctis K et L ductis incidentibus 
K M, L N, quarum reflexm siut M E, N E, junctis- 
que HK, BL, visuales EM, EN secabmit B K, 
B L, ex una parte inter B et K, ex altera inter B et 
L ; ut osteusum est ad finem articidi 6. Non ergo 
puncta K et L contingeut imagiues suas, sed uiii- 
cum punctum D in centro positum id tacit. Itaque 
si punctum objecti et imago ejusdem se mutuo tan-^ 
guut, est contactus ille in centro speculi. Quod 
erat prolmuduni. 

10. Quod nttinet ad confusioiiem quie in certis 
oculi et objecti positionibus obsenari potest, maxi- 
ma coufusio tunc accidit quando objectum est iu 
linea apparitionis maximas, nempe ea qua; faciens 
cum perpendiculo oculi augulos rectos reflectitur 
utrinque ad oculum ; qualis est in figura 6, recta 
A C. In ea igitur si pouatur objectum, ut M N, 
unumquodque ejus puuctum videbitur tum in utra- 
que visuaJi E A, E^C, tura etiam in tertia ^isuali, ut 
in figura ipsa patet ; nara M videtur in visuali I E, 
et N in visuali H E. Quod si oculus collocetur 
inter verticem et centnun speculi, maxima confnsio 
tunc erit quando prope illud punctum collocatur 
oculus, in quo semidiameter ita divisa est, ut pars 



DE LOCO APPARENTE ODJECTI, ETC. 39 

i verticem ad partem ad centrum cam habet rati- sf.ct. ii 
oiiem (luam Iial)et totum ocuH perpendiculum ad ., . . "; , 
ppeculi semidiametrum. Nam prope punctum illud 
omues incidentes reflectetitur ad oculi pupillam. 



r CAPUT VII. 

DK LOCO APPARENTE OBJECTI VISI PER REFKAC- 
TIONEM UNICAM. 

1. Itcgula pro loco apparente objecti visi per unicaiu rorrac- 
lioiiem generalia. 2, 3, ■t, 5, 6. lleguli! illius applicaiioncs 
aiiquoU 7, 8. Quare aatra prope horizontciii majora appareiit 
(jtiam culmiDamia. 9. Quare plures videntur stelliv Rxte noete 
serena frigida quoni tepido. 

I . In visione per unicam refractionem,id est,quando Kf»("i« v 
oculus e=t in uno medio, objectum in alio diversfe .^«"u^^w 
rcsistentite, considerandus est locus, in quo videre- ll^^g^ 
tur si utrumque medium ejusdem esset natune ; 
deinde considerandum est punctum, iu quo fit re- 
fractio. Est eiiim recta ab oculo ad illud punctum 
ducta, linea visualis puucti visi : cui si adjiciatur 
longitudo rectse, qua; est a puneto objecti visi ad 
punctum refraotionis, termiuabitur tota in loco 
imaginis qusesitEe. Q,uantum enim radius a puncto 
viso, qui visionis causa est, extenditur intra suum 
medium, tanto videbitur extendi in eodem medio 
secundum liueam visualem. 

2. Si objectum sit linea recta, et statuatur in i^-K'<i«' 
medio densiore, oculus autera in rariore, liiiea autem «1!™« j 
duo illa media distinguens sit recta, ct objecto pa- 
rallela, ut si, excmpli gratia, objectum sit in aqua, 
oculus iii aerc, apparebit obliqua, et accedens 
semper ad limam quEB media disterminat. 



60 DE HOMINE. 

SECT. !!• Sit (in figura prima tabulae hujus capitis) objec- 
^ ^; _- tum recta A B C D. Liiiea, quse duo media dister- 
R«Rui» minat, sit E G H I recta et ipsi A D parallela^ quibus 

iatl^rftiiqaot. utrisque sit F E A perpendicularis, statuaturque 
oculus in F. Et intra parallelas A D, E I sit me- 
dium densius, ut aqua; medium vero inter F et 
E I sit rarius, ut aer. His constitutis, videbitur A 
in ipso puncto A, propterea quod in puncto E ob 
actionis perpendicularitatem, nulla fiet refractio. 
Sumatur aliud punctum B, et ducatur B G, ita ut, 
servatis refractionis legibus, refringatur ad oculum 
in F ; et ducta F G producatur ad K, ita ut G K sit 
sequalis G B. Punctum igitur B apparebit in K, 
quse cadet citra rectam A D, quia G B minor est 
quam foret G K continuata usque ad ipsam A D. 
Similiter, sumpto alio puncto C, ductaque C H quae 
refringatur etiam ad F, sumatur in producta visuali 
F H recta H L aequalis ipsi C H ; eritque locus 
puncti C apparens in L. Eadem methodo inveni- 
atur puncti D locus apparens M, omniaque illa 
puncta K, L, M, modo secundum rationem relrae- 
tionis medio debitam operemur, cadent in lineam 
A K L M, quse ad superficiem, in qua est recta E I, 
propius semper accedet : id quod erat ostendendum. 
Qualis autem illa linea sit, difficile est detenni- 
nare. Si G K, H L, I M essent omnes sequales per- 
pendiculari E A, tunc quidem linea A M esset con- 
chois vulgaris : nunc vero non est conchois, sed 
tamen quia, etsi in infinitum procederet atque ad 
lineam E I semper accederet, nunquam tamen illam 
attingeret, videtur ea inter species innumeras line- 
arum conchoeidewn recte numerari posse. 

3. Quod si (ut in figura secunda) medium, quod 
est intra parallelas A D, E I, sit rarius eo in quo est 



DE LOCO APPABENTE OBJECTI, ETC. 



61 



oculus, si nperemur secuiidum leges refractionis, sect. ii. 
objectum A D apparebit iii A M, semper magis ma- . ^; . 
gisque recedens a recta A D. Deraonstratio enim r<¥ui=, 
eadem est quje propositionis prfecedentis, nisi quod 'csiimm''Liirjuo(. 
refractio hic fiat versus perpendiculum, illic contra. 
Nam hic quoque G K, H L, I M sumuutur sequales 
ipsis G B, H C, I D, singula singuHs. 

4. Similiter (in figura tertia) ubi objectum sup- 
ponitur in medio densiore, oculus in rariore, et 
linea separatrix arcus circuli, inventis ex lege re- 
fractionis lineis visualibus, si iu illis sumatur G K, 
H L, 1 M Eequales radiis G B, H C, I D, singulse sin- 
gulis, locus objecti apparens erit A M propior 
oculo quam est A D. 

5. Item (in figura quarta) ubi supponimus ob- 
jectnm in medio rariore, oculum in deusiore et 
lineam separatricem, ut ante, arcum circuli ; si 
operemur secundum leges refractionis, invenietur 
A M locus objecti apparens recedere ab oculo lon- 
gius quam A D. 

<i. Prieterea (in quinta figura) ubi supponimus 
A D ease arcura circuli, idemque objectum ; lineam 
autem separatricem I E arcum quoque circuli, ob- 
jeetum autem A D esse in medio rariore, oculum F 
in densiore ; locus apparens objecti A D erit A M 
remotior ab oculo quam A D, atque adeo fiet punctum 
D videri in M sni>ra horizontem elevatius quam est 
ipsum objectum D ; et ob eam causam solera, ante- 
quam oriatur, si sit nubes aliqua densa iu I E, videri 
ortum, propter refractionem in I E nube. 

Supposito autem {ia fig. 3) quod objertiun A D 
divisum sit in tres partes tequales A B, B C, C D, 
apparebit pars A B, quE est propior ad verticem, 
mitior quam B C, qute est a vertice remotior, et 



69 



DB HOUINB. 




hfieo miuor quam C D ; nimirum, erit A K minor 
quam K L, et ha?c quam L M ; propterea quod quo 
ratlius inclinatior est, eo magls reiringitur, ideoque 
augulus tam refractus quam refractionis fit major. 
7. Quiesitum est quare sol et luna, aliave stella, 
^ mftjores prope horizoutem videutur (luam culmi- 
nante^ ; cujus rei causam attribuunt plerique aeri 
ad certam quaudam a terra distantiara deusiori, 
quam qui est usque ad astra reliquus ; tanquam 
esset facta refractio luminis in crassioris aeris orbe 
quodam, quem vocant atmosphieram. Id vero quo- 
modo fieri potest diffioile est intelligere. Concipio ■ 
hene aerem uostnim, ccelesti quidem impuriorem, 
nimirum halitibus ex terra marique deusiasime in- 
terspersis ubique plenum esse, (qui haUtus non aliud 
est quam vel terrie mimitisaimie partes, vel aquae 
minutissimie gutt!e),et ten-a; jiropiorem semperesse 
impuriorera ; sed non facit refractionem hujusmodi 
impuritas, nisi tales guttulse omnes sese mutuo tan- 
gant, sed debiliorera tantura luminis actionem ; et 
videri objectum, non quidem cxtra locum usitatum, 
sed minus lucidum, sicut accidit spectantibus ob- 
jectum quodlibet per aerem denso piUvere inter- 
spersum. Cieterum ut aer ipse, qui pulvisculis illis 
iuterfluit, sit densior iu luio loco quam in alio, in- 
telligere non possum. Itaque, etiamsi ex articulo 
prsecedente necesse sit, si hujusmodi detur atmoB- 
phffirUj sequuturum iude esse ut astra majora appa- 
reaut prout aceedunt ad horizontem, tameu atmos- 
l)ha?ra ejus pIiEeuomeui causa csse imn potest : 
primo, quia in ea nulla fit rpfractio: secuudo, qma 
si esset, videretur sol sub majore angulo in hori- 
zonte quam sub meridiano ; itaque etiam minorem 
efficeret umbrarum latitudinem orieus vel occidens 



DE LOCO APPAHBNTB OBJECTI, ETC. 63 

' ■quani culmuiaus ; id quod est contra experientiam sect. ii. 
factam a doctissimo Gassetido, quam refert in epis- . ^; . - 
tola de solc humili et suhlimi. Prseterea, quando Q""^- ■">« 
aliquid videtur raajus propter refractionem quam [™Tnnj™ u,v 
sine refractione, videtur semper sub angulo visario J!|^;'i',Xar 
majure in refractioue quam siue refractione ; ut (in 
fig. !}) angulus LFIVl major est quam KFA, cum 
tameu objecta D C, B A, quorum imagiues sunt 
ML, KA, sint Bequalia. Ac si quis observaverit 
accurate sub quibus angulis %"isoriis videntur duae 
stellte fixEe, positfe iu eodem circulo verticaii, in di- 
versis sujjer horizontem altitudinibus, iil quod fecit 
et iii commentarios suos retulit idem doctissimus 
Gassendus, iuveniet idem quod ille, nempe, eas 
stellas videri sub majore semper angulo prout supra 
liorizontem magis elevantur. Id quod argumenti 
loco est, nullam esse oranino iu ea atmospha;ra re- 
fractionem. Nam puncto G (figufEe 6) posito pro 
centro terrie, in hujus superficie sit oculus F, et eo- 
dem G centro ducti duo circuli, altcr in superficie 
extima atmosphagrie qui sit E H, alter A D in ea dis- 
tantia ab oculo quam videntur haliere stellse fixie ; 
sitque F D horizon, arcusque A D divisus trifariam 
rectis FB, FC. Manifestum est angulum AFB 
majorem esse angulo BFC, et hunc rursus angulo 
D F C, idque sine ulla omnino refractione. Causa 
itaque, quare astra in horizonte majora apparent 
quam supra horizontem, aliunde petentla eat. 

8. Ponamns itaque atmOHphseram non esse corpus 
homogeneuni, sed guttuUs pulvisculisque ex aqua et 
terra elevatis uiterspersum, qualia corpora sunt ne- 
bulse, quarum alise magis, alite sunt minus spissse. 

Jamj quoniam astra omnia, tam ea qua: terra: 
nroiima quam ea quae remotissima suut, apparent 



64 DE HOMINE. 

ECT. II. omnia in una illa superficie ca^rulea, quod vulsfo 
_ vocatur ccelum, ita ut an una quam altera a nobis 
magis distet, siae cousideratioue maguitudinum et 
virium quibus iii oculos nostros agant, solo intuittt 
dijudicari non possit, ponaraus pro superficie illa 
ctelesti (in fig. 6) arcum A D, sitque arcus atmo- 
sphferae E H, et utriusque arcus centnim G. Sit 
oculus F, horizon F D. Quoniam jam diviso tri- 
fariam A D iu punctis B et C, angulus A F B 
major estangulo BFC, et hic major angulo CFD; 
si divideretur angulus D F A in tres partes eequales, 
arcus DC major esset quam CB, et hic major 
quam B A, et proinde quae videntur in superficie 
cceli, ab oculo posito in superficie terrfe ut in F, 
sub augulis visoriis eequalibns, majora apparebmit, 
sine refractione, quam quEe sunt supra horizontem 
elatiora; et quia majora, apparebunt quoque ali- 
quanto dilutiora, sive lurahie temperatiore. Seor- 
sim vero luna rubicundior est, propter interspersa 
in atmosphaera corpuscula illa terrea aqueaque, quse 
a latere axis optici circumstantia radios solares in 
se receptos reflectunt ad oculum ; unde excitati alii 
radii visuales, prajter axem opticum, et in appa- 
rentem superficiem luuEe terminati, faciunt ut lumen 
ejus reddatur turbidum, eo modo quo dictum est 
supra generari colorem rubeura, id quod in sole 
propter lucem ejus ingentem rainus conspicitur. 
« 9. Causa autem, quare coelo sereno, nocte frimda, 
w- piures appareut steliie fixse quam aho tempore, est 
i. hujusmodi ; quando aer serenus est, stellse agunt 
per medium, in quo actioni earura impedimentum 
nullura est. Nam serenitas aeris tolhtur aut va- 
poribus a terra elevatis, quod accidit interdiu, vel 
recidentibuB, quod accidit noctibus tepidis ; quse 



I 



DE VIBIONE, ETC. 65 

res solae obstant serenitati, effidemque solre impe- 
diuiit actionera illumiuationis. Quare necesse est, 
ut quando actio stellarum fortior soHto est, nou 
modo majores videri quam alias, sed etiam sentiri 
et videri stellas quie coelo minus sereno videri non 
poterant. 



CAPUT VIII. 

DE VISIONE POST DUAB REPRACTIONES, SIVE 
DE DIOPTRIS VULG.\IIIBUS, SPH/ERICB 
CONVEXIS, VEL CONCAVIS. 
Dioptra aDtiquis iDcogiiita. 2. Per dioptrum convc^futn re- 
fractus rndiuB, quo punctum raJians diuptro propinfiuiua eat, 
eo radium ab codem puncto perpetidiculareru ex oltera parte 
dioptri longius secat. 3. Per dioptruiu concavum radius re- 
fractus a puncto propiurc, niagis divcrgit a pcrpeudiculo quam 
ndius a puocto remotiore. i. Ralio quarc dioplrum con- 
senibus inservit, 5. Ratio quare dioptrum coQcavum 
luscionia. 6. Locus imoginis per dioptrum aphierice 
GonvexuiD. 7- I.ocus imaginis per dioptru 
versffi. 8. Locus imnginis per dioptrum sphtGrice C' 
9. Locus imaginis per dioptrum hyperboloeides, oculo < 
i«teDte in umbilico, seu foco exteriore. 



I 

^^p. ARMATUiiAoculomm,siveorbesiIlivitrei,qmbus DiopMMti- 
^"lltuntur hodie illi, qui objecta nudo oculo minus '"" "•"^'^ 
distincte cemunt, antiquis tum Grtecis tum Latinis 
videtur fuisse incognita, De usu enim ejus scriptum 
ab illis nihil invenitur. E contra, conqueritur ex- 
ilitatem literamm Plautiims senex, quod necesse 
uon fuisset si armaturam ocolomm banc nostram 
tunc habuissent. Specilla, perspicilla, dJoptra. in 
ea significatione, nisi a modernis, nunquam usurp- 
. Nos autem perspicilla dicimus vitreos 
i illos, per quos transientes radii in utraque 



66 DE HOMINE. 

SECT. II. superficie utcunque refriiiguntur, antequam ac- 

- ^; - cedant ad superficiem oculi. Nam in ipso oculo 

radii omnes, prseter axem opticum, refringuntur 

ter, ut supra declaratum est, nempe in tribus hu- 

moribus, aqueo, crystallino et vitreo. 

PercUoptnim 2. Si liuea rccta pcrspicillum perpendiculariter 

conTexam re- , *^"*^ *■ ^^ 

fractua radiiw. sccct, sitquc supcrficies ejus uiia quidem sphaerice 

quo punctum n- <■ ^ i i • i -■ 

diansdioptropro. couvexa, altcra vero vel spnaence convexa vel plana, 
wZTib^i^ sumptumque sit in ea recta punctum radians, cujus 
puBcto perpendi. radius, iucideus in punctum quodlibet superficiei 

cularemexaJtera , , ■* ^ * 

parte diuptri lon- dioptri ibiquc rcfractus, secet eandem rectam pro- 

*""* "^ ductus ex altera parte dioptri ; radius a puncto 

quolibet ejusdem rectse perpendicuJaris remotiore, 

refractus in eodem puncto dioptri, secabit eandem 

perpendicularem ex altera parte dioptri propius. 

Dioptrum AB (in figura prima) secet recta CD 
perpendiculariter in E et F, sumptumque in ea sit 
punctum G, a quo radius GH incidat in ante- 
riorem superficiem dioptri ad H ; sitque refractus 
primo ad I, et inde ad punctum M. Sumatur rursus 
aliud punctum C remotius, a quo radius C H re- 
fractus sit ad L, et inde ad D. Dico punctum D 
propius esse dioptro quam punctum M. 

duoniam enim G H, C H coiicurrunt in H, cadet 
refracta radii CH inter refractam radii GH et 
perpendicularem C D : propterea quod refractio 
amborum, tam in dioptro quam ante et pone ipsum, 
in eodem fit medio. Secabit igitur radius LD 
perpendicularem C D inter M et F. Propius ergo 
est dioptro punctum D quam punctum M. duod 
erat probandum. 

Notandum autem est, quod si determinata sit 
positione linea G H I M, sumptumque ita sit punctum 
C, ut E C, F M sint aequales, radius ductus a C ad 



DE VISIONE, ETC. 

superficiera anteriorem sequalis erit refractse ductas sect. ii. 
ab I in superficie posterioreadperpendicularem, id . ^- . 
est, CH, IM erunt Eequales, sicut et G H, LD. 
Refracti autem radli paites illse, quEE sunt intra 
ipsum dioptrum, et jequales erunt et se mutuo se- 
cabnnt ; propterea quod refractio per eadem media 
ab utroris termino ad alterum pereandem fit lineam. 

Coroll. Guo punctum radians iu dato objecto 
perpendiculo C D propius est, vel radius ab eo ob 
liquius , incidit in dioptrum, eo longius procedit 
radius aiitequam eandem C D iternm secet. Quod 
ex eo manifestum est, quod radlus R H secat C D 
in M, radius vero Q. H iu D. Unde universaliter 
enuntiari*potest, quanto radii erectiores sunt, vel 
ultra erectionem magis reclinatas ad dioptrum con- 
veximi, tanto refracti citius concurrunt ex altera 
parte cum perpendiculo ; ideoque etiatn radii om- 
nes ab eodem puncto axis optici procedentes eo 
minus in retina spatium occupant, quo pimctnm 
visum est remotius. 

3. Si linea reeta dioptrum secet perpendiculariter, f" iJi"pi™'n 
sitque dioptri superficies una quidem sphasrice r.i™ctT»Bi.imV 
concava, altera vero vel sphaerice concava vel plana, ^S^^^S^i ^ 
sumptnmque sit in ea recta punctum radians, ^^"j" ^™ 
cujus radius incideus in punctiim quodlibet dioptri, muonrm. 
ibique refractus, ab eadem recta ex altera parte 
dioptri divergat ; radius a puncto quoUbet ejusdem 
perpendiculi remotiore, refractus in eodem dioptri 
puncto, post refractiones suas ab eodem perpen- 
diculo minus diverget, 

Dioptrum AB (in figura secimda) secet recta 
CDperpendicuIariter in E et F, sumptumque in ea 
sit punetum G, a quo radius GH incidat iu ante- 
riorem superficiem dioptri ad H, et sit refractus ad 



r. II. I) <?t inde ad N ; sumptumque sit in eadem C D aliud 

^; . punctum remotius C, a quo procedens radius C H, 

refractusqae ia utraque dioptri superficie, pergat 
perLM. Dico LM cadere inter I N et perpeu- 
dicularem C D. Quoniam enim C H, G H se mutuo 
secant in H, cadet H L intra H I, et L M intra I N; 
minus ergo a perpendiculo C D divergit L M qoani 
1 N. Quod erat probandum. 
imdi^-p- 4 Ex ijg qyje j^m dicta sunt, ratio apparet nia- i 
ittwrviL nifesta, quare dioptrum spbierice coiivexum arma- i 
tura oculorum propria est iis, qui causam visionis ' 
confusEe habeut hanc, quod radii a quolibet objecti 
puncto in superficiem oculi oblique incidentea, 
quales sunt prjecipue illi qui transeunt per pupillae 
extremitates, incidunt in retinam longius ab axe 
optico, a partc axis eadem, qnam visionis distinctae 
natura postulat. Nam hujusmodi dioptrum, inter 
oculum et objectum iu debita ratione positum, facit 
ut radii a quolibet puncto veuientes ad superficiem 
oculi erectiores sint, et propterea in spatium retinie 
circa axem opticum contractius incidant. Ex quo 
fit, utuni puncto objecti physico unicnm respondeat 
punctum pbysicum in retina, a quo ducta recta per 
retiuEe centrura fit unius puncti unica tantum liiiea 
visualis. 
iiirtriiop- 5. Sirailiter, manifesta ratio est quare Iuscioso> 
^opui rum (quibus, propter nimiam refractionem, radii ab 
uno puncto objecti incidentes in superficiem ocnli 
secant axem opticum citra retinam, spatiumque in 
retina occupant nimiura in partibus coutrariis) pro- 
pria armatura est dioptmm concavum ; quod, 
positum loco inter oculum et objectura debito, facit 
ut radii obliqui incidaut in superficiem oculi incli- 
natiores ; unde iidem refi*acti axem opticuiu longius 



DE VISIONE, ETC. 



60 



■ secent, et spatiura, quod in retina occupant, rursus i 
evadat contractius. 

Notandnm hic est qnod vitium oculorum, quo 
laboraiit senes, consistit plerumque in nimia pupillje 
(lilatatione. Nam et sine dioptro, modo per fora- 
men aliquod pupilla minus objectum intueantur, 
quo contingit radios iUos, qui incidmit in partes 
pupillae extremas, resecari, satis distincte vident. 

6. Si in visione directa datum sit pnnctum eva- ,'' 
nescentise, dabitur etiam locus apparens objecti visi ^i 
per dioptrnm convexum, quotics radii non secant" 
axem opticum antequam perveniaut ad dioptrum. 

Sit (in figura tertia) Dioptrum convexum A B, 
centrum retinse C, objectum D E ; punctum autem 
D sit in recta C F, quse ineidit in utramque dioptri 
superficiem perpendiculariter ad H et I ; sitque 
punctum F punctum evanescentiEe iu visione directa. 
Ducatur radius E G, qui jnxta leges refractionis re- 
fringatur ad K, et iiide ad C ; producta autem C K 
donec secet D E productam in M, sumatur C L 
aequaiis et parallela ipsi DM; juucta autem LF 
secet visualem C M in N, fiatque N O parailela ipsi 
N D. Dico D E objectum, visum per dioptrum con- 
vexum A. B, apariturum iu O N. 

Videbitur enim puuctura E in linea visuali C K, 
et punctum D in axe F C. Rursus, supposito quod 
objectum esset D M, visumque sub angulo visorio, 
in visioue directa, DCM, apparebit DM in ON. 
Sed objectum D E iu eadem distantia ab oculo C 
videtur, in visione per dioptrum A B, sub eodem 
angulo D C M sive O C N. Videbitur ergo D E per 
dioptrum A B in eadem O N. Nam apparentia sub 
eodem angulo visorio ab eadem distantia, in codem 
apparent loco. Dato ergo puncto evanescentiie in 



ODjecu I 
CP 

'1 



visione directa, datur etiam locus apparens objecti 
vlsi per dioptrum convexum, &c. tiuod erat 
bandum. 
B CoroU. Objectum idem majuset propius ap] 
" visum per dioptrum convexum quam oculo iiudo. 
Nam ducta recta CE, et sumpta iii CL recta CP 
ipsi D E aequali, junctaque P F secaute C E in 
apparebit E D oculo iiudo in U R miuor quam N 
et N O erit oculo propinquior. 

Si constituta sint objectum, dioptrum et oculos, 
ut in figura tertia, contingatque ut visio sit dis- 
tiucta, hoc est, ut omnes radii, qui ab E incidunt in 
dioptrum, accedaut satis prope ad axem opticum 
F C productum in ipsa retinse superficie ; tunc Tnoto 
objecto vel dioptro in alium locum, ita ut distantia 
qute est inter objectum et dioptrum mutetur, dis- 
tantia autem inter dioptrum et oculum uon mutetur; 
ve! si haec mutetur, illa non mutetur, erit faeta visio 
confusa. Incideut enim Uneae visuales in alia puncta 
retinse, quie nimis longe ab axe optico ultra citrave 
retinam secabunt ; citra, si objectum admoveatur ; 
ultra, si removeatur. Itaquc servata distantia C I, 
qure est inter ociJnm et dioptrum, si objectum E D 
removeatur a dioptro longius, non modo, ut in 
visione directa, apparebit minns et remotius, sed 
etiam magis magisque confusum, eodem scilicet 
puncto viso in pluribus simul lineis visuaUbus. 

Rursus, si dioptrum ab ocido removeatnr, objee- 
tum autem sno loco maneat, contin^t radios aliquos 
procedentes ab uno puncto, ut E, incidere in reti- 
uam ad eadem puncta, ad quje incidunt radii quo- 
que ahqui ab alio puncto, nt a D. Itaque fiet visio 
rursus confusa, nimirum duobus pluribusve punctis 
visis in visuali eadem. 



J 



UE VISIONE, ETC. 



71 



inH 



^^ in G 



Prseterea, post visionem redditam hoc modo sect. 

quantum fieri potest confusissimam, remoto objecto , ^ 

a dioptro adhuc longius, videbitur rursus magis 
magisque distincte, et tandem, inversa quidem ima- 
gine, distinctissime, ut mos clarius explicabitur. 

7. Objeeti visi per dioptrum couvexum, imagine '-«"• 
inversa, locus apparens iuveniri potest, si modo ejus- diopirum 
dem objecti locus apparens daretur in visionedirecta. '""""' '"" 

Sit (in figura quarta) centrtim retinse A, diop- 
tnim B C, cujus superficiem utramque secet axis 
opticus A D in E et F. Ducatur ab A ad snperfi- 
ciem dioptri BFC recta utcunque A G, quse juxta 
leges refractionis refringatur ad superficiem B E C 
in H, et rursus refHngatur per H I. Similiter, du- 
itur utcuuque ad superficiem B F C alia recta A K, 
refringatur ad L in superficie B E C, et inde 
per L N. Et ab I ducatur I N, secans A D perpen- 
diculariter in O, et L N iu N ; intelligaturque O N I 
esse ipsum objectum. Porro producatur I H donec 
rectje A P, qu^e sit objecto O I parallela, occurrat 
in P, et producatur N L donec occurrat eidem A P 
in Q. Postremo, producantur A G, A K donec oc- 

irrant rectis P O, Q O in R et S. Dico ductam R S 

ue ad axem in T, nempe, R S T esse imaginem 
labjecti O N L id est, apparere punctum O in T, 
punctum N 111 S, et punctum I in R. 

Sed antequam accedani ad demonstrationem, 
prfemittam ea quije in hujusmodi visione ad clario- 
rem rei explicationem observanda sunt. 

Quorum primum est, quod si objectum O I coUo- 

■etiir prope dioptrum, ut in V X, ita ut a nullo 
puncto radius pervenire posset ad punctnm A 

parte E B, sed tantum ex altera partc E C, imago 
Hon inversa sed naturali situ appareret. 




' 72 DE HOMINE. 

SECT. II. Secondo, si V X removeretur paulatim longius a 

. ^- . dioptro, imago ejus esset magis raagisque confiisa: 

rMiu nam punctum ejus, quod iucideret in intersectionem 

«HJl^^I. duorum radiorum I H, N L, appareret in utraque 

rrtUB. in.™. visuali A R et A S ; itaque videretur in duobus simul 

locis, id quod est confusio ; idemquc contingeret in 

quibuslibet binis radiJs se mutuo contingentibus. 

Et quoniam fere omnis radius omnem radium secat, 

necesse esset omne punctum objecti in omni linea 

visuali apjjarere, qme ingeus coufusio esset ; id 

quod notavi in articulo priecedente, et hic ex figura 

ipsa manifestum est. 

Tertio, si adhuc a dioptro removeretur iu tantum 
ut a nullo ejus puncto radius pervenire posset ad 
A ex parte EC, id est, quando removetur nltra 
punctum quod in visione per idem dioptmm non 
inversa est punctum evanescentise, tunc primum 
imago ejus et inversa videretur et distincta. 

Snpponimus itaque objectum O N I adeo a di- 
optro remotum esse, ut imago ejus et inverse et 
distiucte videri possit ; jara his observatis, oportet 
ostendere iraaginera objecti O N I esse R S T. 

Intelligatur moveri objectum O I inter parallelas 
O D, I M indefinite. Cum ergo punctum I est in 
M, radius ab M, per quem refractum ad A debet 
6eri visio, incidet in B E propius ad E quam est 
puuctum H ; et quo removetur longius, semper 
accedit radius ejus propius ad E. Itaque si semper 
removeatur, semper diminuetur angulus quem facit 
radius a termino I cum axe optico D A ; et quo ob- 
jectura longius removetur, eo axem opticum secat 
in puncto propiore ad O. Evanescet igitur angulus 
iii quo radii ab O et 1 se mutuo seoant, in ipso O ; 
nuUum enira piinctum est iuter O et F, in quo axis 
non secatur a radio procedente ab aliquo puncto 




DE VISIONK, ETC. 73 

objecti ON. Est igitur O punctum in quo, si sect. ii. 
oculus esset in O D, prodacta usque ad objectum, ^- , 
ita ut dictum est, remotum, visio objecti quod po- loci» 
iiitur in ipso I, evanesceret. Est igilur O puiic- d^^n^Tmi- 
tum evaneacentiBe respectu oculi coUocati in OD'"™"""" 
quantum satis est producta ; nimirura, si visio intel- 
H^atur directa, nullo interposJto dioptro. Et si qui- 
dera ab objecti ita reraoti diversis punctis ducerentnr 
rectBe quotlibet ad O, et productje, esset idem punc- 
tnra O punctum evauescentiie respectu oculi positi 
in A, raodo nullum esset interpositum dioptrum. 

Sed posito dioptro B C, et producto in directura 
radio I H ut occurrat A P in P, fiet A P major 
quam O I propter refractionem in dioptro. Itaque 
pro eo quod in visioue directa sumitur in A P recta, 
ut A Z, £equalis objecto O I, sumitur in visione per 
dioptmra iuversa ipsura A P. Ducta igitur P O, 
in ea videbitur alicubi punctura I ; nam ei intel- 
ligatur removeri a dioptro objectum O I inter pa- 
rallelas O D, I M quantum opus est, semper dimi- 
nuetur angulus quera faciunt iu intersectione radius 
I H et axis D A ; et per conscquens semper dimi- 
nuetur angulus visorius donec penitus deveniat in- 
sensibilis in O, coeuntibus scilicet rectis I H et O F. 
Videbitur ergo seraper punctum I in recta P O ; 
sed idem punctum I videtur semper in visuali A G. 
Videbitur ei^o ad intersectionera in R. Similiter, 
producta N L usque ad occursura rectee A P in Q,, 
et ducta Q. O, apparebit, propter eandem rationem, 
punctum N in iulersectione Q O et A K productae. 
Punctum autera O videbitur in axe, quia axis op- 
ticus non refriugitur. Totum ergo O N I apparebit 
inverse in R S T. luventus ergo est locus iraaginis 
inversse, etc. Quod erat faciendura. 



nce concavuin. 



/4 DE HOMINS. 

SECT. II. 8. Si in visione directa datum sit punctum eva- 
. ^; . nescentiae, dabitur etiam locus apparens objecti visi 

UKun per dioptrum sphaerice concavum. 

:S»-;. Sit (in figura quinta) dioptrum sphserice con- 
cavum AB, centrum retinae C, objectum DE: 
punctumque D sit in axe optico C F secante utram- 
que dioptri superficiem perpendiculariter in H et I: 
sitque punctum F punctum evanescentise in visione 
directa. Ducatur radius E G, qui juxta leges re- 
fractionis refringatur ad K et inde ad C. Produ- 
catur visualis C K donec occurrat objecto D E in L, 
et rectae DL sumatur parallela et aequalis CM. 
Ducatur deinde M F, quae secet visualem C K pro- 
ductam in N. Sumatur rursus quodlibet aliud ob- 
jecti punctum O, a quo radius O P refringatur ad 
Q., et rursus ad C, et producta sit visualis C Q, 
donec occurrat objecto D E in R. Deinde sumpta 
C S aequali rectae D R, ducatur S F secans visualem 
C R in T. Ducta demum N T et producta ad axem 
in V, dico punctum E appariturum in N, punctum 
O in T, et totum objectum D E in N V. 

Nam si D L esset objectum visum visione directa, 
appareret in V N. Supponitur enim F esse punctum 
evanescentiae, et D L, M C esse aequalia; et proinde 
punctum L videretur in N, et punctum D in axe ad 
punctum V. Sed D E visum per dioptrum videtur 
sub eodem angulo visorio, sub quo angulo videtur 
D L absque dioptro, et sunt objecta D E, D L in 
eadem ab oculo distantia ; videtur itaque D E, D L, 
alterum per dioptrum, alterum sine dioptro in 
eodem loco. Sed sine dioptro videtur D L in V N ; 
ergo etiam in VN videbitur DE per dioptrum. 
Eadem ratiocinatione ostenditur DO apparere in 
VT; nam CS sumitur aequalis rectae DR, exis- 



DE VISIONE, ETC. 

tente puncto R in visuali C Q.. Dato ergo puncto sect. ii. 
evaiiescentiEE F, datur locus objecti D E appareiis . , ^- , . 
per dioptrum, nempe V T N. Quod erat pro- 
positum. 

Coroll. Manifestum hinc est, locum apparentem 
objecti, i^isi per dioptrum concavum, minorem esse 
quam in visione directa. 

9. Si dioptmm sit hyperbolicum rectum, eujus i^'"™"'" 
umbilicus extemus est iu centro retiuse, objeetura, i.Tpprt«.io«,i«. 
quo magis a dioptri base removetnr, eo apparebit [!i^'™Hicn «u 
et magis confuse et miuus illuminatum. Locus ''*" «>™™' 
autem ejus apparens semper erit idem, nempe prope 
basem. 

Sit enim, (in figura sexta) hyperbole A B C, cujus 
nmbilicus externus sit D, in ipso centro retinaj. 
Sitque objectum E F in base hyperbolae collocatum. 
Ducantur autem per E et F rectse G H, I K axi 
parallelEB, qu^e in superficie conoeidis hj-perbolicie 
refringautur per H D, KD ; producanturque D H,DK 
ad L et M, ita ut H L, K M sint ipsis H E, K F 
eequales. Erit ergo (per Cap. vii. art, 1) locus 
puucti E apparens iu L, et puncti F in M, et locus 
totius objecti EF in LM. Si intelligamus jam 
objectum E F removeri a dioptro inter parallelas 
E G, F I, quantum satis erit, angulus visorius L D M, 
sub quo videtur E F, et cujus vertex D in centro 
retinae in tanta distantia collocatur a dioptro et 

:ntro retinfe, evanescet ; eruntque omnes rectae, 

,Ee a quovis objecti puncto incidunt in E F, quoad 
sensum parallelae, et plauo E F perpendiculares. 
Supposito ergo quod puncta G et I esseut in ea dis- 
tantia ab E F, ut anguli E G F, F I E essent insen- 
nbiles, essent quoque recta; G F, I E ad superficiem 

F quoad sensnm perpendiculares. Et proinde 



rei 
^Lcei 

^" SRTl 



76 DE HOMINE. 

SECT. II. refringerentur per H D et K D ad centrum retins 
^ ^- , D. Unde fieret ut G videretur non modo in visuali 
ixKMw iTnHKiiiii* D H, sed etiam in visuali D K. Et per eandem ra- 
j!^ri JSr.Hc! tionem, quodlibet aliud punctum ejusdem objecti 
in eadem visuali viderotur, in quavidetur quodlibet 
aliud punctum ejusdem objecti, id quod est videri 
confuse^ et in majore distantia magis eoAfuse. 
duod est primum. Rursus, quoniam objectum 
E F, sive propius dioptro sive ab eo remotius sta- 
tuatur, lumen suum liabet determinatum (planum 
enim neque coUigit neque minuit lumen) fortius 
aget prope coUocatum, quam ex longincpio. Quanto 
ergo objectum remotius statuitur, tanto videbitur 
minus clanim. Uuod est secundum. Postremo, 
quoniam objectum E F, in quantalibet remotioue, 
Wdetur semper sub eodem angulo visorio H D K, 
et per media e^dem, videbitur quoque semper in 
MDL, ideoque in eodem semper loco. Qua- 
propter, si sit dioptrum hyperbolicum, etc. Quod 
erat ostendendum. 

Adduxi autem ratiocinationem hanc ob eam 
causam, quod viderem a nonnuUis dioptra magno 
labore frustra fabricari hyperboUca; ex persuasione 
falsa, iUam figuram tum telescopiis tum micros- 
copiis accommodam esse ; id quod verum non est, 
Idem dici potest de dioptris eUipticis, propter ra- 
tiones easdem. duanquam ad comburendum figurae 
esedem, ut supra osteusum est, omnium sint ap- 
tissimse. 



DE DIOPTRIS DUPLICATIS, ETC. 



77 



CAPUT IX. 

DE DIOPTBIS DUPLICATIS, 8IVE TELESCOPIO ET 

MICBOBCOPIO. 
1,2,3. De ratione distiDCtni vlsioois per dioptra. 4. In lcles- 
copiin quanto dioptrum applicatum oculo niinoris spbnne portio 
est, tanto ab altero dioptro magis renioveri delwt 5. Objecti pcr 
teleecopiuin visi, cujus alterum dioptruni est coucavum, locus 
apparcns. 6. Olijecli per telescopiuni visi, eujus iilruiuqiie diop- 
trum est convcxum, locus apparens. 7. Distantia oculi a diuplro 
facit ut plus minusve objecti videatiir, non ut magb mitiusve 
confuse, 8. Telescopium quibus rebus tit melius, 9, Micros- 
copii ratio, ejus quod compoDilur ex duobus dioptris conveicig. 
10, Microscupium et telescopium es duobus vitris convexis, non 
fabrica Oifferunt, sed usu. 

1. PuNCTUM visibile minimum distinctissime, quan- sect. ii. 
tum natura psititur, tunc vitletnr, quando duo radii _ s- _ 
ab eo procedentes ad c^tremitates pupillEe ita re-nenii«u^ 
fringuntur, ut coeant cum axe optico in ipsa retina. ^"!^^^ 
Et quamquam cieteri radii ab eodera puncto axem 
opticum secent antequain j^er^Tniant ad rctinam, ex 
qiio fit ut plus quam punctum hinc jnde inclndant 
in superficie retinie, et per consequens puncta pliy- 
sica valde minuta nunquam distincte cemi possint, 
tamen videntur magis distincte quando extremi ra- 
dii coeunt in retina cum ipso axe, quam alias. Ra- 
dii autem illi extremi plerumque non nisi insensi- 
biliter differunt a parallelis; parallel^ autem vere 
esse non possunt, sed magis vel minus paraUelje 
pro diversitate figrurae, magnitudinis, et naturte par- 

Tim oculi ; quibus rebus refractio iii oculi humo- 
, in aliis aliquanto major, in aliis minor esse 
Qiire ut melius animo concipiantur, inspici- 

nus figuram primam. 



78 DE HOMINE. 

SECT. II. Sit (in figura prima) oculus A B C, centrum re- 
. ^- . tinae D, axis opticus N C. Super pupillae extremi- 
Dv ratioiie di». tatps A, B (lucaiitur radii quoad sensum paralleli 
i."r diopVrr'"" I A, K B, qui refringantur ad retinam in puneto C. 
Videbitur ergo punctum visibile in puncto N, quo 
productfle A I, B K coirent, non solum virtute radii 
irrefracti N C, sed etiam (Cap. ii. art. 2) virtute 
radiorum refractorum A C, B C, in ipso axe optico. 
Cum itaque alius radius exterior in oculum non ad- 
mittatur, nuUa erit confrisio nisi quse oritur a ra- 
diis, qui cadentes inter A et B secant axem opticum 
paululum citra C, incidimtque in retinam ex utra- 
que parte puncti C, et proinde (Cap. ii. art. 3, co- 
roU. I.) confrise quidem videbitur, quod evitari non 
potest, sed minus quam si alii etiam radii extra A, B 
ad retinam pervenirent. Nam ut punctum valde 
parvum discemi, id est, distincte videri possit, im- 
possibile est, nisi omnes radii ab uno puncto ad 
unum quoque punctum refringi possent, id quod 
nuUa figura earum,quas hactenus geometrae conside- 
raverunt, efficere potest. Si jam I A, K B sensibilem 
efficiant angulum, erunt illi ita refracti ut cadant in 
retinam, alii ex una, alii ex alia parte puncti C sen- 
sibiliter. Itaque per illos radios videbitur N magis 
conftise. Atque liaec ita se habent in visione directa; 
ubi unusquisque partes objecti satis magnas in omni 
fere distantia satis distincte videt praeter myopes, 
quibus radii visorii cum axe, propter angustiam 
pupillae, citra punctum C, et senes quibus, propter 
laxitatem ejusdem, ultra ipsum coeunt. His igitur 
radii extremi resecandi vel cogendi, illis distinendi 
sunt si videre distincte volunt, necesse est. 

2. In telescopio, ut quis distincte videat, oportet 
ut iidem sint radii extremi qui fuerunt in visione 



DE DIOPTBTS DUPLICATIS, ETC. 

directa, alioqui non coibuiit in axe cmn retina ; sect. ii. 
id quod ad distinctam visionem est necessarium. ^- . 
Distaiitia inter se duorum diojitrorum, ex quibus d^ nikn^ ni. 
conficitur telescopium, duabus rebus determinata ^"rXpTm""" 
est. 1. Per distautiam objccti a dioptro, quod ipgi 
proximum est. ii. Per splwrarura magnitudiues, 
ex quibus ipsa conficiuntur dioptra. Exempli causa; 
sit (in eadem figura prima) dioptrum concavum I K, 
seeans A I, B K, parallelas quoad sensum, sed coe- 
uiites alicubi, in punctis I, K. Jam refringatur A I, 
ut postulat natura dioptri coucavi, per I G in partes 
ab axe optico aversas, et rursus I G refringatur, ut 
postulat natura dioptri conve.vi GH, per G N, ita 
ut punctum N sit in ipso axe. Manifestum est 
(cap. II. art. 2) quod radius refractus NGIAC, 
sicut etiam radius N H K B C facit videri punctum 
N io ipso axe : fit igitur distincta visio, dioptris et 
ohjecto, sicut positum est, quoad distantiam et 
magnitudinem determinatis. Quod si punctum N, 
stantibus dioptris, in tantum ad ipsa admoveatur, 
ut radii ab ipso ad extremitates pupillee sensibilem 
taciant augulum, vel stante objecto distantia mu- 
tetur dioptrorum, manifestura est radios refractos 
ultimos non fore I A, BK,etproinde refractos in 

Ioculo non esse casuros in punctum C, et proinde 
jidstbicte videri non posse. 
I 3. Rursus, si telescopium constet ex utroque 
jjioptro couvexo, ratio propter quam objectum dis- 
lincte videtur eadem est quje prius. 
Sit (in figura secunda) oculus A B C, centrnm re- 
tinre D, asis opticus N D C ; incidantque in pupillae 
extremitates duo radii quoad sensum paralleli A I, 
. B K ; sitque dioptrum I K convexum, cujus cen- 
um sit E, et refriugatur A 1, pro natura dioptri, 



80 DB H0H1NE. 

,ti. per 1 F ad dioptruni alteruin iii F. Similiter re- 

, fringatur radius B K iii H.secentque I F, K H axem 

opticum in G. Postremo refringantur 1 F, K H 
ad axem opticum per FN, H N. Videbitur itaque 
punctum N distincte in axe N D C propter rationes 
proxime supra declarata«. Nam radii per quos vi- 
\-idetur N. nempe NFIAC, NHKBC, et axis 
opticus N D C, concurrunt in puucto C, et prouide 
Hnea visualis illis tribus radiis respondens (eap. ii. 
art 2} erit ipse axis opticus : itaque punctum N in 
solo axe apparebit, id est, videbitur, quantum natura 
punetum videri patitur, distinctissime. 
lauJacDinu 4. Dioptrum concavum, quanto minoris sphffine 

qnuito dioptiiini . , , , , . . t 

qtpiicatuiDDcuiu portio est, tanto, ut objectum distmcte videatur, 
^™«i!''^" distare a dioptro convexo longius debet. 
m'"^r°™o^ Sit (infiguratertia) oculus A BC, centrum retinte 
*«»»*■ D, axis opticus N C, dioptnim coiicavum l K M P, 

Icujus centrum L. Dioptrum convexum G H, cujus 
centrum O. Objectum autem N in axe positum 
videatur distincte per radium N G I A C. Jam ab- 
iato dioptro I K M P, et in locum ejus substituto 
dioptro I K Q R portione sphierBe minoris, cujos 
centrum sit V, ducatur V T secans A I in T. Quo- 
niam ergo angulus inclinatiouis radii A I est L I A, 
minor scilicet quam angulus V T A qui est angulus 
incliuationis radii A T, major erit angulus refractus 
radii A T refracti in puncto T, quam angulus re- 

Lfractus radii AI refracti in L Sit jam radii AT 
refractus T X ; magis ergo diverget ab axe optieo 
T X quam I G. Non potest ergo T X ita incidere 
in dioptrum G H, ut refringatur ad axem opticum 
in puncto N, sed aut altius aut non omuino : iion 
ergo sic videbitur punctum N distincte. Remo- 
venduin est igitur dioptrum G H longias a dioptro 



DE DIOPTRIS DUPLICATI8, ETC. 81 

I K ; removeatur ergo ad X, ita ut centrum ejus, sect. ii. 
quod ante erat in O, nunc sit in Z ; occurratque ^' . 
TX dioptro sic remoto in X. Angulus igitnr in- in «(«01»» 
cliuatiouis radii T X est Z X T, major quam O G I SlBtum"^ 
augulus inclinationis radii IG. Quare augulus 
refractus radii TX major est quam augulus re- 
iVactus radii I G ; itaque major refrartio, qua facta 
erat in dioptro minoris sphsEne concavo in parte 
ab axe aversa, compensatur in dioptro couvexo 
remoto per majorem refractionem versus axem. Si 
ig^tur distantia duorum dioptrorum justa fiat, id 
quod experiendo facile fit, radiusTX refringetur 
ad ipsum punctum N ; ideoque videbitur N dis- 
tincte per dioptra magia quara prius inter se dis- 
tautia, Quauto itaque dioptrum coucavum minoris 
spha;rffi portio est, tanto magis a dioptro convexo 
distare debet, si modo videre objectura distincte 
volumus, Ratio autem, proptcr quam dioptrura 
concavura quo rainoris sphserae portio est eo raagis 
distare debet a dioptro convexo, valet etiam ad 
probandum idem de dioptro quod oculo proximum 
est, etiam ai convesum fuerit. Quanto enim diop- 
trum convexum minoris sphiene portio est, tanto in 
eo refractio major est, et propterea tanto radius in 
eo refractus secat axem opticum propius oculo ; et 
proinde, cum axera secuerit, raagisab ipso di\'ergit : 
unde sequitm- ut tanto major refractio in dioptro 
altero fiat, ut ad punctum axis, in quo objectum 
positum est, reducatur ; ex quo sequitiu" angulum 
iuclinationis raajorem debere esse in dioptro quod 
objecto obvertitur. Id quod tum fit, cum diop- 
tnim illud ab altero magis distat. 

6. Locus objecti apparens per telescopium, cnjus 



82 DE HOMINE. 

SBCT. II. dioptrum oculo applicatum concavum est, deter- 
. ^- , minatur hoc modo. 
oigecti pcr Sit (iu figura quarta) oculus A B C, centrum re- 

^^t^iT^H* tinae D, axis opticus L H D C, dioptrum concavum 
2^1^'J^^MN, dioptrum convexum RQ: quae dioptra ita 
parenii. coUocata cssc supponautur, ut punctum objecti H 

distincte videatur ; sitque totum objectum H I K. 
Sumatur in objecto punctum quodlibet I, et ducar- 
tur radius I Q, qui refractus in Q per Q M refringa- 
tur nirsus per M D ad centrum retinae ; videbitur 
ergo punctum H in axe D H, et punctum I in D M 
producta : nam per conversionem oculi, qua fit in 
objecti partibus legendis, erit nunc D M axis op- 
ticus, qui produci intelligatur recta via ad O. Si- 
militer, radius a puncto K refringatur per RN, 
et inde per N D. Videbitur ergo punctum K in 
linea visuali D N, quae producatur usque ad P. Erit 
ergo locus apparens puncti H in D H, puncti I in 
D O, et puncti K in D P. Supponamus jam punc- 
tum evanescentiae objecti HIK esse in L, et fiat D S 
aequalis et parallela rectae H P ; et D T sumatur in 
ipsa D S aequalis rectae H O, junganturque L T, LS. 
duare locus apparens puncti I est in LT, et locus 
apparens puncti K in L S. Sed erant eadem loca 
in D O, D P ; sunt ergo in intersectionibus recta- 
rum D O, D P cimi rectis L T, L S, id est, in punc- 
tis V et X. Ducta igitur V X et producta ad axem 
in Y, erit Y X V locus apparens objecti H I K, ut 
propositum est, determinatus. 
oigecti per g. Eodcm ctiam modo determinatur locus objecti 

telesoopium viai, , . ,. _ 

cajos utnunqiie apparens per telescopium, cujus dioptrum ocuio 

dioptram est con- • . •• ii**^ 

I, locus ap. proximum est convexum ; nisi quod radii, antequam 



▼exum. 



T^*"^ ad oculum perveniant, axem opticum et se invicem 

secent. 



Sit (in 6giira quinta) oculus A B C, centrum re- sect. ii. 
tinre D, axis opticus E D C, dioptrum convexum .__ "■ _^ 
oculo proximum F G, dioptrum quod objecto ob- ohjecti pft wi». 
vertitur H I ; quse dioptra it.i collocari intelligaiitur, ''''^™' -^ 
ut punctum objecti, puta E, in axe positum, dis- ' 

tincte videatur ; sitque totum objectum E K L. 
Sumatur in objecto puuctum quodlibet K, a quo 
procedat radiiis K I, qui refractus in dioptro I H 
secet axera opticum in M, pergatque ad G, et inde 
refringatur ad centrum retinse D, et producta DG 
linea visualis, in qua ndebitur punctum K, secet 
L E productam in P. Sirailiter, radius a puncto L 
sit LH, qui refractus secet axem opticum iu O, 
pergatque ad F, et inde refringatur ad D ; eritque 
D F linea visualis puncti L, quie producta secet L E 
productara in N. \'idebuntur ergo puncta E, K, L 
in rectis D E, D P, D N. Fiat deinde rectse E N 
parallela et ieqnalis D Q, in qua sumatur D R rectae 
E P tequalis. Jam supposito puncto evanescentire 
alicubi iu producto axe D E, in quo coucurrant dua; 
rectfe ducta; a (i et R, qua? rectje sint QS, RT, in 
illis apparebunt puncta L et K. Sed illa eadem 
apparent in D N, DP; apparent ergo in intersec- 
tionibus ad V et X. Itaque ducta V X, et producta 
ad axem opticum in Y, apparebit objectum totum 
£ K L, ordine partium inverso, in YX V. 

Nota autem quod V Y non apparcbit inter dno 
dioptra, nam (per ea (\\i?e dicta sunt capite prwce- 
dente art. fi) apparebit dioptrum ipsum IH inZZ. 
PrEeterea, considerct lector quod in figiira hac et 
prfecedente, quarum raagnitudines ad brevissimse 
chartie modulura limitinda; erant, non potuit de- 
ptn^ objectum in tanta ab oculo distantia, quanta 

iquiritur, ut vocari debeat telescopium, quod sig- 



84 DE HOMINE. 

8ECT. II. iiificat instrumentum quo res videntnr a longinquo, 

. ^- - sed potius microscopium, quo scilicet objecta minuta 

apparent magna ; ratio tamen eadem est. Nam 

telescopium quodlibet, si adhibeatur ad objecta vi- 

denda quse sunt in proximo posita, et ob eam can- 

sam dioptra ejus, quantum satis est, diducantur^ fit 

microscopium. 

Dintantia ocuu /. Iii tclescopiis locus ocuU uou magnopere con- 

utpbw minlll^ sideratur. Nam si quidem dioptrum 'oculo proxi- 

obji^cu naeatur, ^mm gjt coiicavum, quanto propior ipsi oculus ap- 

non ut magu . . 

minusreconftiM. pUcatur, tauto plus vidctur objecti. Nam qui in- 
spiciet figuram quartam, facile animadvertet quod 
remoto puncto D longius a dioptro MN, radiom 
K R N A D non posse cadere in centrum retime ; 
perit itaque puncti K radiatio. Itaque prout remo- 
veatur oculus, ita extremarum partium objecti ra- 
diatio nihil agit, et proinde in remotione majore 
totius objecti visio amittitur. Contra, inspiciendo 
figuram quintam, manifestum est quod si punctum 
D propius sit dioptro F G, radium L H F non posse 
refringi ad D, sed necessario axem secare infira 
ipsum, ideoque perire visionem puncti L. Quod si 
ipsum dioptrum F G fiuiatur in F, ut non sit locns 
irradiationi extra punctum F, et removeatur punc- 
tum D longius a dioptro FG, sic quoque peribit 
visio puncti H. Itaque in axe optico locus centii 
retinae unicus existit, ubi objecti partes plurimfle 
videri possunt ; ita ut centro D inde moto sive pro- 
pius ad dioptrum sive ab eo longius, minus objecti 
semper apparebit. Est autem locus iUe a quo radii 
cum axe optico in ipsa retina concurrentes transeunt 
per dioptri ab oculo remotioris terminos extremos* 
Teiescopium g. Telescopiorum, tum in quibus dioptmm oculo 

quibusrebus i- -■ . ^ i» ^ 

fitmcuu». appUcandimi concavum est, tum quae dioptrum 



DE DIOPTRIS DUPLICATIS, ETC. 85 

illud convexnm habent, optimum illud est, ciijus sect. it. 
dioptrum, quod objecto obvertitur, maximte spbfE- . ^- . 
rae portio est; modo csetera, nimirum vitri ma- 
teria et figuree accurata efFormatio, paria sint. 
Nam et major erit angulus visorius, unde raajus 
apparebit objectum, et pluribns radiis tiet illumt- 
natio ; ita ut quamvis majus appareat object^im, 
non tamen ideo minus videatur clarum. Ideoque 
in distincte videndis remotorum objectorum par- 
tibus minutioribus, ope telescopii eo usque progredi 
potest scientia humana, quousque materia idouea 
manusque artificum non repiig^ient. Potest qnidera 
fieri ut per dioptrum convexum sphEer» mediocris 
portionem, objecti, quantum quis velit, maguitudo 
apparens ampHetur ; dioptro scilicet altero facto 
minore : sed tameu inutiliter, cum in omni magni- 
tudine apparente, ubi dioptnim quod objecto ob- 
vertitur idem manet, etiam lumeii idem erit ; quod 
quidem lumen in majore totins apparentia idem 
existens, erit tamen in partibus singulis minus qiiam 
in partibus sequalibus, ubi magnitudo apparens 
minor est. 

9. Microscopium optiraum (nam vitra pluribus 1*'^™"!"'™' 
modis conformantur et conjungimtur ad rcddendam ««"poBiiur « 
magnitudinem apparentem minutonim objectorum Mmtg^ 
majorem) illud est, qiiod fit ex duobus dioptris 
com'exis, quonim, quod minoris sphwrse portio est, 
objecto applicatur, alterum inter ipsum et oculum 
interponitur ; ita ut microscopium hoc nihil aliud 
sit prseter telescopium inversum. Rationem con- 
Btructionis ejus (adhibita figura sexta), nune expli- 
cabimus. 

' Sit (in figura sexta) oculus A B C, centrum re- 
D, axis opticus E D C. Sit dioptrum majus 



86 I)E HOMINE. 

SECT. II. sive quod oculo proximum est, F G H I, dioptmm 
^ ^; _. autem miiius objecto applicatum sit K L M N. Sit 
Micn»Mcopii n». jam a centro retiiue D ducta D H, quae sit refracta 
^i?«"turix ad F, deiiide ad K, deiiide ad O in superficie dioptri 
d^iubu^ii<.ptru T^j o N, postremo ad P. Similiter, ex altera parte 

ducatur refracta D I G L O Q, sitque objeetum P 0; 
apparebit igitur P in visuali D H producta : pro- 
ducatur autem D H ad occursum productae P Q in 
T. Propter eandem causam apparebit punctum Q 
in visuali D I producta : producatur autem ad V. 
Jam rectje E T fiat aequalis et parallela D X, intel- 
lig.aturque X Y ita esse ducta, ut producta ineideret 
in axem opticum CE ad punctum evanescentiae ; 
secet autem X Y visualem D T in puncto Z. Ap- 
parebit igitur P in Z : ductaque Z a parallela rectse 
T V, et secante D V in a, apparebit pimctum Q in 
a, et totum objectum P E Q, ordine inverso, in Z a. 
Ut autem sine confusione videatur, ita collocari 
debent dioptra F G et M N, ut a quolibet puncto 
objecti, ut P, radii duo exeuntes, ut P M, P N, ita 
refringantur ut cum venerint ad superficiem 
dioptri F G, tendant ad oculum paralleliis, saltem 
quoad sensum, ut inde refracti concurrant in retina 
cum H A D producta, quae per conversionem ocoli 
est axis opticus, in puncto /3. Sic enim fiet ut 
punctum P, unde procedunt radii refracti P M R /3, 
P N S /3, appareat in visuali /3 D A H Z, id est, ut 
distincte videatur, modo radius nuUus a puncto 
alio per refractionem veniat ad idem punctum /3 ; 
id quod caveri potest et solet tegendo superficiem 
dioptri minoris alteram, nimirum aut anteriorem 
omnem excepta parte M N, aut posteriorem omnem 
excepta K L, ita ut radiis a quolibet objecti puncto 
procedentibus tantus ad transitum relinquatur locus. 



DE DIOPTBIS DUPLICATIS, ETC. 



87 



ini( 



.ntus Bufficit ad transmittendum radios in retina > 
coitnros ; nam foramen M N si majus justo sit, , 
orietur confiisio a radiis, qui ab aliis punctis objecti 
transitum invenieut ad idem punctum /3 ; sin minus 
justo sit, orietur obscuritas, propter radiorum 
ntilium exclusionem. 

10. Quemadmodum telescopia, augendo magni-'^ 
tudinem sphaerarum ex quibus dioptra eorum con- <■» 
ficiuatur, meliora semper fiunt, qnousque ad per- a.. 
fectionem tantam perveniant,ut materiaet artificum '" 
manus tendere ulterius non possint : ita quoque in 
hoc genere microscopiorum procederetur olijecta 
minuta ampHficando per dioptra majoris sphserje, 
si pateretur materia et manus, in infinitum; cujus 
rei ratio eadem est, quam supra (art. 4 ) explicuimus, 
cum loqueremnr de telescopiis. Est enira micro- 
scopiura idem instrumentum cnm eo telescopio, 
cujus utrumque dioptrura est convexum. Nam hu- 
jusmodi telescopium inversnm et in majorera longi- 
tudinem diductum fit mlcroscopium ; et contra, 
microscopium inversum et contractum fit pamim 

.escopium. 

Tara telescopiura quam microscopium ex nno 
Ao dioptro constare potest ; quo si utimur ad ea 
quje procul suut amphficanda, oportet ut portio sit 
sphrerie valde maguK, ocnlusque ab eo retrahendus 
est in tantum, ut multo iDcommodius sit quam quod 
fit ex dioptris duobus. Similiter, unum dioptrum 
solum facit ut objectum propinquum valde augeri 
ideatur -, sed neque tantum quautura duo dioptra, 

ique a taritula distautia. Quare de his nihil 
plius dicam. 



88 DE HOMINE. 



CAPUT X. 

DE SERMONE ET SCIENTIIS. 

1. Sermo definitus; homini proprius. 2. Scnnonis origo. 3. 
Sermonis commoda et incommoda. 4. Scientia et demonstn- 
tio oriuntur ex cognitione causarum. 5. Theoremata demon- 
Btrabilia sunt in iis tantum rebus quarum causae in nostra 
potestate sunt ; in cnteris tantum demonstrabile cst ita ene 
posse. 

SECT.u. 1. Sermo sive oratio est vocabulorum contextus 
^ \"' _r arbitrio liominum constitutorum, ad significandam 

Sfimo defiiutu»; scriem conceptuum earum rerum quas cogitamus. 
Itaque ut vocabulum est ad ideam sive coneeptum 
unius rei, ita est sermo ad discursum animi. Et 
videtur homini proprius esse. Nam etsi nonnulla 
animalia bruta concipiunt, usu docta, ea quse volu- 
mus et imperamus, propter verba, non tamen id 
faciunt propter verba quatenus verba, sed quatenus 
signa sunt ; nam ad quam rem significandam arbi- 
trio hominum constituta sunt, nesciunt. 

Significatio autem, quae fit per vocem unius ad 
alterum in eodem genere animalium, ideo sermo 
non est, quia non arbitrio ipsorum sed necessitate 
naturse suae voces illae, quibus spes, metus, gau- 
dium, etc, significantur, ab ipsis passionibus vi 
exprimuntur. Fit itaque in animalibus, quorum 
vocibus minimam contingit inesse varietatem, ut 
altera ab alteris diversitate vocum in periculis mo- 
neantur ut fugiant, evocentur ad pastum, excitentur 
ad cantum, solicitentur ad amorem ; non tamen 
voces illae sermo sunt, cum non voluntate ipsorum 
constitutse sint, sed erumpant vi naturse a proprio 



DE SERMONE ET SCIENTIIS. 



89 



cujusque metu, gaudio, cupidine, et cseteris passi- sect. ii. 
onibus ; id quod non est loqui, ut ex eo manifestum ")■ 
est, quod animalium, quEe ejusdem sunt speciei, ubi- 
vis terrarum voces eaedem, hominum diversae sunt. 

Itaque csetera aiiimalia etiam intellectu carent. 
Est euim intellectus imaginatio quidem, sed quae 
oritur ex verbonim sl^ificatione constituta. 

2. Cum autem vocabula ex constitnto humano s*™"''^""^" 
orta esse dixerim, quffret fortasse aliquis, quorum 
hominum constitutioQes tantum valuere, ut bene- 
ficium, quantum praestat nobis sermo, in genus hu- 
manum conferre potuerunt. Nam convenisse quon- 
dam in consilium homines, ut verba verbommque 
coutextus quid significarent decreto statuereut, in- 
credibile est. Credibile ergo est nomina ab initio 
pauca fuisse, et earum rerum quse maxime erant 
familiares. Itaque primus homo suo arbitrio ani- 
mahbus qnibusdam tantum nomina imposuit, ni- 
minim quse a Deo in conspectum ejus adducta 
erant ; deinde rebus aliis, prout alise aliseque rerum 
species sensibus ejus sese obtulerunt ; quae nomina 
a patribus acccpta filii pnsteris suis tradJderunt, 
qui etiam alia adinvenerunt. Sed cum in capite 
secuudo Geneseos prius dicatur Deus eaam/nictus 
arborh scietili^ boni et mali prohibuisse, quam 
Adamus dedisset nomina rcbus uUis, quomodo man- 
datum Dei ititpUigere potuit ille, qui quid esset 
vdere, quidyVi/c///*, quid arhor, quid jic/>«//V/, quid 
dcnique bonum vel mahm, adhuc ignoravitr Nc- 
cesse ergo est ut proliibitionem illam divinam in- 
tellexerit Adaiims non ex vi verborum, sed modo 
aliquo supematurali, ut paulo post manifestum fit 
t eo, quod interrogat eum Deus, quis ilU nidicavit 
\ esset nudus. SimiUter, quoraodo potuit ser- 




90 DE HOMINB. 

SECT, II. pentem intelligere loquentem de morte^ cujus nnllain 
^ ^^_ habere potuit ideam Adamus, primus mortalium? 
Haec ergo naturali modo intelligi non potuenmt; 
et per consequens, origo sermonis naturaliter alia 
esse noii potuit praeter ipsius hominis arbitrium. 
Quod magis adhuc p(*rspicuum est ex linguanim ad 
Babel oblivione. Nam ex eo tempore linguse ortaB 
sunt diversse, et a singulis hominibus in singulas 
gentes derivatae. Quod autem dicunt aliqui^ im- 
posita esse singulis rebus nomina juxta ipsamm 
rerum naturam, puerile est. Qui enim fieri potuit, 
cum una sit ubique natura rerum, diversae tamen 
essent linguse ? Et quid habet affine voxy id est 
sonus, et aniinal, quod est corpus ? 
st.nnuiii» 3. Ab oratione quae contingunt commoda^ prsD- 

conunodaot . . "r* • t • 

incommoda. cipua haec suut. Primo, quod ope nommum nu- 
meralium homo possit numerare non modo unitates, 
sed etiam una, qusecunque ea sunt; ut corpora, 
quatenus sunt ullo modo quanta, sive longa^ sive 
longa et lata, sive longa lata et crassa ; eademque 
componere, minuere, et per numeros multiplicare 
et dividere, et inter se comparare ; etiam tempora, 
motum, pondera, et in qualitatibus gradus inten- 
sionis et remissionis calculo subjicere. Ex quibus 
rebus vitae humanae, supra conditionem caeterorum 
animalium, ingentia commoda oriuntur. Artium 
enim harum usus quantus sit in mensurandis cor- 
poribus, in calculo temporum, in computatione mo- 
tuum ccelestium, in orbis terrarum descriptione, in 
na^agationibus, in aedificiis, in machinis aliisque 
rebus necessariis, nemo est qui nescit. Quae omnia 
a numeratione proficiscuntur, a sermone autem 
numeratio. Secundo, quod alter alterum docere, 
id est, scientiam suam alteri communicare, quod 






^^ vir 



DE SERMONB ET SCIENTIIS. 91 

mouere, quod cousulere possit, ab eadem habet sect. ii. 
oratiotie ; ita ut bonum, per se magnum, tiat jam . '"■ . 
eommunioaudo adliuc majus. Tertio, quod im- serni,«,i. 
perare et imperata. intelligere possimus, beneficiiim i^'^I 
sermouis est, et quidem maximum. Nara sine eo 
nulla esset inter homines societas, uulla pax, et 
coDsequenter imlla disciplina ; sed feritas primo, 
et deiiide solitudo, et pro domiciliis latibula. (iuan- 
quam enim quibusdara animalibus suse qUEedam 
sint politise, non suut tamen iUse illis satis magui 
raomenti ad bene viveudum ; neque ergo merentur 
ut illas consideremus; invonJunturque in animaUbus 
tantum iuermibus uec multarum rerum indigis : in 
quorum immero homo nou est, qui quantum enses 
sclopeti, arma hominum, superaut arma bru- 

irura, coniua, dentes, aculeos, tautum homo lupos, 
nrsos, serpentes, qui ultra famem rapaces non sunt, 
nec nisi lacessiti SEeviunt, rapacitate et sevitia su- 
perat, etiam fame fntiu-a famelicus. Ex quo facile 
iuteUigitur quantum oratioui debemus, qua sociati 
et in pacta consentientes, secure, beate, oniate vi- 
vimus ; vivere, inquam, possumus si volumus. Sed 

nt quoque orationi sua incommoda; uimirnm, 
[Uod homo, cum solus auimaHum, propter voca- 
bulorum siguificationem universalem, regulas sibi, 
cum iii aUis artibus, tum in arte vivendi, excogitare 
posait generales, solus etiam falsis uti potest, eas- 
demque aliis utendas tradere. Itaque latius et 
periculosius errat horao, (|uara possunt errare ca;- 
tera animaUa. Etiam homo, si libuerit, (Ubebit 
lUtem quoties cousiUis suis videbitur expedire,) 
iterit quie falsa esse scit data opera docere, id 

it, raentiri, et animos horaiumn conditionibus so- 

ietatis et pacis infestos reddeR' : id quod in sci- 



DE HOM1N8. 

, cietatibns alionim animalium contingere non potest; 
quia quEE beiie et male sibi sunt, suis sensibus non 
alionun festimant queriraoniis, quamm querimo- 
nianim causas, nisi vident, intelligere non possunt. 
Praeterea, consuetudine audiendi contingit ali- 
quando iis, qui philosophos et scholasticos andiant, 
ut verba quse audiunt, etsi nulla cx illis sententia 
exprimi possit, qualia suut illa quie a doctoribus ad 
ignorantiam suani tegenflam inveuta suiit, temtTe 
taraen recipiunt, iisque utuntur, putautes se dicere 
aliquid cum nihil dicaut. Denique propter lo- 
quendi facilitatem liomo, quse ne cogitat quidem, 
loquitur, et qure loquitur credit vera esse, et seipsum 
decipere potest ; bestia seipsam fallere non potest. 
Itaque orationc borao non melior fit, sed potentior. 
4. Sciejitia intelligitur de theorematura, id est, de 
j. propositiouum generalium veritate, id est, de veri- 
'tate consequeutianim. Quando vero de veritate 
facti agitur, non proprie Fcienfia, sed simpHciter 
cognitJo dicitur. Itaque scientia ea quidem, qua 
scimus propositum aliquod theorema esse venim, 
est cognitio a causis, sive a generatione subjecti per 
rectam ratiocinationem derivata, Ea vero, qua 
scimus tantura possibile esse ut theorema tale 
verum sit, est cognitio derivata per legitimam ra- 
tiocinationem ab experientia effectuum, Quas qui- 
dem derivationes ambse vocari solent deraonstra- 
tiones : potior tamen illa quam hicc ; et quidem 
raerito ; prEcstat enim scire qnoraodo possimus prae- 
sentibus causis optime uti, quam irrevocabUe prae- 
teritum, quale fuit, cognoscere. Itaque earam 
tantum rerura scientia per demonstrationem illam 
a prlore hominibus concessa est, quarum generatio 
dependet ab ipsorura homiuum arbitrio. 



D& SBBMONB BT SCIBNTIIS. 93 

b. Demonstrabilia ergo snnt theoremata plurima sect. ii. 
circa quantitatem, quorum scientia appellatur geo- . '"■ . 
metria. Cum eiiim causae proprietatum, quas Th»mn»iA 
habent singulse figurEE, insint in illis quas ipsi du-L",mii,t«i- 
cimiis lineas ; generatioiicsque figurarnm ex nostro J™ '^^'''^ 
depeiideant arbitrio ; nihil amplius requiritur ad "'^j^^^ 
cognoscendam quamlibet figuriB propriam passio- ommin .i™oo. 
nem, quam ut ea omnia cousideremus, qnse conse- L^ p™«. 
qumitur constructionem quara in delineanda figura 
ipsi facimus. Itaque ob hanc rem, qnod figuras 
nos ipsi creamus, contigit geometriam haberi et 
esse demoustrabilem. Contra, quia rerum iiatura- 
lium causse in noslra potestate uon sunt, sed in vo- 
luntate divina, et quia earum maxima pars, nempe 
sether, est invisibilis ; proprietates earum a causis 
deducere, nos qui eas non videraus, non possumus. 
Veruntamen ab ipsis proprietatibus quas videmus, 
consequentias dedncendo eo usqne procedere cun- 
cessum est, ut tales vel tales earum causas esse 
potuisse demonstrare possimus. Qu£e demonstratio 
a posteriore dicitur, et scientia ipsa, physica. Et 
quoniam iie a posterioribus quidem ad priora ra- 

►tiocinando procedi potest in rebus naturalibus, quie 
motu perficiuntur,siuecognitione eorum qua; unam- 
quamqne motus speciem consequuntur ; nec ad mo- 
tuum consequentias sine cognitione quantitatis,quae 
est geometria ; fieri non potest ut non aliqna etiam 
a physico demonstratione a priore demonstranda 
sint. Itaque physica, vera inquam physica, quse 
geometriae innititur, inter mathematicas mixtas nu- 
^merari solet. Mathematicse enim dici sohtse sunt 
llas scientiae, quse non usu et experiendo, sed a 
gistris et per regidas discebantur. Mathema- 
ica ergo pura est, quse circa quantitates versatur 



94 DB HOMINB. 

SECT. II. in abstracto, ut opus non habeat cognitione snb- 
. ^^' . jecti, ut peometria et arithmetica : mixtae vero, in 
quarum ratioiiibus consideratur etiam subjecti ali- 
qua proprietas, quales sunt astronomia^ musica, 
physica, et partes physicae, quse varise esse possunt 
pro varietate specierum et partium universi. 

Praeterea j)olitica et ethica, id est scieiitia^'ii«/i et 
ifijmti, requi et iniqniy demonstrari a priore potest; 
propterea quod principia, qmhvLS jujftnm et ipquum 
et contra, injustnm et iniquum^ quid sint, cognos- 
citur, id est, justitiae causas, nimirum leges et pacta, 
ipsi fecimus. Nam ante pacta et leges conditas, 
nuUa neque justitia neque injustitia, neque boni 
neque mali publici natura erat inter homines^ magis 
quam inter bestias. 



CAPUT XI. 



DE APPETITU ET FUGA, JUCUNDO ET MOLESTO, 

ET EORUM CAUSIS. 

1. Appetitus et fuga quid sint, ct a quibus causis. *2. Non de- 
pendent a nostro arbitrio. 3. Appetitus nascitur experiundo. 
4. Boni noniina varia, pulchrum, jucunduni, utile. 5. Boni 
et mali nomina adhuc divcrsa. 6. Bonorum maximum sui 
cuique conser\'atio ; maximum malum, respectu naturae, cor- 
ruptio. 7. DivitioE^. 8. Sapientia. 9. Artes. 10. Literae. 
11. Negotia. \2. Jucundaqua). 13. Pulchraquro. 14«. Bona 
comparata. 15. Summum bonum. 

Appetitu«et 1. Appetitio ct fuga a voluptate et molestia non 
a %^^L *^m^ aliter differuiit, quam desiderare a frui, id est, quam 
futurum a j)r?esenti. Nam et appetitio voluptas, 
et fuga molestia est; sed illa e jucundo, haec e 
raolesto, nondum praesente sed praeviso aut expec- 
tato. Voluptas autem et molestia, etsi sensiones 



DE APPETITU ET FtTGA, ETC. 95 

non dicaiitur, differuut tamen in hoc tantum, qiiod sect. ii. 
sensio sit objecti, ut extemi, propter reactionem - "• - 
sive resistentiam quK fit ab organo ; et proinde 
consistit in conatu organi extrorsum ; voluptas 
autem consistit in passione quEe fit ab actione ob- 
jecti, et est conatus introrsum. 

2. Causffi ergo, ut sensionis, ita appetitus et ^"■' ■•'■p"'^'" 
fugae, voluptatis et molestise, sunt ipsa objecta sen- 
suum. Ex quo intelligi potest neque appetitum 
nostrum neque fugam nostrara causam esse quare 
hoc vel illud cupimus vel fugimus ; id est, quod 
non ideo appetimus quia volumus. Nam voluntas 
ipsa est appetitus ; nec fugimus quia nolumus, sed 
quia tum appetitio tum aversio ab ipsis rebus cu- 
pitis vel exosis generata est, sequiturque necessario 
prseconceptnm jucunditatis molestiaeque ex ipsis 
objectis adfuturje. Quid enim f An esurimus, cse- 
teraque naturae necessaria appetimus,quia volumus ? 
An fames, sitis, et cupidines vohmtariK sunt ? Aj>- 
petentibus agere quidem liberum esse potest ; ipsum 
autem appetere non potest ; quod ita cuihbet pro- 
pria experientia manifestum est, ut non possim non 
admirari tam multos esse, qui {luomodo id fieri 
possit iion intelligunt. Quando dicimus hberum 
esse alicui arbitrium lioc vel illud facieudi vel non 
faciendi, semper iutelhgendum est cum apposita 
conditioue hac, si voluerit ; nam ut quis Uberum 
arbitrium habeat faciendi hoc vel illud utrum velit 
necne, absurde dicitur. 

Quando quBeritur ab aliquo, utrum rem aliquam 
propositam facere debeat an prietemiittere, dicitur 
deliberare, id est, quam in utramque partem habet 

lertatem deponere. In qua deliberatione, prout 

nmoda et incommoda iiinc vel illinc se ostendunt, 



3 DE HOMINE. 

'. II. alternatim appetunt et fugiunt, donec re postnlante 
ut aliquid deceraaiit, appetitus ultimus sive faciendi 
sive omittendi, qui actionem vel omissionem inmie- 
diate producit, proprie vohntas dicitur. 
AppMiiu ouo. 3. Prior seeundum naturse metlioduni est sentio 
" quam appetitus. Utrum enim id quod Wdemos 
jueundum neeue futurum sit, nisi experiundo, id 
est sentieudo, sciri non potest. Itaque \Tilgo dicunt 
ignoti cupidinem non esse. Veruntamen cupido 
experiundi etiam ignoti esse potest. Inde est quod 
infantes pauca appetunt, pueri plura et iiova ten- 
tant, et procedcnte jetate innumera experiuntur 
homines maturi, priesertim eruditi, etiam non ne- 
cessaria ; quxque jucunda esse experti sciunt, postea 
sollicitante memoria SEepius appetunt. Etiara ali- 
quando quai prima experientia molesta sunt, si 
tamen rara aut nova fuerint, consuetudine reddnn- 
tur non molesta, et postea jucunda ; tantum potest in 
natura singularium Iiominum mutanda consuetudo. 
Bcminomnii ^- Omnibus rebus, quse appetuntur, quatenus 
""'■^"'''^'■appetuntur, nomen comraune est boninn ; et rebus 

jocundiu», onl«. rr i, ■ , . . 

omniDus, quas fugiraus, inaiHm. Itaque bonvm bene 
defiiiivit Aristoteles, illud esse quod omnes appe- 
tunt. Sed cum alia alii appetant et fiigiant, necesse 
est multa esse quie aliquibus bona aliquibus mala 
sunt; ut quod nobis bomm hostibus maltim. Sunt 
ergo bonum et malum appetentibus et fiigientibus 
correlata. Bonum commuue esse potest, et recte 
dici de re aliqua, conimuniter bonum cst, id est, 
multis utile, vel civitati bonum. Etiam ovmibug 
bonum dici aliquando potest, ut de sauitate ; sed et 
hiec oratio relativa est : itaque simpliciter bonum 
dici non potest ; cum quicquid bonum est, bonum 
sit aliquibus vel ahcui. Bona erant ab initio omnia 



DB APPETITU ET FUGA, ETC. 

quse creavit Deus. Quare ? Quia ipsi opera sua sect. ii. 
omuia placuere, Dicitur quoque, bonus est Dens . *'' . . 
omnibus qui nomen ejus invocant, non autem illis 
qui nomen ejus blasphemant. Bonum ergo relative 
dicitur ad personam, ad locxmi, et ad tempus. Huic 
hic, nunc, placet ; illi, illic, tunc, displicet : et sic de 
circumstantiis caeteris. Natura enim boni et maU 
sequitur rerum avvTvy^iav. 

5. Etiam boni et mali nomina diversiraode vari-^™"' . 
antur. Nam eadem res quse ut cupita bona, ut ac- ■Himc iUip™. 
quisita ^ucun^A ; eadem res quse ut eupita bona, ut 
considerata pulchra dicitur. Est enim pulchritudo 
objecti qualitas ea, quse facit ut bonum ab eo ex- 
pectetur. Quae enim similia videntur illis rebus quse 
placuerunt, videutur placitura. Est ergo pulchritudo 
futuri boni indicium. Quie, cum in actionibus spec- 
tatur, dicitur honestas ; quando in forma consistit, 
appeIlaturyb;vM«;pIacetqueetiamantequambonum, 
cujus ipsa est indicium, acquiratur, per imaginatio- 
nem. Eadem ratione malum et tiirpe dicuntur de 
eodem. Prseterea, res ea quse ut cupita bona no- 
minatur, si propter se cupiatur, jucunda, si propter 
aUud, utilis dicitur. Bouo enim, qund cupimus 
propter se, non vfiwiir, quia usnx mediorum et in- 
strumentorum est ; sed Jrnifio propositie alicujus 
rei tanquam finis est. Distinguitur praeterea bonum, 
ut et malum, in rcrum et appurms. Non quod 
bonimi aliquod apparens non sit verc bonum per se, 
sine aliarum rerum consideratione qute ab illo de- 
pendent ; sed quia multarum rerura, qnarum pars 
boua, pars mala est, ita necessaria aliquando est 
connectio, ut separari uon possiut. Itaque quan- 
Auam miaquceque earum botia est tautiun, vel mala 

Otum ; catena tamen tota est partim bona partim 

VOL. II. H 



98 UE nOMINE. 

si:cT. II. mala. Ac quando major pars bona est, series bona 
. ^]' . dicitur, et appetitur ; contra, si major pars mala sit, 
totum repudiatur, si tamen ita esse co^itum at 
Uude evenit ut komines imperiti, consequentias 
rerum parum longe prospicientes, quod bouum ap- 
paret accipiunt, malum annexum non videntes; 
postea damnosuui ex])eriuntur. Atque hoc est quod 
volunt illi, qui bonum et malum cUstinguunt in 
verum et apparens. 
Bonorum 6. Bouorum autom primum est sua cuique con- 

maumuin «ui . _ - . . 

cuique coniier- ser\'atio. JXatura enim comparatum est. ut cupiant 
^um!"^^*ul omncs sibi bene esse. Cujus ut capaces esse possint, 
nitunB.corrupao necessc cst cupiaiit vitain, saiiitatem, et utriusque, 
quaiitum fieri potest, securitatem futuri temporis. 
Contra vero, malorum omnium primum mors, pra&- 
sertim cum cruciatu ; nam tantae possunt esse yitse 
segritudines, ut, nisi earum finis propinquus prseyi- 
deatur, faciant mortem inter bona numerari. 

Potentia, si eximia sit, bona est, quia utilis ad 
praesidium ; in prsesidio autem securitas. Si eximia 
non sit, inutilis; nam quae omnibus sequalis est, 
nuUa est. 

Amicitise bonse, nempe utiles. Nam amicitise 
cum ad multa alia tum ad pr^sidium conferunt. 
Itaque inimicitise malse, ut quse pericula aflferunt^ 
praesidium toUunt. 
DiritUB. 7. Divitise, si ingentes, nempe ut definivit divitem 

LucuUus, eum esse qui exercitum alere possit ex 
suo, utile. Sunt enim prsesidium fere certum. 
Etiam modicae, volenti illis ad prsesidium uti, utiles; 
nam acquirunt amicitias ; amicitia^ autem praesidio 
sunt. Nolentibus autem ad prsesidium uti, invidiam 
provocant. Sunt ergo boniim apparens tantum. 
Divitiae, non relictae sed industria propria acqui- 



DE APPKTITr ET FUGA, ETC. 



99 



bonum; nam jucundum. Videntur enim sect.ii. 
cuique argrumentum prudentiEB sueb. Meudicitas, . . '|' ._. 
vel etiam paupertas citra id quod necessarium est, 
malum ; quia indigere necessariis, malum. Pau- 
pertas siiie indigentia, bonnm ; subtrahit dominum 
suum ab iuvidia, calumnia et insidiis. 

8. Sapieutia, utile. Nam praesidium in se liahet SijrieniiB. 
nonnullum. Etiam appetibile est per se, id est, 
jucundum. Item pulchrum; quia acquisitu difficilis. 
Ignorantia, nialum ; ut in qua prEcsidium nnllum, 
neque ingnientis mali praevisio. 

Divitiarum quam sapieutiBe cupido major. Vulgo 
enim noii quseritur hfec nisi proptcr illas. Et illas 
si habent, etiam hanc habere videri volunt. Non 
enim qui sapiens est, ut dixere stoici, dives est ; 
sed coiitra, qui dives est sapieus dicendus est. 

Sapieutiie quam diritiarum raajor est gloria. Hx 
enira pro illius signo haheri solent. Indigentia 
quam stultitia roinus est dedecus ; illa enim fortunse 
iniquitatera accusare potest ; hiec naturara accusat 
solam. Tolerabilior autem est stultitia quam uidi- 
gentia ; illa enim in proprio, quod aiunt, elemento 
non gravat. 

9. Scientiae sive artes, bonum. Jucundum enim. A'|* 
Nam fiuxit natura hominem omnis rei novse admi- 
ratorem, id est, avidum scieudi omuium rerum 
causas. Itaque fit, ut scientia sit taiitum aninii 
pabulum, et proinde eandeni habeat rationem ad 
animum quam habent alimenta ad corpus ; et ut 
esurienti cibus, ita .sunt animo curioso phjEuoinena. 
Diflerunt tamen in hoc, quod corpori accidere po- 
test cihorum satietas ; animus autera sciendo ex- 

leri uon potest. 

1 Etiam, sua cuique ars eatenus utilis, quatenus 



100 DE HOMINB. 

SECT. II. eam materise applicare potest. Esedem etiam 
% \^' ■■ > publice utilissimse, ut quibus omnia fere debemus 
humani generis auxilia et omamenta. Intelligen- 
dum autem non omnes habere scientiam quam 
profitentur ; nam qui de rerum causis ex aliorum 
scriptis disserunt, neque quicquam, aliorum senten- 
tias transcribentes, adinveniunt, omnino utiles non 
sunt. Nam actum agere boni in se nihil habeti 
sed contra, nonnunquam hoc malum, quod vetenun 
errores confirmando viam veritati obstruant. 
Lttw«- 10. Literae quoque, bonum, nempe linguae et 

historise ; nam jucundse. Etiam utiles, prsesertim 
historiae; suppeditant enim experimenta, quibus 
scientiae innitmitur causarum ; historia quidem na- 
turalis physicae, historise autem civiles scientis 
civili et morali; idque sive verae sint sive fEdsse^ 
modo non sint impossibiles. In scientiis enim quse- 
runtur causse non tam eorum quse fuere, quam 
eorum quae esse possunt. Linguse etiam utiles sunt^ 
quae in usu sunt apud gentes vicinas, propter com- 
mercia et negotiationes. Item Latina et Grseca, 
nempe lingu» scientiarum, propter scientiam. 
Negotia. 1 1 . Negotium, bonum : etenim vitse motus est. 
Itaque nisi sit quod agas, ambulatio pro negotio est. 
Quo me vertam^ quid agam ? voces sunt dolentium. 
Otium torquet. Natura neque locum neque tempus 
vacuum esse patitur. 
jucundAqna. 12. Progrcdi, jucuudum ; quia ad finem, id est, 
ad jucundius appropinquatio est. Malum videre ali- 
enum, jucundum : placet enim non ut malum, sed 
ut alienum. Inde est, quod soleant homines ad 
mortis et periculi aliorum spectacula concurrere. 
Similiter, bonum videre alienum molestum est; non 
tamen ut bonum, sed ut alienum. Imitatio^ jucun- 



I 



DE APPETITU ET PUGA, ETC. JO! 

dum : revocat enim prKterita. Prffiterita autem si sect. i 
bona fueriut, jucunda sunt repriesentata, quia bona ; . "- 
si mala, quia praeterita. Jucunda igitur musica, Jociuid«qi 
poesis, pictura. 

Nova, jucunda : appetuntur enim ut animi pa- 
bulum. Bene sentire de sua ipsius potentia, sive 
merito sive immerito, jucundum. Videtur enim, 
si vere de se judicat, prsesidium sibi habere in se ; 
si falso, jucundum tamen ; iiam quse vera placent, 
placent etiam ficta. 

Itaque victoria, jucunda : facit enim bene de se 
seutire : et ludi certamiiiaque omnia, jucuuda ; 
quia qui certant, victoriam imaginantur. Placent 
autem maxime certamina iugeniorum ; ut in qmbus 
maximum sibi quisque putat positum esse prjesi- 
dium. Itaque vinci in certamine ingeniorum, mo- 
lestum. 

Laudari, jucundum : facit enim ut bene seutiamus 
de nobis ipsis. 

13. Pulchra sunt boni signa sive indicia. Itaque puichnqu 
signum potentiEe egregiae, pulchrum. Itaque facere 
quod et bonum est et factu difficile, pulchrum : 
nam indicium potentise non vulgaris. Forma egre- 
g^a, pulchrum : signum enim in unaqnaque re est 
operis, ad quod natum est, egregie perficiendi. 
Formosum autem est, quod formam ejus rei habet 
quam in suo genere oj)timam esse experti sumus. 

Laudari, amari, magnifieri, pulchrum : sunt enim 
de virtute et potentia testimonia. Ad ministeria 
publica adhiberi, pulchmm : est enira virtutis testi- 
monium publicum. 

In artibus inventa nova, si utilia, pulchra : nam 
signa sunt potentise egregiffi. Nugae contra, quo 
difficiliores, minus pulchra; : signa quidem potentiie, 



102 DE HOMINE. 

SECT. II. sed inutilis, simulque animi incUcium non magna 
^ "• - conautis. 

iHiicim quc. Aites didicisse ab aliis, id est, doctimi esse, utile 
quidem, sed iion pulchrum; ut in quo nihil est 
egregium . Nain pauei sunt qui doceri non possunt 

Audere in periculis cum res postulat, palchrum : 
quia non vulgare. Sin res non postulet^ stuldtia 
est, id est, turj)e. Agere in oinni loco eongruenter 
ingenio et professioni, iii viris conspicuis pulchrum ; 
ut indicium ingenii liberi. Contra facere, in personis 
conspicuis tui^pe est et animi servilis et habentis 
quod tegat : pulchra autem tegit nemo. Recta re- 
prehendere, ignorantise signum, turpe : nam scire 
est posse. Insuper convitiari turpius, signum in- 
eruditi. Errare non turjie, quia omnibus commune. 
Saepius errare, doctori turpe : quia contra profes- 
sionem. 

Fiducia sui, pulchrum: nempe signum conscii 
virtutis suae. Ostentatio, turpis : nam oritur ab in- 
digentia laudis. 

Contemptus divitiaruin, non maximarum, pul- 
chrum : indicium enim non indigentis parvo. Amor 
pecuniae, turpe : signum ejus, qui ad quidlibet duci 
potest mercede. Praeterea, signum est indigentiae, 
etiam in hominibus pecuniosis. 

Ignoscere veiiiam petenti, pulchrum ; nam indi- 
cium fiduciaj sui. Inimicos placare beneficiis, turpe. 
Est enim redemptio sui, seu pacis emptio, signum 
indigentise ; solent enim homines non emere, nisi 
ea quibus indigent. 
Boiiacomparata. 14, Bona ct mala si comparentur, majus est, cae- 
teris paribus, quod est diutumius, ut totum parte. 

Et quod, caeteris paribus, vehementius, ob eandem 
causam. Differunt enim magis et minus ut majus 
et minus. 



DE APPETITU ET FCGA, ETC. 103 

Et, cjEteris paribus, quod pluribus bonum, quam sect. i 
quod paucioribus. Nam generalius et specialius . "■ 
differuut ut majus et minus. 

Bouum recipere quam nou perdidisse, melius. 
Nam rectius iestimatur propter meraoriam mali. 
Itaque convalescere quam non decubuisse, melius. 

15. De jucundis quorum est satietas, quales sunt suniniuin 
voluptates carnis, quia jucunditas eorum fastidio ""^ 
compensatur, et nimis uota sunt, et eorum aliqua 
faeteut, nihil dicam, Summum bonum, sive nt vo- 
catur, felicitas et fiuis ultimus, jn prsesente vita re- 
periri non potest. Nam si fiuis sit ultimus, uihil 
desideratur, nihU appetitur ; unde sequitur non 
modo nihil ab eo tempore ipsi esse bonum, sed ne 
sentire quidem hominera. Omuis enim sensio cum 
aliquo appetitu vel fuga conjuncta est ; et uon sen- 
tire est non vivere. 

Bonorum autem maximum est, ad fines semper 
ulteriores minime impedita progressio. Ipsa cupiti 
fruitio, tunc cum fruimur, appetitus est, nimirum 
motus animi fruentis per partes rei qua friiitur. 
Nam vita motus est perpetuus, qui, eum recta pro- 
gredi non potest, convertitur in motum circularem. 



CAPUT XII. 

DE AFFECTIBUS.SIVE PERTURBATIONIBUS ANIMI. 
1. PerHirljfitio aDimi quid. 2. Gaiidiiini et odiura. S. Spes et 

^metus. 4. Ira. 5. Metus invisibiliuiD. ti. Oluriatio el pudor. 
7>Risusetflelu». S. Amorrerumexterniirum. 9- Sui icstimalio 
10. Misericordia. 11. ^iuulatio et itividia. 12. Adiuiratio. 
i. Affectus %\\t perlurbatlones animi sunt appe- i 
titionis et fug« species, assumptis differeutiis ab 



104 



DB HOMINE. 



SECT. ir. objectorum, quae appetimus fagimusve, diversitate 
. \^- . et circumstantiis, Dicuntur autem perturbationeSj 
propterea quod officiunt plerumque rectse ratioci- 
nationi. Officiunt autem ratiocinationi rectae in eo, 
quod contra bonum verum pro apparente et pne- 
sentissimo bono militant, quod plenimque, per- 
pensis omnibus adjunctis, invenitur esse malum. 
Nam ex foedere animi et corporis est^ ut initiam 
quidem exequendi ab appetitu, consilium autem a 
ratione sit. Itaque, cum bonum verum in longin- 
quum prospiciendo quserendum sit, id quod rationis 
opus est^ arripit appetitus bonum praesens^ non pne- 
visis quse ipsi necessario adhserent majoramala. Per- 
turbat ergo et impedit operationem rationis ; unde 
recte dicitur perturbatio. 

Consistunt autem affectus in diversis motibus san- 
guinis et spirituum animalium, prout se varie modo 
expandunt^ modo ad fontem se recipiunt ; quorum 
motuum causae sunt phantasmata circa bonum et 
malum ab objectis in animo excitata. 

2. Cluatenus concipitur ab aliquo bonum sibi ad- 
veniens, sine compensatione ullius mali conseqnen- 
tis, quse boni fruitio est, affectus vocatur gandium. 
Contra autem, qui concipit malum sibi incumbens 
sine . conceptu boni quod malum illum compenset, 
affectus ejus vocatur odium ; et malum omne^ qua- 
tenus incumbit, odiosum dicitur. Itaque mala, quse 
neque superare neque evitare possumus, odimus. 
spesetmetiu. 3. Cluando vcro concipimus una cum malo mu- 
tationem ejus per modum aliquem^ quo ipsum 
malum evitetur^ affectus ille oritur quam vocamus 
spem. Similiter^ si incumbente bono concipimus 
modum aliquem quo amittatur, vel si malum ali- 
quod illi connexnm trahi imaginamur^ metus dicitur. 



Gaodiam 
etodium. 



DK AFPECTIBUS, ETC. 105 

Itaque mamfestum est spem et metum ita alternari sect. ii, 
iuter se, ut nuUum fere tempus tam breve sit, ut . _ ^^- . 
noD possit eorum vicissitudinem continere. Itaque 
spes et metus perturbationes dicendfe tunc sunt, 
quando ambae brevissimo tempore contiuentur, no- 
minanturque secundum affectum prEevalentem, sim- 
pliciter spes vei metus. 

4. Si incumbente vel ingruente malo spes subita i"- 
concipiatur superari illud malum posse repugnando 
sive resistendo, oritur passio qua; appellatur ira. 
Et oritur quidem saepissime ab opinioue contemptus. 
Vult ergo iratus facere quantum potest vel posse 
sperat, ne aliorum ludibrio idoneus et obnoxius 
esse videatur, nimirum malum contemptori infe- 
rendo quantura sibi satis esse videbitur ad effici- 
endum, ut mali illati poeniteat. Sed non est semper 
cuin ira conjuncta hypolepsis iUa contemptus. Nam 
procedentes ad quemcuuque tinem propositum, 
quiccunque res progredientibus obstant, etiam si 
animatBe non sint neque ergo contemuere possint, 
simulatque spes apparuerit obstacula talia via mo- 
veri posse, vim evocant, id est, iram ostendunt qua 
amovenda sunt. 

Affinis irte est affectus qoi Greeds ^qvtc dicitur, 
nimirum cupido vindicta, id est, constans et diu- 
turna voluntas aticui male faciendi eo fine, ut suj)- 
positae injuria; ab illo illat^e illum pceniteat, vel 
alios ab iujiuia sibi infereuda absterreat. Qualis 
erat ira AchiUis contra Gnecos propter injuriam 
Ulatam sibi ab Agamemnone. Differt autem ab illa 
altera ira, eo quod illa repentina sit, hsec contra 
constantissime tam diu duret quam diu expectari 
potest conversio animi ejus, cui irascimur, ad vo- 
luntatem nostram. Itaque vindictam non explet 



106 DB HOMINE. 

SFXT. II. illum occidere, qui injuriam fecit ; nam mortnum 
^ ^^- . minquam cujusquam rei pcEuitet. Objectum ergo 
irae est molestum, scd quatenus vi superabile. 
Quem enim conviciis lacessieris nuduSy iratum; 
armatus, tremebundum facies. Iram ut spes effert, 
ita metus temperat; id est, sicutper imaginationem 
spiritus animaleseifunduntur in nervos ad faciendam 
vim in malum quod ingjuit ; ita per imaginationem 
majoris mali retrahuntur ad cor suse defensionis 
causa, vel ad fugam. Spei objectum est bonum 
apparens ; metus objectum, malum. Bonum enim 
speratum unde ad nos venire debeat, nunquam 
satis perspicimus : nam si perspiceremus, res certa 
esset, nec expectatio nostra amplius diceretur spes, 
sed gaudium. Ad spem suflficiunt etiam levissima 
argumenta. Imo res, qu?e ne animo quidem con- 
cipi potest, sperari tamen potest, si dici potest. 
Similiter, metui quidlibet potest quanquam non 
concipiatur, modo terribile esse vulgo dicatur, vel 
si multos simul fugere videamus ; nam, quanquam 
incognita causa, fugimus quoque nos, ut in terror- 
ibus quos vocant panicos. Credimus enim eos, 
qui primi fugiimt, fugfe causam vidisse periculum 
aliquod. Itaque affcotus isti ratione gubemari 
opus habent. Ratio enim est^ qua3, tam nostras 
quam objectorum vires mensurans comparansque, 
tum spei, tum metui modum statuit, ne aut spe- 
rantes illudamur, aut timentes ea bona, quae ha» 
bemus, sine causa justa amittamus. Quod enim 
spem perfidam et metum proditorem toties ex- 
perimur, sola facit imperitia nostra. 
^^^*"*.. 5. Omnes homines opinione tenentur esse in- 

inTinbilmin. , .... 

visibile aliquod vel invisibilia, a quo vel quibus, 
prout propitia sunt vel infesta, otnnia bona speranda. 



OHQnia. mfila timenda sunt. Homines enim, quorum sect. ii. 
poteutia exigua est, cum aspicerent ingeiitia illa ., _'^; , ,. 
opera ccelum et terram muuclumque aspectabilem, 
illumque subtilissimfe excogitatiouis motum et in- 
tcllectTim animalem, orgauorumque ixigeuiosis- 
simam fabricam, non potnerunt ingenium suum, 
quia nihil horum imitari possuut, non contemnere, 
neque ergo iiicomprehensibile illud, a quo condita 
sunt maxima, nou admirari, aut non ab eo propitio 
orania bona, ab irato mala expectare. Atque hic 
est affectus quie vocatur pietas naturalis, et est re- 
ligionum omnium fimdamentum primum. 

6. Efferuntur spiritus animales in congressibus o]i.iiuio 
aliquando gaudio qimdam, quod oritur cogitantil)us 
sc ivSoKifiHv ; qu8e animi elatio gloriatio dicitur, 
causamque habet in eo, quod aentientibus compro- 
bari ea, quse dicunt vel faciuiit, spiritus e corde in 
vultum aaceudunt bouie opinionis de seipso con- 
ceptte testis. 

Huic contraria passio est pudor, in quo efferentes 
se spiritus subito propter conscieutiara vel suspi- 
cionem alicujus amissi indecori conturbautur, san- 
guinemque cogunt in musculos feciei, quod est 
erubescere. Pudor ergo molestia est quie iis con- 
tingit, qui amaut laudes, tuuc cum deprehensi sunt 
facientes vel diceutes id quod factu vel dictu est 
iudecorum. Erubescere ergo sigimm est cupientis 
omnia dicere et agere decenter ; et proiiide iu ado- 
Icscentibus laudabile, in aliis non item. Nam a 
viris maturis non tantum ut decoro studeant, sed 
etiam ut sciant, postulatur. 

". Prietcrea efferuutur spiritus animates gaudio Riiui m b<(iu. 
subitaneo ex dicto, facto, vel cogitato aliquo suo 
decoro, vel indecoro alieuo ; quie est passio ri- 



108 DE HOMINE. 

SECT. II. dcntium. Nam si quis dictum aliquod dixerit,Tel 
. '^* . factum aliquod egregium, ut sibi videtur, fecerit, 



RUus et detu. prouum ei est ridere. Item si alius dixerit fece- 
ritve aliquid iiidecore, quicum se comparans com- 
mendatior sibi fit quam aiite, vix poterit sese a risn 
abstinere. Et universaliter passio ridentium, est sid 
sibi ex indecoro alieno subita commendatio. Ri- 
detur ergo nihil fere nisi subitum; neque eadem 
res neque iidein joci ssepius ridentur ab iisdem. 
Amicorum autem vel consanguineorum indecora 
non ridentur, quia non sunt aliena. Quse risum 
ergo movent tria sunt conjuncta ; indeeorum, ali- 
enum, et subitum. 

Flentium passio contra est, quando quis ab ali- 
qua vehementi spe subito se dejectum concipit 
" Itaque spe dilatati spiritus animales, subito fallente 
spe contracti, impetum in organa lacrimandi fad- 
entes, humorem, qui in illis est, in oculos cogit 
redundare. Plurimum et saepius flent, qui spem 
in se minimam, in amicis plurimam habent^ ut 
feminse et infantes. Plurimum rident, qui a factis 
suis laudabilibus paucissima^ ab aliorum fEictis tur- 
pibus virtutis suse phirima argumenta colligunt. 
Flent quoque aliquaudo post iras amici in gratiam 
redeuntes. Est enim reditio in gratiam tendentis 
ad vindictam subita animi repulsa. Flent ergo, ut 
pueri inulti. 
Amorwnun g. Amor, si couspicuus sit, in tot passiones fere 
dividitur, quot sunt amoris objecta. Ut amor pe- 
cuniae, amor potentiae, amor scientiae, etc. Amor 
pecunise, si modum excedat, avaritia ; amor poten- 
tiae civilis, si immoderatus sit, ambitio nominatur. 
Perturbant enim et pervertunt animum. 

Amor autem, quo homo hominem amat, duplici 



DE AFFECTIBUS, ETC. 



109 



modo intelligitur ; et utrique modo inest benevo- sE 

lentia. Sed uno modo nominatur amor quando . 

nobis, alio quando aliis bene volumus. Itaque 
aliter vicinus, aliter vicina amari solct : nam illum 
amando. illi ; hanc amando, nobis bonum qucerimus. 
Item amor famee sive celebritatis inter pertur- 
batici.es, si nimius sit, ponendus est; sed modus, 
tam in cupiditate famK quam in cupiditate cseter- 
arum rerum exteniarum, est utilitas ; nempe quoad 
prseaidio esae possunt. Etsi enim de fama post 
mortem uoii injucunde, nec aliis inutiliter cogita- 
mus, fallimur tamen, futurum, quod sensuri non 
sumug aut parvi iestimaturi, contemplantes tanquam 
praesens, Idem enim facimus, ac si ideo doleremus, 
quod celebres non fuimus antequam essemus nati. 

9. Sui aestimatio nimia rationem impedit ; et sni 
propterea animi perturbatio est, in qua efferentibus 

se spiritibus animalibus tumor quidam sentitur 
ipsius anirai. Cui contraria passio est diffidentia 
niraia sive auimi contraetio. Itaque his solitudo, 
illis frequentia hominum placere solet. Sui autem 
sestimatio justa perturbatio non est, sed animi status 
is qui esse debet. Qui autem recte se testimant, 
ex factis suis prateritia se aestiraant, itaque quie 
fecere, iterum tentare audent. tlui vero nimium 
se aestimant, vel 6ngunt se esse quod non sunt, vel 
creduut adulatoribus, cum ventum est ad pericula 
ipsa animis deficiuut. 

10. Dolere ob malum alienum, id est, condolere Mi» 
sive compati, id est, malum alienum sibi accidere 
posse imaginari, misericordia dicitur. Itaque qui 
similibus malis assueti aunt, magis sunt miseri- 
cordes ; et contra. Nam malum quod quis toinus 
expertus est, minus metuit sibi. Item, eorum, qui 



110 



DR HOMINR. 



SECT. II. 
12. 



iEmulstio 
«t iiiridia. 



Admiratia 



criminuin pcenas dant, minus miserescimus, qnia 
aut odimus malefactores, aut in nobis esse cre&- 
mus ne in siinile peccatum incidamus. Itaque quod 
eorum, qui a^ternum eruciari apud inferos dicuntnr, 
idque eruciatibus intensissimis, nemo fere miseres- 
cat, ratio esst» potest vel quia credimus idem non 
posse accidere nobis, vel quia imaginatio nostra 
cruciatus illos non satis fortiter comprehendit, vd 
quia qui liaec ita esse docent non ita vivunt, ac si 
ipsi sibimet ipsis in ea re crederent. 

1 1 . Dolor ob pra;latum sibi alium^ conjunctus 
cuin conatu ])ro])rio, est a^mulatio : sed conjunctns 
cum voluntate praelatum sibi retrahendi^ invidia est 

12. Admiratio passio est gaudentimn novitate: 
homiiii enim novitatem amare naturale est. Nova 
autem dicimus, qua3 raro accidunt ; quae autem in 
unoquoque geiiere rerum magna sunt, etiam rara 
sunt. Est autein hsec passio hominum fere propria. 
Etsi enim caetera animalia, quando novum aut in- 
usitatum aliquid aspiciunt, eousque admirantor 
dum an ipsis noxium sit vel innoxium possint 
judicare ; homines tamen quod novum vident, unde 
productum sit, et ad quid eo uti possunt quserunt. 
Itaque novitate gaudent, ut causarum effectuumque 
cognoscendarum occasione. Ex quo sequitur, quod 
qui plura quam alii admiratur, aliis vel imperitior 
vel ingeniosior sit ; niminim, si plura ei contingant 
nova, imperitior ; si eadem nova magis admiretur, 
ingeniosior. 

Infinitus pene esset numerus passionum, si ad 
omnem earuin quantulamcunque differentiam di- 
versa illis imponeremus nomina. Sed cum nulla sit 
quae non sit harum, quas descripsimus, alicui affinis, 
de his dixisse contenti erimus. 



DE INGENIIS ET MOBIBUS. 



DB INGEMIS ET MORIBUS. 

1. In<;eiiii defiDitio. 2. Divcrsitas ingeniorum a teniperie cor- 
poriD: 3< A consuctudine : 4. Ab expericntia: 5- A boDis 
fortuns : 6- Ab opinionc quam quisque habet de se : 7, Ab 
authoribua, 8. Virlules divenis diverstc. 9. Mensura mo- 
Tum lex. 

1. Ingenia, id est, hominum ad certas res pro- sect. n. 

pensiones, a sextupUci fere fonte orimitur ; nimi- . ]^ . 

rum, a temperie, ab experientia, a coiisuetudiue, a ^^e^ 'UJi.da». 
bonis fortunje, ab opinione qunm quisque habet de 
seipso, ab authoribus. Quibus mutatis mutaiitur 
etiam ingenia. 

2. A temperie : quod qui temperie calidiore sunt, '^^'^^^ 
plerumque etiam cjeteris paribus audaciores sunt ; p«tw c«ipora; 
qui frigidiore, timidiores. A mobilitate spirituum 
animalium, id est, a celeritate imaginandi differunt 
ingenia dupliciter : primo, quod alia acutiora sunt; 
unde alii ingenio vivido, alii tardo sunt ; secundo, 
quod eorum, qui celeri ingenio sunt,partim cogita- 
tioiies per ampla spatia vagantur, partim circa 
uiium aliquid convertuntur ; unde aliquibus lauda- 
bilis est phantasia, aliis judicium probabile est. 
Atque his iugenium est idoneum ad cognoscendas 
controversias, et ad philosophiam omnis generis, id 
est, ad ratiocinandum ; ilHs ad poesin et ad inven- 
tionem : utrumque simul ad oratoriam. Et judi- 
cium quidem distinguit subtiliter in objectis simil- 
bus : phantasia autem coufundit jucunde objecta 
dissimilia. Ilhid senum pleruraque, hoc juvenum. 
etamenutrumqueinutrisqueinveuitur. Phan- 
i, si modum excedat, exit in stuItitiam,<]uaUs est 



112 DE HOMINE. 

SECT. II. eorum qui inceptum sermonem finire non possant, 
. 'f* - abducti cogitationibus a proposito alienis. Tarditas 
contra, si modum excedat^ desinit in aliam stul- 
titiae speciem, qui est stupor. 

Quod dicitur Milgo, senes ingenio esse ad divi- 
tias nimis attento, verum non est. Nam quod se- 
num magna pars divitias, quibus minime usuri sunt, 
acer\'are solent, non id faciunt ex ingenio senili, sed 
ex studio perpetuo; nam ante senectutem idem 
erat studium, nempe ut, experiundo quousque pra- 
dentia sua et ingenio in acquirendis divitiis proce- 
dere possunt, sibimet ipsis possent applaudere, nec 
ut divitiis illis, sed prudentia sua irui possent^ qna 
illas congesserunt. Neque hoc mirum videri de- 
bet ; nam et qui literis student, quanto setate magis 
provehuntur tanto magis scientiam augere soliti 
sunt, spectantes animi sui virtutem in scientia^ tan- 
quam in speculo. Denique omnes institutum, quod 
elegerint, ut jucundissimum usque ad senectutem 
ornare et excolere solent quantum valent ; et in 
senectute maxime, non quia seniores, sed quia pro- 
fecerunt magis, more earum rerum quae sua na- 
tura quo longius eo velocius semper feruntur, 
A caiiauetu«iiiie: 3. A consuctudine : propterea quod quae nova of- 
fendunt, id est, quibus in principio resistit natura 
hominis, eadem saepius iterata naturam subigunt ; 
et primo quidem ferre se, mox autem amare cognnt. 
Id quod in regimine corporis maxime, deinde etiam 
in operationibus animi perspicuum est. Itaqne 
vino ab adolescentia assueti, haud facile desuescunt ; 
et opinionibus quibuscunque a pueritia imbuti, eas 
plerumque retinent etiam in senectute, praesertim 
homines qui non, nisi in rebus pertinentibus ad rem 
familiarem, de vero et falso magnopere soUiciti sunt. 



DB INGENIIS BT MORIBUS. 

Itaque apud omnes gentes religio et doctrina, quas sect. ii. 
quique a primis annis didicerunt, ita eas servant . '^- , 
perpetuo, ut disseutientes oderint et convitientur : 
ut mauifestum est ex libris praecipue theologorum, 
quos id miuime omnium decet, atrocissimorum 
convitiorum plenis. Quomm hominum ingeuium 
paci et societati aptum non est. 

Consuetudine item fit, ut qui in periculis saepe 
et diu versati sint, ingenium habeant minus meti- 
culosum ; et qui in honoribus a tempore longissimo 
versati siut, iugenio sint minns iusolente, ut qui 
desierunt jam sese admirari. 

4. Ab experientia rerum extemarum. Hinc fit Ab^iH.ii™u.' 
ut ingeninm reddatur cautum. Contra, qui pau- 

carum remm habeut experientiam, ingenio sunt 
plemmque temerario. Nani animus humanus ra- 
tiociuaudo procedit a cognitis ad incognita ; neque 
potest rerum consequentias in magnara longitudi- 
nem prospicere sine cognitione quae est a sen- 
sibus, id est, sine multarum consequentiarum ex- 
perientia. Fit inde ut ingenia hominum adversis 
eveutis corrigantur, nimimm, iugenium audax fre- 
quentibus infortuniis, ingenium arabitiosum crebris 
repulsis, ingenium protervum crebris refrigeratio- 
nibus ; denique putTorum ingenia ad omnia for- 
mantur, quae voluut parentes et magistri, virgis. 

5. A bonis fortunee, hoc est, a divitiis, a nobili- a'™'»'"""'™ 
tate generis, a potentia civili fit nt iugenia aUqua- 

tenus varientur ; nam a divitiis et potentia civili, 
ingenia plemraque fiunt superbiora ; nam qui plus 
possunt, plus licere sibi postulant, id est, ad inju- 
rias inferendas magis propensi suiit, et ad societa- 
tem cum iis, qui minus possunt, iequis legibus in- 
eundam ineptiores sunt. Nobilitas antiqua inge- 
VOL. ii. 1 



I 14 DK nOMINE. 

SECT. 11. iiium facit come, propterea quod in tribuendo cm- 
^^' que honorem, tuto largi et benigiii esse possont, 
cum debiti sibimet ipsis honoris satis sint secuii 
No1)ilitatis novse ingenium magis est snspicax, nt 
qui, nondum satis certi quantus honor sibi tribiii 
debet, fiunt versus inferiores ssepe nimis asperi, 
versus aequales nimis verecundi. 

Abopinione 6. Ab opiiiione quam habet quisque de seipso. 

qur?Jb^"aew:Inde enim fit ut qui sibi videntur sapientes, nec 
sunt, ingenium ad sua ipsorum vitia corrigenda 
ineptum ha1)eant. Non enim in seipsis esse putant 
quod corrigi debet. Contra, ad aliorum facta vd 
corrigenda, vel vituperanda, vel deridenda proclives 
sunt, ut qui, quicquid factum vident praeter senten- 
tiam suam, non recte factum putant. Itaque civi- 
tatem etiam male gubemari existimant^ quse non ut 
ipsi volunt gubernatur ; et per consequens ad res 
novas caeteris homhiibus aptiores-sunt. Eorum, qui 
sibi videntur docti, idem est ingenium ; videntnr 
enim sibi sapientes ; nam doctum esse, nisi doctum 
ad sapientiam, nemo cuperet. Hinc fit ut paeda- 
gogi saepissime ingenio sint censorio et ad convic- 
tum odioso, ut qui, cum electos se videant ad for- 
mandos mores puerorum, vix abstinent a censendis 
moribus ipsorum patnim, nedum conviventium. 
Etiam qui adhibentur ad regendos doctrina sua 
mores publicos, nimirum doctores ecclesifie, nesci- 
entesque a quo ad ministerium tantum evocantur, 
ipsos reges et ecclesiae rectores summos a se regen- 
dos esse postulant ; imo non regibus et iis, quorum 
curae salus populi a Deo commissa est, sed sibi im- 
mediate a Deo munus illud concessum esse videri 
volunt, summo cum periculo civitatis. Similiter, 
ii, qui a civitate ehguntur ad interpretationem le- 



DE INGENHS ET MORIBUS. 115 

gum, propter tam amphun civitatis testimonium vix sect. ir. 
possunt non videri sibi caeteris hominibus sapienti- ., .'f-, ,. 
ores. Itaque munere sno non tantum ad jus dicen- 
dum, id est, ad leges, id est, ad mandata civitatis 
exphcanda, sed ssepe etiam ad jus dandum, id est, 
ad summos imperantes, id est, ad civitatem in or- 
dinem cogendam uti postulant : id quod plerum- 
que bellorum civilium initium esse solet, nimirum 
rectoribus civitatis injustitise accusatis ab iis, qui 
habentur juris peritissimi, imperitissimum ^nil^s, 
ducentibus iis quibus res nov^e et bellum civile vel 
propter ambitionem jucundum vel propter rem fa- 
miliarem attritam utile est, contra civitatis rectore», 
id est, contra ipsam civitatem ariua sumunt. 

7. Ab authoribus. Authores autem cuique cujus- ■*'■ ""*"n"i"»- 
que rei eos voco, quorum quis praecepta aut exem- 
plum sequitur, ductus opinione sapieutije ejus. Ab 
his, si boni, ingenia adolescentium formantur bona, 
prava si pravi ; sive magistri ii sint, sive patres, sive 
alii quicmique, qnos vulgo a sapientia laudari 
audiuut ; nam laudatos reverentur et dignos existi- 
mant quos imiteutur. Ex quo- intelligitur, primo, 
non raodo quam veris et bonis prseceptis adolescen- 
tium animos imbuere debeant patres, magistri, et 
tutores eomm, sed etiam quam sancte et juste in 
eorum prsesentia sese gerant, ut quorum ingenia 
non miuus sed multo magis ad mores malos exem- 
plo, quam ad bonos prjeceptis di.sponuntur. Se- 
cundo, quam, quos lecturi sunt libros, sint sani, 
casti, et utiles. Sunt autem libri scripti a civibus 
Romanis, fiorente democratia aut recens extincta, 
nec non a Grsecis florente republica Atheniensi, tum 
prfficeptorum tum exemplorum pleni, quibus inge- 
nium vulgi regibus suis iofestum redditur ; idque 



116 DE HOMINE. 

SECT. 11. ob nullam aliam causam, quam quod ab hominibus 
. \^' . jjerfidis perpctrata flapitia in illis libris laudari 
vident, nimirum re^icidia, si modo reges antequam 
occidant tyrannos vocent. Venim ingenium vulgi 
corrnnipitur adluic mapris a lectione librorum et 
auditione concionantium corum, qui regnum in 
repfiio, ecclesiasticum in civili esse volunt. Hinc 
enim pro Cassiis et Brutis oriuntur Ravilliaci et 
Clemcntes, qui, cum regres suos occidendo ambitioni 
inscr\'irent aliena?, Deo se servire arbitrabantur. 
virtut.*di. g In&:enia, quando assuescendo ita confirmata 

TerhiA «livtTSBB. /»-1 1 • 

sunt, ut facilc nec reluctante ratione suas edant 
actiones, dicuntur morex. Mores autem, si boni 
sint, virtntes ; si mali, vitia appellantur. Quoniam 
autem non eadem omnibus bona et mala sunt, con- 
tingit eosdem mores ab his laudari ab illis culpari^ id 
est, ab aliis bonos, ab aliis malos, ab aliis virtutes, ab 
aliis vitia appellari. Quare ut, quod dici solet, quot 
capita tot sententia?, ita etiam dici potest,quot homi- 
ncs tot virtutis et vitii diversae regnd». Cluod tamen 
dc hominibus eatenus intellij^endum est, quatenus 
homincs tantum, ncm etiam quatenus cives; nam 
eonim, qui extra civitatem sunt, alter alterius sen- 
tentiam sequi non obligcjitur ; in civitate vero pactis 
obligantur. Ex quo intclligitur scientiam moralem 
nuUam habere posse eos, qui homincs considerant 
per se (^t quasi extra socictatem civilem, propter de- 
fectum mensuraj certje, qua virtus et vitium rosti- 
mari et definiri possint. Nam scientiae omnes inci- 
piunt a definitionibus, nec aliter scientiae dicendse 
sunt, sed sermones meri. 
Mciwura 9. Itaquc nisi in vita civili, virtutum et vitiorum 
communis mensura non mvenitur ; quse mensura ob 
eam causam alia esse non potest pneter uniuscujus« 



DE INQENIIS ET MORIBUS. 117 

jne civitatis leges ; nam leges natiirales, constituta shct. ii. 
Kvitate, legum civilium fiunt pars. Neque impedit . '^- . 

[uo minus ita sit, quod inuumerae siut, et olim fuerint Memiin. 
civitates diversis legibus. Ciuaecunque enim sunt """"" "' 
leges, ilias leges non violare semper et ubique civium 
virtus habita est, et easdem negligere vitium, Quare 
etsi actiones qtuedam, qu£e m una civitate justae 
sunt, in alia siiit injusta;, justitia taraeu, id est, non 
violare leges, ubique eadem est et erit. Virtus autem 
moralis, quam quidem meusurare possumus legibua 
civilibus, quEe diversis civitatibus diversse sunt, sola 
est justitia et aequitas; quam autem meusm^amus 
per leges mere naturales, charitas sola est. Atque 
in his duabus coutinetur omnis virtus moram. Quod 
autem attinet ad virtutes alias tres prseter justitiam, 
quas vocant cardinales, forfiludinem, pntdeutiam, 
et temperantiaiH, nou sunt illae civium virtutes, ut 
civium, sed ut homiuum ; ut quje non tam civitati 
quam ipsis hominibus singuhiribus, qui ipsas habeut, 
utiles sunt. Civitas enim, sicut uisi per fortitudinem, 
prudentiam, et temperautiam bonorum civium non 
conservatur, ita uisi per fortitudiuera, prudentiam 
et teraperantiam hostium nou destruitur. Sunt enim 
tum fortitudo, tum prudeutia, vis animi potius quam 
bonitas morum ; et temperautia privatio potius vi- 
tiorum, qufe oriuutur ab iugeuiis cupidis, quibus 
nou Iseditur civitas, sed ipsi, quam virtus moralis. 
Ut enim civis omuis bonum suum sibi privatim 
habet ; ita et civitas bonum suum sibi publicum. 
Neque vero fortitudinem et pnideutiam privati ho- 
miuis, si ipsi soli utiles siut, a civitatibus aut a qui- 
busvis aliis hominibus, quibus eiedem utiles non sunt, 
laiidari, id est, pro virtute haberi postulari debet. 
Sed t(»tara hauc doctriuam de morihits et iiigeniui 



118 



SECT. II. 
13. 



D£ HOMINK. 



in paucissima verba contrahens, dico ingenia qnidem 
bona esse ea, quae idonea sunt societati civili ine- 
undae ; et mores bonos, id est, virtutes morales, eos 
esse quibus inita optimc conservari potest. G)n- 
tineri autem virtutcs omnes in justitia et eharitate. 
Undc intelligi etiam potest ingenia his contraria 
prava esse ; et mores contrarios vitiaque omDia con- 
tineri in injustitia et animo ad aliena mala stapido, 
id cst, in defectu charitatis. 



Relig^oni» 
defiDitio, 



CAPUT XIV. 

DE RELIGIONR. 

I. Religionis definitio. 2. Amare et timere Deum quid fit 
3. Fides quid. 4. Fides dependet a legibus. 5. Justitia a Deo 
cordibus insculpta. 6. Deus peccata remittere sine injustitia 
potest, nulla exacta pccna. 7* Ncminis opera justa peccata 
sunt 8. Cultus definitio et divisio. 9. Cultus publicus quid. 
10. Cultus partes, prcces, gratiarum actiones, jejunia publica, 
dona. 11. Cultus superstitiosi varii. 12. Cultuum finis quis 
mortalibus futuri anxiis. 13. Quib sint qus religiones mutant. 

1. Religio est hominumy qui Deum sincere hono-- 
ranty cultus externus. Deum autem sincere hono- 
rant, qui illum non modo existere, sed etiam rerom 
omnium omnipotentem et omniscium creatorem et 
rectorem, et praeterea rerum prosperarum et ad- 
versarum arbitrio suo distributorem esse credunt. 
Itaque religionis simpliciter, id est, naturalis, duss 
sunt partes ; quarum altera est Jides, sive credere 
Deum esse et omnia gubernare, altera est cultus. 
Prior autem pars illa, de fide in Deum, vocari solet 
pietas erga Deum. Nam qui id credit, non potest 
non conari in rebus omnibus illi obedire, neque illi 



DE RELIGIONB. 



119 



1 prosperis gratias non agere, neque iu ndversis 
non supplicare; quse sunt propriissima opera pie- 
tatis; in his enim continentur amor et metus, qui- 
bus jubemur amare et timere Deum. 

2. Non autem ita ab homiiie amandus est Deus, ^ 
ut ab homine homo. Nam per amorem hominis 
erga hominem inteUigimus semper aut cupidinem 
amplecteudi aut benevolentiam; quonim utrumque 
de amore erga Deum intelligere iiieptum esset. 
Amare Deum est Dei jussa laetum facere. Timere 
Deura est cavere ne incidamus in peccata, eo modo 
quo solemus timere leges. 

3. Fides autem, prteterquam eam qua credimus n 
Deum condidisse et regere omnia, si sit de rebns 
qure supra natune humanae captum positee suut, 
opiuio est, quEe nascitur ab authoritate dicentium. 
Nisi ergo prjecesserit opinio quod is, qui dicit, ea 
quie dicit modo aliquo supematurali scierit, iiulla 
esse potest causa quare illi credere debeamus. 
Circa res ergo superuaturales uemiui credimus, nisi 
qnem prius factum aliquod fecisse supeniaturale 
credimus. Dicenti autem alicui ea, quae dieit vel 
docet, confiiTnata miraculis esse, quomodo credi 
potest nisi et ipse miracuium ediderit ? Nam si 
homini privato sine miraculo credendum sit, cur 
diversa doceutium uni magis quaraalteri? Reli- 
giouis ergo nostrae pars maxima et Deo gratissiraa 
fides ab hominibns privatis, nisi faciant miracula, 
dependere non debet. 

4. Si religio, praeteream qufficonsistit in pietate fi 
naturali, ab hominibus privatis non dependeat, tnnc 
neccssarium est, cessautibus jamdndum miraculis, 
ut dependeat a legibus civitatis. Religio itaque 
philosophia nou est, sed in omiii civitate lex ; et 




d 



120 DE HOMINE. 

SECT. II. propterea non disputanda est, sed implenda. Ne- 
. ^^- , que enim aii lionorifice de Deo sentiendum sit, 
neque an sit amandus, timendus, colendus^ dubitari 
potest. Sunt enim hsec religionum per omnes 
gentes communia. Disputantur ea sola, quibiis 
unus homo ab alio dissentit ; quae propterea de fide 
in Deum non sunt. Iii his autem disputationibus, 
dum scientiam quaerimus earum rerum quas sub 
scientiam non cadunt, fidem in Deum^ quantum in 
nobis est, dcstruimus. Posita enim scientia tollitur 
fides, sicut posita fruitione toUitur spes. Docet 
autem apostolus, ex tribus virtutibus^flfe, spe^ chor 
ritatCy adveniente regno Dei, fidem et spem am- 
plius nou existere, sed solam manere charitatem, 
Quaestiones ergo de natura Dei naturse conditoris 
nimis curiosaj sunt, nec operibus pietatis accen- 
sendae; et qui disputant de Deo, non tam Deo 
fidem, cui jam omnes credunt, quam sibimet ipsis 
conciliare cupiunt. 
jiiKtitiaa 5. Quoniam autem amare Deum idem est quod 

bilTi^^Xta- ^^i^^^^^is ejus obedire, ct timere Deum idem quod 
timere ne quicquam contra mandata ejus faciamus^ 
quaeri iteruin potest unde sciri potest, quae sint ea 
quae Deus imperavit. Cui quaestioni responderi 
potest, Deum eo ipso, quod homines fecerit ratio- 
nales, hoc illis praecipisse, et cordibus omnium hanc 
legem insculpsisse, ne quisquam cuiquam faceret 
quod alium sibi facere iniquum duceret. In quo 
praecepto universa justitia et obedientia civilis con- 
tinetur. Quis enim est qui, si in civitate cum 
summo imperio constitutus essct a populo, regendi 
sui et legum condendarum causa, non iniquum esse 
leges suas a quolibet subdito spemi, vel authori- 
tatem suam negligi, nedum disputari, judicaret ? 



DB RELIGIONE. 121 

^m ergo rex si esses, iniquum id esse duceres, sect. ii. 
; legem habes actionum tuarum regulam cer- . '*■ 

ssimam ? Ea autem etiara diviua est, quie su- 
"premis potestatibus, id est, supremorum imperan- 
tium legibus obedire prsecipit. 

6. Sed cura homiiies mandata Dei jam violave- Dcmp™» 
rint, ppccentque quotidie, quomodo, dicet aliquis, ^juMid. po. 
cum justitia divina stare potest, ut peccatorura «ta^nl."^ 
poenas non ab illis requirat Deus ? Sed homo si 
injurias sibi illatas nuuquam ulciscatur, si ita ig- 
noscat ut nullam omniiio viudictam, ne pceiiitentiam 
quidem exigat, an illum injustum, aii potius sanc- 
tum esse existimabiraus ? Nisi ergo Deura minus 
misericordem esse dicamns quam homines, causa 
nutla est cur non possit Deus peccatoribus, saltem 
pceiiitentibus, sine ulla ipsorum aut aliorum pro 
illis accepta pteua ignoscere. Quod Deus olim pro 
peecatis populi exigeret sacrificia, noii habebant 
illa sacrificia rationem pcenBe, sed erant constituta 
pro peccantium sese ad Deum convertentium, et ad 
obedientiam pristinam redeuntium signh. Itaqne 
Servatoris nostri raors non erat peccantium pcena, 
sed pro peccatis sacrificiura. Et quod peccata 
nostra bajulare dicitur, noii magis de prena iiitelli- 
gendum est, quam sacrificia olim ita intelligebantur, 
qUBE non erant in illis auimalibus peccatorum, qufe 
commiserunt Judiei, punitiones, sed gratorura ho- 
rainiim oblationes. Requisivit ab Israclitis Deus 
quotannis duos hircos; quonira alter, qui pro ob- 
latione erat, imraolabatur, alter, qui peccatis populi 
oneratus erat, abigebatur in desertum quasi peccata 
populi absportaturus. Similiter Christus, quatenus 
oblatus in cruce, occisus est ; quateims vero pec- 
catis iiostris oneratus cst, resurrexit. Nisi Christus 



122 DB HOMINE. 

Ki:cT. II. resuscitatus sit, manent, inquit apostolus^ peccata 

. '*• , nostra. 

Neinini>i /. Cuiu crgo pictas constet fide^ justitia et cha- 

i3^!r!lu IlTnt ritatc ; justitia autem et charitas virtutes sint 
morales ; non possum iis assentiri qui eas appellanmt 
splendida peccata. Siquidcm enim peccata essent, 
quanto quis cxteris hominibus sanctior esset, tanto 
illi minus credi deberct, ut minus justo. Quid igitar 
est, quod Deo in iis displicet qui justitiam &ciant ? 
Displicet fide, id est, pietatis maxima parte caren- 
tium simulatio. Nam etsi opera eorum permulta 
justa fuerint, ipsi tamen, qui opera justa et eleemo- 
synas faciunt ad gloriam tantum vel ad opes acqui- 
rendas vel ad pcenam vitandam, injusti sunt. Itaque 
sacrificia populi sui odisse dicitur Deus, quae tamen 
cum a Deo jussa fuerint, peccata esse non potue- 
runt. Sed Dco, sicut opera justa sine fide^ ita 
etiam sacrificium et cultiis omnis sine justitia et 
charitate abominatio est. 

ciiuiw defini- 8. Colere proprie dicimur illud quicquid est, 
quod officiis et labore studemus nobis facere quan- 
tum possumus beneficum. Sic terram colimus, ut 
feracior nobis sit ; homines potentes colimus po- 
tentiae vel prajsidii alicujus nostri causa ; sic quo- 
que Deum colimus, ut eum habeamus propitium 
nobis. Est ergo cultus divinus illas actiones agere, 
quae pietatis erga Deum signa sunt. Hae enim Deo 
gratae sunt, et his solis propitius nobis reddi potest. 
Sunt autem actiones illse ejusdem plerumque ge- 
neris cum illis actionibus, quas facimus quando 
colimus homines, sed in unoquoque genere optimae ; 
nam signa alia pietatis naturaliter ostendere non 
possumus. Cultuum autem alius est privatus, alius 
puhlicus. Privatus est, quem exhibcnt homines 



DE RBLIGIONE. 123 

%iiigiiU arbitrio sno. Publicus est, quem exhibent sect. ii. 
iidem jussu ci\itatis. Privatus rursus vel ab uno . '*■ . 
secreto, vel a pluribiis coUectis exbibetur ; quorum 
ille pietatis sincerie signum est ; quorsum enim 
simujare illi qui a nemine videtur, nisi ab eo qui 
simulationem etiara videt ? hic simulatus vel am- 
bitiosus esse potest. In cultu secreto ceremonise 
nullse sunt. Ceremonias appello operum pietatis 
signa illa, quEe non a natura operis oriuntur, sed 
ab arbitrio civitatis ; iiam precantem vel adorantem 
procumbere vel genua flectere pro signo humilia- 
tionis et subjectionis coram Deo, omnibus iiatura 
dedit, quibus esse Deum dedit credere. In cultu 
privato plurium simul ceremoniae esse possunt, quia 
possunt inter se de decoro actionis commuuis com- 
muniter statuere ; modo uihil faciant contra leges 
civitatis. Sed locus hic est et invitamentum simu- 
lationis, qus tamen aliquando culpa vacat, Ho- 
mines enim, si in unum locum conveneriut multi 
simnl, babent hoc a natura multitudiuis, ut a sin- 
gulis timeri velint, postulentque ut nemo neque ad 
illos, neque coram illis scurriliter, inconsiderate, 
rustice, incomposite, aut non, quantum illi intelli- 
gunt, ornatissime loquatur, nec non gestum exigunt 
decomm gravitate, et quali nemo utitur domi sueb. 
Ciuapropter illi, qui ad multitudinem vel in eorum 
prsesentia caeteris omnibus tacentibus loquitur, in- 
duenda persona est gravior sanctiorque quam alio- 
qui faceret ; quae species quidem histrionicie est, 
sed culpa vacat, ita scihcet postulante multitadine, 
singulis multo potentiore. 

9. Cultus publicus sine ceremoniis esse non po- *^"i"» 

, , 1 11". . . pulilieiu qidd. 

test ; nam cultus pubhcus is est, quem in signum 
habiti honoris Deo exhiberi ab omnibus civibus. 



124 DE HOMINB. 

SKCT. II. iflque locis et temporibus constitutis^ impera?it 

. ^^'_ civitas. Itaque judicaudi quid sit decorum, quid 

non, in publico cultu Dei, penes civitatem jus esL 
Cercnionise sunt operum pietiitis signa illa^ non qns 
a natura operis tantum, qui cultus est rationalis, 
sed etiani illa (luje iniperantur ad arbitrium civi- 
tatis. Kt proj^terea in diversis geutibus, necesse 
est ut in cultu I)ei multa sint apud unam gentem, 
qua; apiul ali.am non sunt ; et ut aliorum cultus 
(|uando(iue ab aliis rideatur. Cultus a Deo imme- 
diate ordinatus nullus unquam fuit praeterqoam 
apud JudaK)s, refjnante ipso. Aliarum g^entium 
(*(u*emoniie aliae quidem aliis magis erant rationales ; 
apud omnes tiimen ceremoniis lege civili jussis uti, 
rationale erat. 
cuitus Cultus partes sunt vel rationales, vel superstitioss 

S^,gJS^im sive phantasticaj. Rationales sunt,primo, preces; 
^uZdonT'' ^^^^ ^^"^^ credere nos significamus bona omnia fii- 
tura a Deo, et ab eo solo speranda esse. Secundo, 
gratlarum actiones ; nam liis significamus credere 
nos a Deo, et ab illius solius gratia, bona praeterita 
omnia nobis data esse. Deum autem precibus flec- 
tere, etiam vincere homines pii dicuntur aliquando; 
non quod Deum sententiam suam et decreta aetema 
mutare unquam coegerint, sed quod omnium re- 
rum ordinator Deus dona sua hominum preces 
quandoque antecedere, quandoque consequi, voluit. 
Adeo ut non improprie tum preces tum gratiarum 
actiones uno nomine suppUcationes appellati sint. 
Tertio, jejunia jmhlica, aliique actus peccata lu- 
gentium. Signa enim sunt poenitentiae, id est, quod 
peccatorum pudet ; deinde quod minus viribus pro- 
priis prseteritorum lapsuum conscii confidamus, et 
quod in futurum cauti esse volumus iie in pecca- 



DE RELIGTONE. 125 

rnrsus incidamus. HultiiUtatem autem et srcT. ii. 
um cinere et sacco et prosterimtione significare .. ,'*; ,. 
i sunt ; non quod pudor et humilitas sine his c»ii... 
vera nou sit; sed quia natura ipsa docet iisdem L.. ^^'„^1™ 
rebus Deum colere, qui corda nostra videt, quibus !^iti^7dont " 
vidimus coli homines, qui nisi talibus siguis de pce- 
nitentia vera judicare non possunt. Qui vero pec- 
cata sua, simulatque resipuerint, condonata esse 
pro certo habeut, iidemque se sciunt resipuisse, 
nisi quod doloris species aliqua ait etiam pudor, 
dolere uUerius non possunt : nam si dolent signum 
manifestum est, (|Uod ideo dolent, quia eo miseriie 
se reductos ^ident, ut vel ipsi, vel peccata quie 
amant abjicienda sunt ; quemadmodum iii mari 
mercator dolet, quando aut se aut mercem peritu- 
ram esse videt. Itaque in cultu divino tristitia 
post peccata decora est et naturalis ; sed tristitia illa 
non repugnantis, sed pudentis et humiUati animi 
esse debet. Q.uarto, cultus divini rattonalis publici 
pars sunt dona, id est, sacriticia et oblationes. 
Ratiouis enim non est, ut illi, a quo accepimus 
omnia, niliil retribuamus, id est, Deo nihil conse- 
cremus, id est, partem seponamus nuUam divini 
cultus publici ministris, pro diguitate illius minis- 
terii, alendis. Sicut enim in ecclesia, ministri 
Christi ab evangeliis, id est, ab iis rebus quae ob 
bouum nuntium ab hominibus gratis datre erant, et 
apad Judaeos phirimasque alias gentes ab oblatio- 
nibus et sacriliciis sacerdotes alebantur; ita ratio- 
nis est ut in omni civitate ministri cultus di^dni 
alantur a Deo consecratis, quae propterea in omni 
genere debent esse perfectissima. 
I 1 1 . Cultus superstitiosus, propter diversitatem opi- 



126 



DK HOMINE. 



I Vatlunm lii 



II. nionum eorum hominum, qui plurea Deos esse cre- 
_ debant, nimirum qui gentem quandam CEelitum, 
pet. quaai homiimm aeriorum civitatem, esse putabant, 
''^ majorem habet varietatem quam ut narrari possit. 
Etiam diis illis linguam propriam sibi fuisse in coelo, 
aliterque ab hominibus aliter a diis easdem res 
nominari credideruut ; ut qui Romuhis in terris 
Quirinus in ccelo diceretur ; similiterque in aliis no- 
minibus, ut apud poetas GrEecos, ecclesije ethniae 
patres, videre est ; eodem fere modo, quo quam 
nos civitatem, populus clericus appellat ecclesiam, 
id quod in civitate lex, in ecclesia canoii, et quod 
in regiio majestas, in ecclesia sanctitas appellatur. 
Nec una Deorum civitate contenti, aliam statuerunt 
Deorum marinorum sub regimine Neptuni, et ter- 
tiam apud inferos sub Plutoiie. PrEcterea, creatura 
fere iiulla erat quam non invocarunt ut Deum vel 
Deam ; nuUa fere virtus, praster laborem et indus- 
triam numina per se propitia, sine ara aut templo 
erat. Quicquid denique nominabile, idem et dei- 
ficabile erat. Quod quam rationi uaturali incon- 
gruum sit, nemo est qui non intelligit. Supersti- 
tionem autem haiic facere potuit lex loci ut rel^o 
appellaretur, et cultus omnes alios superstitiones. 

12. Fiuis, quem cultui divino civitates onmes 
prsetendunt, is est, ut eamm Deus vel Dii tum ipsi 
civitati, tum etiam singidis civibus propitii sint. 
Veruntamen plerisque divina gratia simpUciter non 
sufficit. Cogitant euim, Dem mihi daturus qut- 
dem dona est, sed alia Jortasse quam gtits ego 
Kolo ; avertet mala, sed per prudentiam meam. 
Utinam ergo scirem qu^ hona itla sunt, quce dare 
viihi parat, et qiice sunt viala, qute ita prope me 



DK RELIGIONE. 127 

•nfura sunt, ut abigi opiis haheant. Itaque sic sect. ii. 

colunt, ut tamen aut de sapientia aut de indulgentta .^ — ^ . 

divina semper dubitare videantur. Atque hinc est ^'<^m'«^ ni». 
quod omnes fere mortales, futnri temporis anxii, bu»(i.iuri.iniii^ 
convertaiit se ad prognostica plurium genenim, 
quam ut facile possint enumerari. Prognostico- 
rum antem umeum genus certum est, nimirum, vox 
prophetiE, sed tamen si propheta ille fecerit mira- 
culum ; csetera falsa sunt. Quod astrologia con- 
templatione siderum de futuris eventibus fortuitis 
judicare vel in utramvis partem pronuntiare audet, 
non scientiie est ; sed fugiendre egestatis causa, ho- 
minis stratagema est, ut prjedam auferat a populo 
stulto. Idem sentiendum est de iis, qui nullo mi- 
raculo facto prophetas se esse simulant. Quod 
somuiatores sorania sua, imllo edito miraculo, fntn- 
rarum rerum prognostica esse putant, stultitia est ; 
quod postulant sibi credi, insania est ; qnod prEE- 
dicunt temere civitati mala, crimen est. Quod ma- 
lefica; a phirimis credantur nocere illis quibns 
volunt raale, verura non est ; sed cum mala, qute 
imprecantur, contingunt ut volunt, tunc ipsae suis 
precibus a daemone, quem somniant se vidisse ejus- 
(jue operam pacto conduxisse, mala illa facta esse 
autumant, et tanquam a se facta aliquando confi- 
tentur. Illfe ergo futura non sciunt, sed qute op- 
tant, futura esse sperant. Veruntameu, tum propter 
nocendi voluntatem, tum etiam propter iiefarium 
cultum non immerito puniuntur. Prfeterea, animi 
pnesagia, id est, metua et spes, etiam sua cuique 
sorania pro propheticis habita sunt. Item trausitns 
avium fortuitus augurium erat, Intestinis pecadum 
inhiabant homines ut futura prEedicturis. Verba 
sine intentione loqueutis futuri omina credebaiitur. 



128 DE HOMINE. 

SECT. II. Inusitata omnia, portenta^ et ostenta, quia Dii per 

. ^y . illa videbantur ventura ostendere, dicebontur. Eti- 

am sortibus diversorum generum utebantur, id est, 

iu omnibus fortuitis fortunam suam experiebantnr. 

Caeterum innimieros alios modos divinationis, ne 

stultitia bominum nimis diu immorer, praetereo. 

QiicMDtqasre. 13. Qua^ rcligicmes mutant duse solent esse res, 

iigionn muuiit ^j^]^^ j^ sacerdotibus ; dogmata absurda, et reli- 

gioni, quam docent, contrarii mores. Erravenint 
enim homines pnidentes ecclesiae Romause cum 
vulgi ignorantia eo usque abuti se posse arbitra- 
bantur, ut sperarent efficere se posse ut verba, inter 
se pugnantia, non modo tunc sed semper vulgo cre- 
derentur. Paulatim eruditur vulgus, et verborum, 
quibus utitur, tandem aliquando vim intelligit. Ex 
quo fit, ut cum doctores religionis ea, quae non eo- 
haereut inter se, non modo ipsos loqui videaut, sed 
etiam alios ita loqui religiose jubere, proni sint tum 
ipsos contemnere ut ignorantes, tum ipsam religio- 
nem ut falsam suspicari, et eam aut corrigere aut 
ejicere e civitate. Cavendum ergo imprimis est doc- 
toribus religionis ne regulis colendi Deum quicquam 
immisceant ex doctrina physicorum. Nam evitari vix 
potest,cum rerum naturalium nuUam habeant scien- 
tiam, quin aliquando incidant in propositiones ab- 
surdas ; quae postca, etiam ab indoctis detectae, faci- 
ant ut omnia quae docebunt contemnantur ; quem- 
admodum detecta a Luthero doctorum Romanorum 
ignorantia, non modo magnam partem religionis 
Romana; tuminnostra,tum in aliis gentibus abolevit, 
sed etiam ipsas gentes avulsit a Romana clientela. 
Quod si de transubstantiatione,id est,de natura cor- 
poris et loci,deUbero arbitrio,id est,de naturavolun- 
tatis et intellectus, et de aliis rebus, quas brevitatis 



DE RELIGIONK. 



\-2^ 



causa prjetereo, tacuisseut, potxiissent quas lucrati sect. ii. 
eraut retinere. Quod ad alteram mutaudarum re- . '*■ . 
ligionum causam attiuet, uempe mores, mauifestuin Q"*«iiiqa«» 
est uemiuera e vuIg;o ita esse stupidum, ut cum '*'™' """"* 
illuin, qui credere jubet res alioqui creditu difficiles, 
ita vivere viderit ac si ipse non crederet, uon im- 
postorem putet, et credenda uon esse qua; credi 
jubet; pnesertim si, ut ille eredat, jubenti credere 
sit Htile. Si doceant ergo, ut ubique docent, cre- 
dentium esse minus avaros esse quam alii, minus 
ambitiosos, minus superbos, niinus seusibus iu- 
dulgere, minus se immiseere negotiis muudauis, id 
est civilibus, minus convitiari, minus invidere, 
magis quam alii eorde simpUci esse, id est magis 
apertos, magis misericordes, magis veraces, nec 
tamen ipsi tales sint, iion debeut conqueri si fides 
illis postea non adhibeatur. Equidcm quod religio 
Chriatiana tempore sanctorum apostolorum insig- 
niter creverit, in raagna parte causae fuisse credo 
sacerdotuin ethnicorum vitam non sauctam. Sci- 
licet prieter vitia cum vulgo illis communia, immis- 
cebant se civitatum iuter se coutroversiis ; custo- 
diebantque Deos quemadmodum nutrices custodire 
infantes solent; nimirum ue cuiquam, uisi quem illi 
volunt, ad illos accessus sit, aut quemquam ameut 
iiisi a seipsis commendatum. Commeudabant 
autem homines avari eos solos, a quii>us beueficia 
iccipiebaiit. 



130 DK HOMINR. 



CAPUT XV. 

DE nOMINK FICTITIO. 

1 . Pcrsono; dcfinitio. 2. Aiitlior ct aiithorita8,quid sint. S. Sponsor 
sive fidcjussor, (juid. 4. Personani habere intelligi possuut 
aliae res pricter honiincm. 

SECT. II. 1, QuoD Graeci TrpocrwTrov, Latini dicunt quandoqae 
— t — • faciem sive oh horainis, quandoqiie personam : fa- 
.lefiuitiiu ciem si de homme vero, personam si de fictitio in- 
telligi vohmt, qualem in theatro solebant habere 
comoedi et tragcedi. Intelligebatur enim in theatro 
loqui iion ipse histrio, sed aliquis alius, puta Aga- 
memnon, nimirum faciem fictitiara Agamemnonis 
induente histrione, qui pro illo terapore erat Aga- 
memnon ; quod tamen postea intelUgebatur etiam 
sine facie ficta, nimirum profitente se actore quam 
personam acturus erat. Nec minus necessariae 
sunt in civitate fictiones hujusmodi, propter ab- 
sentium commercia et contractus. quam in theatro. 
QrUod autem ad usum personae civilem attinet, de- 
finiri potest hoc modo ; per/fona esty cui verba et 
actionea hoviinum attrihmintur vel su(e vel alieme : 
si suae, persona naturalis est ; si aliense, fictitia 
est. Ut ergo idem histrio potest diversas personas 
diversis temporibus induere, ita quiUbet homo 
plures homines repraeseutare potest. Ego^ inquit 
Cicero, unm sustineo tres pcrsonas^ mei et adter-' 
sarii etjudicis. Quasi diceret, unus Cicero con- 
siderari possum ut egomet ipse, ut adversarius, ut 
judex. 
Aiithor et autho- 2. Eorum, qui in civitate personas sustinent, alii 

ritas, quid aint. «i. • ^i>- -i.^ 

jubente eo cujus personam gerunt, alii non jubente 



DE HOMINE FICTITIO. 

id faciunt. Quicquid ergo facit aliquis in persona sect. ii. 
ejus, qui reprEesentari ab eo non ^nilt, ipsi, id est . '^- . 
actori soli, imputatur. Sed quod jubente alio facit, 
actus jubeutis semper est, sed aliquando etiam re- 
priesentantis, id est, utriasque tum authoris tum 
nctoris. Author enim vocalur is, qui actionem 
quamjacit alius prosua habere xe velle dectaramt: 
et qui in possessionibus dominiis, in actionibus 
autiior appellatur. Itaque anthoritatem habere 
dicuutur, qui quid jure faciunt aHeno. Nisi enim 
is, qui author est, jus habeat agendi ipse, actor 
agendi authoritatem non habet. Itaque si quis 
cum aotore paciscat^ir vel contractum quemcunque 
fecerit, nescius an authoritatem habeat uecne, suo 
periculo id facit. Quod si quis alterius jussu pec- 
cat, uterque peccat, quia neuter jure fecit ; nisi 
forte civitas jusserit, ita ut recusare actor non 
debeat. 

3. Item in sponsionibus, sponsor personam iUius spo;™"-""- 
induit pro quo spondet. Nara fidei, quam habet 
proraissori is qui credit, anthor est, jubetque cre- 
dere suo ipsius sponsoris periculo. Unde fidejussor 
dicitur. 

Neque solum homo singularis hominis singu- 
laris, sed etiam imus multorum, et multi unius 
personam gerere possunt. Si enim consentiant 
homines plures ut, quicquid fecerit unus aliquis vel 
ccetus ex jiluribus, id se pro actione uniuscujusque 
ipsorum habituros esse, erit unusquisque actionum, 
(juas is homo vel coetus faciet, author ; neque ergo 
actionem ullam illorum accusare potest, quin seip- 
sum accuset. Item reges omnes et civitatum cujus- 
cunque generis rectores summi, si dominum agnos- 
cant Deum, Dei personam gerunt. Speciatim vero 



132 



DR TIOMINE. 



SECT. II. 

15. 
^- < — -' 



Pcnionain hn* 
Wrc intflli^ 



Dei regnantis personam gerebant primo Moses, 
deinde Christus, et nunc, postquam die Penteeostes 
Spiritus Sanctusin a)>ostolos visibiliter descendisset, 
ecclesia, id est ecclesiae in omni civitate rector 
summus. Habet ergo in omnibus ^ntibus Deus 
possessiones, more hominum, terras, jura, et alia 
bona sua, neinpe sibi consecrata. Sed haec non 
nisi civitate constituta. Cum enim voluntas Dei 
nisi per civitatem non cognoscatur, requiratur an- 
tem voluntas illius, qui repra?sentatur, ut author 
sit actionum quas faciunt illi a quibus repraesen- 
tatur, necesse est ut persona fiat per voluntatem 
civitatis. 

4 . Etiam rei inanimatae persona esse potest, id est, 
i>.«»Muit aiiu. r«i possessiones et alia bona hal)ere, et jure agere po- 
prater i«m.iiH.in. ^^^^^ ^^^ tcmphim, pous vcl alia res quaecunque, ad 

cujus conser^ationem sumptibus opus est. Et per- 
sonam ejus g(»reiit curatores a civitate constituti, 
ut quae voluntatem non habet praeter voluntatem 
civitatis. 

Hujusmodi autem fictionum quis sit usus in 
civitate, (est autem maximus,) dicemus in sectione 
tertia, quse est De Cive. 

Quanquam leges naturales hominem quatenus 
hominem respiciunt, de illis tamen, nisi ut cou- 
tinentur in bonis moribus, meutionem in hac sec- 
tione non fecimus. Sed quia nisi legibus civilibus 
et potestate coercendi pra^existentibus obser\ari 
non possunt, de illis ut de legibus in eadem sec- 
tione tertia satis ampliter disseremus. 



ELEMENTORUM PHILOSOPHI^ 



SECriO TERTIA, 



DE CIVE. 



EXCELLENTISSIMO VIRO 

CxULIELMO, 

COMITI DEVONIjE, 

UUMINO MEI> COLENDISSIMO. 



PopULi Romaiii, memoriu Tarquiniorum, et civitatis 
iustituto, regibus iuiqui, vox erat, excellentissime Do- 
mine, prolata ore Marci Catonis Censoris, reges omues 
de genere esse bestiarum rapacium, Ipse autem populus 
Romanus, qui per Africanos, Asiaticos, Macedonicos, 
Achaicos, caeterosque a spoliatis gentibus cognomiuatos 
cives, totum fere orbem terrarum diripuerat, qualis 
bellua erat ? Non minus ergo quam Cato, sapienter 
dixit Poutius Telesinus. Is prcelio ad Poitara Collinam 
contra Syllam circumvolans ordines exercitus sui, voci- 
feratusque eruendam deleudamque ipsam Romam, ad- 
jiciebat, " mmquara defuturos raptores Italicse libertatis 
lupos, nisi sylva, iii quam refugere solereut, esset ex- 
cisa." Profecto utrumque vere dictum est, homo homini 
deua, et hoino hoMlni litpus. lllud, si concives inter se ; 
!, si civitates comparemus. lllic justitia et cbaritale. 



136 EPISTOLA DEDICATORIA. 

virtutibus pacis, ad similitudinem Dei acceditnr; hic 
propter malonim pravitatem, recurrendum etiam bonis 
est, si se tucri volunt, ad virtutes bellicas vim et dolum, 
id est, ad ferinam rapacitatem. Quam etsi homines 
pro convitio invicem objiciant, more innato, facta sua 
in personis aliorum, tanquam in speculo sinistra dextra^ 
dextra sinistra existimantes; vitium tamenesse non sinit 
profectum a necessitate conser^-ationis propriae jus na- 
turale. Quod autem Catoni, viro sapientise celebra- 
tissimse, odium pro judicio, afFectus pro ratione im- 
ponere in tantum potuit, ut quod sequum in populo 
suo, idem reges facere iniquum censeret, mirari fortasse 
alii poterunt; ego sane in ea opinione jam diu sum, 
neque egregiam sententiam unquam fiiisse quae placuit 
populo, neque sapientiam vulgari majorem vulgo a^osci 
posse ; quippe quam vel non intelligunt, vel intelligentes 
aequant. Graecorum Romanorumque facta et dicta ce- 
lebria non ratio, sed magnitudo, et ssepe illud ipsum 
lupinum, quod mutuo exprobrant, historise commendavit, 
quae una cum publicis actionibus actores per cursum 
seculorum devolvit qualescunque. Sapientia vera niliil 
aliud est quam in omni materia veritatis scientia. Ea 
vero, cum a memoria rerum per appellationes certas et 
definitas excitata derivetur, non animi acris et repentini 
impetus, sed rationis rectae, id est, philosophiae opus 
est. Per hanc enim a rerum singularum contemplatione 



EPISTOLA DEDICATOBIA. 137 

1 jiFKccpta universalia via aperitur. Quot autem ge- 
i renim sunt, m quibus ratio humana locum habet, 

1 tot ramos se diffundit philosophia, diverse tamen pro 
diversitate subjectie materiae nominata, Nam quee, de 
figuris tractans, Geometria; de motu, Physica; de 
jure naturali, Moralis dicitur, tota Philosophia est: 
quemadmodum mare, quod hic Britannicum, illic Atlan- 
ticum, alias Indicum, a singulis Utoribus appellatum, 
totum tameu est oceanus. Et geometrse quidem pro- 
vinciam suam egregie administraverunt. Quicquid enim 
Immanre vitfe auxilii contingit a sidenim obBerv-atione, 
a terrarum descriptione, a temporum notatione, a lon- 
ginquis navigationibus ; quicquid in Eedificiis pulchrum, 
in propugnaculis validum, in machinis mirabile eat ; 
quicquid denique hodiemum tempus a prisca barbarie 
distiugTiit, totum fere beneficium est geometriEe. Nam 
quod physicie debemus, id debet physica eidem geo- 
metriae. Si philosophi morales munere suo pari felici- 
tate functi essent, non video ad feiicitatem suam in hac 
vita quid amplius contribuere humana industria posset. 
Cognita enim, pari certitudinc. ratione actionum huma- 
nanim, qua cognoscitur ratio magnitudinum in figuris, 
ambitio et avaritia, quarum potentia falsis vulgi circa 
jus et ivjuriam opinionibus innititur, inermes essent, 
fniereturque gens humana pace adeo constante, ut non 
videatur, nisi de loco, crescente scilicet hominum mul- 



138 EPISTOLA DEDICATORIA. 

titudiius uuquam pugnandum esse. Nunc quod bellum 
gladiis vel calamis perpetuum sit : quod noii sit juris et 
legum iiaturalium major scieutia hodie quam olim : quod 
seutentiis philosophorum utraque pars suum jus tueator: 
quod alii laudent, alii vituperent eandem actiouem: 
quod idem nunc probet quae alio tempore damnat, et 
sua facta in aliis aliter sestimet: signa manifestissima 
sunt, nihil profuisse ad scientiam veritatis quse hactenos 
scripta sunt a philosophis moralibus ; placuisse vero noD 
illuminaiido animum, sed venusta et secunda affectibas 
oratione ophiiones temere receptas confirmando. Huic 
ergo philosophiae parti idem contigit quod viis publicis, 
quibus omnes ingrediuntur euntque prorsum et retror- 
sum ; alii animi causa inambulant, alii rixantur, sed nihil 
seritur. Cujus rei unica haec videtur esse ratio, quod 
nemo eorum, qui materiam hanc tractarunt, commodo 
usus sit docendi principio. Non enim, ut in circulo, 
initium scientiae arbitrio nostro sumi potest. Incipit in 
ipsis dubitandi tenebris filum quoddam rationis^ cujus 
ductu evaditur in lucem clarissimam; ibi principium 
docendi est; inde ad solvenda dubia converso itinere 
lux referenda est. duoties ergo scriptor filum illud vel 
hiscitia deserit vel cupiditatibus abrumpit, non scientise, 
sed errationum suarum vestigia literis describit. Quar- 
propter, cum cogitationes meas ad inquisitionem jus- 
titise naturalis convertissem, admonitus sum ab ipsa 



EPISTOLA DEDXCATOBIA. 



fiistitiEe appellatioue, qua constaus vohmtas unicuique 
Jm suum tribuendi significatur, quierendum priua esse, 
unde esset quod quis rem aliquam suam potius quam 
alieuam esse dieeret. Quod cum uon a natura, sed a 
consensu homiuum protectum coiistaret ; nam quse na- 
tura in medium protuht, homines postea distribuenmt ; 
dncebar inde ad qusestionem aham, nimirum, cni bouo 
et qua necessitate coacti, cum omnia essent omnium, 
voluerint potius sua coique esse propria. Videbam 
autem ex communitate rerum behum atque inde omne 
(renus calamitatis, hominibus de earum usu per vira cer- 
tantibus, necessario sequuturum esse ; id quod omnes 
uatura fugiunt. Nactus ergo duo certissima naturse 
humauie postulata, unum cupitUtatis naturahs, qua qnis- 
que rerum commnnium usum postulat sibi proprium ; 
alterum rationis naturahs, qua quisque mortem violentara 
tanquam summum iiaturse malum studet evitare ; ab his 
principiis pactorum et fidei conservandae necessitatera, 
atque inde virtutis moralis officiorumque civihum ele- 
menta, in hac opeha, evidentissima conuexioue videor 
mihi demonstrasse. Quod adjectum est de regno Dei, 
eo cousiUo factura est, ne quid inter dietata Dei per 
naturam, et legem Dei traditam in Scripturis, repug- 
uautiie esse videretur. Operam etiam dihgentem per 
Atum cursum orationis mese dedi, ue quid de lcgibus 
iLJuscunque natiouis civilibus dicerem, id est, ne ad 



140 KIMSTOLA DSDICATORIA. 

litoni aorederein tum scopulis, tum praesentibus procel& 
])eri(*uIosn. Qimntinn laboris diligentiaeque in veritau: 
investi^andi'1 adliibituni sit, scio. Quid effeeerim uescio: 
nani inventa nostra omnes pro? amore minus recte sesti- 
mamus. Itaque libellum hunc censurse tuse quam fii- 
vori prius otfero, ut apud quem certissimis experimentis 
exploratum habeam, opiniones neque celebritate m- 
thorum, neque novitate sua, neque specie orationis, sed 
finnitudine rationum favorabiles fieri. Si arrideat, id 
(>st, si nervosus, si utilis, si non vulgaris sit^ tum demum 
eum tibi, excellentissime Domine, prsesidium et decns 
meuin, humillime dico dedicoque ; sin erraverim, testem 
tamen habes frratitudinis meae, quod otium, beneficio tuo 
concessum, ad gratiam tuam promerendam uti voluerim, 
Te Deus optimus maximus in statione hac mortali civem 
optimum protegat, eaque peracta, sed longissima, civi- 
tatis ccelestis gloria coronet. 

Excellentiae tua^ servus humiUimus, 

Thomas Hobbius. 
Parmisy Nov. I, 1646. 



1 




Q,VM res attentam lectionem promissae efficere maxime 
posse videntur, rei tractaiidae di^nitas et iitilitas, tract- 
andi recta methodus, causa et consiliiim in scribendo 
probnm, scribentis deuique moderatio, eas, lectores, 
vobis promitto, atque oculis aliquatenus ex hoc loco 
prospicieiidas exhibeo. Describuntur boc libello homi- 
num officia, primo ut hominum, deinde ut civium, pos- 
tremo ut Cbristianonim. Quibus officiis cum juris 
naturalis gentiumque elementa, justitiieque origo et vis, 
tum etiam religionis Christianae, quantum patitur iu- 
rftituti raodus, esseiitia continetur. 

B Quod quidem doctrinse genus, excepto quod spectat 
■"Hd religionem Christianam, sapientum antiquissimi uou 
uisi carmiuibus decoratum, vel allegoriis adumbratum, 
quasi imperii mysterium quoddam pulcherrimum et 
sacrosanctum, ne privatorum hominura disputatiombus 
wutanunaretur, posteris tradendum esse ceiisuere. 
lilosophi interea alii, cum. generis humaui commodo, 



142 PRRFAT10 AU LRCTORES. 

rerum figiiras et motus, alii, sine incommodo, rann 
naturas et causas rontemplabantur. Temporibus aatem 
(luse insequuta sunt^ scientiam hanc civilem^ etsi non 
penitus perspectam, aliqua tamen ex parte in reipublic» 
regimine tanquam per nubem pellucentem, primus ada- 
masse dicitur Socrates, itique coluisse, ut, despecta 
desertaque omni alia philosophiae parte, solam hanc 
ingenio suo dignam judicaret. Post eum Plato, Aris- 
toteles, Cicero, caeterique philosophi Graeei, Latini, 
denique omnes omnium gentium non modo philosophi^ 
sed etiam otiosi, quasi facilem, nullo studio ambiendam, 
cujuslibet ingenio naturali expositam et prostitutam 
attrectaverunt attrectantque. Quodque ad dignitatem 
ejus prsecipue facit, iUi, qui eam se habere putaut vd 
eo loco sunt ut habere debeant, adeo sibi in ejus specie 
vehementer placent, ut reliquarum scientiarum studiosos 
haberi et vocari ingeniosos, doctos, eruditos, quidlibet 
praeter prudentes, sequo animo ferant. Nam nomen hoc 
propter excellentiam peritiae civilis sibi solis deberi ar- 
bitrantur. Sive igitur scientiarum dignitas ex dignitate 
eorum ad quos pertinent, sive ex numero eorum qui de 
ipsis scripserunt, sive ex judicio sapientissimorum ho- 
minum aestimanda est, dignissima certe scientiarum haec 
ipsa est, quae ad principes pertinet, hominesque in re- 
gendo genere humano occupatos ; cujus etiam falsa 
specie omnes fere homines delectantur ; et in qua phi- 



PR/EFATIO AD LECTORKS. M3 

K)80phorum excellentisBima insenia maxirae versata 
simt. Ejusdem utilitatem, sed recte traditse, id est, ex 
veris principiis evidenti uexu derivatse, sic optime per- 
spiciemus, si, quEe falsam ejus et loquacem speciem 
humano generi consequuutur, damna consideraverimus. 
Nam in iis rebns, ijuas ingenii exercendi eausa specula- 
mur, si quis error irrepserit, innoxias est, neque fit 
jactura uisi temporis tantum. In iis vero, quae quisque 
vivendi causa meditari debet, non modo ab errore sed 
etiam ab iguorantia, offensioues, rixas, ciedes oriri 
necesse est. Quanta ergo haec damna sunt, tanta est 
ab officiorum doctrina bene tradita utilitas. Quot reges, 
eosdemque viros bonos, error unus, posse regem tyran- 
nura a subdito suo jure ocddi, occidi fecit ? Error hie, 
posse principem suramum certis de causis a certis ho- 
minibus regno spoliari, quantum hominum jugula^it ? 
Quantum hominura interfecit doctrina hsec erronea, re- 
ges summos multitudine superiores non esse, sed miuis- 
tros ejus ? Denique illa quot rebellionura caiisafuit, qua 
docetur,imperata regum utrum justa an injusta sint, cog- 
nitionem ad privatos horaines pertinere, et priusquam 
fiant, di-sputari nou modo jure posse sed etiam oportere? 
Praeterea, iu communiter recepta pbilosophia morali alia 
sunt multa non miuus his periculosa, qme recitari nou 
est opus. Puto haec prospexisse veteres illos, qui justitia; 
scieutiam fabulis contectam, quam disputationibus expo- 



L 



144 PRiEFATIO AD LECTORES. 

sitam esse mnluenint. Antequam enim quaestiones iUins 
modi ngitari ccvpemnt, principes potestatem summam 
non postulabant, sed exercebant. Imperium saum non 
ar^imentis, sed hominum sceleratorum quidem pcena^ 
proborum vero defensione tuebantur. Vicissim cives jiis- 
titiam non sermonibus hominum privatorum, sed legibos 
civitatis metiebantur : nec disputationibus^ sed vi imperii 
in pace continebantur. Imo ])otestatem summam, sivein 
uno homine, sive in uuo conciiio ea resideret, tanquam 
divinit«'item quandam visibilem venerabantur. Itaque 
ambitiosis perditisve hominibus ad evertendum civitatis 
statum minime^ ut nune, se adjungebant. Nam ut eam 
rem, per quam conservabantur ipsi, conservatam esse 
noUent, in animum inducere non poterant. Scilicet 
illorum temporum simplieitas tam doctam stultitiam uon 
capiebat. Itique pax erat et seculum aureum, quod 
non ante finem habuit quam, Saturno expulso, contra 
reges arma ferri posse doceri cceperat. Haec, inquam, 
veteres non modo vidisse, sed in ima suarum fabularum 
aptissime videntur significasse. Dicunt enim Ixionem, 

■ 

cum esset a Jove adhibitus in convivium, adamasse atqne 
solicitasse ipsam Junonem. IUi pro Dea nubem in ejus 
speciem formatam oblatam esse. Inde genitos esse 
Centauros, natura^ partim humanae, partim equinse, 
genus pugnax et inquietum. Id quod mutatis nomini- 
bus idem est ac si dixissent, homines privatos, ad con- 



PRJBFATIO AD LBCTORES. 



145 < 



. de smnma reipublicBe vocatos, justitiam, imperii 
nmi sororem et conjugem, subjicere suee ipsorum 
■nitioni cupere, cseterum falsam et inanem ejus spe- 
ciem quasi nubem amplexantes, dogmata illa philoso- 
phorum moralium biformia, partim recta et speciosa, 
partim bruta et ferina, rixarura omnium et csedium 
causas, genuisse. Cum tales igitur opiniones quotidie 
oriantur, sl quis discusserit nubes illas, rationibusque 
firmissimis osteuderit doctrinas de justo et injusto, 
boiio et malo, prseter leges in unaquaque civitate cou- 
stitutas, autheuticas esse nuUas, et utrum aliqua actio 
justa vel injusta, bona vel mala futura sit, a nemine in- 
quirendum esse, praeterquam ab iis ad quos legum 
suarum interpretationem demaudaverit, is certe non 
modo pacis viam regiam sed etiam seditionis opacas et 
tenebrosas semitas commonstrabit, qua re utilius nihil 
excogitari potest. 

Quod attinet ad methodum, non orationis ordinem, 
qnamquam conspicuus ille sit, solum sufficere, sed a 
civitatis materia incipiendum, deinde ad generationem 
et formam ejus, et justiti^ originem primam progredi- 
endum esse existimavi. Nam ex quibus rebus quseque res 
coustituitur, ex iisdem etiam optime cognoscitur. Sicut 
enim in horologio automato aliave machina paulo im- 
licatiore, quod sit cujusque partis rota;que officium, 
i dissolvatur, partiumque materia, hgura, motus seor- 
VOL. II. L 



146 PRiEFATIO AD LSCTORBS. 

sim inspiciatur, sciri non potest: ita in jure ci^tatis 
civiumque officiis investigandis, opus est, non quidem 
ut dissolvatur civitas, sed tamen ut tanquam dissoluta 
consideretur, id est, ut qualis sit natura hmnana, quibns 
rebus ad civitatem compagiuandam apta vel inepta sit, 
et quomodo homines inter se componi debeant qui coa- 
lescere voluiit, recte intelligatur. Talem ergo methodum 
secutus, pono, primo loco, pro principio onuiibns per 
experientiam noto, quodque nemo est qui non confite- 
atur, nimirum, ingenia hominum ejusmodi esse a natura, 
ut nisi metu potentise alicujus communis coerceantur, 
fore, ut sibi invicem diffidant et sese mutuo metoant, et 
ut propriis viribus singuli sibi cavere cum jore possint^ 
tum necessario velint. Objicietis fortasse nonnullos hoc 
negare. Ita vero est ; permulti enim negant. Numnam 
igitur, qui eosdem idem et fateri et negare dico, mecum 
ipse pugno ? Minime quidem ego^ sed illi^ qui, quod ao- 
tionibus confitentur, id ipsum oratione negant. Yidemus 
civitates omnes, etiamsi cum vicinis pacem habeant, fines 
tamen suos prsesidiis militum^ urbes moenibus, portis^ 
vigiliis tueri. duorsum hsec, si a vicinis nihil metuerent? 
Videmus etiam in ipsis civitatibus, ubi leges sunt et poense 
in malos constitutse, cives tamen singulares neque in 
itinere esse sine telo sui defeudendi causa, neque dormi- 
tum ire nisi obseratis non modo foribus contra concives^ 
sed etiam arcis capsulisque contra domesticos. Possintne 



PRjEPATIO ab lbctores. 

homines sibimet invicem omnesqae omnibus diffidere 
seae apertius signifieare ? Quoniam autem omnes sic 
faciunt, tam civitates quam homines metum suum et 
diffidentiam mutuam confitentur. Inter disputandum 
autem negant; hoc est, stndio coutradicendi aliis, contra- 
dicunt sibimetipsis. Objectum porro a nonnullis est, 
quod, admisso hoc principio, continuo sequatur homines 
omnes non modo malos, quod forte, etsi dunim, conce- 
dendum tameu est ; cum id clare dictum videatur in 
Scripturis sacris; sed etiara, quod concedi sine impietate 
non potest, natura malos esse. Illud vero, homines natura 
malos esse, ex hoc principio non sequitur. Nara etai 
pauciores essent mali quam boni, quouiam tamen bonos 
a malis iutemoscere non possumus, necessitas diffidendi, 
cavendi, anticipandi, subjugandi, quoquo modo se defeu- 
dendi, iucumbit perpetuo ctiam bonis et modestis. Minus 
vero sequitur eos ipsos, qui mali sunt, ita factos esse a 
natura. Quamquam enim a natura, hoc est, ab ipsa 
nativitate, ex eo quod nascantur animalia, hoc habeant, 
ut statim omnia, quEe sibi placent, cupiant faciantque 
quantum possunt, ut quse impendent mala, aut metu fu- 
giant, aut ira repeltant, non tamen ob eam causam mali 
censeri solent : nam affectus animi, qui a iiatura animali 
proficiscuntur, mali nou sunt ipsi, sed actiones inde pro- 
jenientes malfe aliquando sunt; nimirum quando et 
Kise sunt, et contra officiam. Infantes, nisi omnia quse 



PRAFATIO AU LECTORES. 



cupiunt dederis, plorant atque irascuiitur, etiam parentes 
ipsos verberant, liabentque a natura ut ita faciant; atta- 
men culpa vacant, neque mali sunt, primo quia nocerc 
non possunt, deinde quia rationis usu careiites officiorum 
omnium immunes sunt. lidem si adulta fetate, acquisitis 
viribus quibus nocere possunt, eadem facere pergant, 
tum vero mali et esse et appellari incipiunt. Ita ut vir 
malus idem fere sit, quod puer robustus, vel vir auimo 
' puerili, et malitia idem quod defectus rationis ea Betate, 
qua per naturam, disciplina atque damnorum experientia 
gubematam, accidere hominibus solet. Nisi ergo lio- 
mines ideo a natura factos malos esse dLxerimus, quod 
disciplinam et usum ratiouis a iiatura nou babent, con- 
fitendum est posse homines a natura cupiditatem, metum, 
iram, CEeterosque affectus babere animales, ut tameii 
mali facti a natura nou sint. Immoto igitur quod jeci 
fundamento, ostendo primo conditiouem hominum extra 
soeietatem ctvilem, quam conditiouem appellare liceat 
statum naturse, aliam non esse quam bellum omnium 
contra omnes ; atque in eo bello jus esse omnibus in 
omnia: deinde homines omnes ex eo statu misero et 
odioso, necessitate naturae suse, simulatque miseriam 
illam intellexerint, exire velle : id autem, nisi initis pactis 
a jure suo in omnia decedant, fieri non posse. Porro 
quEE sit pactorura natura, quo modo jura ab alio in aUum, 
ut pacta valida fiant, transferri debeaut; item quae jura 



PR.-RFATIO AI> LECTORES. 



et quibua ad stabiHendam pacem necessario concedenda 
8imt, id est, quie sint rationis dictamiua ea quK leges 
- naturales appellari proprie possunt, explico et confirmo. 
AtquehBec sunt ineapartelibri quas iuscribitur libebtas. 
His constitutis, ostendo quid et quotuplex sit, et quo 
modo fiat civitas,summumque civitatis imperium,quaeque 
a singulis homiuibus civitatem conatituturis jura in sum- 
mum imperautem, sive is uuus homo sit, sive unus homi- 
num coetus, ita necessario transferenda sint, ut nisi sint 
trauslata civitas nulla fiat, et jus omnium in omnia, id est, 
jus belli maneat. Deiude civitatum diversas species, mo- 
narchiam, aristocratiam, democratiam, domiuium pater- 
num, et despoticum, distiuguo ; quomodo constituautur 
doceo, et commoda incommodaque singulorum inter se 
comparo. Prseterea, quae res civitatem destruant, et quse 
sint summum imperium admiuistrantts officia, expouo. 
Postremo, legis et peccati uaturas expHco, et legem a con- 
silio, a pacto, a jure distiuguo. Qose omnia sub titulo 
iMPERii continentur. 

In parte ultima, cui inscribitur RELiGlOjnejusillud, 
quod iu prfficedentibus summos iraperantes in cives ha- 
bere rationibus coufirmaveram, Scripturi.s sacris repug- 
iiare videretur ; ostendo primo loco non repugnare illud 
juri divino, qnatenus imperantibus imperat Deus per 
liaturam, id est, per dictamiua ratiouis uaturalis. Se- 
cuudo, ideui non repugnare juri divino, quateuus impe- 



150 



1'R^FATIO Al) LFXTORES. 



rium habuit Deus in Judaeos peculiare per pactum anti- 
quum circumcisionis. Tertio, idem non repugnare juri 
divino, quatenus Deus imperat in Christianos per pac- 
tum baptismale : adeoque jus illud summorum imperan- 
tium, sive jus civitatis, eum religione omnino non pug- 
nare. Postremo, ostendo quse officia ad introitum in 
regnum cffilorum requiruutur necessario ; atque ex ilHs, 
obedientiam, quara a civibus singTilis Christianis principi 
suo Christiano deberi affinnaveram, religioni Christiaua! 
repugnare non posse, ex ScripturEe sacrsE testimoniis, 
secuudum receptam ab omnibus interpretationem, evi- 
dentissime demonstro et concludo. 

Methodum vidistis ; causam jam et consilium scri- 
bendi accipitote. Dabam operam philosophiae animi 
causa, ejusque in omni genere elementa prima congere- 
bam, et in tres sectiones digesta paulatim conscribebam, 
ita ut in prima, de Corpore proprietatibusque ejus gene- 
ralibus ; in secunda, de Homine et facultatibus affecti- 
busque ejus speciatim ; in tertia, de Civitate civiumque 
officiis ageretur. Itaque sectio prima Philosophiam 
primam et Physicfe elementa aliquot continet • in ea 
temporis, loci, causse, potentise, relationis, proportionis, 
quantitatis, figurfe, motus rationes computantur. Se- 
cunda circa imaginationem, memoriam, intellectum, 
ratiocinationem, appetitum, voluntatem, bonum, malum, 
honestum et turpe, aUaque ejus generis occupatur. Tertia 



PRXPATIO AD LBCT0RB8. 



hsec quid agat, jam ante dictum est. Hjec dum com- 
pleo, ordino, lente moroseque conscribo ; non enim dis- 
sero, sed computo ; accidit interea patriam meam, ante 
annos aliquot quam bellum civile exardesceret, questi- 
onibus de jure imperii et debita civium obedientia, belli 
propinqui prsecursoribus, fervescere. Id quod partis 
hujus tertiae, cseteris dilatis, maturandas absolvendieque 
causa fuit. Itaque factum est ut quse ordine ultima 
esset, tempore tamen prior prodierit ; prsesertim cum 
eam principiis propriis experieutia cognitis innixam, 
prsecedentibus indigere non viderem. 

Feci tamen non eo cousiHo ut laudarer ; quamquam 
si fecissem, excusatione hac uti possem, nisi qui laudem 
amant, paucos esse qui laudabilia faciunt ; sed vestri 
causa, lectores, qui cum doctrinam quam afFero cogni- 
tara et perspectam haberetis, sperabam fore, ut aliqua 
mcommoda in re familiari, quoniam res humanae sine 
incommodo esse nou possunt, jequo animo ferre, quam 
reipublicK statum conturbari malletis. Ut justitiam ea- 
rum rerum, quas facere cogitatis, non sermone vel con- 
silio privatorum, sed legibus civitatis metientes, non 
amplius sanguine vestro ad suam potentiam ambitiosos 
homines abuti pateremini. Ut statu praesente, etsi non 
optimo, vos ipsos frui, quam bello excitato, vobis inter- 
fectis vel setate consumtis, alios homines aUo seculo 
statum habere reformatiorem, satius duceretis. Prieterea, 



PRjBFATIO ad lectores. 



qui magistratui civili subditos sese esse noliint, oneruiu- 
que publiconiDi iramunes esse ^'olunt, in civitate tamen 
esse, atque ab ea protegi a vi et injuriis postulant, ne 
illos cives, sed hostes exploratoresque esse putaretis, 
■ neque omnia, quas illi pro verbo Dei vobis vel palam vel 
secreto proponunt, temere reciperetis. Apertius dicam. 
Si quis concionator, vel confessor, vel casuista doctri- 
nam hanc, summum imperantem, imo quemlibet homi- 
nem, injussusummi imperantis, jure a cive interfici, aut 
rebellionem, conjuratiouem, foedusve quodlibet civium 
eontra civitatem jure iniri posse, verbo Dei consenta- 
neum esse dixerit, ilh ue crederetis, sed nomeii ejus de- 
nunciaretis. Hsec qui probat, is meum quoque in scri- 
bendo consilium probum esse existimabit. 

Postremo, per totam orationem meam modum talem 
conservandum mihi proposui, primo ne de justitia sin- 
gularium actionum quicquamdeterniinarera,sedlegibus 
determinandum relinquerem. Deinde, ne quicquam dis- 
sererem de cujuscuuque civitatis legibus speciatim,idest, 
ne quse sint, sed quid sint leges, dicerem. Tertio, ue 
civitati aristocraticie vel democraticEC minorem a civibus 
obedientiamdeberiquammonarchicseexistimareviderer: 
licet enim monarchiam Cieteris civitatis speciebus capite 
decimo commodiorem esse argumeiitis aliquot suadere 
conatus slm ; quam rem unam lu hoc libro non demon- 



PRAFATIO AD LBCTORB8. 



stratam sed probabiliter positam esse confiteor ; omni 
tamen civitati potestatem summam et Eequalem tribu- 
endam esse passim et expresse dico. Guarto, de doc- 
trinis theologomm, prreterquam de illis quse civium 
obedientiam toUunt et civitatis statum labefactant, ne 
qmd in ullam partem disputarem, Postremo, ne quid 
per impradentiam ederem quod edito opus nou esset, 
id, quod conscripseram, publici juris esse illico nolui : 
itaque exemplaria pauca privatim impressa amicis dis- 
tribuenda curavi, ut seutentiis aliorum exploratis, si quae 
erronea, dura, obscurave esse viderentur, ea emenda- 
rem, mollirem atque expHcarem. 

Acerrirae vero reprebensa hsec reperi, quod potentiam 
civilem immodicam fecerim, sed ab ecclesiasticis ; quod 
libertatem conscientiie abstulerim, sed a sectariis ; quod 
summos imperantes legibus civtlibus exsolverim, sed a 
legistis. Horum itaque repreheusionibus, ut qui rem 
suam agimt, uisi ut eos nodos fortius adstringerem, non 
magnopere commovebar. Cfeterum eorum causa, qui 
circa ipsa priucipia hEeseruut, nempe naturam hominum, 
jua naturae, naturam pactorum et geueratiouem civitatis, 
quoniam non affcctns sed sensus suos genuinos in repre- 
hendendo sequuti sunt, annotationes quibusdam iu locis 
adjeci, quales dissentientibus satisfacere posse judicavi, 
Denique, ne quemquam ofi^euderem practer eos quorum 



154 PRiEFATiO AD LECTORES. 

inceptis hsec repugnant, eosque quorum animi omni 
opinionum dissensione offendi solent, operam ubique 
diligenter dedL 

Quapropter, si aliqua inveneritis aut minus certa, aut 
magis quam necesse erat acriter dicta, cum non par- 
tium sed pacis studio, et ab eo dicta sint cujus propter 
patriffi prsesentem calamitatem dolori justo aliquid con- 
donari sequum est, ea ut aequo animo ferre dignemini^ 
lectores, oro postuloque. 



PER-ERUDITO AC PEB-AMICO VIRO 

SAMUELI SORBEKIO, 
PETRUS GASSENDUS S. 



QuoD epistoUum ad me Caleto vela mox factunis 
decUsti, accepi. Nihil opus fuit excnsare, quod vale 
coram noii dixeris ; nam praeclarus noster Martellus sat 
declaravit, quam improvisa discedendi occasio fiierit, et 
quam requisieris me tamen, utcumque non adfuerim 
domi. Quod addis autem, potuisse te ante discessum 
extorquere ab eximio Ulo Hobbio id exemplum libri 
de CivE, cui ipse manupropria marginaleis notas appo- 
suit, ut cum isthuc, ubi te voveo incolumem, perveneris, 
edi |iterato procures, id summopere delectavit. Videlicet 
tam pauca fuere excusa libri exempiaria, ut iUa sui sitim 
potius fecerint, quam expleverint ; siquidem iimumeros 
video, qui Ubrum ardenter, sed frustra requirant. E 
iiber certe [cst non vulgaris, dignusque qui omnium, 
qui altiora sapiunt, manibus teratur ; ueque (si Ula se- 
poauero, quse reUgionem, in qua sumus (TipoSoEoi, adti- 
uent) scriptt)rem agnosco, qui argumentum scrutetur, 
quam iUe, profimdius. Utinam vero caetera etiam, qiue 
iUe versavit, perinde extorsisses ! Quippe et ex ipsis 
in lacem prolatis summe beasses nationem totam phUo- 
sophantium soUde ; cum ego quidem neminem norim, 
qui sit inter philosophandum magis a praejudiciis Uber, 
quique penitius quicquid rerum e(Usseruerit,introspiciat. 
Enimvero tu virum satis nosti ; frTistraque foret, si quid 
prieterea in commendationem ejus adderetur. Vale, et 
omicos optimos saluta, imprimisque CurceUium, Heere- 
boordium, Bomium, et alios. Parisus iv. Kalend. Maj. 
clalacxLvi. 



ERtlDITISBIMO VIRO 

D. SAMUELI SORBEUIO 

DOCTOKI MEDICO S. D. 

MARINUS MERSENNUS M. 



En audio, doctissime Sorberi, tecum illud egregium 
opus de ClVE, incoraparabilis viri D. Hobbii, te Hagam 
Comitis, lioc eat, ingentem thesaurum literarium tulisse, 
novis auctum cogitationibus, quae singulis difficultatibus 
satisfacientes, plaiium iter exliibeaut. Vide igitur, ut 
quis egregius typographus librum illum aureum, gemmis 
auctum et ornatura, in lucem edat, neque diutius patL 
aris eum a nobis desiderari, Sed et authorem pro riri- 
bus urgeas, ne totum corpus philosophicum, quod mente 
premit, et calamo explicat, deiuceps arca, nobis fatali, 
coucludat, ne tandem nos ad authoritatem regiam pro- 
vocare cogat, qua ipsius arcam invidam eflFringamus. 
Quanta autem voluptate a uobis afficieris, quando videris 
nobilem iilam pbilosophiam, non minus quam Euclidis 
Elementa demonstrari ! Quam libeuter illi tuse epochffi 
et scopticis naeniis renuntiaturus es, cum dogmaticam 
finnissimis innixam fulcris fateri cogeris ! Vale. Ubi 
vero D. Rivetum, ubi Hugeniimi mirabilem virumvide- 
ris, millies eos meo nomine salutcs velim, meque tui 
credas memorem et obsequentem. Aureliae xxv April. 

CloIOCXLVI. 



SECTIO III. 



DE CIVE. 



L I B E R T A S. 



CAPUT I. 

DE STATU HOMJNUM EXTRA SOCIETATEM CIVILEM. 

I, Introductio. 2. SocieUtis civilis initiutn esse a mutuo metu. 
3- Homines natura «.iiuales inter se esse. 4. UoJe nascitur 
mutuo se liedendi voluntas. 5~ Discordia a comparatinne in- 
geuiorum. 6. Ab appetitu plurium ad eondem reu. 7. De* 
llnitlo juris. 8. Jus ad finem dat jus ad media neces.saria. 
9. Jure naturali unumquemque judiccm esse mediorum ad sui 
conservatiouem. 10. Jure naturali omnia esseomnium. ll.Jus 
inutile esse. 13. Statum hominum extra 
csse. Belli et pacis dcfinitioues. IS. Bel- 
li homiDum advcrsum esse. H. Jure naturali 
liccre cuique atium in sua potestate cxist('ntem cogere ad 
cautionem pr^tandam futura: obedientitc. 15. Naturam dic- 
tare qucerendam esse pacem. 

1. Naturj; humanffi facultates ad quatuor genera sect. iiuJ 

reduei possunt, vim corpoream, experientiam, . 

rationem, affectum, Ab his sequentis doctrinje i""" 
initium capientes dicemus prirao loco, quid animi 
habeant homines illis facultatibus prrediti, alteri 
adversus alteros: et an, et qua facultate, apti nati 



158 



LIBBRTAS. 



SECT. III. 



sint ad societatem, et ad couservandum se adversus 
mutuam vim ; deinde progT-edientes, quid consilii 
in eam rem necessario capieudum fuit, et qitBe sint 
societatis sive pacis humauae conditiones, hoc est, 
mutato tantum nomine, quse sint naturse leges fiin- 
damentales, ostendemus. 

2. Eorum, qui de rebuspublicis aUquid conscrip- 
senmt, maxima pars vel supponunt, vel petunt, vel 
postulant, hominem esse animal aptum natum* ad 
societatem ; Grseci dicunt luov iroXtTtKuv ; eoque 
fundamento ita superaedificant doctrinam civllem, 



* Jlpluta nalum, elc.'] Cum societateiu inter hoiuinea actu jam 
coDstitutam ; cum extra socieUttem vivere Dcminem ; cum appeterc 
congresBum et colloquia mututi omaes videamua ; mirn qutedBm 
videri puteat stupiditas in ipso doctrinee civilis limiue hujusmodi 
offendieulum legentibus opponere, kominem ad locielalfm apliirn 
natum non mm. Ttargue esplicatiua dioendum eat. Verum qui- 
dem esse homini per naturam, sive f[uatenu8 cat homo, id est, 
statim atque est natus, solitudinem perpttuam molesUm esse. 
Nam infantes ad vivendum, adulti ad bene vivendum aliorum opc 
iudigent. Itaque hominea alterum alterius congressum natura 
cogente appetere non nego. Societatcs autcm civiles uon aunt 
meri congressua, sed fa;dera, quihus faciendis fidea et pacta ne- 
cessaria sunt. Horura, ab infantibua quidcm et indoctis, vis ; ab 
iis auteni, qui damnorum a defectu socictatis inexperti aunt, uti- 
litas ignoralur : unde lit ut illi, quia quid ait socielas non intelli- 
gunt, eam inire non possint; hi, quia nesciunt quid prodest, non 
curent. Manifestum ergo est omnes homines, cura siot nati 
infantes, ad societatem ineptos natos essc : per multos etiam, 
forlasse plurimos, vel morbo animi, vel defectu disciplinte, per 
omnem vitam ineptos manere. Habent tamen illi tam infantea 
quam adulti naturam humanam. Ad soeietatem ergo homo aptus, 
non natura, scd disciplina factus eat. Porro tametsi ea conditione 
natus esset homo ut societatem appeteret, non se(|uitur eundem 
ita natuin esse, ut societati ineundic sit idoneus. Alia res est ap- 
petere, alia capacem esse. Appetunt enim illi, qui tamen eon- 
ditiones squas, sine quibus societas cssc non potest, accipere pcr 
Bupcrbiam non dignantui'. 



nit STATU HOMINUM, ETC. 150 

tanqiiara ad conservationem pacis et totius generis sect. iii, 
humani regimeu nihil aliud opus esset, quara ut ho- '_• _ . 
mines in pacta et conditiones quasdara, quas ipsi sudBus» drfi 
jara tum le^es appcllant, consentireut, Quod lullZJuti!. ' 
axioma, quamquam a phirimis receptum, falsum 
taraen, errorque a nirais levi naturse humante con- 
tcraplatione profectus est. Causas enim, quibus 
homines congregantur et societate mutua gaudent, 
penitius inspectantibus facile constabit, uon ideo id 
fieri, quod aliter fieri uatura non possit, sed ex ac- 
cidente. Nara si homo hominem amaret naturaliter, 
id est, ut homiuem ; nulla ratio reddi posset, quare 
unusquisque unumquemque non jeque amaret, ut 
feque hominem ; aut cur eos frequentaret potius, 
iu quorum societate ipsi potius quam ahis defertur 
honor et utiUtas. Non socios igitur, sed ab illis 
honore vel commodo affici natura quaerimus ; hsec 
primario, illos secundario appetiraus. Quo autem 
consilio horaines congregentur, ex iis cognoscitur 
quie faciunt congregati. Si coeant enim coramercii 
causa, unusquisque non socium, sed rem suam colit: 
si officii causa, nascitur forensis quwdam amicitia, 
plus habens mutui mctus quam araoris; unde factio 
aliquando nascitur, sed benevolentia nunquam. Si 
animi et hllaritatis causa, solet maxime perplacere 
sibi unusquisque iis rebus, quse risum excitant, unde 
possit, prout est natura ridicuH, comparatione tur- 
pidinis vel infirmitatls aliense, ipse sibimet commen- 
datior evadere. Etiamsi autera hoc innocuum ah- 
quando et siue offensa sit ; manifestum tamen est, 
I delectari eos nou prius societate quam gloria sua. 
[ Caeterum plerumque in hujusraodi congressibus 
llKduntur absentes, eorum tota vita, dlcta, facta, 
lexaminantur, judicantur, condemnantur*; et dicteriis 



II. traducuntur; neque parcitur ipsiamet confabulan- 
_ tibus, quin idein patiantur siraulatque e concessu 
Hii» exierint ; adeo ut nou absurdum fuerit cousilium 
ejus, qui a scena confabulantium exire novissimus 
solebat. Atque hre verfe sunt delicise societatis, 
ad quas natura, id est, ab affectibus omui animaiiti 
insitis ferimur, donec nocumentis vel prseceptis fiat, 
quod in mnltis nunquam fit, ut appetitus prEesentium 
memoria praeteritorum retundatur : sine quibus 
plurimorum hominum in raateria liac facundissi- 
morum frigida et jejuna est oratio. Quod si ac- 
cidat considentes historiolas narrare, uuus autem 
eorum de se aliquara proferat, unusquisque cEete- 
rorum cupidissirae quoque de se loquitur; si unus 
mirabile aliquod narret, ca;tcri miracula, si habent, 
referuut ; si non habeut, fiug;unt. Denique ut 
loquar de iis qui profitentur prte cieteris sapere, si 
philosophije gratia coeatur, cjuot homines tot sunt 
qui cseteros doceut, nempe tot vohint raagistri har- 
beri; alioqui socios non raodo, ut alii, uou se araant 
mutuo, sed odio prosequuntur. Clarum adeo est 
e^fperientia omnibus, qui res humanas paulo atten- 
tius considerant, quod congressus oranis spoutaueus 
vel egestate mutua couciUatur, vel captandagloria: 
unde referre student congredientes vel comraodum 
aliquod, vel illud tvSoKifiHv, existimationem et ho- 
norera apud socios. Idera quoque ratione colligitur 
ex ipsis definitionibus voluniatis, boni, /lonoris, 
utilis. Cura enira societas voluntario contrahatur, 
in orani societate quseritur voluntatis objectum, hoc 
est, id quod videtur unicuique congredientium 
bonum sibi. Quicquid autem videtur bonura, ju- 
cundum est, pertinetque ad organa vel ad animura. 
Animi autem voluptas omnis vel gloria est, sive 
bene opiuari de seipso, vel ad gloriam ultirao 



DK STATU HOMINUM, ETC. 



161 



«fertur; csetera sensuaUa stint, vel ad sensuale sect. 

leuducentia, quae omnia commodoruni nomine com- }■ 

nrehendi possmit. Omnis igitur societas vel com- sodriati, arjM 

llDodi causa, vel glorla;, hoc^ est, sui, non sociorum 7.^™^™ 
more contrahitur. Gloriae autem studio nulla 

tiliiri neque multorum homiiium, neque multi tem- 
«ris, societas potest; propterea quod gloriatio, 

■'ticut et honor, si omnibus adsit, nuUi adest ; quippe 

T (}U!e compavatioue et prEecellentia constant: neque 
ut quis causam gloriaudi in se habeat, adjumentum 
nllum accedit ex aliorura societate. Tanti enim 

1 quisque est, quantum sine aliorum ope ipse potest. 

IQuanquam autcm commoda hujus vitcc augeri mu- 

Ftua ope possunt, cum tamen id fieri multo magis 
dominio possit quam societate alionim, nemini du- 
hium esse debet, quin avidius ferreutur homiues ua- 
tara sua, si metus abes$et,ad dominationem quam ad 
societatem. Statuendum igitur est, originem ma^a- 
rum et diutuniaruni societatum non a mutua homi- 
nom benevolentia, sed a mutuo metu* exstitisse. 

'.J mutuo melutelr.] Objectum est,lanlumabes5e, ut hominetin 
«ocictatem civilem coalesccre propttr metum poawnt, ut si luutuo 
se meluiiMeut, ue conapectum quidem mutuum ferre patuiBseut. 
Seutiunt, opinor, niliil aliud csae metuere, pneterquam perterreri. 
Ego ea voce futuri mali prospectum quemlibet comprchendo. 
Neijue solam fugam, sod etiam dilfidcre, suspicari, cavcrc, ne 
metuant providere, metuentium esse judico. Qui dormitum eunt, 
forcs claudunt ; qui iter facil, cum telo est ; ifuia metuuDC latrones. 
Civitalcs fines suoa prasidiis, urbcs mccnibus, tueri solent, metu 
victnarum civitatum ; etiam fortinsimi exercitus, coBparali(|uc ad 
pugnam, de pace tumen colloquia habent aliquando, metuentes 
vim niutuani, et ne vincantur. Per metura est quod homine!^ sibi 
caveut 1 luga quidcm et latebris, ei caveri aliter poase non pulanl ; 
siEpisgime vero armis atque iustrumcntis defensionis, quo fit, iit 
prodife audeutcs, alter alterius cognoscere ingenium possit. Tunc 
autcm «ive pugDanl, ex victoria ; sive cnnsentiunt, e 
civitas uasci sulcL 
VOL. 11. 



162 LIBERTAS. 

3. Causa metus mutui consistit, partim in natu- 
rali hominum iequalitate, partim in mutua liedendi 
voluntate. Ex quo fit, ut neque ab aliis exspectare, 

' neque nobismet ipsis securitatem preestare valeamus. 
Si spectemus enim maturos homines, atque anim- 
advertamus, quam fragilis sit compages bumani 
corporis, quo ruente corruit omnis ejus vis robur et 
sapientia ; quamque fiicile sit infimiissirao cuique 
robustiorem occidere, non est quod quis viribus 
fidens superiorem se aliis factum putet a natura, 
ilDquales sunt, qui sequalia contra se invicem po&- i 
sunt, At qui maxima possunt, nimimm occidere, 
eequalia possunt. Sunt igitur omnes homines na- j 
tura inter se fequales. Infequalitas quie uimc est, 
a lege civili introducta est. 

' 4. Vohintas l^dendi omnibus quidem inest in | 

■. statu naturjE, sed non ab eadem causa, neque 1 
seque culpanda. Ahus enim secundum fequalitatem \ 
naturalem permittit caiteris eadem omnia, quffi 
sibi ; quod modesti hominis est, et vires suas recte 
festimautis. Alius superiorem se aliis existimans, 
omnia Hcere sibi soli vult, et prse cieteris honorem 
sibi arrogat ; quod ingeuii ferocis est. Huic ig^tur 
voluntas Isedendi est ab inani gloria et falsa virium 
Eestimatione ; ilH ex necessitate res suas et liber- 
tatem contra hune defendeudi. 

5. Prieterca, cum maximum sit certamen inge-l 

: niomm, necesse est oriri ex ea contentione maxi- 
maa discordias. Etenim nou modo contra con- 
tendere, sed etiam hoc ipsum, non consentire, 1 
odiosum est. Nam nou conseutire alicui in re i 
aliqua, est eum erroris in ea re tacite accusare, 
sicut in valde multis dissentire idem est atque pro 
stulto eum habere ; quod ex eo apparere potest. 



DR STATC HOMINUM, ETC. 



163 



w 



quod niilla acrius gerantur bella quam inter ejus- sect. iii. 
■jdem religionis sectas et ejasclem reipublicae fac- . '• . 
tiones, ubi certameu est vel de doctrinis vel de 
prudentia politica. Cumque omnis auimi voluptas 
omnisque alacritas in eo sita .sit, quod quis habeat 
quibuseum conferens se, possit maguifice sentire 
de se ipso ; impossibUe est quiu odium et contem- 
tum mutuum ostendant aliquando vel risu, vel 
Terbis, vel gestu, vel aliquo slgno, qua quidem 
nulla major auimi est molestia, neque ex qua 
ItedeiKU libido major oriri solet. 

6. Frequentissima autem causa, quare homines *'» •pp^ 

' . ' . , pltinunnd 

se mutuo laedere cupmnt, ex eo nascitur, quoduuuiauinm 
multi simul eaudera rera appetant, qua tamen 
Kepissime neque frui communiter, neque dividere 
possuut ; uude sequitur, fortiori dandam esse ; 
quis autem fortior sit, pugna judicandum est. 

7- Inter tot pericula igitur, quse quotidie a cu- D"*n»i.>i<i™. 
piditate hominum naturali unicuique eorum iuten- ''"" 
duntur, eavere sibi adeo vituperaudum non est, ut 
aliter velle facere non possimus. Fertur enira 
unusquisque ad appetitionera ejus quod sibi bonum, 
et ad ftigam ejus quod sibi malum est, maxime au- 
tem maximi malorum naturalium, quee est mors; 
idque necessitate quadam naturae non minore, quam 
qua fertur lapis deorsum. Non igitur aiisurdum 
neque reprehendendum neque contra rectam ratio- 
nem est, si quis omneui operam det, ut a morte et 
doloribus proprium corpus et membra defcndat 
conservetque. Quod autem contra rectam rationem 
non est, id juste etjure factum omne.s dicunt. Ne- 
que eiiim juris nomine aliud siguificatur quam 
libertas, quara quisque habet facultatibus uaturali- 
buB secundum rectam rationem utendi. Itaque 



I 



. juris naturalis fundamentuin primum est, ut quis 
que vitam et memhra ma quantum potest tueattir. 
9. Uuoniam autem jus ad finem fruatra habet, 
cui jus ad media necessaria denegatur, consequens 
est, cum unusquisque se conservandi jus habeat, ut 
unusquisque jus etiam habeat utendi omnibus me- 
diis, et agetidi omnem actionem, sine qua conser- 
vare se non potest. 

9. Utrum autem media, quibus usurus quispiam 
est, et actio quam actnrus est, ad conservatiouem 

™' vitse vel raembrorum suonim necessaria sint necue, 
ipse jure naturali,/«(/fx est. Si enim contra rectam 
rationera sit, ut de proprio periculo ipse judicem, 
judicet alius. Quoniam ergo alius judicat de iis 
rebns quse ad me spectant, eadem ratione, quia 
Bequales natura sumus, jndicabo ego de iis rebus 
quEE ad ipsum spectant. Itaque rectie rationis, 
hoc est, juris naturatis est, ut ego de illius judicem 
sententia, scilicet an ad conser\'ationem meam 
conducat, necne. 

10. Natura dedit unicuique Jus in omnia: hoc 
est, in statu* mere naturali, sive antequam ho- 

* /r statit mere natvrali, £fc.] Hoc ita iDtelligeDdum est, quod 
quia fecerit in statu niere naturali, id injuriani homiai quidem 
nemini esse. Non quod in tali statu peccare in Deum, aut leges 
□aturalcs violare impnssibile sit. Nam injustitia erga homiues 
aupponit leges humanas, quales in statu Duturali Dulla) sunt. FrO' 
positionis autem sic intellect» vcritaa ex articulis immediate pne- 
cedcntibus lectori mcniori satia demonstrata cst. Sed quia in 
quibusdam casibus conclusionis duritas pru^missarum memoriam 
expellit, contrahere ai^mentum volo, unoque intuitu oculis con- 
spiciendum subjicere. Unicuique jus estseconservandi, per Art. 
7. Eidem crgo jus eet omnibus uti mediis ad eum finem neces- 
Bariis, per Art 8. Media autem necei»saria sunt, quce ipsc talia 
essc Judicabit, per Art. 9. Eidem crgo jus est omnia focere et 
possidere, quie ipse ad sui conservationcm necessaria esse judica- 



DE STATO HOMINUM, ETC. 



165 



N 



mines ullis paotis sese invicem obstrinxissent, uni- sect. nr. 

cuique licebat facere qufecunque et in quoscunque . l 

libebat, et possidere, uti, frui omnibus, quae volebat 
et poterat. Quoniam enim, qusecunque quis volu- 
erit, ideo bona sibi ^-identur quia ea vult, possunt- 
que vel conducere ad sui conservationem, vel 
saltem conducere videri : judicem autem, an vere 
conducant uecne, praecedente articulo, ipsum con- 
stituimus, ita ut habenda sint pro necessariis, quse 
ipse taliajudicat : et (perarticulum 7) jurenatiirfs 
fiunt et habeutur, quie necessario conducunt ad 
tnitionem propnBe vitfe et membrorum : sequitur, 
omnia habere et faeere in statu naturie omnibus 
licere. Et hoc est quod vulgo dicitur, Natiira 
dedit omnia omnihus. Ex quo etiam intelligitur 
in statu naturae meusuram juris esse utilitatem. 

U. Minime autem utile hominibus fuit, quodjia™ 
hujusmodi habuerint /» omnia jits coramune. Nam inuaio < 
effectus ejuB^tfW* idem pene est, ac sj nullum om- 
nino jus exstiterit. Q,uamquam enim quis de re 
omni poterat dicere hoc meiim est ; frui tamen ea 
non poterat propter vicinum, qui sequali jure et 
tequali vi prjetendebat idem esse suum. 

12. Ad naturalem hominum proeUvitatem ad se anuumi 
mutuo iacessendum, quam ab effectibus, praesertim ^^«T 



Ipsius ergo racientb judjdo iilquod fit, jure fit, vel injuria; 
itaque jure fit. Verum ergo est, in statu niere Daturali, ctc. 
I Quod 91 qiiia ad aui conservationem pertinere prxtendit, quod ne 
I Tpse quidem pertinere putat, peccare potest contra leges naturales ; 
1- ut capite tertio fuse esplicatum eat. Objectum est a quibusdam : 
I u filius palreiii iuterfecerit, utrum patri iTijuriajn aon fecerit. 
I RcspOQdi ; filium in atatu naturali intclligt noii posse, ut qui, 
I ciitiul atque natus est, in potcstate et siib imperio est ejus cui de- 
I bet conaervationem sui: scilicct, matris, vel patris, vcl ejus qui 
L prtebet ipsi alimenta; ut capite nono demonstratum ejL 



IGG 



. vero ab inani sui testiraatione derivant, si addas jam 
jiis oranium in onmia, quo alter jure invadit, alter 
Jtire resistit, atque ex quo oriuntur omnium adversus 
omnes perpetuse suspiciones et studium, et quam 
difficile sit prfficavere hostes pano numero et appa- 
ratu, cum animo nos prievertendi opprimendique 
invadeutes, neg^ri non potest, quin status hominom 
naturalis antequam in societatem coiretur, belhim 
faerit ; neque hoc siraphciter, sed bellum oranium 
in omnes. Bellum enim quid est, pr^ter tempus 
illud, in quo voluntas certandi per vim verbis fac- 
tisve satis declaratur? Tempus reliquum Pax 
vocatur. 

13. Sempiternum autem belhim quam parum ido- 

L nea res sit ad conservationem vel humani generis, 
vel uniuscujuscumque hominis, facile judicatur. At 
sua natura sempitenium est, quod pne certantium 
sequalitate victoria nulla potest finiri ; in eo enim 
ipsis victoribus pcriculum semper adeo imminet, ut 
pro miraculo haberi debeat, si quis, quamquam for- 
tissimus, annis et senectute conficiendus sit. Exem- 
plirni huic rei saeculum prseseus Americanos exhibet j 
ssecula antiqua cteteras gentes, nunc quidem civiles 
florentesque, tunc vero paucos, feros, bre^is ievi, 
pauperes, foedos, omni eo vitse solatio atque omatu 
carentes, quem pax et societas ministrare solent. 
Quicumque igitur manendum iu eo statu ceusuerit, 
in quo omnia liceaut omnibus, coutradicit sibimet 
ipsi. Nam anusquisque naturali necessitate bouum 
sibi appetit, neque est quisquam qui belkim istud 
omnium coutra omiies, quod tali statui naturaliter 
adh^ret, sibi existimat esse bonum. Atque ita evcuit, 
ut mutno metu e tali statu excundum et quEerendos 
socios puteraus ; ut si bellum habendum sit, non siE 
tamcn contra omnes, nec sine auxiliis. 



DE STATU IIOMINUM, ETC. 



167 



rngcre ikd 
'laioflituns 



h 



4. Qaenmtur socii vel vi, vel consensu : vi, sect. iii, 
quando pugna viotor victum aervire sibi cogit metu . ^- . 
nmrtis, vel vinculis inditis; consensu, quando so- Jim- nntimiu 
cietas initur mutuae opis causa, consentieute utraque Xim iow™» 
parte siue vi, Potest autem vlctor victura, vel fortior 
debiliorein, ut sanus et robustus iufirmura, vel ma- 
turus infantem, ad praestaudam cautionem futurie 
obedientifc, ni velit potius mori, Jure cogere. Cum 
enim Jus protegendi uosmetipsos nostro arbitrio a 
periculo nostro, atque j^ericulum ab lequalitate pro- 
fectum sit, magis rationi consentaneum est, certius- 
que ad coiiservationem nostram, utendo prsesenti 
commodo comparare nobis ipsis securitatem quaesi- 
tam, accepta cautione, quam cum adoleverint, 
convaluerint, et e nostra potestate se receperint, 
eandem dubio certamine postea repetere conari. 
Contraque, absurdius cogitari nihil potest, quam ut 
quem debilem in potestate tenes, eum amittendo, 
fortem simul et hostem facias. Ex quo intelligitur 
etiam, taiiquam coroUarium, in statu hominum na- 
turall pofctifiatn certfim et irresistibilem Jhs con- 
J^erre regeiidi imperandiqiie in eox, gui resistere 
non possiinl ; adeo ut omnipotentia, ab ea causa, 
omnium rerum agendarum jus essentialiter et im- 
mediate adhsereat. 

1 5. Propter tamen teqnalitatem illam virlum Nniimun 
caeterarumque facultatum humanarum, hominibus ^il^^^' 
in statu natnra;, hoc est, in statu helli eonstitutis 
conservatio sui diuturna exspectarl non potest. 
Quare quarendam esse paeem, quatenus habendte 
t^us spes aligua qffulserit ; ubi haberi ea non 
Ipotest, guterenda esse hcUi auxilia, recta rationis 
'tlictamen est ; hoc est, lex nafune, ut proxime 
wtendetur. 



168 LIBERTAS 



CAPUT 11. 

DE LEGE NATUR^ CIRCA CONTRACTUS, 

1. Legem uatQralem non esse consensum hominum, sed dictamcir 
rationis. 2. Legem naturse fundamentalem esse, qusrendam 
esse pacem, si haberi potest ; si haberi non potest^ defensionem^ 
3. Lex natursD spccialis prima, jus in omnia non esse retinen- 
dum. 4. Quid sit jus relinquere, quid transferre. 5. Ad trans- 
lationem juris necessariam esse voluntatem acceptantis. 6. Verba 
Bon transferunt jus, nisi de praesenti. 7* Verba de futuro, si alia 
signa voluntatis adsint, valere ad jus transferendunk 8. Ir 
libera donatione, verbis de futuro jus non transit. 9. Definitio 
eontractus et pacti. 10. In pactis transit jus per verba de futuro. 
2L Pacta mutuo) fidei in statu natursB frustra et invalida sunt; 
in civitate non item^ 12. Pacisci eum belluis neminem posse ; 
neque cum Deo, sine revelatione. 18. Neque Deo vovere-. 
14. Pacta ultra summum conatum non obligant. 15. Quibus 
modis pactis liberemur. 16. Promissa metu mortis extorta in 
statu naturae valida esse. 17. Pactum posterius priori contra- 
dictorium, invalidum est 18. Pactum de non resistendo infe- 
renti damnum corporis, invalidum est. 19. Pactum de se accu- 
sando invalidum est. 20. Jurisjurandi definitio. 21. Jusju- 
randum concipiendum esse ea formula^ qua utitur is qui accipiL 
22. Jusjurandum nihil superaddit obligationi, quee est ex pacto. 
2S. Juramentum non exigendum, nisi ubi pactorum violatio vel 
latere potest, vel non potest puniri nisi a Deo. 

SECT. III. I. De definitione legis naturalis non consentiimt 

_ ^' ^ authores^ qui ea voce frequentissime tamen in 

Legem natuMr sciiptis suis usi suut. Mcthodus scilicct, qua inci- 

lem non esso , •■/*•,• «i . i« •• 

conMnsum ho. pituT a denmtioniDus et exclusione sequivoci, pro- 
to^mti^r pria eorum est qui locum contra disputandi non 
relinquunt. Cseterorum si quis quid factum dicat 
contra legem naturalem, ex eo probat alius, quod 
contra consensum factum sit omnium vel sapientis- 
simarum vel eruditissimarum gentium ; quis autem 
de sapientia, eruditione, et moribus omnium gentium 
judicabit, id minime docet : alius^ quod factum sit 



DE LEGE NATURiE CIRCA CONTRACTUS. 169 

[■contra consensimi totius generis hnmani. Qure de- sect. iti. 

f finitio nullo modo recipienda est ; alioquiu enim, , ^ 

impossibile esset cuiquam, excejitia infantibu.s et 1^« i 
meute captis, contra talem legem peccare. Nam 
voce illa genun hnmanum comprehendunt certe 
omnes homiues ratione actu uteutes. Illi igitur 
rcontra eam vel non faciunt, vel faciunt non couBeu- 
\ tientes, .ideoque excusandi sunt. Naturae autem 
leges ab eorum oonsensu reeipere, qui eas violant 
SEepius quam observant, sane iiii({uum est. Praeterea, 
homiiies eadem in aliis damnant, in seipsis probant ; 
contra, publice laudant, quod secreto spernunt, et 
consuetudine audieiidi ; non propria speeulatione 
sententiam ferunt, consentinntque odio, metu, spe, 
amore, vel aliqua alia animi perturbatione, magis 
quara ratione. Ideoque non raro accidit totos po- 
pulos summo consensu et contentione ea agere, quae 
Bcriptores illi eontra legem esse uatiiralem libentis- 
sime confitentur. Sed cum eoncedant omnes^'are 
fieri, quod non fit contra rectam rationem, injuria 
factum censere debemus, quod rectae rationi repug- 
nat, hoc est, qnod contradicit alieui veritati a veris 
priueipiis recte ratiocinando eoUeet^e. Quod autem 
injuria factum est, contra legem aliqnam fieri dici- 
mus. Est igitur lex qviiedam recta rafio, quje, cam 
non minus sit pars naturie humauEe, quam qua'libet 
alia facultas vel aflfectus aninii, naturalis quoque 
kdicitur. Est igitur /ex nafuralis, ut eam definiam, 
Idictamen reeta; ratiouis* circa ea, quse agenda vel 

* Rect/e rniioais, tl^.'] Per rectam rationem in atatu hoiiiinum 

li, intclligo, non ut niulti rucultateai iiirallibilem, seil ratiu- 

cinanUi actum, id est, ratiociimUonem uniuscujiisquc propriam 

^M verani cJrca actioiies euas, qu» in utilitatem, tcI ikiniium 

I eeterorum liominum rediinfJare possinL Proprinm dico, quia 



I 



170 LIBERTAS. 

. omittenda snnt ad vitie membrorumque conservatio- 

nem, quantum fieri potest, diuturnam. 

) 2. Prima autem et fundamentalis lex natura est, 

^ quarendam esse pacem, nbt baheri potest ; uhi 

^ non potest, qua^renda esse belli auxilia : ostendi- 

"«■ mus enim articulo ultimo prsecedentis capitis, prae- 

ceptum hoc dictamen esse recta; rationia. Esse 

autem dictamina rectEe rationis leges naturales, id 

proxime supra definitum est. Prima autem est, 

quia caeterae suut ab bac derivatffi, prfecipiuutque 

vias vel pacis vcl defensionis acquirendje. 

pe- 3. Legum autem naturalium a fundamentaH illa 

«, derivatarum una est, Jusomitium in omnia retinen- 

dum non esse, sed jura queedfim transferenda vel 

relinquenda esse. Nara si retineret xmusquisque 

suum jus in omnia, necesse est sequi ut Jure alii 

invaderent, alii defenderent ; quisque enim et cor- 

pus suum, et ca que corpori tuendo necessaria 

8unt, necessitate naturs conatur defendere. £el- 

lum ergo sequeretur. Facit itaque contra rationes 

pacis, hoc est, contra leffem natura, si quis de Jure 

Buo in omnia non decedat. 

4. Decedere autem dejure suo dicitur, qui juri suo 

qHamquam ta civitale, ipaiua civitatis ratio, hoc est, le» civilis, a 
singulis civibus pro recta liabeuda sit; tamen eKtra civitatem, 
ubi rectam rationem a faiaa dignoacere niai comparatioDe facta 
Gum sua iiemo pot£st, sua cujusque ratio uon modo pro actionum 
propriarum, qufe suo periculo fiunt, regula, sed etiam in suis 
rebus pro rationis olieuie mcnsura censenda est. Venuu dico, id 
est, ex vcris principila recte compositis concludentem. Proptorea 
quod in ratiocinatione falsa, sive in stultitia hominum officia bub 
crga cteteroa homines ad conaervationem propriam necessaria 
non videntium, omnis consistit legum naturalium violatio. Prin- 
cipia autein recta> ratiociuationis circa ejusmorli otticia, ea sunt 
qute capitis iiriiiii articulis '2, 3, i, 5, 6 et 7, explicata sunt. 



DE LEGE NATUR^ CIRCA CONTBACTUS. 



171 



i 



Tel simpliciter rennneiat, vel in alium transfert. sect. in. 
SimpUciter renundat, qiii siguo vel sigiiis idoneis '■ 
declarat, velle se non licitum sibi amplius fore cer- Qmi »* 
tum aliquid facere, quodJ«re autca fecissepoterat. ^„'„.„"^»11] 
Tranxferl autem 111 alterum, qui signo vel siguis '"'"' ^™^" 
idoneis illi alteri, id juris volenti ab eo accipere, 
declarat velle se non licitum sibi amplius fore ipsi 
resistere certum aliquid agenti, prout ei resistere 
jure antea poterat. Juris autem translatio- 
nem in sola non resisteutia consistere, ex eo in- 
telligitur, quod ante juris translationem, is, in 
quem transfertur, jus habebat jam tum iu omnia; 
nnde novum^V* dare non potnit, sed justa transfe- 
rentis resistentia, propter quam^wre suo alter fi-ui 
non potuit, extinguitur, Quicunque igitur^/K* ac- 
quirit in statu hominum uaturati, id agit tantum ut 
secure et siue jasta molcstia^ure suo primeem frui 
possit. Exempli causa, si quis fiindum suum alteri 
vel venum vel dono dederit, sibi soli Jus in eum 
faiidum, non aUis item adimit. 

5. Reqmritur autem adJtiristranslationemvo-^-ttn^^^i^o- 
Inntas non modo transferentis, sed etiara acceptan- ci^^ft™^ 
tis. Si utravis absit, Jns raanet. Non enim si "''Ji'^'"' "^ 
quod raeum est accipere recusanti dare voluerim, 
propterea simpHciter jure meo renunciavi, sive ad 
queralibet transtuli. Nam causa, propter quam 

uni dare volui, in eo uno est, iu cjeteris non item. 

6. Voluntatis autem iu jure vel relinquendo vel vm1wiu>ii 
isferendo, si signa nulla alia exstiterint praeter ^ride"p"»™* 

!rba, verba ea de prtescnli vel prteterito esse 
lortet. Nam si de Juturo sint, nihil transferunt. 
eiiim, exempli causa, de futuro sic tlicit, crivt 
\bo, aperte significat nou se dedisse. Toto itaque 



172 



LIBERTAS. 



II, hodie jus immotum est, manetque etiam crastiuo 

^ die, nisi interea actu dederit. Quod enim meum 

est, meum manet, nisi post dederim. (iuod si de 

pnesenti loquar, puta hoc modo, do, vel dedi ha- 

bendum cras, illis verbis significatur, me dcdisse, 

etjm habendi cras, transtulisse hodie. 

verh.d. (utun., 7- Venintameu, quoniam verba sola ad voluntatis 

iini^"^nt dcclarationem signa sufficientia non sunt, verba de 

^l^Ifcie^iui"' ftituro, si alia adsint signa voluntatis, valere pos- 

sunt, tanquam dicta essent deprseseuti. Siquidem 

enim propter alia signa constiterit ipsmn de futtiro 

^^ loqueutem vellevalere verba sua adperfectam^'«r(* 

^l sui iranslationem, valere debent. Dependet euim 

H Juris translatio, non a verbis, sed, ut dictum est 

(articulo 4, hujus capitis) a declaratione voluntatis. 

taiibiindoni- 8. Si quisjus aHquod suum ad alterum transferat, 

fi.iiiii)"^ii^ neque id faciat propter bonum mutuo acceptum, 

•"""^ vel propter pactum ; ejusmodi translatio donum 

vocatur, sive donatio libera. In donatione autem 

libera, obligant ea verba sola, quse deprcesenlisimt, 

vel de pneterito. Nara sl defuturo sint, non ob- 

ligant ut verba, propter rationem aiticulo proxime 

superiore adductam. Oportet igitur ut ab aliis 

signis voluntatis nascatur obUgatio. Quoniam 

autem quicquid fit vo/uniario, propter bonum ali- 

quod fit volentis, nullum signum voluntatis dandi 

assignari potest, praster aliquod bonum tali do- 

natione acquisitum, vel acquirendum. Supponitur 

autem nullum tale bonum acquisitum esse, neque 

pactum exsistere; quia sic non esset donatio libera, 

Restat igitur ut homtm vmtuutn sine pacto exspec- 

tandum sit. Signum autem nuilum dari potest, 

quare is, qui verbis de futuro usus est, adversus 



DE LEGE NATURJ: CIECA C0NTRACTU8. 



173 



lum, tjui ad mutuum beneficium non teneretar, sic sect. iii, 

"ellet verba ejus intelligi, ut obligaretur ipse. Ne- "^- . 

Iqoe rationis est, ut qui aliis facile bene volunt, omni 
" promisso priesentem affectum testante obligentur. 

Et propterea promissor talis deliberare intelligendus 

est, et mutare affectum posse, quemadmodum et is, 
i promittitur, mutare meritum potest, Qui de- 

liberat autem, eateuus liber est, neque donasse di- 
'«itur. Quod si promittat saepe, douet autem raro, 

levitatis condemnari debet, nec vocari donans, sed 

9. Duorum autem vel plurium j"«ra sua mutuo DrfiniUncin 
transferentitm aetio vocatur Contractus. Iu 

omni autem contraetu, vel uterque statim prsestat 
id de quo contraetum est, ita ut alter alteri nihil 
concredat ; vel alter praestat, alteri creditur ; vel 
Deuter prEestat. Ubi uterque statim prBestat, ibi 
ieoHtrac/us, shnal ac prsestitum est, tinitur. Ubi 
I Tero vel alteri vel utrique creditur, ibi is, cui ere- 
dJtnr, promittit se prEcstiturum postea, appellatur- 
que hujusmodi promissum Pactum. 

10. Pacttan autem quod fit ab eo, cui creditur, i° p«|'"™* 
cum eo qui jam prsestitit, etiamsi promissio facta futur». 
sit verbis de futuro, non minus futuri temporisj'«« 
traiisfert, quam si facta esset verbis de prfeseuti vel 
pr^terito. Prfestatio euim siguum manifestissimum 
est eum, qui prsestitit, ita intellexisse orationem 
alterius, cui credebat, tanquam volentis prsestare 
condicto tempore ; eoque siguo cognorit is sic se 
intelligi; quodquianoncorrexit, voluit fieri. Pro- 

' -.missa igitur quse fiunt'propter honuvi aeceptum, 

Lqme et pacta sunt, signa sunt voluntatis, hoc est, 

altimi actus deliberandi, quo libertasnon prjestandi 



LIBEKTAS. 

, tollitur, et per consequens sunt obligatoria. Ubi 
enim libertas desinit, ibi inoipit obligatio. 

1 1 . Pacta autem, quje fimit in contractu nbi fides 
^ mutua est, nentro quicquam statim prEestante, in. 
^ statu naturae, si justus ex utravis parte metus ori- 

atur,* sunt invalida. Nam qui priorprtestat.propter 
pravum ingenium maxim^ partis homiimm, com- 
modo suo jure et iiijuria justa stiideutium, cnpidini 
se prodit illius quicum contrahit. Rationis enim 
non est, ut aliquis praestet prior, si verisimile non 
sit alterum esse prajstiturum post. Quod utnua 
verisimile sit necne, is qui metuit judicabit ; ut o&- 
tensum est capite praecedeute, articulo 9. Hfec, 
inquam, ita se liabent in statu naturali. Cjeterum 
in statu civili, ubi est qui utrumque cogere potest, 
is, qui per contractum prior est ad priestandum, 
prior prffistare debet; quoniam, cum alter cogi 
potest, cessat ratio propter quam ne non prsestaret 
metuebat. 

12. Ex eo autem, quod in omni donatione, et 
'"pactis omnibus, requiritur acceptatio Jurrs quod 

transfertur,sequitur/j«c!5C(neminem possecum eo, 
qui acceptationem illam non signiiicat. Neque 
igitur pacisci cum belhiis, neque jus ullura illis tri- 
buere aut auferre possumus propter defectum ser- 
monis et intellectus. Neque pacta inire quisquam 
cum diviua majestate potest, neque illi voto obligari, 
nisi qiiateuus visum iUi est, per Scripturas sacras 
substituere sibi aliquos homiues, qui authoritatem 



• Or/rtdir, §c.] Nam nisi causa metus nova PSiBtat, ej facto, 
vel alio signo voluntalis uoa priuatiuidi a parte altera, metus jus- 
tua conferi non poteat. Causa enim, quie impedire non poterat 
quin pacisccretur, impcdire noD debet quin pactum pncstct 



DE LEGE NATUR^E CIRCA CONTRACTUS. 175 

"habeant vola et pacta ejusmodi expendendi et ac- sect. ni. 
ceptaudi, tanquam illius vicem gerentes. . , ^^ . . 

13. Qui igitur in statu naturiB constituti suut, ^"''" . 
ubi nulla tenentur lege civile, nisi illls certissima 
reyelationi voluntas Dei votum vel pactum suum 
accipientis cognita sit, frustra voveut. Siquidem 

euim id quod vovent contra legem naturae sit, non 
tenentur voto ; quia illicitura prxstare tenetur 
nemo ; si vero id quod vovent lege aliqua naturse 
prjeceptum sit, «om roto, sed ipsa teneutur lege; 
siu llbenim ante votum sit, facere vel non facere, 
libertas manet; propter ea quod, ut obligemur vofo, 
requiriturvoluutasobligantisapertesiguificata^quse 
in casu proposito supponitur non haberi. Obli- 
gantem autem voco illum, cui aliquis tenetur vel 
obligaUir : obligatum vero eum, (pii tenetur. 

14. Pacta fiunt de actionibus illis solis, quae rneni ..u™ 
cadunt sub deliberationem. Pactio enim non fit "3mn"bii^t. 
sine voluntate paciscentis. Voluntas iintem ultimus 

actus est deliberantis. Sunt ergo de possihilibus 
tantum etfuturis. Nemo igitur pacto suo obligat 
se ad impossibile. Cluoniam autem paciscimur 
SEepissime eas res, quEe possibiles tum videutur, cum 
proroittimus, quas tamen post coustat esse impos- 
sibiles, non ideo omui obligatione Hberamur. Ratio 
cujus rei ea est, quod is qui futurum iucertum pro- 
mittit, beueficium prjeseus ea lege accipit ut mu- 
tuum reddat. Voluutas enim ejus qui prteseus 
benefieium prjestat, pro objecto simplicitcr habet 
honum sihi, quauti erat res promissa ; ipsam autem 
i non simpliciter, sed si fieri potest. Verum w 

iccidat neque id possibile esse, jjrasstaudum eat 
jitum praistari potest. Obligaut igitur pacta 

ton ad ipsam rem pactam, sed ad summum coua- 



176 



LIBBRTAB. 



pactli libeRuuu, 

e 



8ECT. III, tum: hoc enim solum, non res ipsee in iiostra 
. ^- potestate sunt. 

15. Pactis liberamur duabus rebus, vel si prie- 
stitum, vel si condonatum sit. Si prEestitum ; quia 
ultra id nos non obligavimus. Si coiidonatum; 
quia is cui obligamur, coudonando intelligitur fa- 
cere, ut Jhs a nobis iu eum translatum, ad noa 
denuo redeat : est enim condonatio, donatio, hoc 
est, per articulum 4, capitis hujus, juris translatio 
ad eum cui donatio facta est. 

16. Qmeri solet an pacta ea quae metu extor- 
quentur, obligatoria sint, necne. Exempli causa, si 
ad vitam a latrone redimendam, pacttis ei fuero 
traditurum me iUi mille aureos postero die, neque 
facturum quicquam quo compreheusus in jus dnci 
possit, utrum tenear necne. Quamquam autem 
aliquando pactim ejusmodi invalidum censeri de- 
beat, non tamen eo nomine invalidum erit, quod a 
metu processerit ; propterea quod inde sequeretur 
pacta ea, quibus in vitam civilem homines congre- 
gantur et leges condunt, invalida esse : (procedit 
enim a metu mutuse csedis, quod alter alterius re- 
gimini se submittat :) ueque cum ratione eum 
facere, qmca-ptivo, jiaciscenti pretium redemtionis 
suae fidem adhibet. Universaliter verum est obli- 
gare pacta, quando acceptum est bonum, et pro- 
mittere, et id quod promittitur licitum est. Licitum 
autem est et ad redimendam vitam promittere, et 
de meo dare quicquid voluero cuiquam, etiam la- 
troni. Obligamur ergo pactis a metu profectis, 
nisi lex civilis aHqua prohibeat, per quam id quod 
promittitur fiat illicitum. 

17- Qui uni facturum se vel omissurum aUquid 



DB LEGE NATUR^ CIRCA CONTRACTUS. 177 

s ante fuerit, et poste^ alteri paciscitur con- sect. in. 
trarium, facit ut pactum non prius, sed posterius ^ . 
illicitum sit. Nam qui iirioribus pactis jus suum pmiud. poMe- 
in altenim transtulerat, facieiidi vel non faciendi ^iliJ^^ri?!!™ 
jtts non amplius habet. Quare posterioribus pactis "'^"^''™ "^ 
jus nullum transfert ; et quod promissum est, sine 
jure promissum est. Tenetur ifqtur prioribus tan- 
tum pactis; quae ^iolare est illicitum. 

1 8. Mortem, vel vulnera, vel aliud damnum i'«""" *"'™ 
corporis inferenti nemo pactis suis quibuscunque »nii dwiin™ 
obljgatur non resistere. Est enim in unoquoque T^^i "" 
gradus quidam timiditatis summus, per quera ma- 
lum quod infertur apprebendit ut maximum, ideo- 
que necessitate naturali quantum potest fiigit, 
intelligiturque aliter facere non posse. Ad talem 
gradum metus cum perventum fuerit, non est ex- 
pectandum quin vel fuga vel pugna sibi consulat, 
Cum igitur nemo teneatur ad impossibile, illi qni- 
bus mors, quod maximum naturffi malum est, vel 
quibus ^TiInera aut aiia corporis damna inferuntur, 
tiec ad ea fereuda constantes satis sunt, ea ferre 
non obligantur. Prteterea ei qui pacto tenetur, 
creditur : pactonim euim vinculum sola fides est. 
Qui vero ad supplicium ducuntur, sive capitale, sive. 
[i mitius, constringuntur vinculis, vel satel- 
custodiuntur : quod sigimm certissimum 
!Bt, non videri illos pactis ad non resistendum satis 
" obligatos esse. Aliud est, si sic paciscor : nisi 
fecero constituta die, interfice. Aliud si sic, nisi 
_fecero, iuterficienti non resistam. Primo modo, 
iciseuntur omnes, si opus est ; opus autem est 
; secundo modo nemo, uec unquam opus 
, Nam in statu mere naturali, si occidere cupis, 
VOL. n. N 



178 



LIBERTAS. 



XT.iu. jus habes ex ipso statu ; ita ut opus non sit prius 
_, credere, ut fallentem post interficias. In statu vero 
civili, ubi jus vitae et necis, omnisque poente corpo- 
ralis penes civitatem est, illud ipsnm jus interfici- 
endi privato concedi non potest. Neque ipsi 
civitati opus est, ut aliquem puniat, postulare pacto 
ut patientiam priestet, sed tantum ne quisquam 
defendat alios. Si in statu naturse, velut inter duas 
civitates, fieret pactum de interficiendo ni fecerit, 
intelligitur priecessisse aliud pactum de non inter- 
ficiendo ante praestitutum diem. Itaque e'o die si 
praestitnm non sit, redit jus belli, hoc est, status 
hostilis, in quo omnia licent, ideoque etiam re- 
sistere. Postremo, pacto non resistendi obligamur 
duorum malorum prEesentium eligere illud, quod 
majus videbitur. Nam mors certa majus malum 
est, quam pugna. Sed duorum malorum impossibile 
est non eligere miuus. Tali ergo pacto teneremur 
ad impossibile, quod naturBC pactorum repugnat. 
^ 19. Similiter neque tenetur quisquam pactis ullis 
TBiiduip m, ad se accusandum, ve! alium, cujus damuatioue vita 
sibi acerba futura est. Itaque neque pater in filium, 
neque conjux in conjugem, neque filius in patrem, 
neque quisquam in eum sine quo ali non potest, tea- 
timonium dicere obligatur : frastra enim est testi- 
monium, quod a natura eomimpi prsesumitur. 
Quamvis autem pacto ad se arcasandum aliquis non 
teneatur, in quaestione tamen publica ad responden- 
dum cruciatu cogi potest. Responsiones autem Ul£e 
facti testimoninm non sunt, sed investigandte veri- 
tatis adjumenta. Ita ut sive verum sive falsum 
cruciatus respondeat, sive non omnino respondeat, 
jure faciat. 



DE LEGE NATURjE CrRCA CONTBACTUS. 



m 



20. Jttsjurandum oratio est promissioni adjecta, sect. iii. 

TnfML significat promissor, nisi praestiterit, renunciare . ^ . 

''«ese misericordiae diviDse. Quae definitio ex ipsis Jnn-junuidi 
colligitiu- verbis, quibus essentia jurisjurandi conti- ' 
netur, nimiruni, ita me adjuvet Deus, vel aliis feqm- 
pollentibus, ut apud Romanos, /« Jupiter macta 
eum qui fefelUrit, ut ego hanc macto porcam. 
Neque obstat, quod jusjurandum nou solum pro- 
missorium, sed aliquando affirmatorium diei possit ; 
nam qui affirmationem juramento confirmat, pro- 
mittit se vera respondere. Quamquam autem qui- 
busdam in locis moris erat subditis per reges suos 
jurare, id ex eo natum est, quod reges illi divinos 
sibi honores haberi volebant. Nam jusjurandum 
ideo introductum est, ut major metus vioIandBe fidei, 
quam is quo homines, quos facta nostra latere pos- 
sunt, timemus,divinae potentiae confdderatione atque 
religione incuteretur. 



21. Ex quo sequitur jitsjurandum concipi de- ■'°*«f^™ 



^■^ bere ea formula, qna utitur is qui accipit. Frustra 

^^H.«ium adigitur ahqiiis ad jusjnranduin per Deum "^'^ 

■^L qnem non credit, ideoque neque metuit. Etsi enim 

lumiiie naturali sciri possit Deum esse, nemo taraeu 

per illum se jurare arbitratur alia formula, vel alio 

»iiomine, quam quod suse ipsius, hoc est (ut existimat 
B qui jurat) verie religionis pneceptis continetur, 
22. Ex allata Jurisjurandi definitione intelligi J:'^"™ 
polcstf partum nndum non minus obligare, qnam in oWiK.u. 
quod juravimus. Pactum enim est qno adstrlngi-*"'"^ 
mur; juramcntum ad puuitiouera divinam attinet, 
r quam provocare iueptura esset, si pacti violatio non 
leBset per se illicita. lllicita autem non esset, nisi 
Ipacttun esset obligatorium. Prseterea, qui renun- 



180 LIBERTAS. 

SECT. III. ciat misericordiae divinae, non obligat se ad poenam: 

, ^- . quia semper licitum est poenam, utcumque provoea- 

tam, deprecari, atque divina, si concedatur, frui in- 

dulgentia. EflFectus ergo juramenti is solus est, 

ut hominibus, natura pronis ad violationem datse 

fidei, major juratis causa sit metuendi. 

janmentam 23. Juramentum exigere, ubi neque violatio pac- 

Swu^I^torrm torum, si qua fiat, latere potest, neque ei, cui fit 

SrtS!!t*^i^^ sponsio, deest potestas poenas exigendi, est facere 

potestpuDiri Diai amplius aliquid quam ad sui defensionem sit necesse ; 

significatque animum cupiendi non tam ut sibi 

bene, quam ut illi male sit. Juramentum enim, ex 

formula jurandi, pertinet ad iram Dei provocandam, 

hoc est, omnipotentis in eos, qui fidem ideo violant, 

quia potentia sua poenam humanam efFugere se posse 

sentiunt, et omniscii in eos, qui fidem violare ideo 

solent, quia oculos hominum latere se posse sperant. 



DE LEGIBUS NATUR/E REUQUIS. 



DB LEGIBUS NATUR/E RELtQUlS. 

I. Le\ natane secunda, pactis slanfluni. 9. Fidei cum omnibus 
servanda sine exceptidrie. S. Injurja, quiJ. 4- iDJuria ei eoli 
fie.ri poteat, <]uicum contrahimus. 5. Juatitise distinctio in 
justitiBmhotiiiuuinetactioDum. 6. DiBliDctioju»titiEe in com- 
inutativam et diatributivam examinata. 7. Volenti non fit in- 
jnria. 8. Lcx natune tcrtia, de ingratitudine. 9. Lex Datune 



quarta, ut qulsque se pncstct commodi 

quinto, de misericordia. II. Lex n 
' futurum tantum speclant. 12. Lex 
' contumeliam. 13. Lex naturfe ocl 

14. Li>i natuTK nona, de modestia. L 

equitate, sive contra ace«pti 

tune undecima, de habendia 

duodeciioa., de sorte dividendi! 



10. Lex naturce 

nta, quod ptBIUB 

septima, contra 

>ctava, contra superbiam. 

15. Lex naturte decima, de 

personanim. 16. Lex na- 

17. Lex naturffi 

natune decima lertio, 



de primogenitura et prima occupatione. 19. Les t 
cima quarta, de incolumitate mediatorum pacls. 20. Iiex na- 
tune decima quinta, de constituemlo arbitro. 21. Lex natum 
dccima «cxta, oeminem esse arbitrum causce eaas. 22. Lex 
aatum decima septima, arbitros debere esse sine ape pmmii 
ab iis refcrendi, quonim causa judicatur. 23. Lex naturm 
decima octava, de teslibus. 24. Lcx naturffi dccima nona, nul- 
lum cum arbitro pactum fieri. 25. Lex naiur» vigesima, con- 
tra crapulam, et ca qun ratiouis UHum impediuQL 26. Regula 
per quam statim cognosci potest, an quod facturi sumus, sit 
Gontra lcgem nalurte, necne. 27. Leges natunc obligant in 
foro intcrno tantum. 28. Violantur leges naturie quandoque 
facto legibus consentaneo. 29. Leges naturte aunl immuta- 
biles. 20. Qui leges nalur» conatur implere, justus est. 31. 
J^x naturalis eadcm cum morali. 32. Undc fiat, quo<l quee 
dicta aunt de lege naturuli, non siui cadcm qura tniduntur a 
pliiloaophis circa virtutca. 33. Lex naluralis non est, proprie 
loquendo, lex, nisi quatenus traditur in Scriptura sacra. 

Legum naturalium deiHvatarum altera est, juffc- sect. i 
|b*# siam/iim essc, sive fidem observaiidam esse. ^- 
Datensum eiiim estcapitepriE<;edente,lecem naturx L-«n«uin, 

u:i{>ere tauquam rem conciuandse paci uecessa- 1» tuudum 



183 LIBBRTAe. I 

8ECT. iir. riam, unumquemque jura quEedam sua mutuo trans-' 
. ^- . ferre, atque hoc vocari pactum, quoties futurum atj 
quod transfertur. Hoc autem ad pacem concilvJ 
andam conducibile est, quateuus quse paciscinmn 
facienda vel oraittenda, ea re ipsa facimus vel omitl 
tiraus ; fmstraque essent pacta, nisi illis stareturJ 
Quoniam ergo }mciis stare, sive Jidem servaret 
necessarium est ad pacem conciliandam, erit per 
articulum 2, cap. ii. praeceptum legis naturalis. 
Rde.frudffln. 2. Neque personanim, quibuscum paciscimur, 
rfne^iTrpiion" uUa datur hac iu re exceptio, puta, si illi 6dem ci 
aliis nec serveiit, uee servaudam putent, aut aliui 
quodlibet habeant vitium. Nam qui paciscitur, 
quod paciscitur, frustraneam eam esse actionei 
uegat. Et contra rationem est, scientem frustra ft 
cere. Idem si prsstandura pactum non putet, eo^ 
quod sic putat, pactionem eandem frustraneam esi 
affirmat. Qui ergo paciscitur cum eo, quicum fidei 
servare se teneri non putat,simul pactiouemesse remj 
frustraneam et non fmstraneam affirmat, quod est 
absurdum. Cum omni igitur homine, vel servanda 
est fides, vel non paciscendum, hoc est, vel decla- 
ratum bellum, vel certa et fida habenda est pax. 
injuiia quij. 3. Pacti violatio, sicut et dati repetitio, quae 
semper sita est iu aliqua actione vel omissione, vo- 
catur iNjuaiA. Actio autem illavel omissio injusti 
dicitur; ut idem significent tnjuria, et actio ve|i 
omissio injusta, atque utraque idem quod pacti vell 
Jidei violatio. Videturque injurio! uomeu iude 
actioni vel omissioni tribui, quia sine jure est, ut- 
pote quod ab eo, qui agit vel omittit, translatum 
antea in alium fuerat. Et est similitudo qufedam 
inter id, quod in vita communi vocatur injuria; et 
id, quod in scholis solet appellari absurdiim. Quem- 



4 



DE LEGIDUS NATUB^ RELIQUIS. 183 

admodum enim is, qui argumentis cogitur ad uega- ; 
tJonem assertionis quam prius sustinuerat, dicitur 
redigi ad absurdum ; eodem modo is, qui prje animi 
impotentia facit vel omittit id, quod se non factu- 
rum vel non omissurum pacto sao ante promiserat, 
iiyttriam facit; neque miiius in contradictionem iu- 
cidit, quam qui in schoHs reducitur ad absurdum. 
Nam futuram actionem paciscendo, vidt fieri ; non 
faciendo, vult uon fieri : quod est velle fieri et non 
fieri idem eodem tempore : quse coutradictio est. 
Est itaque irijuria, ahsHrditas quiedam in conver- 
satione, sicut absttrdilas iujnria quaedam est iu 
disputatione. 

4. Ex his sequitur, injuriam* nemini fieri posse,'" 
nisi ei quicum initur pactuin, sive cui aliquid dono p, 
datuni est, vel cui/)ac2oaliquid estpromissum, Ideo- '" 
que damiium et injaria saepissime disjunguntur. 
Nara si dominus servo, qui obedieutiam sibi pactus 
est, imperet ut pecuniam tertio numeret, vel benefi- 
cium conferat,issi noufaeiat,damnumquidemtertio, 
injuriam autem domiuo soli facit. Sic quoque in civi- 
tate, si quis alicui noceat, quicum nibil pactus est, 



bgem;: 
jnstuin, 



<tini, ifc.\ Injiistitio! nomen si 
injiirite, tumad li-gem,tum ad penoDaii 
otnnibus injustiim est ; injuria verc 
libi vel illi, sed alii ; et (]uan(Ioque r 



t relative ad 
m. Nam in- 
it e«se, nec 
privato, sed 

civitati taDtum ; etiam nec homini cuiquam nec civitati, seil soli 
Deo. Nam pacto et juris tranBlatione fit, iit injuria in huiic vel 
illum fieri dicatur. Hinc est, quod in omni civilate fieri videmus, 
quse privati homines inter se verbo vel scripto cootrahunt, exigi 
vel remitli arbitrio obligantis. Damna vero, quce inferuntur con- 
Ira leges civitatis, ut fuftum, liomicidium et similio, non ad volun- 
tatem ejus cut damniim est illatum, sed arbitrio civitati», id est, 
juxta lcges constitutaa vindicari. Itaque injuria in hunc, nbt 
juris iu bunc translationem, existere non polest 



SECI 



, damnttm ei infert cui maluin ; injttriam soli illi, qui 
totius civitatis potestatem habct. Eteuim si is, qui 
damuum recipit, iiijuriara expostularet, is qui fecit 
sic diceret, quid tu mihi ? quare facerem ego tuo 
potius quammeo libitu, siquidem, quin tu tuo, non 
meo, arbitratu facias, non impedio i In qua oratione, 
ubi nulla intercesserunt pacta, non video quid sit, 
quod possit repreliendi. 

5. Nominahfecy'«*/«;» et injusttm, sicut etjua- 

1, titia et injustitia, sequivoca sunt ; aliud enim signi- 
ficaut cum personis, aliud cum actionibus tribu- 
iintar. Cum actionibus tribumitur, idem significat 
jttstum, quod jure factum ; et injustum, quod injuria. 
nie autem, qui fecitjusium aliquid, ideo insons, non 
^i/*i«*dicitur: eum autem, qui fecit aliquid injtistum, 
non ideo injustum, sed santem dicimus. Quando 
vero de personis usurpantur, esse Justum significat 
idem quod juste faciendo delectari, justitice studere, 
vel conari facere iu omni re id quod justum est. Et 
esse injasliim est negUgere justitiam, vel eam non 
pacto suo, sed prsesenti comraodo raensurandam ex- 
istimare. Ita ut alia sit anirai instituti, sive hominis, 
alia unius actionis vel amissionis Justitia et injus- 
titia; possintque hominis justi actiones inuumerae 
injustis, et injusti Juslte esse. Justus autem homa 
dicendus est, qui justa facit propter prreceptum 
legis ; iujusta, non nisi per infirmitatem ; itijustus^ 
qui justa facit propter posnara legi adjuuctam ; in- 
justa, per animi iniquitateui. 

•■ 6. Justitia actiouum distingni vulgo solet in duaa 

i species, comumtativam et flistributit;a?it; quarum 
priorem sitam esse aiunt in proportione arithmetica, 
posteriorem in geometrica: illamque versari in per- 
mutatione, venditione, eratioue_, rautatione, mutui 



DE LEGIBUS NATCR^ RELTQUIS. 1»5 

redditione, locatione, conductione, cseterisque, ai sect. rii. 
qni sunt, actibus inter se contrahentium ; ubi si . '■ . 
tequale pro iequali reddatur, nasci inquiunt justi- DUtindiojn^ 
tiam commulalivam. Hanc vero circa dignitatem „„t,til™i 
etmerita homiuura, ita ut si cuique tribuatur Trapd ;!j^"||[)J^;™ 
■njv aiiav, majus ei qni dignior, minus ei qui minus 
dignus, idque proportionate, oriatur^' «*////« distri- 
hutiva. Agnosco hic distinctionem quaudam iequa- 
litatis, nempe ut una sit sequalitas simpliciter, ve- 
luti quando comparantur inter se dufe res ieqnalis 
pretii,ut libra argenti cum dnodecim nnciis ejusdem 
argenti ; altera aequalitas secuudiim quid, ut cum 
eentum hominibus distribuendK sint mille librae, 
sexcentse deutur sexaginta hominibus, et quadrin- 
gentae quadraginta; ubi non est Eequalitas inter 
600 et 4O0 ; sed cum eandera contingit sequalita- 
tem esse inter numerum eorum, quibus distribuun- 
tur, unusquisqne eorum jequalem partem auferet; 
unde dicitur fequalis distributio. Talis autem Eequa- 
litas eadcm res est cum proportione geometrica. 
Sed quid hiec ad justitiam ? Nam neque si res 
nostras vendamus quanti possumus, injuria ulla fit 
emtori, qui id voluit, et petiit ; neque si de meo dis- 
tribuero plus mereuti minus, modo id dedero quod 
pactus sum, neutri fit injuria. Id quod testatur 
ipse Servator noster Christus Deus in Evangelio. 
Non igitur est ea justitiie distinctio, sed fequahtatis. 
Negari tamen forte non potest quin justitia sit 
sequalitas aliqua ; nimirum qufe in eo tantura sita 
sit, ut cum ajquales uatura omnes simus, alter non 
arroget sibi plus ^'Mri,v, quam alteri concedat, nisi id 
jurix sibi pactis acquisitum sit. Atque haec contra 
itistiuctionem iWsxmJHsiiHie, quamquam ab omnibus 
lene receptam, dicta sint : ne quis in/iiriam alind 



!86 



LIBERTAS. 




esse putetj quam fidei sive pjictonim ^-ioktionem ; 
prout supra definitum est. 

7. Vetus est, volenti non fit injuria. Veritatem 
tamen dicti liceat ex principiis nostris derivare. 
Factum enim sit id, quod quis injurium sibi putet, 
volenti : ergo, volente eo, iit id quod per pactmn 
non licuit. Sed volente eo fieri id, quod pncto non 
licebat, pactitm tpsum (per articulum 15, capitis 
praecedentis) fit irritum ; jus ergo faciendi redit ; 
fit igitnr^ure ; quare injuria non est. 

8. Legis naturalis praeceptum tertium est, ne 
eum, quijidttcia iui tibi prior bcnefecerit, eam ob 
rem deteriore conditionc esse patiaris, sive ne 
accipiat quisqufim benejicium, nisi antmo nitendi 
ne dantem dati merito pcejiiteat. Nara abgque 
hoc, contra rationem fecerit, si qnis, quod peritu- 
rum ^ndet beneficium, prior contulerit ; atque eo 
modo omnis sublata erit iiiter homiues beueficentia 
et fiducia, unaque omnis benevolentia ; neque esset 
inter eos quidquara mutuae opis, nec ullum gratiae 
conciliandae initium. Ex quo status belli necessa- 
rio mansurus est, contra legem naturte Jmtdamen- 
ialem. Quouiam vero legis hujus violatio non 
est fidei sive pactorura violatio : supponitur enim 
iiulla inter eos intercessisse pacta : ideo neque in~ 
Jnria nominari solet ; sed quia respiciunt se mutuo 
benejicium et gratia, ingratitudo appellatur. 

9. Quartum prjeceptum natura; est, itt unusquis- 
qtie se cdsteris commoduvi prtesiel. duod ut recte 
iutelligatur, animadvertere oportet, esse in homi- 
nibus ad societatem ineuudam diversitatem ingeni- 
orum, ortam a diversitate afFectuum, haud dissimi- 
lem illi quie reperitur in lapidibus ad Eedificandum 
comportatis a diversitate materije et figurEe. Nam 



DB LEGIBUS NATUR-£ RBLIQUIS. 



187 



1 



vt lapis, qui prs figura aspera et an^losa plns loci e 
Cfleteris aufert quam ipse implet, ueque prse mate- , 
rias duritie comprimi vel secari facile potest, nec 
compagiuari aecUficium sinit, tanquam incommodus 
abjicitur ; ita homo, qui prae ingenii asperitate, re~ 
tentis superfluis sibi, necessaria aliis acUmit, neque 
prffi affectuum coiitumacia corrigi potest, caeteris 
incommodus molestusque dici solet. Quoniam jam 
imusquisque non Jiire modo, sed etiara upcessitate 
naturali totis viribus iu id incumbere supponitur, 
nt necessaria ad sui conservationera consequatur, 
st quis veUt pro superfluis coutra contenderc, ilUus 
culpa orietur beUum ; propterea quod lUi soU nuUa 
certandi iucumbebat necessitas. Facit ergo contra 
iegem natnnefundarHeRtalem. Unde sequitur,quod 
ostendendum erat, prseceptura naturie esse,utunus- 
quisque se cseteris priestet commodum. Qui vero 
legem banc violat, incommodus et molestus dici 
potest. Cicero tamen commodo opponit inhuma- 
num, tanquam ad hanc ipsara legem adspectans. 

10. Legis naturie quintum praeceptum est, opor-^ 
tere alterum alteri, sumta cautione futuri tem- m 
ports, prtsteriti veniam, petenti et poenitenti, con- 
eedere. Venia pratteriti sive remissio ofFensffi 
nibii aUud est quara ilU, qui, cum lacesserit ad 
beUum, facti poeuitens pacem orat, pax concessa. 
Pax autem conccsaa non poenitenti, boc est, ani- 
mum hostilem retinenti, vel futuri teuiporis cauti- 
onem non danti, boc est, non pacem sed opportuni- 
tatem captauti, non est pax, sed metus: neque 
igitur a natura prsecipitur. Cjeterum qui pcenitenti 
et de futuro cautiouem adhibenti, noUt ignoscere, 
ei pax ipsa uon placet ; quod est contra legetn na- 
ittralem. 



SECT. in. 11. Sextum legis naturalis praeceptum est, in 
■ '• ■ uliione sivc pcenig, spectandum esse non malum 
Lra utuiB preBteritum, sed honumj^nturutn : hoe est, infligere 
™n»^(utamm poeuam uullo alio fine licitum esse, nisi ut ipse qui 
tooium .pecuuiL pgj.^,gyjj. f;orrigatur, vel alii suppUcio ejus moniti 
fiaut meliores. Hoc autem ex eo primum con- 

Ifirmatur, quod unusquisque lege naturali teneatur 
alteri ignoscere ; modo cautum prius sit de futuro 
tempore, ut articulo praecedeute ostensum est. 
Prseterea, quia ultio, quatenus solum praeteritum 
consideratur, uiliil aliud est preeter triumphum et 
gloriam animi, qua; ad iiullum finera dirigitur ; nam 
prseteritum tantum contemplatur, finis autem futura 
res est ; quodque ad nullum fiuem dirigitur, vanum 
est : ultio, ut quse futurum nou spectat, a vana 
gloria proficiscitur, ideoque prteter rationem est. 
At laedere alium pra;ter rationem iutroducit bellum, 
et est contra legem naturje fuudamentalem. Est 
igitur legis naturse prEeceptum, in ultione non esse 
respiciendum, sed prospiciendum. Violatio autem 
legis hujus crudelitas solet appellari. 
i^iniiiure j2. Q,uoniam autem siena omnia odii et contem- 

«.ptuno. conltB ^ 

..otiiiundkiD- tionis ad rixam et pugnam maxime omnmm pro- 
vocant, adeo ut plerique vitam, nedum pacem 
amittere, quam contumeliam pati raalint ; sequitur 

Iseptimo loco, lege iiaturali prsescriptum esae, nequis 
nelfactis, vel vcrhis, vel vuUu, vel risu, altcri 
ostendat se illum velodisse vel contemnere. Cujus 
legis violatio contumelia nominatur. Quam- 
quam autem nihU firequentius sit, quam potentium 
erga minus potentes, et nominatim judicum ad- 
versus reos scommata atque opprobria, qute neque 
ad rei crimeu, neque ad judicis pertinent ofiicium ; 
hujusraodi tamen homines contra legem faciunt 
naturalem, et pro continneliosis habeudi simt. 



estfi 



DE LEGIBUS NATUR.E RBLIQUIS. 189 

1 3. Quaestio, uter duomm hominum dignior sit, sect. iii. 

ad statura natura?, sed ad statum civilem per- ^- _. 

t. Ostensum enim aiitea est, (Cap, i. art. 3 ;) Lf.u»h™ 

itura omnes homines iequales inter se esse : ideo- m .'u^rtLi.. 

le infequalitatem, qure nunc est, puta a divitiis, a 

(tentia, a nobilitate generis, profectam esse a lege 

eivili. Scio Aristotelem libro primo politicorum 

tanqiiara fundamentum totius scientiae politicge af- 

ire, bominum ahos a natura factos esse dignos 

imperent, ahos qui serviaut, tauquam Dominus 

servus non consensu bomimim, sed aptitudiue, 

est, scientia vel inscitia naturali distinguereutur. 

Lod fiindamentum nou modo contra rationem, ut 

nsum est supra, sed etiam coutra experientiam 

Nam neque pene quisquam ingenio ita stupido 

ut non rectius arbitretur sibimet se, quam aUis 

;endum tradere. Neque si contendant inter se 

sapientiores et robustiores, sunt illi his semper aut 

sKpesuperiores. Sive igitur natura homines aequales 

inter se sint, agnoscenda est sequalitas: sive inte- 

quales, quia certaturi sunt de imperio, necessarium 

estadpacem consequendam ut pro /sgualibiitt ha- 

>antur. Et propterea legis naturalis octavo loco 

iceptum est, ut unusquisque natura unicuique 

^tequalis habeatur. Cui legi contraria est supebbia. 

14. Sicut necessariura erat ad uniuscujusque con- lch uan,™. o.^ 
servationem, ut de quibusdara ^'«r/A«*r suis cederet; """'^' 
ita non minus uecessarium est ad eandem coiiser- 
vationem ut jura quaedam retineat, nimirura jus 
corporis tuendi, jm fruendi aere hbero, aqua, et 
iteris oranibus vitfe necessariis. Cum igitur a 
lem ineuiitibus multa^Mraretineantur communia, 
lulta etiam acquirantur propria; dictamen legia 
naturalis nouum oritur, uerape ut qutecttmque jura 
vnusquisgue sibimHipsi postuUtt, eadem eliam 



190 



LIBEnTAS. 



. nu unicuigtie concedat ca:terorum. Alioquin EPquali- 

tatem praecedente articulo ag;nitam frustaneiun 

facJt. Quid enim aliud est iequalitatem person- 

arum agnoscere iu societate iueunda, quam iequalta 

ipsia tribuere, quos alioqui societatem inire ratio 

nuUa exigit ? /Equalia autem <eqnalibHg, idem est 

quod proportionaUa proportionalibus tribuere. 

Vocatur obsen-atio bujus iegis modestia ; violatio 

autem n-XeovtEia ; violautes Latinis immodici et im- 

modesti nuncupantur. 

Ln utnre de- 15. Dccimo loco, impcratur lege naturali, ut 

uteTaTo cmta. unusquisque in jure aliis distrihueiido utrique 

X^^™ ^parti <equalem se puebeat. Lege prascedente pro- 

hibitum est, ne nobis plus juris per naturam arro- 

tgemus, quam cceteria ooncedimus. Possumus minus, 
si volumus ; etenim id aliquando viodestitE e^t, 
Sed si quando jus aliis distribuendum a nobis sit, 
prohibemur hac lege, ne uni plus vel minus indul- 
geamus quam alteri. Nam qui uni pr£e altero in- 
dulgendo naturalem jequalitatem nou observat, facit 
in eum, qui posthabitus est, contumeliam. Est au- 
tem supra ostensura, contumeliam esse contra lege» 
nattirales. Priecepti hujus obsen^atio <equitas, vio- 
latio aeceptio personarujti, Graecis uno vocabulo 
Trpoab)Tro\t}-^ia appellatur. 
Lfflin,ti.rB,uD. 16. Ex Icge prECcedente coUigitnr undecima, 
bcDduiD com qu<e dividi non possitnt, communiter, si Jieri po- 

Ltest, utenda esse, tdque, si quantitas rei permittat, 
quantum quisque velit : sin qiiantitas rei non 
permittat, tum prtrjinito, et proportionate ad 
numerum utentium. Aliter enim nullo modo ser- 
vari potest sequaUtas ilta, quam, prfecedente articulo, 
a lege naturali imperatam esse demonBtravimus. 
17. Item, si neque dividi, neque communiter 



* 



p 



DE LEGIBUS NATUR^ RELIQUIS. 191 

haberi potest, lege natiirali iDstitutum est, quod sit sect. iii. 
pneceptum duodecimum, ut ejus rei mus rel al- . , ^- . 
temua sit, vel uni tantum sorte ailjudicandu»,i^ 'i-^tumina 
utque in alteruo usu sorte quoffue, quis ad uten- '.^^^ ™ 
dum prior sit.judicetur. Nam hic quoque fequa- 
litas spectanda est, alia autem inveiiiri prseter 
sortem nou potest. 

18. Sors autem duptex est : \e\ arbitraria velf"™"^^ 
naturalis. Arbitraria illa est, quse lit consensu pHn,oKrniiw 
contendeiitium. Et sita est iii casu mero, et forte, '^J,»J^ "^" 
quod aiunt^ fortuna, Naturalis est, primogenitura, 

Graece KXnpovniiia. quasi sorte tributum, et prima 
occupatio. Itaque quje neque dividi, neque com- 
muniter haberi possunt, cedunt primo occupanti ; 
item primogenito, ea qua patris fueruut, nisi pater 
ipse jtts illud transtulerit prius, Sit igitur ea lex 
naturae decima tertia. 

19. Legis natnralis decimum quartum priecep-L«»i«hirBd«- 
tnm est, pacis medtatoribits preestandam esse ^^'[^^imc n» 
incolumitatem. Ratio enim, quje jubet fiiiem, jubet '^"""^' '""" 
etiam media necessaria. Primum autem rationis 
dictamen pax est, cretera snnt ad media, pacem 

sine quibus pax esse non potest ; sed nec sine 
mediatione pax, nec sine incolumitate mediatio 
haberi potest. Est ergo dictamen rationis, hoc est, 
lex natura?, puci.1 mediatoribus priestandam esse 
incolumitatem. 

20. Porro quoniam, etsi homines in omnes has, lpi nmm™ 

, si quEe alia; sunt, naturie leges consentirent, eas- a^ '"" ' 
studerent observare, dubia tamen et contro- " 
veraae quotidie orientur de legum harum ad facta 
appUcatione: niminim an quod factum sit, sit con- 
legem necne ; quse quEestio juris dicitur ; ex 
luibus seqnetur pugna inter partes, utrimque se 



192 



LIBERTAS. 



I 

bilra dpbflrv Hve 



laesos esse existiraantes : ad pacis igitur conserva- 
tionem, quia aliud in hoc casu remedium fequum 
excogitari non potest, necessarium est ut ainbo 
dissidentes in tertimn aliquem consentiaut> cujus 
sententias de re controversa staturos esse pactis 
vmtuis se obligent. Atque is, in quem sic consen- 
sum est, arhiter vocatur. Est igitur legis naturalis 
prseceptum decimum quinttim, oportere utrumque 
ile jure inter se disceptantium, stihmittere ne 
aliciijiis tertii arbitrlo. 

21. Ex eo autem quod arhiter sive judex a dis- 
ceptantibus electus sit ad determiuandam contro- 
versiam, colligitur oportere arbitrum non esse 
unum ex ipsis disceptantibus. Nam unusquisque 
prsesumitur honum sibi naturaliter, justitm proptei- 
pacem tantum, et per accidens quterere ; ideoque 
non posse aequalitatem illam a lege naturali prse- 
ceptam tam accurate observare quam faceret ter- 
tius. Contiuetur itaque in lege naturae decimo 
sexto loeo, neminein judicem rel arhitrum esse 
debere sute ipsius causte. 

22. Ex eodem sequitur deeimo septimo loco, 
neminem arhitrum esse oportere, cui eommodi vel 
glori^ spes aliqua apparet major ex victoria 
unius partis, quam alterius. Far enim ratio miUtat 
hic, atque in lege praecedente. 

23. Quando vero de ipso facto controversia ori- 
tur, nempe an factum sit ueene, quod faetum esse 
dicitur, legis naturalis eat (per articulum 15) ut 
arbiter seque utrique, id est (quia contradictoria 
affirmant) neutri credat. Tertio igitur, vel tertio 
et quarto, vel pluribus credere oportet ; ut de faeto, 
quoties aliis signis sciri non potest, sententiam ferat. 
Lex igitm" decima octava naturalis arbitris et ju- 



DE LEGIBUS N&TUR^ RELIQUIS. 193 

Sieibus facti injungit, ut ithi stgna certafacti tton sect. ni. 
apparent, ihi sccundum tesfes, qui utriqve parti . ^' . 
videtitur eequi, scntentiam regant. 

24. Ex supraadductanr&tir/definitioneintelUgi V""""'"''^ 
porro potest, nullum pactuvi vel promissum inter-j.anc<imubiini 
eedere, inter ipsum et partes, quorum arhiter''^'''^ "^ 
eonslituttis est,ctijiis nt teneaturin gratiam alter- 

vtrius partis pronunciare ; neque evjus vi tene- 
atur ad id pronunciandum, quod tequum cst, vel 
(Equum esse censeat. Obligatur quidem arbiter 
sententiam illam ferre quam censet esse iequam, 
per legem naturae quje recensetur articido 15. 
Cujus legis obligationi nihil est quod addi possit ex 

I,cto. Frustra igitur esset pactum tale. Prieterea, 
sententiam iniquam ferens, fequam eam esse 
ntenderet, nisi pactum tale invalidum sit, mane- 
t controversia post sententiam latam, qnod est 
ntra arbitri constitutionem, qui ab eis ita electus 
t, ut inncem obligavcrint se pro rata habere 
sententiam, quam ille pronunciaverit. Arbitrium 
ergo lex natura; liberum jubet esse; id quod sit 
praeceptum ejus decimum uonum. 

25. Porro quandoquidem leges naturse uihil aliud i^^'™ 
IHiit, praeter dictata rectae rationis, ita ut nisi quisfnipui«ii,ri« 

scte ratiocinandi facultatem conservare conetur, ^ll^^to^mn 

ges naturse observare non potest ; manifestum est 

nm, qui voleus scieusque ea fecerit, quibus facul- 

i rationalis destruatur vel labefactetur, volentem 

cientemque legem naturae violare. Nihil enim in- 

iarest, utrum prieter officium faciat quis, an id faeiat 

■olens, quo minus officium implere possit. Ratio- 

'inandi autem tacultatem destruunt vel labefactant 

Jiomines qui faciunt ea, quibus mens de statu suo 

naturali deturbatur, id quod manifestissime cou- 

VOL. 11. o 



194 



LIBBRTAS. 



"iBCT. in. tiogit ebrih et crapula graratis. Peccatur er^ 

^- . vicesimo loco contra iegem naturalem ebrietate. 

Rwuu. pur 2G. Dicet fortnsse aliquis, qni viderit praecedentia 

Z^^i pni«i. prfficepta naturalia artificio quodam ab unico ra- 

^iT^idt'^ tionis, nos ad nostri couservationem et incolumi- 

^J^Te"* tatem hortantis, dictamine derivata, adeo difficilem 

esse deductionem hanim legum, ut exspectandum 

non sit eas vulgo cognitas fore, neque ideo obUgare. 

Etenim leges, nisi cognitae, non obligant, imo 

non sunt leges. Huic respondeo, verum esse spem, 

metum, iram, ambitionem, avaritiam, gloriam in- 

anem, et cfeteras perturbationes animi impedire, ne 

quis leges naturae pro eo tempore, quo passiones 

istse prEevalent, cognoscere possit. Caeterum nemo 

est, qui nou aliquando sedato animo est. Eo igitur 

tempore nihil illi, quamquam indocto et rudi, scitu 

est facilius ; unica scilicet hac regula, ut cum du- 

bitet, id quod facturus in alterum sit, jure factums 

sit naturali necne, putet se esse in Ulius alteriua 

loco. Ibl statim pcrturbationes illae, quee insti- 

gabant ad faciendum, tanquam translatse in alteram 

trutinEc lancem, a faciendo dehortabuntur. Atque 

hHec regula non modo facilis, sed etiam dudura ce- 

lebrata his verbis est, quod tihijieri non vis, altert 

ne feceris. 

Leg« DBiam 27. Quoniam autem plerique homines, prje iniquo 
ilit^i^ti^ prsesentis commodi appetitu, praedictas leges, quan- 
tumvis agnitas, observare minime apti sunt ; si forte 
aliqui, ciEteris modestiores, illam aequitatem com- 
moditatemque, quam ratio dictat, exercerent, cce- 
teris non idem facientibus, nihil minus quam ra^ 
tionem sectarentur. Neque enim pacem, sed certum 
et maturius exitium sibi compararent, cederentque 
observantes non observantibus in prEedara. Non 



^ 



DE LEGIBUS NATURj^E RELIQUIS. 195 

est igitur existimandum natura, hoc est, ratione s 
obligari homlnes ad exercitium earum omnium,* in , 
eo statu hominura in quo non exercentur ab aliis. 
Iiiterea tamen obligamur ad animum eas observandi, 
quandocunque ad tinem, ad quem ordinantur, earum 
observatio conducere videbitur. Ideoque conclu- 
dendam est, legem naturse semper et ubique obligare 
in J^oro interno sive conscientia, non semper in 
J^OTo eiterno ; sed tum solummodo, cum secure id 
fieri possit. 

28. Q,uiB vero leges conscientiam obligant, violari v-,. 
possunt facto, non solum iis eontrario, sed et cou- " 
sentaneo : siquidem qui facit, contrarium putet. ™ 
Quamquam eiiim actio ipsa secuudum leges sit, 
conscientia tamen contra est. 

29. Leges naturse immutabiles et atemte sunt: lc 
quod vetant, nunquam licitum esse potest : quod ™ 
jubent, nunquam illicitum. Numquam cnim su- 
perbia,ingratitudo,pactorum vio/atio,s\ve injurta, 
inhmaamtas, contameUa Hcitae, nec contrariae his 
Tirtutes illicitfe erunt, quatenus pro animi dispoai- 

• ExerciliHm earum omnium, elc.'] Imo iDter lias leges aliqim 
^oat, i:]uoruiii in stutu naturali umissio, inodu id pacis vcl sui con- 
vandi causa fiat, legis naturalis aclimplElio potiua videtur, 
am violatiD. Nam qui omuia facit coutra omnia facientes, 
pitque rapleutibuB, ffiquum facJt. Contraautem. id facerc (|uod 
pace moduB est et niodesti hominia, in bello ignavia eat et sui 
o. Suut auteiR leges aliqute naturalesi i|uarum ne in bello 
^ exert^itium desinit. Nam quid ebrietoE, quidve cmdelitas, 
vindicta quee futurum bonum non respicit, ad pacem vel 
iservationem oujusquam liominis conferre possit, non intelligo. 
in statu uatune, justum et injustum non ex actionibu.t, 
nsilio et conwsientia agentiuu xstimandum esL Quod 
lessario, quoj studio pacis, quod sui conscrvandi cauaa flt, 
fiL Alioquin onine damnum homiiii iliatum legis naturaUs 
itio atque in Deum injuria esL 



I 

I 



l9e LlflERTAS. 

tionibus intelliguntiir, lioc est, quatenus in foro 
conscienfiip spectantur, ubj solum obligant, et sunt 
leges. Actiones tamen ita diversificari possunt cir-r 
cumstantiis et lege civili, nt quae uno tempore £equ£e, 
alio iniquse ; et qiise uno tempore cum ratione, alio 
contra rationem sint. Ratio tamen eadem neque 
finem mutat, quse est pax et defenato, neque media, 
nenipe animi virtutes eas, qnas supra declaravimus, 
qujeque nulla vel consuetudine vel lege civili ab- 
rogari possunt. 
„ 30. Patet ex bactenua dictis, quam faciles obser- 
''' vatu sint naturje leges, quippe qus conatum solum, 
sed venim et constautem, reqnirunt, qnem qui pra;- 
stiterit, eum recte possumus justum appellare. 
Nam qui toto conatu ad id tendit, ut omnes actio- 
nes sua; sint secundnm prfficepta natnrse, clare os- 
tendit aniraum se habere leges eas omnes adim- 
plendi, quod est omne Jd, ad qnod obligamur a 
natura rationali. Clui vero totum id praestitit, ad 
quod obligatus erat, jtistits est. 

31. Legem naturalem eandem esse cum /ege 
vioraVi, consentiunt oraues scriptores. Id quare sit 
vernm, videamus. Sciendum igitur est, bonum et 
mahan nomina esse rebus imposita ad significan- 
dum appetitum, vel avei-sionem eonima quibus sic 
nominantur. Appetitus autem horainum pro di- 
versis eorum temperamentis, cousuetudinibus, opi- 
nionibusque, diversi sunt; ut videre est in iis rebus, 
quas sensu percipimus, puta gustu, tactu, olfaetu : 
sed multo magis in iis rebus, qua^ pertinent ad ac- 
tiones vitse communes, ubi quod hic landat, id est, 
appellat honum, alter vitupcrat ut maUm ; imo 
8a?pissime idem homo divei-sis temporibus idem et 
laudat et culpat. Ha;c dum faciunt, necesse est 



DE LEGIBUS NATUR^ RELIQUIS. 



197 



N 



oriri discordiam et piignas. Sunt igitur tamdiu in sEcr. iit 
statu belU, quam honum et malitm prse appetituum . , ^; , . 
priesentium diversitate diversis mensuris metiuutur. 
Hunc statum facile omnes, dum in eo smit, a^os- 
cunt esse malum ; et per consequeiis pacem esse 
bonam. Qui igitur de bono praisenti convenire 
non poterant, convemunt de futuro ; quod quidem 
opus rationis est. Nam pnesentia sensibus, /ittura 
non nisi ratione percipiuntur. Praecipiente ratione 
pacem esse bonam, sequitur eadem ratione, omnia 
media ad pacem necessaria bona esse, ideoque 
modesiiam <pquitatem,Jidem, humanilatem, viiseri- 
cordiam, quas demonstravimus ad pacem esse ne- 
cessarias, bunos esse moreit, sive habitus, hoc est 
virtutes. Lex ergo eo ipso, quod praecipit media ad 
pacem, prfecipit bonos mores, sive inrtutes. Voca- 
tur ergo moralis. 

32. Quia vero homines exuere non possunt ap- vuAb Hnt qa. 
petitum illum irrationalem, quo boua pnesentia, diITi!ue'iuiun 
quibus arcta consequentia midta adhsereiit impro- """ ^u^, 
visa mala, pree futuris appetuut, factum est, ut p|'^'*Tti*™ 
quanquam conseiitiant omues in laude dictarum vir- 
tutum, tamen dissentiant adhuc de eanim natura, in 
quo nempe unaqiiiEque earum coiisistat. Guoties 
enim cuiquam displicet aliena bona actio, ei actioni 
imponitur nomen alicujus vitii vicini ; simihter iie- 
quitije,quae placent,ad virtutem aliquam refemntur. 
Unde evcnit, eandem actionem ab his laudari et 
virtutem appellarij ab illis culpari et vitio verti. 
Neque huic rei remedii quicquam a philosophis 
.hactenus inventum est. Cimi enim non observa- 
'J*nt bonitatem actionum in eo sitam esse, quod in 
lOrdine ad pacera; mahtiam iu eo, quod in ordine ad 

icordiam esseut; moralem philosophtam coiidide- 



198 



LIBRBTA8. 



, nint a morali lege alienam, et eibi non conBtantem. 
Voluerunt eium naturam virtutum m mediocritaie 
quadam iuter duo extrema sitam e^e, vitia vero in 
ipsis extreynitalihus: quod estapertefalsum. Nam 
audere laudatur, et nomme Jbrlitudinia pro virtute 
habetur, quamquam extremum sit, si causa appro- 
batur. Quantitas item rei, quae dono datur, sive 
magna, sive parva, sive media sit, non facit Ubera- 
litatcm, sed donandi causa. Neque injtistitia est, 
si cui de meo plus dedero quam debitum est. Sunt 
igitur leges naturales summa philosophiie moralis .■ 
cujus prtecepta hoc !oco ea tautum tradidi, quEe 
pertinent ad conservationem nostram, coutra peri- 
cula quEB a discordia oriuntur. Sunt autem alia 
priecepta natune rationalis, ex (luibus aliae nas- 
cuntur virtutes. Nam et temperantia praeceptum 
rationis est, quia intemperantia tendit ad morbos 
et interitum. Item Jortitudo, hoc est, facultas valde 
reaistendi in periculis pra?seutibus, quseque diffici- 
iius declinantur quam superantur ; quia medium 
est ad conservationem illius qui resistit. 

33. Naturae autem quas vocamus leges, cum 
nihil aliud sint quam couclusiones quaedam ratione 

^ iutellectEe, de ageudis et omittendis ; lex autem 
proprie atque accurate loqueudo, sit oratio ejus, 
qui aliquid fieri vel non fieri aliis jure imperat : 
nou sunt illa; proprie loqueudo lege^, quatenus a 
natura proceduut. Quateuus tamen eaedem a Deo 
in Scripturis sacris latEe sunt, ut videbimus capite 
sequente, legum nomine propriissime appellautur. 
Est enim Scriptura sacra iu omuia maximo jure 
imperantis Dei oratio. 



QUOD LEX NATURALIS, ETC. 



CAPUT IV. 

QUOD LEX NATURALIS EST LEX DIVINA. 
1. Q.V M naturalis, etmoralis, ea(iera etdivina lex bect. [u. 
appellari solet. Nec immerito ; tiim quia ratio, - — ^ — • 
quffi est ipsa lex natnrae, immediate a Deo uuicuique ^ """"TJi» 
pro suarum actionum regula tributa est ; tum quia '»» J'™* 
vivendi prsecepta, quse inde derivantur, eadem sunt 
quie a divina Majestate, pro legibus regni ccelestis, 

(:r Dominum nostrum Jesum Christum, et per 
nctos Prophetas et Apostolos promulgata sunt. 
use igitur de lege uaturali ratiocinando supra iu- 
Uecta sunt, ea hoc capite ex Scriptura sacra 
mfirmare conabimur. 
2. Inprimis autem ea loca indicabimuBj in qui- iMa™i k™^ 
bus legem divinam iu recta ratione sitam esse de- « scnpiura- 
claratur. Psalm. xxxvi. 30, 31 : Os justi medita- 
hitur sapie7itiam, et lingua ejus loquetur Jastitiam. 
^^^Jj€x Dei in corde ipsius. Jer. xxxi. 33: Dabo 
^^^iegevi meavi in viscerihus eorim, et i?i corde eorum 
gcriham eam. PsaJ. xviii, 8 : Lex Domini imma- 
cnlata convertens animam. Ver. 9, Preeceptum 
Dominilucidmn,illu7ninans oculos. Deut. xxx. 11 : 
Mandatum hoc, quod ego prtecipio tibi hodie, non 
supra te est, ncque procnl jwsitum, etc. Ver. 14 : 
Sed juxta te est sermo valde, in ore tuo, el in 
corde tuo. Psal. cxviii. 34 : Da niihi intellectum, 
et scrutahor legem tuam. Ver. 103 : Lucerna 
pedibus meis verhum tuum, et lumen semitis meit. 
Prov. ix. 10: Scientia sanctorum, prudentia. 
Johan. i. 1 ipse legis promulgator Christus appel- 
latur Xoyoc. Vers. 0, vocatur idem Christus lux 




200 LIBERTAS. 

SECT. iiT. vera, illutninans omnem hominem venientem in hunc 

rmundum. Uuae omiiia, descriptiones sunt rectie 
rationis, cujus dictamina leges esse naturales ante 
ostensum est. 
8p»ei«™. . 3. Quod auteni ea, quam posuimus pro naturse 
n.i>in< fm.<u legc fimdamentali,iiempequi)erendam esse pacem,sit 
.'iT^Kudliiiuuii: etiam summa legis divin^, ex his locis manifestum 
erit. Rom. iii. 1 7 : Justitia (qure est summa legis,) 
vocatur lua ad pacem. Psal. Ixxxiv. 11; Justitia 
et pax osculattB sunt. Matth. v. 9: Beatipacifici, 
quia Jilii Dei vocabuntur. Et postquam saiictus 
Paulus ad Hebr. cap. vi. versu ultimo, Cliristum 
(le^s de qua agitur, legislatorem) dixerat esse, 
secundum ordinem Melchisedech pontificem in 
{Sternutn ; addit capite sequenti, versu primo, Hic 
Melchisedech erat rex Salem, sacerdos Dei sum~ 
mi, etc. Vers. 2 : Primum quidem qut interpre- 
tatur rex justiticB ; dcinde autem et rex Satem, 
quod est rex pacis. Ex quo constat, Christum 
regcm in regno suo justitiam cum jmce colligare. 
Psal, xxxiii. 15: Diverte a malo, et /ac honum ; 
inquire pacem, et persequere eam. Isaiee ix. 6, 7 : 
Parvulus enim est natus nohis, et filius datus est 
nobis ; etfactus est principatus super humcrum 
eJHS, et vocabitur nomen ejus, admirabiHs, consiU- 
arius, Deus Jhrtis, pater futuri secuU, princeps 
pacis. Isai. lii. " : Quam pulchri super montes 
pedes prtedicantis et annuuciantis pacem, annun- 
ciantis bonum, preedicatitis salutem, dicentis Sion, 
regnabit Dens tuus. Luc. ii. 14 : in nativitate 
Christi vox laudantium Deum et dicentium, Gloria 
Deo in aUissimis, ct in terra pax hominibHs bonte 
roluntatis. Et Isai. liii, f> : vocatur Evaugelium, 
disciptina pacts. Isai. lix. 8 : \ocaX.nv justitia, \da 



QUOD LEX NATURALIS, ETC. 201 

paeis. Viampacis nescierunt, et non est /itdicitim sect, i 
in gressibus eorum. Mich3easv.4,5;loqueus(leMBs- _4^ 
sia sic ait ; Stabit etpascet infortitudine Domini, 
etc. quia magnijtcabitur usque ad terminos terrte, 
et erit iste pax. Prov. iii. 1,2; Fili mi, ne oblivis- 
caris legis mea ; et pr<Ecepta mea cor tuum 
cusiodiat ; longitudinem eniin dierum, et annos 
vitw, et paeem apponeni tlbi. 

4. Quod attinet ad leffem primam, de communi- 11™..^^«! 
late omnium rernm abolenaa, sive de lutroductione du icmnm. 
mei et tui, habemus primum, quam adversa sit ^^^'X™ 
paci coramnnitas illa,ex verbis Abrahami ad Lotum, 
Gen. xiii.8, 9 ; Ne quceso sitjurgium inter me et ie, 
et inter pastores meos et pastores tuos. Ecce 
universa terra est coram ie, recede a vie obsecro. 
Et legem de distinctione nostri et alieni confirmant 
omnia illa Scripturpe sacrse loca, quibus invasio 
in alienum prohibetur, ut, non occides, non fur- 
aberis, non mcechaberis. Supponnnt enim jus 
omuium iu omiiia sublatum esse. 

h. Eadem priecepta stabiliunt legem uaturalem """'- «■»;« 
aecundam de serrandajidc. Guid enim aliud est, d^nJid 
non invades in alienitm, quam wo« invades in id, 
quod pacto luo tnum esse desiit. Expresse autem, 
Psalm xiv.ver. 5, qua;renti, Domine, quis habilabit 
in tabcrnaculo tiio ? responsnm est, qui Jurat 
proximo suo, et non dedpit. Et Proverb. vi. 1,2 : 
Fili mi, si spoponderis pro amico tuo, illaqueatus 
es verbis oris iui. 

G. Tertiam legem, de gratiiudine, assenmt hsec iwm. u-m 
loca. Deut. xxv. 4 : Non obtnrabis os bovis iri-i^p^,a. 
turanlis. Id quod sanctus Paulus, 1 Cor. ix. 9, 
de hominibus dictum interpretatur, non de bubua 
tantum. Prov. xvii. 13; Qui reddit mala pro 



802 LIBBRTA8. 

8ECT. III. bonis, non recedet malum de domo ejus. Et Deut. 

... *- ■ XX. 1 0, 1 1 : Si quando accesseris ad expugnan- 

dam civitatem, offeres ei primum pacem : si re- 

^^ ceperit, et aperverif tibi portas, cunctus populus, 

^l^ gui in ea est, sahahitur et servlet ttbi sub tri- 

^^H huto. Prov. iij. 29 : Ne moUaris amtco tuo malum, 

cum ille in te haheat Jidticiam. 

it«d.qi«rt« 7. Quartte detfa;/i(ie«rfo«<?fwwi/»orfo, conformia 

Ifpn □alunlia, i » ■ i -n i " » e^* 

decihiboad» suiit oivina pffecepta hsec. Lxod. xxui. 4,5: St 

Hcamm u, Qf.f.^ij-jrgris hovi iiiimici tui aut asino erranti, re- 

diic ad euvt. Si rideris asinum odienlis tejacere 

'■ sub onere, non pertransibis, sed suhlerabis cum 

I eo. Vera 9 : Peregrino molestug non eris. Prov. 

Iiii. 30 : iVc contend.as adversus hominemfrustra, 
cum ipse tibi nihil mali feccrit. Prov. xii. 26 : 
Qtii negligit damnum propter amicum,justus est. 
Prov.xv, 18: Viriracu7idusprovocatrixas,quipa- 
tiens est, mitigat suscitatas. Prov. sviii. 24 : Vir 
amabilis ad societatem, magis amicus erit, quam 
Jrater. Idera confinuatur{LTic.x.) parabolaSamari- 
tani, qui Judseia latronibus vulnerati misertus est : 
et prEecepto Christi, Matth. v. 39 : Ego autem dico 
vobis, non resistere malo: sed si quis te percus- 
serit in dextram maxillam tuam, pr<ebe illi et al- 
teram, etc. 
itan,qiiiii(B 8. GuEe legem quintam probant, inter infinita 
de rL^ritotdu : alia loca luecsuut. Matth. vi. 14, 15. Si enim dt- 
miseritis hominibus peccafa eorum, dimittet et 
vobis pater vester ccelestis peccata vestra: »1 
autem non dimiseritis hominibus, nec pater vester 
dimittet vobis peccata vestra, etc. Matth xviii. 
21,22: Domine,quoties peccahit in mefrater meus, 
et dimittam ei ? usqiie septtes f Dicit illi Jesus : 
Abn dico tibi usque septies, sed nsquc septuagies 
septies ; hoc est, toties quoties. 



QUOD LEX NATTIRALIS, ETC. 203 

, Ad sextam legem confirmandam pertinent sect. ui. 
omnia ea loca, qu^e jubeut fieri misericordtam. . , *■ . 
Qualia suut, Matth. v, /: Beati misericoriles.-u^.^cxim 
qiioniam ipst misericordinm cofiseqitenfur. Levit. .[T^ ^cn... rl^ 
xix. 18: Non guteras ultionem, neque memor eris '^"^!^^^'"^'" 
ijijurite civium tuorum. Sunt autem, qui hauc 
legem non modo nou confirmatam, sed et infirma- 
tam scripturis putaut, ex eo quod impiis post mor- 
tem, ubi uullus emeudationi neque exemplo locus 
est, poena tamen maneat jeterna. Solvunt objecti- 
onem hanc aUqui, dicendo, Deum nulla obstrictum 
lege omnia referre ad gloriam suam, sed Iiomini 
non licere idem facere : quasi Dens gloriam quae- 
reret, hoc est, placeret sibi in morte peccatoris. 
Rectius respondetur, iustitutionem poenfe teterme 
fiiisse ante peccatum, et respexisse hoc tantum, ut 
metuerent homines peccare in futurum. 

1 0. Septimam comprobant verba Christi, Matth. J^- ■'■p'i™ 
y. 22 : Ego autem dico robis, quia o/nnis qui irm- ™i" comu. 
citur fratri suo, reus erit judicio ; qui autem dtx- " *™ 
erit, Fatue, reus erit Gehennte ignis. Proverb. x. 

18 : Qiii prqfert contumeliam, instpiens est. Pro- 
verb. xiv. 21 : Qiii despicit proxtmutn suum, pec- 
cat. Prov. XV. 1 : Sermo diirus suscitatfurorem. 
Prov. xxii. 1 : EJice derisorem : et exibit cutn eo 
jurgium, cessabuntque causte, et contumetite. 

1 1 . Legem octavam de agnoscenda fequalitate '"-^- «'■r°' ''"* 
naturte, hoc est, de /iHW((7//fl/(', stabiliunt haec loca. in...iprrw™- 
Matth. V. 3 : Beati pauperes spiritit, quoniam ip- 

sorum est regnitm coelorum. Proverb. vi. 16 — 19 : 
Sex sunt qu(e odit Dominus, et septimum detes- 
tatur anima ejus, ocvlos suhlimes, etc. Proverb. 
xvi. b '. Abominatio Domini est omnis arrogans : 
etiam si manus ad tnanumjuerit, non est innocens. 
Proverb. xi.2 : Vbijuerit superbia, ibi erit et con- 



204 LIBBRTAg. 

. tumelia ; ubi aatem est kumilitas, ibi et sapientta. 
Itemlsai.xl.3,4; ubiadvontusMessiEeaunuudatur, 
pro prjeparatione ad re^um ejus, vox clamantis 
in deserto, heec est : Parate viam Domini, rectas 
Jitcite in solitudine semitas Dei nostri. Omnit 
vallis exaltabitur, et omnis mons et collis humitia- 
hitur. Quod absque dubio non ad montes, sed ad 
homines refertur. 

12. JEquitas autem, qnam possuimus nono loco 
esse legem natura;, qua unlcuiquepr£ecipiturcaete- 
ris eadem jura permittere, quEe sibi permitti copit, 
qiifcque caeteras omnes leges in se complectitur, 
eadem est quam et Moses ponit, Levit. xix. 18: 
Diliges amieum tuum sicut teipsum ; et Servator 
noster summam ait esse legis moralis, Matth. xxii. 
36-40: Magister, quod est mandatiim magninn in 
lege ? Jit illi Jesus: diliges Dominiim Deum 
tuum, etc. hoc est maximum et primum matidatum; 
secundum autem simile est kuic, di/iges proxi- 
mumtuum, sicut teipsum: in his duobns mandatis 
universa lex pendet, et prophetts. Diligere autem 
proximum sicut seipsum, nihil aliud est, quam ei 
omnia permittere, quse nobismetipsis permlttenda 
esse postulamus. 

i^^ 13. Lege decima vetatur acceptio personarum; 

™ quemadmodura etiam locis sequeiitibus. Matth. v. 
4 5, Ut sitisjilii Patris vestri, quifacit solcm suum 
oriri snperjustos et injustos. Coloss. iii. 1 1 : Non 
est Gentilis et Jud^us, Barbaras et Scytha,servus 
et liher ; sed omnia, et in omnihtts Christus. Act, 
X. 34 : /;* veritate comperi, quta non est person- 
arum acceptor Deus. 2 Paralipom. xix. 7- Nonest 
apud Dominum nostrum Iniquitas, neque acceptio 
personarum. Ecclesiastic. xxxv. 15: Dominusjudex 



QUOD LEX NATURALIS, ETC. 203 

rt, non apitd illtm gloria personee. Rom. ii, 1 1 : sect. iii. 
Noii e?iim acceptio personarum apud Deum est. . *■ . 

14. Undecima lex, quse jubet communiter ^q- in™. '""i»™» 
benda esse qua: dividi non possitnt, nescio an ex- d«in 
presse habeatiir in sacris Scripturis, necne ; praxis "SI^^ 
autem passim occurrit in communi usu puteorum, 
viarum, fluminum, rerum sacrarum, etc. Aliter 

enim fieri non poterat, ut homines viverent. 

15. Loco duodecimo legem naturfe esse diximiis, i'™.'i""ii 
ea, quffi neque dividi ueque communiter possideri rJi«, de » 
possunt, sorte tribuenda esse ; id quod cum exemplo 
Mosis confirmatur, qui ex priecepto Dei Num. xxxiv, 
partes terrte promissionis tribubus sorte possidendas 
dedit : tum Act. i. 24-26, exemplo Apostolorum, qui in 
numerum suum, sic prjefati, Tu Dojnine ostende, 
queni eJegeris, ^•r. Matthiam prse Justo sorte as- 
cripsenint. Idem colligiturex Prov. xvi. 33 : Sortes 
miftuntur tn sinum, sed a Domino temperantur. 

Et, quie decima tertia est lex, successio debebatur 
Esavo, scilicet primo genito Isaaci, ui ipse eam 
{Gen.x^v. 33) vendidisset, vel pater aliter statueret. 

16. Sauctus PaulusscribensadCorinthiosCl-E^M/. in^m. Jrrin 
cap. vi.) corripit illius civitatis Christiaiios, quod ^"rHii.. . 
judiciis forensibus apud judices infideles, suos ^Xm',''™' 
hostes, inter se conteiidereut ; delictum esse in- 
quieiis, quod iion malint injuriam accipere et frau- 
dem pati. Est enim illud contra legcm iUam, qua 
jubemur muttto commotU esse. Sed si accidat 
controversiam esse de rebus necessariis, quid fa- 
ciendumest r Itaque ApostoIus(vers.5)sic loquitur: 
Ad verecu?idiam vestram dico. Stc non est inter 
vos sapiens qttisquam, qui pos.vil judicare inter 
fratrem sumn ? Confirmat igitur illis verbis legem 
natune, quam numeravimus decimam quintom, ni- 




30O LIBBRTAS. 

mirum ubi controversia; vitari non possunt, consti- 
tuendum esse ex consensu partiura aliquem arbi- 
trum, eumque tertium, ita ut, qufe est lex decima 
sexta, neuter litigantium judex sit in causa propria. 
17- Quod autem judex sive arbiter prEemiuni pro 
L- aententia accipere non debeat, qusc lex decima sep- 
', tima est, constat, Exod. xxiii. 8 : Nec accipies 
' munera, quee etiant excrecant prudentes, et sub- 
vertunt verha Justorum : et Ecclesiastic, xx. 31 : 
Xenia et dona exc/Ecant ochIos judicum. Ex quo 
sequitur neque obligari eum parti uni, magis quam 
alterj ; qufe est lex decima nona, confirmaturque 
etiam Deut. i. 1 7, A'«//rt erit distantta personarum; 
ita parv7tm audietis ut magnum ; et omuibus eis 
locis, quse adducta sunt contra personarum ac~ 
ceptionem. 

18. Quod in judicio facti, testes adhibendi sint, 
qure est lex decima octava, non modo confirmat 
Scriptura, sed requirit plures. Deut. xvii. 6 : In ore 
duorum aut trium testium peribil, qui interjicietur, 
Idem repetitur Deut. xix. 15. 

19. Ebrietas, quam ideo inter violationes le^ 
naturalis ultimo loco numeraviraus, quia rectje 
rationisusum impedit, prohibetur in Scripturis sacris 
etiam propter eandem causam. Proverb. cap. xx. 
vera. 1: Luxuriosa res,vinuvi,et tumultuosa ebri- 
etas, quicungue his delectatur, non crit sapiens. 
Et Proverb. xxxi. 4, 5; Noli rcgihus dare vinum, 
ne forte bihant, et ohliviscantur judiciorum, et 
miitent causam, JHiorum pauperis. Ut autem 
sciamus malitiam hujus vitii consistere formaliter, 
non in quantitate vini quod bibitur, sed in eo quod 
judicium et rationem labefactet, sequitur proximo 
versu, Dttte siceram moerentibus, et vinum his, qui 



QDOD LEX NATURALIS, ETC. 20? 

■ amaro auni animo. Bihant et obliviseantur eges- sect. rii. 
tatis snte, et doloris .•rui non recordentur ampUus. *• 
Eadem ratione in proliibenda ebrietate utitur Chris- 
tus, Lucfe cap. xxi. 34 : Attendite autem twbis, 
ne forte graventur corda vesira i» crapula et 
ebrielate. 

20. Quod diximus superiore capite, legem naturje lu™. rnpeciu 
esse aeternam, probatur ex Matth. v. 1 8 : Amen dico l^j^ 2rt>^ 
vohis, donec transeat ccelum et terra, iota unum ■""""" ™* 
aut apex unus non prteteribit a lege. Et Psalm. 

cxviii. 160: In^ternumomniajudiciajustititetuee. 

21. Diximus quoque, uaturje leges pertinere ad iu>m, itg» ■»■ 
conscientiam ; hoc est, Jtistum esse qui omni couatu ^*^,^^^^^. 
eas implere nititur. Et quamquam quis omnes 
actiones fecerit tales, qiiod attinet ad extemam 
obedientiam, quales lex jubet, sed nou ob legem 

ipaam, sed propter pcenam adjunctam, vel gloriae 
causa ; tamen eum injustum esse. Utrumque con- 
firmatur Scripturis sacria. Primum, Isai. Iv. 7 • 
Derelinquat impius vtam suam, et vir iniquus 
eogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et 
miserebltur ejus. Ezech. xviii. 31 : Projicite a 
vobis omnes prisvaricationes vestras, in quihus 
prtBvaricati estis, et facite mhis cor novum : et 
quare moriemini, domus Lsrael? Ex quibus et 
similibus locis satis iutelligi potest, noii puniturum 
Demnfacta eorum, quoruracor rectumest. Secun- 
dum, ex Isai. xxix. 13, 14 : Et dixit Dominu^, eo 
quod nppropinquat populus iste ore suo, et labiis 
glorijicat me, cor autem ejus longe est a me ; ideo 
ecce ego addam, etc. Matth. v. 20 : Dieo emvt 
vohis, nisi abundaverit Justitia vestra plus quam 
Scribar/m ct Pbaristsorum, non intrabitis in reg- 
num cceJorum. Et in sequentibus explicat Servator 
noster mandata Dei violari, uon factis modo, sed 



20B 



LIBERTAS. 



I 

I 



aliquiil Nl 



etiam voluntate. ScribEe enim et Pharissei extemi& 
factis observabant legem quam maxime, sed glori£e 
tantum causa ; aliter eandem violaturi. Occurrunt 
prseterea innumera passim Seripturge sacrfe loca, 
quibus manifestisaime dicitur Dcum voluntatem 
accipere pro facto ; idque tam in bonis, quam in 
malis actionibus. 

22. Quod lex natur^e facilis observatu sit, de- 
clarat Cbristus, Rlatth. xi. 28-30 : Fettiie ad me 
0tn?ie3 qui laboratis, etc. Tollitejugum meum super 
vos, et discite a »(e, quia mitis sum et humiiis 
corde; et invenietis requiem animabus vestris. 
Jugum enim meiim suave est, et oitus meum leve, 

23. Regula denique illa, qua dignoscere unum- 
quemque posse dixi, utrum id quod facturus sit, 
contra legem natura; sit necne, nempe, Quod tibi 

Jieri non vis, alteri nefeceris, totidem pene verbis 
enunciaturanostroServatore, Matth. vii. 12: Om^ 
nia ergo, qHeecunque vultis vt faciant vobis hom\~ 
nes, et vosfficite illis. 

24. Sicut lex naturae omnis divinaest; ita lex 
Christi e converso, quse tota explicatur Matthsei 
capitibus v. vi. vii., tota quoque (excepto uno man- 
dato de iion ducenda ea quge propter foruicationem 
est dimissa, quod pro divina; legis positivae expli- 
catione adduxit Chriatus contra JudEeos, qui legem 
Mosaicam non recte interpretabautur,) iiaturae doc- 
triua est. Tota, dixi, lex Christi in dictis capidbus 
explicatur, uon tota Christi doctrina ; nam doctrinse 
Christiauje pars e%tjides, qme sub legis nomine non 
comprchenditur. Leges enim feruutur de actioni- 
bns, qiife voluutatcm sequuutur nostram ; non de 
opinionihtis, neque de fidc, quse extra potestatem 
nostram existeutes vohintatem nostram uon se- 
quuntur. 



I 



I 



IMPERIUM. 



DE CAUSIS ET GENERATIONE CIVITATI! 
Legcs Daturoles non sufHcL-re ad pacis 
Leges naturx in sliilu aatura^ sjlere. 3. Securitattm virenUi 
•ecundum leges natur» consi^tere io coacordia uiultorum. i. 
Concordiam multorum non esae satis conBlaiitem ad pacein 
diutumam. 5. Cur brutonim quorumdam aDimantium regi- 
men sola stct concordia ; tiominum non iteui. 6. Kecjuiri ad 
pacem hominum, non modo conseDsiouem, sed etiau uniouem. 
7- Quid sit unio. 8. lu unione, jus omnium in unum tmns- 
feitur. 9. Quid sit civiias. 10. Quid sit persona civilia. II. 
Quid eit Eummum habere imperium, et quid subditus. 12, 
Duo genera civitatum, naturale ct institutivum. 
1, Manifestum est per se, actioiies hommum a sect. iii. 
voluntate, volmitatem a spe et metu proficisci ; f' - 

adeo ut quoties honum maius, rel maluvi mhiusi^^"^^'^" 

■■ ., . , . , -, . m,ll .ufficrre 8<1 

' "^iaetur a violatione leg:um sibi proveuturum, quam pnd, ton«r™. 
observatione, voleutes violant. Spes igitur ^™™' 
Tinicuique securitatis conservationisque sua; in eo 
sita est, ut ^iribus artibusque propriis proximum 
snum vel palam vel ex insidiis praeoccupare possit. 
Ex quo intelligitur, leges naturales nou statim, ut 
cognitae sunt, securitatem cuiquam prsestare ipsas 
observandi : et proiiide, quamdiu cautio ab inva- 
me aliorum non babeatur, eavendi sibi quibus- 
ique modis voluerit et potuerit,unicuique manere 
\s primaevum, hoc est, jus in omniay sive Jiis belli ; 
icitque ad impletionem legis naturalis, ut quis 
VOL. II. P 



adi 



210 IMPERIUM. 

SECT. III. paratus animo sit ad pacem habendam, ubi haberi 
. ''^; . potest. 
i^^^oHnaturiB 2. Tritum cst inter arma silere leges ; et ve- 

in 6tatu liaturs ^ i i i -i • •i*i i ^* 

Hiiere. rum cst, non modo de legibus civiubus, sed etiam 

de lege naturali, si non ad animum, sed ad actio- 
nes referatur per Cap. iii. art. 27- Et bellum tale 
intelligatur, ut sit omnium contra omnes, qualis est 
status naturce mer^ ; quamquam in bello nationis 
contra nationem modus quidam custodiri solebat. 
Ideoque priscis temporibus vitse institutum, et 
quasi oeconomia qusedam erat, quam vocabant 
Xiytrr/ociCTjv, rapto vivere ; quse neque contra legem 
naturae erat, rebus sic stantibus, neque sine gloria 
illis, qui eam fortiter nec crudeliter exercebant. 
Mos erat illis, caetera rapientibus, et vitse parcere, 
et a bubus aratoribus omnique instrumento agri- 
culturae abstinere. Quod tamen non ita est acci- 
piendum, tanquam ad id adstringerentur lege 
naturae, sed quod gloriae suae consulerent, et ne 
nimia crudelitate metus arguerentur. 

securitatcm 3. Cum ergo ad pacem conservandam necessa- 

▼iT^ndi aecun- • . -% • ^i» •• ^ii- 

dumiegesna. num sit legis naturaus exercitium; et ad legis 
S^^^cOTdlT* naturalis exercitium necessaria sit securitas ; con- 
muitorum. sidcraudum est quid sit quod talem securitatem 
praestare possit. Ad hanc rem excogitari aliud non 
potest, proeterquam ut xmusquisque auxilia idonea 
sibi comparet, quibus invasio alterius in alterum 
adeo periculosa reddatur, ut satius sibi esse uter- 
que putet manus cohibere quam conserere. Pri- 
mum autem manifestum est, quod duorum vel 
trium consensio securitatem talem minime prae- 
stare possit ; propterea quod additio ex altera parte 
unius vel paucorum hominum sufficit ad certam et 
indubitatam victoriam, datque animum adversaricH 



DE CAUSIS CIVITATI8. 



211 



► 



ad a^rediendum. Necessarium itaque est ad se- i 
curitatem, quam quserimus, obtiuendam, ut nume- 
rus eorum, qui in mutiiam opem conspirant, tantus 
sit, ut pauconim hominum ad hostes accessio non 
sit ipsis conspicui momeuti ad victoriam. 

4. Deinde, quantuscuuque sit uumenis eorum c. 
qui ad se defendeiidum coeunt, si tamen uou con- ^ 
sentiant inter se de optinia ratione qua id fieri de- '^ 
beat, sed unusquisque suo modo suis viribus utatur, 
nihil efficietur ; propterea quod distracti seutentiis 
impedimento invicem erunt ; aut si in unam actio- 
nem spe victorise, vel prseda;, vel vindictse, satis 
consentiaut, postea tamen diversitate ingeuionim 
consilioromque, vel femulatione et invidia, quibus 
naturaliter homiues inter se contendunt,ita divellen- 
tur, ut neque mutuam opem conferre neque pacem 
inter se habere veUnt, nisi communi aliquo metu 
coerceantur. Ex quo sequitur consensionem plu- 
lium, quse consistit in eo tantum quod actioues 
guas omnes ad eundem finem et honum commune 
dirigant, hoc est, societatem mutui tantum auxiUi, 
non praestare consentientibus sive sociis securita- 
tem, quam quEerimus, exercendi inter se ipsos leges 
naturse aupra dictas ; sed oportere amplius quid- 
dam fieri, ut qui semel ad pacem et mutuum aux- 
iUum causa comMHn/.; boni consenserint, ne postea, 
cum bonum suum aliquod privatum a communi 
discrepaverit, iterumdissentiant.metu prohibeantur. 

5. Numerat Aristoteles inter animalia, qufe po- c 
litica appellat, non modo homiiiem, sed etiam multa Z 
aUa, ut /ormicam, apem, &c. : qua-, quamquam " 
T&tione destituautur, per quara pacta fiicere et sub- "■ 

Ittere se regimiui possint, nihilominus, consenti- 
tdo, id est, eadem cupiendo et eadem fugiendo. 



minum non : 



212 IMPERIUM. 

SECT. III. ita actiones suas dirigunt ad finem communem, ut 

- ^; . coetus eorum nuUis seditionibus sint obnoxii. Non 

cur brutonun suut tameu ccctus corum civitateSj neque ideo ipsa 

quorundam oni- . ■. . j, , ... . . 

niQutium regi- animalia poUtica dicenda sunt; quippe quonim 
"rcor^dir; h^ regimen consensio tantum est, sive multae volun- 
^^•tates ad unum objectum; non ut in civitate opus 
est, una voluntas. Verum est in creaturis illis solo 
sensu et appetitu viventibus, consensionem animo- 
rum ita esse durabilem, ut nuUa alia re opus sit ad 
eam, et, ex consequenti, ad pacem inter se con- 
servandam, proeterquam naturali eorum appetitn. 
In hominibus autem aliter res se habet. Nam pri- 
mo, inter homines certamen est honoris et dignita- 
tis ; inter bestias non est : unde odium et invidiaj 
ex quibus nascitur seditio et bellum, inter homines 
est, inter illas non est. Secundo, appetitus natu- 
ralis apum et similium creaturarum conformes sunt, 
et feruntur ad bonum commune, quod inter illas 
non diflfert a privato ; homini autem nihil pene 
pro bono habetur, in quo non sit possessori aliquid 
praecipui et eximii prae eo quod po^sident caeteri. 
Tertio, animantia, quae rationem non habent, nul- 
lum defectum vident, vel videre se putant, in admi- 
nistratione suarum rerumpublicarum : sed in mul- 
titudine hominum plurimi sunt qui, prae caeteris 
sapere existimantes, conantur res novare, et diversi 
novatores innovant diversis modis ; id quod est dis- 
tractio et bellum civile. Quarto, animantia bruta, 
utcumque possint vocis suae usum aliquem habere 
ad significandum inter se aflfectus suos, carent ta- 
men illa verborum arte, quae necessario requiritur 
ad perturbationes animi concitandas, nimirum, qua 
bonum melius, malum, pejus repraesentatur animo, 
quam revera est : hominis autem lingua tuba quae- 



^ 



DE CAUSIS CIVITATIS. 213 

dam belli est et seditionis ; diciturque Pericles suis sect. iii. 
quondam orationibus, tonuisse, fulgurasse, et con- '^- . 
flxdisse totam Grseciam. Quinto, non distinguunt 
illa injuriam a damno. Inde accidit, ut dum bene 
ipsis sit, socios non culpent. Homines autem 
maxime reipublicfe motesti suut, quibus maxime 
licet esse otiosis : non enim aote eertare de digni- 
tate publica solent, quam in certamine contra fa- 
mem et frigus victoriam reportaverint. Postremo, 
consensio creaturarum illanim brutanmi naturalis 
est, hominum pacttia tantum, hoc est. artiticiosa 
est ; non igitur mirandum est, si hominibus ad vi- 
vendum in pace aliquid amplius opus sit. Con«ens'w 
itaque, sive societas contracta sine potestate aliqua 
comrauni, per quam metu prena; singuli regantur, 
non sufficit ad securitatem, quje requiritur ad ex- 
ercitium justitiae naturalis. 

6. Quoiiiam igitur rojmpirnlh plurium volunta^ b«i''1'1 iwi p.. 
tom ad euudem finem non sufficit ad couservationem uon modp mn- 
pacis et defensionem stabilem, requiritur ut circa ',^')^"^'„^ 

quae ad pacem et defensionem sunt necessaria, 
: omnium sit voluntas. Hoc autem fieri non 
Ipotest, uisi unusquisque voluutatem suam, alterius 
•9tnius^ nimirum unius kominis, vel unius conciUi 
Toluntati ita subjiciat, ut pro voluntate omnium et 
singulorum habendum sit, quicquid de iis rebus, 
quse necessarire snnt ad pacem communem, ille 
voluerit. Concilium autem voco.costum plurium 
hominura deliberantium de co quod ageudum vel 
non agendum est, ad commune omnium bonum. 

7. yoluntntem htec snbmissio omnium iUornm, ""''1 •""">"■ 
mim hominis voluntati, vel uniua concilii tunc fit, 

[uando imusquisque eorum unicnique caeterorum 
pacto obligat ad non resistendum voluntati illius 



214 IMPERIUM. 

SECT. III. homifiis vel illius conciliiy cui se submiserit^ id est, 
. ^; . ne usum opum et virium suarum (quoniam jus seip- 
sum contra vim defendendi retinere intelligitur) 
contra alios quoscumque illi deneget : vocaturque 
Unio. Voluntas autem conciliiy ea intelligitur 
esse, quse e&t voluntas majoris partis eorum homi- 
num, ex quibus concilium consistit. 

inunione.jus g QuamQuam wittm voluntas non sit ipsa vo- 

ommiuumunum ^ -^ 

tran»fertur. luntaria, scd tautum actionum voluntariarum priii- 
cipium ; non enim volumus velle, sed facere ; 
ideoque minime cadat sub deliberationem et pacta ; 
tamen qui subjicit voluntatem suam alterius volun- 
tati, transfert in illum alterum/?^ virium etfaculta- 
tum suarum : ut cum caeteri idem fecerint, habeat 
is, cui submittitur, tantas vires, ut terrore earum 
singulorum voluntates ad unitatem et concordiam 
possit conformare. 

Quid «it dvitM. 9. Unio autem sic facta appellatur civitas sive 
societas civilisy atque etiam persona civilis. Nam 
cum una sit omnium voluntas, pro una persona 
habenda est ; et nomine uno ab omnibus hominibus 
particularibus distinguenda et dignoscenda, habens 
jura sua et res sibi proprias. Ita ut neque civis 
aliquis, neque omnes simul, si excipiamus eum cu- 
jus voluntas sit pro voluntate omnium, pro civitate 
censenda sit. Civitas ergo, ut eam definiamus, 
est persona una^ cujus voluntas^ ex pactis plurium 
hominum, pro voluntate habenda est ipsorum om- 
nium, ut singulorum viribus ct facultatibus uti 
possit ad pacem et defensionem communem. 
Quidnitpir. 10. Quamquam autem civitas omnis persona 

M)uu civilis. . . 7 . • . 

ctvilis sit ; non tamen, e converso, omnis persona 
civilis est civitas. Fieri enim potest ut cives plures, 
permittente civitate sua, coeant in unam personaniy 



^^ licit 



h: 



DE CAUSTS CIVITATTS. 215 

eert.irmn renim agendanim causa. Hbb jam per- sect. iii. 
son<e ciciles erunt, ut sodalitates mercatoram, et , '\ . 
conventus alii quamplurimi ; civitatfix tamen non 
sunt, quia iion snbjecerunt se voluntati conventus 
simpliciter, et in omnibus, sed iu certis rebus a 
civitate determinatis ; atque ita ut cuilibet eorum 
coutra ipsum corpus sodalitatis contendere judicio 
licitum sit apud alios ; quod cici contra cicitateia 
licitum non est. Hujusmodi igitur societales sunt 
sona civiles, ciritati subordinatae. 

In omui civitate, /lamo ille, vel concilimi'^"''^'^'*""'- 
illud, cujus voluntati singuli voluntatem suam, ita imp-ri..n,, ei 
ut dicturaest, subjecerunt, SUMMAM potestatem, ''^" 
sive suMMUM iMPERiuM, sive DOMiNiuM habcre 
dicitur. Qxne potestas et Jm imperandi ineocon- 
sistit, quod unusquisque civium omnem suam vim 
et potentiam, iu illum hominem, vel concilium 
transtulit. Quod fecisse, quia vim suam in alium 
transferre naturali modo nemo potest, nihil allvid 
est, quam de jure sno resistendi decessisse. Cimum 
uousquistjue, sicut etiani omnis persona civitis sub- 
ordinata, ejus, qui summum imperium habet, SUB- 
;DiTUS appellatur. 

12. Ex ante dictis satls ostensiun est, quo modoDi^g™""^'-!- 
et quibus gradibus multcB personee naturales in a '™.kil^-^am. 
mam personam civHem, quam cicitaievi appellavi- 
mus, atudio sese conservandl mutuo metu coaluere. 
Caeterum qui se subjiciunt alteri propter metura, 
vel ipsi quera metuunt se subjiciunt, vel alicui alii 
cui confidunt, ut ab eo protegantur. Priore modo 
it bello victi, ne occidantur ; posteriore, non- 
victi, ne vincantnr. Prior modus initium 

a poteiitia naturaU, et dici potest civitatis 
■o naturalis; posterior a consiUo et constitutione 
leuutium, qua; origo ex instituto est. Hinc est 



quod duo sint genera civitatum, alterum naturale, 
quale est paternum et despoticum ; altenim insti- 
tutivum, quod et politicum dici potest. In primo 
dominua acquirit sibi cives sua voluntate ; in altero 
cives arbitrio suo imponunt sibimet ipsis dominum, 
sive is sit unus homo, sive nmts ccetus hominnm 
cum smnmo impcrio. Dicemns autem primo loco 
de civitate institutiva, deinde de naturali. 



CAPUT VI. 

DE JURE EJUS, SIVE CONCILII, 8IVE HOMINIS UNIUS QOI 
IN CIVITATE CUM SUMMA POTESTATE E8T. 

1- Multttudini extra civllatem non potest attribui jus aliquod, 
neqiic actic aliqua, in quam non si(pllatiin consenaenint. i. 
iDitium civitatis est jus majoris numeri consentientis. 3. 
Unumqiiemque jus retinere protegendi se arbitrio proprio, 
quamdiu aecuritati sufd non sit prospectum. 4. Potestatem 
coactivam neccssariam esee ad securitatem. 5. Quid sit Gla- 
diua Ju^titifB. 6. Gladium Justitise penes eum csse qui habet 
Bummum imperiura. 7. Gladium belli pcnes eundem es*e. 8. 
Judicia penes eundora esse. 9- Lcgislationem penes eundem 
esae. 10. MagiBtratuum et ministrorum oivitatis nominatioDem 
peneB euudem esse. II. Doclrinariim eK&minationem peoes 
eundem esse. 12. Quicquid is fecerit impune esse. 13- Eidem 
a civibus imperium absolutum concessum ease: quanlaquc ei 
debeatur oliedientia. H. Eundem tegibus civitatis non teneri. 
15. Nemini proprium esse quicquam contra illum qui liabeat 
summum imperium. 16. Quid sit furtum, homicidium, adul- 
terium et injuria, cognosci eit legibua civilibus. 17- Opinio 
eorum qui civitatem conatituere vellent, ubi nonesset quisquam 
cum potentia absoluta. 18. Notje imperii Bummi. 19. Si 
conferatur civitas cum homine,is,qui habet summum imperium, 
est ad civitatem in ea ratione, in qua est anima humaoa ad 
ipsum hominem. 20. Summum imperium non posae jure dia- 
Bolvi coDsensu eonim, quorum pactis est constitutum. 

inaim«. 1. CoNsiDERANDA inprimis est ipsa hominum, 
1 ■utribDi coeuntium in unam civitatem suo ipsorum arbitrio. 



DE JURK EJUS, CUI SUMMUM IMPBRIUM. 21/ 

nmltitudo» quid sit ; rumirum quod non sit imnm sect. m, 

I aliquid, sed plures homines, quorum unusqu'sque . , , ^- , , 

I suam habet sibi voluntatem, et suum circa omn^aJ';^'',^^™';,''* 

proponeuda judicium. Et siquidem per coutractus i"'i"™t.oi ■ - 

particulares siiigidi suum sibi habeant jus et pro- ruut. 



• MuUUudo, e(c.] Doctrina Ue civitatis in cives potestate, tota 
f^re dependet a cogQitione ditTerentiBC, quaj eet intcr miiltitudinem 
hoiniiiuro qiiie regit, et eani qua: regitur. £a enim civitatis na- 
tora est, ut civium multitudo sive aggregatum non modo iniperet, 
sed etiam imperanti eubjiciatur: sed alio atque aliosensu. Quam 
ditTerentiam in primo hoc articulo satis expljcatam esse crcdide- 
nm. Verum ex multorum contra ea qua sequuntur objectionibus, 
aliter esae sentio. Itaque uberioris explicationis cauaa pauca 
I h»c adjicLTe visum est. 

Muklludo, ijuia vos eoUectiva est, significare intelligitur res 

plures, ut hominum multitudu idem sit quod multi homines. Vox 

eadem, quia nuueri est singularis, unam rem significat, nempe 

uoam multitudiiiem. At neutro modo intelligitur multitudo 

habere unam voiuntatem a natura datam, sed alius aliam. Neque 

ergo attribuenda illi est una actio, quiecunque ea sit. Itaque 

promittere, pacisci, jus acquirere, jus transferre, facere, habere, 

pfwsidere, et similia, tnultitudo non potest, nisi sigillatim sive viri- 

I tim, ut sint promissa, pacta, jura, actiones, lot quot sunt homines. 

I Quapropter multitudo persona naturali« non est. Cseterum eadeni 

Dnltitudo, ei viritim paciscantur, fore u( unius alicujus honiinia 

sluntas, ve! majoris pnrtia ipsorum voluntates consenUinex pro 

K^tuntate omnium babeantur, tunc persona una fit: voluntate 

*■ enim pnedita est, ideoque actiones facere potest voJuntarias, quates 

sunt imperare, leges condere, jus acquirere et transferre, et 

CEctera; et populus sspius quam multitudodicilur. Distingucn- 

dum itaque sic est ; per populum vel multitudinem, quotics ipsam 

aliquid velle, imperare, vet facere dicimus, iotelligitur civitan qute 

imperat, vult et agit per voluntatem uniuH horoiub, vel per vo- 

luDtates plurium honiinuDi consentancas : quod nisi in conventu 

fieri nequit. Quoties autero a multitudine hominum sive magna 

a aliquid Reri dicitur sioe voluntatc illius hominis vel 

119, id factum esse a populo subdito, id est, a multis simul 

vibua singularibua, neque ex una volunlate, sed ex pluribuspro- 

renire plurium hominum, qui cives aunt et subditi, civitss non sunt. 



218 IMPERIUM. 

prietatem, ut alter hoc, alter illud dicat esse suum, 
nihil erit de quo tota multitudo, ut persona a sin- 
gulo quopiam distiucta, possit recte dicere, hoc 
viaum est, magis quam alienum. Neque est actio 
ulla qufe multitudini attribui debet, ut sim ; sed, u 
omnes vel plures consenserint, actio non erit, sed 
tot actiones, quot homines. Quamquam enim in 
magna aliqua seditione, vulgo dici soleat populum 
illius civitatis cepisse arma ; venim tameu est de 
illia solis qui in armis sunt, vel qui lis consentiunt. 
Civitas euim, quae ma persona est, capere arma in 
seipsam non potest, Quicquid igitur a multitudine 
factum est, intelligendum est factum esse ab uiio- 
quoque eorum ex quibus illa conflatur. Atque is 
qui,in multitudine illa existens, tamen iis quse facta 
sunt non consenserit, ueque opem tulerit, non 
fecisse censendus est. Praeterea in multitudine 
nondum in unam personam, eo modo quo dictum 
est, coalita, manet ille Jiatitrce status, in quo omnia 
omniuni sunt ; neque locuni liabet illud meum et 
tttum, quod vocatur dominium, et proprietas : 
propterea quod noiidum exstat securitas illa, quam 
supra ad exercitium legum naturaUum requiri os- 
tendimus. 

2. Considerandum deinde est, unumquemque ex 
\ multitudine, quo constituendje civitatis principium 
fiat, debere consentire cum cieteris, ut in iis rebus, 
qufe a quopiam in ccetu propouentur, pro volun- 
tate omnium habeatur id, quod voluerit eorum 
major pars. Abo enim modo multitudinis homi- 
num, cjuorum ingenia et vota inter se tam varie 
differunt, nulla omnino erit voluntas. Quod si 
quis nolit cousentire, cEeteri sine eo civitatem ni- 
hilo minus inter se constituent. Ex quo fiet ut 



^^ lun 

^^ qua 
si 

q' 

la 
ni 
toe 

^^ eni 

^^ ain 



DB JURE EJUS, CUI SUMMUM IMPERIVM. 219 

tas in dissentientem jus suum primaevum reti- sect. m. 
lat, hoc est, juji belli, ut in hostem. . ^- . 

3. Quoniam autem (capite prEecedente, articulo cnnmqiiein. 

6,) requiri ad securitatem hominum diximas non^uiJ^J^,nt 

modo consensionem, sed etiam subjectionem vo- '"^"^. J"J^ 

luntatum, circa eas res quse ad pacem et defensi- "'■s ■3™ n"" 

lOnem sunt necessariae ; et in ea unione sive aubjec- " 

' >ne consistere naturam civitatis ; videndum hoc 

:o est, ex iis rebus, quse in ccetu hominum, quo- 

im voluntates omnes in majoris partis voluntate 

intinentur, proponi, discuti, et statui possunt, 

quaenam res ad pacem et defensionem communem 

sint necessarife. Imprimis autem paci necessa- 

rium est, ut unusquisque in tantum protegatur cou- 

,tra Cieterorum violentiam, ut possit secure vivere, 

lOC est, ne habeat causam justam metiiendi a caete- 

ris, quamdiu ipse alios injuria nulla affeeerit. Tutos 

quidem reddere homines a mutuis damnis, ita ut 

laedi, vel occidi injuria non possint, impossibile est ; 

neque ergo cadit in deliberationem. Sed ue sit 

metuendi causa justa, prospici potest. Securitas 

enim finis est, propter quem homines se subjiciuut 

quEB si non habeatur, nemo intellig;itur se 

;iis subjecisse, aut jus se arbitrio suo defendendi 

Neque ante intelligendus est quisquam 

se obstrinxisse ad quicquam, vel jus suum in omnia 

reliqiusse, quam securitati ejus sitprospectum. 

4. Ad securitatem hanc non sufficit, ut mius- 1'''!™*^»™ t* 
quisque eorum, qui in civitatem coalituri sunt, cum uriam «w od 
cseteris paciscatur, vel verbis, vel scripto, de non '""'"'•'™- 
loccidendo, non faraudo, et similibus legibus obser- 

mdis : manifesta enim omnibus est ingenii hu- 
.ni pravitas, et experientia nimis cognitum, quam 
amota poena, conscientia promissorura 



220 



IMPERTUM. 



I 



III. homiDes in officio contiDeaiitur. Securitati itaqae 
_ non pactis, sed ptenis provideiidam est. Tunc 
autem satis provisum est, cum pteure tantae in siu- 
giilas injurias constituuntur, ut aperte majus malum 
sit fecisse, quam non fecisse. Oranes enim homi- 
nes necessitate natuTEe id eligunt, quod sibimft 
ipsis apparenter bonuvi est. 

5. Jus autem pceuas sumendi tune intelligitar 
datum esse alicui, quaudo unusquisque paciscitur,8e 
non auxiliaturum esse ei, qui pcenas daturus est. Vo- 
cabo autem jus hoc gladium justitia. Hujusmodi 
au em pacta satis plenimque observant homines, 
niai ubi ipsi vel illorum proximi pimiendi sunt. 
»ato 6. Quoniam ergo ad securitatem siiigulorum, 
i^ atque adeo ad pacem communem necessarium est, 
'"^ Vitjus utendiir/nrfioadpoeuas iu aliquem Aowinem, 
vel concilium transferatur ; is homo, vel illud con- 
cilium, necessario intelHgitur summum in civitate 
imperium jure habere. Qui enim pr nas suo arbi- 
trio jure sumit, jure omiies cogit ad omnia, quae 
ipsevult; quo imperium majus excogitari nullum 
potest. 
, bfiii 7, Frustra autem pacem inter se colunt, qui se 
contra externos tueri non possunt ; neque possibile 
est iis se tutari contra exteruos, quorum vires, 
unitse non sunt ; ideoque necessarium est ad sin- 
gulorum conservationem, ut sit concilium aliquod 
umm, vel /lomo unns qui jus habeat armaudi, cou- 
gregaudi, et uniendi tot cives in omni periculo, 
vel occasione, quot pro incerto uumero et viribus 
hostium ad communem defeiiBionem opus erit ; 
nirsusque cum hostibus quoties expediet pacem 
faciendi. Intelligeudum er.:o est singulos eives in 
mium vel hominem vel conctlium totum hoc Jns 



tio 



DE JUBE EJUS, CUl SUMMUM IMPERIUM. 221 

•lli et pacis transtulisse. Atque jus hoc, quod sect. iii. 
gladiuvi helli appellare possumus, esse ejusdem ^- , 
hoviinis vel cnnciUi, cujus est gtadius jastttia. 
Nemo eiiim ad arma et ad belli sumtus cives potest 
jure cogere, nisi qui jure punire eum potest qui non 
obedierit. Summo itaque imperio uterque gladias 
tam belli quam justitite ex ipsa civitatis constitu- 
tione et essentialiter adliEeret. 

8. Quoaiam autem jus gladii nihil aliud est, J«'iw« p™™ 
lam jure posse, suo arbitrio, gladio uti ; sequitur'"""™*'"'* 
bitrium sive Judicium de recto ejus usu ad eun- 

dem pertinere. Si enim potesfas judicandi penea 
unum esset, et potestas exsequendi penes alterum, 
uihil efficeretur: finistra enim judicaret, qui man- 
data exsequi nou posset ; aut si exsequatur per jus 
alterius, nou ipse jus gladii habere dicitur, sed alter, 
cnjus ille minister tantum est. Omne igitur^'«rft- 
eium in civitate est illius qui gladios haiiet, hoc est, 
ejus cnjus est imperiitm summum. 

9. Porro, cnm non minus, imo multo magis ad i^ni^aimra 
pacem conducat, prieveuire ne rixse oriantur quam J.IJ!"' 
ortas compescere : controversife autem omues nas- 
cantnr ex eo, quod differunt inter se opiniones 
hominum de meo et tuo, justo et injusto, utili et 
inutili, hono et malo, honesto et inhonesto, et simili- 

quse quisque proprio Eestimat judicio ; ejus- 
lem summi imperii est, commuiies omnibns exhi- 

;re regulas sive mensuras, et publice eas declarare, 
uibus unnsquisque sciat quid SNum, quid aiienum, 
[uid Justum, quid injustum, quid honcstum, quid 

\konestvm, quid bonum, quid malum appellandum 
fit, hoc est summatim, quid ageudum et quid Jugi- 

\dum sit in vita commuui. Regulse autem slve 

lensurBe illse vocari solent leges civiles sive leges 



222 



IMPERIUM. 



^^Doclri 



. civitatis, ut quiE ej«s, qui siimmttm m clvitate im- 
. perhun obtinet, suut maiidata. Et leges civilks, 
ut eas definiamus, niliil aliud sunt, qiuun ejus, qui 
in civitate summa potestate prseditusest, de civium 
futuris actionibus mandata. 
'<;' 10. PrBBterea, cum civitatis negotia belli et pacis, 
ua. ab uno homine, vel coucilio uno, absque miiiigtris 
et mafristratibus subordinatis omuia administrari 
impossibUe sit ; pertineatque ad pacem et defensi- 
onem, ut quibus de coutroversiis juste judicare, 
vicinorum consilia pervidere, bella prudenter ge- 
rere, utilitati civitatis undiquaque prospicere in- 
cumbit, recte suis ofliciis fungantur, rationi con- 
sentaneum est, ut ab eo dependeant, et eligantur, 
qui habet summim imperium tam in bello, quam in 
pace. 

11. Manifestum quoque est, actiones omues vo- 
n luntarias initium habere et necessario dependere a 
voluntate ; voluntatem autem faciendi vel non fa- 
ciendi dependere abopinione boni velmali, prfemii 
vel pcome, quam sibi quisque conceperit ex facto 
vel omisso sequuturam esse : ita ut actiones om- 
uium a suis cujusque opiniouibus regantur. Quare 
illatione necessaria et evideuti inteliigitur, pacis 
eommunis interesse plurimum, ut nuUie opiniones 
vel doctrinse civibus proponantur, quibus putent, 
vel se jure non posse/^giAws civitatis, hoc est, man- 
datis ilUus hominis, vel concilii, cui stnnmum civi- 
tatis imperium commissum est, obtemperare ; vel 
licitum sibi ease ei resistere ; vel majorem pcenam 
manere sibi negauti, quam praestanti obsequium. 
Si enim unus imperet aliquid facere sub pcena 
mortis naturalis, alius vetet sub pcena mortis letemae, 
uterque jure j sequetur non tantum cives, etsi in- 



DE JURB BJUS, CUl SUMMUM IMPERIUM. 223 

noeentes, pimiri jure posse, sed penitas dissolvi sect. nt. 
civitatem. Neque enim servire quisqnam duobus . ^- . . 
dominis potest : neque is, cui obedieudum esse cre- D<«iri.iur«m 
dimus metu damnationis, minus dominus est, quam pi.o«, ^i™ci.io 
is, eui obeditur metu mortis temporalis, sed potius'™' 
magis. Sequitur ergo illum nnum sive hominem, 
L sive curiam, cui commissum est a civitate summum 
\imperium, hoc quoque habere juris, ut et judicet 
Ijqu» opiniones* et doctrinae paci iiiimicae sunt, et 
■vetet ne doceantur. 

I * El jiiJicel qua opinionea.elc.'} Dogma fere nuUiini est, ne- 

■ 4)ue circa cultuiu Dei, neque drca scientiaa liiimnnas, unde dis- 
■seniioncs, deinde discordis, convicia, el paulatini bellum oriri 
WBOn possiL Neque accidet hoc propter dogmati» faUitatem, sed 
■jiropter ingeniiini faomiuum, qui sapientes sibi visi, ideui videri 
Ivolunt omuibus. Verum hujus modi dissensiones ijuamquam 
f [mpediri non posBunl, ne oriantur, attamen ne impediant pacem 

publicam, iraperii siimmi exercitio coerceri posaunt. De opini- 
OnibuB itaque istiusmodi loquutus hoc iocu non sum. Sunt doc- 
triniB qUEedam, quibiis imbuti cives obedientiam civilati negari, 
et contra principes summoa summa3<|ue potestates pugnari, iJque 
1 jure posse, imo oporttre, arbitrantur : quales sunt quse sive di- 
[ «Cte et aperte, sive obscurius per conaequenliam, bominibus aliis 
prccter eos, (juibus imperium sumtnum traditum est, obedientiam 
poatulant. Spectare hoe ad poteslalem, quam in aliena civitate 
ccclesiffi llomante Principi multi attribuunl, et ad ]>ote3tatem 
etiam, quam alicubi estra ecclesiam Romanam Cpiscopi in civi' 

■ late sua sibi postulont; denique ad libertatem, quam proDlextu 
Bwligionis Bumunt sibi etiam cives infimi, non dissimulo. Nam 
Bjjnod bellum civile in orbe Christiano unquam cxslitit, quod ab 
'^&ac radice ortum aut alitum non fuerit ? Doctrinarum igitur 

judicium, utrum obedientiie civiji repugnent necne, et siquidem 

repugnent, potestatcm prohibendi ne doccantur, imperio civili hic 

attribuo. Nam cum nemo ait, qui earum rerum, quse ad pacera 

I et defensionem civitatis pertinent, judicium civitati non concedat, 

■ et maiiifeetum eit opiniones, quales Jam recitavi, pertinere ad pa- 
hiOem civilatis, scciuitur necessario opiQionuiii examen, au talcssint 
^mec ue, ad civitatem, id est, ad eum penes quem est suinmum 
Hjavitatia iniperium, referri oportere. 



224 



IMPERIUM. 



Qui 



[11. 12. Postremo, ex eo quod civium unusquisqne 
_ voluutatem suam voluntati ejus subjecit, qui sum- 
1 rwp- mum in civitate imperium habet, ita ut viribus 
*™ propriis contra eum uti uon possit j sequitur mani- 
feste, impune debere esse, quicquid ab eo factum 
erit. Nam ut punire naturaliter eum nemo potest, 
qui satis virium non habet ; ita neque jure punire, 
qui satis virium non habet. 
vihu. 13. Ex his qua; dicta jam sunt, manifestissimum 
'^^est, in omni civitate perfecta (hoc est, ubi nulli 
"™^^^"" civium ^«* est viribus suis ad propriam conserva- 
-'-'"—'- tionem suo arbitrio ntendi, sive ubi gladii privati 
Jits excluditur) esse summum in aliquo imperium, 
quQ majus ab hominibus jure conferri non potest, 
sive quo majus nemo mortalium habere potest in 
seipsum. Imperium autem quo majus ab homini- 
bus in hominem transferri non potest, vocamus 
ABSOLUTUM.* Quicunque enim voluutatem suam 

* Abiolulvm.'] Iraperium absolutum staluH popularis aperte 
sibi postulat, nec repugnant cives. Nam in conventu mullorum 
IiODiinum civitatis faciem agnoscunt, ct cousilio res geri intelli- 
gunt etiam imperili. Civitas tamcD noD minus est monarcliia, 
quam democralia, }iabentque reges absoluti consiliarios suos, a 
quibua moneri et imperia sua in riibiis oninibua majoris momenti 
expendi quidem, etsi non rcvocari, voliint. Sed civitatem in per- 
Bona regis contineri, minus manifcstum est plerisque. Itaque cod- 
tra imperium absotutum objiciunt primo, quod sl quisijuam tali 
jure easet, civium conditio misera esaet. Sic enim cogitaal, ra- 
piet, spoliabit, occidet Et tantum non jam epoliatum et occisum 
se quieque putat. Quare autem faceret ? noD quiapotest; nam 
nisi vult non faciet An in unius vcl paucorum gratiam cxteros 
omneBspoliare vult? Primo etsi jure, id est, sine injuriasibi illata, 
Don tamen jusle, id est, sine violatione legum naluralium ct iiijuria 
in Deum faciet. Itaque a jurejurando principium securitas sub* 
ditis oritur DonnuUa. Deinde si Justeid facere posset, velsijus> 
juniDdum nihili peaderet, ratio quare Bpoliare cives suos vellet, 
cum id sibi boDum non sit, nuUa apparet. Quio princeps i^iquando 



TE JTIRE EJUS, CUl SUMMUM IMPERIUM. 225 

, voluntati civitatis subjecit, ut quidlibet possit sect. iii. 
impmejaeere, leges condere, liieajudicare,pcenas ^- . 
sumere, viribm et opihus omiiium suo arbitrio uti, Eiiimi s ctnbu* 
atque hffic omnia jure ; saue imperium ei maximum -kH^^Zc. ' 
quod concedi potest, coucessit. Idem experientia 
per omnes civitates, quEe sunt vel fiierunt unquam, 
contirmari potest. tiuaraquam eniin quandoque 
dubitetur (luis hovio, vel qiiod coHciUum, summum 
in civitate imperium habeat, exsistit tamen semper 
et exercetur tale imperium, nisi tempore seditionis 
et belli civilis, et tunc duo fiunt summa imperia ex 
uno. Seditiosi vero, qui contra absohitam poten- 
tiam disserere solent, non tam tollere eam, quam in 
alios transferre satag^unt. Sublata enim liac potentia, 
unatolUtur civitas, et redit confusio omnium rerum. 
Cum jure absoluto summi imperantis tanta con- 



inique Faciendi animum habcrc possit, neganUum noti est. Sed 
fac te dedisse ci ioiperium nnn ebsolutiim, sed quantum ad te ip- 
sum ab JDJuriisaliorum defendenduni satiBsit,quod ut des, sisalvus 
eate vis, neeesse est ; nonne eadem oninia suut timenda? Nam 
qui fiatia habet virium ad omnes proLegendos, satis quoque habet 
ad onmes oppriuiendos. Nitiil ergo hic duri esl, prster quam 
quod res bumana? sine iacommodo aliquo esse non possunt. Atque 
hoc ipsuni lneonunodum a civibus, non ab imperio est. Nam si 
homines propriis singulorum tmperiis regere sc possent, hoc est, 
vivere secundum leges naturales, opus omnino civitatc non esset, 
neque communi imperio coerceri. 

Objiciunt secundo, imperium in orbe Christiano absolutum 
nullum ess& Quod certe nou est verum ; natn omncs monarchioe, 
e alii status civitatum tales sunt. Quamquam enim illi, 
n imperiuni habent, non omnia faciunt r|ua) vellent, et 
(puD cii'itati utilia esse seiunt, causa ejus rei non est Ucfectus 
jum, sed consideratio ciTium, qui privatie rei attenti, et earum 
rerum i{ub) ad publicum spectant ignari, ad oiSoium quandoque 
fiioe pericujo civtlatis cogi noo pa:<sunt. Itaque principes ab 
' ') juris sui abstinenl aliquaudu, prudenterque dc re alj- 
I, de jure BMem nihil rcmittunt. 

VOL. tl. Q 



onmesqui 



226 



IMPBRIUM. 



. III. nectitur civium obedientia, quanta ad civitatis 

. regimen necessario requiritur, id est, tanta ut jus 

dtihm. illud frustra non sit concessum. Hujusmodi antem 
o. " obedientiain, licet ea aliquibus de causis aliquaudo 
uegari jure possit, quia tamen praestari major nou 
potest, siMPLiCEM vocabimus. Nascitur autem ad 
eam priestandam obligatio iion iinmediate ex eo 
pacto, in (juo jus nostrum omne ad civitatem traus- 
tnliinus ; sed mediate, nempe ex eo quod siue obe- 
dientia jus imperii frustra esset, et per consequens 
omnino constituta civitas non fiiisset. Aliud enim 
est si dico, ^M* tibi do guidlibct imperandi ; aliud 
sidicOj/aciani quicquid imperubis. Potestque tale 
esse maiidatum, ut interfici malim quam facere. 
Siquidem ergo teneri nemo potest ut velit interfici, 
multo minus tenetur ad id quod morte est gravius. 
Si jubear ergo interficere meipsum, nou teueor : 
nam etsi negavero, nec jus imperii frustra est, cum 
alii haberi possint, qui id facere jussi nou recusa- 
bunt, neque id recuso quod facere pactus sum. 
Similiter si is, qui summum habet imperium, se 
ipsxim, imperantem dico, interficere alicul imperet, 
non tenetur ; quia intelligi non potest, ut id pactus 
fuerit. Neque parentem, sive is innocens, sive no- 
ceus sit, et jure condemuatus ; cum et alij sint qui 
id facere jussi volent, et filius mori quam vivere 
infamis atque exosus maUt. Multi alii casus sunt, 
in quibus, cura mandata aliis quidem factu inho- 
nesta sunt, aliis autem non sunt, obedientia ab hia 
praestari, ab illis negari jure potest : atque id salvo 
jure, quod imperanti concessum est absolutum. 
Nam illi in nuUo casu eos, qui obedientiam nega- 
bunt, interficiendi jus adimitur. Cjeterum qui sie 
interficiunt, etsi jure concesso ab eo qui habet. 



DE JURE EJUS, CUI SUMMUM IMPERIUM. 22? 

' tamen eo jure aliter atque recta ratio postulat uten- sect. iii. 
tes, peccant coutra leges naturales, id est coutra . , "' , . 
Deum. 

14. Neque sibi dare aliquid quisquam potest, •^™'''". . 
quia jaui habere suppoiiitur quod dare sibi potest ; i-ti- uon <"" 

I neque sibi obIii(ari : nam cum idem esset obiigatus 

l«t obiigam, oblig;ans autem obligatum possit libe- 

iTare, frustra esset sibi obligari, (juia liberare seip- 

' «um potest arbitratu suo ; et qui hoc potest, jam 

actu liber est. Ex quo coiistat, legihns cicilibns 

non teneri ipsam civitateiu : nam leges civiles 

sunt leges civitatis ; quibus si obligaretur, ipsa 

obhgaretur sibi. Neque obligari potest civitas civi : 

quouiam enim hic illam, si voluerit, potest obliga- 

ttiorie liberare, et vult, quoties ipsa vult, (quia civis 

fcjujusque voluntas in omnibus rebus comprehen- 

■ditur in voluutate civitati8),Iiberaest civitas quando 

ivult, hoc est, actu jam libera est. Concilii autem 

Isive hominis, cui summum imperimt commissum 

*st, voluntas est voluntas oivitatis ; complectitur 

iTgo voluntates singulonim civium : neque igitur 

tfiuetur is, cui summnm imperium commissum est, 

legibus cicilibus, hoc enim est obligari sibi ; ueque 

luiquam civium. 

15. Quoniam autem, ut supra oatensum est, NFmini propr-- 
ate eonstitutionem civitatis omnia omnimn sunt, ,'™,„r^w.^' 

iieque est quod quis ita suum esse dicat, quod uon ^',"";„J^,^ 
alius quilibet idem eodem jure vendicet pro siio ; '""v^»^ 
ubi eulm omnia communia suut, nihil cuiquam 
troprium esse potest; sequitur proprietatem ini- 
1 eumsisse * cum ipsis civitatibus, atque esse id 

• PropTietalem iniliuvi mimsiaif cuiii cii<i/nlil/ux. ^c.} Quod ab 
ffiquibua olijeetum est, bonorutn proprietatem eliam ante consli- 
a civitates in patribus familianim exstitiaae, id, riuuniam fami- 
Q2 



32B IMFBRIUM. 

cuique /iropritf m,qiiod sibi retiiiere potest per leges, 1 
et potentiam totius ci\itatis, hoc est, per eum, cui I 
i-simmum ejus hnperhtm delatum est. Ex quo lu- 
b' telligitUFj singulos cives suum sihi proprium habere, 
J; iii quod nemo concivium suorum jus habet, qnia | 
iisdem legibus tenentur ; non autem proprium ita 1 
habere quicquam, iu quod non habeat jus ilJe, qui j 
habet wiperiam summum, cujus mandata sunt ipsie i 
leges, cujus voluntate voluutas singulorum conti- 
netur, et qui a singutis coustituitur judex supre- 1 
mus. Quamquam autem multa sint, quje civitas ] 
civibiis permittit, ideoque aliquando contra haben- j 
tem summuin imperium lege a^i possit : actla I 
tamen ea non estjuris civilis, sed (cquiiatis na^ura^ I 
lis ; neque agitur de eo * quod jure possit is, qui 
stmmum imperium habet, sed de eo quod voluit ; 
ideoque ipse erit judex, tanquam si cognita aequi- 
tate non posset inique judicare. 

liam civitatem pitrvam csse dixcrani, rrustra objcctum esC. Nam J 
filiiramilias pruprictatem renim suarum a patre coDcmam.l 
habent, distinctam quidem a csteris filiis ejusdem familis, sed V 
DOD a proprietate ipsiua patris. Patres vero diversariim famiti- F 
anim, ({ui nec patri nec domino coramuni subjiciuntur, jus com- | 
mune in omnia babent. 

■ JVeque agilur de eo ijiiod jure possil, l^c."^ Quoties actio legis I 
civi contra summum iniperantem, id est, conCra civitatem codc». I 
ditur; ea actione non qusritur, an civitas rem, de qua ag;itui^ 1 
pos^dere jure possit, scd an legibus ante latia eam possidere vot £ 
luerit. £st enim \e\ summi iniperantis voluntas declarata. CiuQ I 
itaque pecuniam duobus nominibus civitas a cive petere possi^l 
nimirum ut tributum, vel ut ttebitnn), in priore casu actio leg^ 1 
noD coDceditur; nam ijuteri non potest, an civitas tributi eii- I 
gendi jus habeat: in secundo concedilur, pruplerca quud mtiit I 
vult aulerre civitos a cive per calliditatem ; et tamen, si opus eat, I 
omnia aperte. Itaque quod repreliendit qutdam hunc locum, 1 
dicens facile, ex hac doctrina esse priucipibus lere alieno se libe- \ 
rare, inepte reprehendit. 






DE JUKE EJUS, CUl SUMMUM IMPERIUM. 229 

16. Furtum, homicidium, aduUerium, atque in- sect. iii. 
jurite onines legibus naturse prohibentur : caeteram . , ^- . .. 
quid in cive J'nr/Hi/i, quid homicidium, quid «rfw/- qdd sit fm. 
iermOT, quid denique injuria appellandum sit, 1^^,^!!^. 
non naturali, sed cirili lege detenninandum eat, ^^^'^^ 
Non enim omnis ablatio rei, quam alter possidet, k^^"" Amm. 
sed rei alienis tantum, y«r/Mm estj quid autem ?ios- 
trum est, quid aliemm, legis civilis qnaestio est, 
Similiter non omnis occisio hominis homictdium 
est, sed ejus tantum quem occidere vetat lex civilis; 
neque omnis concubitus adulterium est, sed is tan- 
tum quem leges civiles prohibent. Denique pro- 
missi ^iolatio injuria est, ubi ipsum promissum 
licitum est ; ubi vero jus non est paciscendi, ibi 
nuUum jus transit ; ideoque nuUa sequitur injuria, 
ut dictum est capite n. artic. 17. Quk autem 
pacisci possumus, et quse non possumus, a legi 
civili pendet. Recte igitur sanxit civitas Lacedae- 
moniorum impune fore adolescentibus, si quasdam 
res ita aliis auferreut, nt non depreheiiderentur ; 
nihil enim aliud erat, quam legem facere, ut suum, 
non alienum esset, quod sic acquireretur. Recte 
ubique occiditur, quem bello vel necessitate 
priae defeusionis occidimus. Similiter, qui con- 
cubitus in una civitate mutrivioniuM est, in alia 
adulterium judicabitur, et e converso. Item ea 
pacta, quaj faciunt matrimonium in uno cive, non 
idem faciunt in alio, quamquam ejusdem civitatis ; 
propterea quod qui prohibetur a civitate, hoc est, 
eo vel homine vel concilio cnjus est summum 
civitate imperium, quidpiam pacisci, non habet 
paciscendi ; neqne ergo pactum ejus validum 
non sit ergo matrimonium. Ejus autem pac- 
qui minime prohibebatur, ideo validum est. 



SECT, 111. 

r 



knt. nbi DU 
cwt qijinqiuu 

■bulul.. 



^■«> IMPERIUM. 

et matrhnonium. Neque addit quit)uscunque pactis 

illicitis validitatem uUain, quod facta fiieriiit cum 

jurejuraudo,* aut sacramento : uihil enim adduut 

hsec pactorum firmitati, ut dictum supra est cap, 

II. articulo 22. ftuid igitur y«r/«wi, quid homici- 

dium, quid adu/teriam, et in uuiversum quid sit 

injuria, coguoscitur ex lege cirili, hoc est, ex man- 

datis ejus qui in civitate cum summo imperio est. 

17. Adeo durum maxim» parti hominum videtur 

i- esse summum hoc imperium et potentia absoluta, 

1 ut ipsa etiam nomiua oderint. Id quod accidit 

' maxime per iuscitiam humanm naturte et legum 

naturalium ; partim autem etiam per eorum cu!- 

pam, qui cum in tali imperio constituti sint, potes- 

tate sna ad propriam libidinem abutuntur. Ut 

fiigiant igltur hujusmodi summam potestafem, qui- 

dam eorum civitatem satis recte constitutam volunt, 

si illi, qni cives futuri sunt, coeuntes, de certis arti- 

* Qaod facla lunt ciim jwfjurando, aiil »aerat»ento, «(r.} 
Utruni niBCriinoniuin sacramentum sit, quo sensu ea vox a theo- 
logis uaurpatur, au non sit, non eat liujua inatituti disputare. 
Tanlum dico, viri et mulieris atl cohabitationem contractum 
Ipgitimum, icl est, lege civili concessum, sive aacramentura idem 
«it, Hive non sit, certe esse raatrimonium legitimum: cobabitati- 
onem autem qualem aut inter quoa civitas fieri proiiibet, matri- 
monium uon esse, cum sit de essentia niBtrimonii, ut sit contractus 
legitimua. MatnmuniiL fuerunt legiiima permultis iii locis, ut 
apurl Judseufi, Gnecos, Romanos, qmc tanien eolvi poterant. 
Apud eoa autcraqui noo permitCunt hujusmodi contructus, nisi ea 
lege ut nunquam diasolvautur, matrimonium solvi <]uidem non 
potest : et ratio est, quod civitas illud solubile ficri vctuit, non 
quod matrimonium ait sacramentum. Itaque cirea matrimonium, 
nuptiarum cerimonias, quEe iu templo pcra^endic suut, peragere. 
conjugibus benedicere, vel, si ita dicendura est, eos consecrare, ad 
ecclcsiasticos forlasse solos pertinebit ; cietera orania, nempe qui, 
quando, quibus pactis matrinionia fiant, pcnea leges civitatis suot. 



I DE JITRE EJUS, cm SUMMUM IMPEBIUM. 231 

cuHs propositis et in coetu agitatis probatisque sect. iii, 

consentiant, jubeantque eos observari, poenasque . t 

prBescriptas de iis sumeiidas esse, qui eos violave- 
rint. Ad quam rem, atque etiara ari propulsatio- 
nem exteniorum hostium, prjesoribiint reditum 
certura et limitatura, ea lege, ut si non sufficiat, 
redeundum sit ad novam ccetus conventiouem. Quis 
non videt iu civitate sic constituta, coetura illum, 
qui hsec prsescripsit, habuisse potestatem absolu- 
tnm ? Si manet igitur ccetus, vel de tempore in 
tempus ad certum diem et locum conventus cele- 
brat, erit perpetua potentia illa. Sin penitus se 
dissolvant, vel una dissolvitur civitas, atque ita 
revertuutur ad statum belli, vel relinquitur alicubi 
potestas puniendi eos qui leges transgredientur, 
quicunque demura et quotcunque illi fnerint ; quod 
fieri non potest sine pofestate absohUa. Nara qui 
jure tantum sibi coucessum virium habet, ut possit 
quotlibet cives poenis coercere, habet potentiam 
L taiitara ut a civibus major contribui non possit. 
I 18. Manifestum est igitur, esse in omni civitate N"'*™ 
■ aliquem hominem uniun, vel conciliitm sive ciiriam 
unam, quse potentiara in cives singulos jure habet 
tantam, quantara extra civitatem unusquisque habet 
in seipsum ; id est, summam sive absolittam, viri- 
bus civitatis, neque uUa alia re liraitandam. Si 
enim potestas ejus limitaretur, necesse est, ut id fiat 
a majori potestate : oportet enim eum, qui limites 
prffiscribit, majorem potentiam habere, quam is qui 
I limitibus cohibetur. Potentia itaque illa cohibens, 
1 sine limite est, vel iterum cohibetur ab aUa raa- 
Jjori ; et sic tandem devenietur ad potestatem sme 
Ealio limite prreter eum, qui terminus ultimus est 
|-virium civium simul omniura. Eadem dicitnr quo- 



332 



IMPRRIUM. 



r. iii. 116 imperium sumtnum; et siqmdem coucilio id 

^ commissum sit, vocatur illud concilium supremum 

si vero homini uni datum sit, vocatnr ille homo 
supremiis civitatis Dominus. Imper ii autemsK mmi 
notx sunt hEe ; /^ges condere et abrogare ; beUmm 
et pacem decemere ; controversias omnes per s^ 
vel per judices a se constitutos, cognoscere et diju- 
dicare ; magistratus, minisfrofi, connitiarios omnes 
eligere. Deuique si quis sit, qui unamquamcunque 
actioiiem jure agere potest, quse uulli civi, neque 
civibus, prieterquam ipsi soli licita est, is summum 
imperium in ci^itate obtinet : nam ea, quie fieri 
neque a cive uUo, ueque a pluribus civibus jnre 
possunt, ci^-itas aola potest facere. Is igitur, qui 
ea facit, jure utitur civitatis, quod est imperium 
sunwmm. 
8it™frf.tnr 19. Qui civitatem et cives cum homine et mem- 

atarin^^^btbris ejus coraparare solent, dicunt pene omne», 
'"""°'°™'°'j eum, qui summum imperium obtinet m civitate, 
dritaicm in n essc ad civitatem totam id, quod caput est ad totum 
M>m^'i»il^hominem. Cxtenim ex ante dictis apparet, eum 
^■^''r^e^qui tali imperio prfeditus est, sive liomo sit sive 
Ti.ui, I. c«r/(7, habere ad civitatem rationem non capitjs, 
sed anim£e. Nam anima est, per cjiiam homo habet 
voluntatem, hoc est, potest velle et uolle : ita per 
eum, qui summum habet imperium, et non aliter, 
voluntatem habet, et potest velle et iiolle civitaa. 
Cum capite couferendus potius est coetua consiliari- 
orum, sive consiharius unus, cujus solius consilio, 
si alicujus solius, is qui habet summum imperima 
m regenda civitate, in rebus maximi momenti uti- 
tur. Capitis euim officiuui consulere est, sicut 
auimae imperare. 

20. Siquidem impcrium suinmum vi pactorum, 



1 



I 



DB JURE EJUS, CUI SUMMUM IMPERIUM. 233 

qnEG cives sive subditi inter se singuli cum singulis se 
mutuo ineunt, constitutum sit; pacta autem omnia, ^ 
ut a volmitate contrabentium vim suam sortiuntur, s.im 
ita consensu eonmdem vim suam perdant et dissol-ji')l" 
vantur ; inferet forte aUquis, si/mmnm imperium ™ 
consensu omnium siraul subditorum posse tolli. "' ' 
Quod etsi venun esset, non video tamen quid peri- 
culi inde stimmis tmperantibus oriri jure posset. 
Quoniam enim supponitur unumquemque unicui- 
que se obligasse, si quilibet unus civium id fieri 
noUt, caeteri omnes, utcunque consenseriiit, tene- 
buutur. Nec potest quisquam eonmx sjne i^ijuria 
facere, quod pacto raecum initonon facere se obli- 
gavit. Non est autem putandum accidere nnqnam, 
RDft omnes simul cives, ne uno quidem excepto, 
Kjwntra suvmum imperium consentiant. Non ergo 
periculum est summis ii/iperauiibus, ne Jure possint 
authoritate sua spoUari. Si tamen coucederetor, 
jus eorum dependere a solo pacto, quod nnusquis- 
que init cum unoquoque suo concive, facile acci- 
dere posset, ut imperio spoliarentur prEetextu^Krf*. 
Subditis enim sive convocatis imperio civitatis, 
sive seditiose concurreutibus, plurimi arbitrantur 
coDsensum omnium contineri in consensu majoris 
' partis. Quod quidem falsum est. Non enim a 
patura est, (juod consensus majoris partis babeatur 
apro consensu omnium, neque verum est in tumul- 
s ; sed procedit ab institutione civili, et verum 
t tunc tantum, quando is /lomo vel citria illa, quse 
mmum babet i77/^>cW«;«, civesconvocans, propter 
nmerum magnum electis esse vult potestatem 
bquendi pro eligentibus, et loquentium majorem 
irtem circa eas res, qus ab eo discutiendre pro- 
nuntur, haberi pro omnibus. Non autem intelU- 



234 



IMPERIUM. 



RECT. III. gitur is, qni habet summum imperium, convocasse 
. . ^- _. cives ad disputaudum de ipsiusjure, nisi, pertfesus 
simid.un iniiw- rerum, disertis verbis imperium abjiciat. Quo- 
n^M.'^'. niam autem plurimi, per inscitiam, pro consensu 
civitatis habent nou modo consensum majoris partis 
civium, sed etiam valde paucorum, si secum sen- 
tiant, posset iis videri imperium siimmum jure ab- 
rogari, modo id fiat in magno aliquo conventu ci- 
vium per suffragia majoris uumeri. Sed quamquam 
imperium per pacta singulorum cum singulis con- 
stituatur, non tamen ab ea sola obligatione dependet 
imperii jus. Accedit obligatio erga liabentem im- 
perium. Civis enim unusquisque cum unoquoque 
paciscens, sic dicit, ergo Jus meum transjero in 
huttc, ut tu funj/i transferas in eundem. Unde jus, 
quod unusquisque habebat utendi viribus suis ad 
proprium beneficium, totum translatum est in ali- 
quem hominem vel concilium ad beneficium com- 
mune. Itaque intercedentibns pactis, quibus sin- 
gulis singuli obligautur, et juris douatione, quam 
ratam habere obligantur imperanti, duplici obliga- 
tione civium munitur imperium, ea quse est ad 
concives, et ea quEe est ad iraperantem. Non ergo 
cives, quotcunque fueriut, sine consensu etiam 
ipsius imperantis, eum spoUare imperio jure possunt. 



DE TRIBUS CIVITATUM SPECIEBUS. 



DE TRIBUS CIVITATUM SPKCIEBUS, DEMOCRATTA, 
ARISTOCRATJA, MONARCHIA. 
I 1. Civit&tis tre? esse tnntumspecies; (Irniocratiam, aristacratiam, 
niniiarcliiBm. 2. Oligarchiam non esse statum civitatis diver- 
eam ali aristocratia, ueque aDarcbiam csse statum omDino. 
3. Tyrfinoidem non e.^se statum civitatis diversuma legitima 
monarchia. 4- I^un (lari statum civitatismixtumex speciebus 
dictid. S. Democratiam, nisi certa tempora et loca conveniendi 
Conntituantur, dissolvi. 6. Tn demncrutia, temporum conveni- 
endi intervalla oportct esse parva, vel Eummi imperii usum pro 
intervallia uni alicui esse coneedendum, 7. In democratia 
singuli cnm singulia obedituros se populo paciacuntur, populus 
ipse nemini obligatur. 8. Aristoeratia quibus actibus consti- 
tula. 9. In aristocratia, optimates nihil paciscuotur, neque 
civi cuiquam, aut toti populo obligantur. 10. Optimatiljus 
necessaria esl condictio conventuum. 11. Monarchia quibua 
aetibus constiluta. 12. Monarchia nemini ob receptum im- 
periura pactis obligatur. 13. Mooarchia semper io potentia 
prosima est ad oxercendum omnes actus, qui ad imperium re- 
quiruntur. 14. Quid geiius peccati et quorum hominum sit, 
quando civitaa adversus cives, vel cives adversus civitatem 
oiiicio auD noQ fuuguutur. 15> Monarcha factus siue temporis 
limitatione, poteat auceeasorem suum eligere. 16. De monar- 
chis ad tempus. 17. Monarcha, retentojure impeni, non in- 
telligitur ullu promisso transtulisse jus in luedia ad imperiuin 
uecessaria. IS. Quibua modis civis subjectione liberatur. 
1. DiCTUM jam est de civitate ^w institutionem sf.ct. iir, 

in genere. Diceiidum est de ejus speciebua. Dif- ■ 

fereutia autem civitatum sumitur a difFerentia per-*^'"'»' 
soiiarum, quibus coramissum est summum imperium. ««: a. 
Committitur autem summum imperium, vel «w*^™^ 
I homini, vel concilio sive curlfe nni multorum homi- 
, num. Rursns conciHum vmltorum kominum, vel 
' est omuium civiiun, ita ut quilibeteorum jusliabeat 



236 



IHPERIUM. 



I 



111. suffragii, possitque interesse rebus discutiendis, si 

, voluerit ; vel partis tautum est. Unde tres nas- 

cmitur civitatis species ; uua ubi stimmum impe- 
rium est penes concilium, va quo quilibet civis jus 
habet suffragii, et vocatur democbatia ; altera, 
ubi siinimum imperium penes conci/ium est, in quo 
nou omnes, sed certa aliqua pars suffragium habet, 
et dicitur aristocratia ; tertia, ubi summnm 
imperium penes unum est, et appellatur monar- 
CHiA. In prima, is, qui rerum potitur, Aa^oc, popu- 
Lus ; in secmida, optimates ; in tertia, monar- 
CHA nominatur. 
unnini 2. Quod autcm introduxerunt antiqui renim 
™^ politicarum scriptores tres alias species his oppo- 
^^■"sitas, nempe democratiee anarchiam, sive confusi- 
siaiiun onem ; aristocratia' oligarckiam, hoc est, imperi- 
um paucorum ; monarchi^ tyrannidem ; non aunt 
iUse tres alije species civitatis, sed tria nomina 
diversa, quse illis iudidere ii, quibus vel regimen, 
vel regentes displicuerunt. Solent enim homines 
per nomina,non res tantum, sed et proprios affectns, 
puta aniorem, odium, iram, etc. una significare ; ex 
quo fit, ut quod ab altero democratta, idem ab altero 
anarchia ; quod his aristocratia, illis oligarehia so- 
leat nominari ; et quem alius regem, alius tijrannum 
esse dictitet. Ita ut his nominibus non designeu- 
tur diverste species civitatis, sed civium divergar 
sententix de imperante. Primum autera, quis nou 
videt anarchiani opponi teque omnibus dictis spe- 
eiebus? Significat enim ea vox, nuUum omnino 
regimen esse, hoc est, ne civitatem quidem esse. 
Quomodo autem fieri potest, ut non-ciritas sit 
cititatig species r Deinde, quse differeutia est 
LQter oligarchiam, qua significatur imperium pau- 



DE TRIBUS CIVITATUM SPECIEBUS. 



237 



corum vel magnatum, et arislocrattam, quse est "• _ _, 
imperiam optimafum sive meliorum, praeterquam 
quod homiues iiiter se ita. differunt, ut non eadem 
omnibus bona sint ; quo fit ut qui aliis optimi, 
ii]\mpessimi videantur ? 

3. Quod autem regnitm et ii/rannis non sint di- Tj™inid.in 
versEB species ci\itatis, haud facile persuadebitur nim dviiui, 
propter affectus hominum, qui etsi civitatem tmi ^^,^^ch 
subjectam esse mallent quam p/urihm, non tamen 
recte eam gubernari putant, nisi gubemetur ad 
arbitrium suum. Sed quid differat rcx a tyranno, 
ratione investigandum est, non affectu. Primum 
antem non in eo differunt, quod major sit potentia 
hujus quam ilUus ; quiasummo imperio raaju.^ dari 
non potest : neque quod alter potentiam habeat 
prEescriptam, alter non ; cnjus enim potentia prfe- 
scripta est, non est rex, sed suhditvs prascribentis. 
Deinde neque modo acquirendi differunt ; si qui- 
dem enim in civitat.edemocratica,vel aristocratica, 
summum imperium civis aliquis vi occuparet,habito 
civium consensn, legitimus sit vumarcha ; eo con- 
sensu non habito, hostis est, non tyrannus. Dif- 
I fenmt ergo solo imperii exercitio, ut rex sit qui 
I recte regit, ti/raniius qui aliter. Huc igitnr res 
I redit, ut cives regem legitime in summo imperio 
[ constitntum, si iuiperium ipsis rccte videbitur ex- 
f ercere, tum regem: aliter ti/ra/iiium appellandum 
censeaut. Non sunt igitur diversi ciritatis status 
regnum et fyrannis, sed eidem monureh^ nomen 
regis pro houore, fyranni pro coiivicio datur. Quje 
autera passira contra tyraTiiios dicta in llbris repe- 
riuntar, originem a Grfecis et Romanis scriptoribus 
traxerunt, qui partim a popuh, partim ab optima- 
tibtts regebantur, ideoque non modo tyrannos sed 
etiam reges exosi sint. 



238 IMPEBIXTM. 

8ECT. iii. 4. Sunt qui necessarium quidem esse putant, ut 
,__l;. .. summum imperium alicubi in civitate existat ; sed 

Nondari.u- si illud pencs unam esset, sive hominem sive coti- 

nini dritati. ... ^ - ■ ^ - 

miiiiuD » npe- ciltum, sequeretur, mquiunt, cives omnes esse 

deb™dirti.. ggr\'og_ Hanc conditionem fugientes, posse esse 
statum quendam civitatis arbitrantur, mixtum ex 
dictis tribus speciebus, diversum tamen a sin§:ulis, 
quam mixtam vocant monarckiam, vel mixtam 
arintocratiam, vel mixtam democratiam, prout ali- 
qua trium specierum prse cseteris emineat. Exempli 
causa, si nominatio magistratuum, et arbitrium 
belH et pacis, penes regcm. esset, judicia apud 
magnates, pecuniarumcoutributio jients populum, 
et legum ferendarum poteutia penes omnes simul ; 
hujusmodi statum vocarent monarchiam mixtam. 
Quod si fieri posset, ut hujusmodi status existeret, 
nihilo magis civium libertati consultum esset. 
Quamdiu enim omnes consentiunt inter se, subjec- 
tio singulorum civium tanta est, ut raajor esse non 
possit ; sed si dissentiant, bellum civile reducitur, 
et jus gladii privati, quod est orani subjectione 
pejus. Sed fieri hnjusmodi iraperii summi * divi- 
siouem uon posse, satis demonstratum est capite 
prsEcedeute, articulis6, 7, 8, 9, 10, 11, 12. 

* Seii fieri hujvsmodi summi imperii dinsionem noii poste, ^c.'^ 
Imperium dividi non oportere, plerique dicunt; aed teniperari, 
et limite aliquo contineri volunt. Ita sane »i)Uum esL Sed ilU 
tuin cum teiupcrari et liniitari dicunt, si dividi intelligunt, inepte 
dintinguunt. Vellem quideni ego non modo reges, aed etiam 
ccEtua illos, (jui sunt cum imperio sQmmo, velle teraperare aibi o. 
malelicio, cogitantesque de officiia suia intra legum natiiralium el 
divinarum liraites se ipsoa continere. Al illi, qui aic distin- 
guunt, sumraos imperantcs ab ntiiB limitari et coerceri volunt: 
quod quia fieri Don potest, quin illi limitatores potestatin partem 
aliquam, qua id facere possint, habere debeant, dividitur impe- 
rium, non tfmperatur. 



DE THIBUS CIVITATUM SPECIEBUS. 239 

5. Videamus jam iti unaquaque civitatia specie sect. iir. 
constitueiida, quid faciaut constituentes. Qui coi- \- , . 
enmt ad civitatem erigendam, pene eo ipso qnod 0™«™«™, 
coierunt, rfeMocro/m sunt. Nam ex eo quod vo- PB^eibcnM 
lentes couveneruut, inteUiguntnr obligati ad id "1^^^^ 
quod consensu majoris partis decemetur. Id quod 
quamdlu conventus durat, vel in certos dies et loca 
differtur, democratia est. Nam conventtis is, 

cujus voluutas est voluntas omnium civium, sum- 

miim iniperium habet. Et quia in conventu hoe, 

supponitur unumquemque habere jus sufFragii ; se- 

quitur eam esse democratiam, per definitionem 

traditam articulo ], capitis hujus. Quod si dis- 

cedant, solvaturque conventus, neque quicquam 

ante constitutum sit de tempore et loco se denuo 

congregaudi, redit res ad aiiarchiam, et statum 

illum, in quo erat autequam conveuissent, hoc est, 

ad statum belli omnium contra omnes. Popnlus 

igitur ««wiWMin imperlum nonampliusretinet, quam 

I dies et locus certus cognitus et constitutus palam 

' sit, ad quem couvenire quicunque volent possint. 

, Nisi enim id cognitum et statutum sit, possunt vel 

diversis temporibus et locis, hoc est, in factiones, 

vel non omnino convenire. Neque est ampUus 

I A^/ioc, id est, populus, sed multitudo dissoluta, cui 

r nuUa neque actio neque jus attribui potest. Duae 

* igitur res constituunt democratiam, quarum una, 

nempe condictio perpetua conventuum, A^^ov, aU 

tera, quse est pluraUtas sufFragiorum, ro Kparoi: sive 

potestatem constituit. 

6. Prfeterea, non sufiicit populo ad summum in ddiKrnti*, 
iwperium retinendum, ut tempora et loca certa^^^„"J^ 

t,eouveniendi coguita sint, nisi etiam vel temporum ''""^^'J'^^'™' 
lintervaUa minus inter se (Ustent quam ut interea ™ ""i*™ ■»«] 



240 



IMPEmUM. 



■8ECT. in. quicquam possit intervenire, quo, propter defectum 
■ ^- . smntni imperii, civitas in discrimen adducatur, veJ 
pm iniefTidii. saltem usum summi imperii alicui liomini mii, vel 
^^M e«»ri^I™ concilio uni pro tempore intermedio concedant. 
^^k Hoc enim uisi fiat, non satis cautum est defensiooi 

^^■^ et paci siugulorum ; neque igitur civitas dicenda 

^^^ erit ; quippe in qua, propter defectum securitatis, 

^^1 redit unicuique jus se ipsum proprio arbitratu 

■ defendendi. 

ib AnnocnitiB /. DemocrttHa non constituitur ner acta sioeu- 
Kuii. i.b«ditii™ lorum cum populo, sed mutuis pactis suigulorum 
"^""^riuit *^™ singniis cieteris. Primmn autem, ex eo patet, 
^^ o«mni ob- qxiod prius debent iu omni pacto exsistere person» 
paciscentes, quam ipsum pactum ; sed ante consti- 
tutionem civitatis, populiis non exstitit, ut qns uon 
erat persoua aliqua, sed multitudo personarum 
singularium : non potuit igitur inter pojmlum et 
civem pactum ullum intercedere. Postquam antem 
civitas constituta est, si civis cum populo pacisci- 
tur, frustra est : quia populns volimtate sua volun- 
tatem civis illius, cui supponitur obligari, complec- 
titur, ideoque Hberare se potest arbitrio suo ; et 
per consequens, jam actu liher est. Secundum 
autem, quod singuli cum singnlis paciscuntur, ex 
eo inferri potest, quod frustra esset constituta civi- 
tas, si cives niUlis obstringerentur pactis ad facien- 
da omittendaque ea, quse civitas fecere et omittere 
imperaret. Quoniam ergo pacta talia intercedere 
in civitate constituenda intelliguntur ut necessaria, 
nulla autem, ut jam ostensnraest, intercedant inter 
civem et populum ; sequitur fieri ea inter cives 
singulos : scilicet ut unusquisque civium paciscatur 
voluntatem suam se subjecturum esse voluntati ma- 
joris partis, ea lege, ut reliqui quoque idem faciant ; 



DE TRIBUS CIVITATUM SPECIEBUS. 241 

'tanquam si unusquisque sic dieeret, ego jiis nieum si:ct. i 

ad papulum tranifero, m tuam gratiam ; nt tu , ^ 

tuiun, in gratiam meam, transferns ad eundem. 

8. Aristocralia^sive curin optimatum cum summo Ariiiocrmii 
imperio, origiiiem habet a democratia, quse jus bu',^'>ui 
svaim in illam transfert. Ubi intelligendum est, 
certos homiues, uominibus, vel genere, vel atiqua 

alia nota ab aliis dignoscendos, propoui ad popalum, 
et pluralitate sufCragiorum eligi ; in electos autem 
transferri jas omne totius popufi sive civitatis, ita 
ut quod jure popidus prius poterat, id nunc jure 
possit curia electorum optiinatum. Quo facto patet 
popnlum ut personam unam, summo imperio ad 
hos translato, non amplius exsistere. 

9. Sicutinderaocratia/io/jM/Hj, itain aristocratia inari.i«i- 
curia optimatum omni obligatione libera est. Ciuo- p!!^^™'^!! 
niam euim cives, non paciscentes cum populo, sed U""^^"^"' 
mutuis iuter se pactis, tenebantur ad omnia quie "''''K"''"' 
popiilus faceret, teiiebantur inde ad factum populi 
transferentis jus civitatis in optimates. Neque enim 
curia optimatum potuit, quamquara electaa popnlo, 

ad quicquam ab eo obligari ; uam ea erecta, populus 
simul dissolvitur, ut proxime supra dietum est, 
peritque ratio illa quam habebat ut persotta : quare 
perit quoque una et dissolvitur quse facta erat ad 
personam obligatio. 

10. Hfec quoque cum democratia communia ha- opiimmibi 
bet aristocratia ; primum, quod siue constitutione «»^^6 
certonim temporum et loconim, adquie curia op-™""^ 

Jimatunt possit convenire, non amplius sit citria, 
ique persona una, sed dissoluta multitudo sine 
mmo imperio : secundum, quod teropora con- 
aituuni longis inten^allis, salvo summo imperio, 
i ufius ejus in uuum aliquem hominem trausfe- 



IMPERIUM. 




SECT. III. ratur, non possint disjungi. Rationes autem, quore 

■ ^- hoc coutingit, eaedem sunt quaa adduximus articalo 

I quinto. 

11. Ut aristocratia,ita qaoqae mo7iarchia apo- 
(1. testate populi derivatur, scilicet jus suum, hoc est, 
summum imperium m unum homincm traiisferentis. 
Hic quoque intelligendum est, unttm certum homi- 
nem, nomine vel alia nota a CEeteris omnibus dig- 
nosceudum, proponi, atque in eum jus omne populi 
pluralitate sufFragiorum transferri ; ita ut quicquid 
potuerat populvx antequam eligeretur, id omne 
postea jure possit facere electus. Quod cum factum 
est, popvlvs non amplius cst persona una, sed dis- 
soluta multitudo, quippe qure una erat virtute 
tantum summi imperii, quod jam a se in hune 
transtulerunt. 
HeoMTiiBn^ 12, Neque ergo jwoMffrc/ta ullis se pactis cuiquam 
^L^^ ob receptum imperium obstringit : recipit enim 
p«iiiobHB«wr. imperium a populo, sed ut proxime supra osten- 
^^B^ suni est, populus, statim atque id factum est, 

^^^1 persona, esse desiuit ; pereunte autem persona, 

^^^H perit omuis ad personam obligatio. Tenentur ita- 

^^^H que cives ad obedieutiam mmonarchte prsestaudam, 

^^^1 pactis illis tantum, quibus mutuo se obligaverant 

^^^V ad ea omnia, quee populus censeret, facienda, hoc 

^^H est, ad obediendum monarckce, si a populo consti- 

^^H tueretur. 

, konardiaKm. ] 3. DlfFert autcm monarchia tum aharistocratia, 

J^iiirlrt^" tum a (lemocratia in hoc, quod hic ut deliberari et 

(«rcMdiuii™. decerni, hoc est, ut imperium actu exerceri possit, 

Baimpniiim»- temporibus quibusdam et locis condictis opus est ; 

illic omni tempore et loco deliberatur et decernitur. 

LPopulo eiiim, ut et optimatibus, quia non sunt 
unum tiaturale, congressu opus est. Monarcha, 



DE TRIBUS OIVITATUM SPECIEBUS. 243 

kqui unus natura est, semper in potentia proxima est sect. iii. 
lad actus imperii exerceudos. --.''.'.■ 

14. Ciuoniam ostensum est supra, (articulis vil. QuwiBani. 
IX. XII,} eos qui smnmum in civitate imperium h™linuai"°^ 
adepti sunt, nulfis cuiquam pactis obligari; sequjtur ^'^JJli^'^'^'" 
eosdem nullam civibus jiosse facere injuriam. In- ^'^ "y" 

ijuria euim, per defiuitionem supra allatam (capite fitin >»• 
I tertio.articulo tertio),nihiI aliud est quam pactorum '"*"" " 
Tiolatio; ideoque ubi nulla pacta prsecedunt, ibi 
nuUa sequi potest injuria, Potest tameu et popit- 
lus, et curia ojUimatum, et monarcha multis modis 
peccare coutra cseteras leges uaturales, ut creduli- 
tate, iniquitatc, co«^Mme/iff, aliisquevitiis, qusesub 
hac stricta et accurata injurits significatione non 
Tffliiunt. Cseterum civis, si obedientiam summo 
imperio non praestiterit, ijtjurius et in CEeteros 
concives omnes etiam proprie loquendo dicetur; 
propterea quod uimsquisque cum uuoquoque pactus 
est obedieutiam praestare, atque etiam in summnm 
imperantcm ; quodjus, quod ei dederaut, sine con- 
sensu ejus resumunt. Et in popalo quidem, vel 
ewria optimatum, si quid decretum sit contra le- 
, gem aliquam naturalem, non peccat ipsa civitas, 
hoc est, persona civilis, sed cives illi, quonim suf- 
fragiis decretum est. Peccatum euim sequitur vo- 
luntatem naturalem et expressam, non politicam, 
quse artificiosa est ; quia si hoc esset, peccarent 
illi quibus decretum displicuit. In monarchia 
!(iutem, mo7iarcha si quid decreverit contra leges 
laturales, ipse peccat : quia iu ipso voluntas civilis 
f.eadem est cum uaturali. 

15. Populus qui vionarcham facturus est, potest M™«/ti«iKba 
[ ri summum iinperium tradere, vel simpliciter sine ™^tfi^ 
I ,temi)oris hmitatione, vel pro tempore certo et ".'^"^ 



244 



IMPEHIUM. 



SF,CT. III. determinato. Si simpliciter, intelligitiir ita esse 
imperium ejus cui tradJtur, sicut erat popHli qui 
tradidit. Qua igitur ra.iioue populm jttre monar- 
cham ilhm, eadem ille moiiarcham alium facere 
potest ; ita ut monarch(C, cui simpliciter traditum 
eat imperium, competat^V* non modo ponsessionis, 
sed etiam succc.isio7iis, ut possit suo arbitrio decla- 
rare successorem suum. 
i» 16. Quod si imperium pro tempore determinato 
tantum traditum sit, alia prpeter ipsam traditionem 
spectanda sunt. Primum, utnim populus, cum in 
eum imperium contulerit, reliqueritsibi^'»* ad tem- 
pora et loca prsefinita coeundi, necne. Secundum, 
si reliquerit sibi potestatem illam, utrum reliquerit 
sibi potestatem conveniendi antequam tempus ilhid 
exspiraret, quod monarch<e ad habendum imperium 
summ»im priescripserat. Tertinm, utrum convo- 
cari voluerit ad arbitrium monarchfe illius tempo- 
rarii, et non aliter. Supponamus jam populum 
tradidisse summmn imperiim alicui uni homini, 
habendum pro tempore tantum vits suje; quodcum 
fecisset, putemus primo, e coetu uuumquemque ita 
discessisse, ut de loco, ubi post mortem ejus ad 
novam electionem congregarentur, niliil omniiio 
ordinatum sit. In hoc casu manifestum est, per 
articulum quintum hujus capitis, populuvi non esse 
amplius personam, sed multitudinem dissolutam, 
quorum cuilibet cum quibuslibet convenire diverso 
tempore, et loco quo hbuerit, vel imperium sibi 
rapere si potuerit, lequo jure, nimirum uaturali, 
iicitum est. Q.uicunque igitur vwvarcha taU con- 
ditione imperium habet, tenetur lege naturali, quse 
habetur capite tertio articulo octavo de non red- 
dendo malo pro boiio, cavere ne per morteni suam 



DE TRIBUS CIVITATUM SPECIEBUB. 



245 



N 



civitas dissolvatur, nimiram vel stataendo diem et sect. in. 
locum certum, quo cives, qui volueriiit, coiivenire ^- . 
possint, vel successorera ipse nominando, prout sibi d^ m™urehtt 
ad civium communem utilitatem conducere i-idebi- '^'^"^'^ 
tur. Is igitur, qui summam potestatem pro tem- 
pore vitae accepit, eo modo quo dictum est, absolute 
eam habet, et potest disponere de successione. Se- 
condo, si ponatur popuhts ab electioue monarchoi 
temporarii ita discessisse, ut decretum prius factum 
sit de convenieiido ad diem et locum certura post 
inortem ejus ; tunc mortuo monarcha, consolidatur 
imperiiim in popiilo, nuilo uovo actu civium, sed 
jure priore. Toto enira medio tempore, summum 
imperium, ut {lominitim,in populo erat; usus axitem 
ttve exercitium ejns tantnm in monarcha tempo- 
rurio, ut ustifructuario. Quod si populus, electo 
monarcha temporario, ita discesserit e curia, ut 
tempora et loca certa conveniendi habitunis sit, 
durante termiuo illi prfescripto ; quemadmodum 
apud popuhmi Roraanum facti sunt olim dictatores ; 
non habeudus est talis pro monarcha, sed pro pri- 
mo populiministro, potestque_pop«/«j, si videbitur, 
eum administratione sua privare, etiam ante tem- 
pns ; ut fecit populus Romanus, qui Minutio Magistro 
equitum Bequalem dedit potestatem cum Quinto 
Fabio Maximo, quem ante fecerat dictatorem. 
Ratio cujusrei ea est, quod cogitari non potest eum 
sive hominem, sive coetum, qui iu potentia proxima 
et immediata est ad ageudum, ita imperium retinere, 
ut non posait actu imperare. Imperium enim nihil 
aliud est, quam jus imperaudi quoties per naturam 
possibile est. Postremo, si populus, declarato vio- 
\archa temporario, ita discedat a curia, ut injussu 
declarati non sit licitum iterum convenire, intelligi- 



346 



IMPEBIUM. 



8ECT. ni. tur populus statim dissolvi ; imperiumqoe ejus esse 

: , absolute, qui sic declaratur ; propterea quod non 

.iiiRiu. est in potestate civium ut civitas renascatur, nisi 
*™ velit is qui imperium solus habet. Neque refert 
quod potuerit promittere se cives certis temporibua 
convocaturum, cum nou extet jam, nisi arbitrio 
ejus, persona cui promissum est. Quee diximns de 
quatuor priedictis casibus ^iopTt/i, monarcham tem- 
porarium eligentis, plenius expUcabuntur per com- 
parationem cum monarcha uhsoluto, cui nullus 
apparet ha;res. Populus enim doiiiuius civium 
talis est, ut ha;redem, nisi quem nomiuat ipse, ha^ 
bere non possit. Prseterea, intervalla inter tem- 
pora conventus civium comparari possunt ad tem- 
pora dormiendi in monarcha. Utrobique enim 
actus imperandi cessant, potentia retinetur. Deni- 
que ita dissolvi conientura, ut iion possit iterum 
convenire, mors populi est : sicut ita dormire ut 
nunquam vigilare possit, mors hominis est. Qnem- 
admodum igitur rex, cui hseres nullus est, dormi- 
turus ita ut nunquam possit expergiscere, hoc est, 
moriturus, si tradit alicui summum imperium exer- 
cendum donec evigilaverit, tradit ei per consequens 
successionem ; ita quoque populus, qui monarcbam 
temporarium eligens simul aufert sibi potestatem 
conveniendi, tradit ipsi dominium civitatis. Porro, 
ut rex, qui dormiturns in tempus aliquod, summum 
imperitmi alii dat administrandum, idem experge- 
factus recipit ; sic populus, monarcha temporario 
elccio, retinens jus coeundi ad certum diem et 
locum, eo die recipit imperium suum. Et sicut rex, 
qui imperium administraudum alii dedit, ipso iu- 
terea vigilante, potest idem re^'ocare quando vult 
ita populus, qui pcr tempus monarcha temporario 



I 

I 



DE TRIBUS CIVITATUM SPECIEBUS. 



24 r 






sscriptuin jure convenit, potest eundem imperio, sect. iii. 
si velit, spoliare. Denique rex, qui imperium ad- ., , '';, 
ministraiidum alii tradit dum ipse dormit, uec 
evigilare potest, uisi is cui traditum est voluerit, 
una perdidit imperium cum vita ; sic populaSy qui 
monarchee temporario imperiura commisit, ita ut 
injussu ejus nou possit iterura convenire, penitns 
dissolutus est, manetque imperiura pene-s electum. 

17- Moiiarcha si quid promiserit civi, vel pluri- MiMrcUn. 
bus simul civibus, propter quod per conseqnens slj.era,''™ in 
summum imperium exerceri uon potest, promissum J^^ ,^ 
illud sive pactum, jurato vel injurato factum, irritum '^'^^ j|^*" 
est. Pactum enim est juris translatio, qure per ea, ""■" "««Mri 
qaie (capite secundo, articulo 4) dicta simt, requirit 
signa idonea voluiitatis in transferente. Qui vero 
sufficienter sigulficat voluntatera retinendi finem, 
sufficienter declarat se non decedere de jure ad 
media ad eum finem necessaria. Jam vero, qui pro- 
raisit aliquod uecessarium ad summum impcrium, 
ipsnm tameii imperium retinet, satis idonea signa 
dat se non allter promisisse, nisi qnatenus sum- 
\um imperium sine eo retineri potest. Quando- 

;que igitur apparuerit id, quod promissum est, 

istari non posse salvo snmmo imperio, promis- 
ium pro non promisso, id est, invalidum censeri 
debet. 

18. Vidimus quo modo cives natura dictante obli- Qmb<« mo.ii. 
gartmt se rautuis pactis ad obediendum summo nmi^ liber^tur. 
imperio. Videndum porro est, quibus raodis fieri 
potest, ut obedieutiae liujusmodi vinculis libereutur. 
Prirao antem id fit abdicaitone, id est, si quisyw* 
imperii non in alium transfert, sed abjicit sive de- 
nara quod abjicitnr, in medium aeque 
ibus rapiendum projicitur : uude iterum jure 



in. natiirali unusqiiisque civium suee conservationi soo 
_ providere arbitrio potest, Secundo, si civitas ve- 
lueii» nerit in potestatem hostium, ita ut resisti eis non 
miar possit, intelligitur is, qui prius summam habebat 
potestatem, eam jam amississe. Cives enim, cum 
omnem conatum fecerint ne in manus hostium 
venirent, pacta, qn« inierunt singuU cum singulis 
de- obedientia praestanda, adimplerunt. Et quse 
promiserint postea victi, neois Wtandse causa, ea 
quoque ut prjestent omni conatu laborandum est. 
Tertio, in moimrchia, (nam Sijiioc et cnrla opiima- 
tum deficere non possunt), si successor nidlus om- 
nino appareat, omnes cives obligationibus suis 
liberantur. Nemo enim teneri intelligitur, qui cui 
tenetur nescit; quia prajstatio in tali casu esset 
impossibihs. Atque his tribus modis a subjectione 
civili in libertatem omnium ad omnia, hoc est, na- 
turalem et belluinam, (nam status naturEe ad statnm 
civilem, hoc est, Ubertas ad subjectionem, eam ha- 
bet proportionem, quam cupiditas ad rationem, vel 
bellua ad hominera), simul se recipiunt cnncti cives. 
Prjeterea vero, singuli cives liberari subjectione 
jure possunt voluntate ejus, peues quem summum 
est imperium ; nimirnm si solum verterint : quod 
duobus modis accidere potest ; vel permissione, ut 
si quis venia impetrata alio volens habitatum abit ; 
veljussu, ut cxsul. Utroqne casu liber erit legibus 
prioris civitatis, jiropterea quod obstringitur legibus 
posterioris. 



DE JURE DOMINOJIUM tN SERVOS. 



DE JURE DOMI.NOIIUM IN SEKVOS. 

]. Domtnus et aervus, quid sint. 2. Distmctio seTvortini, in cos 

qui fide babita libertati^ rruuntar tiaturali, et erga»tuIos sivc cus 

qui carcere vel contpedibns vincti serviunt. 3. Obligatio seiri 

nascitur ex codcessa ei a domino libertate corporis. 4. Servi 

vincti dominis non tenentur pacto. 5. Servi non babeDl pro- 

prietatem ia bonis suis contra dominuiu. 6. Dominus Bervuin 

potest vendere, vel testaraenlo alienare. 7- DominuB in ser- 

vuni injurius esse non potest. 8. Domtnus duraini est domi- 

nu9 servorum. 9. Quibua raodis servi liberanlur. 10. Dorai- 

niuni in bestias juris naturalis est. 

1, DuoBUS capitibus proxime superioribns dictum sii 

est de civltate institutlva, nempe quEe raultoruni ^ 

coDseiisione, qui se invicem pactis et fide mutuo Tk„m 

data obstrinxerunt, inita est. Sequuntur jam quse 

dicenda suiit de civitate naturali, quie et acquisita 

dici potest, quippe quae acquiritur poteutia et viri- 

bus naturalibus. Sciendum autem in primis est, 

quibus modis jus dominii acquiri potest in personas 

hominum. Ubi tale jus acquisitum estj ibi parvnm 

quoddam regnum est, Regem enim esse, uihil aliud 

est quam dominium habere in personas multas ; 

atque adeo familia magna, regnum ; et regnum 

parvHnijJtimilia est. Ut redeamus iterum in statum 

naturalem, consideremusque homines tanquam si 

essent jamjam stibito e terra fungorum more ex- 

orti et adulti, sine omni imius ad alterum obliga- 

tione; tres tantum modisunt,quibusaUerinalterius 

personam dominium habere potest. Q,uorum pri- 

mus est, si volentes, pacis et mutuie defensionis 

, in ditionem et dominitim alicujus hominis 

I ccetus hominum ipsi sese pactis mutnis inter se 



2S0 



IHPBKIITM. 



I 



initis tradiderint. Atque de hoc modo dictnm jam 
eat. Secuudus modus est, si quis bello captus vel 
victus, aut viribus diffidens, ut mortem declinet, 
victori vel fortiori promittit, se ei servitiirum, hoc j 
est, omnia facturum quse imperabit. In quo con- 
tractu bonum quidem, quod victus vel viribus in- 1 
ferior accipit, est \\t^ condonatio, qusejure belli in j 
statu homiimm uaturali tolli poterat : bonum autem i 
quod promittit, miuisterium et obedientia i 
Hujus ergo promissi vi debetur a victo victori 
ministerium et obedieutia absoluta, quantum fieri 
potest, uisi quse repugiiet legibus diviuis. Nam qui . 
mandatis cujusquam obedire ante obligatur, quam 
quid imperaturus sit sciat, tenetur ad omnia man- 
data simpliciter, et sine restrictione. Jam, qui sic 
tenetur servus, is cui tenetur dominus appella- 
tur. Tertio, acquiritur jua in persouam per gene- 
rationem ; de quo acquisitionis modo dicetur capite , 
sequenti. f 

o. 2. Non omnis bello captus, cujus vits parcitum 
'" est, pacisci cum domino intelligitur : quia non omni 
^ ita creditur, ut relinquatur ei tantum Hbertatis 
" naturalis, ut vel aufugere, vel ministerium detrec- 
i tare, vel machinari domhio raaliim aut damnum 
aliquod, si cupiat, possit. Et aerviunt quidem hi, 
sed intra ergastula, vel compedibus vincti; ideoque 
vocabantur uon modo serri commuui nomine, sed 
etiam peculiari appellatioue ergastuli ; sicut et 
hodje diversa significant un serviteur, et un serf, 
vel un esclme. 

3. Obligatio igitur serm adversus dominnm non 

iD uascitur ex simplici vitae condonatione, sed ex eo 

" quod non vinctum eum vel incarceratum teneat. 

Obligatio enim ex pacto oritur ; pactiuu autem niai 



DE JURE DOMINORUM IN SERVOS. 



251 



fide habita nullum est, ut patet ex cap. ii. art. 9, sect. ii 
ubi defiuitur pactum esse promissum ejus cui cre- . '■ 
ditur. Cum beneficio ergo vitae coudonatse cou- 
juQCta est fiducia, qua domlnus eum iii Hbertate 
corporali relinquit, ita ut nisi intervenissent obliga- 
tio et vincula pactitia, non modo aufugere, sed 
etiam dominum, conservatorem vitse ejus, vita spo- 
liare possit. 

4. Servi itaque hnjnsmodi, qui carceribus, ergas- *■".' '^'"^^^ 
tulis, viucnlisve cohibentur, nou comprehenduntur <r«^ua i>mi 
definitione servorum supra tradita ; quia serviimt hi 
non pacto, sed ne vapuleut. Ideoque si aufugerint, 
vel dominiim interfecerint, nihil facinnt contra 
leges naturales. Etenim vinculis ligare signum est 
illum, qui ligat, supponere ligatum nulla alia obli- 
gatione satis teneri. 

5. Non minus igitur juris et dominii habet s*rvLnoni« 
domtnus in servxun non vmctum, quam in vtnctum : t-mi» m- co 
summum enim habet in utrumque ; potestque de 
servo non minus quam de qualibet alia re, sive ani- 
mata sive inauimata, dicere hoc meum est. Ex quo 
sequitur, quicquid servi erat ante servitutem, id 
■ poatea domini esse ; et quicquid servtis acquisierit, 
P idc^ommoacquisitumesse. Quienimjure disponit 
de persona hominis, de omnibus rebus disponit, de 
qmbus disponere potuit persona. Nihil igitur est, 
qaod servus possit ut suum retinere eontra dominum. 
Est tamen ei, domini distributione, proprietas et 
dominium in res auas, ita ut eas retinere et defen- 
dere possit servus contra conservum ; eo modo quo 
ante ostensum est, civi nihil esse proprie suum con- 
tra voluntatem civitaiis, sive ejus qui habet sum- 
mum imperium ; essc autem *«« cnique civi coutra 
I Goncivem. 



I 



terri libeiBUtur, 



252 TMPERIUM. 

6. Quoniam ergo et serviis ipse et ea quse habet, 
omnia domlni sunt, dispouere autem de suo unus- 
quisque jure uaturali potest eo modo quo voluerit, 
poterit {lominus dominium suum in seTvum vendere» 
oppignerare, vel testamento transferre, pro arbi- 
trio suo. 

7. Prsterea, id quod ante de subditis in civitate 
'l institvtiva demonstratum est, nimirum, quod is, qui 

summum civitatis imperiuin habet, nullam iis inju- 
riam facere potest, verum quoque de servis est, 
propterea quod voluntatem suam doniini voluDtati 
snbjecere. Quare quicquid iste fecerit, ipsis volen- 
tibus fit : volenti autem injuria fieri non potest. 

8. Si vero accidat, ut dominus sive captivitate 
" sive subjectione voluntaria ttervus vel subditus al- 

terius fiat, ille alter non modo ipsius, sed etiam 
aervorum ejus damtnua erit ; horum quidem dovii- 
nus supremus,\Wm?, immediatus. Quouiam enim non 
modo scrvus, sed etiam ea quEe habet domini sunt, 
ideo et servi illius hujus sunt ; neque potest domi- 
ni/s medius de iis aUter disponere, quam domino 
supremo visum fuerit. Et propterea in civitatibus, 
si quando dominis in servos potentia absoluta fu- 
erit, ea a jure naturie orta esse censetur, et lege 
civili non constituta, sed praiterita. 

9. Servus iisdem modis servitute liberatur, qui- 
bus suhditus in citilate institutiva Hberatur sub- 
jectione. Primo, si dominus eum libertate donaverit. 
Nam quod jus in se servus domino transtulit, idem 
potest domimts servo rursns reddere. Atque liber- 
tatis donatio talis manumissio dicitur. Ciuod 
simile est, ac si civitas civi permiserit in aliam 
civitatem se trausferre. Secundo, si dominus ser- 
vum a se abigat ; id quod in civitate exsilium est : 



DE JURE DOMINORUM IN SERVOS. 



253 



liber 
^_ pact: 

^^ servi 



neque differt quoad effectum a vianumissiojte, sed } 
quoad modum ; libertas enim bic in pcenam, illic 
in gratiam data est; utrobique autem dominio re- 
nunciatur. Tertio, «ervus si captus fuerit, veterem 
servitutem nova abolet. Nam sicut et res cEcterae 
omnes, ita quoque et servi bello acquiruntur, quos 
«quum est ut dominus protegat, si suos esse volet. 
Quarto, Hberatur servus iguoratione successoris, 
puta moriente domino sine testamento, et sine 
bierede. Nerao enim obligari intelligitur, nisi scire 
possit cui prEestandum sit quod debetur, Poetremo, 
servns, qui in vinciOa conjicitur, vel quoquo modo 
libertate corporali pri^^atur, altera illa obligatione 
pactitia liberatur. Kou enim exsistit paetum, nisi 
nbi paciscenti crecUtur ; nec violari potest fides, 
non est habita. Dominus autem, qui ipse alii 
servit, sert-os suos non potest ita liberare, quin 
semper sint in potestate domini snpremt. Nam ut 
supra ostensum est, sunt tales scrvi non sui, sed 
domini supremi. 

1 0. Eodem modo acquiritur jus in auimalia d 
jratione carentia, quo in personas hominum ; nimi- m 

viribus et potentiis naturalibus. Siquidem 

lenim in statu naturali, propter bellum omnium in 

ines, subjugare vel etiam occidere homines cuique 

tdtom sit, quoties id suo bono condncere videbitur ; 

lulto magis idem licitum erit adversus belluas, hoc 

it, arbitratu suo eas in servitutem subigere, quae 

T ingenium cicurari et usui sibi esse possunt, 

[•«DBteras bello perpetuo ut noxias persequi et de- 

itruere. Dominium igitur iu bestias originem ha- 

it a.Jwre natnr^, non z.jnre divino positivo. Nam 

non exstitisset tale jus ante promulgationem 

'ipturas sacrre, nemo jure potuisset bestias ad 



254 



IMPRRUIM. 



, cibum jugnlare ; durissima sane hominum condi- 
tione, quos bestias devorare sine injuria possent, 
illi bestias nou posseut. Siquidem ergo a jure na- 
turali sit, quod bestia hominem occidat, ab eodem 
jure eritj quod homo jugidet bestiam. 



CAPUT IX. 

DE JURE PARENTUM IN LIREROS, ET DE REONOj 

PATBIMONIALT. 

1. DomiDium paterDuiii non oritur 3 generatioae. 2. Damiiiium 

in infantes ejus est, qui primua eoa iii patcstate sua babet. 3. 

Dominiuni iu infantea originaliter matris est. 4. Infaus expori- 

tus cju3 est, a quo cooservatur. 5. Natua ex cive et habente 

summum imperium, imperantia est. 6. In coujunctioDe ntaris 

et fceminx, ita ut neuter alteri imperet, nati matris Bunt, iiisi 

pacto vel lege civili aliter atatuatur. 7- Liberi subjiciuntur 

patribus, Don miaiis quam servi dominis et cives civitati. S. 

De honore parentum et dominorum. 9. In quo consist&t 

libertas, et differentia civium et scrvorum. 10. Idemmtjus 

in cives in regno patrimoniali, quod institutivo. 11. Quiestio 

de jure successionis in sola monarcliia locum habeL 12. M.o- 

narcha potest summum imperium civitatis testamento diapoDere; 

13. Vel donare vel vendere. H. Monarcha intestatus, scmper 

intelligitur velle fore sibi monarcham successorem : 15. Et 

aliquem ex suis liberis : 16. Et masculum potiua quam foemi- 

nam : 17. Etfiliorum natu niaximum, quam miaorem. 18. Et 

fratrem, si prole careat, pras omnibus aliis : 19. Eodem raodo 

quo siicceditur in imperiuin, succeditur etiam in jus aucces^onis. 

mpatcr. j. SocTates cst homOf ergo et animal^ recta argu- 

iDBniiioDP. mentatio est, eademtiue evideutissima ; propterea 

quod nihil opus est ad consequeiitiie veritatem ag- 

noscendam, nisi ut vox hovio intelligatur ; quia 

animal est in ipsa homhm definitione, suppletque 

unusquisque propositionem quje desiderabatur, 

nempe hanc, homo est animat. Et hiec, Sophro- 



DE JURE PARENTUM IN LIDEROS, ETC. 255 

' niscus Socratis pater est, ergo et dominus, recta sect. tit, 
forte illatio est, castenim non evidenti^ima, quia 
dominus non est in definitione pairts ; itaque 
opus est ad evidentiam, ut patris et (lomini con- 
nexio explicetur. Qui hactenus dominium patris 
in liheros asserere conati sunt, argnmentum nullum 
attulere prseter generationem ; quasi per se evidens 
sit, quod a me genitum est meum esse ; similiter 
facientes, ac si qius putet, si triangulum sit, statim 
apparere sine alia ratiocinatione angulos ejus esse 
xquales duobus rectis. PrKterea, cum dominium, 
hoc est impcrium suprcmutn, indivisibile sit, ita ut 
nemo duobus dominis servire possit, ad generatio- 
nem autem dufe personie concurrant, tnas et Jwmi- 
na, impossibile est ut dominium omnino acquiratur 
i generatione. Quare origo dominii paterni 
diligentius boc loco qujerenda est. 
I 2. Redeundum igitur est ad statum naturalem, n° 
' in quo, propter requabtatem natur£e,omnes homines q,u primu» 
maturae setatis inter se ajquales habendi sunt. Ibi h.iJ^L'"''''* 
jure natur<e victor victi dominus est ; jurc igitur 
naturec dominium in/antis ad eum primum pertinet, 
qul primus in potestate sua ipsum habet. Manifes- 
tom autem est eim qul modo nascitur, prius esse 
iu potestate matris, quam cujusquam alterius ; ita 
ut illum vel educare, vel exponere, suo arbitrio et 
jure possit. 

3. Siquidem ergo educet, quoniam status naturje DmniDinm ii 

Etatus belli est, ea lege educare intelligitur, ne nLu"rni^ 

. adultus hostis fiat, hoc est, ea lege ut ipsi obediat. 

|C'um enim necessitate naturali velimus omnes id 

Iquod nobismctipsis apparet bonum ; intellip non 

potcst, quemquam ita vitam dedisse cuiquam, ut 

possit simul et vires setate acquirere, et jure hostis 



256 



IMPBBIUM. 



8ECT. ni, esse. Hostis autem est quisque cuique, cui neque 
■^ ^" _ , paret neque imperat. Atque lioc modo, iii statu 
iiaturffi omuis puerpera simul et mater fit et do- 
mina. Quod vero quidam ajunt, noii mairem m 
hoc casu, sed patrem tieri dominttm, propter prae- 
stantiam sexus, nihil est ; nam et ratio in contra- 
rium est, quia iiiEequalitas virium naturalium minor 
est, quam ut ma^ m foeminam iraperium sine bello 
acquirere possit : et consuetudo in contrarium non 
est; quia ./'fl?OT/Hff, nimirum Amazones, quondam 
bella contra hostes gesserunt, et de prole sua suo 
libitu statuerunt; hodieque pluribus in locis fceminee 
sunt cum summo imperio. Neque de harum Uberit 
statuunt mariti, sed ipsa; quod sane Jitre naturte 
faciunt, siquidem qui summum habent imperium 
legibus civilibus, ut supra ostensum est, non tenen^ 
tur. Adde quod in statu naturae sciri non potest 
cujuB patris filius est, nisi indicio matris. Ejus 
igitur est quem mater vult eum esse, et proinde 
matris est. Originale igitur in libcros clominium 
matris est ; et apud homines non minus quam 
cffitera animantia, partus ventrem sequitur. 
ipoMtm. 4. A miilre autem ad alios transit dominium di- 
Lwr.'"" versis modis. Primo, si jus suum dereliquerit sive 
abjecerit^/i««i exponeiido. Is igitur qui expositum 
educaverit, idem habebit dominium, quod habebat 
mater. Vitam enim quam mater wqu generandot^tA. 
alcndo dederat,expone?ido tolHt; quare et obligatio, 
quie orta est ex vitK donatione, per expositionem 
sublata est. Ei autem, qui ipsum alendo conser- 
vavit, omnia debet coiiservatus, et nomiiie aluinni, 
tanquam matri, et nomine servi, tanquam domino. 
Etsi enim mater filium in statu naturae, ubi orania 
sunt omniumj repetere possit, eodem sicilicet jure 



DE JURE PAHENTUM"IN LIBEROS, KTC. 257 

quo quilibet alius, tamen Jilius jure non potest ad sect. iii. 
matrem se transferre. , "■ , . 

5. Secundo, si mater bello capta sit, natas ex ea Nndniid™ 
capientis est, propterea qiiod qui dominiuvt in per- milmti?^"!!^ 
sonam habet, dominiitm habet in omiiia quEe sunt™'^^""*" "*■ 
ejus : quare et in JHinm, ut capite pr^cedente, 
articulo v, diotum est. Tertio, si mnter ci™ sit 
cujuscunque civitatis, is qui in ea ci\itate habet 
summum imperium, dominium habebit ejus qui 
ab ea nascetur : nam et matris dominus est, quie 
babenti summura imperium in omnibus tenetur 
obedire. Quarto, si muUer viro se tradiderit in 
vitae societatem, ea lege ut imperium apud vtrum 
sit, qui nascitur ex ambobus, pairis est, propter 
imperium in matrem. Sed si J^oemina imperium 
habcns Jilios ex subdito susceperit, suscepti matris 
sunt. Aliter enim, salvo imperio, mulier filios ha- 
bere non potest. Atque universaliter, si maris et 
Jcemin^ societas unio sit, ut alter alterius imperio 
subjiciatur, liheri suut imperantis. 

6. Cffiterum in statu naturse, siquidem mas et i" copjtmeiioi. 
fcemina societatem contrahant, ita ut alter alterius iL™'nouter'^ 
imperio noii subsit, nati ex iis matris sunt, propter |^,^'^,"^ ™i! 
rationes adductas supra articulo tertio, nisi aliter i'!":'? '^'^ 
pactis provisum sit. Pactis enim mater de jure tu«iuf> 
suo disponere potest prout velit, quemadraodum 
factum est olim ab Amazonibus, quse ex vicinis sus- 
ceptos liberos, mares quidem illis remiserunt, J'oe- 
minas sibimetipsis pacto retinuerunt. In civitate 
vero, si contractus sit iiiter marem etjeeminam ad 
cohabitationem, liberi geniti patris sunt : quia in 
omnibus civitatibus, scilicet constitutis npatribus, 
i a matribusjamilias, imperium domesticum viri 
. Vocatur autem talis contractus, si fiat secun- 
VOL. 11. s 



258 



IMPEHIUM. 



' EECT. rir. ^um leges civiles, matrimonium. Si vero con- 

. ^- . trahant coiicubinatiim tantum,^/» sunt vel mafrist 

vel patris varie, prout in diversis civitatibus leges 

civiles diversae snnt. 

iJrt^Zwbtl ^' ^i*"iiam, per articulum tertium, mater origi- 

■m.qii«nnaliter liberontm (lomina est, et ab illa pater, vel 

riuiL alius quispiam jure derivato ; manifestum est, non 

minus liberos ilHs esse subjectos a quibus aluntur 

et educantur, quam servi dominis, vel snbditi illi 

qui summum habet imperium in ciWtate ; neque 

posse parentem, quamdiu iu ejus potestate e%t,filio 

injurium esse. Etiam snbjectione iisdem modis 

filivs liberatur, quibus stibditiis et serviis. Eadem 

enim res est emaucipatio cum manumissione, et 

ahdicutio cum exsilio. 

™°"' 8. Patremfamilias emancipatus filius, vel manti^ 

miMnm. missiis servus, privatum jam patria et herili potes- 

tate minus metuunt, et, si quidem verus et intemus 

spectetur /lonor, minus honorant quam ante. Est 

enim honor nihil aliud, quam potentiEe alieuse testi- 

raatio; ideoque cui minus potcntije est,minu& semper 

est honoris. Non est autem putaudum mannmitten- 

tem manumissum, vel emancipaiem emancipattttn 

ita voluisse sibi sequare, nt ne beueficii quidem reus 

esset, sed in omnibus se gereret tanquam aequalis 

sibi esset. Intelligendum igitur semper est, eum, 

qui liberatur subjectione, sive sit servus, sive^ftjw, 

sive colonia aliqua, promittere saltem exteniasigna 

omnia, quibus superiores ab inferioribus solent 

honorari. Ex quo sequitur, prreceptum illud de 

parentibus honorandis esse legis uaturalis, non 

modo sub titulo gratititdinis, sed etiam pactionis. 

9. Qusenam ergo est, quaeret aliquis, inter libe- 

rum, vel inter civem, et servum differentia ? Neque 



DE JURE PARENTUM IN LIBEBOS, ETC. 259 

' enim quod sciam, a quoquam scriptore explica- sect. m. 
tom est, quid sit lihertas^ et quid serrifas. Vulgo , ^; -. 
omnia nostro arbitratu facere, atque id impune, th ^uo miHUut 
liberiaii ; id non posse, servitus judicatur : quod l^l^^^riri^L'^ 
in eivitate, et ciim pace humani generis fieri non '' «"""™- 
potest ; quia ciritas sine imperio et jure coercendi 
nulla est. Libertas, ut eam definiamus, nihil 
aliud est quam ahsentia impedimentorum motus ; 
ut aqua vase conclusa ideo non est lihera, quia 
vas impedimento est ne efiluat, quse fracto vase 
libcratnr. Et estcuique lihertas raajorvel minor, 
pront plus vel minus spatii est in quo versatur ; ut 
majorem habet Uhertatem qui iii amplo carcere, 
quam qui in angusto custoditnr. Et potest esse 
homo Uber versus unam partem, nec tamen versua 
alteram ; ut qui iter faciens sepibus et maceriis, ne 
vineas et segetes vije vicinas couterat, hinc et inde 
cohibetur. Et hujusmodi quidem impedimenta ex- 
tema et absoluta sunt : quo sensu omnes servi et 
subditi liberi sunt, qui non sunt vincti, vel incar- 
cerati. Alia sunt arbitraria, qua; non absolute 
impediunt motum, sed per accidens, nimirum per 
electionem nostram: ut qui in nave est, non ita 
impeditur quin se in mare praecipitare possit, si velle 
possit. Atque hic quoque, quo quis pluribus viis 
movere se potest, eo majorem habet /ibertatem. 
Atque in hoc consistit libertas civilis. Nemo enim 
sive suhditiis, sixe ^liu.^fi?nilias, sive serrus, ita 
L civitatis vel patris vel domi/ii sui, utcunque severi, 
I poenis propositis impeditur, quin omnia facere et 
ad omnia se convertere possit, quffi ad vitam et 
sanitatem tuendam sunt necessaria. Non igitur 
reperio quid sit, de quo vcl servus quisquam con- 
queri possit eo nomine quod libertate careat, nisi 



360 



I 



CT. lu. miseria sit ita cahiberi ne ipse sibi noceat, et vitam, 

. ^; - quam bello vel iiifortiinio vel demum inertia sua 

aoiiserat, una cum omuibus alimentis et omnibus 

rebus ad vitam et sanitatem necessariis ea lege re- 

cipere ut regatur. Qui enim ita cohibetur pcen^ 

propositis, ne omnia quffi vnlt faciat, non opprimitur 

servitute, sed regitur et susteutatur. Hoc antem, 

in omui civitate et familia, ubi servi exsistunt, cives 

liberi, et Jiliifamilias prae serris eximium habent, 

nt et ministeria civitatis vel familiBe obeant honora- 

tiora, et plns possideant rerum superfluarum. Atque 

in hoc sita est differentia inter civem liberum et 

servttm ; quod liber quidem is sit, qui soli civitati, 

SERVus antem, quietiam concivi servit. Libertas 

aha omiiis exemtio est a legibus civitatis, et propria 

imperantiura. 

^«ijii. io 10. PaterfainiUas, liberi servir/ue ejns, virtute 

oniiii, quod impcrii patemi, in unam personam civilem coaliti, 

*>'nitivD. F^^jiLiA dicitur. Eadem, si miUtiplicatione prolis 

et sermrim acquisitione numerosa fiat, ita ut sine 

belli incerta alea subjugari non possit, appellabitur 

REGNUM PATRIMONIALE. Quod quamquam vi 

acquisitum differat a monareJiia institutita origine 

et modo constituendi, constitutum tamen omnes 

easdem habet proprietates, et idem est utrobique 

imperii jus, ut non sit opus quidUbet de iis seorsim 

dicere. 

«aodejarc. 11. Quo jure summa imperia constituta sunt, 

™Z^cLin dictum est; breviter jam, qno jure contiuuentur, 

m iuj»t dicendum est. Jus autem quo continuantur, illud 

est quod appellatur jus successionis. Quouiam 

autem in democratia, summum imperium apud 

populum est, quamdiu cives existunt, tamdiu penes 

eandem est personam. Populus enim siiccessorem 



sibi 
si a 
teir 
vn. 

^Hnio 

1 
I aliii 



DE JURE PARENTUM IN LIBEROS, ETC. 261 

non habet. Similiter in aristocratia, monex\X.BMno sf.ct, iir, 
optimatum aliquis alius iu ejus locum a cEeteris sub- . "_■ 
stituitur ; ideoque uisi simul deficiaut, quod sup- 
pono nuuquam accidere, siicccssio nuUa est. Quecs- 
tio igitur de jure successionis in sola nwmrchia 
ahsohta locum habet, Nam qui ad tempus tantum 
mam exercent imperium, non sunt ipsi monar- 
ed ministri civitatis. 

12. Primum autem, si monarcha successorem^'™"^^"- 
sibi testamento instituerit, institutus snccedet. Nam in.periiuo an. 
si a popnfo iustituatur, habebit omue jus in civita- ^ iiponMB : 
tem quod popnlus habebat : ut ostensum est Cap, 
VII. art. 2. Sed /joyjw///5 potuit ipsum eUgere ; ergo 
eodem jnre ipse alium. Sed in regno etiam patri- 

miali eadem sunt jura, quEe in institutiro. Quare 
lonarcha omnis potest successorevi sibi testaraento 
■fiicere. 

13. Cluod autera quis testamento transferre in^^idonMe, 
alium potest, id eodem jure donare vel vendere 

ivens potest. Cuicunque ergo is summum impe- 
m tradiderit sive douo sive precio, jure traditur. 

14. Q,uod si neque testamento, neque aliter, vo- Mcmarduio. 
luntatem suam de successare vivens declaravit, pi.r iniriiigitoi 
intelligitur primum noluisse eum redire civitatem Jl^^"»^'" 
ad anarchiam sive statum belli, id est, ad peniiciem " 
civium : tum quia nou potuit id facere sine viola- 
tjone legum naturalium, quibus in foro conscientise 
obligatus erat ad omuia quae ad pacem uecessario 
conducuut : tum etiam quia si voluisset, non erat 

^.diihcile id aperte declarasse. Deinde, quia jus 

,nsit seCTindum voluntatem patris, censendum est 

successore ^er signa voluntatis ejus. Intelligitur 

■go voluisse eum subditos suos sub regimine esse 

marckico, potius quam alio ; propterea quod et 




262 IMPEBlfi^ 

ipse eura statnm exemplo suo regnando commen- 
davit ante, ucc alio facto aut verbo post damnavit, 

15. Porro qnouiara naturali necessitate omnes 
" homiiies bene illis esse malunt, per quos sibi houor 

et gloria est, quam aliis ; honor autem et gloria 
unicuique post mortem per liberorum potius quam 
per aliorum quorumcumque hominum potentiam 
contingit ; colUgitnr, patrem melins velle liberis 
suis, quam quibuscunque aliis. Intelligitur itaque 
voluntas patris intestati ea fuisse, ut successor ei 
aliquis esset ex liberis suis. Hoc tamen ita intelli- 
gendum est, si alia slgna apertiora in coutrarium 
non existant ; cujus generis, post suecessiones 
plures, potest esse consuetudo. Ciui enim de suc- 
eessionc tacet, intelligitur consuetudiui regni con- 
sentire. 

16. Inter liberos masculi foeminis praeferuntur ; 
principio quidem forte quod plerumqne, licet non 
seraper, aptiores sunt ad rerum magnarum, praeser- 
tim vero bellorura admiuistrationem ; post autem, 
ubi in consuetudinera abiit, quod consuetudiui non 
sitcontradictum ; ideoque volnntasyjo/mineorum 
favorem, nisi consuetudo alia vel signiun aliud 
apertius repugnet, interpretanda est. 

\7. Filiorum autera, quia sequales sujit, uec di- 
vidi imperium potest, is suecedet qui maximus natu 
est. Nam si (Ufferentia sit aliqua propter aetateni, 
diguior maxinms est: nam natura judice annis pro- 
vectior, quia solet esse, prudentior est. Alius au- 
tem judex dari non potest. Si vero fratres omnes 
pro sequalihus habendi siut, sorte fiet successor. 
Est autera sors naturalis, printogeniiura ; ea vero 
jam prajfertur uatu raaximus ; iieque est qui potes- 
tatem habeat judicaudi, utrum eo, au alio geue! 



geuejj 



DE JURE PARENTUM IN LIBEROS, ETC. 263 

aortium res decidenda sit. Quse autem ratio pro sect. ill. 
primogenito, eadem pro primogeuita militat. ^- . 

18. Quod si liberi uulli sint, tunc ad fratres etEifrau¥ni,.i 
sorores imperium transibit, propter eandem ratio- o^'^i,',^^™ 
nem, qua liberi siiccederent, si essent ; nam natura 
proximi, benevolentia proximi esse supponuntur ; 

et in fratres prius quam in sorores ; item in majores 
natu prius quam iu miuores. Ratio enim hic eadem 
est, quae in liberis. 

19. Porro qua ratione succeditur ad imperiumj ^^"^^™^^^^ 
cadem quoque succeditur ad jus xticcessionig. Nam iiiitniwnuiii,.ii,!. 
primogenitus, si ante patrem moriatur, censebitur, j*™ suceesniooi.. 
nisi pater aliter statuerit, jus suum successionis 
transtulisse ad liberos suos ; ideoque nepotes et 

neptes priores ad succedendnm erunt qnam ipsorum 
avimculi. Hiec, inquam, omnia ita se habent, si 
consuetudo loci, cui pater non contradicendo cen- 
sebitur consentire, non impediat. 



SPECIERUM TniUSt CIVITATIS QUOAD INCOMMODA 
SIKGULARUM COMPARATIO. 
]. Compsratio Btatus naturalis cum atatu civili. 2. Imperantis 
et civium eadem sunt commotla et iDcommoila. S. Commea- 
datio monarchite. 4. Regjmea uniua non esse eo noinine 
iuiquum, quod aam plus possit ciDteris omnibus. 5. Itejectio 
opinionis eorum qtii dicuut dominum cum servis non posse 
esse civitatem. 6. Exacliones graviores esse sub populo im- 
perante, quam sub monarclia. 7. Cives innocentes minns 
obnoxios ease poenia sub monarcha, quam sub populo. 8. Liber- 
tatem civium singulorum non miuoreni esse sub mooarcba, 
quam sub populo. 9. Non esse civibus incommodiim, quod 
nun omnes ad publicas dcliberaliones admittantur. 10. Deli- 
berationes civilea magnis ctetibus raale committuntur, propter 
plurimorum imperitiam : 11. Propler eloquentiam : 12. Prop- 
ter factionem : 13. Propter instabilitatem lcgum : 14. Prop- 
ter defectum tacitumitatia. 15. Ea iucommoda democratis 
adbierere, quatenus homines naluraliter deleclantur exiatima* 
tione ingenii. 16. Incommoda civilalis ex rege puero. 17- 
Monarchics pra»tantiffi3ignum,potesIas ducum castrensis. 18. 
OptimuB status civitatia est, ubi cives imperantts aunt bicreditas. 
19. Arbtocratia tanto melior est, quanto monarchice propior; 
pejor, quanto ab ea rcmotior. 
".III. 1. Democbatia, «n*^oerfl(/a et monarchia quid 

^: . sint, dictum est. Utra autem ad civiuin pacem 

"" conservandam, et commoda eorum procuraiida ap- 

ilunim . . - ■ , 1 r. - 

iuci.Tii.tiDr sit, earum comparatioue videiidum est. rn- 
mum autem comrooda et incommoda civitatis iu 
universum conferamus, ne quis forte satius esse 
ducat vivere unumquemque arbitrio suo, quam 
civitatem omiiino constituere. Extra statum civi- 
tatis, uuusquisque libertatem habet integerrimam 
quidem, sed infructuosam ; propterea quod qui 
propter libertatem suam omuia agit arbitrio suo. 






fcOMPABATlO SPECIEBUM TBIUM CIVITATIS. 265 

'opter libertatem aliorum omnia patitur arbitrio si 
alieno. At civitate constituta, unusquisque civium ^ 
tantum libertatis sibi retinet, quantum sufficit ad 
bene et tranquille vivendom ; tantura item aliis 
adimitur, ut non sint metueudi. Extra civitatem, 
unicuique ita jus est ad omiiia, ut tameu iiulla re 
firui possit : in civitate vero, unusquisque finitojure 
secnre fruitur. Extra civitatem, quilibet a quoUbet 
jure spoliari et occidi potest : in civitate ab uno 
tantum. Extra civitatem, propriis tantum viribus 
protegimur : in civitate, omiiium. Extra civitatem, 
fructus ab industria nemini certus ; in civitate, ora- 
nibus. Denique, extra civitatem, imperium affec- 
tuum, bellum, metus, paupertas, fceditas, solitudo, 
barbaries, ignorantia, feritas : in civitate, imperium 
rationis, pax, securitas, divitise, ornatus, societas, 
elegantia, scientiae, benevolentia. 

2. Aristoteles {Politicorum libri septimi capite in 
quatuordecimo) duo esse ait genera regiminum, ,„ 
quorum altemm ad imperands, alterum ad subdi- " 
toriiin commodura dirigitur. Quasi ubi cives durius 
tractantur, ibi inia ; nbi mitius, ibi (Uia species 
let civitatis ; quod ei miiiime concedendum est. 
it enim irnjferantis et subditorum eadem et 
communia commoda et incoramoda omnia, quae ex 
regimine orimitur. lucominoda, quae civi alicui, 
infortunio, stultitia, negligentia, ignavia, vel lusuria 
accidunt, a regentis incommodis separari pos- 
Lt : sed non sunt illa regiminis incommoda, ut 
in qualibet civitate accidere possunt. Eadem, 
accidunt a prima civitatis institutione, diceutur 
luidem regiminis incommoda, sed ipsi imperanti 
civibus communia erunt, sicut comnmnia etiam 
it eoruin comraoda. Priraum autera et maxiraum 



IMPERIUM. 

SECT. III. commodum, pax et defensio, idem utriiisqne est. 
Nara et is qui imperat, et is cui imperatur, ad vitae 
suK defensionem viribus utitur simul omnium con- 
ci\ium. Et maximo incommodo, quod in civitate 
contingere potest, nimirum ctede eivium, quae ab 
anarchia oritur, et is qui summum imperium babet, 
et quilibet unus civium Eeque obruitur. Secundo, 
si is, qui summum imperium obtinet, pecunianim 
tautum a civibus exegerit, ut se et famUias suas 
alere et vires corpormn suorum conservare non 
possint, incommodum non magis illorum est quatn 
imperantis, qui quantiscimque divitiis sine corpori- 
bus civinm imperium suum et divitias tueri non po- 
test. Si vero tantum exegerit quantum ad imperii 
administrationem sufRcit, id commodum seque est 
et ipsi et civibus ad communem pacem et defensio- 
nem. Neque imaginabile est, quomodo divitise 
publicts civibus privatis incommodo esse possint, 
modo privati uon ita exhauriantur,ut per industriam 
suam necessaria ad corporis et auimi vires susten- 
tandas acquirere sit impossibile. Nam sic incom- 
modum et ad ipsum imperantem pertineret, nec 
oriretur ab institutione vel ordinatione prava ; quia 
in omni genere civitatis, cives opprimi possunt ; sed 
a bene ordinatsc civitatis prava administratione. 

3, Quod autem dictarum specieram civitatis, de- 
mocratiee et aristocrafiis et vwnarchteey optima sit 
vionarchia, ex comparatione commodorum et in- 
commodoram in singulis ostendendum est. Hsee 
igitur, quod universum ab uno Deo regitur ; quod 
antiqui statum monarckicum cfeteris prsetulerunt, 
regimen Deorum uni Jovi adscribentes ; quod prin- 
cipio rerum nationumque arbitria principum pro 
legibus fuerint ; quod imperium paternum institu- 



icOMPARATIO SPECIERUM TRIUM CtVITATIS. 267 

•^ra a Deo in creatione monarchicum fuerit ; quod sect. iii. 
regimiiia caetera ex monarc/tite per seditioues dis- ._ .'"'._. 
soluts ruderibus artiflcrio hominum* post cougluti- 
uata sint ; quodque populus Dei sub regibus fuerint ; 
quamquani monarchiam commendatiorem nobis 
exhibeant, tamen quia id nou rationibus, sed ex- 
emplis et testimoniis faciuut, omittemus. 

4. Suut quibus miius regimen eo nomine displi- iugin.m uniu. 
cet, quia iinius est ; quasi iniquum esset inter tam min,. iijL.|unin. 
multos tanta potestate emiuere unum aliquem, ut p"".^i""™iilu 
arbitrio suo possit de CKteris omuibus statuere. "■""*'"" 
Hi sane subtrahere se ab imperio tinius Dei, si 
possent, vellent. Sed exceptionem hanc contra 
uHum suggerit invidia, dum vident uuum habere 
quod omnes cupiunt. Idem iniquum esse censerent 
eadem ratione, si pauci imperarent, nisi ipsi vel 
essent vel esse sperarent ex eorum numero. Nam 
si iniquum sitnon essejusiequaleomnibus, iniquum 
etiam est re^men optimatum. Quoniam autem 
ostensum est, statum Eequalitatis esse statimi belli, 
ideoque iiiBequalitatem introductam esse consensu 
omnium ; insequalitas illa non est amphus habenda 

^ Arli/icio homiiium eoryluHna(a rint, e/c.] Videntur huc 
tasse antiqui, ([ui fabulam nobJs coDfinxerunt de Prometheo. 
Narrant Pronietheum, surrepto a sule igne, ex luto fecisse liomi- 
nem : attjuc ob iil faclum perpetua jecons laceratione irato Jovi 
dedisse pccnas. Hoc eet, iiigenio humano, id quod aignificatur 
per Prometheum, leges et justitiam a monarchia per imitationem 
Bumtas ei<se, quarum vi, tasquam igne a fonte buo Daturali sur- 
repto, multitudo, tguasi lutum et ficx hominum, in unam personam 
civilem animata et conflata est, t\u3: aristocratia vd dcmocratia 
appellatur. Inventi autem autliores et fautores, qui cum secure 
ab]ue otiose snb imperio regum naturali vivere potuiwcnt, hanc 
pcenam dant, ut pcrpetui^ curis suspicionibus disscasionibusque 
alto loco expositi cruoientur. 



. m. pro re iniqua, ubi plus babet is, cui plus rolentes 

_ j^ . dedimus. Incouimoda igitur qupe sequuutur uniut 

homints imperium, sequuntur hominem, non unita- 

tem. Videndum igitur est, utrum imperium hominis, 

an fiovuHum, plura civibus adferat incoramoda. 

B«d«tioopi. 5. Sed primnm amolienda est seutentia eorum, 

■ qui ^nini dft qul iiegaut omnino civitatem esse, quEe confiatur es 

^^ quantovis numero servorum sub communi domino. 

rtaiein. Capite quinto, articulo nono, definitur ctvitas esse 

2)crsona una facta ex pluribus hominibus, cujus 

voluntas, ex ipsorum pactis, pro ipsonim omnium 

voluntatibus habenda est, ut singulorum \-iribus et 

facultatibus uti possit ad pacem et defensionem 

commmiem. Persona autem mia est, per ejusdem 

capitis articulum eundem, quando plurium volun- 

tates unius voluntatc continentur. Sed voluntas 

uniuscujusque servi contiuetur in voluntate domini, 

ut ostensum est capitis octavi articulo quinto, ita 

ut possit eorum viribus et facultatibus uti, prout 

voluerit. Sequitur ergo civitatem esse (pEe con- 

stituitur ex domino et pluribus servis. Neque po-^ 

test ulla ratio in contrariimi adduci, qufe non Eeque 

militet contra civitatem constitutam a patre et 

liberis, Nam apud dominum, cui liberi uon sunt, 

servi liberorim rationem subeimt. Sunt enim et 

honor et praesidium ejus : ueqne magis subjiciuntur. 

serri dominis, quam Uberi patribus, ut supra 

ostensum eat capitis octavi articulo quinto. 

KiictbMs 6. Inter incommoda imperii summi unum est, 

J^"^!^J^ quod imperans prster pecunias ad sumtns pnblicos, 

pmntc, quui jjQf. ggj^ a^ ministroB publicos alendos, prsesidia 

aedificanda et tuenda, bella gereoda, rem domesti- 

cam houorifice sustentandam necessarias, possit 

ctiam, si velit, alias exigere per libidinem, quibus 



COMPARATIOSPECIERUM TRIUM CIVITATIS. 269 



JiUos, cognatos, gratiosog, atque etiam adulatores s. 
ditare possit, Confitendum est incommodum qui- , 
dem hoc esse, sed ex numero eorum quae in omiii 
genere civitatis reperiuntur j in monarchia autem 
tolerabiliora, quam in democratia. Nam et si velit 
monarcha illos locupletare, pauci sunt, quia unius 
sunt. Sed in deinocrafia, quot sunt demagogi, 
id est, potentes apud populum oratores, qui et simul 
plures sunt et quotidie novi suboriuutur, tot siuit 
qui Uheros, cognatos, amicos, adulatoresgue ditan- 
dos habent, Cupiunt enim singuli, non modo 
familias suas divitiis potentes illustresque reddere 
quantuni possunt, sed etiam alios sui muniendi 
causa beneficiis devincire. Moitarcha ministros et 
amicos suos, quia nou sunt numerosi, siue civium 
dispendio, deferendo scilicet iUis belli pacisque mu- 
nia, ma^a ex parte explere potest ; in democratia, 
ubi multi satiandi suut, et semper novi, fieri id sine 
oppressione civium non potest. Monarcha quam- 
quara possit indignos promovere, ssepe tamen id 
facere non vult ; oratares autera in democratia 
semper hoc omnes velle intelliguntur, ideo quia 
opus est ; aliter eujm poteiitia eorum, qui id soli 
facerent, ita cresceret, ut non modo sibi, sed et 
civitati formidanda esset. 

7. Summi imperii incommodum aliud est metus c 
ille mortis perpetuus, in quo unumquemque versari a 
necesse est, dum reputat secum posse eum, qui im- " 
perat, non modo pcenas, quas velit, in quse velit 
peccata coustituere, sed etiam cives innocentes et 
qui nihil contra leges commiserunt, ira et Ubidine 
jugulare. Atque magnum hoc revera in omni civi- 
a specie incommodum est, ubi fit : incommodum 
, ideo est quia fit, non qnia fieri potcst : sed 



270 IMPERIUM. 

. vitium est regentis, non regiminis : non enim 
Neronis facta monarchifE sunt oninia essentialia. 
e. Minus tamen siepe damnantur cives immerito, reg- 
^ nante /lomtne, quam populo. Nam reges sfeviuut 
" in eos tantum, qui vel consiliis intempestivis mo- 
lesti, vel verbis Rontnmeliosis, vel voluntate adversi 
ipsis solis suut. Faciunt autem ut potentise excessiw, 
quem habere unus civis supra alium possit, inuoxius 
sit. Itaque Nerone vel Caligula aliqno regnante, 
pati immerito nemo potest, nisi qui ipsi cogniti 
sunt, nimirum aulici, vel munere aliquo conspicui ; 
neque omnes, sed illi soli, quibus est quod is habere 
cupit ; nam qui molesti aut contumeliosi in eum 
sunt, merito plectuntur. In monarchia igitor, 19 
qui latere vult, qualiscunque sit qui reguat, extra 
periculum est. Patiuntur enim soli ambitiosi, cseteri 
ab injuriis potentiorura defenduutur. Sed in do- 
minatione populari tot possunt esse Nerones, quot 
aunt oratores qui populo adulantur ; tantum enim 
potest unusquisque eoram, quantum ipse populus : 
atque in subtrabeudis a pcena iis, qui per Hbidinem 
et odia privata eoncives immerito occiderunt, quasi 
tacito quodam inter se pacto, hodie miki, cras tibi, 
alter alterius cupidini niutuo ceduut. Pra;terea, 
potentise privatfe terminus quidam est, ultra quem 
civitati perniciosa futura est, et propter quam mo- 
narchis aliquando necessarium est providere, ne 
quid inde respublicacapiatdetrimenti. Illam igitur 
potentiam, quando in divitiis sita erat, divitiarum 
diminutione diminuerunt; si quando vero consis- 
terct in aura populari, ipsum potentem sine alio 
crimine sustulerunt. Idem in ilemocTatiin fieri 
solet. Nam ostracismo exsulabant potentes Athe- 
nienses sine criraine, propter potentiam solam ; et 



fcoMPARATIO SPECIERUMTRIUMCIVITATIS. S?! 

lecabantur Ronife, tanquam regnum afFectaverint, sect. iit. 
qui plebis favorem captabant beneficiis. Pares in .. .'''■. ,. 
hoc democratia et monarchia, impares tamen fama 
fuenmt : quia fama a popnlo est ; et quod a multis 
tit, a multis laudatur, Ideoque invidia in virtutem 
eorum factum esse dicitur, si faciunt monarch^, 
quod si factum esset a populo, jjolitia esset, 

8. Sunt qui ideo monarchiam democrafia in- i-iiwrui-mrin. 
commodiorem putent, quod illic rainus libertatis 0.1»™ !■«« -* 
sit quam hic. Si per lihertatem intelligant exem- ^T^iJa""" 
tiouem a subjectioue, quse legibus, hoc est, mauda- 
tis debetur popiili, neque in democratia, neque in 
alio statu civitatis quocunque ulla omnino liberlas 
est. Si liberiatem in eo sitam esse intelligant, ut 
paucffi sint leges, pauca vetita, et ea talia quEe nisi 
vetentur, nou sit pax, tunc nego plus esse Uhertatis 

democratia quam in monarchia. Potest enim 
minus hsec quam illa cum tali libertate recte 

isistere. Etsi enim portis turribusque civitatis 
«ujuscunque characteribus quantumvis amplis li- 
hertas inscribatur, iion est ea cujuscunque civis 
sed civitatis Ubertas ; neque meUori jure verhum 
illud civitati inscrihitur, quee a populo, quam quse 
a monarcha regitur. Sed quaudo cives privati, id 
est, subditi hhertatem poscunt, nomine Ubertatis 
non Ubertatem, sed dominiiim poscunt ; quod ta- 
men prfe inscitia minime animadvertuut. Si enim 
quam lihertatem quisque sihi expetit, eandem, prout 
lege naturfe prEeceptum est, aUis concederet, rediret 
iUe status naturaUs, in quo omnes jure possunt 
la ; quem ut omni subjectione civiU pejorem, 

Bcirent, respuerent. Sed si quis Uberum esse 

Inm poscat, caeteris ohstrictis, quid aliud quam 
dominium poscit ? Nam qui solutus est omni vin- 






lege 1 
^^me s 

^^^Bsci 
^^^mnTr 



i 



r. culo, vinctorum omnium quotquot sunt domim 
, est. Non est ergo raajor libertas civium in statu' 
populari, quam monarchico. Id quod imponit, 
est participatio fequalis munerum publicorum et 
imperii. Nam ubi imperium populi est, cives 
eatenus iniperium singuli participnnt, quatenus 
populi imperantis partes sunt. Munera aatem 
publica sequalitcr participant, quatenus in magistra- 
tibus et miiiistris publicis eligendis jequalia habent 
sufiragia. Atque hoc est quod voluit Aristoteles, 
ipse quoque consuetudine temporis libertatem pro 
imperio iiominans, libro sexto Polittcorum, capite 
secuiido, in ntatn populari libertas est ex stip-^ 
positione. Quotl vutgo dicunt, tanquam extra' 
statum hu7ic liber esset nemo. Ex quo obiter col- 
ligere licet, cives eos qui in vionnrchta sablatam 
hbertatem plorant, hoc tantum stomachari, quod 
non adhibeantur ad reipubUcfe gubemacula. 
"- 9. Sed ob hoc ipsum fortasse allquis statnm po- 
as,T,pular€m maximo intervallo monarchitp anteferen-l 
!1L dum esse dicet, qnod iUic, ubi scihcet negotia^ 
""^ pubUca omnes tractant, pnidentiam, scientiam, elor 
quentiamque suam in deUberationibus circa res 
maximce difficuhatis et momenti pubUce ostentandi 
potestas omuibus facta sit ; id quod propter natursB 
humanfe iiiiiatam laudis cnpiditatem, omnibus iis, 
qui vel talibus virtutibus antecellunt ve! sibi viden- 
tur CEeteris autecellere, omnium rerum est jucun- 
dissimum : hic vero via Ula ad laudem et dignitates- 
obtinendas raaxima: parti civium praeclusa est. 
Quid autem est, si hoc non est incommodum ? IH- 
cam. Sententiam ejus, qucm contemnimus, nostne 
prselatam videre ; sapientiam nostram in conspectaj 
nostro uegUgi ; incerto certamine inanis glorii 



rcOMPABATIO SPECIKRUM TRIUM CIVITATIS. 2/3 



om 

esi 

ret 
co 

K 



tiertissimas suscipere inimicitias ; (hoe enim decli- i 
nari non potest, sive vicerimus, sive vincamur) : 
odisse et odio esse ob dissimilitudinem opiniouum ; 
concilia et vota nostra, ubi non estopus, sinefructu 
omnibus patefacere ; rem domesticam negUgere : 
hsec, inquam, incommoda sunt. Abesse vero a 
irtamine ingeniorum, quamquam ea certaraina 
undis jucunda suit, non est ideo illis incommo- 
dum, nisi etiam viris fortibus incommodum dicemus 
esse ]}ugna prohiberi, propterea quod ea delectantur. 

!0. Praeterea, multa; causje snut quare minus >? 

recte in magnis conventibus deliberatur, quam ubi « 

consiliarii sunt pauci. Quarum una est, quod ad p, 

recte deliberaiidum de omnibus quae ad salutem |^' 

ivitatis conducunt, cognitu uecessaria sunt non 

Lodo ea quEe intus, sed etiam ea qua; foris sunt : 

intus quidem, quibus rebus et unde qusesitis civitas 

alitur et defenditur ; quae loca praesidiis babendis 

apta ; unde milites et habendi et alendi sint ; quis 

Bit civibus animonim habitus versus principem, vel 

ivitatisgubernatores.et multasimilia. Forisautem, 

[Uanta et iu quibus rebus sita sit potentia singula- 

im civitatum vicinarum ; quid nobia ab illis com- 

lodi et iucommodi proveniat ; qui affectus eoruni 

erga nos et se iiivicem ; et quid quotidie apud 

s consilii capiatur. Hjec autem quia paucissimi 

ignoscunt in numeroso ccetu hominum, maxiraa 

ex parte talium rerum imperitomm, ne dicam in- 

capacium, quid numerus ille deliberantium iueptis 

sententiis contribuere ad consilia aliud quam im- 

idimentum potest ? 

1 1 . Alia cansa, quare magnus ccetus ad deliber- r'> 
itionem minus idoneus sit, ea est, quod unusquis- ' 
[Ue eorum, qui sententiam suam esplicant, necesse 
VOL. 11. T 



274 IMPEBIUM. 

SEcT.iii. habet*perpetua et longa nti oratione ; eamque, ex- 
._ '"• . istimationis cansa, audientibus quantum potest or- 
natam gratamque eloquentia reddere. Eloquentiffi 
autem muuus est, honum et tmlum, utlle et inuiile, 
koJiesfum et inkotics/jim, facere apparere majoni 
vel minora quara revera snnt, eXjustam videri quod 
injiistum est, prout ad fiuem diceiitis videbitur 
conducere. Hoc enim est persuadere ; et quam- 
quam ratioeinentur, uon proeedunt tamen a prin- 
cipiis veris, sed ab tVSo^oic, id est, opinionibus jam 
Tulgo receptis, quse maxima ex parte erroneae esse 
solent, neque orationem suam uaturfe rerum sed 
affectibus animorura convenientem esse student. 
Unde accidit non recta ratione, sed impetu animi 
Bententias ferri. Neque eat boc komhiis, sed ipsius 
eloqueiiticc vitium, cujus finis, ut magistri rhetoricae 
omnes docent, non veritas est, nisi per accidens, 
sed victoria ; et mnnus, non noeere, sed suadere. 
\ proiiiM 12. Tertia causa, quare in magno ccetu minns 

utiUter deliberatur, ea est, quod iude factiones in 
eivitate oriantur, et itxfactionibini seditio et beilum 
civile. Quando enim contrariis sententiis orationi- 
busque pugnant Ecquales oratores, vJctus victorem 
eosqne una omnes, qiii illius sententiam seqnuti 
Bunt, tanquam consilium et sapientiara suam con- 
temsissent, odit, studetque quomodo faciat ut con- 
silium adversarii exitum aortiatur civitati damno- 
Bum ; sic enim sibi restitutam, ilii ademtam gloriam 
iri videt. Prjeterea, ubi suffragia uou sunt ita in- 
Bequalia, quin spes victis sit, posse se in conventu 
alio, accessione paucorum homiuum sibi consenti- 
entium, partes habere superiores, ibi prEecipui 
eorum ciEteros convocant ; seorsim dehberant quo- 
modo sententiam ante latam abrogare possint ; 



di( 

r 



COMPARATIO SPECIEHUM TRHJM CIVITATIS. 275 

«tatunnt inter sc ad proximum conventura fre- pe' 
qnentes et primi adesse ; disponunt quid quisque _ 
et quo ordine dicere debeat, ut res deuuo agitetui', 
et quod frequeutibus adversariis ratum, id iisdem, 
aliqua ex parte per negli^entiam absentibus, fiat 
irritura. Atque liujusmodi industria diligentiaque, 
qua utuntur ad Jacifndum populura, facflo appel- 
lari solet. Ciuando autem./flr//o, suffragiis minor. 
viribus major vel non multo minor est, tuuc quod 
eloquentia et arte obtiuere non potuere, id armis 
tentant, et bellum nascitur civile. Sed baec, dicet 
aliquis, non neccssario, nec saepe accidunt. Idem 
dicere posset, oratores non esse neeessario cupidos 
gloriae, et non sspe in magnis rebus magnos ora- 
xes dissentire. 

1 3. Sequitur ex his, ubi legum fcrendanim po- rrgpi 
testas summa ad conventus tales defertur, leges 
instabiles esse, mutarique, non ad rautationem sta- 
tus rerum ueque ad mutatiouem animorum, sed 
prout major uumerus homiiiura nunc ex bac,nunc ex 
illa /nc/ioHe coufluxerit zAcuriam; ita ut leges ihi, 
tauquara super uudas, huc illuc fluctuent. 

14. Hoc etiara quarto loco deliberationes mag- ''"'p' 
nonim ccetuum incommodi habent, quod civitatis taciu 
concilia, quie tacita esse sfepissime permagni inter- 
est, ante ad inimicos proferantur, quam possint per- 
duci ad eifectum ; et quid possit, quid non possit, 
quid velit, quid noHt, exploratum externis sit, non 
minus quam ipsi imperanti populo. 

15. Incoraraoda hsec, quse in deliberationibus i ' i" 
magnonira conveutuum reperiuntur,eatenus monar- iis,<., 
chiam democratin meliorem esse evincunt,quatenus ij™" 
in (Icmocratia res maximi momenti talibus conven- "^' 
tibus discutiendje saepius committuntur, quam in 



276 IMPERIUM. 

SECT. iii. moKarcAm; necemmaliterfierifacilepotest. Nihil 
^_ '"• enim est propter qnod non malit qnisqiiam rei fa- 
miliari potius quam publicte vacare, prseterquam 

_ quod locum esse videt facundix suae, qua possit 

■ iiigenii et prudentise existimationem acqairere, et 

H domura reversus apud amicos, parentes, usoresque, 

H re bene gesta, triumphare ; sicut olim Marco Co- 

H riolano omnis a factis heilicis jucunditas in eo sita 

H erat, quod videret laudes suas placere matri. Quod 

^M si iu democratia populm deliberationes de bello et 

^l pace et de legibus fereiidis ad unum tautum vel 

H valde paucos deferre vellet, contentus nomiuatione 

H magistratuum et ministronim publicorum, lioc est, 

^l authoritate sine ministerio, timc fatendum est de- 

^l mocratiam et nmuirchiam hacin re fequales fore. 
^■inconxnoda 16. Nequc commoda vcl incommoda, quBE magis 
^■wgE^pum. in uu^ quam in alia civitatis specie reperiuntur, ex 

H eo procedunt, quod ipsum tmperium seu imperii 

H negotia administranda melius uui quam pluribus, 

^B vel contra pluribus quam paucioribus committuutur. 

^H Nam \m\^er\Mm jiotentia, administratio gubernandi 

^H actus est. Potentia autem in omni civitatis specie 

^B Bequalis est; soli actus differunt, boc est, motux 

^l atque actiones civitatis, prout proveniunt a pUirium 

^H vel pauciorum, peritorum vel imperitorum dehbe- 

^H rationibus. Ex quo intelligitur regiminis commoda 

^H et iiicommoda non illum, in quo residet civitatis 

^H authoritas, sed imperii rainistros sequi ; ideoque 

^H nihil impedire, quin civitas recte gubernari possit, 

^B qnamquam monarcha foeraina vel puer vel infans sit, 

^B modo ii negotiis pares sint, qui ministeriis et mu- 

^H iieribus publicis pra^fecti sunt. Atque id quod di- 

^H citur, vce regno vujus rex puer est, non signiiicare 

^H monarchite couditionem statu populari inferiorem 



qu8 

I 



COMPAEATIO SPECIERUM TRIUM CIVITATIS. 27? 

;, sed contra, nimirum incommoditatem regni s 
per accidens esse, quod rege puero accidat quan- 
doque, ut multis per ambitionem et vim in coucilia 
publica sese intrudeutibus, eivitas administretur 
democratice, atque ex eo nasci infelicitates illas, 
quae imperlum popult maxima ex parte comitantur. 

1 7- Signum autem quod monnrchia absolutissima " 
ia\itatis sit optimus omnium status,mauifestissimam m 
lUd est, quod non solum reges, sed etiam civitates "^ 
.06, quie popnh et optimatibus subjeetje sunt, non 
i uni soli totum belli imperium deferunt, idque 
ita absolutum, ut nihil possit esse amplius. In quo 
obiter notandum quoque hoc est, quod rex nullus 
duci plus imperii in exercitum concedere, quam 
ipse in eives omues exercere jure possit. Monar- 
ehia itaque omnimn optimum in castris regimen 
est. Quid autem aliud sunt plures respublicae, quam 
-totidem castra prfesidiis et armis contra se invicem 
munita ; quorum status (quia nulla communi po- 
teutia coercentur, utcunque incerta pax tanquam 
induciae breves intercedat) pro statu naturali, boc 
est, pro statu belH habeudus est ? 

18. Postremo, quoniam ad conservatiouem nos- o 
tram subditos nos esse alieui homini vel concilio "^ 
Tiecessarium erat, optima conditione illi subjicimur, " 
cujus interest ut salvi et sani simus. Atque hoc fit, 
qiiando imperantis hsereditas sumus ; unusquisque 
enim sponte sua hsereditatem suam conservare stn- 
det. Sunt autem civium non fundi et pecuniEe, 
sed corpora et animi vegeti principum divitiae : id 
quod facile concedetur ab iis, qui animadvertunt 
quam magnis pecuuiis parvarum civitatum dominia 
KStimantur, et quauto facilius homioes pecuniam, 
Lqtiam pecunia homines acquirit. Neque exemplura 



278 IMPERIUM. 

facile occurrit subditi aliciijus a principe suo vita 
vel bonis, sine culpa propria, per solam liceutiam 
imperii spoliati. 

19. Huc usque factaest comparatio inter statum 
monarchicum et popularem ; de aristocratia taei- 
\l tum est. De hac, ex iis quae de illis dicta sunt, 
videtur concludi posse, qua; haereditaria est, et quje 
contenta magistratuum electione, deliberatJones atl 
paucos et maxime idoneos transmittit, et simpliciter 
quse monarckarum regimen maxime, popnlt minime 
imitatur, eam civibus singulis et meliorem cseteris 
et diutumiorem esse. 



CAPUT XI. 

LOCA ET EXEMPLA BCRIPTUR/B SACR-E DE JllRK REGNl, 

QUffi SECDNDA VIDENTUR ANTEDICTIS. 
1. Initiiim civitatis inBtttutivs, a consciiau populi. 2. Judici& et 
bella flepcniiere ab arbitrio iinperantium summpnim. 3, Eoo, 
(]ni summum imperium liabent, jure puniri non posse. 4> Sine 
summo iroperio non esse ciritatem, sed anarchiam, 5. Servos 
et filios debere dominis et parentibus simpliccm obedicDtiam. 
6. Absolutum iniperium evidcutissirais tam Novi quam Veteris 
Testamenti locis comprobatum. 

■ 1. Initium eivitatis institutivae sive politicse.capitis 
i. sexti articulo secundo, a consensu multitudinis 
ita derivavimus, ut omnes conseiitire vel pro 
bostibus censeri oportere appareat. Tale fiiit 
initium regni Dei super Judjeos institutum per 
Moysen (Exod. xix. 5-8) : St audieriiis vocem 
tneam, elc. eritls mthi in regnum sacerdotule, 
etc. Venit Moyses, et convocatis majoribus natu 
populi, etc. respouditque ovinis populus simitl: 
euncla,' qu<E loquutus est Dominus, Jaciemus. 
Tale quoque fuit initium potestatis Moysis sub Deo> 



LOCA S.S. SECUNDA ANTEDICTIS. 279 

, sive potestatis proregiie (Exod. xx, 18, 19) : Cuhc- \ 
tus populus videbat voces et lampades, etc. di- 
eentes Moysi : loqucre tu nobis, et audtemus. 
Simile erat initium regni Saulis { 1 Sam. xii. 1 2, 1 3) : 
Videntes autem quod Naas rex Jtliorum Ammon 
venisset adversum vos, dixistis mihi ; nequaquam, 

, sed rex imperahit nobis, cum Dominus vester reg- 
naret in vohis. Nunc ergo pr^psto est rex vester, 
quem elegistis et petiistis. Consentientibus autem 

I non omnibus, sed majore parte, (nam erant, 1 Sam. 

I X. 27, Filii Belial qui dixerunt : num sahare nos 
poierit iste ? et despexerunt ewn) illi, qui non 
consenserunt, tanquam hostes ad necem quaereban- 
tur. Quis est, ait populus ad Samuelem (1 Sam. 
xi. 12), qui dixit, Saul non regnabit super nos ? 
Date viros, et interjiciemus eos. 

3. Eodem capite sexto, articulis sexto et septimo, ^| 
ostensum est, tum judicia, tum bella ab arbitrio ^i 
dependere ejus, qui summum habet in civitate im- 
perium ; id est, in monarchia unius monarcha sive 
regis. Id autem coufirmatur judicio ipsius populi 
(1 Sam. viii, 20) : Erimas nos quoque sicut omnes 
gentes, et JVDiCABiT nos rex noster, et egredie- 
tur ante nos, et pugnabit bella nostra pro nobis, 
Et testimonio regis Salomonis, quod attinet ad 
Judieia, et ad omnia de quibus disputari potest, an 
sint bona au mala (1 Reg. iii. 9): Dabis ergo 
servo tuo cor dociie, ut populum tuum judicabe 
poasit, et discernere inter bonum et malum. Et 
Absalonis (2 Sam. xv. 3) : Non eat qui te audiat 

\ eojistitutus a rege. 

3. Q.uod reges puniri a subditis non possint, ei 

[ aicut ostensum est supra, capitis sexti articulo duo- b< 

Idecimo, confirmat rex David, qui, cum qusereretur " 



280 



IMPBRIUM. 



a Saule ad raortem, abstiuuit tameii a ctede ejus, 
prohibitque Abisaium diceus (l Sam. xxvi. 9): A> 
iitliijicias eui/t ; qnis enim extendet mmmm suam 
in christum Domini, et iimacciis erit 9 Et cum 
priecidisset oram chlamydis ejus, PropitiHs, {Inquit 
1 Sam. xxiv. 7) inihi sit Dominiis, ne faciam-, 
hanc rem domlno vteo, christo Doiiiiiii, ttf mittaai 
manum meam in euin. Et Amalekitam, qui Saulem 
qaamquam iu ipsius gratiam interfecerat, jussit 
tamen (2 Sam. i. 15) iuterfici. 

4. Quod habetur Judic. xvii. 6 : In diehus illts 
■ noH erat rex in Israel, sed vnnsquisque qtiod sihi 
' rectuni videhatnr, /loc Jaciehat, tanqxiam ubi noii 
sit montirchia, ilji sit anarchia seu confusio onrni- 
um rerum,adduci posset ad probandum excellentiam 
regni supra oranes ahas civitatis formas ; uisi quod 
per vocem rex possit forte intelligi non modo unuit 
homo, sed etiara nna curia, modo summum in ea 
resideat imperium. Quod si sic aceipiatur, hoc 
tamen iude efficitur, ut sine summo et absohito 
imperio (quod toto capite sexto probare conati 
sumus) cuilibet hcebit quicquid hbebit, sive quic- 
quid sibi rectum videbitur ; quod stare uon potest 
cum conservatione generis humani, ideoque imperi- 
um summiun ex lege uaturEe in oumi eivitate iutel- 
ligitur exsistere alieubi. 
'^ 5. 5cri-o.s (/oOTinw simplicemdebereobedientiaia 
• diximus, cap. viii art. 7, 8, etjilios jtatrifius, cap. 
ix. art. 7- Idem dicit sanctus Paulus, nimirum de 
servis (Col. iii. 22) : Scrri obeditc per OirniA do- 
minis curiiaHhus, non ad oculiim serr-ientes, quasi 
hoiiiiiiihiis placentcs, sed in simpUcitate ctirdis 
timenfcs Deum. De filiis (Col. iii. 20) : FiUi obe- 
dite pareutibus per omnia; hoc enimplacitum cst 



LOCA S.S. BECUNDA ANTEDICTIS. 



281 



t« Domiuo. Sicut autem bob per simplicem obe- sf.ct. iir. 

dientiam intelligimus omnia quae non sunt contra , l^- . 

leges Dei, ita, in loeis illis sancti Pauli citatis, post 
vocem OMNiA subinteUigeadum est, prtcter ea qu(E 
aunt contra leges Dei. 

6. Sed ne jus principura miimtatim persequar, .')^'^)l"™^ 
ea iam producam qu8e totam potestatem eorum, d-iti»»™»'"' 
nempe neberi ns a subditis sms obedientmm sim-ti.Trt(8ineniii 
plicem et absolutam, simul stabiliunt. Et primum 
ex Novo Testamento : Mattb. xxiii. 2,3. Siiper ca- 
thedram Moysis sederunt Scrifxe et Pliarisai. 
Omnia ergo qntBennque dixerint vobis, sereate et 
Jacife. Oittiiia, inquit, facite, hoc est, ohedite 
simpliciter. Uuare r quia sedent super cnthe- 
dram Moijsis, nimirum, priiicipis cirilis, non 
Aaronis sacerdotis. Rom. siii. 1, etc. : Omnis 
animn potestatibus sublimioribus subdita sit ; 
noH est eniiii potestas tiisi a Deo. Qikb autem 
suiit, a Dfo ordinatie stint. Itaque qni resistit 
potestati, Dei ordinationi resisttt. Qm autem 
resistunt, ipsi sibi damnationein acquirunt, etc. 
Quoniam ergo potestates, quie eraiit tempore sancti 
Pauli, a Deo ordiuatae fuerunt, omnes autem reges 
eo tempore requirebant a subditis suis integram 
obedientiam, sequitur talem potestatem a Deo fuisse 
ordiuatam. i.Pet. ii. 13-15: Subjecti igitur estote 
omni humancE creaturtB propter Deum, sive regi 
quasi pracellenli, sire ducibus fanquam at) eo 
missis ad vindictam matefactorum, laudem rero 
bonorum ; quia sic est voluntas Dei. Rursus 
Bauctus Paulus ad Titum (Cap. iii. 1 ) : Admone il~ 
ios principibus et potestatibus subditos esse, dicto 
L obedire. Quibus principibus ? Nonne principibus 
Itemporum illorum, qui obedientiam exigebant sim- 



282 



IMPERIUH. 



ffiCT. III. plicem? Deinde, ut veniamus ad esemplum ipsius 
_ Cbristi, cui jure hsereditario a Davide derivato de- 
AWuitun bebatur regnum Judseorum, is, cum more subditi 
dmiiMLmi.°tiLi vivcret, tributum Caesari et pendebat, et Cssaris 
riiTVtti^Mnt ^s^^ pronunciabat. Reddife, iuquit, {Matth. xxii. 
«•■soiDpniutuDi 21) qiitg suni Cirsaris, Casari, et qua sunt Dei, 
Deo. Idem, cum placuisset ei regem agere, obe- 
dientiam uitegram requirebat, lU; iuquit (Matth. 
Kxi. 2, 3) : in caslellum quod contra ros est, et 
gtatim invenieti^ asinam aUigatain, et puUuiii cum 
ea ; solvite et addncite wihi : et si qiiis aliqmd 
dixerit, dicite, quod Dominus his opus habet. 
Fecit igitur hoc jure domini, sive regis Judaeorum. 
Tollere vero subdito bona sua, eo nomine qnod do~ 
minus opus habet, imperium absolutum est. Loca 
Testameiiti Veteris in eandem sententiam eviden- 
tissima, haec sunt ; Deut. v. 27 : Tu accede, et 
audi CUNCTA gutB dixerit Dominus Deus noster 
tibi, loquerisque ad nos, et nos audientes faciemuM 
ea. At sub vocem illam, cuncta, integra continetor 
obedientia. Rursus ad Josuen (Josu. i. 16-18): Re- 
sponderuntqHe ad Josuen, atquc dixerunt, omnia 
qu^ prtEcepisti nohis faciemus, et quocunque tni- 
seris, ibimus ; sicut obedivimus in cvnctis Moysi, 
ita obediemus et tibi ; tanium sit Dominus Dern 
tuus tecum, stcut fuit cum Moyse. Qui coutra- 
dixerit ori tuo, et non obedierit CUNCTIS sermo- 
nihus, quos prceceperis ei, vioriatur. Et paraboUi 
rhamni (Jud. bc. 14,15) i Dixeruntque omnia ligna 
ad rkammtm, veni et impera super nos. Qua 
respondit iis, si vere me regem constituitis, venite 
et sub umbra inea requiescite ; sin autem non 
vuUis, egrediatur ignis de rhamuo et devoret 
cedros Lihani. Ouorum verborum senteutia est, 



LOCA S.S. SBCUNDA ANTEDICTIS. 



283 



I 



acquiescendum esse dictis eonim, qaos vere reges sixt. i 
constituimus, nl velimus incendio belli civilis . _ '_'■ 
consnmi. Particularius autem describitur poteutia Aii«.iuium 
regia a Deo ipso per Samuelem ( 1 Sam.viii. 9, etc.) : dTfil^ii 
iPradic iis jus regis, qui regnatiirus est «wp^r^^J^ 
■eos,etc, Hoc erit jus regis qui imjteraturus est'^"""^^^'^ 
vobis : JiUos vestros tollet, et poiiet i/i curribus 
,tuis, elc. Filias quoque vestras factet sibi UH- 
guentarias,etc. 0/ireta optivia tollet, et dabit 
servis suis, etc. Noune est potentia bujusmodi 
absoluta ? Veruntamen ab ipso Deo appellatur jus 
BEGis. Neque videtur quisquam, ne sacerdos 
quidem summiis apud Judieos, ab obedientia hac 
exemtus fuisse. Ubi enim (1 Reg^. ii, 26, 27) Abia- 
tharo sacerdoti dixit rex, nimirura Salomon : Vade 
in Anathoth ad agrum tuian ; equidem vir mortis 
es: sedhodie te non interjiciam, quia portasti ar- 
cam Domini Dei coram David patre meo, etsitsti- 
nuisti laborem in omnibus, in quibus laboravlt 
pater tneus. Et ejecit Salomon Abiatharvm, ut 
non esset sacerdos Domini : nullo argumento colligi 
potest, factum illud Deo displicuisse ; neque enim 
reprehendi Salomonem, aut personam ejus eo tem- 
pore parum Deo acceptam fuisse legimus. 



IMPERIUU. 



CAPUT XII. 

DE CAUSIS INTEIINIS CIVITATEM DISSOLVENTIBUS. 
1. JudicatioDcm baiii et moli ad singulos pertincre, aeditjosa 
opinio. 2. Ppccare subditos obediendo principibu» auis, sedi- 
tiosa opinio. 3. Tyrannicidium esse licitum, seditiosa opinia. 
4. Subjectos esse legibus civilibus etiani cos qui babent sum- 
mum imperium, aeditiosaopinio. 5. Imperium summumposse 
dividi, neditiDsa opinio. 6. Fidem et sanctitatem non studio et 
ratione acquiri, sed BemperBupernaturaliterinrundiet inspirsri, 
seditiosa opinio. 7. Civibus singulis esse rerum suarum pro- 
prietatem, sive dominium absolutum, neditioaa opinio. 8. 
Ad seditioncm disponit, nescire differentiam inter populum 
et multitudinem. 9. Ad seditiuneni disponit exactio iiimia 
pecuniarum, quamvis justa et neccssaria. 10. Ad sedi- 
tionem disponit ambitio. II. Ad seditioncm disponit spei 
Buccessus. 12. VirtUB, «jua opus est ad seditiones excitandas, 
sola eloquentia est sine sapientia. 13. Quomodo stulUtia vulgi 
et eloquentia arabitiosorum, concurraut ad rempublicatn dis- 
sulvendam. 

1. Hactenus quibus causis et quibus pactis civi- 
tates constitutfe siiit, et quae sint iraperantiura m 
I cives jura, dictum est. Jam quibus causis etedem 
f dissolvantur, sive de eaiuss seditionum, breviter di- 
"* cendum est. Quemadmodum autem in motu cor- 
porum naturalium consideraiida tria sunt, nimirum, 
dispositio inferna, ut sint producendi motus sus- 
ceptibilia ; agens externum, quo motus certus et 
determinatus actu producatur ; et ipsa actio : ita 
etiam in civitate, ubi cives tumultuantur, tria con- 
sideranda occurrunt, primum, doctrintE et affectus 
paci contrarii, quibus siugulomm auimi disponun- 
tur ; secundum, quales sunt qui jam dispositos ad 
secessiouem et arma soUicitant, couvocant, diri- 
guutque ; tertium, modus quo id fit, sive ipsayac//o. 
Doctrinarum autem, quje ad seditionem disponuut. 



I 



DE CAUSI8 CIVITATEM DISSOLVENTIBUS. 285 

■nna et prima hjec eat ; cognitionem de hono et sect. iii. 
vmh pertinere ad singu/os, In statu quidem . ''• . 
naturali, ubi iure sequali siueuU vivunt, nec se per Jn.iici,doii™ 
pacta sua alionira imperio suomiserunt, veram eam ,uwik» peHi. 
esse concedimus, imo capite primo, articulo nono, "^;„" """^ 
probavimus. Sed in statu ci^ili, falsa est. Osteu- 
sum enim est capite sexto, articulo uono, regulas 
boni et tnali, Justi et injusti, honesd et inhonesti, 
esse leges civiles, ideoque quod legislator prsecepe- 
rit, id pro bono ; quod vetuerit, id pro mah ha- 
dendum esse. Legislator autem semper is est, 
cujus est in civitate imperium summum, hoc est, 
in monarchia raonarcha. Idem confirmavimus, ca- 
pitis undecimi articulo sexto, ex verbis Salamonis. 
Siquidem enira sequendum ut bouum, et fugieiidum 
ut malum, esset id, quod singulis visum fuerit, quor- 
sum spectant verba ejus : ( 1 Reg. iii. 9) Dahis servo 
tuo cor docile, utpopitlum tuum judicare possit, et 
discernere inter honuni et malum. Quoniam ergo 
regum est discernere inter honum et malinn, iniqua; 
gunt ilife, quamquam quotidiante, voces : Regem 
esse, qui rectefacit ; et regihus non esse obtempe- 
randum, nisi justa praceperint ; et alise similes. 
Ante imperia, justuvi et injustum non exstitere ; ut 
quomm natura ad mandatura sit relativa : actioque 
oniuis sua natura adiapbora est ; quod justa vel 
injusta sit, a jure imperantis provenit. Reges igitur 
legitimi quic imperant, justa faciunt imperando; 
qufe vetant.vetaudo injusta. Privati autem liomines 
j dum cogiiitionem honi et mali ad se trahunt, cu- 
I piunt esse sicut reges ; quod salva civitate tieri non 
I potest. Omnium Dei prseceptonim antiquissimmn 
■est (Gen. ii. 1") : De ligno scientite honi et mali ne 
mcontedas: et anliquissima tentationum diabolicarum 



^ 



aStt IMPERIUM. 

, (Gen. iii. 5.) ; Erith sicut dii, seientes bonum et 
malum. Et prima Dei cum lioiiiiiie expostulatio 
(Geii. iii. 11); Quis indicuvit tibt quod nudus essex, 
niai quod ex figno, de quo prteceperam tibi ne 
comederes, comedisti 9 Quasi diceret, unde jodi- 
casti nuditatem, iu qua visum est mihi te creare, in- 
honestam esse, nisi quod eognitionem lionesti et 
inhonesti tute tibi arrogasti ? 
« 2. Peccatum est quicquid quis fecerit contra con- 
B. scientiam ; nam qui id faciunt, legem spemnnt. 
Sed distinguendum est ; peccatum meum est, 
quod faciens, peccatum meum esse pnto ; quod 
vero peccatum alienum esse puto, possnm quan- 
doque sine peccato meo facere, Nam si jubear 
facere quod peccatnm jubentis est, modo qui jubet 
jnre dominus meus sit, id si facio, non pecco : non 
enim ai militavero jussu civitatis, pntans bellnm in- 
jnste susceptum esse, idcirco uijnste fecerOj sed 
potius, si militare recnsavero, cognitionem justi et 
injnsti, quse pertinet ad civitatem, mihi arrogans. 
Qui distinctionem hanc non observant, quotiescnn- 
qne eis aliquid imperatum erit, quod illicitnm vel 
est vel videtur esse, incident in peccandi necessita- 
tem. Nam facient contra conscientiam, si obedi- 
verint; contra jus, si uon obediverint. Si fecerint 
contra conscieutiam, monstrant se non metnere 
posnas futuri seculi ; si fecerlnt contra jns, toUimt, 
qnantum in se est, societatem humanam et vitam 
civilem seciili prresentis. Opiuio igitur eorum, qui 
docent peccare subditos, quoties mandata princi- 
pvm suorum, qna sibi injuxta ridentur cssp, exse- 
quuntur, et erronea est, et inter eas numeranda, 
quse obedientise civili adversantnr ; depcndet autem 
ab originali illo errore, quem snpra prrecedente ar- 



DE CAUSI8 CIVITATEM DISSOLVENTIBUS. 287 

ticulo notavimus. Nam perjudiciuin nostnim fton» sect. iii. 
et niali, facimus ipsi, ut tam obedientia nostra, . '"■'- . 
quam iuobedientia sit peccatum. 

3. Tertia doctrina seditiosa ab eadem radice orta Ty«nLicidimn 
est, tyramtieidimn esse Hcitum. Imo hodie a non- iUiicho opiliio. 
nullis tbeologis, et olim ab omnibus sophistis Platone, 
Aristotele, Cicerone, Seneea, Plutarcbo, csterisque 

Greecse et Romanje anarcbia; fautoribus, iion modo 
licitum, sed etiam maxima laude dignum existima- 
Itnm est. Tyrannoriun autem nomine intelligunt 
■Bon solum monarchas, sed omnes eos qui imperium 
summum in quocuiiqne genere civitatis adminis- 
traut. Non enim Atbeuis Pisistratus tantum, qui 
solus imperium habuit, sed post eum triginta viri, 
qui siraul dominati sunt, singuli tyranni appela- 
bantur. Sed is, quem oceidi, ut tyranmtm, volunt, 
vel jure imperat, vel absque jure : si absque jure, 
bostis est, et jure occiditur ; aed dici debet boc non 
tyramticidium, sed hosticidlum: si jure imperium 
obtinet, locum habet interrogatio divina, guis indi- 
catit tibi, quod tyrannus esset, nisi quod ex ligno, 
de quo precceperam tihi ne comederes, comedisti ? 
Quare eiiim appellas tu tyrannum, quem Deus regem 
fecit, nisi tu, privatus exsistens, cognitionem ad te 
trahas boni et medi ? Quam pemiciosa vero civi- 
tatibus, prsesertim vero vionarchiis, opinio hiec sit, 
ex eo facile intelligitur, quod per eam quihbet rex, 
sive mahis sive bonus, unius sicarii et judicio con- 
demnandus et manu jugidandus exponitur. 

4. Quarta societati civili adversa opinio eorum subj^cto. ™ 
st, qui censent legibus civilibus subjectos esse^^^^^^^^^ 

\ttiam eos qui habent summum imperium. Quam j^"^^'J^°^ 
^eram non esse satis osteiisum cst supra, capite eow opsnio. 
l,«xto articnlo quartuordecimo, ex eo quod civitaa 






r. III. neque sibi ipsi, neque civi cuiquam ol)ligari potest 

^ , noii sibi, quia nemo obligatur nisi alii ; uon civi, 

MMK. quia civium voluntates singulse in voluutate civitatis 
».niih«- continentur ; ita ut si civitas se liberam a tali ob- 
m"'^- ligatione esse velit, etiam cives velint, et proinde 
iniu, libera sit. Quod autera de civltate verum est, id 
verum esse intelligitur de eo homine, vel ccetu hi 
minum, qui summam habet potestatem ; illi ei 
eivitas suut, quse nisi per summam eorum potesta^ 
tem non exsistit. Quod autem opinio hfec cum 
essentia civitatis consistere non possit, ex eo patet, 
quod per eam cogmtio Jtisti et injusti, hoc est^, 
quid sit, quid non sit, contra leges civiles, definii 
ad singulos rediret. Cessabit ergo obedientia, qtii 
ties imperatum aliquod videbitur contra leges, atque 
una omnis potestas coactiva ; quod salva civitatis 
essentia fieri non potest. Magnos tamen liabet 
error bic fautores, Aristotelem et alios, qui, propter 
impotentiam bumanam, civitatis potestatem sum- 
macu solis legibus deferendam esse arbitrautur.. 
Videntur autem in naturam civitatis parum pi 
funde inspexisse, qiii potestatem coactivam, legi 
iuterpretationem,etIegumIatioQem, qUKUecessarias 
civitati potestates sunt, ipsis legibus relinquendas 
esse eKistimaveriiit. Quamquam autera cives sin 
guli cum ipsa civitate contendere judicio et l 
agere interdum possiut, id tamen locum habet tui 
solum, quando qusestio uon est de eo quod ciritas^J 
possit, sed de eo quod certa quadam lege voluil 
Ut, cum de capite civis agitur quacunque lege, 
qusestio uon est, an civitas jure suo absoluto vitam 
ejuB tollere possit, sed an per legem illam toUendam 
esse voluerit. Voluit autem, si legem violavit 
alioqui noluit. Quod igitur eivitas suis ipsius li 



tur.j 
iro-^ 



trai 
[ lutt 

^~ snp 



DE CAUSIS CIVITATEM DIS80LVENT1BUS. 289 

.^bU8 obstricta sit, doh gatis argameuti est, qtiod < 
actio legis competat civi adversua civitatem. In 
contrarium, patet civitatem suis ipsius iegibus uou 
teueri, quia nemo obligatur sibi. Ponuutur ergo 
leges Titio et Cajo, non civitati : utcunque ambi- 
tione jurisconsultorum factum sit, ut leges nou ab 
authoritate ciwtatis, sed ab eoruni prudentia de- 
pendere, imperitis videantur. 

5, Quinta, imperiitm summtim dicidi posse, exi- i" 
tiosissima civitatibus doetrina est. Alii autcm aliter p 
dividuut. Sunt enim qui ita dividuut, ut summum " 
imperium iu ii.s rebus, qua; ad pacem et commoda 
hujus vitfe pertinent, potestati civili concedant; iu 
iis vero, quae ad salutem anima; spectant, iu alios 
transferanl. Contingit autem, quia justitia ad sa 
lutem maxime oranium rerum necessaria est, ut 
eivea justitiam metientcs, non sicut debeiit, per 

;es civiles, eed per mandata et doctrinas eorum 
[ui respectu civitatis vel privati sunt vel extemi, 
superstitioso metu obedientiam principibus debitam 
prsestare uolint ; ipso metu in id, quod metuunt, 
incidentes. Uuid autem peniieiosiu.s civitati esse 
potest, quam ut homiues ne principibus, hoc est, ne 
legibus obediant, seu, ne justi sint, ffiternorum cru- 
ciatuuro inteutatione deterreautur? Sunt etiam qui 
«ummum imperium ita dividuut, ut potestatem sum- 
mam belli et pacis uui, quem motiarc/mm vocant,sed 
pecuuiam imperaudi jus non JUi, sed aliis tribuunt. 
Quoniam autem et belli et pacis uervi suut pecuniie, 
qui sic dividunt, aut uon rem ipsam dividunt, sed 
imperium quidem illis daut, iu quorum potestate est 
pecunia,nomenveroaIteri; \^l,si dividunt,civitatem 
dissolvuut. Neque euim bellum, si opus est, geri, 
keque pax publica sine pecmiia conservari potcst. 
VOL. n. V 



6. Vulgo docetur,^(/(?Jtt et sanctitatem n&n studto 
et ratione naturalt acquiri, sed semper superna - 
turaliter hominibus infundi vel inspirari. Quod 
si verum esset, non video quare rationem fidei nos- 
"" trae reddere juberemur, aut cur is non sit propheta, 
' quisquis vere Christianus est ; aut denique, quare 
nou unusquisque quid faciendum et quid fugiendum 
sibi sit, ex propria potius inspiratione, quani ex prae- 
ceptis imperantium aut recta ratione Eestimaret. 
Reditur igitur ad coguitionem jtrivatam boni et 
mali, quae concedi non potest sine civitatum dis- 
solutione. Opinio hiec adeo late per orbem Christi- 
anum diffusa est, ut uumerus apostatarum a ratione 
naturali peiie iufinitus sit. Nata autem est ab in- 
sanis hominibus, qui, Scripturanun lectioiie copiara 
verborum sacrorum iiacti, ita ea concionando con- 
nectere soliti sunt, ut eorum oratio, nihil significans, 
imperitis tamen hominibus divina videatur. Cujus 
enim ratio nulla, oratio divina apparet, is neceasario 
divinitus videbitur inspiratus, 
»» 7- Septima civitatibus adversa doctrina est, civt- 
t bus singulis earum rerum, quas possident, absolu- 
^_ tum esse dominium : hoc est, proprietatem talem, 
" quae jus cjeterorum omnium, non modo concivium, 
sed etiam ipsius civitatis in easdem res excludit. Id 
quod verum non est. Nara qui dominum habent, 
dominium non habent, ut probatum est capite oc- 
tavo, articulo quinto. Civitas autem civium omnium 
domina est, ex coustitutione. Aute susceptum ju- 
gum civile, nemini erat quicquam juris proprii, 
omnia omnibus commitnia erant. Dic ergo, unde 
tibi proprietas haec, n^si a civitate ? Unde autem 
civitati, nisi quod uuusquisque jus suum in civitatem 
transtulisset ? Et tu ergo tuum juscivitati quoque 



N 

^ 



DE CAUSIS CIVITATEM DISSOLVENTIBUS. 291 

concessisti. Domniumevgoetproprtetagt\ia.tmta. sect, 

est et tamdiu darat, quanta et quamtUu ipsa vnlt, . ^ 

Sirat in familia, filiorum singulonim propria sunt 
bona, quse et quamdiu vult pater. Sed multo 
tnaxima pars homiuum, qiii pnidentiam civilem 
profitentnr, rationem aliter coiligunt. -^quales, 
inquiunt, natura snmus ; nulla causa est quare quis 
rem raeam mihi meliore jure auferat, quam ego illi 
suam ; scimus ad defensionem pnblicam pecunia 
aliquaiido opus esse ; sed qni eam exigunt, opus 
esse monstrent, et a volentibus accipient. Nesci- 
unt, qui sic loqiiuntur, ea qufe fieri volunt, jam ab 
initio in ipsa civitatis constitutione facta esse ; 
ideoque loquentes tanquam in multitudine dissoluta 
et nondum facta civitate, factam dissolvunt. 

8. Ultimo loco, regimini civili adversatur, prEe- 
sertim vero monarcluco, quod homines non satis 'lU^lItiiHwn 
distinguant iiiter j90j»K/«fflt*t multttvdinem. Popultis "'^^^^^^^ 
est nnum quid, nnam habens voluntatcm, et cui actio 
una attribui possit. Nulliim horum de multitudine 
dici potest, Populiis in omni civitate regnat ; nam 
€t iii monnrckim populus imperat ; vult enim po- 
pulus per vohintatom umas kominis. Multitudo 
vero cives suut, hoc est subditi. Iii democratia 
et aristocratia, cives smit inultitudo ; sed curia 
est populus. Et in nioHarekia, subditi sunt multi- 
tiido, et, qnamqnam paradoxum ait, rex estpopuliis. 
Vulgus hominum, et alii, qiii htec ita esse minime 
animadvertunt, de magno numero hominum sem- 
per loquuntur tanquam de populo, hoc est, de 
cimtate : dicuntque rebellasse cimtaiein contra 
regem, quod est impossibile ; et popttlum velle et 
nolle, quod volunt et nolunt molesti et mussitaiites 
subditi sub prietextu populi, cives contra dritalcm. 



293 



IMFBRIUM. 



, hoc est, miiltifitdinem contra populiim animantes. 
Atque lije fere sunt opiniones, quibus imbtiti cives 
fiiciles sunt ad tiimnltuaudum ; et si quidem ma- 
jestas in omni civitate ei vel eis conseiTanda sit, 
qui summum habet vel habent imperium, his opini- 
onibns crimen lajsse majestatis adhseret naturaliter. 
9. Animum humanum fegritudine affictt maxime 
omnium rerum egestas, sive earum rerum, quse 
ad vitam et dignitatem tuendam iiecessariEe sunt, 
inopia. Et quamquam uemo sit, qui nesciat opes 
industria comparaudas et paraimonia conservandas 
esse, omnes tamen inopes culpam ab ignavia et 
luxnria propria in regimen civitatis, tanquam re 
privata publicis exactlonibus detrita, transferre 
solent. Debent autem homines considerare, non 
modo laborandum esse iis, quibus patrimonium 
non est, ut vivant, sed etiam pugnandum, ut labo- 
rent. Uiinsquisque Judieorum, qui tempore Esdrse 
muros Hierusalem iedificaliant, uua manu faciebat 
opns, altera tenebat gladium. In omni civitate 
cogitandum est, mauum, quje gladium tenet, esse 
regem vel ciiriam summavi, et ab industria civium 
non rainus alendam esse illa, qua quisqne fortunam 
auam privatam fabricatur; rectigalia antem et 
tribitla nihil aliud esse, prjeter mercedem eorum 
qui armati vigilant, ne industria singulorum incursu 
hostium impediatiu-; ner raa^ justam querimo- 
niam esse eorum, q^ paupertatem suam pensioni- 
bus publicis impntaut, quam si dicerent inopes se 
fieri propter solutionera debitomm. Sed nihil ho- 
rum cogitat maxima pars hominum. Patiuntur 
enim idem quod in morbo, qui appellatur incnbua ; 
qui, ortus ab ingluvie, facit tamen homines putare 
se invadi, et magno pondere opprimi et suffocari. 



iialKaiil unliiligk 



h 



DB CAUSIS CIVITATEM DISSOLVENTIBUS. 293 

Quod autem ii, qui videntur sibi tota civitatis mole stcr. iit 
oppressi, proui ad seditiones sint ; qnodque uovis _i^L_ 
rebus delectentur, quibus pra?sentes iioceut, satis 
per se manifestum est. 

10. Altera animi fegritudo, civitalibus noxia, . 
eorum est, qui otio abuudantes carent dignitate. ' 
Ad honores et claritudinem natura quidem omnes 
coutendunt ; illi vero maxime, qui miuime rerum 
necessariarum soUicitudine distringuntur. Hos 
enim partim ad disserendum iuter ae de republica, 
partira ad historicorum, oratorum, politicorum, ali- 
orumque librorum facilein leetiouem otiuui cogit. 
Inde autem coutingit, ut ad res maximi momenti 
administrandas et ab iugenio et a doctrina in- 
Btructos se esse arbitreutur. Quouiam autem non 
omnes simt, quod sibi videutur csse, et si essent, 
non tamen omues, propter multitudluem, ad mu- 
nera publica adhiberi possent, uecesse est multoa 
prEEteriri. Hi igitur contumeliam sibi fieri existi- 
mantes, nihil magis in votis habere possunt, tum 
invidia in sibi prjelatos, timi emergendi spe, quam 
Bt cousilia publica eveutus infelices sortiautur. 
Ideoque mirum non est, si renim novarum occa- 
siones cupidis animis opperiantur. 

1 1 . Inter affectus seditiosos imraeranda est etiam 
gpes mncemli. Sint euim homiues, quantum quis 
voluerit, opinionibus paci et regimiui civili repug- 
nautibus imbuti ; siut, quantum fieri potest, injuriis 
et coutumeliis, ab iis qui in authoritate sunt, Isesi et 
lacessiti ; si tameu rhicentfi spes uulla aut non satis 
magna appareat, uidla sequetur seditio ; dissimula- 
buut singuli, et gravia potius fereut quam graviora. 

id hanc spem necessario requiruntur quatuor, k«- 
tertis, iiistrumenta, mtitiia Jiducia, et duces. Sine 



294 



IMPEHIUM, 



(ECT. iii. numero maguo, magistratibiis publicis resistere non 
_ seditio, sed desperatio est. Per iDStnimenta intel- 
ligo arma et commeatuniy quae si absint, numerus 
nihil valet, sicut neque arma siue vnttua Jiducia, 
neque hsec omnia siue unioue sub duce aliquo, cui 
obedire, uon ut obligati quod se ipsius imperio sub- 
miserint, (supposmmus enim hoc ipso capite, hu- 
jusmodi homines nescire se obhgari ultra i<l quod 
sibimet ipsis rectum et bonum visum fuerit,) sed 
propter existimationem virtutis, et prudentisB mih- 
taris, vel similitudinem affectuum, sponte velint. 
Quatuor hBec si hominibus prresentia moleste fe- 
reutibus, et jus actionura suarum proprio judicio 
raetientibus, iu propinquo sint, ad seditionem et 
civitatis coufosionem prseterea nihil deest praeter 
aliquem, qui ipsos acuat et condtet. 
virtu».qiiii"piu 12. Catalinas, quo nemo unquam magis ad se- 
«eitaiJa^f^u ditiones factxis fuit, character apud Salustiiuu hic 
dtBjneQii««t ggj^ quod habcret eloquentia satts, sapicntitB pa~ 
runi. Separat ille sapientiam ab eloquentia, hanc 
homini ad turbas nato ut necessariam attribuens, 
illam ut pacis dictatricem abjudicans. Eloqnentta 
autem duplex est ; altera seutentiee et conceptuum 
animi perspicua et elegans expHcatrix, oriturque 
partim a rerum ipsarum contemplatione, partim a 
verborum in propria et definita siguificatioue ac- 
ceptorum intelligentia ; altera est affectuum animi, 
quales suut spes, jnetus, ira, misericordia, com- 
motrix, oriturque ex usu verborum metaphorico et 
ad affectus accommodato, Illa ex veris principiis; 
haec ex jam receptis opinionibus, qualescunque effi 
sint, orationem texit. lUius ars logica ; hujus 
rhetorica est. Illius finis veritas est ; hujus victoria. 
Utraqae suum usum habet, illa in deliberatiombus ; 



^ 



DE CAUSIS CIVITATEM DISSOLVENTIBUS. 295 

haec in hortationibus, IUa enim a sapientia nun- sect. iii, 

quam disjungitur; hjec vero fere semper. Quod , 1[ 

autem hujusmodi eloquentia potens, separata a re- 
rum scientia, hoc est, a sapientia, verus character 
sit eorum qui populura ad res novas solUcitant et 
coucitant, ex ipso opere, quod faciendum habeiit, 
facile coUigitur. Neque euim imbuere populum 
absurdis ilUs opiuionibus paci et societati civili 
contrariis possent, nisi ipsi easdem tenerent ; quod 
ignorantise majoris est, quam quae possit cadere iu 
homiuem sapientem. Guis enim, qui uescit unde 
leges vim suam derivent ; qufe sint justt, injusti, 
honesti, inlionesti, boni, mali, regulse ; quid pacem 
inter homines conciliet et consen^et, quid destruat ; 
quid sit suum, quid alienum ; quid denique sihi 
fieri veht, ut idem alteri faciat ; vel mediocriter 
sapiens existimandus est ? Quod autem auditores 
8U0S ex stultis insanos reddere possunt ; quod facere 
possunt ut quibus male est, pejus, quibus recte, 
male esse videatur ; quod spem ampUficare, peri- 
cula estenuare, prjeter ratiouem iidem possunt ; id 
ab eloqueutia habent, non ab ea, quae res sicut sunt 
ita expUcat, sed ab altera illa, quEe commovendo 
animos facit apparere omnia, qualia ipsi animis 
prius commotis ea conceperunt. 

13. Ad disponendum civium auimos ad seditiones, Q«™n*> >«* 
multi etiam eorum, qui bene erga civitatem affecti ■■H..niK.'™. 
sunt, dum dictis opinionibus conformem doctrinam J,'„i^r™ 
adolcsceutibus in scholis,et omni populo e cathedris, ^"i|!^^ 
insinuant, per inscitiam cooperautur. Qui vero 
dispositionem illam in actum perducere volunt, 
totum ambitionia laborem in eo ponunt, primum, 
ut male affectos in factionem et conspirationem 
'Conjungant ; deinde, ut ipsi in factionc plurimum 



296 



. nr. polleant. In Jactionem conjungunt, diim inter- 

1:^ nnncios se et iiiterpretes faciunt consiliorum et 

r.rtiii actionum singulorum, nominantque personas et 
"aiun- loca ad conveniendum et de iis rebus, (juibus regi- 
SrX men civitatis, pront sibi videbitur commodum, re- 
•^ formetur, deliberandum. Ut vero mfactione ipsi 
domineutur,y«c^/o in factione habenda est; scili- 
eet seorsim cnm pauciorJbus conventus secretos 
babere oportet, ubi ordinare possint, quid postea 
in conventu generali proponendnm sit et a quibus, 
et quid quisque eoruni et quo ordine debeat dicere, 
et qnomodo potentissimos et exlstimatione apud 
/actionix vulgus florentissimos ad suam sententiam 
possint trahere. Atqne hoc modo cum Jactionem 
satis magnam habeant, in qna per eloquentiam do- 
minentur, incitant eam ad res capessendas, atque 
ita rempublicam aliquando quidem opprimunt, ni- 
mirum, cum factio contraria nulla sit ; plenimque 
vero lacerant, et beUum ci^ile introducunt. Cou- 
cummt enim stnltitta et eloquentia ad snbversio- 
nem civitatis, eo modo quo conspirarunt quondam, 
ut est in fabula, filise Peliae regis Thessalife cum 
Medea, contra patrem snum. Volentes iUie de- 
crepito seni restitnere adolescentiam, consilio Me- 
deae in frusta concisum igni coquendum imponunt, 
esspectantes trustra dum revivisceret. Eodem mo- 
do vulgus stultitia sua, velnt pueUse Pelis, cupi- 
entes civitatem veterem renovare, ducti eloquentia 
ambitiosorum hominum taiiquam veneficio Medeie, 
eamjactionibus divisam incendio ssepius consumunt 
quam reformant. 



DE OFFICIIS IMPEBA^NTIUM. 



^ 



I 



CAPUT XIII. 

DE OFFICIIS EORUM QITI SUMMUM IMPEBIUM 
ADMINISTRANT- 

I. DistiDguitursumiiii imperiijus ab exercitio. 2. Solus populi 
suprema lex. 3. Imperantium est respicere ail utilttatem plu- 
rium coramuiiera, non ad Iiujua vel illius propriam. 4- Per 
salutcm inteltigi outiLa commoila. 5. Quisritur an regum 
otficium sit saluti aDiinarum civium suorum providcre, prout 
ipsis secuodum congcieiitiam propriaoi optimum videbitur. 6. 
Salus populi iu quo consistat. 7. Exploratores necessarios 
esBc ad defenEioDcm populi. 8. Milites, arma, prtesidia, pecu- 
niam temporc pacia paraia haberc, necessarium ctiam ad de- 

. fensiouera populi. 9. Recla institutio civium in doctrina civili, 
paci CDHservandic DccessarJB. 10. Onera publica a^qualiter 
distribuere, paci conservandte conducibile. 11. ^quilatis na- 
turalb esse, ut pecuniEe taxentur, pro ratione eorum quce quis- 
que consumit, noD qiia> possidet. 12. Ad pacem couservandam 

1 conduccrc, ambitiosos premere ; 13. Et ractionp^ dissolvero. 
14. Ad locuplctandos cives conducere leges, quibus artes lu- 
crativ&t fovcantur, et quibus suratue CDcrccantur. 15. Non esse 
plura lcgibus definienda, quam postulat civium et civitaUs 
conimodum. 16. PtEiias non raajores sumendas quam quro 
legibus pnefinitffl Bunt. 17. Civibus contra judices corruptos 
jus reddendum. 

1. Apparent ex haoteiius dictis in unoquoqiie j 
civitatis genere oJjHcia civium et subditonim ; et 
quid summi iraperautes iu eos po/tsiiit. Ipsonim « 
autem imperantium officia, et quo modo in subdi- '^ 
tos gerere se debeant, nondum dictum est. Dis- 
tinguendum autera est inter summi imperii jiis et 
exercitium ; possunt enim separari ; ut puta, cum 
is, qui habet jus, vel non possit vel nolit litibus ju- 
dicandis vel rebus deliberandis ipse interesse. Reges 
enim aliquando per Eetatem res gerere non possunt ; 
quandoqne etiam, etsi possunt, rectius tamen esse 
Sudicaut, contenti electione ministrorum et consi- 



298 IMPGRIUM. 

. liariorum, imperium per eos exereere. Ubi autem 
separantnr jus et exercitium, ibi re^men civitatis 
simile est regimJni mundi ordinario, quo Deus, pri- 
mus omniom motor, effectus naturales producit per 
ordinem causarum secundamm. Ubi vero qui jus 
regni obtinet, omnibus judiciis, consultationibns, 
actionibusque publicis ipse interesse vult, ibi ad- 
ministratio talis est, ac si Deus, prseter natUTEe or- 
dinem, se ipsum ad materiam omnem immediate 
applicaret. De Oj^ciis igitur eorum, qui summnm 
imperium sive proprio sive alieno jure administrant, 
hoc capite summatim et breviter dicemus. Neque 
enim instituti mei est in ea descendere, qufe prin- 
cipes alii ab aliis diversa agere possint. Hoc enim 
politicis practicis in singulis civitatibus relinqueu- 
dum est. 

2. Imperantium autem officia omnia hoc uno 
dicto continentur : saltis popuU snprema lex. 
Q,uamquam enim ii, qui summum inter homines 
imperium obtinent, legibus proprie dictis, hoc est, 
hominnm voluutati subjici non possunt ; quia sum- 
mum esse, et aliis subjici, coutradictoria sunt; 
officii tamen eorum est rectae rationi, quie lex est 
naturalis moralis et divina, quantum possunt iu 
omnibus nbedire. Quoniam autem imperia paeis 
causa constituta sunt, et pax propter salutem quje- 
sita, qui in imperio positus, eo aliter quam ad salu- 
tem populi uteretur, faceret contra pacis rationes, 
hoc est, contra legem naturalem. Sicut autem 
salus populi legem dictat, per quam principes cog- 
noscuiit officium ; ita etiam artem docet, per quam 
iidem comparant beneficium. Potentia enim civimn, 
potentia est civitatis, id est, ejus qui summum in 
civitate habet imperium. 



DE OFFICriS IMPERANTIUM. 



299 



* 



t 



3. Per popalum intelHgitur hoc loco, non per- sect. iii. 
sona una civilis, nempe ipsa civitas quBe regit, sed . ^f- . 
multitudo civium qui reguntur. Civitas enim non i'"i*™ti.un 
sui, sed civium causa instituta est. Neque tamen iiiiiitoi«n pi™ 
hujii^ et illiits ratio habenda est. Non eiiim impe- llul^h^^^ 
rans, quatenos talis, civium saluti aliter prospicit, '"'"■ p'»p™" 
quam per leges, quse universales sunt ; ideoque 

qfficio satisfecit, si toto conatu id egerit, ut per 
salutares constitutiones quam plurimis recte sit, et 
quam diutissime ; ueque male cuiquam, nisi sua 
cidpa, aut casu cui provideri non potuerat. Expe- 
dit autem aliquando saluti plurimorum, ut male iis 
sit qui mali sunt. 

4. Per sahitem autem intelligi debet non solarrrwiuki,, 
vitae qualitercunque conservatio, sed quatenus fieri c^i^Sdr""" 
potest vita beata. Nam eo fine horaines iu civi- 

tates institntivas sponte coiere, ut possent, quan- 
tum conditio fert humana, jucundissime vivere. 
Facerent ergo ii, qui summum imperiura in eo ge- 
nere civitatis administrandum in se susceperunt, 
contra legem naturie, quia contra fiduciam eorum 
qui imperii administratiouem eis commiserunt, si 
non studerent, quantum legibus fieri potest, ut cives 
bonis omnibus, nou ad vitam modo, sed etiam 
ad delectationem abuude iustruantur. Qui vero 
armis imperia acqnisivemnt, cupiunt omnes ut 
Bubditi Bui, viribus tam auimi quam corporis idonei 
sint ut ipsis serviant ; quare contra fiuem et sco- 
pum proprium facerent, si non conarentur ut iis 
non modo ea quibus vivere, sed etiam quibus fortes 
esse possint, prsebeantur. 

5. iDprimis autem ad mlutetn feternam plurimum qiiBntm' im 
interesse principes omnes credunt, qiiales de Deo Iiir,™„u^,'^" 
teneautur opiuioues, qualisque ei cuitus exhibeatur. "^»"™' 



01 pf«vidw 



, Quo supposito, quaeri potest utrum summi impera- 
tores, et quicunque sant, sive unus sive plures, qm 

\ summum civitatis imperium admimstraiit, non pec- 

i- cent contra legem naturse, si talem doctrinam el 

" talem cultum, quem ipsi civibus ad saluiem tetemam 
necessario coiiducere credunt, non faciant doceri et 
exhiberi, vel contrariam doceri vel exhiberi per- 
mittant ? Manifestum est facere eos contra cou- 
scientiam, et velle, quantura in se est, aetemam 
civium perditionem. Nam si non vellent, rationem 
non video quare committerent, (cum summi exis- 
tentes cogi nou possint), ut ea docerentur et facereut 
propter quse damnandos eos esse credunt. Difficnl- 
tatem autem lianc in medio relinquemus. 

^ 6. Commoda civium, quie hanc tautum vitam 
spectant, in quatuor genera distribui possunt : pri- 
mura, ut ab hostibus extemis defendanturi secun- 
dum,utpaxinternaconservetur: tertium,utquantum 
cum securitate publica consistere potest, locuple- 
tentur : quartum, ut libertate innoxia perfruantur. 
Amplius enim ad felicitatem civilem, quam ut a 
bello extemo et civili tuti opibus industria partis fnii 
possint, summi imperatores conferre non possimt. 
7. Ad defensionem populi duo necessaria suut; 

prtsmoneri et jira^muniri. Status enira civitatum 
iuter se naturalis, id est, hostilis est. Neqne a 
puguare cessent, idcirco pax dicenda est, sed respi- 
ratio ; in qua hostis alter alterius motum vultumque 
observaus, securitatem suam non ex pactis, sed ex 
viribus et conciliis adversarii Eestimat. Atque id 

jure uaturali, ut capite secundo articulo decimo, 
ex eo quod pacta iu statu naturali, quoties justus 
metus intercedit, sunt invalida, ostensum est. Ne- 
cessarium igitur est ad civitatis defensionem, pri- 



DE OFFICII8 IMPERANTIUM. 301 

nram, ut sit qui omnium eorum, qui civitati nocere sect. iii. 
possunt, quantum fieri potest, consilia et motus ex- , „ 'f- . . 
ploret et pra^sentiat. Sunt enim ibi explorafores 
ad eoa, qui summum imperium administrant, idem 
quod radii lucis ad animam humanam. Atque in 
visione politica, quam in naturali rectius dicemus, 
species rerum externarum sensibiles intelligibilesque 
ad auimam, hoc est, eos qui summum imperium 
civitatis administrant, ab aUis non animadversas 
per aerem transportari ; ideoque non minus neces- 
sarii siuit ad salutem civitatis, quam lucis radii ad 
salutem hominis: vel si comparentur aranearum 
telis, quie, extensse undiquaque snbtilissimis filis, 
motus externos ipsis intus in cavernulis sius resi- 
dentibus significant ; non magis ii qui imperant, 
quid ad subditorum suorum defensionera imperato 
opus est, sine exploratoribm, quam tUse quaudo 
exeundum et quo occurrendum sit, sine filis suia 
scire possunt. 

8. Deinde ad defensionem populi requiritur ne-Miiiioi,nra«. 
cessario ut sint prtBmuniti. Prremuniri autem est, m™"u^|^»" 
militibus, armis, classe, propngnaculis, antequam {|^' ^^J^'' 
instet periculum, comparatis, et pecunia jam com- ^""' •',''"'" "■' 
portata instrui. Nam milites couscribere, armai^i-ii- 
conquirere, post acceptam clndem, si non impossi- 
bile, saltem serum cst. Similitcr propugnacula et 
priEsidia non ante locis opportunis constituere quam 
fines invadantur, simile est msticorum, ut dixit 
Deraosthenes, qui, ignari artis gladiatoria', ab una 
parte corporis ad aliam, ictibus mo:iiti, clypeos 
transferuut. Qni vero pecuniam ad milites alendos, 
et caeteras exercitunm impensas, tunc imperari satis 
opportune putant, quando periculum incipit appa- 
rere, illi certe non cousiderant quam difficile sit tam 



30^ IMI 

ECT. ni. magnam pecunise vim ab hominibus tenacibus subito 
corradere. Nam omnes fere, quod seme! in bouis 
suis numeraverunt, ita suum et sibi proprium esse ju- 
dicant, ut injuriam sibi fieri puteiit, quoties vel rai- 
niraam ejus partem coguntur in publicum erogare. 
Ex eo autemj quod a portoriis et rerum i^enaliom 
vectigali ad Eerarium accedit, pecunia satis ma^a 
ad civitatem arrais defendendam subito confici uou 
potest. Peenuia itaque belli causa, si ciritatem 
salvam esse volumus, tempore pacia congereuda 
est. Cum ergo explorare hostium consilia, arma 
et prsesidia tenere, "pecuniam in promptu habere, 
imperantibus ad salutem civium necessaria sint ; 
salutem autem civium omni conatu procurare lege 
natuTEe principes teneantur : sequitur non modo 
licitum eis esse exploratores emittere, milites alere, 
propugnacnla fedificare, et pecuniam in eas res esi- 
gere, sed etiam ea non facere ilUcitum. Qiiibns 
etiam addi potest quicquid ad potentiam extemo- 
rum, a quibus metuunt, vel arte vel vi minuendam 
conducere videbitur : obligantur enim rectores civi- 
tatnm mala, quse metuunt, curare pro viribus ne 
contingant. 

Rku lottiintio 9. Ad conservationem autem pacis inteniBe multa 
innndyiii.i™.'! requiruutur, quia multa concurrunt, ut capite 
Twi^n™'" prKcedente ostensum est, ad eam perturbandam. 
Ostendimus ibi alia esse quae disponunt animos ad 
aeditionem, alia qnae dispositos movent et excitant. 
Inter ea, quae disponunt, numeravimus prirao loco 
quasdara pravas doctrinas. Has igitur eradicare 
ex animis civium, et contrarias insinnare ofl!icium 
eorum est, qui summa imperia administrant. Ciiio- 
niara autem opiniones non imperando, sed docendo ; 
non terrore pccnarum, sed perspicuitate rationum 



DE 0PFICI18 IMPERANTIUM. 303 

aDimis horainum iiiseruntur ; leges, quibus Imic sect. iii. 
malo obviandum est, non in errantes, sed in ipsos . 'i*- . 
errores constituenda: sunt. Errores illi, quos pra?- 
cedente capite cum quiete civitatis consistere non 
posse affirmavimns, in animos rudium irrepserunt 
partim e concionatorum cathedris, partim a sermo- 
nibus quotidianis hominum propter rei familiaris 
laxitatem studiis vacantium ; et in animos homm a 
doctoribus adolescentite snae in academiis puhiicis. 
Quare etiam vice versa, si quis sanam doctrinnm 
introducere voluerit, incipiendum ei est ab acade- 
miis. Illic fundamenta doctrinae civilis vera et vere 
deraonstrata jacienda suiit, quibus imbuti adoles- 
centes, plebem postea privatim et publice instruere 
possint. Id autera tanto alacrius et potentius fa- 
cient, quanto ipsi de veritate eorum, quie docent et 
pnedicant, certiores erunt. Siquidem enim pro- 
positiones propter consuetudinem audiendi, quam- 
quam fals£e, nec magis intelligibiles quam si quis 
vocabula sorte ex urna extracta copularet, bodie 
recepUe sunt, quanto magis irabiberent homines, 
propter eandem causam, doctrinas veras, intellectui 
suo et rerum natur® conformes ? Officii igitur sum- 
morum imperantium esse arbitror, elementa vera 
doctrinae civilis conscribi facere, et imperare ut in 
omnibus civitatis acaderaiis doeeantur. 

10. Secundo loco, disponere cives ad seditionem oi.™p.ibUca 
ostendimus segritudinem animi ab egestate ; quam buFK.p^Vi^Z. 
quidem egestatera, licet a luxuria vel ignavia propria "^"t"]'',* '''"'^ 
profectam, imputant tamen iis, qui regunt civitatem, 
tanquam pensionibus pubhcis exhausti et oppressi. 
Fieri taraen potest aliquando ut querimonia illa 
Justa sit, nimirum cum onera civitatis civibus inse- 



lUPERIUM. 

, qualiter imponimtur. Quod euira omnibus simul 
leve onus est, si multi se subtrahunt, cjeteris grave, 
imo intolerabile erit. Neque homiiies tam onu* 
ipsum quam inasqualitatem graviter fcrre soleut. 
Maxima enim arabitione de immunitate certator, et 
in eo certamine miiius felices magis felicibus tan- 
quam victi invident. Ad tollendam ergo justam 
querimouiam, quietis publicse interest, et per con- 
sequens ad officium pertiuet imperantium, ut onera 
publica aecjualiter ferantur. Prjeterea, cum id, quod 
a eivibus in publicum confertur, nihil aliud sit 
prieter emptse pacis pretium, rationis est, ut ii, qui 
EEque pacem partieipaiit, fequas partes solvant, vel 
pecunias vel operas reipublicae contribuendo. Lex 
autera naturahs est, per articulum quindecimum 
capitis tertii, unusquisque, iu jure ahis distribuendo, 
omnibus tequalem se prsebeat ; quare imperautes, 
ut onera civitatis civibus aequaliter imponant, lege 
naturali obhgantiu-. 

II. vEqualitas autem hoc loco intelligitur non 
^ pecuniEe, sed oneris, hoc est, Eequahtas rationis in- 
'^ ter onera et beneficia. Quamquam enim pace om- 
nes ie([ualiter fruantur, non taraen beneficia a pace 
omnibus iequaUa sunt, Nam alii plus, alii minus 
bonorum acquiruut. Et rursus alii plus, alii minus 
consumuut. Quieri igitur potest, an debeant cives 
in publicum coutribuere pro ratione eorum, quje 
lucraiitur, an eorum qure consuraunt, hoc est, an 
personie taxari debeant, ut pro ratione opura con- 
tribuant, aii res ipsse, ut coutribuat quisque pro 
ratione eorum qus consurait. Sed si consideremus, 
ubi pecuniBB conferuntur pro ratioue opura, ibi eos, 
qui sequalia lucrati sunt, non a;qualia i>ossldere. 



DE OFFICIIS IMPEKANTIUM. 

propterea quod alter parta per parsimoniam con- i 
servat, alter per luxm-iam dissipat, ideoque bene- 
ficio pacis Eequaliter gaudentes civitatis onera non 
aequaliter sustinere : et ex altera parte, ubi res ipsae 
taxantur, ibj uuusquisque, dum rem privatam con- 
sumit, partem civitati debitam pro ratione eorum 
non quEe habet, sed quje beneficio cintatis liabuit, 
eo ipso quod sua coiisumit, imperceptibiliter per- 
solvit : dubium amplius iion est quin prior ille 
raodus pecunias imperandi contra fequitatem,. et 
proinde contra officium imperantium sit ; posterior 
autem rationi et officio eorum consentaneus. 

12. Tertio, officere paci publicje diximus jegritu- ^^ 
dinem animi, quae oritur ex ambitione. Sunt enim«; 
qui, cum sibi prse caeteris sajiere et magis ad res 
gerendas idonei videantur, quam ii qui rempubli- 
cam in pnesentia administrant ; virtus sua quautum 
civitati prodesse queat, qnando aliter ostendere non 
possunt, ostendunt noceudo. Quoniam autem tolli 
ex animis hominum ambitio et honorum aviditas 
non potest, officii imperantium non est ut iu id in- 
cumbant. Posamit autem prsemiorum et poenarum 
constanti applicatione facere, ut homines sciant 
viam ad honores non esse per vituperationem regi- 
minis prsesentis, neque per factiones et auram po- 
pularem ; sed per coutraria. Viri boui sunt, qui 
consulta patrum, qui leges juraque servaut. Hos 
si honoribus oniari, factiosos vero ab iis, qui sum- 
ma imperia administraiit, puniri et contemtui haberi, 
constanti tenore videremus, parendi quam obstandi 
major ambitio esset. Accidit tamcu aliquando, ut, 
sicut equo propter ferociam, ita civi contumaci 
■ propter potentiam blandiendum sit. Sed ut iUud 

VOL. II. X 



30G IMPERIUM. 

[. sessoris, ita hoc imperatoris jam pene excussi est. 

. Loquimur autem hic de iis quorum authoritas et 
potentia integra est. Horum officium essPj inquam, 
obedientes cives fovere, factiosos quantum poBBUlit 
imperio premere ; neque enim alio modo potentia 
publica, uec sine eacivium quies conservari potest. 
!8. Si vero faetiosos homines coercere, multo 
magis factiones ipsas dissolvere et dlssipare ad 
officium pertinet imperantium. Factionkm autem 
voco multitudinem civium vel pactis inter se, rel 
unius aUcujus potentia, absque ejus vel eomm, qui 
summum imperium obtinent, authoritate unitam. 
Est \tss\\iefactio tanquam civitas in civitate. Sicut 
enim unione homiimm in statu naturali fit eiritas, 
ita civium unione nova fit factio. Secundum hanc 
definitionem, multitudo civium, qui externo cm- 
cunque sive principi sive civi simpliciter obedituros 
se obstrinxerunt, vel qui pacta aut fcedus inter se 
mutuse defensionis contra omnes homines fecerunt, 
non exceptis iis qui summam potestatem habent in 
civitate, faetio est. Etiam gratia apud plebem si 
tanta sit, ut per eam comparari exercitus posait, 
nisi obsidibus aut alio pignore publice caveatur, 
factionem continet. Atque idem de diritiis priva- 
tis dicendum est, si sint immodicfe ; quia pecuni^e 
obediunt omnia. Siquidem ergo verum sit, civi- 
tatum inter se statum naturalem et hostilem esse, 
principes, qui factionem permittunt, idem faciunt 
ac si hostem intra mcenia reciperent: quod est 
contra civium salutem, et propterea etiam contra 
leges uaturales. 

""■ 14. Ad locupletandos cives necessaria duo simt, 

■miaoor et parsimonta ; conducit etiasn tertmm. 



DE OFFICIIS IMPBItANTlUM. 



307 



^ 
^ 

b 



nempe terrie aqiweque proventus nafuralis ; est sbct. iii, 
autfm et quartiim, mt/itifi, (luse rem civium quan- - "' , - 
doque auget, efepius vero attenuat : priora duo sola onwiiicraari 
necessaria sunt. Poteat enim civitas iuinsula maris qlTbu. »umm. 
coDstituta, non majore quam ut habitationi locum ™"™°""- 
prsestet, siue semente, sine piscatura, sola merca- 
tm-a et opificiia ditescere : sed uon eat dubium, si 
habeaut territorium, quin ditiores eodem numefo, 
vel Beque divites majore numero esse possint. Quar- 
tum autem, nimirum militia, in numerum quidem 
olim venit artium lucrativarum, sub nomine lestricce 
sive prtedatorifB. Et genere humano, ante consti- 
tutionem civitatum per familias disperso, justa et 
honoriflca habita est. Eat enim nihil nliud pfaj- 
datio, quam quod parvis copiis geritur bellum. Et 
magUEe civitates, noraiuatim Romanfl et AtheniensiB, 
spoliisbelli, vectigaUbug externis, et territorio armia 
acquisito, ita atiquando rempublicam auxeruiit, ut 
tenuioribus civibus non modo nullam pecuniam 
pubMcam imperarint, sed etiam pecuniam et agros 
liritim diviseriut. Hujusmodi autem divitiarum 
iucrementa in rationes minime referenda sunt. Est 
enim, quod ad lucrum spectat, miUtia sicut alea, 
qua plurimi rem suam labefactant, paucissimi am- 
pliorem reddunt. Cum ergo tria tantum sint, pro- 
ventits terrtR et aqu^, labor, et parsimonia, quEB 
conducunt ad civium locupletationem, circa ea tan- 
tum versabitur officium imperantium. Ad primum 
utiles erunt leges, qnre favent artibns quibus terrae 
et aquEE proventus reddantur meUores ; quales sunt 
agricuUnra et piscatara. Ad secundum uttles 
Bunt leges omnes, quibus ignavia prohibeatur, in- 
dustria excitetur, ars 7iavigandi, per quam com- 



_ SEI 

r 



Non MH plun 
ligibiu dcfinlab 
da, quom pfnlu- 



moda totius mundi solo pene labore empta in imam 
civitatem comportantur, item mecUanica, sub qua 
omnes excellentium opificionim artes comprehendo, 
et scieniite mathematictc, nauticse et mechanicae 
fontes, in honore habeantur. Ad tertium utiles sunt 
leges illffi, quibus sumtus tam in cibos quam in 
vestes, et universum in res omnes, quae usu consu- 
muntur, imraodici prohibeantur. Quoniam autem 
leges tales ad fines supra dictos utiles sunt, pertinet 
etiam ad officium imperantium eas sancire, 

15. Libertas civium non in eo sita est, ut legibus 
civitatis esempti sint, vel ut ii, qui civitatis summam 
potestatem habent, non possmt leges ferre quas- 
cunque volent. Sed quoniam omnes motns et 
actiones ci\ium legibus nunquam circumscriptae 
sunt, neque circumscribi propter varietatem pos- 
sunt, necesse est ut infinita pene siut, quae ueque 
jubentur neque prohibentur ; sed facere vel non 
facere suo quisque arbitrio potest. In his unus- 
quisque dicitur sua frui libertate, atque in hoc sensu 
libertas hoc loco intelligenda est, nempe pro juris 
naturalis parte ea, quie civibus a legibus civilibus 
permissa et relicta est. Sicut aqua, ripis undiqua- 
que conclusa, stagnat et corrumpitur ; undiquaque 
aperta expanditur, et quo plures exitus invenit eo 
liberior fluit : ita quoque cives, si nihil injussu 
legum facerent, torperent ; si omnia, dissiparentur ; 
et quo plura legibus indeterminata relinquuntur, eo 
majore fruuntur libertate. Utrumque extremum 
vitiosum est : non enim ad actiones hominum tol- 
lendas, sed dirigendas, inventse leges sunt; sicut 
neque ripas ad sistendum cursum fluminis, sed ad 
dirigendura natura ordinavit. Meusura hujus li- 



I 



DE OFFICrrS IMPERANTrUM. 309 

bertatis ex bono civium et civitatis capienda est. sect. rn» 
Quare, contra officium eorum, qui imperant et ^ 
legum ferendarum auctoritatem habent, iu primis 
est, ut plures leges sint quam ad bouum civium et 
civitatis necessario conducat. Nam cum de eo, 
quod facere vel non facere debent, ssepius per rati- 
ouem naturalem quam per scientiam legum homines 
deliberare soleant ; ubi leges plures sunt quam ut 
earum facUe meminisse possimus, et per eas pro- 
liibentur ea, quae ratio per se uon prohibet ; necesse 
est ut per ignorantiam, sine ulla prava intentione, 
incidant tamen in leges, tanquam in laqueos, contra 
Hbertatem innoxiam, quam imperantes civibus con- 
servare lege naturali obligantur. 

16. Libertatis civitati innoxiBe, et singulis civi- p*"» ^™ °* 
bus ad beate vivendum necessarise pars magna tu.m. qu» 1^ 
etiam est, ut poeuie nullfe timendae sint, nisi quas ^^t.^™^°"* 
praevidere aut exspectare possint. Prjestatur autem 
lioc, ubi vel nulla; omnino poenje legibus definJun- 
tur, vel majores definitis non exignntur. Ubi nuUse 
definiuntur, ibi is, qui primus legem transgressus 
est, poenam exspectat indefinitam sive arbitrariam, 
supponiturque metus ejus infinitus, quia mali infi- 
niti. PrEecipit autem lex naturse iis, qui legibus 
civilibus non subjiciuntur, per ea qu^e diximus 
capite tertio articulo undecimo, ideoque summis 
imperantibus, in ultione et pcenis sumendis, spec- 
tandum esse non malum pra^teritum, sed bonum 
futurum : peccantque pccnarum arbitrariarum aliam 
mensuram habentes, quam utilitatem publicam. 
Ubi vero poeua defiuita est, sive lege praescripta, 
ut quando verbis disertis ponitur, qui sic/adt, stc 
patietur ; sive praxi, ut quaiido i>oeita, lege non 



. prBescripta, sed arbitraria ab initio, determinata est 
postea per punitioiiem primi delinqueutis, (seque 
enim transgredientes ffiqualiter puniri jubet feqnitas 
naturalis), ibi pcEuam, quam quie lege definitur, 
majorem exigere, contra legem naturEB est. Finis 
enim punitionis est, voluntatem homiuis non cogere, 
sed fonnare, et talem facere, qualem eam esse cupit 
is qui poenam statuit, Et deliberatio uiliil aliud eat 
nisi commodorum et incommodorum focti, quod 
aggredimur, tanquam iu bilance ponderatio, ubi 
quod praeponderat, necessario secmidum inclinti^ 
tionem suam procedit. Siquidem ergo legislator 
pcEuam minorem crimini appendit, quam ut libi- 
dini metus prfeponderet, libidiuis supra metum 
pcenJB excessus, quo crimen committitur, legislatori 
attribuendus est, hoc est, summo imperanti ; ideo- 
que si punit majori prena quam ipse legibus pne- 
finivit, punit in alio quod peccavit ipae. 

17. Etiam ad innoxiam et necessariam civibns 
libertatem pertinet, ut quae jura legibus sibi quis- 
que concessa habet, iis sine metu fnii possit. Fnistra 
enim est svum ab alieno legibus distingui, si falso 
judicio, latrocinio, vel furto rursus cojifundantur. 
Coutingit autem falsa judicia, latrocjnia, et furta 
fieri, ubi judices corrumpi possunt. Mctus euim, 
qno homines a male faeieudo deterrentur, non ab 
eo oritur quod poense statuuntur, sed quod exiguu- 
tur. Futurum enim ex prteterito aestimamus, qn^ 
raro fierisolent, raro exspectantes, Si igitur judieea, 
muneribus, gratia, vel etiam misericordia, oorrupti, 
pcenas lege debitas seepe remittant, atque eo modo 
improbis spem faciant impunitatis, bonis civibus a 
sicariiB, latronibus, veteratoribusque obseasis, neque 



DE OFFICIIS IMPBBANTIUM. 311 

conversari interse^ neqne omnino se movere libenim sect. iii. 
erit ; imo eivitas ipsa dissolvitur, et redit cuique }^ ^ 
jus se ipsum suo arbitratu protegendi. Praecipit cmbiw contra 
igitur lex naturse summis imperantibus, ut justitiam ^^^^^^' 
non modo ipsi exerceant, sed etiam ut judices a se ^«1**«°^"™- 
positos idem feu^ere poenis cogant, hoc est, querelis 
civium aurem prsebeant, et delegent, quoties opus 
est, judices extra ordinem qui de ordinariis cog- 
noscafit. 











]. Lex quomodii dlflert a coosilio : 2. Quomodo ditTcrt a pacto : 
3. Quomodi) a jure. +. Divisio legum in divinas et humanas; 
et divinarum in oatiimlca ct positivBs ; ct naturalium in leges 
singulorum honilnum, et genlium. S, Lcgui 

divisio in sacras ct sKCulares ; 6. In distributivam 
et vindicativani. 7- Distributivam et viDdicativai 
species legum, sed partcs. 8. Omni legi picna uppcnsa intel- 
ligitur. 9. Prteccpta Decalogi de parcntibus tioiiorandis, de 
homicidio, adulcerio, furto, ct falso testimonio, leges ci 
10. Impossibile esse lege civili quicquam jubere contrs legem 
natune. 11. Legi essentiale esse, ut cognoscatur et ipsa et 
legifiiator. 12. Unde cognoBcatur legislator. 13. Ad cognoe- 
ccndam legem neccssaria sunt promulgatio et interprctado. 
14. Legis civilis divisio in scriptam ctnon scriptam. 15. Leges 
naturales non essc leges scriptaa; ncque responsa juriBpruden- 
tum, neque consuctudinem esse leges per se, sed pcr consensum 
GummcB poteslatia. 16. Peccati nomen latissime acceptum, 
quid significet. 17- Feccati dcAnitio. 18. Differentia inter 
peccatum infirmitatis et malitiam. 19. In quo genere peccati 
contineatur atheismus. 20. Quid sit crimen ta^tc maJestatiB. 
21. Crimine lcesa) majestatis non leges civilcs scd naturales 
viulori: 22. Ideoque non jure impcrii, seil jurc belli puniri. 
23. Obcdientiam non recte distingui in activam et passivam. 

1. Lex ab iis, qui vim verbonim minus morose 
pensitaut, aliquaudo cum constlio, aliquando cum 
pacto, aliquando carajure confuuditur. Confiindunt 
legem cum consilio, qui putant monarcharum offi- 
cium esse consiliarios non modo audire, scd etiam 
iis obedire ; tanquam si consilium capere, nisi 
etiam quod cousultum est fiat, fnistra esset. Dis- 
tinctio iiiter consiliim et legem petenda est a 
differentia inter consiliuvi et mandatmn. Jam con- 
siLiUM eat prwceptum, in quo ratio, quare pare- 



I 



DE LEGIBUS ET PECCATIS. 313 

nius, sumitur «i y)*n re qUEe prDBcipitur. Manda- si 
TUM autem cst prtrceplum, in quo parendi ratio ^ 
sumitur a voluntate profcipientis. Proprie enira 
non dicitur, sic volo, srcjtiheo, nisi stet pro ratione 
volitntas. Cum vcro legibus obediatur non propter 
rem ipsam, sed propter voluutatem praecipientis, 
lex non consiUnm, sed mandatum est ; definitur- 
que hoc modo : lex est mandatmn ejus pcrsono!, 
sive hoviinis sive curia-, cujus prtecepttm continet 
ohedientitc ratioriem. Ut prjecepta Dei respectu 
hominum, civitatis respectu civium, et universaliter 
omnium potentium respectu eorum, qui non possunt 
resistere, eorum leges diceiidie sunt. Differmit ergo 
multifariam inter se lex et consiUum. Lex enim 
ejus est, C|ui potestatem habet in eos quibus prie- 
cipit ; consiVmm ejus, qui potestatem uon habet. 
Facere id quod lege prEecipitur officii, quod con- 
silio, arhitrii est. ConsHium dirigitur ad finem 
ejiis cui preecipifur ; lex autem ad finem ejus qni 
priecipit. ConsiUum non nisi volentibus datur, lex 
etiam nolentihus. Denique jus consiliarii tollitur 
arbitrio ejns, cui consiliujn dat : jus legislatoris 
non tollitur arbitrio ejus cui imponitur lex. 

2. Legem cum pacto confundunt ii, qui leges ** 
putant nihil aliud esse quam o/ioXoyfifiaTa, sive formu- 
las vivendi, communi consensu hominum determi- 
natas. Inter quos est Aristoteles qui (in Prjefatione 
Rhetorices ad Alexandrum) legem hoc modo de- 
finit : Nojiioc coT( A'1-yoc Mpiafuvoi; koB o/ioAo-yiav Koivi]V 
jtoXeiuc, fXT]vvii)v iril>c ^fi Trparrtiv fKaara, id est, lex 
est oratio definita juxta consensum communem 
civitatis, indicans qvomodo stngnla oportet agere. 
Quae definitio non est legis simpUciter, sed civilis. 
Manifestum enim est, leges divinas non esse ortas 



314 IMPBRIUM. 

, a consensu hominum, ueque etiam naturalea. Nam 
si a conseusu hominum originem haberent, etiam 
eonmdem conseusu abrogari possent ; sunt a\item 

"' imrautabiles. Neque vero est ea definitio legitima 
legis civitis. Civitas euim eo loco sumitur vel pro 
una persona civili, unam habente voluntatem, vel 
pro multitudine homlnim], quorum unicuique sna 
voluntas privata libera est. Si pro nna persona, 
illud, covmmni conscnsu, non recte ponitur; non 
enim habet una persona consensum. commuuem. 
Neque oportebat ponere indicans quid facto opos 
esset, sed jithens. Civitas enim civibus quse indi- 
cat imperat. Intellexit ergo per civitatem, mxdti- 
tudinem hominum communi consensu, puta scripto 
suffragiis confirmato, formulas vivendi indicantem. 
Hffi autem nihil alind sunt praeter mutua pacta, 
quffi non aute qnemquam obligant, neque ideo leges 
sunt, quam constituto imperio summo, quod possit 
cogere, cautum ei sit erga casteros, qui ahter ea 
observaturi non sunt. Leges itaqne, juxta defi- 
nitionem hanc Aristotehs, nihil aliud sunt quam 
nuda et invalida pacta, quje tum demum, cum sit 
qui potentiam civitatis jure exercet, ieges fient vel 
non fient iUius arbitrio. Confimdit ergo pacta cum 
legibus, quod non oportuit; est enim paetunt 
promissum; lex tna^idatum. In pactis, ^faciam 
dicitur ; in legibm, fac. Pacto* obligamnr ; lege 
obligati tenemur. Pactum. dbVi^aX. per se ; lex oh- 
ligatum tenet virtute pacti universahs de preest^da 

• Paclo Qbligamur, e?c.] Visum est aliquibuB, idem esse obli- 
gKri et obiigatum tencri ; et proinde distinctionem in verbis ali- 
quam, in rc nullam erae. Clorius cgo iiQC dico ; pacto obligari 
bouinem, id est, propter pronfissioneni prastare d^bere : l^g 
vero obligatum teneri, id est, metu p<cnn, qun in lege coti^tjfui^fi^ 
ad prfestationem cogi. 



DE LEGIBUS BT FECCATIS. 315 

obedientia, Ideoqae in pacto, prius determinatur sect. iii. 
quid faciendum est, quam ad faciendiim obligamur ; '*• _ . 
sed in lege ante obligamur ad faciendum, quid 
vero faciendum sit, determinatur post. Debebat 
igitur Aristoteles definire legem civUem hoc modo ; 
lex civilis est oralio definitaper mluntaton civi- 
tatis, singula imperaim qiiee ojtortetjacere. Q,ux 
eadem est cum ea quam attulimus supra capite 
sexto, articulo nono, uiminim leges civHes esse ejus, 
sive hominis sive curifp, qui in civitate summa 
potestate prtediius est, de ctvium Juturi» actioni- 
hns mandata. 

3. Legem cum jure confundunt ii, qui, quod qu™x<«i.. 
jurc divino permissum est, fecere perseverant,quam- " ^™ 
quam lege civitatis prohibeatur. Quod lege di- 

tiina prohibetur, lege civili permitti uon potest 
nec quod lege divina imperatur, prohiberi potest 
lege civili. Veruntamen quod jure diviuo permit- 
titur, id est, quod jure divino fieri potest, nihil im- 
pedit, quii minus idem lege civili prohibeatur. 
Leges enim iiiferiores Hbertatem a superioribus 
relictam restringere possunt, quamquam ampHare 
non possunt. Est autemj'i(*, lihertas naturalis, a 
legibus non constituta, sed relicta. Remotis enim 
legihus, libertas integra est ; hanc primo restringit 
naturalis lex, et divina ; residuam retrsingunt 
leges civilcs ; et quae legi civiii superest, restringi 
rursus potest a constitutionihus particularium ur- 
bium et Bocietatum. Multum ergo interest inter 
legem, etjus; lex enim vinculum,Jus Uherlas est, 
differuntque ut contraria. 

4. Lex omnis dividi potest, primum, pro diversi- Diri.io ir^un 
tate authorum, in divinam et humanam. Dimuamm„u.:,^i.^t\. 
autem pro duobus modis, quibus Deus voluntatem ™™ "■ ■"'"■ 



316 IMPERIUM. 

suam hominibus notam facit, duplex est : naturalit 
sive moralis, etpositiva. Naturalis ea est, quam 
li Deus omriibus hominibus patefecit per verbum 
" suum tElertmm ipsis innatum, nimirum rationem 
itaturalem. Atque htec est ea lex, quam toto hoc 
libello explicare coiiatus sum. Positiva est, qiiam 
Deus nobis patefecit per verbum propheticumy quo 
locutus est ad homines tanquam homo ; quales sunt 
leges, quas tradidit Judfeis circa politiam et cul- 
tum diviuum ; possuntque appellari leges divina 
civiles, quia civitati Israelitarum, populi sui pecu- 
liaris, peculiares erant. Rursus, naturalis dividi 
potest in naturalem hominum, qUEe sola obtiiiuit 
dici lex naturte, et naturalem civitatnm, qua; dici 
potest lex gentium, \Tilgo autem jus gentium ap- 
pellatur. Prfecepta utriusque eadem sunt : sed quia 
civitates semel iustitutje induunt proprietates ho- 
minum personales, lex, quam loquentes de hominum 
singulomm officio naturalem dicimus, applicata 
totis civitatibus, nationibus, sive gentibus, vocatur 
jus gentium. Et quEe legls et juris nafuralis ele- 
meuta hacteuus tradita sunt, translata ad civitates 
et gentes iutegras, pro legum et juris gentium 
elementis sumi possunt. 

5. Humana lex omnis civilis est. Nam extra 
" civitates status hominum hostilis est ; in quo, quia 
alter alteri non subjicitur, leges prseter dictamina 
rationis natnralis, qme lex divina est, nullffi sunt. 
In civitate vero, sola ciritas, hoc est, homo vd 
curia, cui summum civitatis imperium committitur, 
legislator est, civitatis autem leges civiles siint. 
Civiles leges possunt dividi pro diversitate subjectae 
materiae in sacras et s^ctdares. Sacrte sunt, quae 
pertinent ad religionem, hoc est, ad ceremonias et 



I 

I 

1 



DE LEGIBUS ET PECCATIS. 317 

cnltimi Dei, nimirum qvise et quo ritn personK, res, sect. iii. 
loca, coDsecranda sunt, quie opiniones circa numen '^- . 
divinum pnblice docendEe, et quibus verbis ritibus- 
que suppUcationes faciendie sunt, et similia ; et uuUa 
lege divina positiva definiuntur. Nam leges civiles 
sacriE sunt humanee, quie et ecclesiasticm dicuntur, 
circa res sacras ; steculares autem generaJi no- 
mine civiles appellari solent. 

6. Rursus, lex civilis pro duobus legislatoris '" '^'""^''".^™ 
officiis, quormn alterum estj(M(/iCflre,alterum cogere 

ut judiciis acquiescant, duas habet partes, alteram 
distributiva?», alteram vindicativam sive pccna- 
riam. ZJij^rifiM^/na est, qua jus suum cuique dis- 
tribuitur, hoc eat, quse regulas omnium rerum 
coiistitxut, quibus sciamus quid nobis, quid aliis 
proprium sit ; ita ut nos nostris uti et frui alii non 
impediant, neque nos impediamus illos ne utantur 
et fruantur suis ; et quid cuique licitum sit facere 
vel omittere, quid illicitum Vindicativa est, qua, 
qu£e pceuBe sumendBe sunt de iis qui legem violant, 
definitur. 

7. Disiributiva autem et vindicativa non sunt Di.wbuiivau. 
duK legum species, sed ejusdem legis duae partes. i.cma*.i--ci« 
Siquidem enim lex nihil amplius dicat, qnam, verbi °^' ^"^' 
gratia, iuum esto, qiiod tu tuo rcti cepisti in mari, 

frustra est. ftuamquam enim alter eripiat tibi quod 
cepisti, uon impedit qnin adhuc tuum sit. Nam in 
statu naturjE, ubi omuia omnium sunt communia, 
idem est et (uuvi et alienum; ita nt quod lex de- 
finit esse tuum, tuum erat etiam ante legem, et post 
I legem tmm esse non desinit, quamquam ab alio 
tpossessum. Nihil ergo lex agit, nisi ita inteUigatur, 
t sic tiium sit, ut omnes alii prohibeantur, ne im- 
lediant quo miuus omni tempore eo possis tuo arbi- 



319 IMPERIUM. 

SBCTiiii. tratu secure uti et frui. Hoc enim est quod 

i, . ^*- requiritur acl proprietatem bonorum, non ut quis 
iis possit uti, setl possit solus ; quod fit prohibendo 
1 alios ne tsint impedimeuto. Sed frustrn etiam pro- 

I hibent, qui metum poenarum non incutiimt. Frus- 

I tra ergo lex est, nisi utramque partem contineat, 

I et illam, qute prohihet injurias fieri, et illam, qu(e 

I facientes punit. Harum prima, quee (listribtiliva 

l dicitur, prohibiioria est, et loquitiu- ad omnes ; 

I secunda, quEe vindicativa vel pienarin appellatur, 

I mandatoria eat, et loquitur tantum ad ministros 

publicos. 
omni i(w 8_ Ex quo etiam intellieitur omni leei civili an- 

iDicu«iiiir. nexam esse poenum, vei explicite vei implictte. 

(Nam ubi poena neque scripto, neque exemplo ali- 
cujus, qui pccnas legis transgressae jam dedit, defi- 
nitur, ibi subintelligitm- poenam arbitrariam esse, 
nimirum, ex arbitrio pendere legislatoris, hoc estj 
summi imperantis, Frustra enim eet lex, quie im- 
pune violari potest. 
pnccepio Deta. t) Quouiam autcm a legibus civilibus oritur, tum 

liigi, do pamib. . . ° ., . ■ ^ 1. 

biij.h™c.Hu»n», quod unusqmsque jus suum sibi propnum et ab 
aaoHMic., furto, alieno distinctum babeat, tum etiam quod prohi- 
^j^^J^jJJ^J^ beatur aliena invadere, sequitur pr^ecepta heec, 
hoHorem parentibtis legibuit dejinittim non denega- 
bis: hominem, qttem vetant leges occidere, non 
occideg : legibits vetitum concubitiimjugies : rem 
alienam domino inviio nott atiferes : legea et Ju- 
dicia falso testimonio non Jrusirabere, esse leges 
civiles. Leges naturales eadem pr£Ecipiuut, sed im- 
plicite : nam lex naturalis (ut capite tertio, articulo 
secundo, dictum est) jubet observari pacta, ideoqne 
etiam obedientiam prBestare, quando obedientiam 
pocti fiieriut, et alieno abstinere, quando quid »t 



DE LEGIBUS ET PECCATIS. 



319 



ralienmn, lege civili definitum fuerit. Cives autem ; 

I Omnes (per capitis sexti articulum decimum tertium) 

I obedientiam prrestare mandatia ejus, qui habet sum- 

i loam potestatem, hoc est, legibus civilibus, ex ipsa 

] dvitatis constitutione paciscuntur, etiam aiite quam 

I tiolari possunt; Nam lex uaturalis obligabat in 

\ glktu naturali ; ubi, primo, quia natura omnia om- 

(nibus dedit, nihil alienum erat, et proiude alienum 

l invadere impossibile ; deiude, ubi omnia commmiia 

I ^nt, quare etiam concubitus omiie8 liciti ; tertio, 

^ubi status belli erat, ideoque licitum occidere; 

quarto, ubi omnia proprio cujusque judicio definita 

erant, ideoque honores etiam patemi ; postremo, 

ubi uulla judicia publica erant, et propterea nullus 

I BBU8 testimonii dicendi neque veri neque falsi. 

I 10. Cum ergo obligatio ad leges ilias observandas i, 

atltiquior sit quam ipsarum legum promulgatio, ''^ 

utpote contenta in ipsa civitatis constitutione, vir- "' 

tute legis naturalis quie proliibet violari pacta, lex 

naturalis omnes leges civiles jubet observari. Nam 

ubi obligamur ad obedientiam antequam sciamus 

quid imperabitur, ibi universaUter et in omiiibus 

obedire obligamur. Ex quo sequitur legem civilem 

nullam, quse non sit lata in contumeliam Dei, cujus 

respectu ipsre civitates noii sunt sui juris nec di- 

cuntiu- leges ferre, contra legem naturalem esse 

posse. Nam etsi naturie iex prohibet furtum, adul- 

terium, etc, si tamen lex civilis jubeat invadere 

aliquid, non est illud fiirtum, adulterium, etc. Nam 

Lacedfcmonii olim, cum permitterent pueris certa 

lege surripere bona aliena, ea bona non aliena, sed 

propria surripteutis, esse jusserunt ; ideoque tales 

surreptiones non eraut furta. SimiUter, Ethnico- 

rnm copulatioiies sexaum, secundum leges suas, con- 

iagia erunt legitima. 



I 



330 TMPERIDM. 

1 1 . Ad essentiam legls iiecessarium cst, ut civi- 
bus duo innotuermt ; primum, quis homo vel quie 

curia summam potestatem, hoc est, legum fereiida- 
rt rum jus habet ; secundum, quid ipsa lex dicat. Is 
enim, qui nunquam cognovit aut cui aut ad quid- 
tenetur, obedire non potest, et perinde est, acsi noa- 
teneretur. Non dico necessarium esse ad essentiam 
legis, ut vel hoc vel illud perpetuo cognitum sit, 
sed tantum ut cognitum semel fuerit : quod si 
postea civis obliviscatur vel juris, quod is habet qni 
legem fert, vel ipsius legis, id non impedit quo mi- 
nus teneatur obedire ; cum potuerit meminisse, si 
voluntatem obediendi, prout naturalis lex jubet,. 
habuisset. 

12. Cognitio legislatoris depeudet ab ipso cive; 
nam sine conseusu et pacto suo proprio, vel ex- 
presso vel subaudito, jus legislationis conferri iu 
neminem potuit ; expresso, quando cives ab initio 
formam regendEe civitatis inter se constituunt, vel 
quaudo promisso suo submittunt se alicujus imperio ; 
vel saltem subaudito, ut quando utuntur beneficio 
imperii et legum alicujus, ad profectionem et con- 
servatiouem sui adversus ahos. Cujus enim imperio 
concives nostros obedire postulamus bono nostro, 
illius imperium legitimum esse ea ipsa postulatione 
confitemur. Ideoque ignorantia potestatis legum 
ferendarum obtendi nuuquam potest. Unusquis- 
que enim quod ipse fecit fecisse se cognovit. 

13. Cogjiitio legmn dependet a legislatore, qui 
eas promulgare debet ; aliter enim nou sunt leges. 

,. Est enim lex legislatoris mandatum ; mandatum 
autem est declaratio vohintatis. Non ergo le\ eat, 
nisi voluntas legislatoris declaretur; id quod fit 
promulgatiotie. In promulgationc autem dao 



I 



DE LEGIBUS ET PECCATIS. 321 

constare debent ; quorum alterura est, ut is vel ii, sect. iir. 
qui legem promulgaut, vel habeant ipsi jus legia- . '*• . 
lationis. vel id faciant auctoritate ejus vel eonun Adn>gDoi«ti. 
qui habent ; alterura est ipsa legis sententia. Pri- L»«rir™<mr 
mum autem, quod leges proniulgatfe procedant ab jnTKjfJ^uo. 
eo qui summum habet imperiura, constare, hoc est 
sciri accurate et philosophice loquendo non po- 
test, nisi ab iis qui ab ore ipsius imperantis eas ac- 
cipiunt; casteri credunt; sed credendi rationes 
tantfe sunt, ut non credere vix sit possibile. Et in 
civitate quidem democrattca, ubi legibus ferendis 
unusquisque interesse, si velit, potest, qui absens 
fuerit prsesentibus credere debet. Sed iu tnonar- 
ehus et aristqcratiis, quia paucis raandata mo- 
narchfE et optimatum praesentibus et coram audire 
conceditur, illis paucis necesse erat potestatem 
facere ea caeteris promulgandi. Et sic edicta et 
decreta principura esse credimus, quae pro taiibus 
vel scripto vel voce eorum, quorum id munus eat, 
nobis proponuntur. Sed tameu, cum credendi 
causas habeamus has ; ndisse quod princeps vel 
cnria summa talibus consiUariis, scribis, pr^econi- 
bus, sigillis, et similibus arguraentis ad voluntatem 
suam declarandam constanter usus sit ; quod nun- 
quam auctoritatem illis detraxerit; quod de iis, 
qui hujusmodi promulgationi non credentes legem 
transgressi sunt, pcenae sumtae faerint ; non modo 
qui sic credens obediverit edictis et decretis per 
illos editis, ubique terrarum excusatnr, sed etiam 
qni non credens non obediverit, punitur. Nam 
permitterc ut hac constanter fiant, satis manifes- 
signum et declaratio voluntatis ejus, qui im- 
!rat, satis perspicua est; raodo nihil in Jege, 

VOL. II. T 



I 

aTida 

I 



edicto seu decreto contineatur, quod aummte po- 
testati ipsius imperantis deroget. Non est eulia 
putandum, eum velle potestati suk a quibuscunque 
miuistris suis quicquam detrahi, dum voluntatem 
retiuet imperaudi. Sententia vero legum, ubi de 
ea dubitatur, petenda est ab its, quibuu a sutnma 
potestate commissa est causarum cognitio, sivej'u- 
dicia. Judicare enim niliil aliud est quam Icges 
Biugulis casibua inferpretando applicare. Quibmi 
autem id munus commissum est, eodem modo oog- 
noscitur, quo cognoscimus qui sint ii, quibus com- 
inissa est auetoritas leges promulgandi. 

14. Rursus, lex civiHs, pro duplici modo promal- 
gaudi, duonim generum eat : scripta, et non scripta. 
Per scriptam ijitelligo eam, qua; voce sive siguo 
aliquo alio voluutatis legislatoris indiget ut fiat lex. 
Legum euim genus omne et natura et tempore 
cofevum est geueri humano, et propterea inven- 
tioue literarum et scribendi arte aiitiquius, Nou 
ergo legi scriptw uecesaaria est scriptio, sed vox ; 
hsec sola ad essentiam, illa ad recordationem legia 
adhibita est. Nam ante iuveutas literas ad memo- 
riam adjuvandam, leges iu metra redactas cauti- 
tari solitas esse legimus, Noa scripta est ea, quee 
Qon alia indigct promulgationc prseter vocem na- 
turse sive ratiouem naturalem ; quales suut legeJi 
naturales. Lex. enim uaturalis, quamquam a civili 
distiuguatur quateuus voluntati praecipit, tamen, 
quod ad actiones attinet, civilis est. Exempli 
gratia; haec, 7ion concupisces, qua; pertinet tan- 
tum od auimum, lex naturalis tantum est ; haec 
vero, non invaaes, et uaturalis et civilis est. Cum 
eaim regulas prsescribere uuiversales, quibus omnes 




DE LEGIBUS ET PECCATIS. 



323 



I 



fiituwe lites, quffi forte infinitae sunt, dijudicari pos- sect. iii* 
sint, impoaaibile sit, intelligitur, in omni casu legi- . '^ ^. 
bm scriptis prfetermisso, sequendam esse legem 
teguitatls ndturalis, qii^ jubet squalia ffiqualibus 
distribuere : atque hoc, vi legis cimlia, quas pcenas 
etiam de iis exigit, qui scieutes et valentes leges 
Ttaturales facto transgrediuntur. 

15. His intellectis, apparet primum, leges nn^w- 1*«« nuarji» 
rales, quamquam iii libris philosophorum descriptae ™rip™ neqaa 
fuerint, non esse ob eam rem vocandas leges scrip- ^3^i>i™ 
tas; neque scripta jurisprudentum esse leges, obi"^'™"^jf- 
defectum auctoritatis summse; neque etiam r«-i*r»e.»eJF'' 
sponsa prufleittum, id est, judicum, nisi quatenus ZT^^a^^ 
CQnseuso summje potestatis in consuetudinem abi- 

erint. Tunc antem iuter leges scriptas habenda 
ease: uon propter consaetudinem ipsam, qute vi 
sua legem non constituit ; sed propter voluntatem 
summi imperantis, quse ex eo arguitur, quod sen-' 
tentiam, sive jequam sive iniquam, in consuetudi- 
nem ire perpessus est. 

16. Peccatiim significatione latissima compre-Po?catinoi 
hendit omoe J^acium, dictum, et rolilum, coQtra 1"™*"^.'' 
rectam ratiouem, Unusquisque enim media ad "s™^™*- 
finem, quam sibimet ipsi proponit, ratiociuando 
quserit. Si ergo recte ratiocinetur, hoc est, inci- 
pieus a principiis evidentissimis texat discursum ex 
cousequentibus continuo necessariis, progredietur 
itinere directissimo ; aliter deviabit, id est,yociW, 
flicet, vel conabitur aliquid contra finem proprium : 
qnod cum fecerit, dicetur ratiocinando quidem er- 
rasse, actione vero et voluntate peceasse ; nam 
peccatum ita sequitur errattaa, sicut voluntas iu- 
tellectum. Atque hiec est vocis acceptio gene- 
ralisaima, qua coutinetur otim^/aetum imprudens. 



324 



IMPEBITJM. 



Pi 

I 



sive contra legem, ut, alienam domum evertere ; 
sive non coutra legem, ut propriam super areoam 
ledificare. 

1/. Ubi vero de legibus sermo est, ihi peccati 
nomen arctius est, significatque non omne factum 
contra rectam rationem, sed illud tantum quod cul- 
patur, atque ob eam causam malum culpee appel- 
latur. Nec tamen si quid culpetur, peccatum sta- " 
tim, aut culpa diceuda est, sed si cum ratione cul- 
petur. Qujerendum igitur est, quid sit cum ra- 
tione culpare, et quid contra rationem. Ea est 
natura hominis, ut unusquisque id, quod ipse sibi 
cupit fieri, bonum, quod fugit, malum vocet. Itaque 
diversitate affectuum contingit, ut quod alter bo- 
num, alter malum ; et idem homo quod nunc bo- 
num, mox maliim ; et eandem rem, in seipso bonam, 
in alio malam esse dicat. Bonum enim et malum 
delectatione et molestia nostra, vel ea quse nunc 
est, vel quse exspectatur, omnes sestimamus. Q,uo- 
niam jam prospere facta inimicomm, quia honorem, 
rem, et potentiam eorum augent ; et sequalium, 
propter certamen honorum, molesta omnibus, adeo- 
que mala, et videntur, et sunt ; solentque ho- 
mines, vtalos putare, hoc est, culpam attribuere 
iis, unde sibi malum advenit ; fieri non potest, ut 
quae facta culpanda, quae non culpanda sint, con- 
sensu singulorum, quibus non eadem placent et 
displicent, definiantur. Possunt quidem convenire in 
generalia quxdam, veluti Jurtum, adulterium, et 
similia, esse peccata ; tanquam dicerent mala om- 
nes vocare ea, quibus nomina imponunt, quEB in 
malam partem accipi solent. Sed non quaerimus 
au furtum sit peccatum ; quserimus quid fiirtum 
dicendum sit, et sic de CEeteris similibus. Siquidem 



^ 



DE LEGIBUS ET PECCATIS. 325 

igitur quid ratioue culpandum sit, in tanta diver- sect. ni 
sitate censentiurn, non sit raensurandum per ra- 
tionem unius, magis quam alterius, propter sequali- 
tatem naturse humanaB ; neque ratio uUa exsistat 
praeter rationes shiguhruin, et rationem cifitaiis ; 
sequitur quid sit ratione culpamlum definiendum 
esse a civitate ; ut culpa, hoc est, peccatum sit, 
quod quis fecerit, omiserit, dixerit, vel voluerit, 
contra rationem civitatis, id est, contra leges. 

18, Facere autem aliquis potest eontra leges per psfl*'™»'» 
infirmitatem humanam, etiamsi eas implere cupiat ; iniinqind., 
tamen ejus factum, ut contra leges, recte culpatur "' "''" 
et peccatuvt dicitur. Sunt autem qui leges negli- 
gunt ; quotiesque lucri impunitatisque spes appa- 
ret, nuUa pactorum et datge fidei conscientia reti- 
nentur, quin eas violent ; horum non modo facta, 
sed etiam iugenia adversa legibus sunt. Qui per 
infirmitatem tantum peccaut, etiam quando pec- 
cant, viri boni sunt ; hi vero, etiam quando non pec- 
cant, Tnali simt. Quamquam autem utrumque, et 
actio et auimus, legibus repugnet, differentibus 
tamen appellationibus repugnantise illEe distin- 
guuntur. Nam actionis irregularitas aSiKij^n, in- 
justefactum; animi, aStKia et KAKia, injitstitia et 
malitia : illa, perturbata; mentis injirmitas ; haec, 
animi sedati pravitas. 

19. Si quidem autem peccatum non sit, quodi"']'""^ 
non sit contra aliquam legem, neque lex ulla sit, 
quEB non sit mandatum ejus qui summum habet 
imperium ; neque quisquam summum imperium 
habeat, quod non sit ei nostro consensu delatum : 
quomodo peccare dicetur is, qui vel non exsistere 
Deum, vel noTi guberuare mundum, affirmaverit, vel 
aliam contumeliara in ipsum evomuerit ? Dicet 



326 IMPEHIUM. 

BECT. m. enim se volantatem stmm Dei vohmtati nvnqttam 

' ;; , suhjeeisse, vt quem ne esse qttidem opinatHsJuerit. 

^fro Et quamqitaM opinio sita erronea esset, ideoque 
^^ etiam peccatum ; numerandam tamen esse infer 
peccata imprudenticE, sive ignorantift, qurc ptiniri 
jure non possunt. Oratio hsec eousqae adraittemla 
esse videtur, ut hujusmodi peccatum, quamquam 
sit maximum damuosissimumque, referri tameti de> 
beat* ad peccata impradeiitiBe ; eed ut per impra- 
deiitiam aut ignorantiam excusandum sit, absurdam 

* Rtftrri lamai debeal ad peccala impTudenlix.'] Quod athejs- 
miim noD ad litjustitiam, aed od imprudentiam rctiilerim, a pluri- 
bus reprelieiisum est: imo, a nonnullis in cani [lartem acceptum, 
tanquam atheie non eatis acrem adversarium me ostentlerim. Ob~ 
Jiciunt pneterea, qUod cum Detim esie ratione naturali soiri pose 
diierim olicubi, confiteri deberem peccaro eos, saltem coiltra le- 
gem nBturs ; itaque nou imprudentiee tantum sed etiam injuatitis 
reos esse. £go vero ita atheis inimicus sum, ut legem aliquun, 
juxta quiun condcmnare cus injustitiic possem, et diligentiasime 
quEcsivcrim et vchcmeotcr cuplverim ; sed cum nullam invetierim 
qUEBsivi pFoxime, quo nomioe tantopere Deo esoai hominea, ali 
ipBo appeUareotur. Deus autcm de atlieo sin loquitiir; dtxitin^ 
sipien» in cordt siio, non est Deiis. Itaquc peccatum eorum in eo 
geoere collocavi, in quod geous ab ipso Deo relatum fueraL 
Deinde atheoshostesDeiesaeostcndo; nomen autem hostis quam 
injustl, aliquando atrocius esse puto. Poatremo jusle et a Deo et 
a Bummis impenotibus eo nomiue puiiiri possc caofirma. Itaqne 
peccatum hoc nullo modo excuso neque cKteouo. Qood aulein 
Deuin esse ratiooe naturaU sciri posse dixerim, ita accipieodum 
est, non tanquam omnes id sciro posse putaverim ; nJEi guoniom 
rationc oaturali quam proportiouem habeat sphoera ad cylin- 
dmm, invenit Archimedes, ex co sequi putaot, quemlibet ex rulgo 
idem invenirc potuisse. Dico igitur eUi ab alicjuibuB, Deum ettt, 
lumioe rationis sciri possit; tamen homines in voluptatibus, vet 
divitiis, vel honoribus, perquirendis continuo occupatos, item ho- 
mincs, qui recte ratiocinari non solent, vcl non valent, vel noii 
curaot; deoique insipientes, in quo numero athei sunt, scire id 
Don poBsc. 



DE LEGIBUS ET PECCATIB. 327 

est. PunituT enim Atheus sive a Deo immediate, bect. iW. 
sive a regibus sub Deo oonstitutis; non nt sub- . ^*- . 
ditus puuitur a rege, propterea quod leges non 
observaverit ; sed ut bostis ab liostCj quod leges 
noluerit accipere ; hoc est, jure belli, ut gigaiites 
Sto^axoi. Hostes enim iuter se sunt, quicimque 
neque communi imperanti, neque alter alteri sub- 
jiciuntur. 

20. Quoniam a vi pacti, quo cives singuli siugulis tiuid a\. . 
ad obedientiam civitati, hoc est, summo imperanti, 
sive is unus homo sive una curia sit, absolutam et 
tmiversalem (qualem superiore capite et articulo defi- 
nivimus)pr£e3tandam obligantur, derivatur obligatio 
ad singulas leges cinles observandas, ita ut illud 
pactum contiueat in se leges omues simul ; mani- 
fratum est civem, qui pacto generali obedientite 
renunciaverit, omnibus simul legibus renunciare. 
Quod malum tanto gra\ius est quolibet peccato 
imo, quanto peccare seviper gravius est quam 
temel. Atque hoc est peccatum illud quod voca- 
tur CRiMEN L^s^ majestatis ; et est factum vel 
dictum, quo civis seu subditus declarat iion esse 
sibi amplius voluntatem ei homini vel curiEC, cui 
commissum est summum civitatis imperium, obe- 
diendi. Et facto quidem, hujusmodi voluntatem 
declarat civis, quando vim infert vel inferre coiiatur 
personis eorum, qui vel summum imperium habent, 
ve! habentium mandata exsequuntur ; quales sunt 
proditores, regicida;, et qui arma contra civitatem 
gerunt, vel ad hostes durante bello transfiigiunt. 
Dicto autcm, voluntatem eaudem ostendunt, qoi 
directe negant se aut cives cEcteros ad tidem obe- 
dientiam obligari ; vel in toto, ut qui diceret non 

e iis obediendura (salva obedientia, quam debe- 



328 IMPERIUM. 

mus Deo) simpliciter absolute et universaliter ; vel 
in parte, ut si quis diceret, non esse iis jas suo ar- 
bitrio beUum gerencli, paceni faciendi, milites con- 
scribendi, pecnnias exigendi, magistratus et minis- 
tros publicos eligendi, leges ferendi, controversias 
deterrainaudi, posnas statuendi, vel aliud aliquod 
sine quo cousistere civitas non potest. Atque 
hjec et similia dicta et facta crimina leesee majes- 
tatis ex vi legis, non civilis, sed naturalis, sunt. 
Potest autem esse ut aliquid, quod factum ante 
legem civilem latam non erat crimen l<pste majes- 
tatis, sit tamen, si fiat post. Ut si lege declaretur 
pro signo obedientiEe civilis renunciatEe habendum 
esse, hoc est, pro crimine l<es(n majestatis, si quis 
vel monetam cuderit, vel sigilla civitatis adultera- 
verit; is, qui postea id fecerit, reus majestatis non 
rainus est quam ille alter; minus tamen peccat, 
quia non omnes leges simul, sed unam tantum legem 
vlolat. Nam lex, vocaudo crimen majestatis id, 
quod natura non ita est, nomen quidem invidiosum 
et forte pcenam majorem iu reum jure statuit ; sed 
ut peccatum ipsum gravius sit, non efficit. 

21. Peccatum autera id, quod per legem natu- 
_j ralem crimen Isesae majestatis est, legis naturalis 
ri- transgressio est, non civilis. Cura enim obligatio 
ad obedientiam civilem, cujus vi leges civiles validae 
sunt, omni lege civili prior sit, sitque crimen laesae 
majestatisnaturaliter nihil aliud, quam obligatiouis 
ilhus violatio ; sequitur crimine Isesse majestatis vio- 
lari legem, quae praecessit legem civilem, nempe 
naturalem, qua prohibemur violare pacta et fidem 
datam. Q,uod si quis priiiceps summus legem civi- 
lem iu hanc formulam conciperet, 7/0» rebellabis, 
nihil efficeret. Nam nisi prius obligentur cives ad 



DE LEGIBUS ET PECCATIS. 



32£> 



^ 



^ 



obedientiam, hoc est, ad non rebellandutn, omnis sfxt. m. 
lex invalida est. Obligatio autera, quse obligat ad , ^*- . 
id ad quod ante obljgati erant, superflua est. 

22. Sequitur ex hoc, puniri rebelles, proditores, iii'^"' n™ 
et caeteros Jfesa: majeataits convictos, nou ^Hrfijnreiwiiipuniri. 
civi/i, sed natnrali, hoc est, non nt cives malos, 

set ut civitatis kostes ; nec jure imperii sive do- 
minii, sed jure belli. 

23. Sunt qui facta contra legem civilem, quando "|^^^7^ 
posna ipsa lege definitur, expiari putant, si pcBnam tinguib «n 
volentes subeant; neque reos esse coram Deo yiQ_"™"p™"»^ 
latse legis naturalis (quamquam violando civiles 

leges, violamus quoque naturales, quse jubent civiles 
observari) eos, qui poenam solverunt, quam lex 
exigebat : tanquam lege non vetaretur factum, sed 
pcena pretii loco proponeretur, quo licentia faciendi 
ea, quEE lege prohibentur, veuundaretur. Per ean- 
dem rationem possent inferre etiam nuUam omnino 
legis transgressionem peccatum esse ; sed quam 
suo periculo libertatem quisque emerit, eam jure 
'habere. Sciendum autem est verba legis duplici 
sensu intelligi posse : altero, ut duas partes (prout 
dictum est supra articulo 7) contineat, nempe pro- 
hibentem absolute, ut non/acies ; et vindicantem, 
ut quifacit, pcenas dabit : altero, ut unum conti- 
neat conditionale, ut, nonjacies, nisi pcenas relis 
solvere ; et sic, lex non simpliciter, sed condi- 
tionaliter prohibet. Si primo modo intelligitur, 
qui facit, peccat ; quia, quod lege vetitum est, facit. 
Si secundo, non peccat, quia facere vetitum non 
est implenti conditionem. Nam, in primo sensu, 
omnes facere prohibentur ; in secundo, ii soli, qui 
se posnse subtrahunt. In primo sensu, legis pars 
vindicativa non reum obligat, sed magistratum 



l 



linguiin 



. poenas exigere ; in secundo obligatur ad poenoa exi- 
gendas ipse, qui poenas debet ; ad quas solvendas, 
si capitales aut alioqui graves sint, obligari non 
potest. Utro vero seneu lex accipienda sit, ab ar- 

"■ bitrio dependet ejus, qui summum babet imperium. 
Ubi ergo de sententia legis dubitatur, quia certi 
sumus !ion peccare qui non faciunt, peccatum erit 
si facimus, utcunque lex postea expHcari possit. 
Nam quod dubitas an sit peccatum necne, id focere, 
cum abatiuere libernm sit, contemptio legum est ; 
ideoque, per capitis tertii articulum vigesimum 
octavum, peccatum coutra legem naturalem. In- 
anis igitur est distinctio illa obcdientire in activam 
et pansivam ; quasi pccnis biunano arbitrio positis 
expiari possit, quod peccatum est contra legem 
naturalem, quffi est lex Dei ; aut quasi iion peccent, 
qui peccaut suo damno. 




RELIGIO. 



CAPUT XV. 

DE REGNO DBl PER NATURAM. 

I. Proposttio sequenlium. 2. In quos dicQtur Tiem rt^nm. 
S, Verbum Dei triples : ratio, revelatio, proplietia. 4>' Aeg- 
num Dei duplex, naturale et proplieticuin. 5. Jus, quo regnat 
Dcus, situm est in omnipotentia cjtis. 6. Idem ex Scriptura 
Sacra. 7- Obligationem obedieiitiyj Deo priestandBB procedero 
ab Imbecilllt&te humana. 8. Leges Dei in regno naturali esse 
Dos, qiuB aecundo et tertio capitibus supra rccitatie sunt. 9. Ho- 
nor et cultus, quid sunt. 10. Cultum consistere vel in attri- 
biitis, vel in actioDibus. 11. Et esse alium naturalem, alium 
arbitrarium. 12. Alium jussum, alium Hpontaneum. 13. Quis 
ait cultus finis seu ncupus. 14. Quatnam sint leges naturales 
circa Dei attributo. 15. Quainam sint acUones, (juibus extii- 
betur cultus naturaliter. 16. la regno Dei naturali, civitatem 
posse cultum Dei iastituere arbitrio suo. 17. ItcgDante Deo 
per naturam solam, legum omnium intcrprctem esse civitatem, 
Id est, cum hominem vel curiani, qaas Iiabet sub Deo clvitatts 
imperium summum. 18. Dubitationesqufedamsublata^. 19. In 
regno Dei naturali, quid lil peccatum, et (juid crimen Iffisai ma- 
Jestatis divince. 

1. QuoD Btattis naturjB, hoc est, libertatis abfio- s 
lutje, qualis est eoruin qui neque re^ant neque 
regnantur, anarcliia sit et status hoatilisj quod ' 
prEecepta, quibus talis status evitatur, sint leges 
natiiree j quod civitas existere sine summo imperio 
non possit ; quod n», qui aummum imperium obti- 
neut, obedieudum sit simpllciter, td est, in omuibus 




332 HELIGIO. 

[ BECT. III. qu!E maudatis Dei noa repugnant ; in antecedenti- 

}^ . bus et ratione et Sacrae Scriptura; testimoniis com- 

probatum est. Deest ad integram civilis officii 
cognitionem boc uuicum, ut sciamus quse sint leges 
sive mandata Del. Aliter enim sciri non potest, 
utrum ea, quse jubemur facere auctoritate imperii 
civilis, sint contra leges Dei, necne. Ex qno con- 
tingere necesse est, ut vel, nimia obedientia erga 
civitatem, contumaces simus erga raajestatem divi- 
nam; vel, metu peccaudi iu Deum, incurramus in 
contumaciam erga civitatem. Ut utrumque hunc 
scopulum efFugiamus, necessaria est cognitio legum 
divinarum. Quoniam vero legum cognitio depen- 
det a cognitione regni, dicendum est in sequenti- 
bus de regno Dei. 
»Di!u» 2. Psalm, xcvi. I, Dominus regnavit, exuUei 
- ^°**"' "*™^ terra, dicit Psalmista. Et rursus idem Psalmista, 
(Psalm. xcviii. l) Dominus regnavit, irascantur po- 
puli ; qui sedet super cherubin, moveatur terra. 
Scilicet veHnt noliut bomines, Deus est rex uni- 
versae terrse ; neque si sint qui existentiam ejus vel 
provideniiam uegaverint, ideo solio suo excutitur. 
Quamquam autem Deus homines universos ita per 
potentiam regat, ut nemo possit quidquam facere 
quod ille factum nolit, non est tamen hoc, proprie 
et accurate loquendo, regnare. Regnare enim di- 
citur, nou qui agendo, sed qui loquendo, id est, 
pr<Eceptis et minis regit. In regno igitur Dei, 
pro subditis babemus, non corpora inanimata, ne- 
que irrationalia, licet potentise divinse subjiciantur; 
quia prtEcepta et minas Dei non intelligunt : ne- 
que etiam atheos ; quia Deum esse non credunt : 
neque eos, qui Deum esse credeutes eum tamen ia- 
feriora haec regere non credunt ; nam et hi, quam- 
quam regantur a potentia Dei, preecepta ejus nolla 



I 



DE REGNO DEI PEK NATURAM. 



333 



agnoscunt neque minas metuunt. Soli igitxir in sf,ct. iii. 
regno Dei censendi sunt, qui ipsum et rectorem . '^- . 
omnium rerum esae, et pr^ecepta hominibus dedisse, 
et pcenas in transgressores slatuisse agnoscunt. 
Cffiteros non subditos, sed hostes Dei appellare de- 
bemus. 

3. Regere autem pr<pceptis non dicitur, nisi qui verbum dh 
regendis priecepta sua aperte declarat ; nam prte- reTeii.ii«.ei 
cepta regentium leges sunt iis qui reguntur. Leges p"'^'^'"'' 
autem non, nisi quEe perspicue promulgantur, ita 
ut omnis tollatur ignorantiBe excnsatio. Leges suas 
homines quidem verho sive voce promulgant, nec 
alio modo voluntatem suam universaliter significam 
possunt. Dei autem leges triplici modo declaran- 
tur. Primo, per tacita rectee rationis dictamina. 
Secundo, per revelationem immediatam, quBe intel- 
ligitur fieri per vocem avpernaturalem, vel per 
visionem, vel somnium, vel insptrationem seu affla- 
tum divinum. Tertio,^CT* vocem aliciijiis kominig, 
quem Deus per vera miracula edita, ut fide dignum, 
caeteris commendavit. Is autem, cujus voce sic 
utitur Deus ad voluntatem suam aliis significandam, 
vocatur propheta. Tres hi modi dici possunt 
triplex verhnm Dei, nimirum, verhum rationale, 
verbum sensihHe, et verhum propheticum. Qnibus 
respondent tres modi, quibus audire Deum dicimur, 
ratiocinatio recta, sensm, et fides. Verhum Dei 
sensibile ad paucos factum est, ueque Deus per 
revelationem hominibus loqnutus est, nisi viritim 
et diversis diversa ; neque ullae leges regni hoc 
modo populo ulli promulgatae fuerunt. 

4. Pro diflFerentia autem quie est iuter verhum Rismam^i 
Dei rationale ct propheticum, Deo regnum duplex BrPpCdlTi^ 
attributum est : naturale, in quo regit per dicta- 
mina rectfe rationis ; quodque universale est in 



3B4 



ltBl.1010. 



[. omnes qui diviuam agnoscunt potentiam, propter 
naturam rationnlem omnibua communem i et pre- 
p/teticim, in quo regit etiam per verbum prophett- 
cum : quod peculiare est, propterea quod noa. 
omnibus dedit leges positivas, sed populo pecuUari, . 
et certis quibusdam hominibus a se electis. 
" 5. In regno naturali, regnondi et puniendi eos, 
ia qui legeg ma& violaut, jue Deo est a sola poteiUia 
irresintihiU. Jus enim omne in alioa vel a natura 
est, vel a,pacto. Quomodo jus regnandi ex paeia 
oritur, ostensimi est capite sexto. A natura autem 
idem jua derivatur, eo ipso quod a natura non ait 
sublatum. Cum enim per naturara ju8 esset omm-< 
bua in omnia, unicuique erat jus in omnes regnondi 
ipsi naturae coseviun. Causa autem, quare inter 
hominea id aboHtum fuerit, alia non erat prieter 
mutuum metum, ut supra cajiite seeundo, articido 
tertio, ostensum est ; dictante scilicet ratioue dece- 
dendum esae a jure illo propter conservationem 
humani generis ; quia sequalitatem houiinum inter 
se quoad vires et potentias naturalea necessario 
consequebatur bellum ; cum bello autem generis 
humani pernicies conjuncta est. Quod si quis 
cffiteros potentia in tantum anteisset, ut resistere 
ei ne omnea quidem conjuuctis viribua potuissent, 
ratio, quare de jure sibi a natura concesso decBd&- 
ret, nulla omnino fuisset, Mansisset igitur ipat jus 
dominii in e^eteros omnes propter potentiae exceii.- 
sum, qua et se et illoa conservare potuisset. lia 
igitur, quorum potentiae resisti uon potest, et per 
consequens Deo ommpotenti, jua dominandi ab ipsa 
potentia derivatur. Et quotiescunque Deiis pecca- 
torem punit vel etiam interficit, etsi ideo puniat 
quia peccaverat, non tamen dicendum est nou po- 
tuisse eum eundem juate afflig^re vel etiam occider^ 



I 



I 



I 



DE REQNO DKI PER NATURAM. 336 

etsi non peceasset. Neque si voluntaa Dei, in pu- sect. iii. 
nieudo, peccatum aiitecedena respicere possit, ideo . 'f' . 
seqnitur quod affligendi vel occideudi jus non a 
polentia divina depeudeat, sed apeccato hominis. 

6. QuiBstio ista, disputationibua antiquorum no- ij™ -^ 
bllitataj^tfflrtf boui» mala, et malis hma cottttngunt, ' ''"' '"" 
eadem est cum hao nostra, guo Jure Deus bo»a §t 
•tnala hominihus (Uspensct : et difficultate sua nou 
solum vulgi, sed etiam philosopliorum, et quod ma- 
jus est, sanctorum hominum de divina providentia 
fidem vacillare fecit. Quam honus, inquit David 
{Vii^ia.\s.TiJ^.\,'i,'^)i laraelis Deus his,qui reetQSHht 
corde; mei autevt pene moti sunt pedes, peue effusi 
annt gressus vtei, quia zelavi super iuiguos, pacem 
peeeatorum videns. Et Job, quam acriter cum D^ 
expostulabat, quod justus cum easet, tantis tamen 
calamitatibus aifligeretur ? Solyit difdcultatem iiano, 
in casu Job, ipse Deua viva voce, et jus suum argu- 
raentis, non a peceato ejus, sed a poteiitia propria 
desumtis, confirmavit. Ita enim disputarunt inter 
se Job et amici ejus, ut hi illura reum facerent, 
propterea quod puniretur ; ille liorum aecusationem 
argumentis ab innocentia sua redargneret. Atqui 
Deus, cum et illum et hos audivisset, expoatnlatioi- 
nem illius reiiitat, nou injustitiie aut peccati alicu- 
jus ipsum damnaudo, sed propriam potentiam expU- 
cando, Job xxxviii. 4, et sequentibus : Ubi, inquit, 
eras tu, qvando poueham J'undanieiita terrie P etc. 
De amicis autem (Job xlii. 7) iratum se, ait, coatra 
,fOs, quod noH locutijucrint reclum corameo, sicut 
tervus ejus Joh. SenteutiEe huic consentauea est 
ea, quam dixit Servator noster in casu ejus, qui 
csecus natus erat, cum interrogantibus discipulis an 
ipse peccasset quod uasceretur caecus, an parentes, 
respondit (Joh. ix. 3) : Neque htc peccavtt, neque 



336 



I. parentes ejus ; sed ut mamfestarentur opera j 
, in illo. Quamquara autem dictum sit (Rom. v, 12 
Mortem intra^se in hunc munduni per peccatum 
iion sequitur quin Deus jure suo potuerit homines" 
et morbis et morti obnoxios fecisse, etiamsi nun- 
quam peccassent ; quemadmodum CKtera animaiia 
mortalia fecit et morbosa, etiamsi peccare non ] 

SUDt. 

7. Quod si jus regnandi habeat Deus ab omni- 
" potentia sua, manifestum est obligationem ad j 
* standam ipsi obedientiam incumbere hominibus 
propter* imbecillitatem. Ohligatio enim quae ex 
pacto oritur, de qua dictum est capite secundo, Ync^ 
ubi jus imperandi nullo intercedente pacto a natura 
oritur, locum habere non potest. Sunt autem obll* 
gationis naturalis duje species: una, ubi liberta» 
impedimentis corporeis tollitur ; juxta quam ccelxun 
et terram et creaturas omnes communibus suae 
creationis legibus obedire dicimus : altera, ubi tol- 
litur spe et metu ; juxta quam infirmior potentiori, 
cui resistere se posse desperat, non potest non 
obedire. A secundo hoc obligationis genere nas- 
citur, hoc est, a metu, sive imbecilitatis propria, 
respectu diviuje potentire, conscientia, quod in 
regno Dei naturali ad obediendum Deo obligemur ; 
dictante scilicet ratione omnibus Dei potentiam et 

Propler xmbecillitalem,2 S\ cui durum hoc videbitur, illum 
rogo ut tacita cogitationo considerare velit, si cs^eut duo oinnipf>- 
tentes, utcr utri obedire obligaretur. Confitebitur, credo, aeu- 
trum neutri obligari. IIoc sl verum eat, verutn quoque est quod 
posiii, homines ideo Deo aubjectos esse, quia omnipotentes uon 
Bunt. Etenim Servator noster Paulum adnionens, qui eo tem- 
pore eccleaia» hostb erat, ne contra stimuluni calcilraret, obedieo- 
tiam ab illo eo nomine videtur excgisse, quod ad resisteiidum satis 
-ririum non haberet. 



DE BBGNO DBl PBB NATUBAM. 



35? 



f. jffovidentiam agnoscentibus, non esse calcitranflum sicct. iii. 

\ eonfra sdmulum. , 'f' . 

8. Quoniam verhum Dei per naturam solam Lcge. iw i» 
regnantis, aliud non supponitur prseter rectam^H^-i™ 
rationem ; leges autem regnm ab eorum verbo solo ^"JJ^JI,'''^'!^ 
cognosci possunt ; manifestum est leges Dei, per '«it»'» """t. 
solara naturam regnantis, solas esse legcn naturales; 
nempe illas, quas eapitibus secundo et tertio cnume- 
ravimus, et a rationis dictatis deduximus, humi- 
litatem, (equitatein, justitiam, misericordiam, cbb- 
terasque virtules morales pacis couciliatrices, qUEc 
pertinent ad officia hominum erga se invicem ; et 
illas, quas ratio recta dictaverit prffiterea, circa 
lionorem et cultum diviuae majestatis. Quae sint 
illae legcs natarales, sive virtutes morales, non est 
opus repetere. Quos honores autem, et quera cul- 
tum divinum, id est, quas leges sacras eadem dic- 

1 tet ratio naturalis, videndum est. 

I 9. HoNOB, proprie loqueudo, uihil aliud est"™""" 
quam opinio ahenfe potentxe conjunctse cum bont- 
tate. Et honorare ahquem, idem est quod magni 
testimare. Et sic honor non in konorato, sed in 
honorante est. Honorem autem in opinione situm 
consequuntur necessario tres aflFectus ; amor, qui 
ad bonitatem ; spes et timor, qui ad potentiam 
referuntur. Ex his autem oriuntur actiones ex- 
temse, qiiibus potentes placari et propitii fieri solent, 
et quae sunt ipsius honoris effectus, idcoque et 
aigiia naturalia. Sed nomen honor trauslatum est 
etiam ad effectus illos honoris extenios ; quo sensu, 
honorare eum dicimur, de cujus potentia testamur, 
verbis vel factis, nos egregie seutire ; ut hoaor idem 
t quod cultus. CuLTUS autem est actus extemus 
lonoris iDtemi signum. Et quos officiis placare, 

VOL. II. Z 



33S RBLIOIO. 

[. si irati sint, vel utcunque propitios nobis reddere 

, studemus, eos colcre dicimur. 

»■ 10. Signa animi omma, vel «erfia suut veiyacte 
ideoque cultus omnis, vel verbis veljactis coustaL, 
Utraque autem ad tria genera referuutur ; qaorum 
primmn, lai/s est sive pradicatio bonitatis ; secun- 
dum, priedicatio potcntite prassentis, quod est 
magni/icare, /uyaXwHv ; tertium, pra^dicatio J^eli- 
citatis sive potentite in fiUuTum etiam securae, 
quse /KaKQ/xv^oc dicitur. Honorura, iiiquam, unum- 
quodque genus, non in verhis modo, sed etiaia iu 
factis spectari potest. Vcrbis autem laudamv* 
celebramusque tunc, quaudo tit per propositionenii 
sive dogmatice, hoc est, per attributa, sive tiomiiia, 
quod enuttciative et categorice laudare vel cele- 
brare dici potest ; ut cum dieimns iUum, quem 
honoramus, esse Uheralem, /ortem, sapientem. 
Factis vero, quando fit per coHseguens sive per 
hypotkesin, ut gratiarum actione, qute honitatem 
ohedientia, quie potentiam ; congratulatione, qme 
Jelicitaiem supponit. 

1 1 . Sive autera verbis sive factis aliquem cele- 
brare velimus, inveniemus alia, quse honorem apud 
omnes significant ; qualia sunt, inter attributa, no- 
mina virtutum et potentiarum generalia, quse iii 
malam partera accipi non possunt, ut bonus, ptd- 
cher,fortis,justus, et similia; inter actiones au- 
tem, obedientia, gratiariim actio, preces, aliaque 
ejus generis, quibus agnitio potentiffi et virtutis 
semper subintelligitur : alia, quse honorem apud 
(luosdam significant, apud aUos vero contumeliam ; 
vel neutrum ; qualia snut, in aitributis, nomina 
quae ad virtutes vel vitia, honesta vcl inhonesta, 
pro diversitate opinionum diversc referuutur; ut 



DR REaNO DHI PRR NATURAM. 339 

quod occiderit inimicum ; quod fugerit ; quod sit i 
philosophus ; qiiod orator, et similia, qUEe apud 
alios in honore, aliiscontemptni habentur ; m/actis, 
ea quEe dependent a consuetudine loci, vel prie 
scriptis legum civilium ; ut, inter salutandum, caput 
nudare, calceos deponere, corpus inclinare, stantem, 
prostratum, vel genibus innixum aliquid petere, 
ceremoniarum formulEe, et siroilia. Cultus autem 
ille, qui apud omnes et semper hoiiorificus est, na- 
turalis ; alter vero, qui loca et raores sequitur, 
arbitrarius dici potest. 

12. Porro, ca/;«« esse potest imjD^roiMj, scilicetA 
juasu ejus qni colitur ; et potest esse spontaneus, u 
nimimm tahs qnalis videbitur coleuti, Si i?»pe- 
rattts, actiones, quEe adhibentur, non significant 
honorem ut tates, sed ut imperatte : significant 
euim obedienliam immediate, obedientiapo/ewjff aw ; 
ita ut cttltus imperatus consistat obedientia. Spo?i- 
taneus sola natura actionum fit honorificus ; quEc 
si honoris significativie sint apud spectantes, cultas; 
aliter co?itttmelia est. Rursus, cittius vel publicus, 
vel privatus esse potest. Publicus autem spo?ita- 
neus esse respectu colentium singulorum non po- 
test; respectu civitatis, potest. Cum enim quod 
spontanee fit, arbitrio fiat facientis, non esset cultus 
unus qui exhiberetur, sed tot cultus quot colentes, 
nisi unius imperio arbitria omnium unireutur, Pri- 
vattis autem spontaneus esse potcst, si exhibeatur 
secreto. Quod enim palam fit, vel legibus vel 
verecnndia coercitum est ; quod natwae spoula?iei 

l_adversatur. 

13. Ut autem, qui sit colendi alios scopu^ et<J 
jBfjr, coguoscatur, oonsideranda causa cst, quare 
toiuiues cultu gaudeaut. Sumendum autem est. 



340 RRLIOIO. 

SECT. iii. quod alias ostGudimim, gmidium in eo situm esse, 
.. .^f'. .. quod quis virtutem, vim, scientiam, formam, amicos, 
divltias, aut quamcumque aliam poteiifiam siiam, 
vel tanquam suam, contempletiir, neque aliud esse 
praeter gloriam seu triumphum animi putantis se 
honorari, hoc est, amari et tiraeri, hoc est, servitia 
et auxilia hominum jiraesto habere. Quoniam Tero 
homines, quem honorari, id est, pro potente haberi 
ab aliis vident, potentem esse creduut, contingit 
honorem cultu propagari ; et potentiEe existima- 
tione, potentiam acquiri verara. Finis ergo ejus, 
qui se coli vel jubet vel patitur, is est, ut qoamplii; 
rimos eo modo sibi vel amore vel metu obedimU 
reddat. 
qoMmmnni^ j4_ \]i gciamus autem quem cuUum Dei assignd 
emMiDri rn^/o na/ajfl/i>, incipiamus ab aitrihutis ; ubi in- 
primis manifestum est attribuendam ei esse exsia- 
fcntiam. Voluntas enim honorandi eum, quem □0^,'' 
putamus esse, nulla esse potest. Deinde, philosc 
phos, qui ipsum mundum vel mundi animam, id eatl 
partem, dixerunt esse Deum, indigne de Deo io- 
quutos esse. Non enim quicquam ei attribuunt, 
sed omnino esse negant. Nam per nomen illud, 
Dcrts, intelligitur mundi cattsa ; dicentes autem 
mundum csse Deum, dicuut nullam esse ejus caa- 
sam, hoc est, Deim non esse. Similiter. eos, qui 
mundum non creatum sed {eternum esse assenmt, 
quoniam aetcmi causa esse non potest, causam 
mundi esse, id est, Deum esse negare. ludigae 
item de Deo sentire, qui, otium ipsi attribuentea, 
mundi generisque humani rcgimen eidem auferunti 
Nam ut omnipotentem esse fateantur, si tamen i 
feriora ha;c non curet, locum habet apud eos tritm 
illud : guod supra nos, nihil ad nos ; cumque no) 



iplq^ 
ntdfl 

?ne^ 

i in- 

:3it- 

no^H 

[osoi^l 

lescS 



DE REGNO DEl PER NATURAM. 341 

sit propter quod eum ament aut timeant, ilUs certe sect. iii. 
est tanquam iion exsisteret. Prieterea, iii attribu- .. .'f/. ^ 
tis quae sigiiificant magnitudinevi et potentiam, Qimowii not 
ea, qufe finitum seu determiuatum aliquod signifi- ^f^ d'; " 
cant, minime signa esse anirai honorantis. Non '""'""^ 
enim Deum digne honoramus, si minus ei pofentire 
aut niagnitttdims attribuimus quam possumus. 
Fiuitum autem omne minus est quam possumus ; 
finito enim majus semper assignari et attribui facU- 
Hme potest. Non igitur Deo tribueter Jigura ; 
omnis enimjlgiirtr Jinifa. Neque dicetur coucipi 
sive coraprehendi imaginatione, vel quacnnque fa- 
cultate animae nostrfe ; quicquid enim concipimus, 
fiuitum est. Et quamquam vox hiec, injinitnm, sig- 
nificet conceptum animi, non tamen sequitur con- 
ceptum iiobis aliquem esse rei injinita;. Quando 
euim dicimus ahqmd esse injinitum, non aliquid in 
re significamus, sed impotentiam in animo nostro ; 
tanquam si diceremus nescire nos, an et ubi termi- 
netur. Neque dici de Deo houorifice, quod idea 
ejns animo nostro insit ; idea enim conceptus nos- 
terest; conceptus autem nisij?n(Vi non est. Neque 
quod habeat partes, aut quod sit totim aliquid ; 
quEe attributa quoque^njVorKWi sunt. Neque quod 
iu loco aUquo sit ; in loco enim non est, nisi qnod 
undiquaque^we* et terrainos habeat magnitudinis. 
Neque quod moveatur aut quiescat ; utrumque 
enim supponit esse in loco. Neque phires esse 
Deos ; quia uec plura infiuita. Porro, circa atlri- 
butaj^elicitatis, indigna Deo ea esse quie signifi- 
caut dolorem (nisi intelhgantur, non pro afl^ectu, 
sed per metonymiam pro effectu) qualta sunt poeni- 
tenfia, ira, misericordia ; vel egcstatem, ut appe- 
fittts, spes, concupiscentia, et amur ille, qui et 



m 342 RELIGIO. 

fcEcT. iti. eupirfo dicitur ; signa enim indigentitc sunt, com 

W ^ ';''• intelligi non possit ut quis appetat, speret, enjn' 

K atve, nisi ea quibus caret, indigetque: velJacuU 

^B tatem passivam ; pati enim potentise limitatie est, 

^V et quEE dependet ab alio. Quando igitur attribiii- 

H^ mu.s Deo voluntatem, non est intelligenda similis 

^B nostr£G ; qui appeiltus rationalis dicitur. Dei]8 

^l enim, si appetat, ijtdiget ; quod contumelia est 

^M dicere; sed supponendum est aliquid aiialogtmi, 

^M quod coneipere non possumus. Similiter, quando 

^M attribuimus ei visiojiem et caeteros sensHum actus, 

^B vel scientiam et intellectum, quce in nobis nihil 

^l aliud sunt quam suscitatus a rebus extemis organa 

^l prementibus animi tumultus, non est putaiidom 

^l aliquid tale accidere Deo ; signum euim est poten- 

H tia^ ab alio dependentis, id quod non est beatissi- 

^l mum. Illum igitur, qui nolit attribuere Deo alia 

^B nomina quam jubet ratio, oportet uti nominibus, 

^B quEe vel negativa sunt, ut injinitus, (sternus, incom- 

^M preJiensibilis, vel superlativa, ut optimus, maximus, 
H Jortissimus, etc. vel indefinita, ut bonus, justus, 

H fortis, creator, rex, et similia ; eo sensu, ut non 

H velimus quid sit dicere ; quod esset eum limitibus 

^M nostrse pbautasise circumscribere ; sed propriam 

^l admiratioDcm et obedientiam confiteri, quod hn- 

H militatis est, et proprium animi honorantis quan- 

H tum potest. Unicum enim ratio dtctat naturte 

H* significativum Dei nomen, exsistens, sive simpli- 

H citer, quod est ; unumque relationis ad nos, nempe 

W Deus, quo continetur etrcx, et dominus, etpater. 
QoiMMnidnt 15, Circa actiones externas quibus Deus colen- 

uliDiw, iliiibo* , , , ... 

«iiiib.[ur«uiiiu das est, quemadmodum et circa attributa, gene- 
ralissimnm ratiouis prseceptum est, ut sint signa 
animi honorantis; sub quo continentur, primo, 



DE REGNO DKI PEB NATURAM. 343 

weces. Quijingit sacros auro vel tnarmore mt- sect. 
tus, non facit ille Deos ; qui rogat, ille facit, . '^- 
Suut enim preces signa spei ; spes vero potenticB q.iwniun » 
et honitatis divinae agnitio est. ^"C,'.!," 

Secundo, gratiarum actio, quee ejusdem affectus •^^^'" 
signum est; nisi quod beneficium antecedant pre- 
cesy gratia consequantur. 

Tertio, dona, id est oblaiiojtes et sacrijicia ; 
sunt enim gratiarum actiones. 

Quarto, non jurure per alium. Est enim jura- 
meutum homiuis contra seipsum, si fallat, irse im- 
precatio ejus, qui et scire utrum fefellerit necne, 
et punire, quamvis potentem, potest : id quod solius 
Dei est. Siquidem enim homo aliquis esset, cui 
neque abscoodi subditorum suorum malitia, ueque 
resistere poteutja humana posset, sufficeret fides 
data, sine iuramento ; quse violata posset ab homiue 
viudicari; neque igitur juramento esset opus. 

Quinto, de Deo co?isideraie loqui ; si^um enim 
timoris est ; timor autem potentia: confessio est. 
Sequitur ex pracepto hoc, non esse utendum Dei 
nomine temere, aut frustra ; utnmique euim m- 
consideratum est : non esse Jurandum ubi non est 
opus ; est enim finistra. Opus autem non est nisi 
iuter civitates, ad vitandum vel toUendum certamen 
per vim, quod oriri necesse est ubi promissis fides 
deest; vel in civitate, ad judicionim certitudiuem. 
Item, nott esse disputandiim de divtna natura ; 
suppositum enim est in regno Dei naturali, sola 
ratione omnia inquiri, hoc est, ex principiis scien- 
tiie tiaturalis. liis autem tantum abest ut sciamus 
naturam Dei, ut ne quidem nostri corports aut cu- 
jusque creaturie proprietates satis assec|ui possi- 
mus. Ex hujusmodi igitur disputationibus uiliil 



I BEC 



. in. provenit, praeterquam quod ad modulum concep- 

': , tionura nostrarum uomina divinse majestati temere 

I .int imponamus. Sequitur quoque, quod attinet ad jus 
i^r^regni Dei, inconsideratam et temerariam loqua- 
"■ tionem esse eorum qui dicunt, hoc vel illud non 
consistere cum juatilia divina. Nam et homines 
contumeliBe ducunt, si filii aui jus eorum disputent, 
aut justitiam aliter quam imperatis suis metiantur. 
Sexto, in precihvs, gratiarvm acionibus, sacri- 
Jiciisgue guidqttid exhtbetur, oportere esse tn auo 
genere optimttm, et honoris signijicaticum ; nimi- 
rum, orationem esse non subitam, aut levem, aut 
plebeiam, sed pulcbram et bene compositam. Nam 
etsi absurdum erat, quod ethuici Deum sub ima- 
g^ne colerent, non tamen a ratione ahenum erat, 
quod carminibus et musica in sacris uterentur. 
Item, victimas pulchras, et donaria viagnijica, et 
qua agunlur, vel submissionis vel gratitudinig 
signijicativa, vel benejiciorum acceptorum tnemo- 
rativa esse ; proficiscuntur enim haec omnia a stu- 
dio honorandi. 

Septimo, Deum non solum secreto, sed palam et 
puhUcc in conspecfu hominum coU oportere. Ete- 
nim cultus eo maxirae placet, ut dictum est supra, 
articulo decimo tertio, quod gignat houorem in 
aliis. Nisi ergo alii videaut, quod in cultu gratis- 
simum est, perit, Postremo, summoconatu obser- 
vandas esse leges naturales. Etenira Domini 
imperium parii pendere, superat omnes alias con- 
tumelias ; sicut et e contrario, omnibus sacrificiis 
acceptior est obedieutia. 

Atque hse sunt legum naturalium circa coltum 
Dei prEecipuffi, earura, inquam, quas dictat ratio 
homimbus singuUs. Totis autem civitatibus, qua- 



i 




DE REONO DEl PER NATUBAM. 345 

rum unaqujeque una est persoua, eadem ratio natu- sect. ill. 
ralis prteterea imperat cultus puhlici uniformitatem. . 'I'- . 
Nam quae actiones fiunt a singulis secundum ra- 
tiouem privatam, eae civitatis actiones nou sunt, 
neque ergo civitatis cultus. Quod autem fit a 
civitate, fieri iutelligitur ejus vel eorum, qui sum- 
mum babent imperiura, ideoque consensu civium 
simul omnium, id est, unifoTmiter. 

16. Leges naturales circa cultimi divinum, ^l^ise ■" T^^^l^ 
praecedente articulo numerantur, signa honoris na- p™«'ciuiuin 
turalia taiitum exhiberi prsecipiunt. Consideran- „u4io .u». 
dum autem est duo esse genera signorum ; alteram 
naturalium, alterum pactitiorum sJve ex constituto 
expresso, vel tacito. Quoniam jam in omni Hngua, 
nominum sive appeUationnm usus ex constituto 
oritur, etiam ex constituto poterit mutari. Quod 
enim dependet et vim suam derivat a voluntate 
hominum, eorandem consentieutiura voluutate 
TOUtari vel aboleri potest. Nomina ergo quK ex 
constituto hominum obtinueraut Deo attrifmi, eo- 
randem constituto cessare possunt; quod autem 
constituto hominum potest fieri, id constituere 
civitati licet. Jure ergo civitas, hoc est, ii, qui 
totius civitatis potestatem habent, quje nomina sive 
appellationes Deo honorijicte sint, quse non sint, 
hoc est, quje doctrinae de natura et operationibus 
Dei publice tenendae vel profitendEc sunt, judicabit. 
Actiones autem significant non ex constituto homi- 
num, sed naturaliter, sicut efFectus sunt signa sua- 
ram causaram ; quarum quaedam semper signa sunt 
contemptus eoram, coram quibus fiunt, nimirum 
quibus ostentatur corporis immundities, et quse- 
■ cuuque pudet facere coram iis quoa reveremur : 
L aliBe semper signa sunt honoris, ut, accedere et 



346 RET.IG10. 

SECT. 111. alloqui decenter et humiliter, cedere de via vel del 

^_^ , alio quocunque commodo, Nihil iu Iiis mutare 

civitas potest. Sed iufiuitje alise sunt, quje, qaod 
attinet ad honoi"em aiit contumeliam, adiaphone 
sutit ; ese vero in si^a houoris a civitate et institai 
possunt, et institutae revera honorificae aunt. Ex 
quo intelligi potest civitati obediendum esse, quic- 
quid jusserit pro sig^io honorandi Deum, id est, 
pro cultu usurpari, modo id iu signum honoris in- 
stitui possit ; quia honoris signum est, quod ji 
civitatis pro tali usurpatur. 
""'C^,^^ 1/. Regnante Deo per solam naturam, quse sint 
«iiaid. isgmn leges ejus, tani sacrse quam seculares, diximus jam. 
iiiiHrai™«vi-Ciuoniam autem nemo est, quin falli ratiocinando 
bl^nll^cr"' posait, contingatque circa plerasque actiones ho- 
f^™™'g°^ ^ mines discordi sententia esse, quEeri ulterius potest, 
ririuiH impiN quemuam rect(E rattonis, hoc est, legum suarum in- 
terpretem Deus esse voluit. Et de legibus quidem 
secularibus, id est, de iis quae pertinent ad justitiam 
et mores homJnum versus homines, ex ante dictis de 
civitatis constitutione, rationi consentaneum esae 
demoustravimuSjjudicia omnia esse penes civitatem; 
judicia autera nihU aliud esse, quam legum interpre- 
tationes : et per consequens, legum interpretet 
ubique esse civitates, hoc est, eos qui civitatum 
habent imperium summum. 'Delegibus anterasacri» 
considerandum est, quod supra capite quiuto, arti- 
ciUo decimo tertio, demonstravimus, singulos civea 
tantum juris in eum vel eos, qui imperium habent 
civitatis, quantum transferre potuerunt, transtu- 
lisse. Potuerunt autem transferre jus decemeudi 
de modo quo Deus houorandus sit. Ergo et trans- 
tulcrunt. Uuod autem id potuerint, ex eo mani- 
festum est, quod modus houoraudi Deum aute cou- 



I 



DE REGNO DEI PER NATURAM. 347 

stitutam civitatem ab uniuscujusque ratione pri- sect. ui. 
mtta petenciua erat. Unusquisque autem rationem '^- 
privatam rationi lotius civitatis submittere potest. r^o^u: dc. 
Prseterea, si singuli propriam ratiouem in colendo i|^i'J^^^^ 
Deo sequerentur, in taiita diversitate colentium, "™™" """': 
alter alterius cultum indecorum vel etiam impiumtaitmiiiiatotiui 
judicaret; neque alter alteri Deum honorare vide- c^rii^qu» h» 
retur. Non esset ergo citltns, ne is quidem qoi^riuiL^^ 
maxime cum ratione congrueret ; propterea quod''""'"'™"""'- 
natura cuUvs iu eo consistit, ut sit signum honoris 
interni. Signum autem non est, nisi quo aliquid 
iimotescit aliis. Neque ergo signum honoris est, 
iiisi quod aliis sic videtur. Rursus, signum verum 
est, quod consensu hominum fit signum. Ergo 
etiam honorificum est, quod consensu hominum, 
id est, jussn civitatis fit signum honoris. Non est 
ergo contra voluntatem Dei, per solara rationem 
deelaratam, exhibere ipsi signa honoris, quEC inipe- 
rabit civitas. Possmit ergo cives jus decernend, 
de modo colendi Deum, in eum vel eos transferre, 
qui civitatis habent imperium summnm. Imo de- 
hent ; alioquin enim omnes absurdae opiniones de 
natura Dei, ceremouiteque omnes ridiculae, qnre 
apud ullas gentes exstitere, in eadem simul civitate 
conspicerentur ; ex quo contingeret miicuique cre- 
dere cBeteros omnes Deum contumelia aflScere. Ita- 
que de nemine recte dici posset, quod Deum cole- 
ret : nemo enim Deum colit, id est, honorat exteme, 
nisi is qui ea facit, quibus aliis appareat honorare. 
Concludi itaque potest, legmn naturalium, tam 
sacrarum quam secularium, regnante Deo per 
solam naturam, interpretationem dependere ab 
auctoritate civitatis, hoc est, ejus hominis vel curia^, 
cui concessura est sammum civitatis imperium ; et 



348 



rion 



. Deum, quicquid imperat, per ejus vocem inipei 
et e couverso, quod ab iis imperatur et cii 
modum honorandi Deum et circa secularia, im] 
rari a Deo. 

18. In contrarium autem interrogare quis poft 
rit, primo, an non sequatur obediendum civil 
esse, si directe imperat Deum contumelia afficere,' 
vel prohibeat colere. Dico, non sequi, neque esse 
obediendum. Nam contumelia afficere, aut non 
omniuo colere, a nemlne intelligi potest pro mo< 
colendi, Neque etiam habuit quisquam ante ci' 
tatem constitutam, eorum qui Deum regnare agni 
verunt, jus negandi honorem ipsi inde debitum 
neque ergo jus talia imperandi iu civitatem trai 
ferre potuit. Deinde, si quEeratur, an obediendum 
civitati ait, si imperet aliquid dici vel fieri, quod 
non est directe in Dei contumeliam, sed ex quo 
per ratiocinationem consequentife contumeliosae 
possunt derivari ; veluti si imj^eretur, Deum colere 
sub imagine, coram iis, qui id fieri honorificum essa^ 
putant ; certe faciendum" est. Cultus enim insti-fl 

• CtTUfaciendum enl.'] Diximus capitis pr»aentis articulode»* 
cimo quano, qui Deo tenninos attribuunt, facere eos contra legem 
de cultu Dei naturalera. Jam, qui Dcum colunt sub imagine, ter- 
minos illi statuunt ; raciutit ergo quod facicndum non est ; et 
locus hic priori videtur csse contrarius. Sciendum i^tur «et, 
primo, Don illos, qui imperio coacti sic colunt, Deo tenninos aasig- 
nare, sed qui imperant. Nam qui ioviti colunt, revera colunt, sed 
eo in loco stant vel procumbunt, in quo loco stsre vel prDCumbei«|1 
a legitimo imperante jussi sunt. Secundo, faciendui 
non semper et ubique, sed BUpposito nullam aliam esse colendi 
Deum regulam prster dictamina humonfe rationis; nam tunc v 
luntas civitatis pro ratione est. At in regno Dei per pactumi slval 
antiquum sive novum, ubi expresse pi-ohibetur idulolatrio, e 
civitas sic colere jubeat, tamen facicndum dou (%t. Quiiea 
sideraverit, qui repiignantiam pulavit cs3c uliqiiam intcr articulun 
hunc at decimum quartum, ita putare desinet. 



DE BEGNO DEl PER NATUEAM. 



349 



mE! 



tur iii signum honoris : sic autem colere signum sect. iii. 
honoris est, et houorera Dei propagat apud eos, 'f' - 
quibus pni signo habetur. Vel si imperetur Deo D^iiiuti™ 
nomeu attribuere, quod non intelligimus quid sig- 
nificet, aut quomodo cum hoc ipso nomine, Deo, 
cohiereat ; id quoque facieudum est ; quia quEe 
facimus honoris causa, nec intelligimus aliter se 
habere, si pro sigiiis houoris accipiuntur, signa 
honoris sunt; ideoque, si ea facere recusamus, 
recusamus Dei honorem propagare. Idem sentien- 
dum est de omnibus attribulis et actionibu« circa 
cultum Dei mere rationalem, quEe cadere in con- 
troversiam vel disputari possunt. Quamquam eiiim 
hujusmodi imperata possunt esse interdum coutra 
rectam rationem, ideoque peccata in iis qui impe- 
rant ; non tamen suut contra rectam rationem, 
neque peccata in subdltis, quonmi in rebus contro- 
ersis recta ratio est ea, qu£e submittitur rationi 
Ivitatis. Postremo, si is homo vel curia, cui com- 
missa est summa potestas civitatis, jubeat se coli 
attributis et actionibus illis, quibus colendus est 
Deus, quEeri potest an obediendum sit. Multa sunt 
quae et Deo et hnmiuibus cominuniter attribui pos- 
sunt; nam et homines iaadnriet magnijicari pos- 
sunt; multfeqiie actiones, quibus et Deus et homines 
coli possunt. Sed attributorum et actionum signi- 
■ficationes tantum speclandae sunt. Attributis ergo, 
quibus significamus sentire nos, hominera aliquem 
ita imperium habere ut a Deo non dependeat, vel 
esse immortalem, vel potentiie infinitie, et similia, 
quamquam jubeant reges, abstinendum est; sicut 
et actioiiibus idem significautibns, ut precari ab- 
iutem, rogare ea quse sohis Deus dare potest, ut 
luvias et serenitatem ; offerre ei qase solus Deus 




ifrum 

iiiiiJ 



I. accipere potest, ut holocaTista; vel cnltnin 
, bcre, quo major exhiberi non potest, ot sacrifii 
Iliec eiiim eo tendunt, ne Deus regnare exLstime- 
tur ; contra id quod ab initio suppouitur, CaetenuB 
geniiflexio, prostratio, vel alins quicunque a< 
corporia adhiberi licite potest, etiam in cultn 
vili : possunt enim sigiiificare agnitionem potesl 
civilis tantum. Cultus enim divinus a civili, non 
motu, situ, habitu, aut gesta corporis distingtiitar, 
sed sententias de eo, qui cohtur, declaratione ; ut 
ni prostcrnamus iios ante aliquem, animo declarandi 
eo aigno quod habemus eum pro Deo, cultus di^inos 
eat : ai idem facimus in signum agnitionis imperii 
civilis, cultus civilis est. Neque distinguitur cutftu 
dwiniis a civili per ullam actionem, quje intelligi 
Bolita est sub nominibus Xarptia et ZovXila ; quoram 
prius servorum officium, posterius Kortem denotans, 
nomiua sunt ejusdem uumero actionls. 

19. Ex iis, qua; dicta sunt, colligitur, regnanl 
Deo per solam ratioiiem naturalem, peccare sul 
'_ ditos, primo, si violant leges morales illas, qi 
explicatEB sunt capitibus secundo et tertio : 
cundo, si violaiit leges sive mandata civitatis 
iis rebuB, qua; pertiiient ad justitiam : tertio, 
non colant Deum Kara ra vufufxa : quarto, si nonJ 
confiteantur coram homiuibus verbis etfactis, unum 
esse Deum optimum, niaximum, beatiasimum, totins 
mundi muudanorumque regum regem supremum: 
hoc est, si Deum noii colunt. Quartum hoc peo-j 
catum in reguo Dei naturali, per ea qure dicta sunl 
capite prfficedente, articulo vigesimo, Itcsa: dioina\ 
majegiaiis crimen est. Est enim negatio divinse''! 
potestatis, sive aiheismm. Proceduiit cuim pec- 
cata hic, similiter ac si supponeremus aliquem ho- 



DB REGNO DRI PER PACTUM VBTUS. 351 

minem esse suprenmra regem, qui absens regnaret 
per proregem ; contra quem peccarent quidem illi, 
qui proregi nou obedireut iu omnibus, excepto si 
reguum sibi ipsi arrogaret, vel alii tradere voluerit ; 
illi vero qui ita absohite eidem obedirent, ut illud 
iion exciperent, rei majestatis dicerentur. 



DE REGNO DEl PER PACTUM VETUS. 

I . VE>ram rcHgioncin, siiperatitione exteras ualioDes occupautc, 

iijstituit Deus pcr Abraltamuiii. S. Pacto intcr Dcum ct Adtt- 

nium prohibita cst dispiitatio demaitdatiaeuperioruin. 3. Pacti 

Iinter Deum et Abraliamum forraula. 4'. In pacto illo conti- 
netur agnitio Dei non simplieiter, sed ejus qui apparuit Abra- 
liamu. 5- Lcges, quibus Abrohanius tenebatur, alioe nou 
«ront preter leges natura', et lcgcm circumcisionis. €. Abra- 
liamus verbi Dei et legura omnium apud suos interprcs cral. 
7- Siibditi Abrahami peccare uon polaerant ipsi obediendo. 
8. Paclum Dei cuni populo Hebneo ad montem Sinai. 9. 
Inde regimen Dei uomen rcgui sortitum est. 10. Quacnam 
legea Judfeis a Deo impositic eint. 11. Quid sit, ct ijuomodo 
cognoscenduni vcrbumDei. 12. Quodnam fuerit verbum Dei 
* scriptum apud JudiEos. 13. Potestatem interprctondi verbum 

Dei, et summam |jotestatem civilem conjunctas fuisse in Mose, 
dum viveret. ll-. E^dem conjunctaa fuisse in suinmo soccr- 
dote, vivente Josua. 15. Easdcm conjunctas fuisse in summo 
sacenlote usque ad Saulem regcin. 16. Easdem eonjuncias 
fuisse in rcgibus usque ad eaptivitatem. 17. Eaadem fuisseiu 

Ij sacerdotibus post captivitatem. 18. Apud Judajos, negatio 

^^^V providentiffi divinx et idololatria sola erant crimina Itesn; ma- 
^^^1 jestatia divincD; in caeteris omnibus, principibus suis parere 
^^^P debebant. 

I. Habet hoc humanum genus, ab imbeciUitatis i 
propriEe conscientia et admiratione eventnum iiatu- 
jralium, ut pkTique credant ease omninm rerum *" 
iaibilium opificem invisibilem Deum ; quem etiam u 



^^P-BEC 



352 




RELIGIO, 



Pulo iDter 
Deiunel Ad&- 
mmn, pniliibitii 



metnunt, sentientes non esse sibi satis tutela ia 
seipsis. CBeterum, ut enm recte colereiit, imper- 
fectns usus rationis et affectuum vehenaeutia o1 
tere. Metus autem iuvisibilium, quando a ret 
ratione separatur, superstitio est. HomiDibus il 
que, sine speciali Dei anxilio, utrumque scopoli 
efFiigere atheixmum et supersHtionem, jiene eral 
impossibile : haec enim a metu sine recta ratioue, 
ille a rationis opimone sine metu proficiscitnr, 
Maximam itaque partem homiiium facile occupavit 
idololatria ; et coluerunt Deum omnes pene geuteS' 
sub imagimbiui et Jiguris rerum finitanim, speo 
traque sive phantasmata, forte ex metu dsemonia 
appellautes, coluere. Placuit autcm Divinae Majes- 
tati, ut in Historia Sacra scriptum legimus, ex ge- 
nere humano nnum, per quem ad verum sui cultum 
homines perduceret, evocare Abrahamum ; illi se 
supematuraliter revelare ; et cum illo atque Ulius 
semine celeberrimum illud inire pactum, quod ap- 
pelktur parlum, et fo^dus, et Testamentiim anti- 
quum. Is igitur religiouis verre caput est ; is {Jo- 
sephi Antiq. Jud. lib. i. cap. 7.) iiost diluvium unum 
esse Deum creatorem umversi primus docuit : et 
ab eo regnum Dei per pacta initium sumit. 

2. Initio raundi regnavit quidem Deus, non so- 
lum naturaliter, sed etiam per pactum, super Ada- 
mum et Evam ; ut videatur uullam voluisse obedi- 
entiam priestari sibi, prteter illam quam dietaret 
ratio naturalis, nisi per pactiim, id est, ex ipsoram 
hominum conseusu. Quoniam autem pactitm hoc 
statim irritum factum est, neque unquam post re- 
novatnm, non est inde regni Dei, de quo hoc loco 
agimus, deducenda origo. Hoc tamen obiter no- 
tandum, prajcepto illo de non coraedendo de arbore 



DE REGNO DEI PEB PACTUM VETUS. 



353 



gcieiities boni et mali^ sive Judicatio de hono et . 
malo prohibita sit, sive esus fractus alicujus arborei, 
Deum postulasse prjeceptis suis obedieutiam sim- 
plicissimam, sine disputatione an bonum vel mnlum 
esset quod praeciperetur. Fractua eiiim arboris, si 
mandatum absit, uihil habet in natura sua, quo esus 
ejus miiraliter malus, hoc est, peccatum csse possit. 

3. Pactum autem inter Deum et Abrahamum ^^ 
hac formula initum est (Gen. xvii. 7, 8) : Stataam'^ 
pactum meum inter me et te, et inter semen tuum 
post te in generationibus sttis foedere sempiterno, 
ut sim Deiis tuus et seminis tui post te in sempi- 
ternum : daboque tibi et semint tuo terram pere- 
grinationis tu(e, omnem terram Ckanaan, in pos- 
sessionem aternam. Quo vero Abrahamus et 
semen ejns memoriam fcederis hujus conseiTare 
posset, necessaria erat signi institutio. Adjecta 
ergo est pacto circumcisio, sed tameu ut signura 
tantum (vers. 10) ; Hoc est pactum meum, quod 
ohsertahis inter me et te, et semen tuum post te : 
circinncideiur ex vobis omne niasculinum, et cir- 
cunicidctis carnem preeputii vestri, ut sit in sig- 
num Jcederis inter me et vos. Pactum ergo est, 
ut Abrahamus agnoscat Dcum esse Deum ipsius et 
seminis ejus, hoc est, ilU submittat se regendum ; 
et ut Deus det Abrahamo haereditatem terrae illius, 
in qua tunc habitabat, sed ut peregrinus ; utque 
Abrahamus in signum memoriale hujus pacti cu- 
raret se et semen ejus masculinum circitmcidi. 

4. Cnm vero Abrahamus, etiam ante pactum, ^' 
Deum agiiovisset mundi creatorem et regem ; ne- 'i/ 
que enim de exsistentia, neiine de providentia Dei ^ji 
nnquani dubitavit ; (luomodo snperfluum non erat, " 
quod obedientiam sibi natura debicam voluerit 

VOL. it. A A 



354 RELlGtO. 

'. 111, Deus pretio et per contractum acquirere, pronut- 

^: . tendo scLlicet Abrahamo rej^um terrfe Chanaan, 

hac lege, ut acciperet eum pro Deo suo, cum jiur 
naturali itl jam ante esset ? IUis itaque verbis, vt 
sim Detts titm et seminis tui post te, iion intel- 
ligitur satisfieri huic pacto ab Abrahamo, sola 
agnitione potestatis et dominii, quod Deus habet in 
homines naturaliter, hoc est, agnoscendo Deuiu 
indefinite, quod rationis naturalis est ; sed opor-<l 
tere eum agnoscere definite illum, qui diserat ipa 
(Gen. xii. I) : ^gredere de terra tua, etc. (Gen. 
xiii. 14) : Leva oculos, etc. qui apparuit ei, (Gen, 
xviii. 1,2): sub specie trium virorum ccelestium : et 
(Gen. XV. 1), per visionem : et (vers. 13), per som- 
nium : (^oAJidei est. Qua specie appanierit Deu8 
Abrahamo, quali sono eum alloquutus sit, non ( 
plicatur. Constat tameii credidisse AbrahamuajS 
vocemillamfuissevocem Dei et revelationem veram, 
et voluisse a suis coli illum, qui sic eum alloquutus 
erat, pro Deo universi creatore; fidemque ejus in eo 
sitam fuisse, non quod crediderit Demn esse, aaL 
in promissis verace7aesse,id quodcreduntomnea^ 
sed quod nou dubitaverit Deum fuisse illum, cujuft^ 
vocem et promissa audierat. Et Deum Abrahamt 
significare, non simpHciter Deum, sed Deiaa illi 
apparentem ; quemadmodum cultus, quem Abra- 
bamus debebat Deo, eo nomiue non erat cultus 
rationis, sed religionis et Jidei ; nec quem ratio^ 
sed quem Deus supernaiuraliter revelaverat. 
L«gei,quibn. 5. Leges autem Abrahamo a Deo, vel ab Abn 

AbrJirau» te- . -i- 

nbatur. aiiB hamo lamihte suee positas, tunc vel post, secuui 
^™1J^«' vel sacras, excepto mandato de circumcisione quoi 
riSdS °"'^* in ipso pacto continetur, nuUas legimus. Ex qa(^ 
manifestum est, non fuisse aUas leges atit cultum 



Deu8 . 
1 ex^ 

nua^ 
~m, 

.us 

eo 




DE REGNO DEl PER PACTUM VETUS. 355 

inibus Abrahamus tenebatur, prseter leges natu- sect. iii. 
rales, et cultum rationalem, et circumcisionem. . '|^- . 

6. Erat autem leguin omnium interpres, tam AbraL«om, 
sacranim quam secularium, apud suoa Abrahamus, f^™ om™™, 
Don modo naturaliter, quatenus legibus uteretur "^^^ """' 
naturalibus taiitum, sed etiam ex ipsa pacti formula, 

qua promittitur ab Abrahamo obedientia, noii pro 
se tantum, sed etiam pro semine suo, Quod frustra 
fuisset, nisi filii ejus illius mandatis obedire tene- 
rentur. Atque quod dicit Deus (Gen. xviii. 18, 19) : 
Benedicenda sitnt in illo omnes nationes terra; : 
scio enim quod prfsceptarns sitjiliis suis et domui 
suapost se, ut custodiant tiam Domini, etfaciant 
judiciim et justitiam ; quomodo intelligi potest, 
nisi filii et domus ejns teneri ad obedientiam illius 
mandatis praestandam suppoiierentur ? 

7. Sequitur hinc subditos Abrahami ipsi obedi- s«bdii3 Ahm- 
endo peccare non potuisse ; modo Abrabamus non unu putaEnmi 
imperasset Dei exsistentiam vel providentiam ne- '^ ""** 
gare, vel facere aliquid quod esset expresse contra 
houorem Dei. In cfeteris rebus omnibus verbnm 

Dei ex illius solius ore petendum erat, ut i^gitm 
omnium et verborum Dei interpretis. Deus enim 
Abrahami quis fuerit et quomodo colendus, ab 
Abrahamo solo doceri poterant. Qui vero post 
Abrahami raortem subditi erant imperio Isaaci aut 
Jacobi, sine peccato per eandem ratioiiem ipsis in 
omnibus paruere, quamdiu pro Deo et rege suo 
agiioscereiit et profiterentur/>f««i^ira//rt;flj. Prius 
enim Deo simpliciter se submiseraiit, quam Abraha^ 
mo: prius autem Abrahamo,quam/>eo^<Jm/»/w//,et 
rursus prios Deo Abrahami, quam Isaaco. In sub- 
ditis itaque Abrahami, unicum erat crimen la-ste 
majestatis divinte, negare Deum ; sed iu posteris 

A A ! 



circa 
itaSjt 



356 

, eorum, laesEe majestatis crimen hoc quoque erat, 
negare Deiim Abrahami, hoc est, colere Denin 
aliter quam ab Abrahamo est iustitutum, uiminuQ 
sub imaginibus" manu-factis ; prout fecerunt cje- 
teriE natioues, quae propter eam causam nppella- 
bantur idololatrtE. Atque hucusque subditi, circa 
mandata priucipum suorum, quid facrendum 
quid ftigieDdum erat satis facile dignoscere pol 
runt. 
» 8. Utpergamusjam, ductum sequendo Scripl 
|j. Sacrse, idem jiactum renovatum est, (Gen. 
3, 4) cum Isaaco ; et (Geu. xxviii. 13, 14) coni 
Jacobo; ubi Deus se appellat non simpliciter Deum, 
quem natura esse dictat ; sed distincte, Deum Abra- 
hami ct Inaaci : et post, idem pactum renovaturus 
per Mosen cum toto populo Israelis, Ego, inquit 
(Exod. iii. 6), sum Deus patris tiii, Dens Ahraham, 
Deus Isaac, et Deus Jacob. Deinde, cum populus 
ille constitisset in deserto prope montem Siuai, non 
modo liberrimus, sed etiam snbjectiouis humanEe, 
propter memoriam recentem servitutis j^Egyptiacae, 
inimicissimus, pactiim illud aittiquum propositiun 
est omnibus rediutegrandum, Iiac formida (Exod. 
xix. 5, 6) : Si ergo audieritis rocevi meam et 
cuatodieritispactum vievm {\mmv\xmpaetum initum 
cum Abrahamo, Isaaco, et Jacobo) eritis mihi 
peculium ex cunctis populis : mea est enim omt 
terra ; et vos eritis viihi in regnum sacerdotai 

• Sub imaijiaibus man%-fiicliu.'\ Vide cap. xv. art. I+, ibi o 
tum talem irratioQalein eese osteiiiiiinus ; at ei jussu civitatis fia^d 
cui verbum Dei acriptum non est cognitum neque reccptum, cul- 
tum talem cap.xv. art. 18, ostendimus esse ratioaalem. Cteterum 
ubi Deux regnat per pactum, in quo, ne eic colant, expresse cave- 
tur, ut per pBCtum Abiuhami; ibi sive iDJussu sive jussu C 
fiat, male fit. 



■ jussu dvitftt^^ 



DE HEGNO DEI PEB PACTXJM VETUS. Sb7 

et gens sancta. R.espondit antem omnis populus sect. ur. 
simul (vers. 8) : Cancta qu^ hquutus est Domi- . '_"■ .^ 
nus,y^acicmHS, 

9. In hoc fcedere animadvertenda est, inter'alia, i°i|f'^'°™ . 
appellatio regni, non ante usurpata. Quamquam »rBtum ««. 
euim Deus et per natnram et per pactum cum 
Abrahamo esset ipsonim Rex, debebant tameu ei 
obedientiam et cultum naturalera lantum, quatenus 
subditi ipsius ; religiosum vero, qualem instituit 
Abrahamus, quatenus subditi Abraharai, Isaaci, vel 
Jacobi, suomm principum naturalium. Ipsi enim 
verbum Dei nullum acceperant prseter illud natu- 
rale verbnm reclEe rationis ; neque 2"^^^^^^ inter 
Deum et ipsos ullum intercesserat, nisi quatenus 
voluntates eorum includerentur in voluntate Abra- 
hami, ut principis sui. Jam vero per pactum ini- 
tum ad montem Sinai, consensu habito siugulorum, 
fit regiium Dei super eos institutivum. Ab lioc 
tempore initium habet celeberrimum illud in Scrip- 
turis Sacris et scriptis theologorum regmim Dei : 
atque huc spectat, quod cum Israelitie regem expos- 
cereut, dixit Deus Samueli (I Sam. viii.7) : Non te 
abjecerunt, sed me, ne regnem super eos : et quod 
dixit SamuelIsraeIitis(lSam.xii.l2): Dixistis, rex 
imperabit nobis, cum Dominus Deus vester regnarct 
in vobis,- et quod dicitur (Jerem.xxxi.32) : Pactunt, 
quod pepigi cum patribus eorum etc.: et ego do- 
minatus sum eorum ; atque etiam doctrina Judae 
Galilgei, cujus mentio fit apud Josephum (Ant. Jud. 
lib. xviii. cap. 2) his verbis : Quartce autem studinm 
sapientiee sectantlum riis primus aut/iorjuit Judas 
Galiltfus. Hi catera cum Pharismis consentiunt, 
nisi quod constantissimo libertatis amore flagrant, 
credentes soluni Denm Dominum habendum ac 



L 



, prineipem, etfacilins vel exquisifisgima paenarm 
genera laturi, una cum eognatis stiis ac eharisii- 
mis, quam mortalem aliquem appellare Dominum. 
10. Jure regui per pactum sic constituto, viden- 
dum proximo loco est, quasuam eis Deus proposu- 
erit legcs, Eec vero oronibus notie simt, uimirum 
Decalogm, et illffi alife, tam judiciales quam cere- 
moniales, quas habentur a vicesimo capite Exodi 
usque ad finem Pentateuchi et obitum Mosis. Le- 
gum autem in universum per manum Mosis tradi- 
tanim, aUffi sunt quse iiaturaliter obligant, «tquae 
a Deo, quatenus Deo naturte, latae sunt, et vim suam 
obtiiiuerunt etiam ante Abraliamum : aliie, quje 
obligant ex vi pacti initi cum Abrahamo, utpote 
latae a Deo, quatenus DeoAhrahami, quae vim s 
habuerunt ante Mosen, propter pactum illud prioi 
aliie vero obhgant ex pacto illo boIo, quod posti 
mum initum est cum ipso populo, utpote latje i 
Deo quatenus rege peculiari Israelitarum. Primi 
generis sunt omuia prsecepta Decalogi, quae perti- 
nent ad mores, qualia sunt, parentes honorabis ; 
non occides ; non mmchaberis ; non furaheris ; 
non dices falsum testimonium ; non concupisces : 
sunt enim leges naturales. Prseterea praeceptum 
de non assumendo Dei nomine in vanum ; est enim 
pars cultus naturalis, ut osteusura est capite prge- 
cedeute, articulo decimo quinto. Item secundmn, 
de non adorando per imaginem a seipsis factam ; 
est enim et hoc religionis naturalis, ut eodem arti- 
culo ostenditur. Secundi generis est prECceptum 
Decalogi primum, de non habendis diis alienis ; in 
eo enim consistit essentia pacti Abrahami, per quod 
Deus nihil aliud exigit,quam ut ipse Deus ipsiusesset 
et semiuis ejus. Item prseceptum de sanctificand 



DE REGNO DEl PER PACTUM VETUS. 359 

sahbatho: est enim instituta septimi diei sanctifi- sect. 
catio in memoriam creationis hexaemera,ut apparet ^ '^- 
ex his verbis (Exod. xxxi. 16,17): Pactum est (sub- 
auditur sabbathum) sempiternam inter me etJiHoa 
Israel, signumque perpetuum : sex enim diebus 
fecit DominHS ccelum et terram, et in septimo dte 
ah opere cessavtt. Tertii generis sunt leges poli- 
tic<E, judiciales, ceremonialesque, quse spectabant 
ad Judfeos solos. Primi et secundi generis leges 
in tahulis laptdeis scriptae, nempe Decalogus, in 
ipsa arca couservabantur : cseterie scriptfe in totius 
legis volmiine reponebantur (Deut. xxxi. 26) iii 
arccE latere. Ha; enim, retenta fide Abrahami, 
poterant mutari ; iUse non poterant. 

11. Leges Dei omnes sunt rerbum Dci, sed non Q"'^ n'. -^ 
e converso omne rerhum Dei est lex. Ego sum Tl^i<Z 
Dominus Deus tuus qui ethixif te de terra jEgypti, "''""" ^ 
verbum Dei est, lex non est. Neque omne id, quod 
ad rerbum Dei declarandum uua cum ipso enun- 
eiatur aut scribitnr, statim rerhiim Dei est. Nam, 
h<ec dicit Dominux, non est Domini vox, sed prae- 
conis sive prophetfe. Id omne et solum verbum 
Dei est, quod Deum loquutum esse pronunciavit 
propheta venis. Scripta autem prophetarum, com- 
prehendentia tam quse Deus, quam quje ipse pro- 
pheta dicit, ideo verbum Dei appellantur, quia 
verbum Dei continent. Quoniam autem verbum 
Dei id omne et solum est, quod pro tali exhibetur 
a vero propheta, sciri quid sit i-erhum Dci ante 
uon potest, quara cognoscatur qiiis sit propheta 
verus; nec verbo Dei credi, quam credatur pro- 
phetEB. Mosi a populo Israelitico creditum est 
propter duas res, miracula et fidem. Utcunque 
enim magna et evidentissima miracula operatus 



L fuerat, non tamen ei nredidissent, saltem non cre- 
, deudum erat, ai ad alium cultum eos ex Mgy\iU} 
evocasset, quam ad cultum Dei Abrahami, Isaad, 
*" et Jacobi patmm suorum. Fuisset eniin contra 
pactum ab ilUs eum Deo initum. Similiter doffi 
res sunt, mmirara pr<edictio Jiiturortim Si/jjernaiH- 
ralis, quod est ingeiis miraculum, et^t/es in Det/m 
Abrahami liberatorem eorum ex /Egypto, qnas 
Deus omuibus JudEeis pro notis veri prophetse ha- 
bendas proposiiit. Cui alterutra harum deest, is 
propheta vcrus non est, nec pro verbo Dei haben- 
dum est quod pro tali obtendit. Si desit fides, 
reprobatur his verbis (Deut. xiii. 1, 2, 3, 4, 5) : 
Si surrexerit in medio tui propheta, ant qui som- 
nium vidisse se dicat, et prwdixertt signiim atqve 
portentum, et evenerit quod loquutus est, ct dix- 
erit tibi : eamus, et sequamur Deos alienos, etc. 
Propheta Hle aut fictor somniorum interficietnri 
Si prEedictio eventnum desit, rejicitur his verbi 
(Deut. xviii. 21, 22) : Quod si tacila cogitt 
tione respondcris, quomodo possum intelligt 
quod verbnm Dominus non est loquutus 9 
habehis signum : quod i?t nomine Domini prophei 
ille prtsdixerit, et non evenerit, hoc Dominas m 
est loquutiis, sed pcr tumorem animi sui prophei 
eonfiuxit. Jam quod verbiim Dei sit id, qnod 
verum prophetam pro tali enunciatur, et quod ye- 
rus propheta apud Judreos fuerit, cujus fides vei 
erat, et cujus priedictionibus e\'entus respondebanl 
extra controversiam est. Sed quid sit sequi Det 
alienoB, et utrum eventus, qni prKdictionibus re- 
spondere aifirmantur, eis vere respondeant necne, 
multas controversias pati potest, prsesertim in prie- 
dictionibus qu» obscure atque ienigmatice eveutui 



i 



DE REGNO DEI PER PACTUM VETUS. 

prsesignificaiit ; quales sunt prsedictiones propheta- sect. ni. 
rum fere omuium, ut qui non pdam, sicut Moses, . '^- . 
(Nura. xii. 8), sed per tenigtnata et Jigaras Domi- 
ntim vident. De his autem judicari aliter uon 
potest, quam per rationem natvralem. Depeiidet 
enim judicatio illa ex ioterpretatione prophetEe et 
coniparatione ejusdem cum eventu. 

1 2. Pro verbo Dei scripio habebant Judsei librum Qiiodnam 
legis totius, qui appellabatur Deuteronomium ; usque i^rJript"" 
autem ad captivitatem, quantum ex Historia Sacra 
colligi potest, iUum solum. Nam liber hic traditus 

est ab ipso Mose (Deiit. xxxi. 9, 26) sacerdotibus, 
asservandus et reponendus in latere arcje foederis, 
et a regibus describendus ; idenique longo post 
tempore authoritate regis Josiae (2 Reg. xxiii. 1, 
etc.) pro verho Dei recognitus. Caeteri vero Hbri , 
Testamenti Veteris quando fuerint in canonera pri- 
mum recepti, noii apparet. Quod autem attinet 
ad prophetas, Isaiam et cseteros, cum prjedicerent 
non uisi ea, quEe vel in capti^itate vel post captivi- 
tatem futura erant, eorum scripta non potuerunt 
pro propheticis Ulico haberi, propter legem supra 
citatam ex Deuteronomio (xviii. 2 1 , 22), qua jubeban- 
tur Israelitae, ne pro propheta haberent nisi eum, 
cujus prjedictionibus eventus responderent. Atque 
hinc forte est, quod Judiei, quos interfecerunt cum 
prophetarent, eorum scripta post, propter eventura 
praedictionura, pro propheticis, hoc est, pro verbo 
Dei habuerunt. 

13. Coguito, qufe fuerint sab pacto vetere leges, pDtatatoniii. 
et qaod rerbum </ifi»tou ab initio receptum ; con-^"^et"^ 
siderandum deinceps est, penes quera vel quos de ™^Xa^ 
scriptis prophetarum post surgentiura, au recipienda tnnjimciMfuuw 
essent pro verbo Dei, id est, an eventus prfedic- '^mnt.' 
tionibus responderent, necne, judicandi, et apud 



Ii. quem vel quos leges jam receplas et eerbim Da 
^ scriptum intrepretandi resideret authoritas; i4 
■- quod per siugula tem])ora et mutationes reipuUia 

Israeliticfe investigandum est. 
^ Maiiifestum autem est potestatem hanc, ni^enle 
'^ Mose, totam fuisse penes ipsum. Nam si ipa 
interpres legum et iierbi uou esset, oportet nt 
munus illud pertinnerit vel ad singulos privatim, 
vel ad congregationem sive syuagogam plurian, 
vel ad summum sacerdotem, vel ad alios prophetat. 
Prirao, mmms illud miuime fujsse privatomra ho- 
minum, aut congregationis ex ilUs compositie, exeo 
constat qnod non adhibiti, imo proliibiti fuerint. 
gravissimis minis, ne aliter qnam per Moseu Deum 
audirent. Nam scriptum est (Exod. xlx. 24, 25): 
Sacerdotes autem etpopulus ne transeant tcrminos, 
nec ascendant ad Domiyium, ne Jorte interjieial 
illos. Descendiiqne Moses ad populum et omnia 
narravit eis. Deinde, quod neque singiili, neque 
congregatio debeat prteteudere, quod Deus per illos 
loquutus sit, et per consequens, quod ipsi rerbam 
Dei interpretandi jus habeant, orta occasione ex 
seditione Core, Dathan, Abiron, et dncentonim 
quinquaginta synagogte procerum, manifeste et 
presse declaratur. Nam contendentibus iUis Doi 
num non minus loqui per ipsos quam per MosenT 
sic arguunt (Num. xvi. 3) : sujfficiat vobis, quia 
omnis multitudo sanctorum est, et in ipsis est 
Dominus ; cur elevamini super populum Domint ? 
Quid antem de hac controversia statuerit Dominus, 
ex eo intelligitur, quod (Nura. xvi. 33, 35) 
scenderunt (Core, Dathan et Abiron) vivi i» 
fernum, et ignis egressus a Domiao interfet 
dacentos quinqtiagiuta viros. 

Secundo, authoritatem illam noii fuisse peni 



iin^^p 



DE BEGNO DEl PER PACTUM VETUS. 



3G3 



Aaronem snmmum sacerdotem, manifestum est ex sect. i 
simili controTersia inter ipsum una cum Maria ^ 'f- , 
sorore, et Mosen. Qujcstio enim erat an Deus per rwMui™ 
Mosen solum loquutus fueritj an etiam per ipsos, \,X'tm. p' 
hoc est, an solns Moses, an etiam ipsi verbi Dci J|^^Xi5! 
interpretes essent. Sic enim dixerunt (Num. sii. ""^j|^.'^, 
2) : Num per Mosen loquutus est Doininia ? nonne y-iy^r^t.' 
et nobis similiter loqtmtas est P Deus autem hos 
increpavit, distinxitque inter Mosen et alios pro- 
phetas (Num. xii. 6, 7, 8) ; Si quis (inquiens) 
J^aerit inter ros propheta, in visione appareho et, 
relper somnium loquar ad illum. At non talis ser- 
rus meus Moses, etc. Ore entm ad os loquor ei, et 
pafam, et non per <enigmata etjiguras Dominum 
videt. Quare ergo non timitistis ? etc. Postremo, 
quod interpretatio verbt Dei, viveute Mose, non 
fuerit penes prophetas alios quoscunque, ex eo coUi- 
gitur, quod jam citavimus de excellentia ejussuper 
omnes alios ; et ex ratioue naturali, quandoquidem 
ejusdem prophetae cst, maudata Dei et ferre et expli- 
care ; aliud autem rerbum Del tunc non erat prreter 
iUud, quod per Mosen annunciatum est ; et ex eo 
etiam, quod propheta eo tempore alius exstiterit 
nemo, qui ad popiilum prophetaverit, prJeter sep- 
tuaginta seniores, qui per spiritum Mosis propheta- 
vemut. Atque id quoque injuria factum credebat 
Josua, Mosis tunc minister, post successor, donec 
consentiente Mose factum sciret : id quod ex ipso 
textn Scripturfe (Num. xi. 25) manifestum est: 
Descendit Dominusper nubem, etc. auferens de spt- 
ritu, qui erat in Mose, et dans septuaginta viris. 
Fostquam autem nunciatum esset, quod propheta- 
rent, dLvit Josua ad Mosen (Num. xi. 28) : Dotnine 
mi, prohibe eos. Moses autem respoudit, Quid 



364 RRLIOIO. 

SECT. III. (vmnlarisprome? e\.Q. Ciim ergo Moses solus rcrA) 

. , ^f- . Dei niiHcius esset, neque erat munus interpretaniit 

penes priratos, nec peaes synagogam, nec penea 

Isacer(lotem,j\ec penes aHos propketas; restat, /n/cr- 
pretem verbi Dei UDum fuisse Mosen, qui summam 
etiam potestatera habebat in rebus civilibus ; certa- 
meii autem Core et eaiterorum conjuratoruna coutra 
Mosen et Aaronem, et Aaronis cum sorore contra 
Mosen, suscitatum fuisse, uou propter animanim 
siiarum salutem, sed propter ambitionem et reg- 
num in populum. 
j^^Cfi!^ 14. Tempore Josuae, interpretatio legtan et rerf» 
m.ummoMe«. 7)e( er«i pencs Eieazanim smnmum sacerdotem, 
joii^ eundemque regem sub Deo absolutum. Id qnod 

Icolligitur, primo, es ipso pacto, in quo respublica 
Israelitarum appellatur regnum sacerdotale, vel 
ut recitatur ( l Pet. ii. 9) saeerdotium regale : quod 
nullo modo dici poterat, nisi per institutionem et 
pactum populi potestas regia intelligeretur essc 
penes sacerdotem. Neque repugnat ante dietis, 
ubi non Aaron sed Moses regimm sub Deo habuit ; 
cum necessarium sit, ubi unus homo instituit rei- 
publicse futurae formam, illum unum regnum pro 
suo tempore moderari, sive monarehia, sive aris- 
tocratia, sive democratia sit, quod iustituit; et 
habere potentiam omnem in prajsens, quam aJiis 
tributums sit in futurum. Habuisse autcm Elea- 
zarum sacerdotem non modo sacerdottum, sed 
etiam imjieriim summiim, expresse habetur per 
ipsam Josuae ad administrationem rerum vocatio- 
nem. Sic enim scriptum est (Num. xxvii. 18-21) : 
ToUe Josuam flium Nnn, ctc ; qui stabit coram 
Eleazaro sacerdote,etomnimultitudine; et dabts 
ei pr(ccej}ta cunctis videntibus, et partem gloriie 



i 



DE HEGNO DEI PER PACTUM VETU8. 365 

tuis, ut audiat eum onniis synagogajiliorum Israel. sect. iii. 
Pro hoc, si quid ageadum est, Eleazar sacerdos . '^- . 
co/tsulet dominum. Ad verbum ejus egredietur 
et ingredieiur tpse, et omnes Jilii Israet cum eo. 
Ubi consulere Deum, quicquid agendum sit, hoc 
est, verbum Dei interpretari, et in nomine Dei 
imperare in omnibus, pertinet ad Eleazaram ; egredi 
autem et ingredi ad verhum ejus, hoc est, ei obe- 
dire, pertinet ad Josuam et ad omneni populum. 
Notandum quoque est, vocem illam, partem gloria: 
su(s, aperte significare non habuisse Josuam potes- 
tatem jequalcm ei, quam habuerat Moses. Interim, 
manifestum est etiam tempore Josuie potestatem 
summam civilem, et auctoritatem interpretandi 
verbum Dei, faisse ambas in eadem persona. 

15. Post mortem Josuie sequuntur tempora Ju- .^-^^^^ll^ 
dicum usque ad Saulem regem ; in quibus mani- >» •ui«mQ «.«r- 
festum est jus regni a Deo instituti mansisse apud s^ui„m^^. 
sacerdotem. Erat enim rrgnum ex pacto sacer- 
dotale, id est, regnum Dei per sacerdotem : atque 
tale esse debuit, usque dum forma iUa a populo 
ipso, consentiente Deo, mutaretur : id quod non 
est factum antequam petentibus regem oonsen- 
sisset Deus, dixissetque Samueli (1 Sam. viii. 7) : 
Audi populum in omnibus, qute loquuntur tihi : 
non eium te, sed me abjecerunt, ne regnem super 
eos. Potestas itaque civilis summa debebatur ^i/re, 
ex institutione Dei, sacerdoti summo. Facto autem 
potestas illa in prophetis erat, quibus, a Deo extra- 
ordinarie suscitatis, Israelitse, gens prophetarum 
avida, propter existimationem propheti^ protegen- 
dos se et judicaudos subjecenmt. Ratio hujus rei 
erat, quod institutione regni Dei sacerdotalis, etsi 
pcenae statutse fuerint et magistratus qui judicarent, 



Ui. jus tamen posnas sumendi dependebat ab arbitrio 
'^ privato, et peiies dissolutam multitudiuem et sin- 
B- gulos erat puiiire vel non punire, prout a prirato 
j^r. zelo excitareutur. Ideoque Moses imperio proprio 
"^ morte multavit neminem; sed quando interficieii' 
dus aliquis esset, unus vel plures, iu enm vel eo8, 
auctoritate divina, diceudoque, hoc dicit Domimu, 
multitudinem concitavit. Erat autem confonne hoc 
naturje regni Dei peculiaris. Ibi enim vere regnat 
Deus, ubi legibus non hominum sed Dei metu ob&- 
ditur. Et si quidem homines tales essent, qnales 
esse debent, optimus is esset civitatis status. Sed 
hominibus, quales sunt, regendis necessaria est po- 
tentia, qua et jus comprehendo et vires, cogendi. 
Et propterea etiam ab initio per Mosen (Deut. xvii. 
14) prjescripsit Deus leges futuris regibus; et 
Moses ultimis ad populum verbis prjedixit (Deut. 
xxxi, 29) : Novi giiod post viortem ineam inigue 
agetis et dccUnahitis cito de via, qtiam pracepi 
vohis. Cum ergo secundum hauc praedictiouem 
surrexerit aha generatio, (Jud. ii. 10, 11) qu<e nou 
jwcerat Dominiim et opera, qu(cfecerat eumlsrael, 
Jecerimt filit Israel malum in cojispcctu Det, 
servierunt Baalim: scilicet abjecerimt regi: 
Dei, hoc est, saeerdotis, per quem Deus regebat ; 
postea, cum ab hostibus vincerentur et sers'itute 
permerentur, Dei volmitatem nou amplius a sacer- 
dote, sed a prophetis exspectavere. Hi igitur judii 
cabant Israel de Jacto ; jure autem obedienl 
eorum debita erat sacerdoti smnmo. Q,uamqi 
igitur regnum sacerdotale, post mortem Mosis 
Josuse, sine viribus erat, non erat tamen sine jm 
Ciuod autem ad eundem sacerdotem pertineret 
terpretatio verbi Dei, ex eo maiiifestum est, qui 



'M 



DE HEGNO DEI PER PACTUM VETUS. 367 

Deus, post taberoaculum, et arcam fcederis conse- sect. iii. 
cratam, iion amplius loquutus sit in monte Sinai, ^^ ; _. 
sed in tabemaculo fcederis, a propitiatorio quod 
erat inter Chenibinos, quo pra;ter sacerdotem 
nemini accedere licebat. Siquidera i^tnrjas regni 
speotetur, simul erat summum imperiiivi civile et 
verbum Dei interpretandi auctoritas iu sacerdote ; 
si ■vero factum consideres, simul erant in prophetis, 
qui Israelitas judicabant. Nam utjudices, auctori- 
tatem habebant civilem ; ut prophette, interpreta- 
bantur verbum Dei ; atque ita omni modo hucus- 
qne duse illEe potestates inseparabiles exstitere. 

16. Constitutis regibus, dubium non est quinlE"^™™- 
ouctoritas civilis penes reges esset. Cum enim m r,irib„» u^iut 
regnum Dei per sacerdotem, petentibus Israelitis et " ™r'"""^"'- 
couseutiente Deo, finitum esset ; quod notat etiam 
Hieronymus loqueus de libris Samuelis: Samuel, 
inquit, mortuo Heli et occiso Saul, veterem legem 
abolitam monsti-at. Porro, in Sadoc atque David 
novi sacerdotii et novi imperii sacramenta testan- 
tur, jus, quo reges gubemabant, in ipsa populi con- 
cessioue fundatum fuisse. Sacerdos id tantum jure 
poterat "quod Deus juberet ; rex autem jnre poterat 
quicquid poterat jure unusquisque in se. Illi enim 
Israelitaj^tf* de omnihxis judicatidi et pro omuibus 
beliujH gerendi concesserunt ; in quibus dnobus 
contiuetur quidquid juris ab homine in hominem 
transferri potest. Judicabit, inqulunt { i Sam. 
viii. 20), nos rex noster, et egredietur aute nos 
et pugnabit bella nostra pro nobis. Judicia ergo 
peiies reges erant. Judicare autem nihil aliud est, 
quam legea ad facta interpretaiido applicare ; ad 
eosdem ergo pertinebat legum iuterpretatio. Et 
quia pneter legem Mosaicam, aliud verbum Dei 



. III. scriptum usque ad captivitatem iion agnoscebator, 
f- , . peues reges etiam erat auctoritas interpretaRA 
■™- verbumDei. Imo, siquidem verbum Dei pro leg;en 
r^QB cipiendum sit, quamquam fuisset aliud verbum Da 
nuMm. scriptiim prteter legem Mosalcam, cwm iuterpretatii 
legum esset penes reges, interpretatio ejiis debeba 
esse penes eosdem. Quaudo Denteronomium, in qoe 
continebatur lex Mosaica, longo tempore j^erditumi 
rursus inventum erat> consuluerequidem Dominuia 
sacerdotes de libro iUo ; non autem auctoritatci 
sua, sed prsecipiente Josia, nec immediate, sed i 
Holdam propbetissam. Ex quo apparet, auctorila- 
tem admittendi libros pro verbo Dei non fuisse 
penes sacerdotem. Neque tamen sequitur auctori- 
tatem illam fuisse penes proplietissam ; quia de 
prophetis, utrum pro veris habendi esseot necne, 
judicabant alii. Q,uorsum enim dedit Deus notas 
et signa omni populo, quibus propbeta; veri a falsis 
distinguerentur, uimirum pr^dictionum eventum, 
et conformitatem cum reUgione a Mose instituta, 
si illis notis uti non liceret ? Auctoritas ergo ad- 
mittendi Hbros pro rerbo Dei penes regem erat, 
adeoque liber ille legis approbatus et recep'tus fujt 
auctoritate Josiae regis, ut apparet ex 2 Reg. xxii et 
xxiii, ubi narratur convocasse eum regni ordines, 
nempe senes, sacerdotes, prophetas, et omnem po- 
pulum ; et coram ipsis librum legisse, et rerba 
J^oederis ejus suscitasse, hoc est, fecisse ut J^oedu» 
illud agnitum fuerit pro/ivdere Mosaico, id est pro 
verbo Dei, et deiiuo receptum et confinnatum ab 
Israelitis. Erat ergo etiam temporibus regum po- 
testas civilis et potestas discernendt verbum Dei a 
verbo hominum, et verbiim Dei interprefandi, om- 
nis penes ipsos. ProphetEe missi erant non cum 



DB RBGNO DEI PBR PACTUM VBTUB. 369 

auctoritate, sed fonna et jure prEeconum seu prBe- si:ct. iii. 

dicatorum, de quibus auditores jiidicabant ; et '"; . 

siquidem, qui ipsis facilia perspicue docentibus non EnxVm r.m- 
auscultarent, punirentur, uon sequitur ex eo obli- in r-wit''»"~i'ni 
gatos fuisse reges omnia sequi, quie illi Dei nomine "^ "■"'"'"''"'■ 
sequenda dicerent. Quamquam enim interfectus 
fuerit Josia bonus rex Jud^, quod sermouibus Dei 
ex ore Nechao regis /Egypti non obediverlt, id est, 
quod bonum consilium, quamquam ab hoste vide- 
retur proficisci, respuerit, non tamen dicet quis- 
quam fulsse Josiam uHo vinculo legiim divinarum 
vel hmnanarum obligatura credere Pharaoni Nechao 
regi jEgypti, quod diceret, Deum sibi loquutum 
esxe. Q.uod autem objicere quis possit, reges prop- 
ter defectum doctrinae raro satis idoneos esse ad 
libros antiquos, quibus verbum Dei continetur, 
interpretandum ; atque ob eam rem nou sequum 
esse munus illud ab eorum auctoritate dependere ; 
objicere idem possit coutra sacerdotes et omnes 
mortales ; possunt enim errare ; licetque esseut 
sacerdotcs caeteris hominibus natura et artibus me- 
lius nistructi, sunt tameu reges satis idonei adtales 
interpretes sub se coustitueudos. Atque ita, quam- 
quam reges non iuterpreteutur ipsi verbum Dei, 
tamen interpretandi munus ab eorum auctoritate 
dependere potest ; et qui ideo auctoritatem illam 
regibus abjudicant, quod ipsum muuus exercere 
non possint, idem faciunt, ac si dicerent non de- 
bere auctoritatem docendi geometriam a regibus 
dependere, uisi ipsi fuerint geometrEe. Reges orasse 
pro populo, populo benedixisse, temphim conse- 
crasse, sacerdotibus priecepisse, sacerdotes officio 
suo amovisse, alios coustituisse legimus. Sacrificia 
quidem nou obtuleruut, quia id Aaroui et filiis 
VOL. n. BB 



370 BELIGIO. 

hereditarium erat. Manifestum autem est fnisse 
sacerdotium, sicut vivente Mose, ita per omne tem- 
pu3 a Saule rege ad captivitatem Babylonicam, 
non magisterium, sed ministerium. 

17. Post reditum a servitute Babylonica, reno- 

vato et signato fcedere, restitutum est regnum^ 

mcerdotale, quale erat a morte Josuae ad initium 

regum ; nisi quod iion habetur expresse, quod 

Esdrse, cujus auspiciis Judtei reduces statum suum 

ordinabant, aut cuiquam alii, praeterquam ipsi Deo^ 

jus tradideriut imperii. Videtur potius reformatitt 

illa nihil aliud esse, quam singulorum de iis, qu» 

in libro legis scripta erant, observandis vota e^ 

promissa nuda. Veruntamen, (forte non ex popuB 

intentioiie) ex pacto, quod tum renovabant, (nam 

pactum erat idem cum eo quod factum est ad mon- 

tem Sinai), erat ille status regiium sacerdotale, hoc 

est, suprema auctoritas civiiis et sacra unita erat 

in sacerdotibus. Utcunque autem ambitione eorum, 

qui de sacerdotio conteuderunt, et interventu prin- 

cipum externorum ita turbatum postea sit iisqoe ad 

tempora Servatoris nostri Jesu Christi, ut ex his- 

toriis temporum illorum sciri non possit, ubi auo- 

toritas illa resideret ; constat tamen non fuisse 

ilUs temporibus potestatem interpretandi verbuia 

Dei a summa potestate civili separatam. 

' ^"^. 18. Ex his facile cognitu est, quid Judaeis pet 

«S^'l «";°' 0""°^ tempus ab Abrahamo ad Christum circfll 

««itniinin, mandata priucipum suorum faciendum erat. Sicot 

«Tiiwj i".*.' enim in regnis mere humanis, magistratui subordi- 

[ iftolii^l"» !I",i. "ito obediendum est in omnibus, praeterquam cum 

' mandata ejus contincnt in se crimen Ijesge majes- 

tatis; ita in regno Dei, priucipibus AbrahMOOj 

Isaaco, Jacobo, Mosi, sucerdoti, regi cuique pra 



DE REGNO DEI PEB PACTTIM VETU8. 371 

tempore suo obedieudum m omnibus erat ; nisi ubi sect. iii. 
maudata eorum continebant crimea lcesa: inajesta- . '" , . 
tin dicinie. Crimen vero latsre majestatis diviuse Apu.iJi.dB«. 
erat, primo, negatio provideiifi^ dimnte ; erat d™uiB°urii,».et 
euim hoc negare Deum esse regem per uaturam : 1^^,^™!^" 
deinde idolatria, sive cultus deorura, non alionm ^ """'""^ 
(unus enim est Deus) sed aJienoriim, hoc est, cid- i™.onmibui 
tus, quaraquam uuius Dei, sub aliis nomimbus, p"r"„rTdX^ni 
attributis, rltibusfjue, quam qui ab Abrahamo et 
Mose iustituti erant. Erat enim hoc negare Deum 
Abrahami esse eorum regem per pactum cum 
Abrahamo et ipsis iuitum. lu cseteris rebus omni- 
bns obediendum erat : et siquidem rex vel sacer- 
dos habens summum imperium jussisset aliud ali- 
qnid contra leges, peccatum erat illud ejus, qui 
summura habebat imperium, nou subditi; cujus 
officium est mandata superiorum non disputarej 
sed exsequi. 



m 



CAPUT XVII. 

DE REGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 
1, Vaticiaia de Cliristi liignilate. 2. Vaticinia de Christi humi- 
lilate Gt passiune. 3. Jesum esse iilum Christum. i. RpgDuro 
Dei per pactum novum non esse regnum Christi, ut Christ^ 
ged ut Dei. 5. Regniira Dei per pactura novuni cffileste enc^l 
et inciperc a die judjeii. 6. Regimen Christi in lioc 
uon fuisse imperium, sed consilium, sive regimen per doctrinaai 
et pcTsUBsioiiem. 7. Pacti novi promissa utrinque qufnam 
aint. S. Legea & Christo nuUs additx prster insHtuiionem 
Sacraraentorum. Q. Pcenitemini, baptizamini, serva njandaii^ 
et Bimtles formulcQ, non sunt leges. 10. Pertiiiet od auctoril 
tem civilem definire, quid sit peccatum injustitio!. II 
tinet ad auctoritatem civilem definire, qujd conducat ad 
et defensionem civitatis. 1 2. Pertinet ad auctoritateni civilf 
judicare, quando opus est, qure definitiones et qufe iitatiaotf j 
verx aint. 13. Pertinet ad officium Christi docere morali^' 
noD ut thcoremata, sed ut legea ; remittere peccata ; et docere 
omnia, quorum non est scientia proprie dicta. 11. Distinctio 
temporolium a spiritualibus. 15. Verbum Dei quotiipliciter 
intelligatur. 16. Non omnia, quce habentur in Scriptura Sacn, 
pertinere ad canonem fidei Christiance. 17- Verbum legitimi 
inlerpretis SacrarumScripturarumesse vcrbum Dei. 18. Auc- 
toritas interpretandi Scripturas eadcm cst, quic delemiiiiaiidi 
fidei controversias. 19. Ecclesiie plurea Eignilicationes. 
Quid sit ecclesia, cui attribuuutur jura, actiones, et similia 
Bonalia. 21. Civitas Christiana idera quod ecclesia Chrisl 
22. Piures civitates non eonatituunt unam ecciesii 
clesiastici qui. 24. Electionem ecclesiiuticorum spectare 
ecclesiam, consecrationpm ad pastorea. 25. Potesiatem 
cala pcpnitentibus reraittenili, non p(Enitentium rctinendi, j 
tare ad pastores; scd de po^nitentia judicandi, ad ecclesiam.-, 
26. Excommunicatio quid, et in quos caderc non potest. 27,1 
Interpretationem Scripturse dependere ab auctorilate civil 
38. Christianam civitatem Scripturaa interpretari debeie 
' paatores ecclesiasUcos. 

I . De Jesu Christo Servatore nostro, qui rei 
M Dei per pactum novum restituturus erat, 



DB REGNO BEI PER PACTUM NOVUM. 373 

digmtatem ejus regalem, partim fiumilitatem et sect. i 
passionem prBenunciantes, multfe in Testamento ., , '^* 
Vetere exstant prophetiie non obscurse. De digni- v«iirini».i 
tate, inter alias ha; ; benedicens Deus Abraliamo, 
promittit ei filium Isaac, additque (Gen. xvii, 16); 
Et reges popitlorum orientur ex eo. Jacobus 
(Gen. xlix. 10) benedicens fiUo suo Judse: Non 
aujeretur, inquit, sceptrum de Juda. Deus ad 
Mosem : Prophetam, inquit, (Deut. xviii. J 8) , 
siiscitabo eis ex medio fratrum snorum similem 
tui: ct ponam verba mea in ore ejusy loqueturquc 
ad eos ojnnia qu<s prtecepero illi. Qui autem 
verba ejus, qu<e loquetur in nomine meo, audire 
noluerit, ego ultor exsista?n. Isaias (vii. 14): 
Dabit Dominus ipse vobis signum : Ecce virgo 
concipiet et pariet jilium, et vocahitur novien 
ejus Emanuel. Idem (Isai. ix, 6) : Parvnlus natus 
est nohis, et Jilius datus est nohis, et factus est 
principatus super humerum ejus: et vocabitur 
nomen ejus admirahilis, consiliarius, Deusfortis, 
paterfuturi saculi, princeps pacis. Rursus (Isai. 
xi. 1-5): Egredietur virga de radice Jcsse, et 
Jtos de radice ejus ascendct ; et requiescet super 
eum spiritus sajnentia, etc, Non secundum vi- 
sionem oculorum judicahit ; neque secundum au- 
ditum aurium argtiet ; sed judicahit in Justitia 
pauperes, etc. et percutiet terram virga oris sui, 
et spiritu labiorum interficiet impium. Prseterea, 
ejusdem Isaije capitibus li. iii. liii. liv. Ivi. Ix. Ixi. 
Ixii. pene nihil aliud continetur, prseter descrip- 
tionem adventus et operum futuri Christi. Jeremias 
(xxxi. 31): Ecce dies venief, dicit Dominus, et 
feriam domui Israel et damui Jud<£ foedus novum, 
etc. Barnch (iii. 36, 38) : Hic est Deus noster. 






3/4 RELIGIO. 

. etc. Post lifBc in terris visiis esf, et cum /lominih 
conversatns cst. Ezechiel (xxxiv. 23) : Suscitaho 
sttpcr cas pastorem unum qui pascai ea-s, sercum 
meum David, et faciam cum ds jmctum pacis. 
Dauiel (vii. 13, 14) : Aspiciebam ergo in risione 
jioctis, et ecce cum nuhihus cceli qiiasijitiiis homini* 
veniehat. et usgite ail antiquum dierum pervcn* 
et dedit ei jfotestatem et honorem et regnuvt^ i 
omnes populi, et tribus et Vmgua ipsi servienlt^ 
potestas ejus potesfas teterua. Aggseus (ii. 7, 8): 
Adhuc unum modicum est, et ego commoteho 
ccelum et terram, et tnare et aridum, el motebo 
omnes gentes, et veniet tiesideratiis cunctis geu- 
tihus. Zacharias (iii. 8) sub visione Jesu magiii 
sacerdotis : Adducam servtim vieum Orientcm, 
etc. Et rursus (Zachar. vi. ] 2) : Ecee vir, Oriens 
nomcn ejus. Et rursus (Zachar. ix. 9) : Exulta 
satis Jilitt Sion, jithila JHitt Jerusalem, ecce rex 
tuns et salcator. His aliisque vaticiniis permoti, 
exspectaruut Judsei Christum, regem a Deo mitteu- 
dum, qui ipsos redimeret, et pra;terea omnibus 
gentilms imperaret. Imo, in totum iinperium Ro- 
mauum vaticinium emanaverat, quod etiam in 
favorem inceptorum suorum,etsi falso, interpretatus 
est imperator Vespasianus, ex Judaa venturum, qui ^ 
rerum potiretur. ■ 

2. Vaticuiia autem de humiUtate et passiott^ 

. Chri.sti inter alia hsec suiit : Isaise (liii. 4) ; /.(iiM 
gnores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipiSM 
portavit : et nos putavtmus eiim tptasi leprosum,- , 
et percussum a Dco et humiliattim. Et mox (vers. 
7) : Ohlatus est, quta ipse voluit, et non aperuit os 
sunm: sicut ovis ad occisionem ducetur, et guasi 
agnus coram tondente se obmutescet, etc. Et 



DEHEGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 3/5 

rursus (vers. 8) : Ahschsmest (le tcrraviventUm: s 
propter scelits popull percussi eum, etc. (Vers. 12): 
Et ideo dispertimn ei plurimos, et fortium d\- 
videt spolia, pro eo quod tradidit in viortem 
animam suam, et cum sceleratis reputatus esl: ct 
ipse peccata multoram tulit, et pro transgresso- 
rihas rogavit. EtZacbarise (ix. 9) ; Ipse pauper 
uscendens super asinam, et super pullum filium 
asina:. 

3. Iraperante Tiberio Cjesare, prfedicare coepitJ'- 
Ser\'ator iioster Jesus Galilaeus, filius, ut putabatur, ' 
Josepbi, aQDUDcians populo Jiidseorum regnum 
Dei ab ipsis exspectatum appropiuquasse ; et esse 
se regem, id est, Christum illum ; legem expli- 
cans; apostolos duodecim et discipu/os septua- 
ginta, secuudum numeram principum tribuum et 
septuaginta seniorum, ad similitudinem Mosis, iD 
ministerium assumens ; viam salutts per se et per 
illos docens ; templum purgans; signa ingentia 
faciens, et ea omnia adimplens, quse propbetse de 
futuro Cbristo vaticinati fuerant. Hunc Pharisseis, 
quorum doctrinam falsam et simulatam sanctitatem 
reprebenderat, et per eos populo invisum, regni 
affectati accusatum, et crucifixum, descripta ejus 
genealogia, nativitate, vita, doctrina, morte, et re- 
snrrectione, comparandoque ea quse fecit cum iis 
quffi prsedicta fuenmt, verum fiiisse Christum, et 
regein a Deo promissum, et ad renovandum inter 
ipsos et Deura pactum novum a Deo patre missum, 
et ostendunt Evangelistie, et Christiani omnes con- 
sentiuut. 

4. Ex eo, quod Christus a Deo patre missus 
. fuerit ad percutiendumyo?rfK* inter ipsum et popu- 



376 RBLIGIO. 

iii. liim, manifestum est, et si Christus patri suc 

, lis sit quoad uaturam, minorem tamen fuisse 

Dii jus regui. Eteuim munus tale, proprie loquendo.uonj 
«««regium est, sed pro-regium ; quale erat regimen 
'^^- Mosis. Ilegnum euim non ejus, sed pafyis erat ; id 
quod Christus significavit ipse, cum nt subditus 
baptizaretur, et aperte professus est,quando (Matth. 
vi. 9) orare docuit : Paler noslct; etc, adreniat 
regniim tiiitm. Et ubi dixit (Matlh. xxvj. 29) : Non 
bibam, etc. usque in diem illum, cum hibam illud 
vohiscum novum in regno pafris mei. Et sanctus 
Paulus (l Cor. xv. 22-24): Sicut in Adam omae* 
moriuntar, ita in Christo omnes vivijicabuntur ; 
unusquisque autem in suo ordine ; primitiee Cliris- 
ius ; deinde, ii qui sunt C/iristi, qui in advettlH 
eJHs crediderunt ; deinde Ji7iis, cum tradtderit 
regnum Deo ef pafri. Idem tamen appellatur 
etiara regnim Christi. Nam et mater filiomm 
Zcbedffiirogavit Christum dicens (Matth. xx. 21); 
Dic, sudennt, hi duo Jilii inei, unus ad de.rtram 
titam, et unus ad slnistrain in regno tuo, Et 
latro in cruce {Luc. xxiii. 42) : Voinine memento 
mei, cum veneris in regnum tuum. Et sanctus 
Paulus (Eph. v. 5) : Hoc enim scitofe intelHgentes, 
quod omnisfornicafor efc. non habet hareditatem 
in regno Christi et Dei. Alibi (2 Tim. iv. I): 
Teatijicor coram Deo et Jesu Chrisfo, qui jadica- 
turus est vivos ef mortuos per adventum ipsias et 
regnumejus: et(vers. 18): Liberavil me Dominus 
ab omni opere malo, et .lahu^njacief in regnum 
suum ccelesfe. Neque mirandum est idem regnum 
utrisque tribui ; quam uterque pater et jiliug, 
idem sit Deus ; et pactum novum de rcgno Det 
non sit propositum in nomine Patris, sed in 



I 



DE REGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 377 

nomine Patris, Filii, et Spiritus Sancti, ut sect. in. 
miius Dei. . '^- . 

3. Regnum autem Dei, cujus restitueudi causa R^"-" U" 
Chkistus a Deo patre missus est, non ante im-M^Tdl^to 
tium sumit, quam ab adventu ejus secundo, nimi- ™e ju^dT" 
rum a die judicii, cura venturus est in majestate 
comitantibus angelis. Promissum enim est apos- 
tolis, in regno Dei judicaturos se duodecim tribus 
Israel (Matth. xix. 28) : Vos qui seqmtti estis 
me in regeneratione, cum sederitfiUus hominis in 
sede viajestatis sikf, sedebitis et ros judicantes 
duodecim trihiis Jsrael. Id quod praestandum non 
est, nisi in die judicii. Nondum ergo est Chbis- 
Tus in sede majestatis suje. Neque tempus, quo 
Christus in terris versatus est, regnum dicitur, 
sed regeneratio, hoc est, renovatio sive restitutio 
regni Dei, et evocatio eorum qui in regnum futu- 
rum recipiendi erant. Et ubi dicitur (Matth. xxv. 
31,32): Ciini vP7ieritfillus /loiiiinis in iiiajestatesua, 
et omnes angeU cmn eo, tunc sedeftit super sedem 
majestatls sua: ; et congregahuntur aiite eum om- 
nes gentes, et separabit eos ab invicem, sicut pas- 
tor segregat oves ah ht^dis : manifeste coUigitur, 
nuUam futuram separationem, quoad locum, sub- 
ditorum Dei ab ipsius hostibus ; sed permixtim 
victuros esse usque in adventum Christi futurum. 
Id quod confirmatur etiam per comparationem 
regni ccelorum cum tritico zizaniis mixto ; et cum 
reti onme genus piscium comprehendente. At 
regnum proprie dici non potest multitudo hominum 
ex subditis et hostibus simiU promiscue babitanti- 
bus. Praeterea, apoatoU, cum Ser\'atorem nostrum 
interrogarent, an in eo tempore, quo ascenderet in 
ccelum, restituturus esset regnum Israel, aperte tes- 



378 RELIGIO. 

6ECT. m. tabantur putare se tunc, cum Christxjs aBcend&- 
. "■ . ret, regnum Dei nondum adveuisse. Porro, verba 
«.ii..n Dri Christi (Joh. xviii. 36) : iio?i est regnnm meunt de 
™^«te ^t^ miindo : et (Luc. xxii. 18): non htbam eie, 
J^"^'!P™ donec regnum Dei retiiat : et (Joh. iii. 17): noif) 
misit Detisjilium suum in hunc mundim, ut Judtcet 
mundum, sed ut salvetur muudu^pcr illum : et (Joh^ 
xii. 47): si quis audierit verba mea, et non ctuUh' 
dierit, ego nonjudico eum ; non enim vent, utJudU 
eem mundum, sed salvijicem mundum : et (Luc. xii. 
14): homo quis me constituit judicem aut divisorem 
super VQS ? et ipsa appellatio regni co^lestig idem 
testatur. Idem coUigitur ex verbis prophetBB Jere- 
miae(xxxi. 34) loquentis de regno Dei "per pactum 
novum : Non docebit vir vllra proximum suum, 
et vir fratrem suum, dicens, cognosce Dominum ; 
omnes entm cognoscent me a minimo eorum usque 
ad maximum, ait Domtnm : id quod de regno 
hujus mtmdi intelligi non potest. Regnum igitur 
Dei, cujus coustituendi eausa Christus in honc 
mundum veiiit ; de quo prophetje vaticinati sunt j 
et de quo oraiites dicimus, adveniat regtium tuum ; 
si subditos ab hostibus loco separatos, si judicia, si 
majestatem habere debet, prout est prsedictmn, ab 
eo tempore incipiet, iu quo Deus oves ab haedis 
separabit ; in quo apostoli judicabunt duodecim 
tribus Israel ; in quo Christus veniet in majes- 
tate et gloria ; in quo denique omnes cognoscent 
Deiim, ita ut non opus sit doceri, id est, in secunda 
Christi adventu, sive die judicii ultimi. Quod 
si reguum Dei restitutum jam esset, nuUa rati» 
reddi posset, quare Christus, completo opere prop- 
ter quod missus est, iterum veniret, aut quare ae 
precaremur : adveniat regnum tuum. 



DK BBGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 3^9 

6. QuamquamautemrpgTiMffliJe/perCHRlSTUM sect. iii. 
Joedere nom coustitueuduin, coeleste fnerit, non . "• . 
est ideo putandum eos, qui in Christum credentes Rfgunm chrisii 
pactum illud inirent, nou fore etiam in terris ita l,™^^kirinl! 
regendos, ut iu fide sua et obedientia pacto pro- J^^^,^„ 
missa perseverareut. Frustra enim fiiisset regnum f<wmmi«f 
coeleste, et promissa patria, nisi in ipsam perdu- pcnuariou™. 
cendi essemus. Perduci autem non possunt, nisi 
qui in via diriguutur. Moses cum instituisset reg- 
jium sacerdotale, ipse per totum tempus peregri- 
nationis usque ad ingressum terrse promissse, etsi 
non esset sacerdos, populum tamen rexit et con- 
duxit. Eadem ratione Servatoris nostri est, quem 
similem Mosi ea in re Deus esse voluit, quatenus 
a patre missi, ccElestis civitatis futuros cives etiam 
in hac vita ita regere, ut iu illam pervenire et in- 
gredi possint, etiamsi regnum uon ejus proprie, sed 
patris fuerit. Sed regimen, quo fideles suos in hac 
vita Christus regit, non est proprie regnum sive 
imperium, sed munus pastoritium €ivQJus docendi ; 
id est, nou dedit ei Deus pater potestatem judi- 
candi de meo et tuo, sicut regibus terriE ; nec 
potestatem cogendi per pcenas, neque leges fe- 
rendi ; sed mundo osteiidendi et docendi viam 
et scientiam salutts, hoc est, pradicandi et ex- 
plicandi quid faciendum iis est, qm in regnum 
coelorum intraturi sunt. Quod nou haboerit 
Christus potestatem a patre ad judicandum, iu 
qusestionibus mei et tui, hoc est, in omnibus quees- 
tioniffus Juris, hiter eos qui non crediderunt, satis 
ostendunt verba illa Christi supracitata; ho/iio 
quis me constituit judtcem aut divisorem super vos. 
Et ratioue confinnatur ; cum enim Christus mis- 
sus fuerit ad pactum inter Deum et homines per- 
eutiendum, neque obligatur quisquam ad obedien- 




tiam praestandam ante pactum iiiitum, si judicasst 

de qu.-estioiiibus juris, nemo seutentiae ej us tene 

■n t-hri.a retur obedire. Sed coguitionem jurls iion fuiss 

Christo commissam iu hoc mundo, neque iute 

^ fideles neque inter infideles, ex eo apparet, quo( 
jus illud sine controversia pertiueat ad principes 

i. quamdiu auctoritati eorum a Deo non derogatur 
Non autem derogatur ante diem judicii, utapparel 
ex verbis sancti Pauli loquentis de die judicii : de- 
inde Jinis, inquit (i Cor. xv. 24) cum tradiderii 
regnum Deo et patri, cum evacuaverii omnem 
principatim et potestatem et virtutem. Secundo, 
verba Servatoris nostri, Jacobum et Johanuem, ubi 
dixissent (Luc, ix. 54) vis dicamtts 7tt ignis de- 
scendat de ccelo et consiimat illos, iiimirum Sama- 
ritanos qui euntem in Jenisalem nolueruut hos- 
pitio accipere, increpantis dicentisque (vers. 56) : 
Filias hominis non renit animas perdere sed sal- 
vare: et illa (Matth. x. 16): ecce mitto vos, ut 
oves iti medio luporum : excutite pulverem, et si- 
milia : et verba illa (Joh. iii. 17) : non misit Detu 
Jilium suum in httnc mundum, ut judicet mundum, 
sed ut salvetur mundus per illum : et illa (Joh. 
xii. 47) : si quis audierit verha mea et non cus~ 
todierit, ego non judico eum ; non enim veni, ut 
judicem mundum, etc: ostendunt non fuisse datam 
ei potestatem quemquam conderanandi, aut puui- 
endi. Legitur quidem (Joh. v. 22) : pater nonjudi- 
cat quemquam, sed omne Judicium dedit fiHoi 
illud vero, cum intelligi possit et debeat de die 
judicii futuri, antecedentibus non repugnat. Quod 
denique missus non sit ad leges novas ferendas, 
neque ergo fuerit ex officio et missione legis- 
lator proprie dictus, sicuti neque Moses, sed lator 
et promulgator legum patemarum (Deus emm. 



DE RBGNO DEl PER PACTUM NOVUM. 381 

Tion Moses neque Christus, ex pacto rex erat) ex sect. m. 
eo coUigitur, quod dixerit (Matth. v. 17) *■ wb veni '^- . 
solvere, nimirum leges autea a Deo latas per Mo- 
sen quas statim interpretatur, sed adimplere : et 
{Matth. V. 19): qui solvertt uniim de viandatis 
illis minimis et docuerit sic Itomines, minimus 
vocahilur in regno cwlorum. Non ergo habuit 
Christus a patre sibi commissam auctoritatem 
regiam aut imj^eratoriam ui mundo, sed consilia- 
riam et doctrinalem tantum ; id quod significat 
ipse, tum {Matth. iv. 19) ubi vocat apostotos uon 
venatores sed piscatores hominum, tum (Matth. 
xiii. 31-33) ubi comparat regnnm Dei grano sinapis 
et fermento abscondito in farina. 

7. Promisit Deus, primum, Abrahamo semen nu- '^"^'^ "^ p^ 

^ niiui ulTiiH(aa 

merosum, possessionem terrae Chanaan, et bene- quBnam «ui. 
dictionem gentium in semine ejus, ea lege, ut ipse 
et semen ejus ei servirent ; deinde semini Abra- 
hami secuudum carnem regHum sacerdotale, regi- 
men liberrimum, in qno uuUo humauo iraperio 
subjiciendi erant, ea lege, ut servirent Deo Abra- 
hami eo ritu, quem doceret Moses; postremo, 
et illis et omnibus gentibus regimm coeleste et 
{eternum, ea lege, ut servirent Deo Abrahami eo 
ritu, quem doceret Christus. Pacto enim novo, 
hoc est Christiano, conventum est ex parte homi- 
num, ut Deo servirent Abrahami eo ritu, quem 
doceret Jesus ; ex parte Dei, ut remitteret illis 
peccata, et in regnum caeleste ipsos introduceret. 
De regno co?lesti, qnale fuerit, diximus supra ar- 
ticulo quinto. Appellari autem solet, quandoque 
regjttm coelorim, quandoque regnum glorite, 
quandoque vtta erterna. Quod requiritur ex parte 
hominnm, nempe servirc Deo prout docuerit 
Christus, duo continet : obedientiam Deo prce- 



3B2 



RBLIGIO. 



III. standatn (hoc enim est servire Deo) et Jid^m i 

; , Jesum, iieinpe, ut credamus Jesum esse illum' 

ipr». Christum a Deo promissum; ea enim sola causa 
^■1"' est, quare illius potius quam aJterius sequenda ait 
doctrina. Obedientia; autem loco in Sacris Scrip- 
turis sxpissime pouitur pienitentiii, propterea quoi 
Christus ubique docet vohmtatein apud Deoml 
pro facto haberi : pmiitentia autem obedientisl 
auimi sigiium est iufallibile. His iutelleetis, 
essej(ederis Ckristiani couditiones, quas dixiinus; 
nempe, ex parte Dei, dare hominibus remissionem 
peccatoruru et vitam aeternam ; ex parte hominum, 
poenitere, et credere in Jesum Chbistum ; ezJ 
multis locis ScripturBe Sacrae eridentissime appar&-.J 
bit. Primo, verba iUa, (Marc. i. 15) ; Appropin- 1 
quavit regnam Dei ; pfenitemini et credite Evatt^M 
gelio ; coutinent pactum totum. Similiter, illaJ 
(Luc. xxiv. 46, 47) : quoniam sic scriptum esiy rf« 
sic oportebat Christum pati et restirgere a mor- 1 
tttis tertia die, et preedicari in mmine ejus pa-ni- M 
tentiam et remissionem peccatorum in omaetM 
gentes, incipientibus ab Jerosolyma ; et ista I 
(Act.iii. \9, 20) : pmiiteviini et convertimini, utde~ I 
leantur peccata vestra, ut cum vencrint tempora I 
refrigerii, etc. Aliquaudo vero altera pars pro- I 
ponitur expresse, altera subintelligitur, ut hic I 
(Joh. iii. 36) : qvi credii in JiUnm habet vitam I 
tEternam ; qui incredulus est Jilio, non videbtt I 
vitam, sed ira Dei manet super eum : ubi fides ■ 
exprimitur, pwnitentia tacetur. Et iu prsedicatione I 
Christi, (Matth. iv. 17) : Pwnitemini : apprupin- ■ 
quavit enim regnum Dei : ubi poenitentia expri- I 
mitur, subauditur Jides. Sed manifestissime et I 
formalissime contractus novi partes ibi explicautur, I 
ubi princeps quidam, reguum Dei tant{uam licitans, I 



DE REGNO DEl PER PACTUM NOVUM. 383 

Servatorem nostrum interrogat {Luc, xviii. 18): sect. iii. 
Maglster bone, quid Jaciens vitam eeternant pos- . '^- . 
xideho ? Proponit autem, primo, Christus partem 
pretii uuam, nempe, observationem prpeceptorum, 
sive obedtentiam ; quam cum prasstitisse se re- 
spondisset, adjuugit alteram : Unum, inquiens 
(vers. 22} deest ; omiiia qiia:canque habes vende, 
et da pauperihas, et habebis thesaurum in ccelo, 
et veni sequere nie. Hoc ^dei erat. Is itaque, 
non satis credeus Christg et thesauris ccelesti- 
bus, tristis abiit. Continetur autem idem pactum 
his verbis (Marc. xvi. 16) : Qui crediderit et 
baptixatus fuerit, salvus erit ; qui vero non cre- 
diderit, eondemnabitur ; ubi ^des exprimitur ; 
pcenitentia m baptizatis supponitur. Et his {Joh. 
iii. 5) : ntsi quis renatus fnerit exaqna ct Spiritu 
Sancto, non potest introire in regnum Dei: ubi 
Krenasei ex aqua idem est quod regeneratio, id est, 
■«onversio ad Christum. Quod autem duobus 
locis proxime citatis aliisque requiratur baptismus, 
intelligendura est, sicut circumcisio erat aApactum 
retus ; ita esse haptismum ad pactum novum. Cum 
I «rgo illa non ad essentiam, sed ad memoriam pacti 
I veteris, ut ceremonia et signum pertinuerit, quod 
in deserto omissum est; similiter etiam hic non 
ad essentiam initi Jaderis noci, sed ad memoriam 
ct signum adhibitus est ; et modo voluntas adsit, 
per necessitatem omitti qnoad actum potest. P(e- 
nitentia autem et Jides, qus de essentia jaac/i sunt, 
semper requiruntur. 

8. In regno Dei post hanc vitam leges futurae Lfms o chtii*. 
mll^ sunt ; tum quia neque legibus locus est, ubi prn,^ i " *' 
leccato non est ; tum etiam quia leges a Deo nobis J|,'J^,_ 
latae suut, non ut in coelo, sed ad ccelum dirigamur. 



i 



384 REI.IGIO. 

I 8ECT. III. Q.uas igitur leges Chhistus, non ipse saiixit ; 

_ auctoritatem legislativam, ut supra articulo sext^ 
■«to ostensum est, assumere sibi noluit ; sed pro pater 
!Wr'iniiiiiu*u. uis proposuit ; id nuuc inquiramus. Habemus an- 
m socrun™- (.gjjj locum Scripturae (Matth. xxii. 37-40) ubi legei 
Dei usque ad id tempus traditas, omnes contrahit 
in prBecepta duo : Diliges Domlmim Deum t 
in toto corde tuo, et in tota anima tua et in iota 
mente tiia : /loc est maximmn et primum nutnda^ 
tum. Secuttdiim autem simile est huic : Dilige* 
proximum tuum sicitt teipsum. In his duobut 
mandatis universa lex pendet, et prophette. Ho- 
rum quidem primum datum aute est per Mosf 
(Deut. vi. 5) totidem verbis. Secundum autem 
etiam ante Moseu : est enim lex naturalis, iuitium 
habens cum ipsa natura rationali. Est autem 
utrumque simul omnium legum summa, Nam cod- 
tineutur omnes leges cultus divini naturalis in 1 
verbis, diliges Deum ; et omiies leges cultus divini^ 
ex pacio veteri debiti, in eo quod dicitur, diliget, 
Deum tuum, hoc est, Deitm quatenus regem pectt- 
liariter Abrahami et semiiiis ejus ; et omnes lege» 
naturales et civiles his verbis, diliges proximuoi 
ttimn sicut teipsum. Nam qui diligit Deum 
proximum, aiiimum habet obedieudi et divinis et 
humanis legibus. AmpHus autem quam animum 
obediendi, Deus nihil exigit. Habemus alimu lo- 
cum, ubi Christus leges inierpretatur, nempe 
quintum, sextum, et septimum sancti Matthaei ca- 
pita integra. Eeg vero leges omnes habeutur, vel 
in Dccalogo, vel in lege morali, vel coutinentur ia 
Jide Abrahami : ut continetur mftde Abrahami illa' 
de non repudianda uxore. Illud enim, erunt duo 
iii carne uiia, neque a Christo primo, neque i 



DE REGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 385 

Mose, sed ab Abrahamo traditum est, qui primus sect. iii. 
inundi creationem prEedicavit. Leges igitur, quas . "■ . 
Chbistus in altero loco contrahit, in altero expli- 
cat, aJije non sunt quam illre, ad quas tenentur 
omnes mortales qui agnoscunt Deum Abrahami, 
Prjeter hns, uullam legem a Chhisto traditam legi- 
mus prEeter institutionem sacramentomm baptismi 
et eucbarisiits. 

9. Quid ergo dicetur de pra;ceptis hujusmodi ; r""?'""!^' 
pcenitemini ; bapiizamini ; serva mayidata ; cre- m"ii io«niw«, 
dite Eoangelio ; venite ad ine ; vende omnia qute 101!"™ ■uni 
hahes, da pauperibus, sequere me ; et similibus ? '"s™- 
Dicendum est, non esse leges, sed vocationem 

aA Jidem ; quale est illud Isaiie (Iv. 1), Vemte, 
emite ahsque argento et absque ulla covimutatione 
vitium et lac. Neque si vocati non veniunt, prop- 
terea peccant contra ullam iegem, sed contra pru- 
dentiam tantum ; neque punietur injidelitas, sed 
peccata priora. Quare sanctus Johannes de incre- 
dulo dicit (Joh. iii. 36) : ira Dei manet super illum ; 
uon dicit : ira Dei veniet super illum. Et (Joh. 
iii. 1 8) : Qui non credit jam judicatus esf, quta 
noH credif : non dicit ; jadicabitur ; sed, jam ju- 
dieatus est. Imo non satis concipi animo potest 
remissionem peccatorum beneficium esse a fide, 
nisi etiam e contrario intelhgatur, punitionem pec- 
catonim damnum esse ab infideUtate. 

10. Ex eo, quod Servator noster principum sub- rf«m««a 
ditis et civitatum civibus nullas leges praescripsit drii™' lilZi™ 
distributivas, hoc est, regulas nullas dedit, qulbus '^'^^•^^ 
civis scire et dignoscere possit, quid sit suum sibi 
proprimn, quid ulienum, neque quibns formulis, 
.rVerbis, circumstantiisve dari, tradi, invadi, possi- 

tri rem oporteat, ut accipientis, inmdentis, vel 




Ibect. III. possidentis jure existimetur ; intelligendum neccs- 
sario est, noa tantum apud infideles, inter quos 
ipse Christus judicem se et distributorem esse 
ire negavit, sed etiam apud Chriatianos, cives singidus 
■'.'T.'" reeulas illas accipere debere a civitate, hoc est, ab 
eo homine vel ea curia, quEe civitatis snmmum habet 
imperium. Sequitur ergo legribus illis, non occi- 
des, non mcechabere, nonfurahere, parentes kono- 
rabia, nihil aUud prsecepisse, quam ut cives et sub- 
diti suis priiicipibus ct summis iraperantibus in. 
(juaestionibus omiiibus, circa meuni, laum, sutim, 
alienum, absolute obedirent. Etenim preecepto, 
non occides, non omnis occisio prohibetur. NaiH' 
qui dixit, non occides, idem dixit (Exod. xxxv. 2)j 
occidafur is quijecertt opus in sahbatho. Neque 
omnis occisio causa inaudita: dixit enim (Exod. 
ixxii. 27), occidat unusquisqne Jratrem et amicum. 
et proximum siium : et occisa suut tria et vig^t» 
millia hominum, Neque omnis occisio hominii 
innocentis: vovit enim Jephte (Jud. xi. 31), quicutP- 
qtie primHnJuerit egressus, etc. eum holocaustum 
qfferam Domino : et votum ejus Deo acceptum est. 
Q.uid ergo prohihetur ? Hoc tantum, ne quil 
occidat quemquam, quem occidere non sit ipsi j 
id est, nemo occidat, nisi id facere situm sit. Jubel 
ergo lex Christi, cu-ca occisionem, et proiude 
etiam circa omnem Isesionem hominis et circa 
pcenas statuendas, soli civitati obedire. Similitei 
prjecepto, non lacechahcre, non i»rohihetur omni 
concubitus, sed tantum cum alieaa ; quEe ver 
aliena est, judicatio ad civitatem pertinet, et per 
regulas, quas prsescribet civitas, determiuanda est. 
Imperatur ergo prsecepto hoc mari et fosininiE ser 
vare fidem, quam dederint mutuo, ex prsescripto 



DE REGNO DEI PER PACTUM NOVCM. 387 

iritatis. Pariter praecepto, non fiirabere, non sfxt. irr. 
prohibetur omnis rei invasio aut clandestina abla- .. . '/•... 
tio, sed alieiife tantum. Jubetur ergo civis hoc 
uiium, ne invadat aut surripiat quicquam, quod 
invadi aut surripi prohibet civitas ; et in miiversum, 
nou vocare quicquam homicuUuviy adidteriitm, vel 
Jurfiim, iiisi quod fiat contra leges civiles. Pos- 
tremo, cum jusserit Christus parentes houorare, 
nec praescripsit quibus ritibus, quibus appellationi- 
bus, quali obedientia honorandi sunt, intelligitur 
honorandos esse, voluntate quidem et interne, ut 
filiorum suorum reges et dominos, externe vero 
non utterius, quara permittit civitas, quBe smm 
cuigue (sicut et res alias) honorem assignabit. Cum 
autem natura justitise in eo consistat, ut suum cui- 
que tribuatur, manifestum est ad civitatem jierti- 
nere etiara Chiistianam, quid sit justitia et quid 
injustitia, sive peccatum coutra justitiam, determi- 
nare. Quod autem ad civitatem pertinet, id per- 
tinere censendum est ad eum vel eos, qui habent 
summum civitatis iraperium. 

I ) . Porro quoniam Ser\-ator noster civibus nnllas P.rt;ii"t .1.1 
iudicavit leges circa civitatis regimen, prseter leges ti,-iim jcfiidM. 
naturae, hoc est, prieter njBfldatum obedientiEe civi- ^"Jji^^J"?" 
lis, non potest eiris quisquam privatim determinare, ''f'^™''™'' 
quis sit amicus, vel quis hostis publicus, quando 
bellum, quando foedus, quando pax, quando inducise 
ineundie sint ; neque qui cives, quse et quorum 
hominum auctoritas, quse doctrin^, qui mores, 
quffi orationes, qufe combinationes et quorum ho- 
minum, satuti civitatis vel commodfe vel adversse 
sint. Haec ergo et simiha omnia a civitate, id est, 

«mmis imperantibus, si opus sit, discenda sunt. 
PrEeterea, haec omnia ; propugnacula, domos, 




8ECT. iti. templa sedificare ; pondera ingeiitia movere, 1 
.,_}^\^ toUere ; maria tiito traiismittere ; macliisas l 
^TTiinri^tmd. omnem vitEe usum coiistruere ; orbis terrarum f 
i'™']''''^"^'^ ciem, siderum cursus, anni tempestates, temjioni 
''C^^IIPJIi^' rationes, et deuique naturam rerum cognoscen 
et qitio iiut»»ii jura naturalia et civilia callere ; scientiseqne omni 
quae philosophise nomine coraprehenduntur, pard 
ad vivendum, partim ad beue vivendum iiecessari 
sunt ; horum scientia, quia Christus eam nc 
tradidit, ratiocinatione, id est, texendo coiisequei 
tias initio sumto ab experientiis, addiscenda es 
Sed ratiociuationes homiuum, interdum rectse, ii 
terdum erronese sunt ; et proinde, id quod conclud 
tur et tenetur pro veritate, quandoque verita 
quandoque error est. Errores autem etiam cirt 
philosophica hpec aliquando nocent pubiice, ma| 
narumque seditionura et injuriarum occasionei 
priebent. Oportet igitur, quoties repugnaus bon 
publico et paci communi controversia de his rebi 
oritur, esse aliquem qui de ratiocinatione, id es 
an quod infertur, recte inferatur, uecne, sententia: 
ferat, ut controversia fiuiatur. NuUse autem i 
hanc rem data; regulae suut a Christo ; neqi 
enim venit in hunc mundum ut doceret logicm 
Reliquum igitur est, judices talium controversiani 
eosdem esse, quos Deus per naturam prius institl 
erat, nimirum, eos, qui a summo imperante in uni 
quaque civitate constituuntnr. Porro, si contr 
versia de eorum, qua; in usu communi sunt, nom 
num sive appellationum sif^ificatioue accurata 
propria, id est, de definitionibus suscitetur, ita ' 
ttd pacem civitatis vel ad juris distributionem op 
sit ut determinetur, pertinebit determinatio j 
civitatem. Nam hujusmodi definitiones ex obse 



J 



DE REGNO DEI PBB PACTUM NOVUM. 



389 



vatione dJversoram conceptuum, ad quos siguifi- sect. iii. 
candos appellationes illse diversis temporibiis et . , "■ _ . 
causis adhibentur, bomiues ratiocinando expiscan- 
tur. Decisio autem quiestionis, an quis recte 
ratiocinatus fuerit, civitatis est. Exempli causa : 
si mulier partum ediderit formse insolitie, vetet 
autem lex hominem occidere ; nascitur quiestio an 
partus sit homo. Quaeritur ergo, qnid sit homo. 
Nemo dubitat, qain judicabit civitas, idque nuUa 
hahita ratione definitiouis AristotelicEe, quod homo 
sit animal rationale. Atque hEec, nimirum jus, 
politia, et scienliie naturales, subjecta sunt, de 
quibus Christus prjecepta tradere aut qmcquam 
docere, praeter hoc unum, ut in omnibus circa ilia 
controversiis cives singuli civitatis sme legibus et 
seutentiis obedirent, ad officium suum pertinere 
negat. Hoc tamen meminisse oportet, eundera 
Chhistum ut Deom potuisse jure non modo docere, 
sed etiam imperare quie voluit. 

13. Officii Servatoris nostri summa erat viamivrtimt«i<,ffi. 
docere et media omnia ad salutem et vitam reter- oraiBorBijVn™ 
nam. Mediorum autem ad salutem uuum est ^*™^"*^- 
jusdtia et ohedientia civilis, et observatio omnium "'"^ |.««i«. 
legum naturalium. Docen autem possunt h^c cjuon™ mi. ai 
duobus modis : altero, ut theoremata per rationem "c™ ' '"°'"'° 
naturalem ; deducendo jus et leges naturales a priu- 
cipiis contractibusque humanis ; atque doctrina 
ea sic tradita examini potestatum civilium subjecta 
est : altero, ut leges per auctoritatem divinam, 
ostendendo talem esse voluntatem Dei ; atque hoc 
modo docere ad eum soium pertinet, cui voluntas 
Dei supematuraliter coguita est, hoc est, ad 
Christum. Secundo, ad officium Christi perti- 
nebat coudonure poeniteutibus peccata ; nam id ad 



390 RBLIOIO. 

8ECT. III. horainum, qui jam peccaverant, salutem neces 
. '^' .. riura erat, neque ab alio fieri potuit. Non cn 
pcenitentiam sequitur reraiasio peccatonim natn; 
liter, ut debita ; sed depeudet, ut gratuita, a voli 
tate Dei superuatiiraliter revelanda. Tertio, 
Christi officium pertinebat docere ea mandata I 
omnia. sive circa cultum sive circa dogmata fid 
quffi ratione naturali sciri non possunt, sed reve 
tione tautam ; qualia sunt ipsum esse Christui 
regnum suum noii esse terTestre, seti cosleste ; e» 
prtemia et peenas post hanc vitata; animamesse ti 
mortalem ; sacramenla tot et taliafare ; et simili 
Diitinctto H. Ex iis, quEe dicta sunt in articuHs proxiD 

iT^talljibU praecedentibuB, non est difficile distinguere inti 
spiritualia et temporalia. Cum euim per sptrit 
alia ea intelligantur quje fundamentum habent i 
auctoritate et officio Christi, neque, uisi e 
Christus docuisset, sciri possent ; sintque caetei 
omnia temporalia : sequitur definitionem et ser 
tentioB lationem cJrca Justum et injastum, cognit 
onem controversiarum omnium circa media paa 
Tel defensionis puhlie^, et examen doctrinanu 
librorumque in omni scientia rationali, Juris est 
temporalis. Quae vero, a Christi verbo et auct< 
ritate tantum dependentia, mysteria fdei suni 
eorum judicationem Juris esse spiritualis. Definir 
autera, quid sit spirituale, quid temporale, quoni 
am Servator noster distinctionem illam nou tradidil 
rationis iuquisitio est, pertinetque ad Jtis tetaporalt 
Quamquam enim sanctus Paulus multis in loci 
(Rora. viii. 5 ; I Cor. xii. 8,9, 10) distinguat inte 
spiritualia et carnalia, vocetque spirilualia ea 
quifi sunt Spirittts, nimirum sapientiam, sermonei 
scientifE, fidem,facuUatem sanandi morbos, ope 




J 



DE REGNO DEl PER PACTUM NOVUM. 391 

Tationem miraculorum, prophetiaw, discretionem sect. i 

spiriiuum, scientiam linguarum, interpretationem , \^ 

sermonum ; omnia per Spiritum Sanctum superua- 
turaliter inspirata, et ea quse animalis Jiomo non 
potest intelligere, sed ille tautura, qui cogiiovit 
sensura Christi (2 Cor. ii. 14-16) : bona vero 
fortunte carnalia vocet (Rom. xv. 27), et eos, qui 
homines sunt, carnales (I Cor. iii. 1-3) : non ta- 
men definivit, neque regulas dedit, quibus sciamua 
quid a ratione naturali, quid a supematuraU in- 
spiratione proficiseatur. 

15. Cum igitur constet Servatorem nostnim v<Ti>un. n 
judicandi determinandiqiie controversias omues iLUinai..: 
circa temporalia summam auctoritatem commi- 
sisse, vel potius non abstulisse, principibus, iisque 
qui in siugulis civitatibus summum obtineut impe- 
rinm ; videndum deinceps est, cui commiserit si- 
milem auctoritatem circa spiritualia. Id quia 
sciri non potest nisi ex mrbo Dei et ecclesite Ira- 
ditioiie, inquirendnm proximo loco est, quid sit 
verbum Dei ; quid illud interpretari ; i\\i\iX eccle- 
sia sit ; et quid ecclesite voluntas et maiidatum. 
Ut omittamus, quod verbum Dei in Scriptura Sacra 
ponatur aliquando pro Jilio Dei ; accipitur ea vox 
tripliciter. Primo, propriissime pro eo, quod Deus 
loquutus est ; sic verbum Dei est quidquid loquu- 
tus est Deus ad Abrahamum et Patriarchas, Mosen, 
et Prophetas ; vel Servator noster ad discipulos et 
alios quoscunque. Secundo, quicquid dictum est 
ab hominibus jussu vel impulsu Spiritus Saneti ; 
quo sensu agnoscimus Scripturas Sacras esse ver- 
hum Dei. Tertio quidera, in Novo Testamento 
frequentissime verhum Dei significat doctrinam 
Evangelicam, sive verbum de Deo, sive verhum de 



BECT. 111. regno Dei per Ciibistum : ut Matth. iv. 23, ubi 
■ 'J" . dicitur Christus ^Tve^icasse Ecangeliim regni-y 

IAct. xiii. 46, ubi apostoli dicuntur prEedicare 
verbum Dei ; Act. v. 20, ubi verbnm Dei appel- 
latur verbum rit(e ; Act. xv. 7, verbnm Evangelii ; 
Rom. X. 8, verhum fidei ; Eph. i. 13, verbum ve- 
ritntis {addita interpretatione) id est, Evange- 
littmsalutis; et nbi appellatur rsr J(/m apostolorum, 
dicit enira sanctus Paulus (2Thess.iii. 14), Si qnts 
non ohedit verbo nostro^ &c. Quae loca intelligi 
aliter non possuDt quam de doctrifia Erangelica. 
Similiter (Act. xii. 24, et xiii. 49), ubi dicitur ver- 
hum Dei disseniinari^ crescere, et multiplicari, 
id de ipsa voce Dei vel apostolorum concipere 
difficile est ; de doctrina, facile. Atque in hae 
tertia acceptione, verbum Dei est omnis, quae hodie 
e cathedris docetur, et in theologonim libris conti- 
netur, doctrina defide Ckristiana. 
Non oiDnio, quB jg^ jam Scriptura Sacra, nt quam agnoscimus 
scriptun skth. a Deo inspiratam, tota verbum Dei est in secunda 

pertinm tA . . . . ■ i i ■ • 

cirKmnaGdiii acceptione : ct inuumera ejusdem loca, m pnma. 
Et cum maxima pars ejus versetur in reg7ti ecelestis 
vel prsedictione vel prcefiguratione ante Christi 
incamationem,veIin evangelizatione et explicatione 
post, etiam in tertia significatione ; ubi verbum 
Dei Bumitur pro verho de Deo, id est, pro Evangelio, 
Scriptura Sacra est verhum Dei, ideoque etiam 
canon et regula oranis doctriHfe Evangefieee. Quo- 
niam autem in iisdem Scripturis multa leguntur 
politica, historica, fuoralia, pkysiea, et alia, quEe 
nihil omnino spectant ad inysteria fidei, ea loca, 
etsi veram doctrinam contineant et canon sint tali- 
um doctrinamm, non tamen canon esse possunt 
mysteriorum religionis Christianje. 



DE REGNO DEI PBR PACTDM NOVUM. 393 

17. Et quidem verbi Dei, non vox et Utera doc- 
Irinie Christianfe canon est, sed sententia vera et 
[enuiua ; non enim regitiir auimua per Scripturas v 

~iusi intellectas. Scripturis igitur, nt fiant canon, " 
interprete opus est. Sequitur autem hinc duorum " 
altertim, aut verbnm interpretis esse verbnm Dei, 
aut canonem doctrinse Christianffi non esse verbum 
Dei. Horum posterius fatsum esse necesse est; 
doctrinse enim, qnae nulla ratione Iiumana, sed per 
revelationem divinam tantnm sciri potest, regula 
esse non potest nisi divina. Quem enim fatemnr 
Bcire non posse, an doctrina aliqua vera sit necne, 
ejns sententiam in eadem doetrina pro regnla habere 
impossibile est. Prius igitur verum est : verbum 
interpretis Scripturanim esse verbum Dei. 

18. Interpres autem is, cnjus sententiie tantum ^ 
honoria defertnr, ut habeatiu- pro rerbo Dei, non m 
est quilibet qui ex Hugua HebrEea et GrECca vertit^- 
Scripturam auditoribus suis L-atinis, Latine ; Gallis, " 
G&llice ; et cEeteris singuHs vernacule ; non enim 
est hoc interpretari. Est enim ea universim ser- 
monis iiatura, ut quamquam inter signa, quibus 

|«)nceptus nostros aUis patefacimus, principem 

llocnm mereatur, non tamen id munus explere solus 

r Mne ope multarum circumstantiarum possit. Ha- 

I bet enim viva vox praeseutes interpretes, nimirum 

tempus, locum, vultum, gestum, consUium loquen- 

tis, atque etiam ipsum, qui loquitur, animum suum 

aliis verbis, quoties opus est, explicantem. Haec 

Hterpretationis adjumenta in scriptis veteris aevi 

jsiderata revocare, neque ingenii quotidiani, ne- 

; sine erufUtione et rerum antiquarum summa 

■|ieritia, omnino ingenii est. Non suflicit i^tur ad 

fciiterpretationem Scripturarum, ut qnis Unguam 



394 RELIGIO. 

SECT. III. calleat, qua loquuntiir. Neqiie interpres Scripturae 
"":_ cauonicus unusquisque est, qui commentarios itt 
eas scribit. Possunt enim homiues errare; pos- 
sunt etiam eamvel ad ambitionem suam inflectere, 
vel in servitutem prcejudiciis suis trahere etiam re- 
pugnantem ; unde sequetur, habendam esse seuten- 
tiam erroneam pro cerbo Dei. Etiamiii autem 
accidere hoc non posset, tamen statim ut commen- 
tatores hi discesserint, commentarii eorum expli- 
cationibus, et procedente tempore, explicationea 
expositionibus, expositiones novis commentariis 
indigebunt sine fine ; ut nullo modo doctrinse Chris- 
tiauEe canon sive regula, qua controversiEe religionis 
determinandEE sint, consistere possit in quacunque 
interpretatione scripta. Restat, ut interpres ca- 
nonicus debeat esse aliquts, cujus munus legitimum 
sit ortas controversias, rerbum Dei in ipsis judiciis 
explicando, terminare ; et cujus propterea auctori- 
tati standum nou minus sit, quam eorum, qui Scrip- 
tui*am ipsara pro canone fidei primi nobis commen- 
daverunt ; idemque sit interpres Scriptur<e et 
doctrinarum omnmmjudex supremus. 
piarai iQ^ Uuod ad nomen attinet ecclesia, ab origine 
idem sonat quod Latine concio, sive conventus 
civiura, sicut et ecclesiastes idem quod concionator, 
id est, is qui ad conventum loquitur. Quo sensu 
legimus iu Actis Apostolorum (xix. 32, 39) cccle- 
siam coiifusam et ecclesiam legitimam, hano pro 
ccetn convocato, illam pro conciursu popuR' per 
turaultum. Caeterum per ecclesiam Christianorum 
in Scriptura Sacra iutelligitor interdum quidem con- 
ventus, interdum vero ipsi Christiani, etsi non actu 
congregati, siquidem in ccetum introire et commu- 
uicare cum congregatis concessnm sit. ExempU 



DE RBGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 395 

1: dic ecclesite (Matth. xviii. 17), de con- sect. in. 

gregata intelligitur ; aliter euim dicere aliquid . 'y-. ,. 

ecclesiee, impossibile est. Sed, devastavit eccle- 
»iam (Act. viii. 3), de non congregata. Sumitur 
aatem ecclesia aliquando pro baptizatis sive fidei 
Christianffi professoribus, sive illi sint iQteme Chris- 
tiani sive simulate ; ut, ubi legimus aliquid dictom, 
vel scriptum, ad ecclexiam, vel dictum, decretuin, 
factum ab ecclesia : aliquando autem pro electis 
tantum; ut Ephes. v. 27, ubi dicitur sancta et 
immaculata ecclesia. Non autem sunt electi, 
quatenus militant, proprie dicta eccletta ; nam 
convenire nesciunt ; sed sunt ecclesiaj^utura, ni- 
mirum in die illa in qua a reprobis segregati triimi- 
phaturi sunt. RursHS, ecclejtia sumt aliquando 
potest pro OHmi!)us simut Christianis collective, 
ut (Eph. V. 23) ubi CirniSTUS vocatur caput ec- 
ciesite : et (CoL. i. 18), eapitt corporis ecclesiee: 
aliquando pro partibus ejus, ut eeclesia Ephesi, 
eeclesia quce est in domo ejus, septem ecclesite, 
etc. Postremo, ecclesia prout pro coetu actu con- 
gregato sumitur, pro diverso fiiie congregandi, 
significat aliquando eos, qui congregaiitur ad deli- 
beratioues et judicia ; quo sensu vocatur etiam 
coucilium, et synodus : aliquando eos, qui conve- 
nhmt in domum orationis ad colendum Deiun ; 
qua significatione ponitur, I Cor. xiv. 4, 5, 23, 

■, etc. 

20. Ecclesia autem, cui attribuuntur persomdia, QnWHt tccin** 

' '^ ' cui alliil.iiQQti» 

l propria^wm actmietique, et de qua necesse estiQ«.Kiii 
lligi illa : Dic ecdesite, qtti no/i obedierit eccle- ™jit 

et ejusmodi omnes loquendi formulas, defi- 
ida ita est, ut intelljgatur ea voce multitudo 
hominam quipactum novum cum Deopcr Christim 



eui nttribi 
«•hiiili. 



ill. inierunt, hoc est, multitudo eorum qui suscepenint 

: , sacraraentum baptismi, quw •multitudo et jure in 

*iai«, unum /ocum convocari possit ah aliquo, et eo con- 
nrt, nocante, adesse omnes vel per se rel per alios 
*"■ obligafttur. Nam multitudo hominum, si coire in 
unum costum, ubi opus est, non potest, uuapersona 
dicenda non est. Ecclesia enim neque loqui, ne- 
que decernere, neque audire potest, nisi ut ccEtus. 
Q,u£e a singuUs dicta sunt, nempe tot sententise 
fere quot capita, unumquodque eorum hominis 
unius, non ecclesitp. dictum est. Porro si ccetus 
fiat, sed illicitus, considerabitur ut nuUus. Nemo 
igitur eorum, qui adsunt in tumultu, decreto cEete- 
rorum tenebitur, prjesertim vero si dissenserit. 
Neque itaque ecclesia talis decemere aliquid po- 
test ; tum enim decemere aliquid multitudo dicitur, 
cum unusquisque decreto majoris partis obligatur. 
Oportet igitur ad ecclesia-, cui quidem personalia 
tribuimus, definitionem accedere, ut possit non 
modo congregari, sed et jure. Praeterea, etsi sit 
qui jure caeteros convocet, poasint tamen, qui vo- 
cantur, jure non venire (id quod accidere potest 
inter homines, quorum alius alii non subjicitur) 
non est illa ecclesia jjersojta una. Nam quo jnre 
ii, qui ad tempus et locum, quo vocantur, conve- 
uiunt, nna ecclesia ; eodem etiam ii, qui ad alium 
locum a se constitutnm confluunt, alia ecclcsia 
est, Et quilibet komodoxorum immeras ecclesia 
est; et per consequens, tot ecclesits erunt, quot 
sunt opiniones diversae, hoc est, eadem multitudo 
liominum erit simul et una et plures ecclesitc. 
Itaque ecclesia, nisi ubi certa et cognita, hoc est, 
legitima potestas sit, per quam singuli per se vel 
per alios in coctu adesse obligentur, una non est. 



DE RBQNO DE! PER PACTUM NOVUM. 397 

*Atqne unitate legitimie potestatis eonvocaiuU sy- sect. iii. 
Hodos et conveiitus Christianoriim, uon uiiiforinitate ._' ! '■ . 
doctrinjE, fit «H« et capax functionum pcrtionaVtum, 
quse alioquin est multitudo, et personai in plurali, 
utcimque opinionibus consentientes. 

2 1 . lis, qua; dicta jara sunt, necessaria con- Cmn» chn^ 
nexione adbEeret, civitatem Christianoriim homi- ^„„1 kcci^ 

Inum, et ecclesiam eorundem, prorans eandem rem '^''"""™- 
K, duobus nominibus propter duas causas appel- 
Nam materia ciiutatis et ecclesite eadem 

Pest, nimirnm iidem homines Cbristiani. Forma 
autem, quae consistit in legitiraa potestate eos con- 
vocandi, eadem quoque est ; constat enim singidos 
cives obligari eo venire, qno a civitate convocantur. 
Qase vero civitas vocatur, quatenus confiatur ex 
hominibus, eadem quateuus constat ex Ckristianis 

^«celeaia nominatur. 

22. Cura iisdem cohseret et boc ; ** plures sint '^»™ civitoit 
Vivitates Christian^; eas simiil omnes ecclestam '^Z^^Ut^ 

Tsonaliter unam noji esse. Possnnt quidem con- 

lensu mutuo una fieri ; eed non aliter, quam ut 

Sant etiam una civitas. Conveiiire enim nisi ad 

sertum tempus et locum constitutum non possunt. 

Bunt autem personse, loca, et tempora conventuum 

^uris civilis ; neque quisquam, civis vel extemus, 

dem in ullum locum tnferre jure potest, nisi 

f|)ermittente civitate, quse loci doniina est. Quse 

Teronisi permittente civitatefierijure non possunt, 

ea, si jure fiant, fiunt per auctoritatem civitatis. 

_ Est eerte ecclesia universa unum corpus mysticum, 

rajus caput est Christus ; sed eadem ratione, 

*|tia omnes simul homines, Deum rectorem mundi 

Bttgnoscentes, unum regnum et una civitas simt ; 

: tameu neque una persona est, neque unam 



398 



ttEUOIO. 



actionem aut sententiam communem habet. Pra- 
terea ubi dicitur Christus esse caput corjtoris 
ecclcslep, raanifeste apparet dJctum id esse ab apos- 
tolo de electis, qui, quamdiu in hoc mundo sunt, 
potentia tantum ecclesia sunt, quse actu ante nou 
erit, quam a reprobis quidera segregentur, inter se 
vero congregentur in die judicii. Eccle^a Ro- 
mana permagna olim fuit, sed fiues imperii egressa 
nonest ; neque ergo universa, nisl eo sensu, quo 
dictum etiara est de Romana civitate, orhem jam 
totum victor Romanns kahebat, cum non haberet 
partem ejus vicesimam. Postquam autem impe- 
rium civile in partes discerptum fiiit, singulae civi- 
tates inde exortse totidem erant ecclexKe ; et quam 
habuit in eas ecclesia Romana potestatem, ea tota 
pendere potuit ex ipsarum auctoritate, quae e.v- 
cussis imperatoribus, doctores tamen Romanos ha- 
bere coutentae sunt. 

23, Ecclexiastici appellari possunt, qui muuus 
in ecclesia exercent pubhcum. Munerum autem 
erat aUud ministerium, aliud magisteritim. Mi- 
uittrorutn mmms erat inservire mensis, procurare 
boua ecclesia- temporaUa, portionesque, quo tem- 
pore divitiarum omui abolita proprietate de com- 
muui alebautur, in singulos distribuere. Magistri 
autem pro ordine, ahi apostoli, aUi episcopi, aJii 
presbyteri, hoc est, majores natu sive seniores, 
appellabantur ; non tamen ut preshyteri nomine 
tetas, sed ojffi,ciHm distingueretur. Fuit enim Timo- 
theus presbyter, quamquam juvenis; sed quia ple- 
rumque seniores ad magisteria adhibebantur, 
nomen aitatis ad significandum munus usurpatum 
est. lidem magistri pro diversitate munerum 
vocabantur alii apostoli, alii propketa, olii evan- 



DE REGNO DEI FER PACTUM NOVUM. 399 

vlistaf alii pastores seu doctores. Et opiis qui- seot. iii. 

lem apostolicam universum erat ; propkrticum . '_''- . 

Mtem revelationes proprias in ecchaia propo- 
nerc; evangelisiicum, prtedicare, sive pnecones 
esse evangelii apud infideles; pustoritiavt, docere, 
confirmare, et regere animos eorum, qui jam cre- 
dideraot. 

24. In electione ecclesiasticorum duo consider- Ei«ii<iiiain 
anda sunt, electio personarum, et consecratio sive^1^«iBc- 
institutio, qure et ordinatio appellatur. Primos ^1^^!^'^ 
apostolos duodecim ipse Christus et elegit etP"""™- 
ordinavit. Post ascensionem Christi, Matthias 
in locum Judre proditoris suflFectus est, ecclesia, 
qute ex hominibus circiter centum et viginti tunc 
temporis congregata est, duos eligente ; stataerunt 
enim duos, Joseph et Matthiam; sed Deo ipso 

lorte unum Slatthiam approbante, Atque duode- 
i hos appellat sanctus Panlus viagnos et primos 
H>8tolos ; item apostohs circumcisio/tis. Postea 
additi duo alii apostoli, Paulus et Barnabas ; ordi- 
nati quidem a doctoribus et prophetis ecclesitp 
Antiocheiio!, qu^ erat ecclesia particularis, per 
impositionem manuum ; electi vero jussu Spiritus 
Sancti. Quod fuerint ambo apoatoliy constat ex 
capite decimo quarto Actorum, versu decimo tertio. 
Quod apostolatum ex eo receperunt, quod jussu 
Spiritus Sancti a prophetis doctoribusque ecclesiae 
Antiocbeuje segregati fuerint ad opus Dei, ostendit 
ipse sanctus Paulus, qui distinctionis causa vocat se 

(Rom. i. I) apostolum segregatum ia Evangedum 
Dei. Sed si quairatur ulterius, qua auctoritale fac- 
tum sit, ut pro jussu Spiritus Sancti receptum sit, 
quod propheta; et doctores illi profectum a Spiritu 
Sancto esse dixerint, respondendum necessario est, 



400 nELiGio. 

I. auctoritate ccelesitt Antiochen^. ProphetiE euim 
, et doctorea antequam admittantur, examinaudi sunt 
abecclesia; diciteiiimsanctusJohaunes(l Joh,iv.i): 
™° Nolile omni spiritui credere, sed prohate sptritus, 
*^ ai ex Deo sitit; guoriiam midti pseudo-propfteits 
exierunt in mundum. A qua autem ecclesia, nisi 
ad quam scripta est ea epistola ? Slmiliter repre- 
hendtt sanctus Paulus (Gal. ii. 14) ecclesias Ga- 
latite, quod Judaizarent ; etiamsi videreutur ipsi 
id facere auctore Petro. Nam cum dixisset se 
Petrum ipsum reprehendisse his verbis : si tn, cum 
Judreus sis, gentiliter vivis et non i/udaice, quo~ 
modo gentes cogis Judaizare ? non multo post 
interrogat ipsos dicens (Gal. iii. 2) : hoc sofum a 
vohis irolo discere ; ex operibus legix Spiritum 
accepistis, an ex auditufidei ? Ex quo patet id, 
quod reprehendit in Galatis, fuisse Judaismum ; 
quamquam Petrus apostolus Judaizare cogeret. 
Cum igitur quos doctores sequeretur ecchaia, non 
Petri, ueque ergo houiinis erat determinare, etiam 
ecclesi^ Antiochentv auctoritati iunitebatur doe- 
torum et prophetarum suorum electio. ftuoniam 
autem per doctorum sic electorum impositionem 
manuum, Spiritus Sanctus segregavit sibi aposto- 
los, Paulum et Barnabam ; manifestum est, sum- 
morum in ecclesia qualibet doctorum consecra- 
tionemet impositionem manuum ad ejusdem ecclesite 
doctores pertinere. Episcopos autem, qui etpres- 
byteri vocati erant, etsi non omues presbyteri epis- 
copi, ordinaverunt tum apostoU, {nam Paulus et 
Barnabas eum docuissent iu Derbe, Lystra, et Iconio, 
preshyteros constituerunt per sjngulas ecclesias, 
Act. xiv. 22,) tum etiam episcopi alii. Titus enim 
iu Creta relictus est a Paulo (Tit. i. 5), ut consU- 



DE HEGNO DEI FEB PACTUM NOVtna. 401 

aeret per civitates presbi/leros. Et Timotheo sect. iri. 

dictum est (I Tim. iv. 14) : Noli negUgere . , '^- . . 

gratiam Det, guce in te est, qute data est tibi 

per prophetiain, cum impositione manuum pres- 

byterii : eidemque datse regulfe suut circa pres- 

byterormn electiouem. Non autem intelligi id 

potest, nisi de ordinatione eonim, qui ab ecclesia 

eligereutur. Constituere enim doctorem in ecclesia, 

nisi ecclesia permittente, nemo potuit. Nam ipso- 

Kmm apostoloram munus erat, non imperare, sed 

Edocere : et quamquam qui commendati ab apos- 

^plis vel preshyteris fuerant, propter existima- 

Bonem commendantium non rejicerentur, cum 

^bmen sine voluHtate ecclesite eligi noii possent, 

^Kam per auctoritatem ecc/esits electi censebantur. 

Hbniliter ministri, qui diaconi vocantur, ab aposto- 

^b ordinatii ab ecclesia tamen elecfi erant. Nam 

^■UQ septem diaconi eligendi ordinandique erant, 

Hon eos eligebant apostoU, sed (.4ct. vi. 3), consi- 

^meratc, inqaiimt, J^ratres,viros ex vobis boni testi- 

^■Dn/f septem, etc: atque illi (vers. 5) eligerunt 

^mtephanum, etc. et (vers. 6) statuerunt eos ante 

meonspectutn apostoloram. Constat itaque ex con- 

Kroetudine ecchsite sub apostolis, ecclesiasticorum 

KtBimum ordinntionem quidem, sive cousecrationem, 

Kose fit per orationem et manuum impositionem, ad 

^^iostolos et doctores spectasse ; electionem vero 

^B^inandonim, ad ecclesiam. 

^K 25. De potestate solvendi et ligandi, id est, pec- Poi«iBt™ pt 

^B * ,. I. 1 , - ■^ laU iKruilaili. 

MB/a remtttendt et retmendi, dubium esse non bm muitiemii, 
Botest, quin ea data sit a Christo fiituris tunc pas- ^™ ^^^' 
^fribus, eodem modo quo prsesentibus apostolis. "^^"^ ^ 
^Kita autem est apostoUs omnis potestas remittendi pa-^di^on» ju- 
^eecata, quam ipse habuit Christus. Sicut misit d^un. "^ 

H VOL. II. D D 



6ECT. iii. Tne pater,mqmt Chnstas (3o}i.xx.2l),et ego mitto 
■ ^J' . vos: subiuii^tque (vers. 23), ^«orMM remiseritis 
PoiMisirm ppc- peccata, remittuntur, et guorum retinueriiis, re~ 
biu ™ineuiii! tejita sunt. Sed quid sit solvere et llgare, sive 
™ ^j^*^ peccata remittere et retinere, dubitationem habet. 
i^wtarendpM. primum emai,peccata ejus retinere, qui baptizatus 
piHiitentii ju- in remissionem peccatorum vere pceniteus est, vide- 
d^m.' ' ^ tur contra ipsum pactum Novi Testamenti, neque 
ergo a Christo fieri, nedum a pastoribus posse. 
Remittere autem non poeniteiiti videtur esse contra 
voluntatem Dei Patris, a quo Ciiristus ad conver- 
tendum mundum, hominesque ad obedientiam re- 
ducendum miasus est. Deinde si pastoribus singulis 
eo modo remittere et retinere peccata concessum 
esset, omnis metus principum et magistratuum 
civilium, unaque omne regimen civile destrueretur. 
Dietum enim est a Cliristo {Matth.x.28),imo etiam 
natura ipsa dictat : Nolite timere eos, qui occi- 
duttt corpus, animam autem non possunt occidere ; 
sed potius timete eum, qui poteH et animam et 
corpus perdere in Gehennam. Neque est quis- 
quam ita mente captus, ut non potius mallet iis, 
qui peccata remittere et retinere possunt, quam 
regibus potentissimis obtemperare. Neque tamen 
ex altera parte existimandum est, remissionem 
peccatorum nihil aliud esse prseter exemptionem a 
pcenis ecclesiasticis. Guid enim mali habet excom- 
municatio prseter consequentem ex ea poenam seter- 
nam ; vel boni, in ecclesiam recipi, si extra eam 
esset salus ? Tenendum igitur est, pastores kahere 
potestatem peccata vere et ahsolute remittendi^ 
seA poeniteniihus ; etreiine?idi, sed impognitentium. 
Dum autem putant homines, pcenitere nihil aliud 
esse, quam ut facta sua quisque condemnet, mutet- 



DE REGNO DET PER PACTUM NOVUM. 403 

[Ue eonsilia, quje sibimet ipsis peccata esse et cul- • 
pam Iiabere videautur, orta est opinio, posse esse 
poeiiiteutiam aute confessiouem peccatorum coram r, 
hominibus ; et esse pceniteutiam iion effectum, sed " 
causam confessionls. Atque iude difficultas dicen- ™ 
tium peccata eorum, quos poanitet, jam remissa"? 
esse in baptismo ; non poBnitentium omuino remitti ri 
non posse ; contra Scripturam est, et contra verba .1' 
CTiristi dicentis, quorum remiserttis, etc. Scieu- 
dum igitur. primo loco, ad difficultatis hujus solu- 
tionem, peccati veram agnitiouem esse ipsam pceni- 
tentiam. Nam qui scit se peccasse, scit se errasse ; 
errare axitem ^'elle impossibile est ; itaque qui scit 
se peccasse, uollet factum ; id quod est pcenitere. 
Deinde, ubi dubium esse potest an quod factum est 
peecatum sit necne, considerandum est poenitentiam 
nou antecedere coufessionem peccatorum, sed sub- 
sequi. Pccnitentia enim non cst nisi de peccato 
agnito. Oportet igitur pceniteutem, et factum 
aguosccre, et cognoscere quod sit peccatum, hoc 
est, quod sit contra legem. Si quis igitnr, quod a 
se factum est, putet non esse contra legem, impos- 
«xbile est ut ejus pceniteat. Ergo aute poenitentiam 
necessaria est factorum ad legem applicatio. Ad 
legem autem siue interprete facta applieare, fhistra 
est ; nou enim verba logis, sed sententia legislatoris 
actionum regula est. Est autem legis interpres 
amo vel homines ; non euim judex est uuus- 
I facti sui, an sit peccatum nccne. Itaque 
jidum factum est, de quo dubitatur au sit 
, ante homiuem vel homines. Atqui hoc 
hfionfessio est. Jam, quando legis interpres 
;, factum ejus esse peccatum ; si acquies- 
r judicio, statuatque apud se non facere 
D D 2 



404 RELIGIO. 

SECT. in. amplius, pcenitentia est, Atque hoc motlo vera 
._ '^' _ . posiiitentia aut non est, aut confessionem non ante- 
poiEsisimipc- cedit sed sequitur. His ita explicatis, nou est 
bm ^iHmii, intellectu difficile, qualis illa sit potestas sohendi et 
™ '^^^' ligandi. Cum enim in remissione duo sint : al- 
»p«**"»^i«»- tenan, judicimi sive condemnatio, qua factum judi- 
pwuitaiiiB jii- catur esse peccatum ; alterum, nbi condemnatiis 
d^m " judicio acquiescens obediverit, id est, poenituerit, 
peccati remissio, vel si iion pcenituerit, refentto : 
primum eorum, id est,judicare an sit peccatum, ad 
interpretem legis, id est, Jiidice?» si/mmum ; secun- 
dum, remissio vel retentio peccati pertinet ad pas- 
torem ; et est illa ipsa, de qua agitur, potestas 
ligandi et soliiendi. Atque hanc veram fuisse 
sententiam nostri Ser\'atoris in ejusmodi potes- 
tatis institutione, ex Matth. xviii. 15-18, sic ap- 
paret. Discipulos alloquens : */ pecracenV, inquit, 
in te Jrater tuas, vade et corripe eum inter te et 
ipsum solum : (notandum obiter est, st peccaverit 
in te, idem esse quod si injnriam tibi fecerit, 
ideoque loqui Christum de iis, quse pertinent ad 
tribiinal civile) : addit, si te non aiidierit, hoc est, 
si neget fecisse, vel si factum coufessus fecisse in- 
juste neget, adhibe tecum adkuc iinum aut duos : 
qiiod si hos non audierit, dic ecclesitB. Qnare 
autem ecclesite, nisi ut ipsa judicet an peceatum 
sit necne ? Qiiod si ecclesiam non audierit, hoc 
est, si senteutiie ecclesia non acquieverit, sed sus- 
tinuerit non esse peccatum, quod ea peccatum esse 
judicaverit, hoc est, si non poenituerit ; (nam cer- 
tum est poenitere facti neminem, quod nou existi- 
mat esse peccatum) ; non dicit, dic apostolis ; ut 
sciamus, sententiam definitivam in qufestione an 
Bit peccatum necne, relinqui non illis, sed ecclfsi<s ; 



DE RBGNO DBI PER PACTUM NOVUM. 405 

it tibi, inquit, siciit etfmicus et puhlicamis, hoc sect. iii. 
est, tanquam extra eccfeslam, tanquam non bapti- . ^]'- . 
zatus, id est, tanquani is cujus peccata retntentur. p^^^m^^v^ 
Baptizabantur eiiim omiies Christiani iu remis- iiui remittijndi, 
sionem peccatorura. Quoniam autem quferi pote-^" [I^JX 
rat, quis haberet tantam potestatem, quanta ^stj^*^^^ 
baptismi beneficium impoenitentibus auferendi, imniisnii» 
ostendit Christus eos ipsos, quibus auctoritatem ei«ian.. 
. dederat poenitentes baptizandi in remissionem pec- 
■eatorum et faciendi ex ethnlcis Christiaiios, aucto- 
fritatem quoque habere peccata eorum, qui ab 
ecclesia judicarentur impceuitentes, retinendi, eos- 
qne ex Christianisreddendi ethuicos ; ideoque sta- 
tim subjungit : Amen dico vobis, qtnecttnique alU- 
^gaveritis super terram, erunt ligata et in coelo : et 
^puectmque solveritis super terram, erunt soluta et 
*n» coelo. Ex quo intelligi potest potestatcm sol- 
vendi et ligaudi, sive remittendi et retinendi pec- 
eata, quse et potestas claciitm dicitur, aliam non 
Besse a potestate data alio loco (Matth. xxvili. 19) 
Hlis verbis : Einites docete om/ies gentes, hapti- 
mnantes eos in nomine Patris, et FilH, et Spirifits 
mSancti. Et quemadmodum pastores baptismum 
fciegare non possunt ei, quem ecclesia dignum cen- 
Bset, ita neque retinere peccata ejus, quem ecclesia 
■absolvendum judicat ; neque etiam remittere pec- 
Kcata ejus, quem ecclesia pronunciat esse contu- 
fcnacem. Et de peccato quidem judicare, ecclesia: 
mett ; jiastoriun vero judicatos ab ecclesia ejicere, 
mrel intra eam recipere. Ita sanctus Paulus ad eccle- 
Hriant Corinthiacam : nonne de Hs, inquit ( ] Cor. 
nr. 12), qui intus sunt, vos judicatis 9 Ipse tamen 
Bbmicarium ab ecclesia separandum pronuneiavit : 
W^go quidem, inquit (1 Cor. v. 3), absens corpore 
mprtcsens atitem spiritu, etc. 



406 RELIGIO. 

26. Actus retentionis peccatoruni is est, qui vo- 
catur ab ecclesia excommunicatio, et a Baucto Paulo, 
tradere Satante. Nomen excomnnmicatioms idem 
. sonans quod kiroimvaytityov iroiiiv, e syiiagoga ejicere, 
tractum videtur a lege Mosaica, qua eos, qui a 
sacerdote leprosi judicati sunt, extra castra seor- 
sim habere imperatum est (Levit. xiii. 46), douec 
rursus sacerdotis judicio mundi, et certis ritibus, 
inter quos erat corporis lavatio, purificati essent. 
Progrediente inde tempore, Judeeis mos erat eos 
etiam, qui trausibaut a Gentilismo ad Judaismum, 
tanquam immuudos,non recipere, nisi prius lavatos; 
et dissentientes a doctrina synagogte, synagoga 
ejicerc. Ad simUitudinem hujus ritus traoseuntes 
ad Qiristianismum, sive Judxi essent sive Gentes, 
non nisi per bapttsvium vaecclesiam recipiebantur; 
et disseutieutes ab ecclesia, communione ecclesia; 
privabantur. Tradi autem Satauae ideo dicebantur, 
quia quod extra ecclfsiavi erat, id omne regno 
Satanse comprehendebatur. Finis hujusmodi dis- 
ciplin^e erat, ut destituti ad tempus gratia et 
privilegiis ecclesi<e spiritualibus, humiliarentur ad 
salutem. EfFectus autem, quoad secuiaria, is erat, 
ut excomvumicatiis uon modo ccetibus, sive ecclesiis, 
et participatione mysteriorum proluberetur, sed 
tanquam noxius coutagione, etiam pejor ethnico, 
a cieteris Christianis siuguUs fugeretur. Nam cum 
ethnicis commisceri permisit apostolus ( 1 Cor. v. 1 0, 
II); cmn kis ne cibum quidem una sumere. Quum 
ergo talis sit excommnnicationis effectus, manifes- 
tum est, primo loco, civitatem Christianam non 
posse excommiinicari. Est enim civitas Christinna, 
ecclesia Christiana (ut ostensum est supra art. 21), 
et ejusdem exteusiouis. Ecclesia autem excomma- 



DE REGNO DEI PEH PACTUM NOVUM. 



407 



r nicari non potest ; vel enim excommunicabit seip- sect. m, 

sam, quod est impossibile; vel excoinmunicahitur ab , 'J' - 

alia ecclesia, eaque vel universali, \elparticulari. Eicomnmni- 

I Vniversalis autem ecclesia, cum personanoasit™^,u^\^.\„„ 

l(ut ostensum est articulo 22), neque ergo agat """ ■"'"'^ 

" aut faciat quicquam, excammunicare neminem po- 

test. Partictdaris autem ecclesia excovimunicantlo 

aliam ecclcsiam uiliil agit, nihil mutat. Quorum 

, enim communis non est coetiis, eorum excommuni- 

^xatio esse non potest ; neque si ecclesia aliqua, puta 

\*ferosolymitana, aliam, puta Romanam, excommu- 

nicasset, non illam magis excommimicasset quam 

Beipsam. Nam qui aliam sua commuuione privat, 

sequoque privat communione illius. Secuudo, ne- 

tuinem posse civitatis alicujus absolutee cives simul 

omnes excommunicare, vel templorum mum vel 

Utum Dei publicum eis interdicere. Non enim 

\Bxcommitnicari possunt ab ecclesia, quam ipsi con- 

tituunt ; siquidem enim id facereut, non modo non 

jeeclesia, sed ne civitas quidem esset, dtssolveren- 

jtnrque sua sponte ; id vero uou est excommunicari, 

■neque interdicl. Quod si ab alia ecclesia excom- 

' municentur, habendi suut illi ecclesite tauquam 

ethnici. Sed ethnicos, per doctrinam Christi, nulla 

fecclesia Christiana prohibere potest, quin con- 

fcgregeut se et iuter se commuuicejtt, prout eorum 

liavitatibus visum fuerit; prsesertim si coeant ad 

l£oleudum Christum, quamqiuim id fiat ritu et modo 

lungulari : ergo neqae excommunicatos, qui uteth- 

nici tractaudi sunt. Tertio, excommunicari non 

posse principem, qul habet summum civitatis im- 

perium. Neque enim per doctrinam Christi sub- 

Utus unus, vel plures simul, priucipi suo quamquam 

Imico loca publica aut privata interdicerc, aut 



408 



■. III. introitum iu quemcumque ccetum uegare potest, 
/• . _ . . aut prohibere ne faciat quicquid iu sua ditione vo- 
imiii- luerit. Est enim crimen laesa; majestatis in omni 
Md«™ civitate, civi cuicunque, vel quotcunque civibns 
*'" simul, auctoritatem sibi quamcomque in totam civi- 
tatem arrogare. Qui vero auctoritatem arrogant 
sibi in eum qui habet civitatis summum imperium, 
eandem arrogant in ipsam civitatem. Prjeterea, 
princeps summus, si Christiaims sit, hoc amplius 
habet, ut civitas, cujus voluntas continetur in ipsius 
voluntate, id ipsum sit quod vocamus ecclesiam. 
Neminem igitur excommunicat ecclesia, nisi quem 
excommunicat auctoritate principis. Sed princeps 
non excommuntcat seipsum, non igitur excommu- 
nicari potest a subditis suis. Potest quidem esse, 
ut coetus civium rebellium vel proditorum pro- 
nunciet principem summum esse excommiinicatum ; 
sed non jure. Multo minus princeps a principe 
excommunicari potest : esset enim hoc, non ex- 
commiinicatio, sed potius indictio belli per convi- 
cium. Nam cum una non sit ecclesta quje couflatur 
ex civibus duarum civitatum absolutarum, propter 
defectum (ut dictum supra est articulo 22) potes- 
tatis rite conveniendi in nnum ccetum ; illi, qui 
unius ecclesiffi snnt, non tenentur obedire alteri, 
neque ergo propter inobedientiam possuut excom- 
mumcari. Quod antem dicat aliquis, principes, 
cum ccclesia? universalia membra sint, posse etiam 
universalis ecclesitE anctoritate excoinmu/ticari, 
locum non habet ; propterea quod ccclesia uni- 
versalis (ut dictum est articulo 22) non est utta 
persona, de qua possit dici quod yeceri/, decre- 
verit, statuerit, excommunicaverit , absoherit, et 
simiUa personalia ; neque habet rectorem nllum 



DE EEGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 409 

i terris, cujus jussu convenire et deliberare possit. sect. iir. 
rectorem esse ecclesiee universatis, et posse ^]- . 

' eam convocare, idem est, ac rectorem esse et domi- 
num omnium per universum orbem Christianorum ; 
id quod nemini conceditur, praiterquara soli Deo. 

27. Ostensum est supra (articulo 18) a"*"!»"- ^^jI^-t^^!^^ 
tatem interpretandi Scripfuras Sacras non cousis- sncmiiepmdcn 
tere in eo, quod interpres possit impune sententiamj dvullk 
qnam iude elicit, aliis vel scripto vel viva voce expo- 
nere et explicare, sed iu eo, quod non sit aliis contra 
sententiam ejus faciendi aut docendi jus ; ita ut 
inteTpretatio,de qua ag;imus,idem sit qaodpotestas, 
in omnibus controversiis per Scripturam Sacram 

, determiuandis, definiendi. Nunc ostendendum est 
lauctoritatem illam pertiuere ad singulas ecclesias, et 
Sdependere ab auctoritate ejus vel eorum qui habent 
umum imperium, modo sint Christiani. Si enim 
) auctoritate civili uon dependeat, dependere eam 
: vel ab arbitrio singulorum civium, vel ab 
fftuctoritate extema. Ne vero ab arbitrio dependeat 
[smgulorum, prohibent, inter alia, cousequutura inde 

l-incomraoda et absurda. Quorum pra^cipuum est 

I hoc, quod non modo omnis toUeretur, contra prae- 
ceptum Christi, obedientia civUis, sed etiam omnis 
Bocietas et pax humana, contra leges naturales, 
dissolveretur. Cum euim Scripturam Sacram sin- 
guli interpretentur sibi, id est, unusquisque judicem 
se faciat, quid Deo placeat, quid displiceat ; non 
ante priucipibus obedire possunt, quam ipsi de man- 
datis eoruni, utrum conformia sint Scripturfe necne, 
judicaverint. Atque sic vel iion obediunt, vel obe- 
diunt propter judicium proprium, hoc est, sibi 
obediunt, non civitati. Tollitur ergo obedientia 
ravilis. Rursus, cum uuusquisque propriam sequatur 



410 



BECT. ui. sententiam, necesse est controversias, quse ormntur, 
. '^^ . iunmnerabiles fore, neque determinabiles: unde in- 
in(«p«t.uo- ter homines, qui natura sua dissensionem omnem 
s!^d(^™^habent pro contumelia, nasceretur primo odium, 
"■Irita^"'"'' deinceps jurgium et bellum : atque ita omnis periret 
societas et pax. Habemus prseterea in exemplum, 
id quod sub lege vetere circa librum legis observari 
voluit Deus, nimirum scribi quidem, publice haberi, 
et canonem doctrinae divinie esse voluit : sed non 
inde a singulis, sed a solis sacerdotibus definiri con- 
troversias. EstdeniqueprseceptnmServatorisnoetri, 
ut, si quid oriatur offensionis inter singulos, midiaut 
ecclesiam. Itaque ecclesits munus est controversias 
determinare. Nou ergo singulorum, sed ecclesite 
est Scriptoras Sacras interpretari. Utsciamus ao- 
tem auctoritatem inlerjiretandi verhum Dei, hoc 
est, omnes qujestiones de Deo et religione detenni- 
nandi, non spectare ad personam quamcuuque es- 
temam, perpendendum, imprimis,e8t, quid momenti 
ea potestas habeat in animis civium civilibusque 
actionibus, Nemini enim ignotum esse potest, ac- 
tiones hominum voluntarias necessitate uaturali 
ipsoruin sequi opiniones quas habeut de bono et 
malo, priemiis et pcenis ; ex quo fit ut obedientiam 
illis, quorura arbitrio vel felices vel miserrimos in 
setemum futuros se crednnt, prseatare necessario 
velint. Quorum autem arbitrio, quce doctrinje et 
quEe actiones uecessarise sunt ad salutem, statuitur, 
eorum arbitrio exspectant homiues felicitatem vel 
perditiouem ffiternam ; iis igitur in omnibus rebua 
obsequentur. Quod cum ita sit, manifestissimum 
est, cives, qui se obligari credunt circa eas doctrinas, 
qu£e ad salutem necessariEc sunt, auctoritati externae 
acquiescere, non coustituere civitatem per se, sed 



ent; 



DE REGNO DEl PER PACTUM NOVUM. 41 i 

externi illius subditos. Neque ergo, etsi priii- sect. 
ceps aliquis summus tantum auctoritatis alii cui- . '^' 
cunque scripto concederet, ita tamen ut imperium interpiTtai 
civile retinuisse intelligeretur, scriptum tale validum ^"«'ariS™!»™ 
erit; nec qnicquam transferet, qnod ad retinendum ■^^^'" 
et bene administrandum imperium sit necessarinm. 
[am (per cap. ii. artic. 4) transferre jus nemo 
Itur, nisi dederit signum idoneum voluntatis 
•ansferendi : qui vero rofuHtatem retinendi impe- 
rinm aperte significavit, non potest dedisse signum 
idoneum transferendi media ad imperium necessaria. 
Non erit igitur hujusmodi scriptum signnm vohin- 
tatis, sed ignorantiffi jn contrahentibus, Secuudo, 
considerandum est quam absurdum sit, civitatem 
vel summum imperantem conscientias civium re- 
gendas committere hosti. Sunt euim, ut supra 
ostensum est (cap. v. art. 6), inter se in statu hostili, 
qnicucque in uuitatem personffi non coaluenmt. 
Neqne obstat quod non semper puguent ; nam et 
" iter hostes indncije fiunt ; sufficit ad hostUem 
imum, qnod diffidentia sit, quod civitatum, reg- 
lOrum, imperiorum fines, prssidiis armati, statu 
'vnltoqne gladiatorio se mutuo, etsi non feriant, ut 
lOStes tamen iutueantur. Postremo, quam iniquum 
id postulare, quod ipsa postulandi ratione juris 
;fiUeni esse contiteris. Interpres sum Seripturje Sa- 
tibi, qni ci\itatis alienae eivis es. Qua ratione ? 
bns pactis inter me et te ? Auctoritate divina. 
"ndecogTiita? Ex SacraScriptura: eu hbrum, lege. 
itra, nisi et eandem mihi interpreter : mei ergo 
est, et caeterorum singulomm civium ea tnter- 
itatio j id quod negamus ambo. Restat ergo, in 
lOmni ecclesia Christiaua, hoc est, iii omni dvitate 
'Christiana, Scri[>tiu-£e Sacrse interprcfatio, hoc est, 



412 SBLIGIO. 

' BECT. III, jus controversias omnes determinandi, dependeat 
et derivetur ab auctoritate illius hominis vel ccetus, 
penes quera est summum imperium civitatis. 

28. Quapropter omniuo duo sunt genera contro- 



ObiutiiinaiD 

uira» inifiT™- versiarum, uuum circa ^piritimfia, boc est, circa 



iiivestigari non potest; quales sunt quaestiones 
de natura et officio Christi, de prtEmiis et pccnis 
futuris, de resurrectione corporitm, de ?tatura et 
offtciis angehrum, de sacrnvientis et cultu ex- 
terno, et similia ; alterum circa qusestiones scientiae 
humanjE, quarum veritas ratione uaturali et syllo- 
gismis elicitur, ex pactis hominum et detinitionibus, 
id est, receptis usu et cousensu communi vocabu- 
lorum significationibus ; quales sunt quaestioues 
omnes juris et philosophite. Exempli causa, quan- 
do in jiire quaeritur, an sit promissum et pactum 
necne ; id nihil aliud est, quam quaerere an verba 
talia, tali modo prolata, appelleutur communi usu 
et consensu civium promissiim aut pacium ; quod 
si sic appellautur, verum est pepigisse, aliter fal- 
sum : veritas ergo ea dependet a pactis et consensu 
hominum, Similiter, quando quEeritur \r philoso- 
phia an idem possit esse totum in pluribus simul 
locis ; determinatio quaestionis dependet a cogni- 
tione commuuis consensus hominum, circa signifi- 
cationem vocabuli totius : siquidem euim homines, 
quando dicunt totum esse alicubi, significant com- 
municousensu intelligere se uihil esse ejusdem allbi, 
falsum est idem esse in pluribus simul locis : veritas 
ergo ea dependet a cousensu hominum, eademque 
ratione in caeteris omnibus juris et philosopkies 
qusestionibus. Et qui contra hunc communem circa 
rerum appellationes consensum hominum, ex ob- 



DE REGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 413 

niris Scripturse locis aliquid statui posse judicant, sect. iii. 

tollendum judicaut et sermonis uaum, et una om- . ^" - 

nem societatem humauam ; dicet enim qiii vendi- ciiri.timuini 

derit totum agrum, esse totum \mo cespite, et ,ur„ mieVpn- 

reliquum tauquam nou veiiditum retiuebit : imo ^i^^tc^Cd 

ipsam toUit rationem, quae uiliil aliud est prEcter "'''™- 

veritatis per talem couseusum factie iiivestigatio. 

Hujusmodi itaque quEestiones non necesse est ut 

■.determinet civitas per interpretationem Scriptune 

kBacrse. Nou euim pertinent ad verbim Dei, eo 

nensu quo sumitur verbum Dei pro verlH) de Deo, 

id eat, doctrina Emngelica ; neque obligatur, qui 

habet ecclesi<B imperium, ad hujusmodi judicia ad- 

hibere doctores ecclesiasticoa. Quaestionibus au- 

ktem fidei, id est, de Deo, quse captum humanum 

■miperant, decidendis, opus est beuedictione divina 

K(ne possimus falli, saltem in uecessariis) per impo- 

mtitionem manainn ab ipso Christo derivauda. Nam 

■iCum ad salutem Eeteruam obligemur ad doctriuam 

isupematuralem, et quam propterea intelligere est 

KUnpossibile, ita destitui, ut falli possimus in ne- 

I cessariis, repugnat Kquitati. IiifallibiUtatem hauc 

E promisitServator noster, iu iis rebus quae ad salu- 

tem sunt uecessarise, apostoUs usque ad diem 

' judicii, hoc est, apostoUs et pastoribiis ab apostoUs 

! successive per impositionem manuum consecrandis. 

1 Obligatur ergo, quatenus Christianus, is, qui habet 

civitatis imperium, Scripturas Sacras, ubi qusestio 

est de mysteriis fidei, per ecclesiasticos rite ordi- 

] natos interpretari. Et sic in civitatibus Christianis 

I judicium et spiritualium et temporalium pertiuet ad 

L auctoritatem civilem. Et is homo vel ccetus, qui 

I Bummum habet imperium, caput est et civttatia et 

mecclesia:: uua enim res est ecclesia et civitas 

m Ckristiana. \ 



CAPUT XVIII. 

DE NECESSAllUS AD INTROITUM IN REGNUM CtT.LORUM. 

1. Proposita (lifficultas de repugnaotia obeilicnili Deo ct homiui- 

biiB, tollenda per distitietioneni inler necessaria et non nccessaria 

ad sulutcm. 2. Omiiia necessaria ad solutem contineri Id fide 

et obcdientift. 3. Qualis eit pa, <]ugd requiritur, ob«dientia. 

4. Quid sit fideaj et quomodo diatinguatur a iirofesaione, a 

scientia, ct ab opinione. 5. Quid sit credere in Chmtum. 

6- Unicum articidum, Jeaiim esac Christum, necessarium essc 

ad salutem, probatur ex scopo Evangelistarum : 7- Kx proidi- 

catione Apostolorum : 8. Ex faeilitate religionia Christionffi ; 

9. Ex co quod sit fundamentum fidei : 10. Ex disertissimis 

Christi et Apiwtoiorum verbis. 11. In eo articulo contJDeri 

fidem Veteria Testamenti. 12. Fides et obedienLia quomodo 

concurrant ad Balutem, 13. lu civitate Chriatiaila, nullam 

esse rcpugnantiam inter mandata Dei et civttatis. H. Doctri- 

nas, qiue hodie controvertuntur de religione, spectare plerasque 

ad ju3 regnandi. 

■ I. AucTORiTATEM omuem in rebus sccularibus 

derivari ab auctoritate ejus, qui summum habet 

'" imperium, sive is unus homo sit, sive unus ccetus, 

■'} in confesso semper fuit. Eandem in spiritualibits 

CT ab auctoritate ecclesto" dependere, ex proxime an- 

^ teeedentibus raanifestum est; et prEeterea hoe, 

civitatem omnem Ckrtnt/anam esse ecclestam hu- 

jusmodi auctoritate pricditam. Ex quibus colUgere 

etiam quantnmhbet iugenio tardus jwtest, in civi- 

tate Christiana, hoc est, in civitate cujus summum 

imperium habet princeps vel ccetus Christianus, 

omnevi urtiri sub Christo potestatem tam secularem 

quam spiritualem; ideoque in omnibus iis esse 

obediendum. Contra autem, quia obeilire opor- 

tet Deo magiit quam hominihis, orta est difficultas, 



DE NECBSSARIIS AD SALUTEM. 415 

■ pacto obedientia tato iis praestari possit> si sfxt. iii. 
quando imperatum fiierit aliquid, quod Christus '^ . 
fieri proliibet. Causa difficultatia est, quod cum 
0eus non ampliua per Christum et prophetas viva 
voce nos alloquatur, sed per Scripturas Sacras, quse 
a diversis diverse aocipiuntur, sciunt quidem quid 
reges imperant et ecclesia congregata ; utrum vero 
id, quod imperant, sit contra imperata Dei necne, 
id nescinnt ; sed fluctuante obedientia inter pcenas 
mortis temporalis et spirittialis, tanquam navigan- 
tes inter Scyllam et Charybdin incurrunt ssepe in 
utramque. Qui vero necessaria ad salutem, a non 
necessariis recte distinguunt, nuUamhujusmodi da- 
bitationem habere possuut. Siquidem enim man- 
datum principis vel civitatis tale sit, ut obe^ri 
ei poasit sine jactura salutis jetemje, injustum est 
non obedire, et locum habent pnecepta apostolica 
(Col. iii. 20, 22) : Filii ohedite parentibus per om- 
nia : Servi, ohedite per omnia dominis carnali- 
fttw; et mandatum Christi (Matth. xxiii. 2, 3) : 

f Super cathedram Mo.sis sederunt Scrtbte et Pha- 

I risai ; omnia ergo, qiKEcumque dixerint vobis, ser- 

I vate et facite. Coutra, si facere jusserint quBe 
puuiuntur morte letema, insanum est non potius 

( mori mortem naturalem, quam obediendo mori in 
«etemum. Et locum habet quod dicit Christus 

! (Matth. X. 28) : NoHte timere eos, gvi occidunt 
corpus ; animam aufem non possunt occidere. Vi- 

• dendura itaque est quse sint ea omnia, quBe ad 

1 salutem sunt necessaria. 

2. Sunt autem necessaria ad salutem omnia dua^ oniBi«oe«». 

I bus virtutibus compreliensa, Jide et ohedientia.c<'asi„eniaiii 
Hamm posterior, si perfecta esse posset, sola suf- "' 

I fieeret ue damnaremur ; sed quia et jam diu omnes 



416 BELIGIO, 

rei sumus contumacife adversus Deum in Adamo, 
et prseterea ipsi actu peccavlmus, non sufficit obedi- 
entia sine remissione peccatorum. Ea vero, unaque 
introitus in regnum cix\\,Jfdei prsemium est. Aliud 
ad salutem requiritur nihil. Nou enim clauditnr 
regnom Dei, nisi peccantibus, id est iis, qui debitam 
legibus Dei obedieniiain non prEestiterunt : neque 
illis, si credant articuhs tiecessarios fidei Chris- 
tianje. Jam si cognoverimus, in quibus conatat 
obedientia, et qui sint articuli necessarii fidei 
Christianse, manifestum una erit, qux civitatum 
principumque jussn facere, et quibus abstinere de- 
beamus. 

3. Per obedientiam autem, hoc loco, significatur 
Monfactum, sed voluntas et studium, quo proponi- 
mus conari quautum possumus obedirc in futurum. 
Quo sensu vox obedienti<e sequivalet poenitentitE. 
Consistit enim pwniientits virtus non in dolore, 
qm peecati recordationem comitatur, sed in con- 
versione in viam, et iustitnto non peccandi amplius, 
sine quo dolor ille nou pcenitentis, sed desperantis 
esse dicitur. Quoniam autem qui Deum araant, 
non possunt non velle obedire legi divinse, et qui 
amant proximum, non possunt nou velle obedire legi 
morali, quae consistit, nt supra capite tertio osteu- 
sum est, in superbiie, ingratitudinis, contumelia:, 
itihumanitatis, inclementife, itijurits, similiumque 
ofFensarum prohibitionc, quibus proximi Iseduntur. 
Itaque voci obedientitr sequivalet etiam amor sive 
charitas ; etiam justitia, quae constans voluntas 
est suum cuique tribueudi, tequivalet eidem. Jam 
sufficere ad salutem^"rfe/fl e\, panitentiam manifes- 
tum est ; primum ex ipso foedere baptismi. Nam 
interrogantibus Petrum iis, qui ab ipso die Pente- 



DE NECESSAmiS AD SAHITEM. 



417 



rostes conveitebantur, qttitl /aciemus ? respondit sect. in. 
l(Act. ii. 38) ; popnitemini, et haptizetur unuJiquisque . , 'I'- . 

teatrnm in nomine Jesu in remissionem peccatorum. 

~Nihil ergo ad obtinendmn baptiBmum, hoc est, iu- 

troitmn in regiium Dei, faciendiim aliud erat, nisi 

poenitere et credere in nomen Jesu. Pacto enim, 

quod fit in baptismo, promittitur regnum crelomm. 

Deinde, ex verbis Christi (Luc. xviii. 20 ; et Marc. 

X. 19) respondentis ad principem interrogantem, 

quid faciens vitam Beternam possideret : mandata 

nosti, non occides, non vicechaheris, etc ; quod 

obedientifB : et, vende omnia giiee hahes, veni, et 

sequere me ; qaodjiilei erat. Et ex eo quod dici- 

Xxa,justns {non quilibet, seAjuslus) ejcfide vitet: 

• est emm Justitia voluntatis dispositio eadem, quEe 

tpasnitentia et ohedientia. Et ex verbis saucti Marci 

l{i. 15) : quoniam impletum est temjnis, et appro- 

pinguavit regnum Dei, pcenitemini et credite Evan- 

f^gelio ; quibus non obscure significatnr, non opus 

resse ad ingressnm in regnum Dei ahis virtutibus 

' Tpmtec pcenitentiam etjidem. Ohedientia itaque, 

quae ad salutem necessario requiritur, nihil aliud 

est prseter voluntatem sive conatum ohedtendi, td 

est, facieudi secundum leges Dei, id est, secundum 

leges morales, quse eaedem omnibus sunt, et leges 

" civiles, hoc est, mandata imperantium in rebus 

temporalihns, et leges ecclesiasticas in sjnrituali- 

hus ; quae duo geuera legum in diversis civitatibus 

et ecclesiis sunt diversa, et coguoscuntur promul- 

gatione vel sententiis publicis. 

4. Ut sciamus quid s\t Jjdes Christiana, defi- «uiJ «it fi 
nienda est in universum Jides, et a cieteris animi ru^ . ^ 
Bctibus, quibuscum vulgo confundi solet, distin-",°7b 'riilir^ 
guenda. Ohjectumjidei uuiversaliter sumptje, nimi- 
VOL. II. E e 



418 RRLIGIO. 

sECT. III. ruin, id qitod creditur, semper proposilio est, id 
._ '^- . est, oratio aifirmans vel negans, quam veram esse 
Qnid rii aii«, et conecdimus. Sed quoniam couceduntur proposi- 
^"«Ti!^ » prgc!^ tiones propter diversas causas, accidit Iiujusmodi 
rt^b tirid^p"' concessiones diverse nominari. Concedimus autem 
quandoque propositiones, quas tamen in auimum 
non recipimus. Idque vel ad tempus, nimirum, 
tantisper donec ex consideratis consequeutiis earum 
veritatem examinaverimus, quod vocatur siippo- 
nere ; vel etiam simpliciter, ut metu legum, quod 
est prqfileri vel conjiteri signis externis ; vel ob- 
sequii spontanei causa, quod faciunt homines animo 
civili erga eos, quos reverentur, et erga alios studio 
pacis, id quod sirapliciter concedere est. Proposi- 
tiones autem, quas pro veris recipimus, coucedimus 
semper propter aliquas rationes nostras. Eae vero 
derivantur vel ab ipsa propositione, vel a persona 
propanentis. Derivautur autem ab jpsa proposi- 
tione, revocando iu memoriam quibus rebus signiti- 
candis nomina, ex quibus propositio coaflatur, 
communi consensu usurpantur ; quod si fiat, asseu- 
8US, quem praebemus, dicitur scire. Si vero recor- 
dari non possimus, quid certo per ea nomina intelli- 
gendum sit, sed modo hoc videtur, modo illud, tum 
dicimur opinari. Exempli causa : si propositum 
sit, diio et tria esse qvinque ; revocando autem in 
memoriam ordinem nomiiumi numeralium, ita con- 
sensu communi eorum, qui ejusdem sunt Hnguje, 
(quasi pacto quodam societati bumanse necessario) 
constitutura esse, ut quinarius totidem unitatum 
nomen sit, quod in binario et temario continentur 
simui sumptis; ac assentiatur quis verumid ideoesse, 
quia duo et tria simul idem sunt quod qninque; 
dicetur assensus ille scientia. Et scire veritatem 



DS NECESSARIIS AD SALUTEM. 



419 



istatn, nihil est aliud, qunm agnoscere essc eam a bect. i: 
Bobis ipsis factani. Qnomtn eiiim arbitrio et lo- ''■ 
qnendi lege, numerus | | vocatus est binarius, i | | Qui.i .ii liaE 
temarius, et i i I I I quinarius, eorum arbitrio fac- gnllra, , p„ 
tum est, ut vera sit propositio : binarias et /erHff-T^t''— " 
^^^ rivs simul sumpti faciunt f/uinarium. Similiter si 
^^^fcxneminerimus quid sit, quod vocaturyKf^ttm et quid 
^^^Mifijttria, sctemiis ex ipsis vocibns, an vemm sit 
^^^^^urium esse itijuriam, necne. Veritas idem est, 
^^^H~quod vera proposifio ; vera autem est proposilio, 
^^^f in qua nomen consequcns, quod vocatur a logicis 
P pr(sdicatttm, coniplectitur ampUtudine sua nomen 

I atitecedcns quod ^'ocatur subjectim ; et veritafem 

^^^ scire, idem quod, esse eam a nobismet ipsis ipsa 
^^B&ominum usurpatione factam, meminisse. Neqne 
^^^B temere olim a Platone dictum est, sdentiam esse 
1^^ memoriam. Accidit autem interdum, nt voces, etsi 
certam et ex coiistituto defiuitam habeant signifi- 
oatioiiem, usu tamen vulgari ad ornaiidum vel etiam 
fidlendmn particulari studio a propriis significa- 
tionibuB ita divellantur, ut conceptus, propter quos 
rebus impositai fueruut, revocare in memoriam 
difficultatem magnam habeat, neque nisi acri judi- 
eio et dUigentia maxima superandam. Accidit 
quoque, plurimas voces nullam habere propriam 
Bive determinatam et eandera ubique significa- 
tionem, atque intelligi iion sua vi, sed signorum 
alioram simul adhibitorum. Tertio, nomiua quse- 
dam sunt rerum inconceptibilium. Eamm ergo 
rerum, quarum ipsa sunt noinina, conceptus nulli 
Bont. Et propterea propositiouum, quas conflant, 
veritatem ex ipsis nominibus fmstra quferimus. In 
his casibus, dum considerando vocum definitiones 
veritatem alicujus propositiouis investigamus, prout 



420 RELIGIO. 

, . SECT. in. spes est inveniendi, putamus eam aliquando veram, 
aliquando falsam. Quorum utruraque seorsim 
opinari dicitur^ atque etiam credere ; ambo 
simul, duhitare. Quaiido vero rationes nostrse, 
propter quas assentimur propositioni alicui, non ab 
ipsa propositione, sed apersona propotientts deri- 
vantur, ut quem ita peritum judicamus, ut non fal- 
latur, neque causam videmus quare velit fallere; 
assensus noster, quia nascitur non a nostrje, sed 
aliense scientise Jidacia,Jides appellatur. Et quo- 
rum fiducia credimus, illis vel iti illos credere 
dicimur. Ex iis, quse dicta sunt, apparet differen- 
tia, primum, mt^rjidein, et prqfessionem : illa enim 
eum assensu interno semper conjungitur, hsec non 
semper. Illa animi persuasio intema, hsec obe- 
dientia externa est. Deinde, 'mt.tr Jidem et opi- 
niotietn ; haec enim nostrse ratioui iunititur, illa 
aliense existimationi. Denique, iwtex Jidem et scien- 
tiam : bujus euim est propositionem examinatione 
comminutam et mansam lente admittere ; illius au- 
tem, integram deglutire. Prodest ad scientiam 
explicatio nominum, quibus id, quod inquirendum 
est, proponitur ; imo uuica via ad scicntiatn est, 
per dejinitiones ; adj?(/i?jn autemnocet hoc. Nam 
quEe supra captum humanum credenda proponun- 
tur, nuncjuam explicatione evidentiora, sed contra 
obscuriora et creditu difficiliora fiimt. Acciditque 
homini, qui mysteriafidei ratione naturali conatur 
demonstrare, idem quod tegroto, qui pilulas salu- 
bres, sed amaras, vult prius mandere, quam in 
stomachum demittere ; ex quo fit, ut statim revo- 
mantur, quse aUoqui devoratEe eum sanassent. 
= o. Vidimus ergo, quid sit cr^t?<?re. Credere axL- 
tem*»CHRiSTUM quidest? velJJcfe/mCHRiSTUM, 



DB NBCE88ARIIS AD SALUTEM. 



421 



I quEenam propositio est objectum ? Quando enim sect. rn 
I dicimus, credo in Christum, significamus quidem '^ 
' cui, non autem i/wirf credimus. Est autem cr«?cre 
in Christum, nihil aliud quara credere Jksum esse 
Christum, nimirum illum, qui secundum Mosis 
et Prophctarum Israeliticorum vaticinia venturus 
I erat in hunc raundum, ad instittiendum regnum 
Dei. Id vero satis apparet ex verbis ipsius Chbisti 
ad Martham (Joh. xi. 25, 26, 27) : Ego sum, in- 
^oSX., resurrectio et vita: qui c'RY.D\'T in me, etiamsi 
mortttus fuerit, ricet ; et otanis gui vivit, et CRE- 
dit in ME,no7( mor/etiir in /eterjium. Credis ftoc? 
Ait illi, utique Domine ego eredidi, qnia TU ES 
Christus fiUus Dei vivi, qui in hunc mundum 
venisti. Q,uibus verbis videmus, credere in me, 
explicari per quia tu es Christus. Est ergo 
I credere in Christum nihil aliud, quam credere 
psi Jesu dicenti se esse Christum. 
6. Concurrentibus ad sahitem^rfe et obedientia, cnicim iirii 
utraque necessario, qualis sit ea obedtentia, et cni ciirti.iiuii,ui 
debita, monstratum est supra, articulo 3. Articuli ^J!^,™!» 
.aatem^rfei, quinam requirantur, id nunc inquiren- g" "/?!^ 
dum est. Dico autem alium articulum fidei* prseter 

• DicoauleTiialii<mafliciilumJideiprieferhuHC,] Assertionem 
haQC, quam novit&te sua thoologis plerisque displicere posse video, 
etai sati» in sequenlibus confimialam, ampliua tamen eiplicare 
operte pretiiim esse duxi. Primo igitur, cum articulum liunc, 
Jesum esse Chrlshim, solum ad salutem necessarium essc dico, 
non dico solain fidem ad salutem necessariam esse, sed requiro 
etiam justitiam, sive obedientiam legibua Dci debitam, boc est, 
voluntatem recte vivendi. Secundo, nun nego quin multorum 
aliorum articulorum profeastOi si modo profesaio eorum ab cc- 
desia imperetur, ad aalutem quoque necessaria sit : scd cum 
fides interna, professio eiterna sit, illam proprie fidcm, lianc obe- 
dientiffi partcui esse dico, ita ut articulus ille ad lideni inteTnani, 
noit autem ad professionem Cliristiani aotus sufficiat. Postremo, 



423 RELIGIO. 

hunc, Jesum esse Christum, homiui Chnstiaoo, 
ut necessarium ad salutem requiri iiullurii. Dis- 
tiuguendum autem est (ut supra art. 4), mter^dem 
^ et jtro/essionem. Prqfessio ergo plurium dogma- 
tum, si jubeatur, necessaria esse potest ; est enim 
pars obedientite legibus debitse. Sed non quEerimus 
jam de ohcdie?ifia necessaria ad salutem, sed de 
Ji-de. Probatur autem, primo, ex scopo Evangelis- 
tarum, qui erat per discriptiouem vitK Servatoris 
nostri illum unum articulum stabihre. Sciemus 
autem talem fuisse scopum et consilium Evange- 



quemadmodum si vcram ct internitin pceniuntiam peccatorum 
Botam, e.t parte juHtitiie, ad salutem nece.isariani esse dixissem, 
tamen pro paradoxo liabendum non futssct, (juoniam in ea jus- 
titiam, obedicnliam, atque animum ad omnes virtules refonnatum 
contineri iDtelligimus. ItA eum fidcm unius articuli sufiicere ad 
salutem dico, mirandum minus tst, cum iu eo tot alii articuli com- 
prebeDdaDtur. NaDi verba hsc, JesM cxl Vhrhtw, sigci&caut, 
Jesum esse illum, qucm Deus venturum in munttum ad regoom 
■uum inataumuduni proniiaerat per proplietas, hoc est, Jesum 
cBse Filium Dei Creatoris cceli ct terrie, oatum ex virgine, mor- 
luum pro peccatis iwuni, qui esseut in illum credituri; esse 
Christum, id est regem ; revisisse (nam alioqui regnaturus non 
est) judicaturum mundum et remuneraturum eorundum opera, 
aliter enim rex esse non potpst ; item resurrecturos esse homines: 
nam absque hoc ad judicium venturi non sunt. llaque unico 
lioc nrticulo totum continctur symbolum apostolorum; quod 
tamen pic contrjhcndiim ideo existimavi, quud viderem propter 
huno sojum, sine csteris, qui es eo per consequentiam dedu- 
cuntur, permulloa tum a Christo tum ab apostolis ejus in regnum 
Dei admissos fulise: ut latro in crucc; ut eunuchus a Philippo 
baptizatus ; ut duo millia hominum ad ecclesiam n sancto Petro 
simul aggregata. }ji quibus autcm hoc displicet, quod eos omnes, 
qui arliculo qualicunque ab ecdesia detinito assensiim intemum 
nun prffibeut (nec tamen cuntradicunt, sed, si Jubcanlur, con- 
cedunt) non damnatos in scternum censuam, quid illis fadam, 
neacio. Nam ut aententiam mutem, Scripturee Sacre, qute se- 
quuntur, teBtimonia apertitfaima iropediunt. 



DE NECESSARIIS AD BALUTEM. 423 

lUtarum, si obseiTemus ipsam bistoriam. Sauctus sect. iil, 

Matthaeus, iucipiens a genealogia ejus, ostendit; . ^ 

(cap. i.) Jesum ease ex geuere Davidis ; natum ex uoitiim ■ 
Virgine ; (cap. ii.)a Magis ut regem JudBeorum ado- c^t^ 
ratum ; ab Herode eadem de causa quaesitum ad *^|,'J^™ 
necem ; (cap. iii. iv.) regnum ejus Joanne Baptista '^' ^ « 
et a seipso prjedicatum ; (cap. v. vi. vii.) leges do- ' ^ 
euisse, nou ut scribs, sed ut qui haberet auctori- 
tatem ; (cap. viii. ix.) morbos miraculose sauasse ; 
(cap. X.) apastolos praecoues regni in omnes Judccse 
partes ad predicatiouem regni dimisisse ; (cap. xi.) 
iiunciis aJohanne quBerentibus, au Ls esset Christus 
necne, respondisse, referreni qtue vidissent, nempe 
miracula, quae in Christum solum competerent; 
(cap. xii. et seqq. usque ad xxi.) reguum suum ar- 
giimentis, parabolis, et signis apud Pharisffios et 
1 alios comprobasse, et declarasse ; (cap. xxi.) saluta- 
1 tum fiiisseinregem,cum ingredereturJerosolymam; 
(cap. xxii. xxjii. xxiv. xxv.) se ChristumiUum esse, 
contra Pharisaeos sustinuisse ; alios de pseudo- 
Ckristis prsemonuisse ; regnum suum quale esset 
parabolis ostendisse ; (cap. xxvi. xxvii.) captnm 
et accusatum fuisse eo nomine, quod se regem esse 
dixerit; crucique titulum inscriptum, hic ebt 
Jesus rex Judbobum ; denique (cap. xxviii.) 
post resurrectionem dixisse apostolis, dittam sibi 
esse omnevi potestatem m coelo et in terra. Qua; 
omnia eo pertinent, ut credamus Jesum esse illum 
Christum. Talis erat ergo in describendo evangelio 
scopus sancti Matthici. Qualis autera erat hujus, 
talis erat caeterorum Evangehstarum ; id quod seor- 
sim sanctus Johannes in fiae evaiigelii sui (xx. 31) 
expresse habet : Iltec, inquit, scripta siint, ut sci- 
utit, quia Jestis est Christits Filius Dei viventis. 



7. Secuiulo, probatiir idem ex prieclicatione Apo&- 
toloniin ; erant enim regni pra^cones, iiec Cbriatus 

1« eos misit (Luc. ix. 2, Act. xv. 6) ad priedicandum 
aliud, quam regnum Dei. Quid autem post Christi 
ascensionem fecerint, intelligi potest ex eonim accu- 
satione (Act. xvii. 0, "} : Trahehttnt, inquit sanctus 
Lucas, Jasonem et quosdtim Jratres ad principes 
cimtatis, clamantes : quod ki siint, qui urhem con- 
citant, et hite venerunt, quos suscepit Jason ; et hi 
omnes contra decreta Ctesttris faciunt, regem 
alium dicentes esse Jesum. Etiam subjectum con- 
cionum apostolicarum quale fuerit, apparet ex his 
verbis (Act. xvii. 3) : De Scripturis (subaudi Ve- 
teris Testamenti) adaperiens et insimians quia 
Christum oportuit pati, et resnrgere a mortuis, et 
quia Hic EST Jesub Christus. 

8. Tertio, ex iis locls quibus eorum, quse a Christo 
ad salutem requimntur, declaratur facilitas. Nam 
si ad salutem necessario requiratur assensus animi 
internus veritati omnium et singTilarum propositi- 
onum, quae circa fidem Christianam hodie vel con- 
trovertuntur, vel a diversis ecclesiis diverse definitEe 
sunt, nihil esset religione Christiaiia difficilius. 
Q.uomodo ergo verum esset, (Matth, xi. 30) Ju- 
gum nietun suace est, et onus meum leve ; et (Mattb. 
xviii. 6) Parvulos in eum credere ; et (1 Cor. 
i. 21) placuisse Deo per stultitiam pr^dica- 
tionis sahos facere credeutes f Vel quomodo 
satis ad salutem instructus fuit latro pendens in 
cruce, cujus fidei confessio contiuebatur his verbis : 
Memento mei, cum veneris in regnum tuuvi ? Vel 
ipse sanctus Paulus unde tam cito ex hoste doctor 
Christianorum fieri potuit ? 

9. Ciuarto, ex eo quod articulus iile fidei funda- 



DE NKCES8AB11S AD SALUTEM. 



425 



■meiitum sit, neque alii fiindamento ipse innitatur sect. iii. 
(Matth. xxiv. 23, 24) : Si qvis vobis dixerit : ecce . 'f- . 
kic esi Christus aut iltic, nolite credere : surgent ki .■" q-^d ut 
enim pseudo-Ckristi, et pseudo-prophetie, et da-^ia-. 
hunt aigiia magnn, etc. Ex quo sequitur propter 
fidem hujus articuli, negandam esse fidem signis et 
prodigiis (Gal. i. 8) : Licet nos, aut angelus de 
ccelo, ait Apostolus, evatigelfzet vobis prfeterquam 
quod evangelisavimns vobis, ajiaihema sit. Ergo 
propter huuo artlculum neganda esset fides ipsis 
apostoUs et angelis, pQto ergo et ecclesise, si con- 
trarium docerent. Ckarissimi, nolite, inquit sanc- 
tns Johannes, (1 Joh.iv.) omni spiritui credere, 
sed prohate spiritus si ex Deo stnt ; quoniam 
multi pseudo-prophetee exierunt in mundnm: in 
hoc cognoscitur Spiritus Dei ; omnis spiritus qui 
conjitefur Jesum Christum venisse m earne, ex 
Deo est, etc. Est ergo articulus ille mensura 
spirituum, secundnm quam auctoritas doctonim 
vel recipitur vel rejicitur. Negari quidem non po- 
test, quin a doctoribus didicerint omnes, qui hodie 
Christiani smit, fnisse Jesum, qui ea omnia fecit, 
quibus Christus esse agnosceretur. Non tamen 
gequitur eosdem articulum illum doctoribus credere 
vel ecclesiae, sed ipsi Jesu. Erat enim ille articulus 
ecclesia Christiana prior, etsi cfeteri omnes poste- 
riores fuerint. Et (Matth. xvi. 18) ecclesia super 
illum, non hic super ecclesiam fundatus est. 
Pneterea, ita est articulus ille, Jesns est Christus, 
fundamentaiis, ut cBeteri omnes dicantur a saucto 
Paolo { I Cor. iii. 11, 12, etc.) illi superEedificari : 
Fundamentum aliudnemo potest ponere prater id, 
quod positum est, qttod est Jesus Christus (hoc 
est, Jestts est Christus) ; si quis autcm siiper<cdi- 



436 RELIQIO. 

I. ficat mper fundamentum hoc aitrum, argentiim, 
. lapideg pretiosos, Ugna^fceauin, stipu/am, unias- 
ciijusque opas vianifestum erit. St cujus opu* 
manserit guod supera:dijicarit,mercedem acdpiet; 
si cujtts opus arserit, detri/nentum patietur, ipse 
autem salvus ertt. Ex quibus patet per fuiida- 
mentum iiitelligi articulum huiic Jesum esse 
Chhistum : uou euim superiedificatur super per- 
sonam Christi, aurum, argeutum, fceuum, stipula, 
quibus siguificatitur doctriDSe : et posse falsas doc- 
trinas fundamento superstnii, nec tameu ut dam- 
nentur, qui eas docueriut. 
'" 10. Postremo.quodarticulusillesolusnecessario 
■. teneudus sitjide interna, evidentissime ex plurimis 
Sacrje Scripturffi locis, quocuuque interprete, pro- 
bari potest. Joh. v. 39 : Scrutamini Scripturas, 
guia vosputatis in ipsis vitam ecternam habere: et 
illte sunt, guie perhibeiit testimonium de me, In- 
telligit autem Christus Scripturas soHus Testamenti 
Veterin ; nondum euim scriptum erat Testamentum 
Novum. Jam vero testimoniura de Cbristo in Ve- 
teri Testameuto uuUum aliud exstat, prxterquam 
quod venturus erat rex Eeternus, tali loco, talibus 
parentibus nasciturus, talia docturus et facturus j 
quibus rebus ut signis diguoscendus erat. Quse 
omnia hoc unum testantur, Jbsum, qui ita natus 
ea docuerit et fecerit, esse Christum. Alia igitur 
fides ad vitam Eeternam prseter illum articulum 
nou requirebatur. Joh. xi. 26 : Omnis, gui vivit et 
credit in vie, non morietur in ^ternum. Credere 
autem in Jesum, ut ibidem explicatur, idem est 
quod credere Jesum esse Christum. Qui ergo 
id credit, iiou morietur in ieternum ; et per con- 
sequens, articulus ille solus est ad salutem necessa- 



DE NECESSARllS AD SALUTEM. 



427 



llius. Joh. XX. 31 : Iliec scripta mntj ut creda- sec: 

lilWj ?«'0 Jesus est Chbistus Jilius Dei, et ut . ; 

■ ^edentes vtiam ftabeatis ia nomine ejug. Q,iiare, 

qui sic credit, habebit vitam seteruam ; neque ergo 

opus habet alia fide. 1 Joh. iv. 2 : Oainis «pi- 

ritus, qui conjitetur Jesuia Christum venisse in 

carne, ex Deo est. Et, 1 Job. v. I : Omnis spi- 

ritus, gui credit, quoniam Jesus est Christus, 

ex Deo natus est. Et 1 Joh. v. 5 : Quis est, 

qui vincit viundam, tiisi qui credit, quoniam Jesus 

B8T Jilius Dei ? Si igitur non sit opus aliud cre- 

.dere, ut quis sit ex Deo ; natus ex Deo ; et ut 

I vincnt jnunduM, quam Jesum esse Christum ; 

[ onicus iJle articulus sufficit ad salutem. Act. viii. 

, S7 '• Ecce aqua, quid prohibet me baptizari ? 

' Dixit autem Philippus : si credis ex toto corde, 

\ficet. Respondeiis, ait: credo Jilium Dei esse 

1 Jesum Christum. Si quidem ergo articulus ille 

I (Bx toto corde, hoc est, fide interna creditus, sufficit 

' ad baptismum, sufticit etlam ad salutem. PrEeter 

beec loca, alia innmnera sunt, quie idem clare et 

[ expresse aftirmaut. Imo, ubicuuque legimus Ser- 

yatorem nostrum cujuspiam fidem laudasse, vel 

dixisse,^(/c* tua te salvumj'ecit,\e\&ima£?,e quem- 

piam propter fidem, ibi propositio credita alia non 

erat quam haec, Jesus est Chkistus, vel directe 

vel per cousequens. 

11. Quoiiiam autem credere Jesum esse Chris- 

fum nemo potest, qui, cum sciat per Christum 

intelligi regem illum, qui a Deo promissus est per 

Moseii et prophetas iu Regem et Sematorem muudi, 

I non credat etiam Mosi et prophetis, neque credere 

s possit, qui uou credit Deum et exsisterc et mun- 

'mm gubernare, contineri necesse est fidem illam 



Artidulo 
u TiaU- 



FtdnrtoWie 



428 RELIGIO. 

de Deo et de Veteri Testamento iu fide hae Testa- 
menti Novi. Cum ergo in regno Dei per naturam 
erimen Isesse majestiitis divinEe solns esset Atheis- 
mus et negatio providentiEe divinae ; in regno antem 
per pactum vetus, etiam idololatria ; jam in regno 
per pactum novum additur etiam apostasia, sive 
renunciatio hujus semel recepti articuli, Jesum esse 
Christim. CEeteris doctrinis, si modo a legitima 
ecclesia definitfe fuerint, non est sane contradicen- 
dum : est enim peccatum inobedientise ; obedientia 
autem ad salntem necessaria est. Csetemm ut 
credantur Jide iitierita, ostensum est ampUter in 
proxime antecedentibus necessarium non esse. 
"■ 12. Partes in salute Christiani perficienda^rfM 
et ohedientia diversas habent : biec enim poten- 
tiam sive capacitaiem contribuit ; illa actum. At- 
que utraque suo modo justificare dieitur. Christus 
enira non omnibus, sed pcenitentibus, sive ohedien- 
tibus, hoc est, justis (non dico insontibus, sed 

justis : Justitia enim est voluntas obediendi legi- 
bus, et couvenire in peccatorem potest ; voluntas 
autem obediendi obedientia est apud Christum) 
peccata remittit. Non enim quUibet, sed justus 
ex Jide vivet. Justijicat ergo ohedientta, quia 

facit justum, eo modo, quo temperantia facit tem- 
peratum; prudentia prudentem ; castitas castum, 
nimiruro essentialiter : constituitque hominem in 
eo statu, ut venire capax sit. Rursus, Christus non 
omnibus justis peccata condonare promisit, sed 
solis credentihus ipsum esse Christum. Justijicat 
ergo fides eo sensu, quo justijicare dicitur judex, 
qui ahsoltit: nimirum per sententiam, quae actu 
salvum facit. Atque in hac acoeptione justifica- 
tionis (est enim vox aequivoca) justificatjiWi?* sola; 



OE NECESSARIIS AD SALUTEM. 



429 



\ illa autem, sola ohedientia; sed neque justltia sect. iii. 
sola, neque fides sola sahijicat, sed simul ambae. '*■ , 

13. Ex iis, quje hactenus dicta sunt, facile erit in civiimo 
perspicere qnid sit officium civium Christiauorum i^ ^^ug! 
erga summos imperaiites. Qui, quamdiu Cliris- ^IIJJ^'^ 
tiauos esse se profitentur, subditis suis ut Christum ai anina. 
negent vel contumelia afficiant imperare non pos- 
sunt ; nam si hoc imperarent, profiterentur se non 
esse Chriatianos. Cum enira ostensum sit, et ra- 
tione naturali et ex Scripturis Sacris, oportere cives 
principibus rectoribusque summis civitatis in omni- 
bus obedire, prBeterquam in iis, quEE sunt contra 
maudata Dei; et mandata Dei iu civitate Chris- 
tiana, circa temporalia quidem, id est, ea qute 
ratione humana examinanda sunt, leges esse et 
senteutias civitatis, prolatas ab iis, quibus legura 
ferendarum coiitroverstarumque judicandarum auc- 
toritas a civitate commissa est ; circa spiritualia 
vero, id est, ea quse per Scripturam Sacram defi- 
nienda sunt, leges esse et sententias civitatis, hoc 
est ecclesise, (nam civitas Christiana et ecclesia, ut 
psteusum est capite prjecedente, articulo vicesimo, 
eadem est res,)prolatas a pastoribus rite ordinatis.et 
qui a civitate in eam rem auctoritatem acceperuut ; 
iqoitiirmanifeste in civitateChristiauaobedientiam 
i summis imperantibus iu rebus omuibns, tam 
\ritualibus quam temporalibus, Imperantibus 
non Christianis, in temporalihus quidem 
aibus eandem deberi obedientiam, etiam a cive 
istiano, extra controversiam est ; in spirituali- 
r vero, hoc est, in iis quae pertiueut ad modum 
leadi Dei, sequenda est ecclesia aliqua Chris- 
morum. Etenim Deum uon loqui iu rebus super- 
ilibus, uisi per Scripturie SacrBe interpretes 



430 



I 



nOigluBe. 



ChristianoB, fidei CliristianK est hypotliesis. Qtaid 
autem } An principibus resistendum est, ubi obe- 
diendum non est ? Minime sane ; hoc enim contra 
pactum est civile. Quid ergo agendum ? Eundum 
ad Christum per martyrium. Quod si cui dictu 
durum videatur, certissimum est eum non credere 
ex toto corde Jesum esse Christum_^/*«w Dei 
vive»ti.t; ouperetenim dissolvi. et esse cumChristo; 
sed velle simulata fide Christiana pactam civitati 
obedientiam eludere. 

14. Mirabitur antem forte quispiam, si excepto 

i unoarticulo, Jesum esse Christum, qui iiecessa- 
rius est ad salutem de fide intema, cjeteri omnes per- 

'■ tineantadobedientiamtantura,quaequidempra;stari 
potest, etsi quis non interue credat (modo cupiat 
credere, et exterue profiteatur, quoties opus est) 
qugecunque ab ecclesia proponuntur; unde fectum 
sit ut tot sint hodie dogmata, quae dicuntur omnia 
ita de fide esse, ut uisi ea quis eredat intenie, in- 
trare in regnum coelorura non possit. Quod si 
idem consideret, in plerisque controversiis certa- 
men esse de regno humano, in aliquibus de qutestu, 
in aliquibus de gloriaingeniomm, minus mirabitur. 
Qusestio de ecclesiee proprielatibus, quEestio est 
dejttre imperii. Cognito enim, quid sit ecclesirt, 
cognoscitur una, cujus sit imperium in Christianos. 
Nam si quselibet civitas Christiana ecclesia illa sit, 
quam omuem Christianum illi civitati subjectum 
audire prfecepit ipse Christus, tum civis quilibet 
tenetur civitati suEe, hoc est, ei vel iis obedire, quo- 
rum est imperium summum, nou modo in tevipo- 
ralibus, sed etiam in jfpirituaiihns. Sin quielibet 
civitas Christiana non sit ecclesia illa, tum est aliqua 
alia ecclesia universalior, cui oportet obedire. Om- 



DE NECESSARIIS AD SALUTEM. 431 

Bes igitur Christiani illi obedire debent, sicut obe- sect. iir. 
dirent C-hristo si veniret in terras. Imperabit ergo . '°- . 
illa vel per monarcham, vel per ccEtum aliquem. DcHcriniw, 
Qusestio itatiue est dejnre imperii. Eodem spectat ?Xrt«i!hirrto 
quiestio dv iiifnUibiHtnie. Quisquis enim vere et I^^^p™^;^' 
interne crederetur ab uuiverso genere humano non -^jmnw»"*- 
posse errare, certus imperii, tam temporalis qnam 
spiritualis. esset, nisi ipse noUet, in universum genus 
humanum. Si dicat enim obediendum sibi esse in 
temporalibtis , eo qiiod pntatnr uon errare, tale 
imperii jus ei conceditur. Eodem spectat privile- 
^um interpretandi Scriptnras. Cujus enim est 
controversias, quje ex diversa Scripturamm inter- 
pretatione oriri possunt, determinare, ejus est om- 
nes simpliciter controversias determinare. Cujus 
autem est hoc, ejusdem est imperium in omnes, qut 
agnoscunt Scripturas esse verbum Dei. Eodem 
spectat disputatio de potestate remitfendi et reti- 
nendi peccala,sive de aiictorilate exeommmicandi . 
Dnusquisque enim, si mentis compos sit, obediet 
1 omnibus simpliciter ei, cujus arbitrio credit se 
llvandum aut damnandum esse. Eodem spectat 
s institnendi societates ; ab eo enim depen- 
Dt, per quem exsistunt, qui quot monachos, tot 
subditos, quamquam in civitate hostium. 
idem spectat qusestio dejndice legitimi matri- 
Cujus enim est judieatio ea, ejus quoque 
t cognitio causarum de hiereditate et successione 
\ omnia bona et jura, non modo privatonim homi- 
n, sed etiam summorum principuin. Eodem 
nodammodo spectat ccelihatus ecc/esiasticorum. 
aelibes enim minns quam caeteri cobserent cum 
leliqna civitate. Et prseterea incommodum non 
«ntemnendum est, necessarium esse principibus 



r 

^^ SBCT. III, 
' . I& 



rdigione. npec- 
od juH reguAucli 



vel sacerdotium, quod maj^ium est vinculum civUis 
obedieutiiB, amittere, vel regnum haereditarium 
non habere. Eodem quoque spectat canonizafio 
sanctorum, quam, ethnici apotheosin appellarunt. 
Nam qui subditos alienos tanto priemio allicere 
potest, talis gloriae avidos ad quidlibet audendum 
et faciendum inducere potest. Quid euim nisi 
honorem apud posteros quEesivemnt Decii aliiqiie 
Roraani, qui se devoveruut, et mille alii, qui in 
pericula incredibilia se conjecerunt ? Controversise 
de purgatorio et indulgentiis de quaestu snnt. 
UuEestiones de libero arbitrio, de justijicatione, de 
modo recipiendi Christum in sacramento, philoso- 
phicse sunt. Sunt et qufestiones de ritibus non 
introductis, sed relictis iu ecclesia nou satis pur- 
gata a Geutilismo ; sed non est opus plures euume- 
rare. Sciunt omnes, eam esse naturam hominum, 
ut dissentientes de quaestionibus, ubi agitur de 
potentia, vel lucro, vel prastantia i?igenii, alteri 
alteros convicientur et anathematizent. Non est 
ergo mirum, si dogmata fere omnia, postquam in- 
calueriut homines dispntando, dicantur ab his vel 
iUis necessaria esse ad iugressum in reguum Dei, 
uon modo ut contumacise nomine damnentur, qui 
ea non concedunt ; id quod post ecclesise senten- 
tiam verum est ; sed infidelitatis ; quod falsum esse 
osteudi supra ex pluribus evidentissimis Scriptune 
locis : quibus addo hunc sancti Pauli {Rom. xiv. 
3, 5) : Qui manducat, non manducantem non sper- 
nat ; qui non mandiicat, ntanducantevi nonjudicet: 
Deus enim illam assumpsit. Aiius judicat diem 
inter diem ; alius autem Judicat omuem diem : 
unusquisgue abundet in suo sensu. 

FINIS VOLUMINIS SBCUNDI. 



X 



STANFORD UNrVERSITY 

LIBRAKY 

SUnfordt Caliionua 



L