Full text of "Opera philosophica quae latine scripsit omnia,: in unum corpus nunc primum collecta studio et ..."

Google

This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct

to make the world's books discoverablc onlinc.

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc

publishcr to a library and fmally to you.

Usage guidelines

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying.
Wc also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.

About Google Book Search

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb

at |http://books.qooqle.com/|

ELEMENTORUM PHILOSOPHIJ)

SECriO SECUNDA

DE HOMINE.

THOM^ HOBBES

MALMESBURIENSIS

OPERA PHILOSOPHICA

QUM LATINE SCRIPSIT

OMNIA

IN UNUM CORPUS NUNC PRIMUM COLLECTA

STUDIO ET LABOUK

GULIELMI MOLESWORTH.

VOL. II.

LONDINI:

APUD JOANNEM BOIIN.
HENRIETTA STREET, COVEKT GARDEN.

MDCCCXXMX.

LIBRARY OF THE
LELAND 8JANF0RD JR. UNI¥ER8ITf.

LONDIVI:
TTPI» C. IJTfn.\I'I»N, IW». fcT. MAnTIX'8 I.ANK.

MAh 11 1901

EXCEI.LF.NTISSIMO VIRO,

GULIELMO

COMITI DEVONI^E,

Absoluta sectione hac de Homine solvi tandem
fidem meam. Haljes- enim Philosophise mcEe qualis-
cunque in onini geuere Elementa prima. Contigit
autem sectioni huic, ut duffi partes ex quibus constat
sint inter se dissirailHmae. Est enim altera difficil-
lima, altera facillima ; akera demoustrationibus, altera
experientia constans ; altera a paucis, altera ab om-
nibus intelligi potest. Itaque conjunguntur quasi
od prsecipitium. Sed necessarinm erat, ita scilicet
postulante totius operis methodo.

Homo euim non modo corpus naturale est, sed
etiam eivitatis, id est (ut ita loqunr) corporit poHfJri
pars. Quamobrem considerandus erat tum ut homo
tum ut civis ; id est, ultima physicie cum principiis
politica* conjungenda erant, (lifficillima cuni facil-

EPISTOLA DEDICATORIA.

limis. Diu est quod pars prior typis parata erat.
Cur ergo, inquies^ cum reliqua facillima erat, tam
diu editionem expe^tavimus ? duid interea fecisti ?
Dicam : idripiofm-^fiGa. Sunt enim et mihi mei Demetrii
et Alexandri, quorum ipyamatq obstare velle falso
existimatus sum. Dum ergo clamoribus et conviciis
illorum necessario responderem, fecit concertatio
longa ut nimis sit dilata editio. Statueram, elementis
his ad finem perductis, stylum abjicere. Sed ut ho-
minum profitentium scientias mores esse nunc video,
spem illam abjicio, stylum retineo ; nam et hsec for-
tasse defendenda erunt. Sacrificiis importune semper
fuerunt muscse. Faciam ergo, ut Domitianus Impe-
rator; configam stylo muscas. Ita inquam, nisi
dederis tu quod agam melius. Sum enim,

Excellentias tuse

Servus humillimus,

Thomas Hobbes.

Die 24 Junii, 1658.

INDEX CAPITUM

LIBRI DE HOMINE.

. De Generia Humani Origine, etc. t

I. De Linea Visuali el Perceptione Motus - - - - 7

u De Objecti Loco apparente per Visiooem directam - 18

. De Repncjentattone Objecti in Perspeetiva - - - 29
i. De Loco Objecti apparente ip Speculis Planis et Convcxis

per Refleclionem --.-... 40
I. De Loco Objecti apparente per Reflectionein in Speculo

8pba;rice concavo 47

'. De Loci) Bppurcnte Objecti Visi per Refractionem unicam 59
I. De Visione post duas Refractiones, aive <le Dioptris vul-

garibus 65

}. De Dioptris duplicatis, aive <te Telescopio et Microscopio . 77

I. De Sennone 88

. De Appetitu et Fuga ...-..-94.

i. De Affeetibus. sive Perturbationibus Animi - - - 103
I. De Ingeniis et MoribuB - . - - - .111

t. De Religione 118

i. De Homine Ficlitio, sive ile Persona .... 130

LIBRI DE CIVE,

3UB TITULO LIBEBTATIS.

1. De Hominum Statu estra Societatein

2. De Lege Natune cirea Contraetus -

3. De Legibus Natune reliquia ...

4. Quoii Lex Naturalis est Lex Divina

INDEX CAPITUM LIBRI DE CIVE.

SUB TITULO IMPERII.

CAV. PAG.

5. De Causis et Generatione Civitatis .... 209

6. De Jure ejus, sive Concilii sive Hominis unius, qui in Civi-'

tate cum summa Potestate est - - - - - 216
?• De tribus Civitatum Speciebusy Democratia, Aristocratia,

Mooarchia •- 235

8. De Jure Dominorum in Servos ..... 24>9

9. De Jure Parentum in Liberos, et de Regno Patrimoniali - 254

10. Specierum trium Civitatis, quoad incommoda, singularum

Comparado ---.---. 264

11. Loca et Exempla Scripturse Sacrse de Jure Regni, quse

secunda videntur antedictis 27S

12. De Causis mtemis Civitatem dissolventibus - - . 284

13. De Officiis eorum qui summum Imperium administrant - 297

14. De Legibus et Peccads - - - - - -311

SUB TITULO RELIGIONIS.

15. De Regno Dei per Naturam .----- 331

16. De Regno Dei per Pactum Vetus 351

17. De Regno Dei per Pactum Novum . . - - 372

18. De Necessariis ad Introitum in Regnum Coeloruin - - 414

•

SKCTIO II.

t)E HOMINE.

CAPUT I.

De generis liumani origine prim:
lutioiie : — '

i:— 2. NutritioDe:— 3. Disso-
a et generaU^simu.

1 . De origine generis humani sententias philoso-
phorum antiquissimonim fuisse celeberrimas duaa,
testatnr veteris historise transcriptor Diodorus Si- i
culus. Alteram eonim, qui, eum mundum Ktemura f
esse statuissent, necesse habebant etiam homiiium
genus ah setemo extitisse dicere. Alteram eorum,
qui mundum definito tempore incepisse existima-
bant, et illi, sententiie sufe convenienter, fuisse
dicebant ab initio remm coeU et terne, utriusque
natura permista, faciem unam : postea vero dis-
eedentibus a se in^icem corporibus, mnndum hnne
visibilem aeremque motum continuum accepisse ;
et alia qnidem sursum elevata constituisse solem et
astra, quse, in totius mundi et aeris conversione
deprehensa, una cum mundo et aere circumfemntur ;
aUa autem subsidentia coUuviera constituisse te-
neram et ccenosam snper axem proprium peq)etuo
motam ; ex qua seeedentibus partibus. ex humidis

' VOL. II.

3 DR HOMINB.

factum esse mare, ex aolidioribus terram, initio
quidem satis teneram, postea vero a splendore soHs
factam compactiorem. Qua mollitie telluris, in
locia soli subjectioribus, factum esse ajunt, ut in
locis paludosis tumores sive pustulfe queedam enas-
cerentur, membraiiulas habeiites ex quibus poat
perustis perfractisque omne genus aniraalium, etiam
homines, exchidebantur. Propuiqua quidem ha?c
sunt iis quEe traduiitur in capite primo Geneseon,
sed non eadem. Nam discesserunt quidem a se
invicem corpora, et ad sua qureque loca abierunt
homogenea ; sed propter motum spiritus Dei, qui
super illam abyssi faciem unam ferebatur. Pro-
duxit etiam terra omne genus animalium ; sed
virtute verbi divini, et excepto homine, qui post
C£etera animalia ad Dei similitudinem creatus est.
Attamen qui sic philosophati sunt, quantum sine
revelatione divina assequi Ucuit tantum videntur
assequuti. Prima enlra universi generatio et dis-
solutio, nisi conditori ejus, neraini cognita est.
Primam ergo generis humani originem talem esse
credimus qualem in lege sacra a Moyse traditam
didicimus.

2. Nutritio hominis quomodo ex cibis qiiotidie
perficitur, sensiii fere manifestum est. Cibus enim
motu illo, quem deglutitionem dicimus, dejicitur in
ventriculum. Ventriculus motu quodam sibi pro-
prio dejectum jactat, ita ut misceat et emolliat ;
tmditque in intestina. Intestina emoUitum pro-
trudunt, et partem ejus tenuissimam, id cst chy-
lum, per motum periatalticura, cogunt in venas
lacteas ; venae lacteas iu subclaviares, hje in cavam
exonerant ; vena cava in cor, ubi cum sanguine
miseetur; et cor in arterias. Partem autem ejus

DE NUTRITIONE. 3

Butritioni idoneam portant arterise carotides ad sect. u.
cerebmm; unde traiismittitur colata per nervos, . ^- .
et discissa in innumera minutissima fila fit caro. NmriSoae:
Interea sanguis, per aortam et ramulos ejus in mus-
culoa delatus, carneni jam factam tingit rubedine.

Praeterea eodem motu arterianun, quo sanguis
iii musculos defertur, saturatis musculis cogitur in
venas capillares ; et ne pondere suo restitet, val-
vulis sustinetur ; proceditque ad veuam cavam,
atque inde rursus ad cor, et ita, recepto novo
cliylo, per arterias ad musculos circulando. Atque
hjEc, excepto quod dicitur de generatione camis
per nervos, de quo ulterius inquirendum, experi-
mentis coufirmata sunt.

Uuamdiu sanguis ea, qua dictum est, via circu-
kttur, tamdiu homo vivit. Quamdiu autem cor
motum suum systolse et diastolie retinet, tamdiu
sanguis circulatur. Sed unde habet motum illum
cor ? A motu aliquo in sanguine, an sauguia motum
suum habet a corde ? Constat infautem, dum in
utero est matris, motum cordishabere a motu san-
guinis materni, et vitam a vita matris cui adliieret.
MauifcBtum etiam est, cum ex utero exierit et
Berem semel hauserit, non posse postea sine aere
vivere. Sequitnr ergo vitam, id est, motum cordis
dependere ab aere, et proiude aerem vel aliquid,
quod cum aere imbibitur, causam esse motus cor-
dis. Quicquid autem sit in aere quod cor movet,
neeesse est ut prius moveat sauguinem. Nam
haustus aer transit per arteriam asperam in paren-
chyma pulmonum, nec ad cor pervenire potest nisi
intret in arteriam venosam. et ita secundo cursu
.nguinis ad cor deferatur. Itaque id, quod in
tre existens motum suum san^uini imprimit.

4 DB HOMINE.

cordis diastolem efficit. Quo facto cor per arterias
sanguiuem exonerat, qui motus dicitur systole.

Ut autem quid illud sit in aere, quod motu suo
sanguinem in veuis movere possit, concipiamus,
considerare oportet an in omni aere seque vivatur.
Constat autem coiitrariTim. Aer, si sether menis
esset, homogeneus esset ; et proinde in omni aere
seque viveretnr ; imo non omnino vi^eretur, cum
merus aer ita movere sanguinem, ut nascatur inde
cordis systole et diastole, uon possit. Prasterea
cognitum experientia est, aere pauco, sed in vesi-
cam vi intruso et parce bausto,durari posse iu fundo
maris sex horis continuls ; quod fieri impossibile
esset, si aer ille intrusus menis esset. Nam aer
semel baustus et efflatus, quantumvis refrigeratns,
iterum reccptus vitse inutilis est. Sunt ergo in
aere corpuscula aliqua prje exiguitate invisibilia,
quse motum hunc sanguinis in venis, quo cor mo-
vetur, efficiunt motu suo naturali. Nimirum, ut tn
mari sal, ita cst in aere sali aliquid homologum,
ceu nitrum, quod per respirationem in sanguinem
receptum illum agitat fermentatque, venas et cor
distendit, et per cordis systolem, mediantibus arte-
riis, in habitum corporis humani distribuitur. Mo-
tus autera, quem corpuscula talia habere debent,
alius esse non potest quam is quem (cap. xxi. sect.
De Corpore) motum sivipUcevi appellavimus, et
fermentationis omnis causam esse demonstravimus.
Neque cuiquam mirum hoc videri debet, cum san-
guinis et cordis motum sisti, morbosque et mortem
ex haustu aeris insalubris, id est ex quibusdam
corpusculis vita; ratiouibus contrariis in aere cKis-
tentibus sjepissime sequi videamus, et contra, ex
aliis vitam et sanitatem conservari. Sicut enim

DE DISSOLUTIONE. 5

tion ab aere puro sive sethere, sed ex corpusculis bect. ll.
in ipso fliutantibus raotumque habentibus vitali . '■ .
motui sanguinis contrarium iiascuntur morbi epi-
demici, ita ex corpusculis terreis motu prsedltis
naturffi nostfEe coiigmo vita et motus sanguinis
debitus continnatur.

3. Mortis autem, id est cessationis sanguinis, Dbwimume:
! pra;ter vim externam variBe sunt causEe. Ut primo,
vaaorum in quibus circumfertur sanguis obstruc-
tiones. Nam fieri potest per contnmaciam musculo-
mm ut via sanguinis obstruatur. Contumacia autem
. musculomm tunc fit, quando humor aliquis vis-
[ cosus vel mucosus in ipsis mnsculis congelatnr ;
unde fit ut sanguis arterialis per arterias capillares
non modo difficulter transeat, sed etiam non sine
difficultate recipiatur in capillares venas. Unde
febres, et ni vis motus cordis vincat, mors. Se-
cundo, si materia pumlenta aliqua in ipsis venis
sanguini immista fluitet, idem erit in sanguiue per
arterias in musculoa extrudendo cordis labor, id
est, febris, et snccumbeiite corde mors, vincente,
alcera in carue, nimimm a materia pumlenta per
mnsctdos extrusa, Hujusmodi autem materia in
venis nascitiir exulceratis ; quod fieri potest ab iis
corpusculis qnae hauriuntur per respirationem et
intrantia in sauguiuem vasa corrodunt, vel ipsum
sanguinem coagulant, ut in morbis pestilentibus.
Fieri etiara potest a corpusculis qua; in cibo vel
potu recipiuntur; quffi, cura chylo intrantia in
venas, ipsas exulcerant. Idem etiam fieri potest a
morsu serpentum et canum rabidomm, unde vnl-
nerata aliqua vena, vel utcunque veiieno in san-
guinem raisso, fit exulceratio iu venis sangTiinem
veneuatum recipientibus. Denique, uudecunque

O DE HOMINE.

, ad venaruin intema pateat aditus, inde incjpere
potest vasorum exulceratio, ut iu lue veuerea, iiiitio
facto a meatu urinario, prorepit venenum per ure-
teres, reues, venas emulgentes et cavam secuudo
sanguine ad cor, et iude per arterias in corporis ha-
bitum. Eodem modo fiunt morbi et raortes propter
obstructionem materiee quie defertur per nervos.
Cumque aliie multte sint mortis et morboriim vife,
omuium tamen unum est opus, ut sanguiuem sis-
tant, vel intercipiant, vel exbauriant, vel aliquo
modo impediant ; de quibus fiisius dicere professio
est medicorum.

4. Quod ad generationem hominis attinet, eodem
fere modo procedit quo generatio plantanim. Ma-
teria pliintarum est ipsa terra, quam calore evo-
catam format motus semiuis specificus iu plautam
proprii generis. Similiter in generatione hominis,
materia fcetos est sanguis matemus, quem utrius-
que parentis humor prolificus raovet formatque in
speciem humanam. Nimirura, reciprocante serra
araoris fit ferraentatio, et iude vasorum distentio,
et humoris prolifici eruptio et in sulcos soli mulie-
bris iutrusio, ubi sanguinem paulatim desceudentem
motu suo specifico format in homiuem.

Possera haec minutius explicare, nisi instituissem
nou tara corporis quam anima; facultates inves-
tigare. Itaque ad sensus procedo : satis babens si
hujusmodi res attigero tantura, pleuius autem trac-
tandas aliis reliquero ; qui, si raachiuas omnes tum
generationis tum uutritionis satis perspexeriut, nec
tamen eas a meute aliqua conditas ordinatasque ad
sua quasque ofticia viderint, ipsi profecto sine meute
j censendi suut.

DE LINEA VISUALI, ETC.

DE LINEA VI8UALI, BT PERCEPTIONE M0TU8.
[. Introductio. — 2. Linea visualia qutenam sit, et quae inile con-
sequuntur oculis Tulgaribuii. — 3. Visio ab esiguilate objecti
confusa. — 4- VisioniB confusio a vitio oculorum. — 5. Quomodo
in visione objecta iongiora videntur quora Gunt. — 6. Quumodo
iu visione videantur moveri qum non moventur, propter motuni
videntis. — 7. Quomodo in visione moveri videntur qu» non
raoventur, propter agitationem partium cerebri, nervi optici,
et retime.
Visio distincta et Jigurata est, quando lumen, vel sect. ii
color figuram habet, cujus partes ab objecti par- ■ — l — ■
tibus efficiuntur, et iisdem ordinatim singulre sin- '"'™i"'^'"'
gulis respondent.

Lumen autem et color ita figuratus imago dici-
tur. Natura autem insitum est omni auimali, ut
primo intuitu imaginem illam ipsam rem visam esse
putent, vel saltem aliquod corpus quod ipsam rem
simili situ partium exacte referat. Imo homines,
si valde paucos, qui judicia sensuum ratione cor-
rexerunt, excipias, ima^nem illam putant esse ob-
jectum ipsum, nec sine disciplina in animum indu-
cere possunt solem et astra majora ease aut remo-
tiora quam videntur,

Quare autem objectum modo majus, modo minus,
modo propius, modo longinquius, modo una, modo
alia figura apparet, quaiHiuam multi demonstrare co-
nati snnt, a nemine tameii, quod scio, demonstratum
est. Guod tamen minime miror, quia himen et
colorem non objectorum accidentia, sed phantas-
I mata uostra esse, ne sui^picari quidem cuiquam
[ contigit, Itaque, cum de loco imaginis nihil hac-

S DE HOMINE.

SECT.ii. tenus ea ratiouum firmitate scrtptum sit, quam

., , ^- .. exigunt illi qui veras rerum causos scire cupiunt ;

videamus an ex iis, quEe superius dicta sunt, harum

quoque renim ratioues accurate supputari possint.

liriMvismiiH 2. Unumquodque punctum visum in ea linea

1™'™^*!^' recta apparet, eujus unum punctum centrum est

•u,utu>tiir,.ca. retino-, alternm in superficie eius, illud nempe pnuc-

tnm m quod irradiatio a puncto viso denvatnr.

Vocabitur auteiu linea illa recta Hnea vhualls, et,

si quidem illa sit ad superficiem oculi perpendicu-

laria, axia opticus.

*Sit oculus (iu fig. 1) ABCD, pupilla G, hnmor
crystallinus H H, processus ciliares A C ; radius
autem a puncto viso F incidat in oculum ad B per-
pendiculariter ; transibit ergo (per De Corpore cap.
XXIV. art. 2) per centrum ocuU ad retinam in D,
irrelractus; eritque axis opticus FD, et perpen-
dicularis ad retinam in D. Itaque fiet resistentia,
id est, restitutio in retina perpendiculariter ; appa-
rebitque punctum F alicubi in D F, id est, alicubi
in recta cujus unum punctum est centrum retinae,
alterum est in ipsa retina eo loco ubi incidit in
iUam linea radians ab objecto F.

Rursus, sit punctum visum I, cujus radiatio in-
cidat in oculum ad K oblique ; itaque refringetur
versus perpendicularem per K L ad superficiem
humoris crystallini in L; inde nirsus refringetur
versus perpendiculum per L M ad superticiem hu-
moris crystalliui alteram in M. Postremo, refrin-
getur per M N a perpendiculari ad superficiem
retime in N. Ducatur jam per E centrum retiuBe
recta N E. Puuctum visum I apparebit alicubi in
NE producta. Nam ostensum est (per cap. xxii.
art. 6, De Corpore) resistentiam, utcunque incidat

^
»

DE LINBA VISUALl, ETC. 9

vis agentis, seniper tamen fieri ad perpendiculum s
resistenti. Itaque videbitur 1 in recta N E, cujus ,
unum punctum E pst eentnim retiuse, alterura N u
est puuctum in retina ad quod derivatur irradiatio. ^^
Quare sive actio objecti visi fiat perpendiculariter, ^
sive oblique, erit linea visualis ea recta cujus unum
panctum est centrum retiuje, alterura est punctum
in ipsa retiiia irradiatum. tluod erat demon-
strandum.

Corollarium, Mauife^tum hinc est lineas visuales
se mutuo secare omnes iii centro retinte.

His cognitis rationem reddemus phEenomeniu
sive experimentorum, quje plerique observarunt et
quiltbet observare potest, duoruni. Ciuorum unum
est, quando aliquis objectum intuetnr ambobus
oculis, aJtero naturaliter se habente, altero ita dis-
torto ut axis opticus non iucidat in objectum, ap-
parebit objectum iu duobus locis : alterum est, si
quis objectum aliquod ambobus ocuUs attente in-
tueattir, aliud objectum quodlibet sive propius sive
remotius (modo videatur) duobus locis apparebit.

Quod ad phEenomeuon prius attinet, ait alterius
oculi (in fig. 2) centrum retiute A, alterius B. In
axe autem optico A C unius, sit punctum visum C.
Itaque oculo, cujus retiiiae ceiitrum est A, apparebit
punrtum C iu axe DAC: appareat ergo in C.
Radius autem a puncto C iucidat iu alterum ocu-
luni oblique in puncto H, ita ut per refractioues
debitas perveniat ad rctinam in puncto I. Vi-
debitur i^tur ab oculo, cujus centrura retina; est
B, alicubi in recta I B producta, id est, in via dis-
tortioni oculi contraria. Nam sine distortione, axis
oculi, cujus centruin retinie est B, collocaretur et
obverteret sese naturaliter ad objectum visum C, et

10 DE HOMINE.

SBCT. II. traiisiret per H ; ubi nuiic detruditur e situ suo
. ^ . naturali in pmictuni E. Videtur itaque punctuni

LiDM •biuBiu C in duobus locis, etc. Quod erat probandum.

qn-^kX."™! Qu(xi attinet ad secundum phfenomenon, sint

^™kMb^ duo oculi (in fig. 3) quorum retinarum centra sint

A et B, axes optici D A C, E B C, ambo tendentes

ad punctum C : sitque aliud objectum F remotius
quam C. Dico F appariturum esse in duobus locis.
Nam radius vcnieiis ab F, cum non sit axis opticus,
cadet in oculum oblique; itaque refringetur, et
incidet in rctinam ex altera parte axis, Incidat
ergo, exempli gratia, in altero quidem oculo ad
punctum H, in altero vero ad punctum K. Dactis
igitur et productis H A et K B, apparebit punctum
F in rectis H I et K G, nec tamen in earum con-
cursu, sed citra concursum; propterea quod videtur
objectum C iii eadem fere distantia per radium
C E vel C D, in qua videtur per radium G K vel
I H. Videtur ergo F in duobus locis. Rursus, si
sumatur objectum oculo propiiiquius ut punctum
L, radii, qui iude ad retinam derivantur, incident
in eam ex altera parte axis, puta in M et N.
Ductis ergo M A, N B, et productis, puta in O et
P, videtur punctum L in duobus locis O et P. Nec
refert utrum F, C, L sint in eadem recta an non,
modo unum tantum eorum sit in axe optico. Neque
etiam refert au punctum C sit objectum aliquod
visibile an uon, modo axis opticus uterque ad ipsum
tendat ; quamquam sine aliquo objecto visibili axes
opticos ad punctum datum dirigente, difficilius ali-
quanto sit quam ut, sine coiisuetudine torquendi
oculos ad libitum, fieri possit.

CoroII. I. Ex hoc JntelUgi potest, quod ei, qui
objectum aliquod valde pai-vum attente intuetur.

DE LINEA VI8UALI, ETC- 11

csetera omnia vicina coufiise apparent, conftisio- sect. it.
nemque illam ex eo oriri, quod viciua illa, cum non . . ^ . .
siiit visa per asem opticam, dupla appareant.

Coroll. II. Ex eodem sequitur, objectum mdlum
immoto oculo videri posse iiisi confuse ; nam im-
moto ocnlo immotus manet axis opticus, in quo solo
fit visio distiiicta, sed puncti tantum unius. Unde
fit ut distincta visio fieri nulla possit, nisi oculo
partes objecti sin^as atque ordinatim legente ;
etsi motus ille in oculo ita iii parvis objectis exiguus
ait, ut nou percipiatur. Hinc est quod qni versum
aliquem, etsi brevem unoque intuitn comprebeiisi-
bilem, legere cupiunt, necesse habent ad consequen-
tiam literanun oculi axem perpetuo convertere.

3. Magoitudiues autera valde exigUBC, vel, si ^""^"-^
maxim%, valde remotfe, semper videntur confuse ; utgccii cuufuM.
idque propter amplitudinem pupillje, quae quantum
opus est contrabi non potest.

Sit enim (in fig. 4) objectum A quasi pmictura,
axis opticus A B ; videbitur igitur punctum A in
axe B A. Rursus, sit radius AC iucidens in oculum
oblique ad C, et propagatus per refractionem ad
retinam in D. Ducta igitur per ceutrum E recta
D F, videbitur punctum A in recta E F. Itaque
videbitur iu pluribus locis simul, id quod est con-
fiise. Accidit antem admitti radium A C, prop-
terea quod pupilla C nou potest ita contralii ut

I radios obliquos excludat omiies.

I CoroU. 1. Hiiic est quod partesobjecti minimae
distingui inter se non possint, ne quidem ab oculo
optime constituto, eoque utcuuque vitris adjuto ;
HBm dividi objectum potest iu partes semper mi-
nores, vitrorum autem virtu« augeri in infiiiituni

liHon potest.

DE HOMINE.

Coroll. n. DoctrinBe huic consequens quoque est
hoc, lineas subtiles superficienimque terminos con-
fuse apparere. Item pulverem, ex minutis pulvis-
culis compositum diversorura eolorum,uuius tantum
coloris ex ilHs compositi apparere.

4. Mauente pupilta et humore cristallino iisdem
et in eadem distantia a fundo oculi B, si retina sit
figurae quidem sphiericEe, sed sphferse minoris, qua-
Us est M B I, confusio erit iu omui puncto objecti
adhuc major. Nam centrum retiuEe propius erit
ad fiiudum B, puta in H ; ducta ergo DG per H,
videbitur objectum A in H G loni^us ab axe. Idem
accidet si A C secaret axem priusquam veniret ad
retinam; sed tunc appareret A ex altera parteaxis.

Rursus, maneute figura retinse, si refractio ma-
jor vel minor esset, sive id contingat a majore vel
miuore humorum contumacia, sive ex majore vel
minore humoris cristallini gihbositate, vel si dis-
tantia major esset vel minor humoris cristallini a
retina, major erit semper confusio. Nam quanto
refractio major est, tanto citius radius obliquus A C
axem secat, id est angiilum imm axe majorem
efficit. Itaque linc^ visualis per centrum ducta
majorem quoque augulum efficiet cum eodem axe.
Itaque demum longius ab axe videbitur punctum A.
Et quanto minor est refractio, tanto punctum D
loiigiua recedit a puncto B, et sic quoque angulus
cum axe iu centro major fit ; apparebitque A re-
motius ab axe, sed ex altera parte ejns. Similiter,
quo remotior a retiua est humor eristallinus, eo
longius a puncto B, ex parte ejus alterutra, incidit
in retinam radius AC, et fit augulus cum axe utro-
bivis major.

Coroll. I. Senectus igitur, sive contrahit ariditate

DE LINEA VlSUALl, ETC.

nim
I crit

retiuam, ut in MBI, sive processus ciliares ;

L, quo fiet ut planior utriuque sit humor cristal-

lus, sive tenuiorcs faciat humores, sive pupiUam
faciat apertiorem, necesse est ut visiouem reddat
confusiorem ; idque per superfluas visnales ex ea
parte axis in qua suiit radii ipsi quibus visnales illse
respondent. Deusitas autem humorum prEetenia-
taralis, distantia cristallini a retitia major justo, et
gibbositas cristallini nimia, visionem efficiunt con-
fusam per superfluas visuales ex parte axis contra-
ria. Quibus autem vitium lioc contingit, appellantur
Grfecis pvioTTH-, Latine lusciosL

CorolL II. Confiisioni huic, sive senum sive lus-
ciosorum, remedium atferunt vitra diverse formata,
ut suo loco infra ostendetur ; et siue vitris lamina
foramine parvo pcrtusa, vel tubulus exiguus oculo
applicatus, quo radii obliqui, cansse hujus confu-
sionis, ab utraque parte axis optici abscindantur.
Quod remedium utrique vitio, tam senum quam
Insciosorum, \idetur esse unicum.

Quoiiiam hisciosorum defectum senectus non mi-
nuit, non videtur causa ejus consistere in humorum
densitate, sed potius in figura cryatallini quEe illis
nimis gibbosa est, vel in distantia nimia crystaHim

retina, aliis quidera ex hac, ahis ex illa causa.

CoroU. III. Manifestum ex ante dictis est, quare

,is scintiUuIx et steUse fixje quasi comatse sive

criuitae apparent. Nam iUse propter exiguitatem,

has propter ingentem distantiam, emittunt radios

in oculum sub augulo iuseusibili ; ideoque tanquam

itidem puncta apparent undiqnaque multipUcata.

Constituta Unea visuaU, et quse inde oriuntur ^

ifeuomenis, dicemus jam de perceptione motus.

.endum igitur est, quod moto ante oculum ob-

DE HOMINK.

SECT. 11. jecto, et linea, in qua movetur quodlibet ejus punc-
. , '; tum, axem opticum secante, visio imlla fieri potest
nisi oculus continuo ea celeritate convertatur, ut
motum objecti consequatur ; ita ut axis opticus iu
ipsum incidat ha;reatque. Cujus rei causa ex eo
manifesta est quod snpra docuimus, nempe extra
axem opticum omnem visionem esse confusam et
debilem, tum propter actionis obliquitatem, tum
maxime propter iiitentiouem animi qass asem opti-
cum semper comitatur. Itaque ad perfectam re-
rum motarum visionem, oportet semper converti
oculum, aliquando etiam, si objecta prope sint et
mota velociter, totum caput, Sed ad objectavalde
remota, etsi velocissime mota, consequenda exi-
guus oculi motus sufficit ; propterea quod rerum ab
oculo long^ distautium motus, magno spatio trans-
misso, exiguum tameu in oculo tacimit angnlum.

Sciendum prEeterea est, quod cum omuis sensto,
(ut supra docuimus cap. De Corpore xxv.) sit
motus, qui, quantuluscuiique ille sit, tolli in instante
non possit, imagiuem quse nata est ex visione non
statim perire, sed ad aliquod tempus durare eadem
claritate qua initio fuit, etsi illud tempus brevius-
culum sit.
Qiic.modom 5. Ex Iiis jam reddi ratio potest quare minutis-
u!^r™ridni sima objecta, mota vehementer, longiora apparent
'""'■ multo quam sunt ; id quod contingere videmus in
scintillulis foco emicantibus, qufe videntur ocuUs,
non ut puncta qusedam, sicut sunt, sed longK linete
ignitae. Idem accidit in veloci cujuscunque lucidi
vel bene illuminati objecti circumrotatione, cum
loco puncti videmus circidi circumferentiam. Nam
si imago, concepta ex pmicto viso iu initio motus,
perduret donec plenus motu ejus perficiatur cir-

DB UNEA VIBUALI, ETC. 15

cnlus, videbitur objectum esse circulus ; si donec sect.

dimidius fiat circulus, videbitur circuli semicircum- . ^

ferentia : idem accidet in objectis motis secundum Quciinodn »
lineam rectam. Propterea quod durante imagiue i^^^rnTVii
facta ab initio motus, accedentJbusque imaginibus'""'"™"
factis in cseteris omnibus \iEe, per quam movetur,
partibus, uecesse est, si siut illse imagines omues
ejuifdem ret, ut objectum appareat in omnibus viae
partibus, atque ita ex atomo objecta fit apparens
lilinea.

CoroU. I. Hinc quoque tolU admiratio illa po-
test, unde fiat ut corpora infiammata tantum flammse
cum tam exiguo ipsorum corponmi detrimento ex
Be emittaut. Est enim flamma nihil aliud quam
minutissimorum corpuaculonmi multltudo, quse et '
propter exilitatem (secundum ea quie docuimus
capite prsesente, articuli quarti coroUario tertio)
latiora, et propter motus velocitatem, ut jam dix-
imus, lougiora videutur quam revera sunt.

CoroU. II. Item illos, qui putant iu accensione
pulveris pyrii ipsas pulverls particulas singidas per
rarefactionera majorem quam ante locum occupare
(id quod imaginari nemo potest, cum idem numero
corpus eaudem semper habeat magiiitudinem), ad
tam absurdam senteutiam noii necessario adigi ;
cum pidvis accensus globum expellat, non quia
pulvis locum (juierit ampHorera, sed per particu-
larum exeuntium velocitatem.

Sentitur motus tum solum cum sentimus converti
oculum sive axem opticum: cui propositioni cou-
sentanca suiit experimenta qufe sequuntur.

Primum, quod motus soUs vel lunae, maxime vero
etellarum fixarum, qnanquam veloeissimus, ocuUs
tamen percipi iiou potest ; propterea quod a dis-

DB HOHINB.

I. tantia tanta conversio ocuH inseiisibilis sufficit ad
, motura eorum assequendum, quorum radii e locis
inter se valde dissitis miuimum tamen in centro
retinje efficiunt angulum.

Secundum, quod si oculus et objectum communem
motum habeant, motus objecti non sentietur ; nam
quando hoc fit, ocuhis ipse non convertitur, sed
fertur in linea qute linese motus objecti est parallela,
ideoque radii ab objecto venieiites angulura in cen-
tro retinse efficiunt nullum.

6. Tertiura, quod si oculus feratnr, objectum
tuf autera consistat, ut accidit iis qui in mari littus
im prasternavigant, utrum ipsi an objectum moveatur,
non videndo sed ratiocinando intelligunt. Similiter
accidit a littore vel ad littus iiavigantibus. Ob
eandem rationem, utrum terra an astra moveantur
motu sive annuo sive diumo, non sensu sed ratione
investigandum est. Utrumvis enim statuatur, ea-
dem eveniunt oculis omnia.

Quartum, si motus objecti ex pluribus motibus
sit corapositus, quorura unus vel plures oculo sint
cura illo communes, illi motus soli, qui communes
non sunt, sensn percipientur ; reliqm non perci-
pieutur. Ut qui simul navigaut, alter alterius
incessura \idet, sed alter alterius progressum, quem
habet a motu navis, non videt. Non etiim opus
habent ut oculos convertant ad motum illum asse-
quendum, quem ex motu navis communi asse-
quuntur,

/. Accidit quoque non raro ut objectnm stans
? moveri tamen videatnr, etiam stante co qni spectat,
■ propter raotum cerebri vel ner^i optici acciden-
° tarium. Cognitum enim est experientia, bomines,
? a uavigatione et jactatione fluctuura insolita in loco

DE LINEA VISUALI, ETC.

istabili quiescentes, videre omnia objecta visibilia
eodem modo mota, quo ipsi fiuctibus moti fuerant.
Idem accidit iis quoruin cerebra nimiis vini vapo- <
ribus sunt agitata. '

I Quod attinet ad eos, qui jactati faenint fluctibus
marinis, ratio ejus rei difficilis non est. Nam a
mari jactatis caput jactatur unaque cerebrum, et,
quae pars ejus est, nervus opticus, quEeque nervi
optici substantia est eontinuata, tota retina ; quae
in iis, qui expoaiti e nave sunt, non statim re-
quiescunt. Ubicunque igitur radius ab objecto
incidit in retinam, resistentia ab ea fit, sed mota
ad motum fluctuura ; quare imago objecti, cujus
naturam in ea resistentia consistere supra docuimus,
mota erit eodem motu. lu iis autem, qui vino
madidi sunt, causa hnjusmodi motus in eo con-
sisterc videtur, quod vapores, qui a stomacho nimio
vino calescente ascendunt in cerebrum, ipsum
agitant. Agitato autem cerebro, necesse est ut
agitetur nervus opticus ipsaque retina ; mide ue-
eesse est moveri quoque. quautum ad apparentiam,
ipsum objectum. Ita uulla hic difficultas remanet,
nisi quis dubitet an a nimio vino in stomachum re-
cepto motus in cerebro oriri possit ; ouod quidem
videtur factu facillimum.

Contingit quoque iis, qui curru vecti objccta a

latere currus posita, sive montes sive arbores aliasve

res longiuscule remotas, spectant, ita ut easdem

res longo tempore ante oculos habeant, simulatque

currus sistatur, ut videantur tamen objecta ea per-

iverare in eodem motu quo prius. Causa ejus rei

it, quod, moto curru, simul movebatur spectantis

Tebrum et uervus opticus ; consistente nutem

.rru, cerebrum et nervus opticus motum non tam

VOL. 11. c

18 DB HOMINE.

8£CT.ii« 8ul>ito amittit. Moto itaque per aliquod tempuB
^ »- , oerebro, nervo optico et retina, necesse est etiam
per aliquod tempus moveri imaginem^ id est| ob^
jecta ipsa mota videri; idque eodem modo quo
moveri videbantur, dum moveretur currus.

Propter eandem rationem iis^ qui celeriter et satis
longo tempore in gyrum se converterunt^ videntur
omnia circum circa objecta converti sive in gyrum
moveri motu contrario^ paulatim scilicet restituen-
tibus sese in loca propria partibus cerebri^ nervi
optici et retinse^ quae a conversione in partes age-
bantur contrarias.

Hactenus de linea visuali^phffinomenisque inde ac-
cidentibus. Dicemus proximo loco de magnitudine^
distantia et figura in visione directa apparentibus.

CAPUT IIL

DE OBJECn LOCO APPARENTE, SIVE, UT LOQUUNTUR

PLERIQUE, DE LOCO IMAOINIS PER VISIONEM

DIRECTAM, ID EST, UBI NULLA EST

REFLEXIO NEQUE REFRACTIO.

1. L0CU8 imagiDis quibus rebus detennioatur ; cognitio loci ob-
jecti linearis sufficit ad cognitionein loci simpliciter. ?• Linea
potest esse tam parvay et objectum irradiari sub tam exiguo
angulo, ut nuUa ejus fiat sensio. 3. Locus objecti apparens
semper oculo propinquior est in visione directa, quam locus
yerus. 4. Data magnitudine objecti apparente in una dis-
tantia, datui* locus ejus apparens in distantia qualibet. 5. 6i
objectum duobus oculis spectetur, nuyus apparebit quam si uno
tantum ; et quae inde consequuntur. 6. Objectum quo debi-
lius agit, eo videtur obscurius; et quas inde consequuntur.

7. Luna quare interdiu dilutior minorque apparet quam noctu.

8. Quare stellae fixse, ciun sint pcene innumerabiles, terras
minus iUustrant simul omnes, quam luna.

I • OLvm locum determinant objecti cujuscuuque tria

DE OBJECTI tOCO APPARENTE, ETC.

1!>

~N8

Bunt, distantia sumpta in recta positioue data, mag- ggcT, jj.
nitudo, et figura ; quibus datis, datur objecti locus s-
verus. Itaque, si detur objecti in recta positione l™u» bn«^
data distantia apparens, magnitudo appareus, et^^^^^"'^
figura appareus, datur quoque locus ejus apparens. ^''''',™^*?'
Ad magnitudinis apparentis cognitioneni, opus"i «■«"'i»™
non est hoc loco dimensioiiem considerare aliam "'"' "^
priEter longitudinem, sive lineam ductam ab uno
superficiei termino ad alterum. Nam ex quan-
titate plurium linearum coguoscitur quantitas ipbius
superficiei quae oculis obvertitur. Longitudo autem
linese visibilis apparens est ea, qua; sequentibus li-
neiE ductum apparet inter termiuos ejus distautia,

2, In qualibet linea sumi potest pars aliqna adeo Luimpoimi»»
exigua, ut per se nullam omuino faciat sui visionem. j«:(u^,^Ldud
Est enim ad sensionem faciendam in omni objecti ^^iSlI"ut"^
ab oculo remotione certa' qu£edam et fiuita vis ne- 'i"' ^' •""'"■

Bsario requisita, ita ut minor ea, etsi moveat
organa visionis, non tameu seusibiliter id faciat.
Nam objectum quodlibet, lucidum vel illuminatiun,
utcunque mdtum, id est, actionem suaiu in oculura
ad quautamiibet distantiam propaget, nou tamen
ad omnem distantiam videri potest. Et quanto
majora sunt objecta pari vi luminis praedita, quoad
intensionem, tanto videri potest a loco remotiore.
Sed quodlibet objectum divisibile est in partes per-
petuo divisibiles. Quare, iniiuities repetita divi-
fiione, pervenitur tandem ad partem tam exiguam
ut vis ejus sentiri non possit.

Manifestum etiam est, objecti partes, quie siu-
ilx organa quidem movent sed visionem sui uou
iunt, confertas tamen et conjunctis viribua visio-
!m facere, non ipsarum quidem partium, sed to-
quod ex illis fit aggregati.

DE HOMINE.

81 oli)«tnni
diiobiu octilii
Fpecletur, miqii
Bppwbit ijiiu)

C B, id est quam D E, concnrrent alicubi ; concur-
rant ergo in K. Ducantur autem A H, A I secan-
tes D K et E K in punctis L et M. Dico H I appari-
turum esse in LM. Apparebunt enim puncta H
et I in visualibus lineis .\ H etAL Et quoniam
objectum pront removetur longiu-s a D E, ita ap-
paret minus, donec remotum u.sqiie ad B C apparet
in F G, et tandem ulterius reraotum apparet ut
punctom in K (quod punctum vocabimu3^«wc/i<w
evanescentifp, respondena puncto quod in pictura
perspectiva vocatur pnuctum horhontalc ct prin-
eipnle) apparebunt termini objecti, utcunque ab
oculo distantis, in rectis D K ct E K. Itaque piiuc-
tum H videbitur in D K, et punctum I in E K. Sed
eadem puncta apparent in rectis visualibus A H,
AL Apparebunt igitur in interscctionibus ad L
et M ; est ergo LM locns objecti H L Data ergo
distantia, &c, locumobjectiapparentem invenimus.
Quod erat faciendum.

CoroU. Patet exconstructione, objectumidem et
minua et ab oculo remotins videri, prout ipsum
revera remotius est.

Notandum autem est, quod etsi distantia objccti
ab oculo vcra mensuris detcrminari potest, locus
tamen apparens, id est, distantia imaginis ejus in
visione directa mensurari non potest ; quoniara
imago res est mere phantastica.

5. Si objectum duobus oculis spectetur, sitque
distantia centrorum retinarum Eequalis longitudini
ipsius objecti veri et ipsi parallela, imago ejus ex
tali visione conflata longitudini ipsins objecti verse
Eequalis erit.

Sit {in figura tertia) objectum A B, quod visum
sit a duobus oculis existentibus in C ct D, ita ut

proi

DE OBJBCTI LOCO APPAHENTE, ETC. 23

CD Bit aequalis ipsi AB; longihido eJHsdera ap- sect. ii.
pareuB erit etiam eidem AB jequalis. Ducantur . ., ^ ._.
cnim CA,CB, DA, D B lineje visuales; apparebit a "luort""
ergo A B oculo in C terminata in rectis C A, C B, .iici-iMii^n.qin
citra ipsam A B. Appareat ergo utcunque in E F. S^uCtani^C"
Itaque propter eandem causam eadem AB oculo "^ i"" '"^
existenti in D apparebit in G H, Totum ergo ob*
jectum apparebit in recta E H, quEe propter paral-
lelas A B, C D utrisque earum est sequalis. Si
igitur objectum, kc. Quod erat probandum.

Guod si distantia centrorum retinarum minor sit
quam objecti vera longitudo, etiam longitudo ap-
parens minor erit vern.

lu figura quarta, sit lougitudo objecti vera AB,
major qnam DC, et ab ocnlo in C ducantur visu-
aJes C A, C B ; longitndo apparens oculo in C sit
E F ; itaque longitudo apparens oculo in D erit
G H ; totumque objectum videbitur in E H, quse
propter rectarum C A, D B divergentiam minor est
A B. Quod erat probandum.

Contra, si distantia oculorum major sit quam
objecti vera longitudo, etiam longitudo apparens
eadem major erit. Sit enim (in eadem fignra
quarta) objectnm C D ; oculus autem alter in A,
alter in B. Ductis ^isualibus A C, A D, videbitur
in ipsis terminata longitudo apparens propior oculo.
Appnreat ergo in I K. Apparebit ergo idem ob-
jectum oculo altero iu LM, et totum CD in IM,
quae major est quam C D propter rectarum AC,
B D convergentiam ; id quod erat ostendendum.

Porro, si objectum idem spectatur duobus oculis
valde inter se distantibus, nt sunt duo oculi duorum
hominum in dissitis terrfe regionibus, locus imaginis
nou erit utrisque idem.

24 DE HOMINE.

8ECT. n. Sit enim (in figura quinta) alterius observatoris
. , ^- . oculus A, alterius B, objectum autem C D, in tauta
ab utroque distaDtia, ut appareat alteri oculo in
E F, alteri in G H, id est, non modo citra C D, sed
etiam citra punctura 1, in quo visuales A D, B C se
mutuo inlersecant, id quod accJdet si recta CD
satis parva sit vel satis remota. Sed E F, G H sunt
diversie imagines nihil omnino habentes commime.
Itaque duobus observatoribus valde dissitis, ob-
jectum apparet in locis diversis ; id quod contingit
etiam uni et eidem observatori, qui objectum intue-
tur a diversis stationibus. Notandura autem est,
nihil hinc accidcre incommodi agrimensoribuSj qni
longitudines duabus stationibus captare solent.

INara cognoscunt distantiam stationura per men-
suram ; cognoscunt etiam angulos omnes triangu-
lorum A B C et A B D ; ideoque et latera A C,
B C, A D, B D, augulosque C A D, C B D ; itaque
longitudb vera objecti C D latere non potest.
Ex eo autem quod ostensum est, objectum ideo
apparere propius oculo quam revera est, quia
partes ejus adeo parvEe esse possiut, utper se ipsaa
sensionem efficere non possint, manifesta redditur
causa quare e h)uginquo tnrres et aha corpora, non
rotimda, rotunda tamen apparent. Nam ut anguli
et cuspides objcctorum videantur, necesse est ut
per se satis virium habeant ad scnsionem faciendam,
id quod res tara exiles in distantia satis remota non
habent.
oycoiiim qi.o 6. In visione directa obiectura quo debilius agit,
Tid.turou.v:u- eo semper quidem obscurms, quandoque autem
^^'s^b^" ' reraotius, quaudoque propius videtur, prout diversEe

Lres siut quse actionem ejus dcbilitant. ftuod sem-
....

DE OBJECTl LOCO APPAKENTE, ETC.

ocu]

''Claritas sive lucis splendor effectus sit actionis velie- sect.

meutis. Nam cum illuminatio et visio sint motus, . ^

erit major illuminatio et major splendor motus ma- oi.icimin ^
jor, id est, si agatur in idem numero patiens, actio '™if'inTo^
fortior. Itaque, si medium iuter objectum et ^'J^I,!?^'
oculum sit pulvisculis opacis interspersutn, quibus
»dii aliqui ab objecto in oculum tendentes inter-
eipiuntur,apparebit objectum ueque remotius neciue

''propius oculo quam in medio puro, sed tamen miuus
splendidum, propter vim actionis impeditam.

Quod si debilita.s actionis proveuiat ab eo, quod
aniraus videntis ad aliud objectum attentus sit, si-
quidem inter objectum illud et oculum aliud inter-
ponatur objectum minus, videbitur id quod est in-
terpositum etiam remotius et majus.
Sit enim (in fig. 6) objeetum B C visum sub
' an^lo visorio BAC, idque cum atteutioue animi,
hoc est, cum motu organorum circa cor vehementc:
sitque interpositum inter B C et oculuni aUnd ob-

Pjectum, D E, minus quam B C, Aisum sub angulo
visorio D A E ; sintque A D, A E ])roductae ad B C
in F et G. Dico DE apparitunim in FG. Dum
eiiim oculus percurrit objectum B C, cui intentus
est animus, pars FG apparebit non sua actione,
quffi ab interposito D E sublata est, sed virtute
actionis D E ; apparebit ergo D E ut macula aliqua
vel tenebra; in F G, vel si fortiuscule agat, sui quo-
que imaginem faclet, sed obscuriorem et appa-
reutem in F G, id est, majorem quam D E. Simi-
. liter si animus videntis attentus sit in objectum
)E, visio partis F G tolletur, videbunturque B F,
5 C in H D, et E I ; sunt autem D H, E I minores
|quam B F, C G.

7. Videtur autem luna interdiu ct miiior ct di-

DB HOMINE.

. lutior qnam noctu videretur, rtiiim in endcm cceli
parte. Mota enim jam ante a splendore diumo
visionis organa ad motnm reeipiendum a radiis Iq-
L naribus supervenientem matnf contmnaciter se
"■ hal)ent. Itaque dum luna dctnlius apt, extremae
eJHs partes sensionem minus efficiunt interdiu quam
noctu i et propterea sicut turres quadratje detritis
angiilis apparent e longinquo rotundie, ita luna
licet rotunda, detritis extremitatibua apparct minor.
Eadem autem tota dilutior apparet propter debi-
litatera actionis, qure oritur ex prgeoccupatione or-
pinonim a splendore diurno : quemadmodum etiam
strepitus diurnus facit, ut soni corporum singulorum
minuB exaudiantur.

Causa autem quare sol, luna, et cfeterae stellse
majores apparent prope liorizontem quam ab ho-
rizonte remotiores, ex eo oritur, qiiod ciun oadus
sit iu superficie, non in centro terrje, magis distat
ab horizonte aspectabili, hoc est, ab horizonte
crenileEe iUius superficiei, quam vocamus ccelum,
quam ab ejusdem summo culmine. Etsi cnim terra
ad orbem stellfe cujusciinque rationem inagnitu-
diiiis habeat iuconsiderabilem, ma^a tamen est
comparata cum distantia, quse apparet ab ipsa ad
loca fitellanim apparentia. Accidit ergo ocnlo ho-
rizontem prospicienti distantiam ejus, terram in-
ter^iositam legendo, sestimare ; unde magis videtur
distare quam a ccelo summo. Majorem autem dis-
tantiam apparentera sub eodem an^lo visorio
necessario sequitur imago major. Causa autem,
quam alii affemnt hujus phfenomeni, nimirum id
accidere propter refractionem in atmosphtera, vera
non est, ut dicetur postea.

8. Queeri potest, et a nonnullis qufesitum est,

PK OBJECTT LOCO APPARENTE, ETC. 2?

qni fieri potest, ut stelliE fixje, qute propria hice sect. it.
splendentes, et propterea quasi totidem soles liabiti, . '■ ,
cum iunumerae sint eaque appareant ma^itudine qt.iu* -i»!!»
ut iu unam compactie multo apparerent majorea p^^^H^
quam aut luna aut ipse sol, tamen omnes simul non '^'^\^^
modo quam sol, sed etiam quamluna terram multo i™iiiiin'"i™
minus Ulastrant. Cni qufestioni responderi potest,
prirao, quod stellse fixa; singulEe cum sub angulis
ncutissimis videaiitnr, videutur confuse propter eara
causam quam supra (cap. ii. art. 3) indicavimus,
atque ob eandem causam ma^itudines earum ap-
parentes non oriri ab ipsarura stellarum angulonim-
que visuaiium magnitudinibus, sed a superfluis
radiis qui faciunt ut videantur undique comata;.
Unde fit ut si spectentur per aliquod foramen quod
minus sit qnara oculi pupilla, crines illi omnes
(ut in cap. il. art.4, coroU. iTi. ostcnsnm est) abra-
duntur ; quibus abrasis, stellfe illee protinus dis-
parent reddunturque invisibiles. lidem criiies
abradi etiara solent per tubura opticura, et ne sic
qnidem videbitur stella pura tanta raagnitudine, ut
omnes simul sumptK et conceptre tanquara in unara
etellara compositae discura faciant raagnitudiiii
hmse ullo modo fequiparandum ; nec si facerent,
quoniam id uon fit sine artiflcio, quo luna etiam
amplificari sirailiter posset, magnitudo ea argu-
meuti loco, quod disci stellarum apparentes simul
sumpti disco solis aut lun£e majores sunt, adduci
debet.

Non sunt igitur disci simul omnes stellanira fix-
arum apparentes raajores apparente disco lunie.
Rursus, habeant singulfe stellEe lucem leque ve-
getara ac ipse sol, illustrentque terram a distantia

28 DE HOMINE.

SECT. II. ^^® ^^^ ^^*^^ ^P^ ^^ terram ; luna autem mu-

8. tuetur a sole suum lumen, id est, sol agat sua luce

Quare steiiie ^ teiTas medlaute reflectione lunari, id est, a dis-

fixiD, cum nnt tantia composita ex distantiis a sole ad lunam et a

pcpiM innuiDe- ''

rabik», terras luua ad tcrram, quffi distantia inter fixas et terram

minos illas- • '■•i*^^ • * *• • n a^ ^

tmnt «imui om. incomparabiliter mmor est; etiam sic fiet, ut

net^qoamiona. qnauquam stellss fixae totidem essent soles, miran*

dum tamen non esset si sol noster, mediante lunari

reflexione, terras magis illuminet quam stellse fixsB

simul omnes.

Observaverunt permulti post somnum, tempore
matutino, quando oculis, simulatque aperti sunt,
objicitur fenestra, ita vehementem sentiri actionem,
ut clausis rursus imago tamen fenestrse aliquan
diu inhsereat; quemadmodum accidit etiam iis^
qui solem intuentes habent aliquandiu obver-
santem oculis imaginem solis. Causa ejus rei est,
quod spiritus animalis post somnum ad exte-
riora rediens, quemadmodum supra declaravimus,
facitut resistentia in retina sit major, id est, ut
sensio sit fortior. Pro fortitudine autem visionis
magis minusve perseverat imago concepta.

DE REPRESENTATIONE ORJECTI, ETC.

DE REPR.ESENTATIONEOBJECTI IN PERSPECTIVA.

1. NaLura plcturEe perspeclivie in qiio uotisistit. 2. Rectanguli
infiiiili repriDseDtatio in pcrep«cliva est triangulmn. 3. Itect-
angulum infinitum non repricscntatur a triangulo propter ob-
jecti cum tabula similitudiiieui, sed proptcr simiiitudinein tri-
nnguli cum apparentia rectanguli infiniti. i. Trapezium quo-
modo repnusentat speciem rectanguli finiti. 5. Quatuor trinn-
gula rectanguli divisi diagonaliter in quatuor triangula melius
cxcitant memoriam quatuar rectangulorum simul, quam unum
triangulum uniiu reclanguli. 6. Si quie propiora sunt oculo
clariora pingantur quain rcmotiora pro ratione basium trian-

Ignli reprsesentantis ; etiam efficacior ftet repnesentatio. 7.
Etiiun ex odpictia in eadem ratione iimbris animnlibua aliisque
circumBtantiiB repnesentatio corroboratur. 8. Tabula perspec-
tiva, si spectetur per aliquod exiguum foramen, quare tanto
efiicacius rem repn»sentat. 9. Circulum apparerc in perspec-
tiva, prmterquam in unico situ, ellipsin. 10. Parabolu, quun-
do vertex ejus remotior est ab oculo quam basis, apparet tan-
quam liyperbole. 11. Coutrario aitu apparet ellipsia, Qui
tabulns perspectivie intuetur ita ut visus fallatur, non proprie
T:det rera pictam scd veram recordatur. Index perspectivo)
I quis. 12. Pcrspectivtc inversa est, quam lineie visuales per

puncta objecti transeunlcs designant in plano ulteriore.

I. Representatio figura: in pcrspectiva aUud :
nihil est praeter linearum iu objecto, visanim in
superficie aliqua interposita inter ocutura et ob- n
^^ jectum, descriptionem. <i.

^^L Est \tB.(\\ie perspecliva ars describendi sectiones
^^Hiyramiduni, (inter pyramides hoc loco etiam couos
^^'■^omprchendo,) in superficie sive plana sive non
plana. Cnm enim in visione omnes radii ducti a
I lateribus objecti concuiTant (cap. ii. art. 2, coroll.)

1 eentro retinse, fit ab iis omnibus simul sumptis
ioperficies, si quidem latera omnia objecti sint

DK HOMTNK.

■ 8ECT. II. linese rectse, pyraraidica ; sin objectum tenninetar

J: . midequaque in circumferentia circuli, conus ; quo-

ipktii™ modocanque autem objectum terminetur, superfi-
«Ibut" "^ies fiet acuminata, quam liceat mihi hoc loco ap-
pellare pyramidicam.

Mauifestum hiuc BBt, quod si quis inter objectum
quodcimque et oculum planum erexerit diaphanum,
cujus superficies divisa sit in valde raultas figuras
particulares, quadratas, triangulares, vel hexagonas,
observaveritque puncta illius diaphani per qTioe BJn-
guli ab oculo radii ad objectum transeunt, quod
facile ope talis divisionis ficri potest, eaque in charta,
quse habens similem superficiem similiter etiam di-
viditur, diligenter uotaverit, hneasque a puncto ad
punctima conforraiter ad lineas visas in objecto dux-
erit ; fiet reprcesentatio objecti, in illo plano ap-
parens, tabula ejus perspectiva, id est, figura illa,
quffi in ehartam transcripta est, similis erit obje^to
spectato per planum aliquod interpositum corpus
diaphanum. Idem fieri potest quando objectum a
tergo est eodem modo per reflectionem a speculo.

Sine hoc artificio necesse est ut is, quihujusmodi
picturam primus ostendit, aut geometriam didicerit,
qua sectiones conorum, conoeidiLu et pyramidum
omiiis generis in cliarta exhibere secnndujn artem
potuerit, quod est difficillimum, vel multa minus
accurate picta in tabula relinquere coactus fuerit,
quae tamen imperitorum censuram effugere potu-
enmt.

Prajcepta perspectivBe non est hnjus loci tradere;
suiit enim, nisi quod spectat ad claritatem et ob-
scuritatem, quse dJversa In diversis cnjuslibet ob-
jecti partibua observatur, pure geometrica. Hoe
loco id ago, ut cum tabula pLcturse perspectivs

DE REPBESENTATIONB OBJECTI, ETC.

facta jam sit, exhibeatque spectatori pro lineis pa-
ralleUe, non parallelas ; pro erectis, prociimbentes j
pro circulig, ellipses ; pro ellipsibus, circulos ; iu-
uumeraque alia quse aliter in tabula suiit quam iu
objecto, ratiouem reddam quare tameu objectum a
tabula optime reprEeaentatur ; id quod ex tabulse
alicujus constructione ostendendum est.

2. Consideremus igitur adjuuctai tabulse 6guram '*^
primam, in qua sit A B YZ rectangulum in plano «
horizontie positum,divi6umque bifariam a recta GH, Z
in qua, utcunque producta ad E, statuatar erecta
ad planum recta E F, intelligaturque oculus in F.
Intelligantur etiaui Y, Z adeo remota esse ab oculo,
ut ductis rectis F Y, F Z, angulua ab ilMe compre-
hensus Y F Z prEC exiguitate evanesceret. Quo
facto, habemus pyramidem visualem, cujus basis
est rectangulum A B Y Z, vertex ui oculo F, latera
A B F, A Y F, B F Z, Z Y F, quatuor triangula, quo-
rum ultimum Z Y F habet angulum ad F adeo acu-

^ tum ut, quoad sensum, latera F Y, F Z pro una

[ tantum recta habenda sint.

Supponamus jam rectangulum ABYZ esse ip-
sum objectum repraesentandum per transpectionem
iu plano aliquo diaphano interposito interipsumet
oculum. Intelligatur ergo super rectam A B tale
planum perpendiculariter erectum esse, secans om-
nes radios tendentes ab objectorectangulo ad ocu-
lum F ; erit ergo sectio facta iu plauo erectn super
A B triangulum, cujus basis est A B, altitudo aequa-
lie rectie E F, nempe G V.

I Nam duse recta! F Y, FZ, sumptae pro una linea

■ propter exiguitatem anguh, transibunt amb^e per
verticem V, et FV erit horizonti, quoad sensum,
propter suppositam distautiam rectoe Y Z, parallela.

32 DB HOMINB.

•. II. Jam construatur (ut iti fig;ura secunda) triangn-

: , lum factum per dictam sectionem, uempe A B F,

cujus latiis A IJ sequale sit A B figurie primse, et

altitudo FG altitudini E F, vel G V. Triangnlum

hoc tabula perspectim est rectauguli illius infimti

ABYZ. Similiter triangulum aliud quodcunque

tabula etiam est rectanguli iufiniti alicujus. Simi-

liter (in figura tertia) duo triangula ad verticem

A B F, F D C tabula est duorura rectangulorum

inter se parallelorum, qualia sunt alicujus porticus

solum et lacunar. Junctisque A D, B C, totum

A B C D rectangulum tabula est sex rectangulorum,

habentium latera opposita inter se parallela et op-

posita. Et rectangulum quodvis aliud, divisum

duabus diagonalibus in quatuor partes, tabula est

perspectiva parallelipipedi concavi alicujus.

riMiimKMUim 3_ Quoniam autem descriptum in plaiio tri-

rcpnmrnmuir angulum siue alio artificio imaginem hujusmodi

"t^^l^&^ rectanguli infiniti linearum ductu minime imitatur,

^J^^i^jJ^et rarissime contingit, ut qui triangulum intuetur

i«r»iaii>iadii>«n rcctangulum putat se videre.iisque solis qni consulto

pumiiflnwLitt- et cum magno labore revocant in memonam, et

*"'""'' ideam ex simili alicujus longissimie porticus ante

spectatse conceptam in auimo consistere faciunt ;

coUigimus, quod ad institutum nostrum maxime

pertinet, iabulas perspectivtB non similitudine ulla

figurEe veriE objectum repraesentare, sed similitu-

Ldiue quam habent cum triangulo quod est in figuxa
art. 4, prjecedentis capitis, nimirum FKG, cujus
vertex K, punctum quod appellant j^rincipale et
Ttorizoniale, respondet vertici F trianguli A F B, et
basis F G illic, basi A B hic ; ex quo tit, ut qnam-
diu spectantes quodlibet triaTiguIum meminerimus

hab

DE nEPH/ESKNTA.TTONE OBJECTIj ETC.

:Bodem modo apparuisse, tamtliu idea illa, quse in sect. ir.
memoria est, consistit, et confasa in unam cum idea, . . *■ , .
quie fit a visa tabula, in animo retinetur, potius
quam excitatur. Similium enim, in quautum similia
sunt, una tantum est idea, quemadmodum per totum
diem eandem rem intuentes eandem ejua semper
habemus imagiuem. Excitari autem ab aspectu sim-
plicis triaiiguli ideam porticus in iis, qui assueve-
runt rerum apparentias cum veris eanmdem figuris
tmparare, difficile uon est, puta in pictore, cujus

liraus perpetuo per istiusmodi objecta circum-
volitat.

4. Quod si reprssentare iu tabula velimus rectan- T«!-.!siiim
gulum finitum, id est, cujus latus, ab oculo re- »nu.i «poi™.
motissimum, non sit tamen adeo remotum ut an- "^"^
gulus visualis peuitus evanescat, quale suppouemus
in prjma figura rectangulum A B C D ; cieteris
[bus stantibus, dividatur bifariam C D iu puncto

, ducaturque FH secans GB productam in X.
Deiude in secunda fignra sumatur altitudo G I ipsi
G X jequalis, ductaque D I C basi A B parallela,
habemus trapezium A B C D pro tabula perspectiva

tanguli sive porticus,determinatse ABCD figurse

,mffi j sed quiE ideam rectauguH sive porticus,
nisi assuetis, non facile excitat, id quod ante dic-
tum est de triaugulo.

Ut igitur vehementius excitetur a tali trapezio
spectaiitis imaguiatio, dividere ipsum oportet in
partefe per Uneas basi parallehis, eadem ratione de-
crescentes qua decrescunt objecta, quoad apparen-

^m, dum magis magisque ab oculo removentur :

quod in hunc modum vidgo et recte fieri solet.

m recta D C (secundie figurse) reprsesentet ob-

:tum D C positum in figura prima, ducta A C
voL. 11. n

84 DE HOMINB.

SECT. II. (secundae figurae) trapezii linea diagonalis repree-

. ^' . sentabit AC diagonalem figurse primae. Deinde

Trapezium divisa AB (secundsB figurae) in partes quotlibet

wntot sj^df^ aequales, puta quatuor, quarum duae sint G S, S B,

rectanguii finitL gt ]) Q in totidcm paftcs ctiam aequales, quanim

duae sint I H, H C, et conjunctis terminis divisionis
per lineas rectas, eae rectae secabunt diagonalem
A C. Per pimcta autem intersectionum ducantur
rectae G R, O P, M N basibus parallelae. Itaque
AQRB trapezium repraesentabit rectangulum AR;
et trapezium G O P R rectangulum G P ; et trape-
zium O N rectangulum O N ; et denique trapezium
M C rectangulum M C. Nam sicut A C secat M N
(figurae primae) in partes quae habent rationem 3
ad 1 , ita A C (secundae figurae) secat M N in eadem
figura in ratione 3 ad 1 . Et sic de caeteris. Quod
si eandem rationem distantiarum continuare quis
voluerit versus verticem F, sic faciet. Jungatur
A H, et producatur ad B F in E, ducaturque E L
parallela basi A B, secans A F in L, eritque trape-
zium E L D C repraesentatio rectanguli ulterioris,
nimirum cujus latus oculi proximum est L D, aJte-
rum latus ipsum M D, vel N C (figurae primae). Et
sic potest continuari tabula versus verticem F quan-
tum volumus. Sed ut compleatur impossibile est,
(juoniam vertex F reprsesentat lineam in distantia
incognita collocatam. Jam trapezium hoc, ut dic-
tum est, divisum secundum rationes distantiarum,
quas habent ab oculo objecti partes per rectas G R,
O P, M N, D C aliasque, si placet, ulteriores basi
parallelas, memoriam porticus quam repraesentat
vehementius excitat quam indivisum ; quia paral-
lelae illae sua continua diminutione, quae similis est
diminutioni apparentis objecti, quae fit a remotione

DE WEPn^SENTATIONE OBJECTI, ETC.

eju8 ab oculo, objecti diminutionem, eujus idea cum sect. ii,
hac confunditur, in memoriam revocat. . *' .

5. Porro si divisio eodem modo in quatuor triau- Qui"""' ifi«n.
gulis instituatur, communem in centro rectanguli ^•^a <ui«u>»
habentibus verticem, ut in tertia figura factum cst, ^^^^rHl^u™
quatuor plana parallelepipedi interiora, id est, so- ^"'^^1!'JI^
lum lacunar et duo parietes oppositi cujuspiam "uiroioi™-*""'!
Kdificii perfectius adhuc reprEesentabuntur, quam Miguium luiiu»
solum aut lacunar, aut utervls parietum solitarius. '™'™8°'''

Dividentur autem quatuor illa triangula per di-
visionem quam tradidimus cujuslibet unius eorum.
Nam diviso, ut iu tertia figura, triangulo A F B, ea
quam diximus ratione per rectas (i II, S T etc.
junctisque A D, B C, et a punctis Q., R, S, T ductis
Q P, S N, R O, T L etc. parallelis lateri A D, vel
B C, et denique juuctis P O, N L etc. erunt trian-
gnla A F D, D F C, C F B eadem ratione divisa ac
ipsum A F B. Excitabitque rectaiigulmn A C por-
ticus alicujus meinoriam tanto melius, qnanto Une-
anim plura plana dividentium conjunctio in di-
ngonalibns plus valet ad recessnm partium objecti
imitandum, quam lincfe dividentes unum eorum
tantnm. Nam sunt plana illa qnatuor quasi toti-
dem testes ad faciendam fidem conspirantes.

6. tiuod si linese divisionis latitutUuem aliquam *uJ'™,^S™
habea.nt periietuo decrescentem, ut si A B latior o" pi"»»"»';'
cateris fiat, ut in oculum fortissime omnium agat, fm miionc bM.
et post illam Q R, deinde S T etc, ita ut fortitudo jll^ji^^a^."'
actiouis eadem decrescat ratione, qua longitudinea ^"^^i^ji„
decreseunt ipsarum Q R, S T etc ; etiam adhuc erit
reprresentatio objecti aliqnanto efticacior.

7. Rursus, si umbrse, si homines, aliEeve circum- ^"™i"r',tn,
stantiae in eadem ratione (ut in figura quarta) adpin- ^^^l'"'^^^
gaiitnr, erit et sic quoque repraesentatio, tanquam ■!"" «ftmi«iun-
aucto testium numero, nonnihil corroborata.

36 DE HOMINE.

8. Postremo, si per forameii exiguum vel per-
specillum uno tantum oculo tab.ula spectetur, re-
prEeseiitatio erit multo perfectior ; iiam in boc casa

•; oculus non vagatur extra tabulam, ubi, qusecuuque
': videatur, in eodem videntur esse plano, et proinfle
" etiam omiies tabulae partes ; ita ut (juaiitum pro-
portiones, colores, nmbrse, recessuum quos imitaH'-
tur fidem faeinnt, tantum comparatio cum iis, qnas
sunt extra tabulam, iisdem rebus iidem derogat.

9. Si figura objecti in plano horizoutis, per
planum diaphanum horizonti erectum spectanda,
sit circulus, sectio facta in plaiio illo erecto, id est,
tabula ejus perspectiva, erit ellipsis vel circulus ;
oculo quidem iii uuo solum puncto collocato, cir-
culus ; cEeteroqui ellipsis.

Sit (fig. 5) figura objecti circulus in plano jacens
horizontis ; sitque diameter ejus A B ; oculus autem
ubicunque in C, modo ab omnibus circumferentiae
puuctis ad C per\'enire possint radii ; sitque B D
horizonti erecta, secaiis A B in B, et AC in puncto
1). Elevatio oculi supra horizontem perpendicularis
sit E C. Erit itaque B D sectio communis plani
diaphani sive tabulfe perspectivae interpositfe inter
oculum et objectum, insistentisque horizonti ad
angulos rectos, et coui cujus vertex C, basis circu-
lus A B. Erit prseterea triangulum A B C sectio
per axem illius coni.

Jam consideratis triangulis A B C, B D C, si ea
sint similia, quod fieri iioii potest nisi in uno tan-
tum puncto rectse E C producta?, habebunt bases
A B, B D triangulorum A B C, B D C positionem
suhcontrariam. Ideoque {per Mydorgii Parisini
Conicorum Elem. lib. i. prop. 3,) erit sectio facta
a plano B D in superficie coni, facti a lineis simul
omuibus a circumferentia ductis ad oculum C, cir-

aii

DE RBPB^ESENTATIONE OBJECTI, ETC. 37

s. Siii triangula A B C, B D C noii sint similia, sect. ii.
erit (per ejusdem Mydorgii Couicoruin Lib. i. prop. . , ^ .
6) sectio illa ellipsis. Itaque si figura objecti, etc.
Quoil (irat probandum.

Facitlime intelligitur e contra, quod ellipsis iii
horizonte, per erectam tabulam diaphanani spec-
tata, in una sola oculi positione videtur circulus.

U). Si figura objecti in horizonte positi, spec- i'"™M(i.^ii.n.
tanda per tabulam diaphanam, sit parabola, posita ™!iiio"r.TIi.
autem tabula sit super vel citra basem horizouti|f;''"XU^'[|U;^
erecta, erit sectio, id estfigura iu tabula apparens, i'™''jp«»*«'"
hyperbole.

Sit {in fig. fi) parabola A B C descripta in plano
horizontis, cujus vertex sit A, basis B C ; positiis-
que sit oculus in E. Super B C intelligatur planiun
diaphauum si^e tabula perpendiculariter erecta,
quam secet plannm per F D erectum secundum rec-
tam lineam A D F ; et sit communis sectio D H,
unde intelligetur recta G H esse totam in sublimi,
et rectse A D F, qu« est in plano horizoutis, per-
pendiculariter imminentem. Ductaque AE, su-
matur ipsi ieqnalis E G, et ducta A G dividatur
ibifariam in I. Tum centro I, intervallo I A, descri-
ibatur circulus A K G, cujus punctTim A erit in ho-
rizonte, sed puiictum G et caetera puncta omnia
erunt in sublimi. His constmctis, erit A EG tri-
aiigulura plano horizontis erectum, et A E, E G
crura ejus ; ipsum autem triaugulum dividet per
jftxera conum visualem, cujus vertex est E in sub-
imi, nempe in oculo, basis antem circulus AKG,
[ftxisque parabolae A D apparebit in plano trianguli
E G parallelus lateri F G. Parabola deniqne tota
apparebit in illius coni superficie. Jani planum
F H secat A E alterum latus trianguli per axem iu

nE HOMTNR.

gEOT, it. L, altenim vero, nempe G E produetum, in H ; est-

. , _ *■ _ . que D L secHonis axis in plano tabulfe diaphauae

erectfe super B C ; et tota denique sectio est m

Peadem tabula. Est autem sectio ea Iiyperbole, per
definitionem traditara in primo eleraentorum coni-
corum Mydorgii. Quare si fignra objecti in hori-
zonte positi sit paraljola, per erectam in basi tabu-
lam diaphanam apparebit hyperbole. Quod erat,etc.
Contrariowtu [j^ Q,uod si oarabola invertatur, ut vertex sit

iijjpiirei«l!i|.»i». . , "^, . . , ,

inter oculum et basni, sitque erecta tabula super

vel citra verticem, erit sectio facta in tabula ellipais.

Fiat triangulura A B C (in fig. 7) sectio cujugpiam

Ieoni per axem, cujus vertex A, basls B C, quae se-
cetur a plano aliquo per rpctam E F lateri A C pa-
rallelam. Erit igitur aectio facta parabola, cujos
vertex est E, axis E F. Supponamus autem E F
axem, ut et ipsam parabolam, esse in plano hori-
zontis ; jam inter oculum A et verticem parabolffi
vel super ipsum verticem erigatur recta GH per-
pendicularis, vel utcunque modo secet utrumqne
trianguli latus, ut in I et H. Sectio itaque com-
munis tabulBC et trianguli transit per utmmqne
ipsius trianguli latus. Itaque erit I H (per Ele-
mentorum Mydorgii Conieorura lib. r. prop. 6)
axis ellipseos descripta; in auperficie coni, cujus
vertex est oculus A et basis B C circulus. Itaque
oculo posito in A, parabola E F in tabula GH vide-
bitur ellipsis. SimiH ratione ostendi potest, ellipses
transpectas apparere elHpses quidem, sed diverss
speciei, et qua habent aham rationem majoris axis
ad minorem ; et hyperholas transpectas apparere
alias speeie hyperbolas.
Qui tahnias Atquc hEBC sufficient dixisse de perspeetiva ; qno-

pofsjwclivB; !n- ..... . , .

mam mstitui geometrica eo usque tantum perseqm.

DE REPR^SENTATIONE OBJECTI, ETC. 39

quoad necessaria sunt ad rationem reddendara gene- sect. u.
ralem earum deceptioniun, qujE accidunt viaioni ex . *■ , .
transpectione diaphauonim : quae iu eo consistuut, iiiBi«r iw m
quod qui tabula;* perspectivse ita attente intuentur, mrp^rir^ri.
ut quBB in tabulis pinguntur plona appareaat non I^^^'^^
plana, et longinqua quie non sunt longinqua, et'"""'^''-
crecta quse procumbunt, illi, proprie loqueiido, nou
'ipsas tabulas vident aut sentiunt, sed res ipsas, quas
pictor imitatur, ante visas recordantur. Ex quo J'"!"» v-
etiam obiter intelUgi hoc potest, tabulae perspectivae "'"''' ^
Jndicem iieminem esse posse, ne philosophum qni-
dem ipsum, qui ratioues opticse omues perspexerit,
nisi qui multiplici experieutia multarum rerum ap-
pareutias naturales observatas comparatasque me-
moria retiiiuerit; habeatque praeterea imagiuatio-
iiem coustautem, ne idese rerum visomm, dum fictas
contemplatur, animo elabantur.

12. Est etaliud perspectivre genus, hujua de qua rrrap«je™in.
diximus inversa2,in qua objectum ipsum mde aliquid ■■'u»^ •i»»!-
apparet, et nisi oculo in certo puncto collocato in- jC/,^J^oia
forme ; in eo vero puncto id videtur quod apparere '\^'^^'^"™.
voluit pictor. Id quod hac ratione fieri potest:
prope planum aliquod statui intelligatur tabula
picta, in qnalibet ab oculo distantia ; considerentur
line-EB omnes visuales per unamquamque particulam
ejus transeuntes, in quie parietis vel plani puncta
productie desinant. Atque ibi illnm tabulre parti-
culam pingant, id quod sensn fieri non potest, quia
tabula picta non est transparens, sed rationibua
geometricis ; ideoque pictores professi non possunt
omues lioc facerc, sed ope utuutur geometrarum :
sed quando factum est, oculo posito in eodem loco
apparent omuia tanqnam in nnius tabula; plano.
Exemplum hujus rei exhibuit II. P. Niceronus in
Conventu Miuimorum Parisiis.

40 DE HOMINE.

CAPUT V.

DE LOCO OBJECTI APPARENTE IN SPECULIS
PLANIS ET SPH^RICE CONVEXIS PER

REFLEXIONEM.

1 . Locus objecti apparens, sive locus imagiDis, per reflexionem a
specnlis planis non diaphanis. 2. Quod in speculis planis dia-
phanis plures fiunt imagines ejusdcm objecti. 3. Dcfinitiones
quinque. 4. Punctum principale, sive in quo evanescit an-
gulus visorius, in speculis convexis dividit semidiametrum spe-
culi cam quae est in perpendiculo oculi bifariam. 5. Quomodo
locus objecti apparens per rcflexionem in speculo sphserice con-
vexo inveniendus sit

SECT. n. !• Magnitudo et distantia objecti apparentis iu

^ ^; . speculis planis politis, sed non diaphanis, esedem

Locu» ovjecti sunt quaB in visione directa, quando radius in di-

kHms imagiiiis, rccta visione sequalis est ambobus radiis m visione

r^i^^^Ss reflexa, nimirum illi qui est ab objecto ad speculum,

non dUphaniB. q^i appcllatur radius incide^is, et illi qui est a

speculo ad oculum, qui vocatur radius reflexuSy

simul sumptis.

Sit (in fig. 1) objectum AB, oculus in C. Duc-
tis ergo rectis C A, C B, apparebit in visione directa
objectum inter CA, et CB alicubi, propiusque
oculo (per cap. iii. art. 3) quam est ipsum A B ob-
jectum. Appareat itaque in D E. Interponatur
jam inter oculum et objectum speculum planum,
quod sit F G, secans C A, C B in H et I ; ducantur-
que ad F G perpendiculares B L, A K, factisque an-
gulis L I G, K H G aequalibus utroque utrique an-
gulis F I C, F H C sive ipsorum verticalibus G I B,
G H A, erunt rectae G L, I L sequales rectis G B, I B
uterque utrique ; item rectae K H, H A aequales

DE LOCO OBJECTI APPARENTE, ETC. 41

mterse. Sumatur in H K recta H M fequalis rectse sect. ii.
H D, et iu I L recta I N iequalis I E; eruntque C H, . '; .
H M, simul sumptie, lequales uai CD, sicut C I, w«. oi^^u
I N, simul sumptie, jequales uni C E : sed C D, C E IISIT^I,
sunt radii visorii ab objecto AB iu visione directa, et i*"^*-^""-".
C H M, C I N sunt ratUi ab objecto eodem translato "■"> Ji»pi™^
in K L in visione reflexa. Et angulus visualis ad
C utrobique idem. Eademque est vis radiorum
surgentiura ab H et I ad M et N, quEe est radionim
procedentium ab iiadem H, I ad D, E. Ajiparebat
autem objectum per visionem directam iii D E ;
translatum ergo in K L apparebit per reflexionem
in eadem distantia in rectis C H, CI productis, ita
ut H D, I E sint jequales ipsis H M, I N, id est, in
DE; eiedem ergo sunt objecti maguitudo et dis-
tmitia apparentes per reflexionem in speculo plano,
qufe in visione directa. Gluod erat probandum.

CoroU I. Manifestum hinc est, locum imaginis
per reflexionem eundem esse, qui esset sublato
speculo, et trauslato objecto tautundem ultra spe-
culi locum, per visionem directam.

Coroll. II. Manifestum item est, deceptos esse
hactenus scriptores opticae omnes, qui non modo
afiirmant, sed pro axiomate et fundamento doc-
trince suae posuenmt, locum imaginis cujuslibet
puncti visi per reflexionera esse iu perpendiculari,
quie ducitur ab objecto ad snperficiem ia qua spe-
culum situm est, idque non solum in speculis plauis,
sed etiam in convexis et conca^is ; id quod ex ipsa
figura in speculis planis, prseterquam in incidentia
radiorum perpendicnlari, falsum esse manifeste
patet. Imo si venim esset, objecta omnia appare-
rent iu vera eonim maguitudine ; et sol, qui ap-
paret siiie speculo semipedalis, appiireret in speculo

42 DB HOMINB.

SECT. II. plus quam centies major quam est vera terr» mag-
. ^* . iiitudQ.
QiiotiinKiH^ 2. Id quod modo ostensum est de speculis non

ciiliji nlaiii» dia- i*i« i« ^ n m 1111

phanu piunMi aiapbams^ qualia sunt quse nunt e chaly be bene po-
SwdZISi^ti. litOjVerum quoque est iii diaphanis: sed in illis unius
objecti una tantum imago,in liis plures esse possunt.
Nam (in fig. 2) si speculum A B C D sit diapha-
num, et objectum in E, oculus in F, radius E B
per plures reft^tiones et reflectiones veniet ad A,
et inde ad oculum in F ; et videbitur objectum in
F A I. Item radius E K per plures refractiones et
reflectiones veniet ad L, et inde ad oculum F,
et videbitur E in recta FLM. Item radius EG
per simplicem reflectionem veniet ad F, et appare-
bit E in recta F G H.

DEPINITIONES.

Definitiones 3. I. Ceutrum specuU est centrum sphserse, cu-
jus superficiei pars est speculi superficies convexa.

II. Perpendiculum puncti in ohjecto cujuscun-
que est recta linea ab eo puncto ducta per centrum
speculi.

III. Perpendiculum oculi est recta linea ab oculo
ducta per centrum speculi.

IV. Vertex speculi est punctum in speculi super-
ficie in quod incidit perpendiculum oculi.

V. Circulus quem in charta describo vice speculi
(convexa enim in plano describi non possunt) est
communis sectio ipsius chartse planse et sph^rse, in
cujus superficie intelligitur esse superficies speculi,
quse transit per puncta quatuor haec. 1 . Centrum
speculi. 2. Punctum in objecto consideratum. 3.
Centrum retinae ; et 4. Punctum reflexionis.

Si punctum quodlibet objecti in quacunque a
speculo convexo distantia oculique situ quocun*

quinque.

DE LOCO OBJECTT APPARENTE, ETC.

qxie positum sit, linea ejus visualis ita puncti illius sect. ii.
perpeiidiculum secabit, ut pars linese ipsius visualis, ^*- _ .
intercepta iuter perpeudiculum dictum et npecuH
superficiem, minor sit reliquo iierpendiculi iude
usque ad speeuli ceiitrum.

Sit (in fig. 3) punctum objecti A, centrum spe-
culi B, perpendiculnm objecti AC, oculus iu D,
radius incidens ab A sit AE, reflexus secundum
angulos iequales, qui est idem cum linea visuali,
D E ; product<a autem sit D E ad occursum cuui
A B in F. Dico E P minorem esse quam B F.

Ducatur B E, et producatur utcunque in G, fiat-
que E H parallela rectie A B. Jam anffiilns G E A
Bequalis est, propter reflexionem, ann;ulo G E D,
hoc est augido F E B. Angulus autem E B F jEqualis
est, propter parallelismum, augulo GEH; sed
anpjlus F E B, hoc est G E A major est aiigulo
GEH; quareanguIusFEB major estangulo EBF,
et per consequens, latus B F majus latere F E.
Itaque linea visualis ita perpendiculum objecti
puncti secat, etc. Guod erat probaudum. Item,
quo angulus reflexionis major est, eo linea visualis
partem perpendiculi iutra sphieram interceptara,
id est, semidiametrum, iu partes magis inter se
iuffiquales dividit. Nara si sit ducta A I, cujus
reflexaest I K, itautangulus reftexionisin E major
sit quam in I, prnducta K I secabit C B longiua a
eeiitro B quam est puiictum F,

Puuctura, iu quo evanescit angulus visorius ''""finipnii-
ciijuscunque objecti visi per refiexionem a super- .'i',!''.'™™"
"lcie speculi sphserice convexa, dividit sphferfe sive ri",^irj^di,

leculi aemidiametrum bifariani. Sit (in fig. 4) J|^'^^^^
speculvun convexum A BC, cujus centrum D; sit-«iwfiii'™«'q;'"
que objectum E F, et in eo puncta E, H, I,-K. w^^i^^

SECT. n. Centro D tlucatur arcus LM dividens D A, 1
^ . f- ,. D C cEBterasque omnes semicliametros iiite
iniiicu.m pmi. bifariam. Jam a puncto F ducatur radius F N, ita
"* " nt reflexus N G occurrat alicubi semidiametro D B
productffi, ut in G, ubi statuatur oculus ; producta-
queGN secet perpendiculum puncti FinO; major-
que erit (per art. 4) D O quam N O, et multu major
quam O C. Similiter fiat e puncto E incidens E Q,
et ejus reflexus G Q, qui producatur in P ; eritqiie
D P major quam P Q, et multo major quam P A.
Erit autem augulus visorius, sub quo apparebit E F
objectum, Q G N.

Rursus, sumatur in objecto punctum aliud K, a
quo radius ductus K S reflectatur itidem ad G, et
producta G S occurrat K D perpendiculari in T ;
et similiter a puncto H radius H V reflectatur ad
G, producaturque G V donec occurrat perpendiculn
H D in X. Erit sic quoque D T major quam T N,
sed minor quam D ; et D X major quam X Q, et
minor quam D P. Etiam angulus visorius V G S
minor angulo visorio tl G N. Eodem modo si inter
K et H sumantur alia duo puncta, unde radii per-
veniant per reflexionem ad oculum in G, miiior erit
adliuc angulus visorius et partes semidiametri sectae
a liueis visualibus minus injequales ; sed nuUa di-
minutione anguli visorii (per art. 4) perveniet Hnea
visualis ad circulum L M, qui secat D A et D C
bifariam. Intelligantur jam erectie du£e parallelEe
infinitBe in E et F ; illEe secabuntur a rectis V H,
S K productis ; ad illas intersectiones intellige re-
mota esse puncta E et F ; itaque radii ab E ct F
incidentes in speculum iidem erunt cum H V et
K N, eritque angulus visorius idem V G S. Itaque
diminuitur semper an^lusvisorius per remotiouem,

DB LOCO OBJECTI APPARENTE, ETC.

eodem modo quo diminuebantur ante per diminu- sect. u.
tionem objecti, quando pro E F objecto majore ^-
sumpsimua H K objectum minus. Nuuquara ergo
per remotionem objecti quantamcuuque ita dimi-
nuitur an^lus visorius, ut linea visualis producta
intra speculum secet aut taiigat circulum L M ;
semper tamen, quoad angulus uUus sit, magis ad
eum circulum accedet. Deficit ergo angulus \iso-
rius per iufinitam remotionem in media distantia
inter verticem speculi, et centrum ejusdem. Quod
erat probandum.

5. Locus imagims, id est locus obiecti apparens, Qnomnioiftciu

. '-' ' 1 . "4'*^ «i>p»r™

per retiexionem a speculo convexo quomodo m- perrenffld<im™i
vemendus sit. ri™ 0«.«!« in-

Sit (in fig. 5) speculum ABC, cujus centrum ''™'™''"""
D, oculuB ubicuuque in G. Itaque ducta G D erit
oeuli perpendiculum. Sitque objectum I E, secans
G D in F. Sit ducta I A parallela oculi perpendi-
culu D G, quEB in specuH superficiem vel incidet,
vel i])sam tanget, vel extra specuhim tota erit,

Primo sit punctum A in superficie speculi, divi-
saque D B bifariam in H, ducatur A H. Ductoque
radio quocuuque I K, ita ut reflectatur ad oculum
in G, producatur G K donec occurrat A H iu L,
Similiter a quibuscuuque aliis punctis objecti, ut
M vel E, ducantur perpendiculo oculi D G usque
ad speculum M N, E C parallete, et radii incidentise
M P, E O, qui reflectantur ad G. Et productis
G P et G O ad occursum cum rectis H N, H C in
punetis Q. et R, erunt G et R loca imaginum punc-
torum objecti M et E. Similiter inveniri possunt
loca imaginum omnium punctorum, quie sunt in
nbjecto I E, iu linea L Q R.
~ Producatur euim FE in T, ut FT, FI sint fequales.

DB HOMINE.

SECT. II. intelligaiiturque objecti termiui 1, T jacere io AV.
■ ^' . Videbuntur ergo in eodein loco, iii quo videntor
qoomwioWn. ipsa A et V puucta speculi : Jnde si removeautQr
yc^ntM^^ rursus in infinitum, videbmitur {per antecedentem
rilJ ™™ir propositionem) et ipsn et totum objectum contnJii
Temmdii» iit gj; evoiiescere in punctuni H. Erit ergo locus ap-
parens puncti I in recta A H, et puncti T in linea
V H. Sunt autem loca eorundem puuctoruia in
lineis suis visualibus G K, GY. Sunt ergo in in-
tersectionibus cum A H, H V, iiempe bi imuetis L
et X. Propter eandem rationem eruut loca ima-
ginum punctorum M et E in rectis H N, H C ; sed
sunt eadem loca in visualibus G P, G O ; sunt ei^
iji iutersectioiiibus Q, et R. Est ergo inventus locos
imaginis objecti I E, uempe LQ.R. Guod erat
facieudum in casu prirao. Quomodo autem a
puiicto dato recta Hnea ita dnci possit, ut ad aliud
punctum reflectatiir datum, problema solidnm est,
et fieri potest ope byperbola;, sed ipsa hyperbola
non sit nisi per puncta, id est, mechanice.

Secundo, sit objectum I S ita magnum, ut a ter-
mino ejus S, ducta perpeudiculo oculi G D parallela
S a cadat tota extra speculi snpei-ficiera. Ducatur
ab oculo G recta G a contingens speculum in Z. Si
ergo punctmn S poneretur in a, videretur in Z.
Durn ergo rursus removetur sursum versus S, locus
ejus apparebit in recta H Z. Exempli causa, si
punctum objccti sit (i, cujus radius (i B reflexus sit
ad ocidum in G, et producto G 8 secct H Z in y, erit
■y locus apparcns puncti /3. Sit ergo objecti punc-
tum in ipso S ; ducta incidente S ir et reflexa ejus
ff G, produrta G n- secet H Z in (., erit punctum p
locus apparens ipsius S. Itaque locus imagiiium
per reflexionem a speculo couvexo inveutus est.
Quod erat propositum.

DE LOCO OBJKCTI APPARENTE, F.TC.

Loquimur autem de iis objectis, qnje deficiente sect. ii.
angulo visorio videri desinuut ; id quod non fit iu , •'; .
objectis sua iiatura lucidis. Nam aiigiilo visorio
deficiente steUse tamen fixse apparere non desinunt ;
neque candelEe apparere in speculo desinunt, etiamsi
iii tautum removeantur ut angulus visorius fiat
iusensibiiis. Sed talis visio, ut diximus, semper
confusa est, propter rationes (cap. ii. art. 3) supra
adductas.

CAPUT VI.

DK LOCO OBJECTI APPARENTE PER REFLEXIO-
NEM A SPECULO SPH^RICE CONCAVO.

], 2. Oculo ct objecta positis ita ut linex inciilentcs pergiendicu-
luin oculi non secent, invenire locnm imaginis. 3, 4, 5, 6. 7.
Oculo et objecto ita positis ut linem incidenteH ociili perpendi-
Gulum secetit. 8. Imago objecti utcunijue positi in tantum re-
ceUcrc a speculo non potest, ut perveniat ad ccntrum retlna;.
9. I*unctum objecti quod cst in centro Bpeculi, oculo citra ccn-
tnira coUoeato, in ijiso centro apparebit. 10. Maxima confusio
ubi sit. OciJ" ei oiapc»

1. In reflectionibus a superficie spha>rice concava ™Tnd J^meT
contingit apparere objectum qwandoque situ simili, ^XI!^!^^i
quaudoque iuverso. Cujus causa manifesta est [••'•'"}•'_• '™™°
hjec ; quod quandoque radii incidentes se mutuo
ante secant, quam reflectuntur; et timc quidem
olijectum apparet inversum : alias vero situm ob-
tinet nnturali similem.

Itaque primo loco, oculo et objecto ita collocatis,
ut ab objecto radii incidentes non se mutuo interse-
cent ante reflectioiiem, locum imaginis sic investi-
gabimus.

Centro A, (in fig. 1) radio quoeunque A R, sit
fcdeacriptns arcus circuli B C D, cujus pars E C re-

48 DE HOMINE.

SECT. II. praesentet speculum concavum ; sitque ocolus in F.

. ^; . Ducatur recta FE, quae reflectatur per EG, et

ocuio ct objccto recta F C, quae reflectatur per C H ; juncta autem

*^^daJiIiteH GH repraesentet objectum. Itaque incidens GE

S^Kon'^t, reflectetur per E F, et incidens H C per C F. auare

mvt^re iociud puuctum G vidcbitur alicubi in linea visuali, si opus

est, producta, FE. Similiter, videbitur punctum

H in linea visuali F C, etiam si opus est, producta.

Jam si puncta G et H essent iii ipsis punctis E et C,

viderentur, ut per se manifestum est, in illis ipsis

punctis. Manifestum item est, prout magis magis-

que retrahuntur ab illis punctis E et C, ita magis

apparitura esse ultra speculum. Supponantur ergo

retracta esse ad G et H, ubi ea coUocavimus; du-

canturque a G et H rectae G I, H K parallelae per-

pendiculo oculi, nempe rectae A B, secantes F E,

F C productas in I et K. Dico fore ut objectum

appareat inter I et K, nempe, punctum G in I, et

punctum H in K.

Producantur indefinite parallelae IG, KH in
L et M, et supponatur objectum collocari in L M.
Incidens ergo a puncto L, ut reflectatur ad oculum
in F, cadet inter E et B ; et incidens a puncto M,
ut reflectatur ad idem punctum F, cadet inter C et
E ; et videbitur objectum per alias visuales quam
F E, F C et magis ultra speculum. Nam quo ob-
jectum a speculo remotius est, eo etiam locus ima-
ginis ab eodem speculo erit remotior, apparebitque
sub minore angulo semper minor, donec in satis
magna remotione deveniat, propter exiguitatem
anguli visorii, imisibilis, nimirum coeuntibus paral-
lelis in ipsum oculi perpendiculum. Atque haec
quidem una causa est ex iis quae locum imaginis
determinant, nempe quod locus imaginis ad specu-
lum accedit et recedit in parallelis I G, K H.

DE LOCO OBJECTJ APPARENTE, ETC. 49

Altera causa, quae determinat locum imaginis,
sunt ipsje linea; visuales exeuntes ab oculo F per
puncta reflectionis E et C. Videbitur ergo punc- o
tum G tum m visuali F E, tum in parallela G I. ^
Videbitur ergo in intersectione ad I. Et propter ^
easdem causas videbitur pucctum H in K. |"

Locus autem imaginis cujusvis alii puncti ob-
jecti invenitur per eandem methodum, nimirum a
puncto ipso ducendo lineara perpendiculo • oculi
parallelam, et lineam ab eodem puncto quse ad ocu-
lum reflectatur. Videbitur enim in earum coucursu.
Regula liBec inveniendi locum imaginis etiam
speculis planis et sphEerice convexis communis est,
nempe ut sit locus imaginis in concursu rectje a
quovis puncto objecti ductEE perpendlculo ocuH pa-
rallelae cum linea visuali. Nam in speculis planis
locus imagiuis est in objecti perpendiculo, quod
oculi perpendiculo est parallelum.

2. Quod si objectum ita collocatum sit ut inci-
dentes radii uon se intersecent, centrum autem
speculi sit inter ocnlum et verticem speculi, inveni-
etur locus imaginis boc modo.
I Sit centiTim speculi A, vertex B, ipsum speculuin
^ee, oculus y, objectum gfi. Sitque^e incidens,
et reflexa cj". Sititem h c incideus, et reflexa ejus
cf. Videbuntur ergo puncta hg alicubi in visu-
alibusyc, _/'('. Supponatur jam objectumA^ mo-
veri inter parallelas A h, g i. Videbuntur ergo
moveri, sed per alias aliasque visuales. Cmn autem
punctum g est in (', et h in k, videbitur /' ab 0('uIo iu
g, et k ab oculo iu h. Quare vicissim et h videbitur
ab oculo in k ; et g ab oculo in f ; et ambo // et g
) nno et eodera oculo iu J'. Est ergo imagiiiis
fbjeoti hg locus itiventus & i. Quod erat faciendum.

3. Ut sciamus autem ubi locus objecti apparens
tnnc est, quando incidens a puucto objecti radiaute

I" perpendiculum oculi ante secat quam fiat ad ocnlnm
,'' reflectio, iutelligere oportet loca esse duo, iu quibits
' si objectuni positum sit, extrema ejus puucta per
reflexionem ibi apparebunt ubi apparerent in visione
directa. Alter locus cst, ubi extrema objeeti punc-
ta sunt in ipsa speculi superficie ; alter, ubi radius
incidens iu specuhim ab uno objecti termino ad
ocuhim reflectitur per aheriun. Exempli gratia:
sit specuium (fig 2) A B C, cujus centrum D, sitque
oculiis ubicuuque in E. Ponatur primo, objectum
esse A C, cujus termini A et C sunt in ipsa specuU
superficie, ducanturque E A, E C. Manifestum est
videri A et C, sive per reftexionem sive per directam
visionem, sub eodem angulo visorio A E C. Qaare
etiam in iisdem locis videbuntur A et C, sive visio
fiat directa sive per reflexionem. Secundo, sit ob-
jectum F G ita positum, ut iucidentis F H reflexa
H E transeat per punctum G j item, incidentis G I
reflexa I E transeat per F. In hoc quoque casu,
piincta G et F per directam visiouem videbuntur
Bub angulo F E G, tam in (Urecta quam iu reflesa
visione. Quare, animo attento ad objectum, appa-
rent G et F, sive pcr reflexionem sive directe visa,
in ipsis punctis G et F. Quod si ducatur per cen-
trum D reeta quantulacunque KDL, incidentes
KM, LN babebuut rcflexas EM, EN, quse seca-
bimt K L, ideoque, si ducerentur B K, B L, secarent
illas inter B et K ex una parte, et inter B et L ex
altera: id quod notandum duxi propter proposi-
tionem 12.

4. Posito oculo ita ut ceutrum speculi sit inter
ipsum et speculi verticem, et ab oculo ad speculu

sit inter

DE LOCO OBJKCTI APPARENTE, ETC.

ducta mcHkiite, oujus reflexa secet oculi perpen- sect. ii.
dieulum ad angulos rectos ; atque iufra ipsiim . "■ , .
perpendiculum et intra duas rectas perpendicu]Q(kiiiurt"iowt«
oculi parallelas, quie speculum utriuque taugaut, ll^^^nU
oollocato objecto, locum ejus appareutem iuveuire. "j"il„^^^^''

Sit speculum {tig. 3) A B C, eeutrura ejus D,
oculus in E, perpendiculura oculi B E. Ducta antem
EC reflexa sit per CA, ita ut CAsecetEBad
angulos rectos ; ductieque sint C G, A F rectae E B
parallelae. Posito jam objecto in K L, oportet in-
veiiire locura ejua apparentem. DucaiiUu- per K
et L rectaj K M, L N parallelie pcrpendiculo oculi
B E ; intelliganturque puncta K et L moveri in illis
parallelis versus pimcta M et N, douec ita sint
coUoeata, exempli gratia, in O ct P, ut iucidens ab
O, puta O Q, retiectatur ad E per punctum P, et
vicissira incidens a P, puta P R, reflectatur ad E
per O. Erit autem O P iuter centruin et verticem
circuli seniper. Duct^e deinde B O, B P, quando
opus est, producantur. Jara a puncto K ducta iu-
cidens K S reflectatur ad E per S E, et a puucto L
ducta incidens L V reflectatur ad E per V E ; se-

:itque S E, V E rcctas B P, B O iu X et Y. Dico
K et L apparitura ease iuter X et Y, nempe K in
Y, et puuctum L in X.

Si objectum K L positum esaet in P, tmic {per
precedentem) apparet in ipso OP sub augulo OE P.
Recedente autem objecto a vertice inter easdera
parallelas O K, P L, angulus visorius semper raiiior
fit, donec, contiuuata in infinitura remotione, latera
anguli visorii exeuutia ab ociUo E parallela fiant,
vel potius coeant in uuam rectam E B. Est ergo
luuctum B puuctum evauescentite anguli visorii.

um itaque objectum positum in P appareat

DE HOMINE.

SECT. 11. magnitndhie eadera, qua in vislone directa, et mag-

. , "• - iiitudine nnUa in distantia citra yerticem infinita,

Ocuio ci ohjKin necegse est ut ubicunque ponatur citra O P, ubi

ita poikii ut li. ... . ^ ' „ -n rt

D« bcirin,t« angulus visonus mnior est quam angulus PEO,
^uiD^i" "^ appareant termini K et L alcubi in rectis B O, B P.
Sed iidem ejus termini apparent invisualibus lineis
S E, V E. Apparebunt itaque in ipsis intersectioni-
bus, hoc est, K in Y, et L iu X inverse. Inventus
itaque est locus, etc, Quod erat facieudum.

Coroll. I. Objectum quando incidentes ante re-
fiexionem secant oculi perpendiculum, apparet
semper iuversum, atque etiam inter oculum et
superficiem reflectentein.

Coroll. 11. Apparet hinc, quomodo etiam loca
apparentia ca;teromm punctorum objecti, nempe
quje sunt inter K et L, invenienda sunt. Nam per
bina puncta a pei-pcndiculo oculi hinc et inde
sequaliter remota ducendae sunt rectse ipsi perpen-
diculo parallelae, et admovendum objectum versus
verticem quoad extrema ejus cum extremis pnnctis
imaginis sute reciproce coincidant, et ad ea puncta
ducendse rectse a vertice, etc.

5. Posito objecto extra dictas parallelas, et infra
rectam A C, locura ejus invenire apparentera.

Sit rursus speculura (fig. 4) A B C, vertex ejns

B, centnim D, oculus ut ante in E ; ductieque siut

ab E dure rectse incidentes in specidum ad A et C,

ita ut iucidentis E A reflexa sit A C, et incidentis

E C reflexa sit C A, et a punctis A et C ductfe sint

A F, C G oculi perpendiculo E B parallelie, extra

K quas sit positura objectum utcunque H L A puncto

^l autera H ducta sit incidens H K, quse perpendicu-

^H lum oculi secaus reflectatur ad oculum per K E.

^M Et a puncto I ducta sit incidens I L, et illa secans

m k_

I
i

DE LOCO OBJECTI APPAIIENTE, ETC.

pcrpeiidiculuin ocuU reflectatur ad oculura per sect. li.
LE ; oportet jam locum imagiuis objecti H I de- . °' .
teriniuare. ocuio n ohjeeto

Ducantur H M, I N parallelffi rectre A C, sive ^'^rid^prr.
secantes E B perpendiculariter iii O et P ; sump- "^^^^^^'
tseque sint O M, P N Bequalea ipsis H O, I P. Et
a punctia M, N ducantur M R, N S, parallelBe B E,
terminatseque in C A producta ad R et S. Deinde
ducantur B R, B S, quarum B R secet visualem E K
in T, et B S secet visualem E L in V. Dico H ap-
pariturum in T, et I in V ; et si quidem similiter
operemur per caetera puncta objecti H I, totum ob-
jectum appariturum in T V,

Ductis enim H X, I Y rectfe E B parallelis, se-
cantibus A C productam iu X et Y, suppositoque
quod X R esset ipsum objectum videndum, imago
puncti ejus extremi X appareret in A, et imago
puncti atterius extrerai R appareret in C sub an-
gulo visorio A E C. Similiter supposito quod Y S
ipsam esset objectum, apparerent quoque puncta
l-^us extrema in iisdem punctis A et C, et sub eodem
aiigido visorio A E C. Q,uauto autem X et Y in
suis parallelis X H, Y I magis retrahuntur ex una
parte, et R, S ex altera, tanto magis augidus viso-
rius decrescit, ita ut posito quidem X in H, R vero
iu M, videbuntur H et M sub angulo visorio cujus
semissis est BE K. Item posito Y in I, et S in N,
videbxmtur I et N sub angulo visorio cujus semissis
est BEL. Est autem tam angulus BEL, quam
angulus B E K, minor augulo B E A semisse anguli
A E C, sub quo videntur X et R posita in recta
producta A C. Porro si H et I magis adhuc re-
traliautur ex una parte, et R, S ex altera, angulus
visoriua sub quo viderentur extremapuncta X, R,
Tel Y, S, adhuc erit muior, donec retracta in infi-

I)E IIOMINR.

nitum crura arabo anguli visorii conveniunt in
unam rectam E B. Itaque punctum B est punciitm
ecaiiescentla;; et propterea imagiuea puiictorum X
et Y ubicunqiie ])ositonim in parallelis suis X H,
Y I crunt iu B R, B S. Uuare puncta H et I appa-
rehunt, H qiiidem in B R, I vero in B S. Apparent
Tcro eadcm puncta H et I in visualibus E K, E L ;
apparent ergo in sectionibus, id est in T, V, nempe
punctum H in T, punctum I in V. Posito itaque
objecto, etc. Guod erat faciendum.

6. Posito objecto supra rectam A C, locnm ejns
apparentem invenire. Sit speculum (fig. 5) F A B C,
vcrtcx B, centrum D, oculus E. Supponamus rec-
tam A C reflecti per C E, et C A pcr A E. Praete-
rea supponamus E F reftecti per F G perpendiculo
oculi parallelam, secantem C A productam in G.
Sit jam oljjectum H I, a cujus puncto H iucidat in
speculum H L quse reflectatur ad E, sicut et a
puncto 1 incidat I K, reflexa et ipsa ad E; appo-
rebunt igitur H in recta EL, et I in recta EK.
Ducantur jam per H et I rectie H M, I N parallelaB
rectic E B ; suppouaturque objectum H I inter illas
parallelas removeri ultra puncta H, I in infinitum;
manifestum est, incidentes H L, I K factnros an-
gulos cum FG insensibiles, et tres illas iineas FG,
H L, I K quoad sensum coalituras in unum G F,
et per conseqncns arcum LK, post remotionem
objecti infinitam, contrahi atque evanescere tandem
iu puucto F. Ducantur deinde O P parallela ipsi
N, et a perpendiculo oculi tantimdem distans, et
G Q parallela ipsi H M, in eadem ab ocuH perpen-
diculo distantia : juganturque F G, F O, quEc secent
visuales E L, E K in L et R. Dico L R esse locum
imaginis, sive locum objecti apparentem.

Uuoniam enim angulus visorius major semper

tui
mf:

DE LOCO OBJBCTI APPARENTE, ETC. 5j

est quo objecti termiui H, I propiores suut recta: sf.ct. ii.

A C, et eo minor quo suut ab ea remotiores, donec ._. *^ .

tandem remotis illis termiois in iufiuitum evauescit Oi"i" n oiaHW
in puncto F, cruiit eorum imagiues in rcctis F O, U.TBddr'ni«
FU ductis ad O et G. Cum igitur pmictorum i';;;^,^^;*'-
eoruni imagines semper etiam sunt in visualibus
E L, E K, erunt iu ipsis intersectiouibus, nenipe in
L et R. Itaque objecti H I locus ajijmrens iuveutus
est, LR; quod erat facieudum.

7. Ex iis, quEB pnesente capite et tribus proxime

praecedentihus de loco objecti appareute invenieudo

tradita suut, miiversaliter pronuutiare licet, locum

illum semper iuveniri in sectione crurum anguli

cujusdam, cujus verticem appellavimua punctum

evanescentite (iii quo scilicet angulus visorius pra;

exiguitate evanescit) cum lineis visualibns in quibus

apparent objecti extremitates, vel cum parallelis

luctis a punetis ubi cura illa incidunt in speculum,

'tt transeuntibus per objecti extremitates. Puuc-

tum autem illud evauescentiee in diversis videudi

modis est diversum, In visione directa pimctum

jllud iiou dcterminatur, sed suraitur tanquam iu

rizoute; quia maxima qua; circa nos suut ob-

icta in distantia horizontis ab oculo evaiiescunt.

Cniraautem anguli, cujus vcrtex est illud puuctum,

desinunt in basi transeunte per ceutrum retiuie.

In ^■isione per tabulam diaplianain, punctnm illud

;t in recta trauseuntc pcr centrum retinaj, ct per

ibnlam perspectivie horizonti parallela ; vocatur-

a quibusdam jienipectivse scriptoribus pKnctum

'.ncipale. Cnira autcm anjguli, cujus illud punc-

est vertex, ducta iii tabula termiuautur in plauo

<ntts.

visione per reflectionem a speculo plaiio,

lumctum illud idem est quod iii visione directa, sed
ultra speouluin,

In visione pcr reflectionem a speculo sphserice
convexo, punctum illud est in perpendiciilo oculi,
distans a vertice specidi quantum est quarta pars
diametri. Crura autera ejus terminantur in super-
ficie speculi ad ea puuuta, in quie incidunt ab
objecti terminis duae rectae perpeudiculo ocoU
parallelae.

In visione denique per reflectionem a. speculo
sphaerice concavo, punctum illud varie ponitur. Si
oculus sit inter verticem et centrum specuH, inci-
deiites autem radii non secent ocuH perpeudiculum,
punctura illud erit idera quod iu visione per reflect-
ionem a speculo convexo (art. l , '2, 4), sed loca ter-
minorum objecti erunt in sectionibus visualium cum
rectis quie ducuntur a punctis speculi, in qute inci-
duut rectse a puncto evanesceutite transeuntes per
terminos objecti perpeudiculo oculi parallelae. Si
centrum speculi sit inter verticem ejus et oculum,
objectura vero infra lineam perpendiculo oculi per-
pendicularem in speculo terminatam et utrinque
reflexam ad ocnhim, puuctum illud erit ipse spe-
culi vertex. Art. 7, 8.

Sin objectum sit supra illam lineara, punctum
illud est in parte speculi diversa, ad quod ducta
recta ab oculo reflectitur per lineara perpendiculo
ocuh parallelam. Art. 9.

8. Imago ohjecti visa in speculo concavo, eta
citra verticem speculi appareat modo phis, modo
minus, nunquara tamen ad locura ocuh, id est, ad
ceutrura retinae venire potest, multo minus, ut pu-
taut scriptores optici, a tergo &pectantis esse potest.

Sit enira speculum (fig. 6) ABC, centrum ejus

DE LOCO OBJECTl APPARENTE, ETC.

D, oculua ubiciinque in E ; supponaturque E A ita s
ducta iit reflexa ejus sit A C, secans E B oculi per- ,
pendiculum ad angulos rectos ; sitque, primo, ob-
jectum F G, a cujua termiuis F et G supponantur
ductje incidentes F H, G I, quarum reflexffi sint
H E, I E, accedentea ad oculum iu E. Ductis ergo
B F, B G et productis quoad secent visuales E I,
E H, iu K et L, videbitur F in K, et G in L, qure
puncta K et L semper eruut inter oculum et spe-
culum, propterea quod suut in ipsis visiialibus E H,
E L Rursus, sit objectum M N in ipsa linea appari-
tionis maximie A C. Videbitur ergo N in recta
A E, et M in rccta C E. Sed videbitur quoque M
in recta B N producta, et N in recta B M producta.
Videbitur ergo M in O, et N in P, hoc est, inter
oculum et speculum. Quod si M N esset tota in
linea E B, hoc est, si non esset objectum reale, sed
Iiunctum mathematicum, tum augulus MBNom-
nino perit, coeuntibus cruribus in unicam rectam
li E, quam quidem linea; visuales secant anibre in
puncto E, id est, in ipso centro retinse ; sed merum
punctum, cujus temiini nulli sunt, ima^nem sui
facere non potest. Nunquam ergo imago erit in
ipso oculo, neque post oculum. Uuod erat pro-
bandum.

CoroII. I. Quanto magis accedit objectum ad
rectam A C, tanto imago ejus et major est et oculo
propior : id quod patet ex ipsa dlagrammatis in-
spectione.

9. In quo puucto objectum et imago se mutuo p

ngunt, in eo est centrura speculi. SupponamusS
ton figura 8e.\ta) positum esse objectum aliquod in '°
3 centro D ; ductje ergo incidentes coibunt cum •*

nidiametro D B, et quoniam EDB est oculi per-

DB HOMINR.

pendiculum, eruut reflexse eanitn in cadem recta
IJ D. Viilebitur ei^o objectum punrtuale D (per
articulum 6) iu ipso ceutro D, modo punctam illud
sumatur pru puncto pliysico, ut videri possit.
Puncta enini mathematica nullo modo sensibilia
8unt, sed tantum doctrinae causa considerabilia.
Punctum ergo olyecti quatenus videri potest, posi-
tum in centro speculi, ibidem quoque npparet per
rcflectionem. Addatur jam objecto ma^iitudo, ea-
que ex utraque parte centri requalis, ut objectuin
sit K L, et a punctis K et L ductis incidentibus
K M, L N, quarum reflexm siut M E, N E, junctis-
que HK, BL, visuales EM, EN secabmit B K,
B L, ex una parte inter B et K, ex altera inter B et
L ; ut osteusum est ad finem articidi 6. Non ergo
puncta K et L contingeut imagiues suas, sed uiii-
cum punctum D in centro positum id tacit. Itaque
si punctum objecti et imago ejusdem se mutuo tan-^
guut, est contactus ille in centro speculi. Quod
erat prolmuduni.

10. Quod nttinet ad confusioiiem quie in certis
oculi et objecti positionibus obsenari potest, maxi-
ma coufusio tunc accidit quando objectum est iu
linea apparitionis maximas, nempe ea qua; faciens
cum perpendiculo oculi augulos rectos reflectitur
utrinque ad oculum ; qualis est in figura 6, recta
A C. In ea igitur si pouatur objectum, ut M N,
unumquodque ejus puuctum videbitur tum in utra-
que visuaJi E A, E^C, tura etiam in tertia ^isuali, ut
in figura ipsa patet ; nara M videtur in visuali I E,
et N in visuali H E. Quod si oculus collocetur
inter verticem et centnun speculi, maxima confnsio
tunc erit quando prope illud punctum collocatur
oculus, in quo semidiameter ita divisa est, ut pars

DE LOCO APPARENTE ODJECTI, ETC. 39

i verticem ad partem ad centrum cam habet rati- sf.ct. ii
oiiem (luam Iial)et totum ocuH perpendiculum ad ., . . "; ,
ppeculi semidiametrum. Nam prope punctum illud
omues incidentes reflectetitur ad oculi pupillam.

r CAPUT VII.

DK LOCO APPARENTE OBJECTI VISI PER REFKAC-
TIONEM UNICAM.

1. Itcgula pro loco apparente objecti visi per unicaiu rorrac-
lioiiem generalia. 2, 3, ■t, 5, 6. lleguli! illius applicaiioncs
aiiquoU 7, 8. Quare aatra prope horizontciii majora appareiit
(jtiam culmiDamia. 9. Quare plures videntur stelliv Rxte noete
serena frigida quoni tepido.

I . In visione per unicam refractionem,id est,quando Kf»("i« v
oculus e=t in uno medio, objectum in alio diversfe .^«"u^^w
rcsistentite, considerandus est locus, in quo videre- ll^^g^
tur si utrumque medium ejusdem esset natune ;
deinde considerandum est punctum, iu quo fit re-
fractio. Est eiiim recta ab oculo ad illud punctum
ducta, linea visualis puucti visi : cui si adjiciatur
longitudo rectse, qua; est a puneto objecti visi ad
punctum refraotionis, termiuabitur tota in loco
imaginis qusesitEe. Q,uantum enim radius a puncto
viso, qui visionis causa est, extenditur intra suum
medium, tanto videbitur extendi in eodem medio
secundum liueam visualem.

2. Si objectum sit linea recta, et statuatur in i^-K'<i«'
medio densiore, oculus autera in rariore, liiiea autem «1!™« j
duo illa media distinguens sit recta, ct objecto pa-
rallela, ut si, excmpli gratia, objectum sit in aqua,
oculus iii aerc, apparebit obliqua, et accedens
semper ad limam quEB media disterminat.

60 DE HOMINE.

SECT. !!• Sit (in figura prima tabulae hujus capitis) objec-
^ ^; _- tum recta A B C D. Liiiea, quse duo media dister-
R«Rui» minat, sit E G H I recta et ipsi A D parallela^ quibus

iatl^rftiiqaot. utrisque sit F E A perpendicularis, statuaturque
oculus in F. Et intra parallelas A D, E I sit me-
dium densius, ut aqua; medium vero inter F et
E I sit rarius, ut aer. His constitutis, videbitur A
in ipso puncto A, propterea quod in puncto E ob
actionis perpendicularitatem, nulla fiet refractio.
Sumatur aliud punctum B, et ducatur B G, ita ut,
servatis refractionis legibus, refringatur ad oculum
in F ; et ducta F G producatur ad K, ita ut G K sit
sequalis G B. Punctum igitur B apparebit in K,
quse cadet citra rectam A D, quia G B minor est
quam foret G K continuata usque ad ipsam A D.
Similiter, sumpto alio puncto C, ductaque C H quae
refringatur etiam ad F, sumatur in producta visuali
F H recta H L aequalis ipsi C H ; eritque locus
puncti C apparens in L. Eadem methodo inveni-
atur puncti D locus apparens M, omniaque illa
puncta K, L, M, modo secundum rationem relrae-
tionis medio debitam operemur, cadent in lineam
A K L M, quse ad superficiem, in qua est recta E I,
propius semper accedet : id quod erat ostendendum.
Qualis autem illa linea sit, difficile est detenni-
nare. Si G K, H L, I M essent omnes sequales per-
pendiculari E A, tunc quidem linea A M esset con-
chois vulgaris : nunc vero non est conchois, sed
tamen quia, etsi in infinitum procederet atque ad
lineam E I semper accederet, nunquam tamen illam
attingeret, videtur ea inter species innumeras line-
arum conchoeidewn recte numerari posse.

3. Quod si (ut in figura secunda) medium, quod
est intra parallelas A D, E I, sit rarius eo in quo est

DE LOCO APPABENTE OBJECTI, ETC.

oculus, si nperemur secuiidum leges refractionis, sect. ii.
objectum A D apparebit iii A M, semper magis ma- . ^; .
gisque recedens a recta A D. Deraonstratio enim r<¥ui=,
eadem est quje propositionis prfecedentis, nisi quod 'csiimm''Liirjuo(.
refractio hic fiat versus perpendiculum, illic contra.
Nam hic quoque G K, H L, I M sumuutur sequales
ipsis G B, H C, I D, singula singuHs.

4. Similiter (in figura tertia) ubi objectum sup-
ponitur in medio densiore, oculus in rariore, et
linea separatrix arcus circuli, inventis ex lege re-
fractionis lineis visualibus, si iu illis sumatur G K,
H L, 1 M Eequales radiis G B, H C, I D, singulse sin-
gulis, locus objecti apparens erit A M propior
oculo quam est A D.

5. Item (in figura quarta) ubi supponimus ob-
jectnm in medio rariore, oculum in deusiore et
lineam separatricem, ut ante, arcum circuli ; si
operemur secundum leges refractionis, invenietur
A M locus objecti apparens recedere ab oculo lon-
gius quam A D.

<i. Prieterea (in quinta figura) ubi supponimus
A D ease arcura circuli, idemque objectum ; lineam
autem separatricem I E arcum quoque circuli, ob-
jeetum autem A D esse in medio rariore, oculum F
in densiore ; locus apparens objecti A D erit A M
remotior ab oculo quam A D, atque adeo fiet punctum
D videri in M sni>ra horizontem elevatius quam est
ipsum objectum D ; et ob eam causam solera, ante-
quam oriatur, si sit nubes aliqua densa iu I E, videri
ortum, propter refractionem in I E nube.

Supposito autem {ia fig. 3) quod objertiun A D
divisum sit in tres partes tequales A B, B C, C D,
apparebit pars A B, quE est propior ad verticem,
mitior quam B C, qute est a vertice remotior, et

DB HOUINB.

hfieo miuor quam C D ; nimirum, erit A K minor
quam K L, et ha?c quam L M ; propterea quod quo
ratlius inclinatior est, eo magls reiringitur, ideoque
augulus tam refractus quam refractionis fit major.
7. Quiesitum est quare sol et luna, aliave stella,
^ mftjores prope horizoutem videutur (luam culmi-
nante^ ; cujus rei causam attribuunt plerique aeri
ad certam quaudam a terra distantiara deusiori,
quam qui est usque ad astra reliquus ; tanquam
esset facta refractio luminis in crassioris aeris orbe
quodam, quem vocant atmosphieram. Id vero quo-
modo fieri potest diffioile est intelligere. Concipio ■
hene aerem uostnim, ccelesti quidem impuriorem,
nimirum halitibus ex terra marique deusiasime in-
terspersis ubique plenum esse, (qui haUtus non aliud
est quam vel terrie mimitisaimie partes, vel aquae
minutissimie gutt!e),et ten-a; jiropiorem semperesse
impuriorera ; sed non facit refractionem hujusmodi
impuritas, nisi tales guttulse omnes sese mutuo tan-
gant, sed debiliorera tantura luminis actionem ; et
videri objectum, non quidem cxtra locum usitatum,
sed minus lucidum, sicut accidit spectantibus ob-
jectum quodlibet per aerem denso piUvere inter-
spersum. Cieterum ut aer ipse, qui pulvisculis illis
iuterfluit, sit densior iu luio loco quam in alio, in-
telligere non possum. Itaque, etiamsi ex articulo
prsecedente necesse sit, si hujusmodi detur atmoB-
phffirUj sequuturum iude esse ut astra majora appa-
reaut prout aceedunt ad horizontem, tameu atmos-
l)ha?ra ejus pIiEeuomeui causa csse imn potest :
primo, quia in ea nulla fit rpfractio: secuudo, qma
si esset, videretur sol sub majore angulo in hori-
zonte quam sub meridiano ; itaque etiam minorem
efficeret umbrarum latitudinem orieus vel occidens

DE LOCO APPAHBNTB OBJECTI, ETC. 63

' ■quani culmuiaus ; id quod est contra experientiam sect. ii.
factam a doctissimo Gassetido, quam refert in epis- . ^; . -
tola de solc humili et suhlimi. Prseterea, quando Q""^- ■">«
aliquid videtur raajus propter refractionem quam [™Tnnj™ u,v
sine refractione, videtur semper sub angulo visario J!|^;'i',Xar
majure in refractioue quam siue refractione ; ut (in
fig. !}) angulus LFIVl major est quam KFA, cum
tameu objecta D C, B A, quorum imagiues sunt
ML, KA, sint Bequalia. Ac si quis observaverit
accurate sub quibus angulis %"isoriis videntur duae
stellte fixEe, positfe iu eodem circulo verticaii, in di-
versis sujjer horizontem altitudinibus, iil quod fecit
et iii commentarios suos retulit idem doctissimus
Gassendus, iuveniet idem quod ille, nempe, eas
stellas videri sub majore semper angulo prout supra
liorizontem magis elevantur. Id quod argumenti
loco est, nullam esse oranino iu ea atmospha;ra re-
fractionem. Nam puncto G (figufEe 6) posito pro
centro terrie, in hujus superficie sit oculus F, et eo-
dem G centro ducti duo circuli, altcr in superficie
extima atmosphagrie qui sit E H, alter A D in ea dis-
tantia ab oculo quam videntur haliere stellse fixie ;
sitque F D horizon, arcusque A D divisus trifariam
rectis FB, FC. Manifestum est angulum AFB
majorem esse angulo BFC, et hunc rursus angulo
D F C, idque sine ulla omnino refractione. Causa
itaque, quare astra in horizonte majora apparent
quam supra horizontem, aliunde petentla eat.

8. Ponamns itaque atmOHphseram non esse corpus
homogeneuni, sed guttuUs pulvisculisque ex aqua et
terra elevatis uiterspersum, qualia corpora sunt ne-
bulse, quarum alise magis, alite sunt minus spissse.

Jamj quoniam astra omnia, tam ea qua: terra:
nroiima quam ea quae remotissima suut, apparent

64 DE HOMINE.

ECT. II. omnia in una illa superficie ca^rulea, quod vulsfo
_ vocatur ccelum, ita ut an una quam altera a nobis
magis distet, siae cousideratioue maguitudinum et
virium quibus iii oculos nostros agant, solo intuittt
dijudicari non possit, ponaraus pro superficie illa
ctelesti (in fig. 6) arcum A D, sitque arcus atmo-
sphferae E H, et utriusque arcus centnim G. Sit
oculus F, horizon F D. Quoniam jam diviso tri-
fariam A D iu punctis B et C, angulus A F B
major estangulo BFC, et hic major angulo CFD;
si divideretur angulus D F A in tres partes eequales,
arcus DC major esset quam CB, et hic major
quam B A, et proinde quae videntur in superficie
cceli, ab oculo posito in superficie terrfe ut in F,
sub augulis visoriis eequalibns, majora apparebmit,
sine refractione, quam quEe sunt supra horizontem
elatiora; et quia majora, apparebunt quoque ali-
quanto dilutiora, sive lurahie temperatiore. Seor-
sim vero luna rubicundior est, propter interspersa
in atmosphaera corpuscula illa terrea aqueaque, quse
a latere axis optici circumstantia radios solares in
se receptos reflectunt ad oculum ; unde excitati alii
radii visuales, prajter axem opticum, et in appa-
rentem superficiem luuEe terminati, faciunt ut lumen
ejus reddatur turbidum, eo modo quo dictum est
supra generari colorem rubeura, id quod in sole
propter lucem ejus ingentem rainus conspicitur.
« 9. Causa autem, quare coelo sereno, nocte frimda,
w- piures appareut steliie fixse quam aho tempore, est
i. hujusmodi ; quando aer serenus est, stellse agunt
per medium, in quo actioni earura impedimentum
nullura est. Nam serenitas aeris tolhtur aut va-
poribus a terra elevatis, quod accidit interdiu, vel
recidentibuB, quod accidit noctibus tepidis ; quse

DE VIBIONE, ETC. 65

res solae obstant serenitati, effidemque solre impe-
diuiit actionera illumiuationis. Quare necesse est,
ut quando actio stellarum fortior soHto est, nou
modo majores videri quam alias, sed etiam sentiri
et videri stellas quie coelo minus sereno videri non
poterant.

CAPUT VIII.

DE VISIONE POST DUAB REPRACTIONES, SIVE
DE DIOPTRIS VULG.\IIIBUS, SPH/ERICB
CONVEXIS, VEL CONCAVIS.
Dioptra aDtiquis iDcogiiita. 2. Per dioptrum convc^futn re-
fractus rndiuB, quo punctum raJians diuptro propinfiuiua eat,
eo radium ab codem puncto perpetidiculareru ex oltera parte
dioptri longius secat. 3. Per dioptruiu concavum radius re-
fractus a puncto propiurc, niagis divcrgit a pcrpeudiculo quam
ndius a puocto remotiore. i. Ralio quarc dioplrum con-
senibus inservit, 5. Ratio quare dioptrum coQcavum
luscionia. 6. Locus imoginis per dioptrum aphierice
GonvexuiD. 7- I.ocus imaginis per dioptru
versffi. 8. Locus imnginis per dioptrum sphtGrice C'
9. Locus imaginis per dioptrum hyperboloeides, oculo <
i«teDte in umbilico, seu foco exteriore.

^^p. ARMATUiiAoculomm,siveorbesiIlivitrei,qmbus DiopMMti-
^"lltuntur hodie illi, qui objecta nudo oculo minus '"" "•"^'^
distincte cemunt, antiquis tum Grtecis tum Latinis
videtur fuisse incognita, De usu enim ejus scriptum
ab illis nihil invenitur. E contra, conqueritur ex-
ilitatem literamm Plautiims senex, quod necesse
uon fuisset si armaturam ocolomm banc nostram
tunc habuissent. Specilla, perspicilla, dJoptra. in
ea significatione, nisi a modernis, nunquam usurp-
. Nos autem perspicilla dicimus vitreos
i illos, per quos transientes radii in utraque

66 DE HOMINE.

SECT. II. superficie utcunque refriiiguntur, antequam ac-

- ^; - cedant ad superficiem oculi. Nam in ipso oculo

radii omnes, prseter axem opticum, refringuntur

ter, ut supra declaratum est, nempe in tribus hu-

moribus, aqueo, crystallino et vitreo.

PercUoptnim 2. Si liuea rccta pcrspicillum perpendiculariter

conTexam re- , *^"*^ *■ ^^

fractua radiiw. sccct, sitquc supcrficies ejus uiia quidem sphaerice

quo punctum n- <■ ^ i i • i -■

diansdioptropro. couvexa, altcra vero vel spnaence convexa vel plana,
wZTib^i^ sumptumque sit in ea recta punctum radians, cujus
puBcto perpendi. radius, iucideus in punctum quodlibet superficiei

cularemexaJtera , , ■* ^ *

parte diuptri lon- dioptri ibiquc rcfractus, secet eandem rectam pro-

*""* "^ ductus ex altera parte dioptri ; radius a puncto

quolibet ejusdem rectse perpendicuJaris remotiore,

refractus in eodem puncto dioptri, secabit eandem

perpendicularem ex altera parte dioptri propius.

Dioptrum AB (in figura prima) secet recta CD
perpendiculariter in E et F, sumptumque in ea sit
punctum G, a quo radius GH incidat in ante-
riorem superficiem dioptri ad H ; sitque refractus
primo ad I, et inde ad punctum M. Sumatur rursus
aliud punctum C remotius, a quo radius C H re-
fractus sit ad L, et inde ad D. Dico punctum D
propius esse dioptro quam punctum M.

duoniam enim G H, C H coiicurrunt in H, cadet
refracta radii CH inter refractam radii GH et
perpendicularem C D : propterea quod refractio
amborum, tam in dioptro quam ante et pone ipsum,
in eodem fit medio. Secabit igitur radius LD
perpendicularem C D inter M et F. Propius ergo
est dioptro punctum D quam punctum M. duod
erat probandum.

Notandum autem est, quod si determinata sit
positione linea G H I M, sumptumque ita sit punctum
C, ut E C, F M sint aequales, radius ductus a C ad

DE VISIONE, ETC.

superficiera anteriorem sequalis erit refractse ductas sect. ii.
ab I in superficie posterioreadperpendicularem, id . ^- .
est, CH, IM erunt Eequales, sicut et G H, LD.
Refracti autem radli paites illse, quEE sunt intra
ipsum dioptrum, et jequales erunt et se mutuo se-
cabnnt ; propterea quod refractio per eadem media
ab utroris termino ad alterum pereandem fit lineam.

Coroll. Guo punctum radians iu dato objecto
perpendiculo C D propius est, vel radius ab eo ob
liquius , incidit in dioptrum, eo longius procedit
radius aiitequam eandem C D iternm secet. Quod
ex eo manifestum est, quod radlus R H secat C D
in M, radius vero Q. H iu D. Unde universaliter
enuntiari*potest, quanto radii erectiores sunt, vel
ultra erectionem magis reclinatas ad dioptrum con-
veximi, tanto refracti citius concurrunt ex altera
parte cum perpendiculo ; ideoque etiatn radii om-
nes ab eodem puncto axis optici procedentes eo
minus in retina spatium occupant, quo pimctnm
visum est remotius.

3. Si linea reeta dioptrum secet perpendiculariter, f" iJi"pi™'n
sitque dioptri superficies una quidem sphasrice r.i™ctT»Bi.imV
concava, altera vero vel sphaerice concava vel plana, ^S^^^S^i ^
sumptnmque sit in ea recta punctum radians, ^^"j" ^™
cujus radius incideus in punctiim quodlibet dioptri, muonrm.
ibique refractus, ab eadem recta ex altera parte
dioptri divergat ; radius a puncto quoUbet ejusdem
perpendiculi remotiore, refractus in eodem dioptri
puncto, post refractiones suas ab eodem perpen-
diculo minus diverget,

Dioptrum AB (in figura secimda) secet recta
CDperpendicuIariter in E et F, sumptumque in ea
sit punetum G, a quo radius GH incidat iu ante-
riorem superficiem dioptri ad H, et sit refractus ad

r. II. I) <?t inde ad N ; sumptumque sit in eadem C D aliud

^; . punctum remotius C, a quo procedens radius C H,

refractusqae ia utraque dioptri superficie, pergat
perLM. Dico LM cadere inter I N et perpeu-
dicularem C D. Quoniam enim C H, G H se mutuo
secant in H, cadet H L intra H I, et L M intra I N;
minus ergo a perpendiculo C D divergit L M qoani
1 N. Quod erat probandum.
imdi^-p- 4 Ex ijg qyje j^m dicta sunt, ratio apparet nia- i
ittwrviL nifesta, quare dioptrum spbierice coiivexum arma- i
tura oculorum propria est iis, qui causam visionis '
confusEe habeut hanc, quod radii a quolibet objecti
puncto in superficiem oculi oblique incidentea,
quales sunt prjecipue illi qui transeunt per pupillae
extremitates, incidunt in retinam longius ab axe
optico, a partc axis eadem, qnam visionis distinctae
natura postulat. Nam hujusmodi dioptrum, inter
oculum et objectum iu debita ratione positum, facit
ut radii a quolibet puncto veuientes ad superficiem
oculi erectiores sint, et propterea in spatium retinie
circa axem opticum contractius incidant. Ex quo
fit, utuni puncto objecti physico unicnm respondeat
punctum pbysicum in retina, a quo ducta recta per
retiuEe centrura fit unius puncti unica tantum liiiea
visualis.
iiirtriiop- 5. Sirailiter, manifesta ratio est quare Iuscioso>
^opui rum (quibus, propter nimiam refractionem, radii ab
uno puncto objecti incidentes in superficiem ocnli
secant axem opticum citra retinam, spatiumque in
retina occupant nimiura in partibus coutrariis) pro-
pria armatura est dioptmm concavum ; quod,
positum loco inter oculum et objectura debito, facit
ut radii obliqui incidaut in superficiem oculi incli-
natiores ; unde iidem refi*acti axem opticuiu longius

DE VISIONE, ETC.

■ secent, et spatiura, quod in retina occupant, rursus i
evadat contractius.

Notandnm hic est qnod vitium oculorum, quo
laboraiit senes, consistit plerumque in nimia pupillje
(lilatatione. Nam et sine dioptro, modo per fora-
men aliquod pupilla minus objectum intueantur,
quo contingit radios iUos, qui incidmit in partes
pupillae extremas, resecari, satis distincte vident.

6. Si in visione directa datum sit pnnctum eva- ,''
nescentise, dabitur etiam locus apparens objecti visi ^i
per dioptrnm convexum, quotics radii non secant"
axem opticum antequam perveniaut ad dioptrum.

Sit (in figura tertia) Dioptrum convexum A B,
centrum retinse C, objectum D E ; punctum autem
D sit in recta C F, quse ineidit in utramque dioptri
superficiem perpendiculariter ad H et I ; sitque
punctum F punctum evanescentiEe iu visione directa.
Ducatur radius E G, qui jnxta leges refractionis re-
fringatur ad K, et iiide ad C ; producta autem C K
donec secet D E productam in M, sumatur C L
aequaiis et parallela ipsi DM; juucta autem LF
secet visualem C M in N, fiatque N O parailela ipsi
N D. Dico D E objectum, visum per dioptrum con-
vexum A. B, apariturum iu O N.

Videbitur enim puuctura E in linea visuali C K,
et punctum D in axe F C. Rursus, supposito quod
objectum esset D M, visumque sub angulo visorio,
in visioue directa, DCM, apparebit DM in ON.
Sed objectum D E iu eadem distantia ab oculo C
videtur, in visione per dioptrum A B, sub eodem
angulo D C M sive O C N. Videbitur ergo D E per
dioptrum A B in eadem O N. Nam apparentia sub
eodem angulo visorio ab eadem distantia, in codem
apparent loco. Dato ergo puncto evanescentiie in

ODjecu I
CP

visione directa, datur etiam locus apparens objecti
vlsi per dioptrum convexum, &c. tiuod erat
bandum.
B CoroU. Objectum idem majuset propius ap]
" visum per dioptrum convexum quam oculo iiudo.
Nam ducta recta CE, et sumpta iii CL recta CP
ipsi D E aequali, junctaque P F secaute C E in
apparebit E D oculo iiudo in U R miuor quam N
et N O erit oculo propinquior.

Si constituta sint objectum, dioptrum et oculos,
ut in figura tertia, contingatque ut visio sit dis-
tiucta, hoc est, ut omnes radii, qui ab E incidunt in
dioptrum, accedaut satis prope ad axem opticum
F C productum in ipsa retinse superficie ; tunc Tnoto
objecto vel dioptro in alium locum, ita ut distantia
qute est inter objectum et dioptrum mutetur, dis-
tantia autem inter dioptrum et oculum uon mutetur;
ve! si haec mutetur, illa non mutetur, erit faeta visio
confusa. Incideut enim Uneae visuales in alia puncta
retinse, quie nimis longe ab axe optico ultra citrave
retinam secabunt ; citra, si objectum admoveatur ;
ultra, si removeatur. Itaquc servata distantia C I,
qure est inter ociJnm et dioptrum, si objectum E D
removeatur a dioptro longius, non modo, ut in
visione directa, apparebit minns et remotius, sed
etiam magis magisque confusum, eodem scilicet
puncto viso in pluribus simul lineis visuaUbus.

Rursus, si dioptrum ab ocido removeatnr, objee-
tum autem sno loco maneat, contin^t radios aliquos
procedentes ab uno puncto, ut E, incidere in reti-
uam ad eadem puncta, ad quje incidunt radii quo-
que ahqui ab alio puncto, nt a D. Itaque fiet visio
rursus confusa, nimirum duobus pluribusve punctis
visis in visuali eadem.

UE VISIONE, ETC.

inH

^^ in G

Prseterea, post visionem redditam hoc modo sect.

quantum fieri potest confusissimam, remoto objecto , ^

a dioptro adhuc longius, videbitur rursus magis
magisque distincte, et tandem, inversa quidem ima-
gine, distinctissime, ut mos clarius explicabitur.

7. Objeeti visi per dioptrum couvexum, imagine '-«"•
inversa, locus apparens iuveniri potest, si modo ejus- diopirum
dem objecti locus apparens daretur in visionedirecta. '""""' '""

Sit (in figura quarta) centrtim retinse A, diop-
tnim B C, cujus superficiem utramque secet axis
opticus A D in E et F. Ducatur ab A ad snperfi-
ciem dioptri BFC recta utcunque A G, quse juxta
leges refractionis refringatur ad superficiem B E C
in H, et rursus refHngatur per H I. Similiter, du-
itur utcuuque ad superficiem B F C alia recta A K,
refringatur ad L in superficie B E C, et inde
per L N. Et ab I ducatur I N, secans A D perpen-
diculariter in O, et L N iu N ; intelligaturque O N I
esse ipsum objectum. Porro producatur I H donec
rectje A P, qu^e sit objecto O I parallela, occurrat
in P, et producatur N L donec occurrat eidem A P
in Q. Postremo, producantur A G, A K donec oc-

irrant rectis P O, Q O in R et S. Dico ductam R S

ue ad axem in T, nempe, R S T esse imaginem
labjecti O N L id est, apparere punctum O in T,
punctum N 111 S, et punctum I in R.

Sed antequam accedani ad demonstrationem,
prfemittam ea quije in hujusmodi visione ad clario-
rem rei explicationem observanda sunt.

Quorum primum est, quod si objectum O I coUo-

■etiir prope dioptrum, ut in V X, ita ut a nullo
puncto radius pervenire posset ad punctnm A

parte E B, sed tantum ex altera partc E C, imago
Hon inversa sed naturali situ appareret.

' 72 DE HOMINE.

SECT. II. Secondo, si V X removeretur paulatim longius a

. ^- . dioptro, imago ejus esset magis raagisque confiisa:

rMiu nam punctum ejus, quod iucideret in intersectionem

«HJl^^I. duorum radiorum I H, N L, appareret in utraque

rrtUB. in.™. visuali A R et A S ; itaque videretur in duobus simul

locis, id quod est confusio ; idemquc contingeret in

quibuslibet binis radiJs se mutuo contingentibus.

Et quoniam fere omnis radius omnem radium secat,

necesse esset omne punctum objecti in omni linea

visuali apjjarere, qme ingeus coufusio esset ; id

quod notavi in articulo priecedente, et hic ex figura

ipsa manifestum est.

Tertio, si adhuc a dioptro removeretur iu tantum
ut a nullo ejus puncto radius pervenire posset ad
A ex parte EC, id est, quando removetur nltra
punctum quod in visione per idem dioptmm non
inversa est punctum evanescentise, tunc primum
imago ejus et inversa videretur et distincta.

Snpponimus itaque objectum O N I adeo a di-
optro remotum esse, ut imago ejus et inverse et
distiucte videri possit ; jara his observatis, oportet
ostendere iraaginera objecti O N I esse R S T.

Intelligatur moveri objectum O I inter parallelas
O D, I M indefinite. Cum ergo punctum I est in
M, radius ab M, per quem refractum ad A debet
6eri visio, incidet in B E propius ad E quam est
puuctum H ; et quo removetur longius, semper
accedit radius ejus propius ad E. Itaque si semper
removeatur, semper diminuetur angulus quem facit
radius a termino I cum axe optico D A ; et quo ob-
jectura longius removetur, eo axem opticum secat
in puncto propiore ad O. Evanescet igitur angulus
iii quo radii ab O et 1 se mutuo seoant, in ipso O ;
nuUum enira piinctum est iuter O et F, in quo axis
non secatur a radio procedente ab aliquo puncto

DE VISIONK, ETC. 73

objecti ON. Est igitur O punctum in quo, si sect. ii.
oculus esset in O D, prodacta usque ad objectum, ^- ,
ita ut dictum est, remotum, visio objecti quod po- loci»
iiitur in ipso I, evanesceret. Est igilur O puiic- d^^n^Tmi-
tum evaneacentiBe respectu oculi coUocati in OD'"™""""
quantum satis est producta ; nimirura, si visio intel-
H^atur directa, nullo interposJto dioptro. Et si qui-
dera ab objecti ita reraoti diversis punctis ducerentnr
rectBe quotlibet ad O, et productje, esset idem punc-
tnra O punctum evauescentiie respectu oculi positi
in A, raodo nullum esset interpositum dioptrum.

Sed posito dioptro B C, et producto in directura
radio I H ut occurrat A P in P, fiet A P major
quam O I propter refractionem in dioptro. Itaque
pro eo quod in visioue directa sumitur in A P recta,
ut A Z, £equalis objecto O I, sumitur in visione per
dioptmra iuversa ipsura A P. Ducta igitur P O,
in ea videbitur alicubi punctura I ; nam ei intel-
ligatur removeri a dioptro objectum O I inter pa-
rallelas O D, I M quantum opus est, semper dimi-
nuetur angulus quera faciunt iu intersectione radius
I H et axis D A ; et per conscquens semper dimi-
nuetur angulus visorius donec penitus deveniat in-
sensibilis in O, coeuntibus scilicet rectis I H et O F.
Videbitur ergo seraper punctum I in recta P O ;
sed idem punctum I videtur semper in visuali A G.
Videbitur ei^o ad intersectionera in R. Similiter,
producta N L usque ad occursura rectee A P in Q,,
et ducta Q. O, apparebit, propter eandem rationem,
punctum N in iulersectione Q O et A K productae.
Punctum autera O videbitur in axe, quia axis op-
ticus non refriugitur. Totum ergo O N I apparebit
inverse in R S T. luventus ergo est locus iraaginis
inversse, etc. Quod erat faciendura.

nce concavuin.

/4 DE HOMINS.

SECT. II. 8. Si in visione directa datum sit punctum eva-
. ^; . nescentiae, dabitur etiam locus apparens objecti visi

UKun per dioptrum sphaerice concavum.

:S»-;. Sit (in figura quinta) dioptrum sphserice con-
cavum AB, centrum retinae C, objectum DE:
punctumque D sit in axe optico C F secante utram-
que dioptri superficiem perpendiculariter in H et I:
sitque punctum F punctum evanescentise in visione
directa. Ducatur radius E G, qui juxta leges re-
fractionis refringatur ad K et inde ad C. Produ-
catur visualis C K donec occurrat objecto D E in L,
et rectae DL sumatur parallela et aequalis CM.
Ducatur deinde M F, quae secet visualem C K pro-
ductam in N. Sumatur rursus quodlibet aliud ob-
jecti punctum O, a quo radius O P refringatur ad
Q., et rursus ad C, et producta sit visualis C Q,
donec occurrat objecto D E in R. Deinde sumpta
C S aequali rectae D R, ducatur S F secans visualem
C R in T. Ducta demum N T et producta ad axem
in V, dico punctum E appariturum in N, punctum
O in T, et totum objectum D E in N V.

Nam si D L esset objectum visum visione directa,
appareret in V N. Supponitur enim F esse punctum
evanescentiae, et D L, M C esse aequalia; et proinde
punctum L videretur in N, et punctum D in axe ad
punctum V. Sed D E visum per dioptrum videtur
sub eodem angulo visorio, sub quo angulo videtur
D L absque dioptro, et sunt objecta D E, D L in
eadem ab oculo distantia ; videtur itaque D E, D L,
alterum per dioptrum, alterum sine dioptro in
eodem loco. Sed sine dioptro videtur D L in V N ;
ergo etiam in VN videbitur DE per dioptrum.
Eadem ratiocinatione ostenditur DO apparere in
VT; nam CS sumitur aequalis rectae DR, exis-

DE VISIONE, ETC.

tente puncto R in visuali C Q.. Dato ergo puncto sect. ii.
evaiiescentiEE F, datur locus objecti D E appareiis . , ^- , .
per dioptrum, nempe V T N. Quod erat pro-
positum.

Coroll. Manifestum hinc est, locum apparentem
objecti, i^isi per dioptrum concavum, minorem esse
quam in visione directa.

9. Si dioptmm sit hyperbolicum rectum, eujus i^'"™"'"
umbilicus extemus est iu centro retiuse, objeetura, i.Tpprt«.io«,i«.
quo magis a dioptri base removetnr, eo apparebit [!i^'™Hicn «u
et magis confuse et miuus illuminatum. Locus ''*" «>™™'
autem ejus apparens semper erit idem, nempe prope
basem.

Sit enim, (in figura sexta) hyperbole A B C, cujus
nmbilicus externus sit D, in ipso centro retinaj.
Sitque objectum E F in base hyperbolae collocatum.
Ducantur autem per E et F rectse G H, I K axi
parallelEB, qu^e in superficie conoeidis hj-perbolicie
refringautur per H D, KD ; producanturque D H,DK
ad L et M, ita ut H L, K M sint ipsis H E, K F
eequales. Erit ergo (per Cap. vii. art, 1) locus
puucti E apparens iu L, et puncti F in M, et locus
totius objecti EF in LM. Si intelligamus jam
objectum E F removeri a dioptro inter parallelas
E G, F I, quantum satis erit, angulus visorius L D M,
sub quo videtur E F, et cujus vertex D in centro
retinae in tanta distantia collocatur a dioptro et

:ntro retinfe, evanescet ; eruntque omnes rectae,

,Ee a quovis objecti puncto incidunt in E F, quoad
sensum parallelae, et plauo E F perpendiculares.
Supposito ergo quod puncta G et I esseut in ea dis-
tantia ab E F, ut anguli E G F, F I E essent insen-
nbiles, essent quoque recta; G F, I E ad superficiem

F quoad sensnm perpendiculares. Et proinde

rei
^Lcei

^" SRTl

76 DE HOMINE.

SECT. II. refringerentur per H D et K D ad centrum retins
^ ^- , D. Unde fieret ut G videretur non modo in visuali
ixKMw iTnHKiiiii* D H, sed etiam in visuali D K. Et per eandem ra-
j!^ri JSr.Hc! tionem, quodlibet aliud punctum ejusdem objecti
in eadem visuali viderotur, in quavidetur quodlibet
aliud punctum ejusdem objecti, id quod est videri
confuse^ et in majore distantia magis eoAfuse.
duod est primum. Rursus, quoniam objectum
E F, sive propius dioptro sive ab eo remotius sta-
tuatur, lumen suum liabet determinatum (planum
enim neque coUigit neque minuit lumen) fortius
aget prope coUocatum, quam ex longincpio. Quanto
ergo objectum remotius statuitur, tanto videbitur
minus clanim. Uuod est secundum. Postremo,
quoniam objectum E F, in quantalibet remotioue,
Wdetur semper sub eodem angulo visorio H D K,
et per media e^dem, videbitur quoque semper in
MDL, ideoque in eodem semper loco. Qua-
propter, si sit dioptrum hyperbolicum, etc. Quod
erat ostendendum.

Adduxi autem ratiocinationem hanc ob eam
causam, quod viderem a nonnuUis dioptra magno
labore frustra fabricari hyperboUca; ex persuasione
falsa, iUam figuram tum telescopiis tum micros-
copiis accommodam esse ; id quod verum non est,
Idem dici potest de dioptris eUipticis, propter ra-
tiones easdem. duanquam ad comburendum figurae
esedem, ut supra osteusum est, omnium sint ap-
tissimse.

DE DIOPTRIS DUPLICATIS, ETC.

CAPUT IX.

DE DIOPTBIS DUPLICATIS, 8IVE TELESCOPIO ET

MICBOBCOPIO.
1,2,3. De ratione distiDCtni vlsioois per dioptra. 4. In lcles-
copiin quanto dioptrum applicatum oculo niinoris spbnne portio
est, tanto ab altero dioptro magis renioveri delwt 5. Objecti pcr
teleecopiuin visi, cujus alterum dioptruni est coucavum, locus
apparcns. 6. Olijecli per telescopiuni visi, eujus iilruiuqiie diop-
trum est convcxum, locus apparens. 7. Distantia oculi a diuplro
facit ut plus minusve objecti videatiir, non ut magb mitiusve
confuse, 8. Telescopium quibus rebus tit melius, 9, Micros-
copii ratio, ejus quod compoDilur ex duobus dioptris conveicig.
10, Microscupium et telescopium es duobus vitris convexis, non
fabrica Oifferunt, sed usu.

1. PuNCTUM visibile minimum distinctissime, quan- sect. ii.
tum natura psititur, tunc vitletnr, quando duo radii _ s- _
ab eo procedentes ad c^tremitates pupillEe ita re-nenii«u^
fringuntur, ut coeant cum axe optico in ipsa retina. ^"!^^^
Et quamquam cieteri radii ab eodera puncto axem
opticum secent antequain j^er^Tniant ad rctinam, ex
qiio fit ut plus quam punctum hinc jnde inclndant
in superficie retinie, et per consequens puncta pliy-
sica valde minuta nunquam distincte cemi possint,
tamen videntur magis distincte quando extremi ra-
dii coeunt in retina cum ipso axe, quam alias. Ra-
dii autem illi extremi plerumque non nisi insensi-
biliter differunt a parallelis; parallel^ autem vere
esse non possunt, sed magis vel minus paraUelje
pro diversitate figrurae, magnitudinis, et naturte par-

Tim oculi ; quibus rebus refractio iii oculi humo-
, in aliis aliquanto major, in aliis minor esse
Qiire ut melius animo concipiantur, inspici-

nus figuram primam.

78 DE HOMINE.

SECT. II. Sit (in figura prima) oculus A B C, centrum re-
. ^- . tinae D, axis opticus N C. Super pupillae extremi-
Dv ratioiie di». tatps A, B (lucaiitur radii quoad sensum paralleli
i."r diopVrr'"" I A, K B, qui refringantur ad retinam in puneto C.
Videbitur ergo punctum visibile in puncto N, quo
productfle A I, B K coirent, non solum virtute radii
irrefracti N C, sed etiam (Cap. ii. art. 2) virtute
radiorum refractorum A C, B C, in ipso axe optico.
Cum itaque alius radius exterior in oculum non ad-
mittatur, nuUa erit confrisio nisi quse oritur a ra-
diis, qui cadentes inter A et B secant axem opticum
paululum citra C, incidimtque in retinam ex utra-
que parte puncti C, et proinde (Cap. ii. art. 3, co-
roU. I.) confrise quidem videbitur, quod evitari non
potest, sed minus quam si alii etiam radii extra A, B
ad retinam pervenirent. Nam ut punctum valde
parvum discemi, id est, distincte videri possit, im-
possibile est, nisi omnes radii ab uno puncto ad
unum quoque punctum refringi possent, id quod
nuUa figura earum,quas hactenus geometrae conside-
raverunt, efficere potest. Si jam I A, K B sensibilem
efficiant angulum, erunt illi ita refracti ut cadant in
retinam, alii ex una, alii ex alia parte puncti C sen-
sibiliter. Itaque per illos radios videbitur N magis
conftise. Atque liaec ita se habent in visione directa;
ubi unusquisque partes objecti satis magnas in omni
fere distantia satis distincte videt praeter myopes,
quibus radii visorii cum axe, propter angustiam
pupillae, citra punctum C, et senes quibus, propter
laxitatem ejusdem, ultra ipsum coeunt. His igitur
radii extremi resecandi vel cogendi, illis distinendi
sunt si videre distincte volunt, necesse est.

2. In telescopio, ut quis distincte videat, oportet
ut iidem sint radii extremi qui fuerunt in visione

DE DIOPTBTS DUPLICATIS, ETC.

directa, alioqui non coibuiit in axe cmn retina ; sect. ii.
id quod ad distinctam visionem est necessarium. ^- .
Distaiitia inter se duorum diojitrorum, ex quibus d^ nikn^ ni.
conficitur telescopium, duabus rebus determinata ^"rXpTm"""
est. 1. Per distautiam objccti a dioptro, quod ipgi
proximum est. ii. Per splwrarura magnitudiues,
ex quibus ipsa conficiuntur dioptra. Exempli causa;
sit (in eadem figura prima) dioptrum concavum I K,
seeans A I, B K, parallelas quoad sensum, sed coe-
uiites alicubi, in punctis I, K. Jam refringatur A I,
ut postulat natura dioptri coucavi, per I G in partes
ab axe optico aversas, et rursus I G refringatur, ut
postulat natura dioptri conve.vi GH, per G N, ita
ut punctum N sit in ipso axe. Manifestum est
(cap. II. art. 2) quod radius refractus NGIAC,
sicut etiam radius N H K B C facit videri punctum
N io ipso axe : fit igitur distincta visio, dioptris et
ohjecto, sicut positum est, quoad distantiam et
magnitudinem determinatis. Quod si punctum N,
stantibus dioptris, in tantum ad ipsa admoveatur,
ut radii ab ipso ad extremitates pupillee sensibilem
taciant augulum, vel stante objecto distantia mu-
tetur dioptrorum, manifestura est radios refractos
ultimos non fore I A, BK,etproinde refractos in

Ioculo non esse casuros in punctum C, et proinde
jidstbicte videri non posse.
I 3. Rursus, si telescopium constet ex utroque
jjioptro couvexo, ratio propter quam objectum dis-
lincte videtur eadem est quje prius.
Sit (in figura secunda) oculus A B C, centrnm re-
tinre D, asis opticus N D C ; incidantque in pupillae
extremitates duo radii quoad sensum paralleli A I,
. B K ; sitque dioptrum I K convexum, cujus cen-
um sit E, et refriugatur A 1, pro natura dioptri,

80 DB H0H1NE.

,ti. per 1 F ad dioptruni alteruin iii F. Similiter re-

, fringatur radius B K iii H.secentque I F, K H axem

opticum in G. Postremo refringantur 1 F, K H
ad axem opticum per FN, H N. Videbitur itaque
punctum N distincte in axe N D C propter rationes
proxime supra declarata«. Nam radii per quos vi-
\-idetur N. nempe NFIAC, NHKBC, et axis
opticus N D C, concurrunt in puucto C, et prouide
Hnea visualis illis tribus radiis respondens (eap. ii.
art 2} erit ipse axis opticus : itaque punctum N in
solo axe apparebit, id est, videbitur, quantum natura
punetum videri patitur, distinctissime.
lauJacDinu 4. Dioptrum concavum, quanto minoris sphffine

qnuito dioptiiini . , , , , . . t

qtpiicatuiDDcuiu portio est, tanto, ut objectum distmcte videatur,
^™«i!''^" distare a dioptro convexo longius debet.
m'"^r°™o^ Sit (infiguratertia) oculus A BC, centrum retinte
*«»»*■ D, axis opticus N C, dioptnim coiicavum l K M P,

Icujus centrum L. Dioptrum convexum G H, cujus
centrum O. Objectum autem N in axe positum
videatur distincte per radium N G I A C. Jam ab-
iato dioptro I K M P, et in locum ejus substituto
dioptro I K Q R portione sphierBe minoris, cujos
centrum sit V, ducatur V T secans A I in T. Quo-
niam ergo angulus inclinatiouis radii A I est L I A,
minor scilicet quam angulus V T A qui est angulus
incliuationis radii A T, major erit angulus refractus
radii A T refracti in puncto T, quam angulus re-

Lfractus radii AI refracti in L Sit jam radii AT
refractus T X ; magis ergo diverget ab axe optieo
T X quam I G. Non potest ergo T X ita incidere
in dioptrum G H, ut refringatur ad axem opticum
in puncto N, sed aut altius aut non omuino : iion
ergo sic videbitur punctum N distincte. Remo-
venduin est igitur dioptrum G H longias a dioptro

DE DIOPTRIS DUPLICATI8, ETC. 81

I K ; removeatur ergo ad X, ita ut centrum ejus, sect. ii.
quod ante erat in O, nunc sit in Z ; occurratque ^' .
TX dioptro sic remoto in X. Angulus igitnr in- in «(«01»»
cliuatiouis radii T X est Z X T, major quam O G I SlBtum"^
augulus inclinationis radii IG. Quare augulus
refractus radii TX major est quam augulus re-
iVactus radii I G ; itaque major refrartio, qua facta
erat in dioptro minoris sphsEne concavo in parte
ab axe aversa, compensatur in dioptro couvexo
remoto per majorem refractionem versus axem. Si
ig^tur distantia duorum dioptrorum justa fiat, id
quod experiendo facile fit, radiusTX refringetur
ad ipsum punctum N ; ideoque videbitur N dis-
tincte per dioptra magia quara prius inter se dis-
tautia, Quauto itaque dioptrum coucavum minoris
spha;rffi portio est, tanto magis a dioptro convexo
distare debet, si modo videre objectura distincte
volumus, Ratio autem, proptcr quam dioptrura
concavura quo rainoris sphserae portio est eo raagis
distare debet a dioptro convexo, valet etiam ad
probandum idem de dioptro quod oculo proximum
est, etiam ai convesum fuerit. Quanto enim diop-
trum convexum minoris sphiene portio est, tanto in
eo refractio major est, et propterea tanto radius in
eo refractus secat axem opticum propius oculo ; et
proinde, cum axera secuerit, raagisab ipso di\'ergit :
unde sequitm- ut tanto major refractio in dioptro
altero fiat, ut ad punctum axis, in quo objectum
positum est, reducatur ; ex quo sequitiu" angulum
iuclinationis raajorem debere esse in dioptro quod
objecto obvertitur. Id quod tum fit, cum diop-
tnim illud ab altero magis distat.

6. Locus objecti apparens per telescopium, cnjus

82 DE HOMINE.

SBCT. II. dioptrum oculo applicatum concavum est, deter-
. ^- , minatur hoc modo.
oigecti pcr Sit (iu figura quarta) oculus A B C, centrum re-

^^t^iT^H* tinae D, axis opticus L H D C, dioptrum concavum
2^1^'J^^MN, dioptrum convexum RQ: quae dioptra ita
parenii. coUocata cssc supponautur, ut punctum objecti H

distincte videatur ; sitque totum objectum H I K.
Sumatur in objecto punctum quodlibet I, et ducar-
tur radius I Q, qui refractus in Q per Q M refringa-
tur nirsus per M D ad centrum retinae ; videbitur
ergo punctum H in axe D H, et punctum I in D M
producta : nam per conversionem oculi, qua fit in
objecti partibus legendis, erit nunc D M axis op-
ticus, qui produci intelligatur recta via ad O. Si-
militer, radius a puncto K refringatur per RN,
et inde per N D. Videbitur ergo punctum K in
linea visuali D N, quae producatur usque ad P. Erit
ergo locus apparens puncti H in D H, puncti I in
D O, et puncti K in D P. Supponamus jam punc-
tum evanescentiae objecti HIK esse in L, et fiat D S
aequalis et parallela rectae H P ; et D T sumatur in
ipsa D S aequalis rectae H O, junganturque L T, LS.
duare locus apparens puncti I est in LT, et locus
apparens puncti K in L S. Sed erant eadem loca
in D O, D P ; sunt ergo in intersectionibus recta-
rum D O, D P cimi rectis L T, L S, id est, in punc-
tis V et X. Ducta igitur V X et producta ad axem
in Y, erit Y X V locus apparens objecti H I K, ut
propositum est, determinatus.
oigecti per g. Eodcm ctiam modo determinatur locus objecti

telesoopium viai, , . ,. _

cajos utnunqiie apparens per telescopium, cujus dioptrum ocuio

dioptram est con- • . •• ii**^

I, locus ap. proximum est convexum ; nisi quod radii, antequam

▼exum.

T^*"^ ad oculum perveniant, axem opticum et se invicem

secent.

Sit (in 6giira quinta) oculus A B C, centrum re- sect. ii.
tinre D, axis opticus E D C, dioptrum convexum .__ "■ _^
oculo proximum F G, dioptrum quod objecto ob- ohjecti pft wi».
vertitur H I ; quse dioptra it.i collocari intelligaiitur, ''''^™' -^
ut punctum objecti, puta E, in axe positum, dis- '

tincte videatur ; sitque totum objectum E K L.
Sumatur in objecto puuctum quodlibet K, a quo
procedat radiiis K I, qui refractus in dioptro I H
secet axera opticum in M, pergatque ad G, et inde
refringatur ad centrum retinse D, et producta DG
linea visualis, in qua ndebitur punctum K, secet
L E productam in P. Sirailiter, radius a puncto L
sit LH, qui refractus secet axem opticum iu O,
pergatque ad F, et inde refringatur ad D ; eritque
D F linea visualis puncti L, quie producta secet L E
productara in N. \'idebuntur ergo puncta E, K, L
in rectis D E, D P, D N. Fiat deinde rectse E N
parallela et ieqnalis D Q, in qua sumatur D R rectae
E P tequalis. Jam supposito puncto evanescentire
alicubi iu producto axe D E, in quo coucurrant dua;
rectfe ducta; a (i et R, qua? rectje sint QS, RT, in
illis apparebunt puncta L et K. Sed illa eadem
apparent in D N, DP; apparent ergo in intersec-
tionibus ad V et X. Itaque ducta V X, et producta
ad axem opticum in Y, apparebit objectum totum
£ K L, ordine partium inverso, in YX V.

Nota autem quod V Y non apparcbit inter dno
dioptra, nam (per ea (\\i?e dicta sunt capite prwce-
dente art. fi) apparebit dioptrum ipsum IH inZZ.
PrEeterea, considerct lector quod in figiira hac et
prfecedente, quarum raagnitudines ad brevissimse
chartie modulura limitinda; erant, non potuit de-
ptn^ objectum in tanta ab oculo distantia, quanta

iquiritur, ut vocari debeat telescopium, quod sig-

84 DE HOMINE.

8ECT. II. iiificat instrumentum quo res videntnr a longinquo,

. ^- - sed potius microscopium, quo scilicet objecta minuta

apparent magna ; ratio tamen eadem est. Nam

telescopium quodlibet, si adhibeatur ad objecta vi-

denda quse sunt in proximo posita, et ob eam can-

sam dioptra ejus, quantum satis est, diducantur^ fit

microscopium.

Dintantia ocuu /. Iii tclescopiis locus ocuU uou magnopere con-

utpbw minlll^ sideratur. Nam si quidem dioptrum 'oculo proxi-

obji^cu naeatur, ^mm gjt coiicavum, quanto propior ipsi oculus ap-

non ut magu . .

minusreconftiM. pUcatur, tauto plus vidctur objecti. Nam qui in-
spiciet figuram quartam, facile animadvertet quod
remoto puncto D longius a dioptro MN, radiom
K R N A D non posse cadere in centrum retime ;
perit itaque puncti K radiatio. Itaque prout remo-
veatur oculus, ita extremarum partium objecti ra-
diatio nihil agit, et proinde in remotione majore
totius objecti visio amittitur. Contra, inspiciendo
figuram quintam, manifestum est quod si punctum
D propius sit dioptro F G, radium L H F non posse
refringi ad D, sed necessario axem secare infira
ipsum, ideoque perire visionem puncti L. Quod si
ipsum dioptrum F G fiuiatur in F, ut non sit locns
irradiationi extra punctum F, et removeatur punc-
tum D longius a dioptro FG, sic quoque peribit
visio puncti H. Itaque in axe optico locus centii
retinae unicus existit, ubi objecti partes plurimfle
videri possunt ; ita ut centro D inde moto sive pro-
pius ad dioptrum sive ab eo longius, minus objecti
semper apparebit. Est autem locus iUe a quo radii
cum axe optico in ipsa retina concurrentes transeunt
per dioptri ab oculo remotioris terminos extremos*
Teiescopium g. Telescopiorum, tum in quibus dioptmm oculo

quibusrebus i- -■ . ^ i» ^

fitmcuu». appUcandimi concavum est, tum quae dioptrum

DE DIOPTRIS DUPLICATIS, ETC. 85

illud convexnm habent, optimum illud est, ciijus sect. it.
dioptrum, quod objecto obvertitur, maximte spbfE- . ^- .
rae portio est; modo csetera, nimirum vitri ma-
teria et figuree accurata efFormatio, paria sint.
Nam et major erit angulus visorius, unde raajus
apparebit objectum, et pluribns radiis tiet illumt-
natio ; ita ut quamvis majus appareat object^im,
non tamen ideo minus videatur clarum. Ideoque
in distincte videndis remotorum objectorum par-
tibus minutioribus, ope telescopii eo usque progredi
potest scientia humana, quousque materia idouea
manusque artificum non repiig^ient. Potest qnidera
fieri ut per dioptrum convexum sphEer» mediocris
portionem, objecti, quantum quis velit, maguitudo
apparens ampHetur ; dioptro scilicet altero facto
minore : sed tameu inutiliter, cum in omni magni-
tudine apparente, ubi dioptnim quod objecto ob-
vertitur idem manet, etiam lumeii idem erit ; quod
quidem lumen in majore totins apparentia idem
existens, erit tamen in partibus singulis minus qiiam
in partibus sequalibus, ubi magnitudo apparens
minor est.

9. Microscopium optiraum (nam vitra pluribus 1*'^™"!"'™'
modis conformantur et conjungimtur ad rcddendam ««"poBiiur «
magnitudinem apparentem minutonim objectorum Mmtg^
majorem) illud est, qiiod fit ex duobus dioptris
com'exis, quonim, quod minoris sphwrse portio est,
objecto applicatur, alterum inter ipsum et oculum
interponitur ; ita ut microscopium hoc nihil aliud
sit prseter telescopium inversum. Rationem con-
Btructionis ejus (adhibita figura sexta), nune expli-
cabimus.

' Sit (in figura sexta) oculus A B C, centrum re-
D, axis opticus E D C. Sit dioptrum majus

86 I)E HOMINE.

SECT. II. sive quod oculo proximum est, F G H I, dioptmm
^ ^; _. autem miiius objecto applicatum sit K L M N. Sit
Micn»Mcopii n». jam a centro retiiue D ducta D H, quae sit refracta
^i?«"turix ad F, deiiide ad K, deiiide ad O in superficie dioptri
d^iubu^ii<.ptru T^j o N, postremo ad P. Similiter, ex altera parte

ducatur refracta D I G L O Q, sitque objeetum P 0;
apparebit igitur P in visuali D H producta : pro-
ducatur autem D H ad occursum productae P Q in
T. Propter eandem causam apparebit punctum Q
in visuali D I producta : producatur autem ad V.
Jam rectje E T fiat aequalis et parallela D X, intel-
lig.aturque X Y ita esse ducta, ut producta ineideret
in axem opticum CE ad punctum evanescentiae ;
secet autem X Y visualem D T in puncto Z. Ap-
parebit igitur P in Z : ductaque Z a parallela rectse
T V, et secante D V in a, apparebit pimctum Q in
a, et totum objectum P E Q, ordine inverso, in Z a.
Ut autem sine confusione videatur, ita collocari
debent dioptra F G et M N, ut a quolibet puncto
objecti, ut P, radii duo exeuntes, ut P M, P N, ita
refringantur ut cum venerint ad superficiem
dioptri F G, tendant ad oculum paralleliis, saltem
quoad sensum, ut inde refracti concurrant in retina
cum H A D producta, quae per conversionem ocoli
est axis opticus, in puncto /3. Sic enim fiet ut
punctum P, unde procedunt radii refracti P M R /3,
P N S /3, appareat in visuali /3 D A H Z, id est, ut
distincte videatur, modo radius nuUus a puncto
alio per refractionem veniat ad idem punctum /3 ;
id quod caveri potest et solet tegendo superficiem
dioptri minoris alteram, nimirum aut anteriorem
omnem excepta parte M N, aut posteriorem omnem
excepta K L, ita ut radiis a quolibet objecti puncto
procedentibus tantus ad transitum relinquatur locus.

DE DIOPTBIS DUPLICATIS, ETC.

ini(

.ntus Bufficit ad transmittendum radios in retina >
coitnros ; nam foramen M N si majus justo sit, ,
orietur confiisio a radiis, qui ab aliis punctis objecti
transitum invenieut ad idem punctum /3 ; sin minus
justo sit, orietur obscuritas, propter radiorum
ntilium exclusionem.

10. Quemadmodum telescopia, augendo magni-'^
tudinem sphaerarum ex quibus dioptra eorum con- <■»
ficiuatur, meliora semper fiunt, qnousque ad per- a..
fectionem tantam perveniant,ut materiaet artificum '"
manus tendere ulterius non possint : ita quoque in
hoc genere microscopiorum procederetur olijecta
minuta ampHficando per dioptra majoris sphserje,
si pateretur materia et manus, in infinitum; cujus
rei ratio eadem est, quam supra (art. 4 ) explicuimus,
cum loqueremnr de telescopiis. Est enira micro-
scopiura idem instrumentum cnm eo telescopio,
cujus utrumque dioptrura est convexum. Nam hu-
jusmodi telescopium inversnm et in majorera longi-
tudinem diductum fit mlcroscopium ; et contra,
microscopium inversum et contractum fit pamim

.escopium.

Tara telescopiura quam microscopium ex nno
Ao dioptro constare potest ; quo si utimur ad ea
quje procul suut amphficanda, oportet ut portio sit
sphrerie valde maguK, ocnlusque ab eo retrahendus
est in tantum, ut multo iDcommodius sit quam quod
fit ex dioptris duobus. Similiter, unum dioptrum
solum facit ut objectum propinquum valde augeri
ideatur -, sed neque tantum quautura duo dioptra,

ique a taritula distautia. Quare de his nihil
plius dicam.

88 DE HOMINE.

CAPUT X.

DE SERMONE ET SCIENTIIS.

1. Sermo definitus; homini proprius. 2. Scnnonis origo. 3.
Sermonis commoda et incommoda. 4. Scientia et demonstn-
tio oriuntur ex cognitione causarum. 5. Theoremata demon-
Btrabilia sunt in iis tantum rebus quarum causae in nostra
potestate sunt ; in cnteris tantum demonstrabile cst ita ene
posse.

SECT.u. 1. Sermo sive oratio est vocabulorum contextus
^ \"' _r arbitrio liominum constitutorum, ad significandam

Sfimo defiiutu»; scriem conceptuum earum rerum quas cogitamus.
Itaque ut vocabulum est ad ideam sive coneeptum
unius rei, ita est sermo ad discursum animi. Et
videtur homini proprius esse. Nam etsi nonnulla
animalia bruta concipiunt, usu docta, ea quse volu-
mus et imperamus, propter verba, non tamen id
faciunt propter verba quatenus verba, sed quatenus
signa sunt ; nam ad quam rem significandam arbi-
trio hominum constituta sunt, nesciunt.

Significatio autem, quae fit per vocem unius ad
alterum in eodem genere animalium, ideo sermo
non est, quia non arbitrio ipsorum sed necessitate
naturse suae voces illae, quibus spes, metus, gau-
dium, etc, significantur, ab ipsis passionibus vi
exprimuntur. Fit itaque in animalibus, quorum
vocibus minimam contingit inesse varietatem, ut
altera ab alteris diversitate vocum in periculis mo-
neantur ut fugiant, evocentur ad pastum, excitentur
ad cantum, solicitentur ad amorem ; non tamen
voces illae sermo sunt, cum non voluntate ipsorum
constitutse sint, sed erumpant vi naturse a proprio

DE SERMONE ET SCIENTIIS.

cujusque metu, gaudio, cupidine, et cseteris passi- sect. ii.
onibus ; id quod non est loqui, ut ex eo manifestum ")■
est, quod animalium, quEe ejusdem sunt speciei, ubi-
vis terrarum voces eaedem, hominum diversae sunt.

Itaque csetera aiiimalia etiam intellectu carent.
Est euim intellectus imaginatio quidem, sed quae
oritur ex verbonim sl^ificatione constituta.

2. Cum autem vocabula ex constitnto humano s*™"''^""^"
orta esse dixerim, quffret fortasse aliquis, quorum
hominum constitutioQes tantum valuere, ut bene-
ficium, quantum praestat nobis sermo, in genus hu-
manum conferre potuerunt. Nam convenisse quon-
dam in consilium homines, ut verba verbommque
coutextus quid significarent decreto statuereut, in-
credibile est. Credibile ergo est nomina ab initio
pauca fuisse, et earum rerum quse maxime erant
familiares. Itaque primus homo suo arbitrio ani-
mahbus qnibusdam tantum nomina imposuit, ni-
minim quse a Deo in conspectum ejus adducta
erant ; deinde rebus aliis, prout alise aliseque rerum
species sensibus ejus sese obtulerunt ; quae nomina
a patribus acccpta filii pnsteris suis tradJderunt,
qui etiam alia adinvenerunt. Sed cum in capite
secuudo Geneseos prius dicatur Deus eaam/nictus
arborh scietili^ boni et mali prohibuisse, quam
Adamus dedisset nomina rcbus uUis, quomodo man-
datum Dei ititpUigere potuit ille, qui quid esset
vdere, quidyVi/c///*, quid arhor, quid jic/>«//V/, quid
dcnique bonum vel mahm, adhuc ignoravitr Nc-
cesse ergo est ut proliibitionem illam divinam in-
tellexerit Adaiims non ex vi verborum, sed modo
aliquo supematurali, ut paulo post manifestum fit
t eo, quod interrogat eum Deus, quis ilU nidicavit
\ esset nudus. SimiUter, quoraodo potuit ser-

90 DE HOMINB.

SECT, II. pentem intelligere loquentem de morte^ cujus nnllain
^ ^^_ habere potuit ideam Adamus, primus mortalium?
Haec ergo naturali modo intelligi non potuenmt;
et per consequens, origo sermonis naturaliter alia
esse noii potuit praeter ipsius hominis arbitrium.
Quod magis adhuc p(*rspicuum est ex linguanim ad
Babel oblivione. Nam ex eo tempore linguse ortaB
sunt diversse, et a singulis hominibus in singulas
gentes derivatae. Quod autem dicunt aliqui^ im-
posita esse singulis rebus nomina juxta ipsamm
rerum naturam, puerile est. Qui enim fieri potuit,
cum una sit ubique natura rerum, diversae tamen
essent linguse ? Et quid habet affine voxy id est
sonus, et aniinal, quod est corpus ?
st.nnuiii» 3. Ab oratione quae contingunt commoda^ prsD-

conunodaot . . "r* • t •

incommoda. cipua haec suut. Primo, quod ope nommum nu-
meralium homo possit numerare non modo unitates,
sed etiam una, qusecunque ea sunt; ut corpora,
quatenus sunt ullo modo quanta, sive longa^ sive
longa et lata, sive longa lata et crassa ; eademque
componere, minuere, et per numeros multiplicare
et dividere, et inter se comparare ; etiam tempora,
motum, pondera, et in qualitatibus gradus inten-
sionis et remissionis calculo subjicere. Ex quibus
rebus vitae humanae, supra conditionem caeterorum
animalium, ingentia commoda oriuntur. Artium
enim harum usus quantus sit in mensurandis cor-
poribus, in calculo temporum, in computatione mo-
tuum ccelestium, in orbis terrarum descriptione, in
na^agationibus, in aedificiis, in machinis aliisque
rebus necessariis, nemo est qui nescit. Quae omnia
a numeratione proficiscuntur, a sermone autem
numeratio. Secundo, quod alter alterum docere,
id est, scientiam suam alteri communicare, quod

^^ vir

DE SERMONB ET SCIENTIIS. 91

mouere, quod cousulere possit, ab eadem habet sect. ii.
oratiotie ; ita ut bonum, per se magnum, tiat jam . '"■ .
eommunioaudo adliuc majus. Tertio, quod im- serni,«,i.
perare et imperata. intelligere possimus, beneficiiim i^'^I
sermouis est, et quidem maximum. Nara sine eo
nulla esset inter homines societas, uulla pax, et
coDsequenter imlla disciplina ; sed feritas primo,
et deiiide solitudo, et pro domiciliis latibula. (iuan-
quam enim quibusdara animalibus suse qUEedam
sint politise, non suut tamen iUse illis satis magui
raomenti ad bene viveudum ; neque ergo merentur
ut illas consideremus; invonJunturque in animaUbus
tantum iuermibus uec multarum rerum indigis : in
quorum immero homo nou est, qui quantum enses
sclopeti, arma hominum, superaut arma bru-

irura, coniua, dentes, aculeos, tautum homo lupos,
nrsos, serpentes, qui ultra famem rapaces non sunt,
nec nisi lacessiti SEeviunt, rapacitate et sevitia su-
perat, etiam fame fntiu-a famelicus. Ex quo facile
iuteUigitur quantum oratioui debemus, qua sociati
et in pacta consentientes, secure, beate, oniate vi-
vimus ; vivere, inquam, possumus si volumus. Sed

nt quoque orationi sua incommoda; uimirnm,
[Uod homo, cum solus auimaHum, propter voca-
bulorum siguificationem universalem, regulas sibi,
cum iii aUis artibus, tum in arte vivendi, excogitare
posait generales, solus etiam falsis uti potest, eas-
demque aliis utendas tradere. Itaque latius et
periculosius errat horao, (|uara possunt errare ca;-
tera animaUa. Etiam homo, si libuerit, (Ubebit
lUtem quoties cousiUis suis videbitur expedire,)
iterit quie falsa esse scit data opera docere, id

it, raentiri, et animos horaiumn conditionibus so-

ietatis et pacis infestos reddeR' : id quod in sci-

DE HOM1N8.

, cietatibns alionim animalium contingere non potest;
quia quEE beiie et male sibi sunt, suis sensibus non
alionun festimant queriraoniis, quamm querimo-
nianim causas, nisi vident, intelligere non possunt.
Praeterea, consuetudine audiendi contingit ali-
quando iis, qui philosophos et scholasticos andiant,
ut verba quse audiunt, etsi nulla cx illis sententia
exprimi possit, qualia suut illa quie a doctoribus ad
ignorantiam suani tegenflam inveuta suiit, temtTe
taraen recipiunt, iisque utuntur, putautes se dicere
aliquid cum nihil dicaut. Denique propter lo-
quendi facilitatem liomo, quse ne cogitat quidem,
loquitur, et qure loquitur credit vera esse, et seipsum
decipere potest ; bestia seipsam fallere non potest.
Itaque orationc borao non melior fit, sed potentior.
4. Sciejitia intelligitur de theorematura, id est, de
j. propositiouum generalium veritate, id est, de veri-
'tate consequeutianim. Quando vero de veritate
facti agitur, non proprie Fcienfia, sed simpHciter
cognitJo dicitur. Itaque scientia ea quidem, qua
scimus propositum aliquod theorema esse venim,
est cognitio a causis, sive a generatione subjecti per
rectam ratiocinationem derivata, Ea vero, qua
scimus tantura possibile esse ut theorema tale
verum sit, est cognitio derivata per legitimam ra-
tiocinationem ab experientia effectuum, Quas qui-
dem derivationes ambse vocari solent deraonstra-
tiones : potior tamen illa quam hicc ; et quidem
raerito ; prEcstat enim scire qnoraodo possimus prae-
sentibus causis optime uti, quam irrevocabUe prae-
teritum, quale fuit, cognoscere. Itaque earam
tantum rerura scientia per demonstrationem illam
a prlore hominibus concessa est, quarum generatio
dependet ab ipsorura homiuum arbitrio.

D& SBBMONB BT SCIBNTIIS. 93

b. Demonstrabilia ergo snnt theoremata plurima sect. ii.
circa quantitatem, quorum scientia appellatur geo- . '"■ .
metria. Cum eiiim causae proprietatum, quas Th»mn»iA
habent singulse figurEE, insint in illis quas ipsi du-L",mii,t«i-
cimiis lineas ; generatioiicsque figurarnm ex nostro J™ '^^'''^
depeiideant arbitrio ; nihil amplius requiritur ad "'^j^^^
cognoscendam quamlibet figuriB propriam passio- ommin .i™oo.
nem, quam ut ea omnia cousideremus, qnse conse- L^ p™«.
qumitur constructionem quara in delineanda figura
ipsi facimus. Itaque ob hanc rem, qnod figuras
nos ipsi creamus, contigit geometriam haberi et
esse demoustrabilem. Contra, quia rerum iiatura-
lium causse in noslra potestate uon sunt, sed in vo-
luntate divina, et quia earum maxima pars, nempe
sether, est invisibilis ; proprietates earum a causis
deducere, nos qui eas non videraus, non possumus.
Veruntamen ab ipsis proprietatibus quas videmus,
consequentias dedncendo eo usqne procedere cun-
cessum est, ut tales vel tales earum causas esse
potuisse demonstrare possimus. Qu£e demonstratio
a posteriore dicitur, et scientia ipsa, physica. Et
quoniam iie a posterioribus quidem ad priora ra-

►tiocinando procedi potest in rebus naturalibus, quie
motu perficiuntur,siuecognitione eorum qua; unam-
quamqne motus speciem consequuntur ; nec ad mo-
tuum consequentias sine cognitione quantitatis,quae
est geometria ; fieri non potest ut non aliqna etiam
a physico demonstratione a priore demonstranda
sint. Itaque physica, vera inquam physica, quse
geometriae innititur, inter mathematicas mixtas nu-
^merari solet. Mathematicse enim dici sohtse sunt
llas scientiae, quse non usu et experiendo, sed a
gistris et per regidas discebantur. Mathema-
ica ergo pura est, quse circa quantitates versatur

94 DB HOMINB.

SECT. II. in abstracto, ut opus non habeat cognitione snb-
. ^^' . jecti, ut peometria et arithmetica : mixtae vero, in
quarum ratioiiibus consideratur etiam subjecti ali-
qua proprietas, quales sunt astronomia^ musica,
physica, et partes physicae, quse varise esse possunt
pro varietate specierum et partium universi.

Praeterea j)olitica et ethica, id est scieiitia^'ii«/i et
ifijmti, requi et iniqniy demonstrari a priore potest;
propterea quod principia, qmhvLS jujftnm et ipquum
et contra, injustnm et iniquum^ quid sint, cognos-
citur, id est, justitiae causas, nimirum leges et pacta,
ipsi fecimus. Nam ante pacta et leges conditas,
nuUa neque justitia neque injustitia, neque boni
neque mali publici natura erat inter homines^ magis
quam inter bestias.

CAPUT XI.

DE APPETITU ET FUGA, JUCUNDO ET MOLESTO,

ET EORUM CAUSIS.

1. Appetitus et fuga quid sint, ct a quibus causis. *2. Non de-
pendent a nostro arbitrio. 3. Appetitus nascitur experiundo.
4. Boni noniina varia, pulchrum, jucunduni, utile. 5. Boni
et mali nomina adhuc divcrsa. 6. Bonorum maximum sui
cuique conser\'atio ; maximum malum, respectu naturae, cor-
ruptio. 7. DivitioE^. 8. Sapientia. 9. Artes. 10. Literae.
11. Negotia. \2. Jucundaqua). 13. Pulchraquro. 14«. Bona
comparata. 15. Summum bonum.

Appetitu«et 1. Appetitio ct fuga a voluptate et molestia non
a %^^L *^m^ aliter differuiit, quam desiderare a frui, id est, quam
futurum a j)r?esenti. Nam et appetitio voluptas,
et fuga molestia est; sed illa e jucundo, haec e
raolesto, nondum praesente sed praeviso aut expec-
tato. Voluptas autem et molestia, etsi sensiones

DE APPETITU ET FtTGA, ETC. 95

non dicaiitur, differuut tamen in hoc tantum, qiiod sect. ii.
sensio sit objecti, ut extemi, propter reactionem - "• -
sive resistentiam quK fit ab organo ; et proinde
consistit in conatu organi extrorsum ; voluptas
autem consistit in passione quEe fit ab actione ob-
jecti, et est conatus introrsum.

2. Causffi ergo, ut sensionis, ita appetitus et ^"■' ■•'■p"'^'"
fugae, voluptatis et molestise, sunt ipsa objecta sen-
suum. Ex quo intelligi potest neque appetitum
nostrum neque fugam nostrara causam esse quare
hoc vel illud cupimus vel fugimus ; id est, quod
non ideo appetimus quia volumus. Nam voluntas
ipsa est appetitus ; nec fugimus quia nolumus, sed
quia tum appetitio tum aversio ab ipsis rebus cu-
pitis vel exosis generata est, sequiturque necessario
prseconceptnm jucunditatis molestiaeque ex ipsis
objectis adfuturje. Quid enim f An esurimus, cse-
teraque naturae necessaria appetimus,quia volumus ?
An fames, sitis, et cupidines vohmtariK sunt ? Aj>-
petentibus agere quidem liberum esse potest ; ipsum
autem appetere non potest ; quod ita cuihbet pro-
pria experientia manifestum est, ut non possim non
admirari tam multos esse, qui {luomodo id fieri
possit iion intelligunt. Quando dicimus hberum
esse alicui arbitrium lioc vel illud facieudi vel non
faciendi, semper iutelhgendum est cum apposita
conditioue hac, si voluerit ; nam ut quis Uberum
arbitrium habeat faciendi hoc vel illud utrum velit
necne, absurde dicitur.

Quando quBeritur ab aliquo, utrum rem aliquam
propositam facere debeat an prietemiittere, dicitur
deliberare, id est, quam in utramque partem habet

lertatem deponere. In qua deliberatione, prout

nmoda et incommoda iiinc vel illinc se ostendunt,

3 DE HOMINE.

'. II. alternatim appetunt et fugiunt, donec re postnlante
ut aliquid deceraaiit, appetitus ultimus sive faciendi
sive omittendi, qui actionem vel omissionem inmie-
diate producit, proprie vohntas dicitur.
AppMiiu ouo. 3. Prior seeundum naturse metlioduni est sentio
" quam appetitus. Utrum enim id quod Wdemos
jueundum neeue futurum sit, nisi experiundo, id
est sentieudo, sciri non potest. Itaque \Tilgo dicunt
ignoti cupidinem non esse. Veruntamen cupido
experiundi etiam ignoti esse potest. Inde est quod
infantes pauca appetunt, pueri plura et iiova ten-
tant, et procedcnte jetate innumera experiuntur
homines maturi, priesertim eruditi, etiam non ne-
cessaria ; quxque jucunda esse experti sciunt, postea
sollicitante memoria SEepius appetunt. Etiara ali-
quando quai prima experientia molesta sunt, si
tamen rara aut nova fuerint, consuetudine reddnn-
tur non molesta, et postea jucunda ; tantum potest in
natura singularium Iiominum mutanda consuetudo.
Bcminomnii ^- Omnibus rebus, quse appetuntur, quatenus
""'■^"'''^'■appetuntur, nomen comraune est boninn ; et rebus

jocundiu», onl«. rr i, ■ , . .

omniDus, quas fugiraus, inaiHm. Itaque bonvm bene
defiiiivit Aristoteles, illud esse quod omnes appe-
tunt. Sed cum alia alii appetant et fiigiant, necesse
est multa esse quie aliquibus bona aliquibus mala
sunt; ut quod nobis bomm hostibus maltim. Sunt
ergo bonum et malum appetentibus et fiigientibus
correlata. Bonum commuue esse potest, et recte
dici de re aliqua, conimuniter bonum cst, id est,
multis utile, vel civitati bonum. Etiam ovmibug
bonum dici aliquando potest, ut de sauitate ; sed et
hiec oratio relativa est : itaque simpliciter bonum
dici non potest ; cum quicquid bonum est, bonum
sit aliquibus vel ahcui. Bona erant ab initio omnia

DB APPETITU ET FUGA, ETC.

quse creavit Deus. Quare ? Quia ipsi opera sua sect. ii.
omuia placuere, Dicitur quoque, bonus est Dens . *'' . .
omnibus qui nomen ejus invocant, non autem illis
qui nomen ejus blasphemant. Bonum ergo relative
dicitur ad personam, ad locxmi, et ad tempus. Huic
hic, nunc, placet ; illi, illic, tunc, displicet : et sic de
circumstantiis caeteris. Natura enim boni et maU
sequitur rerum avvTvy^iav.

5. Etiam boni et mali nomina diversiraode vari-^™"' .
antur. Nam eadem res quse ut cupita bona, ut ac- ■Himc iUip™.
quisita ^ucun^A ; eadem res quse ut eupita bona, ut
considerata pulchra dicitur. Est enim pulchritudo
objecti qualitas ea, quse facit ut bonum ab eo ex-
pectetur. Quae enim similia videntur illis rebus quse
placuerunt, videutur placitura. Est ergo pulchritudo
futuri boni indicium. Quie, cum in actionibus spec-
tatur, dicitur honestas ; quando in forma consistit,
appeIlaturyb;vM«;pIacetqueetiamantequambonum,
cujus ipsa est indicium, acquiratur, per imaginatio-
nem. Eadem ratione malum et tiirpe dicuntur de
eodem. Prseterea, res ea quse ut cupita bona no-
minatur, si propter se cupiatur, jucunda, si propter
aUud, utilis dicitur. Bouo enim, qund cupimus
propter se, non vfiwiir, quia usnx mediorum et in-
strumentorum est ; sed Jrnifio propositie alicujus
rei tanquam finis est. Distinguitur praeterea bonum,
ut et malum, in rcrum et appurms. Non quod
bonimi aliquod apparens non sit verc bonum per se,
sine aliarum rerum consideratione qute ab illo de-
pendent ; sed quia multarum rerura, qnarum pars
boua, pars mala est, ita necessaria aliquando est
connectio, ut separari uon possiut. Itaque quan-
Auam miaquceque earum botia est tautiun, vel mala

Otum ; catena tamen tota est partim bona partim

VOL. II. H

98 UE nOMINE.

si:cT. II. mala. Ac quando major pars bona est, series bona
. ^]' . dicitur, et appetitur ; contra, si major pars mala sit,
totum repudiatur, si tamen ita esse co^itum at
Uude evenit ut komines imperiti, consequentias
rerum parum longe prospicientes, quod bouum ap-
paret accipiunt, malum annexum non videntes;
postea damnosuui ex])eriuntur. Atque hoc est quod
volunt illi, qui bonum et malum cUstinguunt in
verum et apparens.
Bonorum 6. Bouorum autom primum est sua cuique con-

maumuin «ui . _ - . .

cuique coniier- ser\'atio. JXatura enim comparatum est. ut cupiant
^um!"^^*ul omncs sibi bene esse. Cujus ut capaces esse possint,
nitunB.corrupao necessc cst cupiaiit vitain, saiiitatem, et utriusque,
quaiitum fieri potest, securitatem futuri temporis.
Contra vero, malorum omnium primum mors, pra&-
sertim cum cruciatu ; nam tantae possunt esse yitse
segritudines, ut, nisi earum finis propinquus prseyi-
deatur, faciant mortem inter bona numerari.

Potentia, si eximia sit, bona est, quia utilis ad
praesidium ; in prsesidio autem securitas. Si eximia
non sit, inutilis; nam quae omnibus sequalis est,
nuUa est.

Amicitise bonse, nempe utiles. Nam amicitise
cum ad multa alia tum ad pr^sidium conferunt.
Itaque inimicitise malse, ut quse pericula aflferunt^
praesidium toUunt.
DiritUB. 7. Divitise, si ingentes, nempe ut definivit divitem

LucuUus, eum esse qui exercitum alere possit ex
suo, utile. Sunt enim prsesidium fere certum.
Etiam modicae, volenti illis ad prsesidium uti, utiles;
nam acquirunt amicitias ; amicitia^ autem praesidio
sunt. Nolentibus autem ad prsesidium uti, invidiam
provocant. Sunt ergo boniim apparens tantum.
Divitiae, non relictae sed industria propria acqui-

DE APPKTITr ET FUGA, ETC.

bonum; nam jucundum. Videntur enim sect.ii.
cuique argrumentum prudentiEB sueb. Meudicitas, . . '|' ._.
vel etiam paupertas citra id quod necessarium est,
malum ; quia indigere necessariis, malum. Pau-
pertas siiie indigentia, bonnm ; subtrahit dominum
suum ab iuvidia, calumnia et insidiis.

8. Sapieutia, utile. Nam praesidium in se liahet SijrieniiB.
nonnullum. Etiam appetibile est per se, id est,
jucundum. Item pulchrum; quia acquisitu difficilis.
Ignorantia, nialum ; ut in qua prEcsidium nnllum,
neque ingnientis mali praevisio.

Divitiarum quam sapieutiBe cupido major. Vulgo
enim noii quseritur hfec nisi proptcr illas. Et illas
si habent, etiam hanc habere videri volunt. Non
enim qui sapiens est, ut dixere stoici, dives est ;
sed coiitra, qui dives est sapieus dicendus est.

Sapieutiie quam diritiarum raajor est gloria. Hx
enira pro illius signo haheri solent. Indigentia
quam stultitia roinus est dedecus ; illa enim fortunse
iniquitatera accusare potest ; hiec naturara accusat
solam. Tolerabilior autem est stultitia quam uidi-
gentia ; illa enim in proprio, quod aiunt, elemento
non gravat.

9. Scientiae sive artes, bonum. Jucundum enim. A'|*
Nam fiuxit natura hominem omnis rei novse admi-
ratorem, id est, avidum scieudi omuium rerum
causas. Itaque fit, ut scientia sit taiitum aninii
pabulum, et proinde eandeni habeat rationem ad
animum quam habent alimenta ad corpus ; et ut
esurienti cibus, ita .sunt animo curioso phjEuoinena.
Diflerunt tamen in hoc, quod corpori accidere po-
test cihorum satietas ; animus autera sciendo ex-

leri uon potest.

1 Etiam, sua cuique ars eatenus utilis, quatenus

100 DE HOMINB.

SECT. II. eam materise applicare potest. Esedem etiam
% \^' ■■ > publice utilissimse, ut quibus omnia fere debemus
humani generis auxilia et omamenta. Intelligen-
dum autem non omnes habere scientiam quam
profitentur ; nam qui de rerum causis ex aliorum
scriptis disserunt, neque quicquam, aliorum senten-
tias transcribentes, adinveniunt, omnino utiles non
sunt. Nam actum agere boni in se nihil habeti
sed contra, nonnunquam hoc malum, quod vetenun
errores confirmando viam veritati obstruant.
Lttw«- 10. Literae quoque, bonum, nempe linguae et

historise ; nam jucundse. Etiam utiles, prsesertim
historiae; suppeditant enim experimenta, quibus
scientiae innitmitur causarum ; historia quidem na-
turalis physicae, historise autem civiles scientis
civili et morali; idque sive verae sint sive fEdsse^
modo non sint impossibiles. In scientiis enim quse-
runtur causse non tam eorum quse fuere, quam
eorum quae esse possunt. Linguse etiam utiles sunt^
quae in usu sunt apud gentes vicinas, propter com-
mercia et negotiationes. Item Latina et Grseca,
nempe lingu» scientiarum, propter scientiam.
Negotia. 1 1 . Negotium, bonum : etenim vitse motus est.
Itaque nisi sit quod agas, ambulatio pro negotio est.
Quo me vertam^ quid agam ? voces sunt dolentium.
Otium torquet. Natura neque locum neque tempus
vacuum esse patitur.
jucundAqna. 12. Progrcdi, jucuudum ; quia ad finem, id est,
ad jucundius appropinquatio est. Malum videre ali-
enum, jucundum : placet enim non ut malum, sed
ut alienum. Inde est, quod soleant homines ad
mortis et periculi aliorum spectacula concurrere.
Similiter, bonum videre alienum molestum est; non
tamen ut bonum, sed ut alienum. Imitatio^ jucun-

DE APPETITU ET PUGA, ETC. JO!

dum : revocat enim prKterita. Prffiterita autem si sect. i
bona fueriut, jucunda sunt repriesentata, quia bona ; . "-
si mala, quia praeterita. Jucunda igitur musica, Jociuid«qi
poesis, pictura.

Nova, jucunda : appetuntur enim ut animi pa-
bulum. Bene sentire de sua ipsius potentia, sive
merito sive immerito, jucundum. Videtur enim,
si vere de se judicat, prsesidium sibi habere in se ;
si falso, jucundum tamen ; iiam quse vera placent,
placent etiam ficta.

Itaque victoria, jucunda : facit enim bene de se
seutire : et ludi certamiiiaque omnia, jucuuda ;
quia qui certant, victoriam imaginantur. Placent
autem maxime certamina iugeniorum ; ut in qmbus
maximum sibi quisque putat positum esse prjesi-
dium. Itaque vinci in certamine ingeniorum, mo-
lestum.

Laudari, jucundum : facit enim ut bene seutiamus
de nobis ipsis.

13. Pulchra sunt boni signa sive indicia. Itaque puichnqu
signum potentiEe egregiae, pulchrum. Itaque facere
quod et bonum est et factu difficile, pulchrum :
nam indicium potentise non vulgaris. Forma egre-
g^a, pulchrum : signum enim in unaqnaque re est
operis, ad quod natum est, egregie perficiendi.
Formosum autem est, quod formam ejus rei habet
quam in suo genere oj)timam esse experti sumus.

Laudari, amari, magnifieri, pulchrum : sunt enim
de virtute et potentia testimonia. Ad ministeria
publica adhiberi, pulchmm : est enira virtutis testi-
monium publicum.

In artibus inventa nova, si utilia, pulchra : nam
signa sunt potentise egregiffi. Nugae contra, quo
difficiliores, minus pulchra; : signa quidem potentiie,

102 DE HOMINE.

SECT. II. sed inutilis, simulque animi incUcium non magna
^ "• - conautis.

iHiicim quc. Aites didicisse ab aliis, id est, doctimi esse, utile
quidem, sed iion pulchrum; ut in quo nihil est
egregium . Nain pauei sunt qui doceri non possunt

Audere in periculis cum res postulat, palchrum :
quia non vulgare. Sin res non postulet^ stuldtia
est, id est, turj)e. Agere in oinni loco eongruenter
ingenio et professioni, iii viris conspicuis pulchrum ;
ut indicium ingenii liberi. Contra facere, in personis
conspicuis tui^pe est et animi servilis et habentis
quod tegat : pulchra autem tegit nemo. Recta re-
prehendere, ignorantise signum, turpe : nam scire
est posse. Insuper convitiari turpius, signum in-
eruditi. Errare non turjie, quia omnibus commune.
Saepius errare, doctori turpe : quia contra profes-
sionem.

Fiducia sui, pulchrum: nempe signum conscii
virtutis suae. Ostentatio, turpis : nam oritur ab in-
digentia laudis.

Contemptus divitiaruin, non maximarum, pul-
chrum : indicium enim non indigentis parvo. Amor
pecuniae, turpe : signum ejus, qui ad quidlibet duci
potest mercede. Praeterea, signum est indigentiae,
etiam in hominibus pecuniosis.

Ignoscere veiiiam petenti, pulchrum ; nam indi-
cium fiduciaj sui. Inimicos placare beneficiis, turpe.
Est enim redemptio sui, seu pacis emptio, signum
indigentise ; solent enim homines non emere, nisi
ea quibus indigent.
Boiiacomparata. 14, Bona ct mala si comparentur, majus est, cae-
teris paribus, quod est diutumius, ut totum parte.

Et quod, caeteris paribus, vehementius, ob eandem
causam. Differunt enim magis et minus ut majus
et minus.

DE APPETITU ET FCGA, ETC. 103

Et, cjEteris paribus, quod pluribus bonum, quam sect. i
quod paucioribus. Nam generalius et specialius . "■
differuut ut majus et minus.

Bouum recipere quam nou perdidisse, melius.
Nam rectius iestimatur propter meraoriam mali.
Itaque convalescere quam non decubuisse, melius.

15. De jucundis quorum est satietas, quales sunt suniniuin
voluptates carnis, quia jucunditas eorum fastidio ""^
compensatur, et nimis uota sunt, et eorum aliqua
faeteut, nihil dicam, Summum bonum, sive nt vo-
catur, felicitas et fiuis ultimus, jn prsesente vita re-
periri non potest. Nam si fiuis sit ultimus, uihil
desideratur, nihU appetitur ; unde sequitur non
modo nihil ab eo tempore ipsi esse bonum, sed ne
sentire quidem hominera. Omuis enim sensio cum
aliquo appetitu vel fuga conjuncta est ; et uon sen-
tire est non vivere.

Bonorum autem maximum est, ad fines semper
ulteriores minime impedita progressio. Ipsa cupiti
fruitio, tunc cum fruimur, appetitus est, nimirum
motus animi fruentis per partes rei qua friiitur.
Nam vita motus est perpetuus, qui, eum recta pro-
gredi non potest, convertitur in motum circularem.

CAPUT XII.

DE AFFECTIBUS.SIVE PERTURBATIONIBUS ANIMI.
1. PerHirljfitio aDimi quid. 2. Gaiidiiini et odiura. S. Spes et

^metus. 4. Ira. 5. Metus invisibiliuiD. ti. Oluriatio el pudor.
7>Risusetflelu». S. Amorrerumexterniirum. 9- Sui icstimalio
10. Misericordia. 11. ^iuulatio et itividia. 12. Adiuiratio.
i. Affectus %\\t perlurbatlones animi sunt appe- i
titionis et fug« species, assumptis differeutiis ab

104

DB HOMINE.

SECT. ir. objectorum, quae appetimus fagimusve, diversitate
. \^- . et circumstantiis, Dicuntur autem perturbationeSj
propterea quod officiunt plerumque rectse ratioci-
nationi. Officiunt autem ratiocinationi rectae in eo,
quod contra bonum verum pro apparente et pne-
sentissimo bono militant, quod plenimque, per-
pensis omnibus adjunctis, invenitur esse malum.
Nam ex foedere animi et corporis est^ ut initiam
quidem exequendi ab appetitu, consilium autem a
ratione sit. Itaque, cum bonum verum in longin-
quum prospiciendo quserendum sit, id quod rationis
opus est^ arripit appetitus bonum praesens^ non pne-
visis quse ipsi necessario adhserent majoramala. Per-
turbat ergo et impedit operationem rationis ; unde
recte dicitur perturbatio.

Consistunt autem affectus in diversis motibus san-
guinis et spirituum animalium, prout se varie modo
expandunt^ modo ad fontem se recipiunt ; quorum
motuum causae sunt phantasmata circa bonum et
malum ab objectis in animo excitata.

2. Cluatenus concipitur ab aliquo bonum sibi ad-
veniens, sine compensatione ullius mali conseqnen-
tis, quse boni fruitio est, affectus vocatur gandium.
Contra autem, qui concipit malum sibi incumbens
sine . conceptu boni quod malum illum compenset,
affectus ejus vocatur odium ; et malum omne^ qua-
tenus incumbit, odiosum dicitur. Itaque mala, quse
neque superare neque evitare possumus, odimus.
spesetmetiu. 3. Cluando vcro concipimus una cum malo mu-
tationem ejus per modum aliquem^ quo ipsum
malum evitetur^ affectus ille oritur quam vocamus
spem. Similiter^ si incumbente bono concipimus
modum aliquem quo amittatur, vel si malum ali-
quod illi connexnm trahi imaginamur^ metus dicitur.

Gaodiam
etodium.

DK AFPECTIBUS, ETC. 105

Itaque mamfestum est spem et metum ita alternari sect. ii,
iuter se, ut nuUum fere tempus tam breve sit, ut . _ ^^- .
noD possit eorum vicissitudinem continere. Itaque
spes et metus perturbationes dicendfe tunc sunt,
quando ambae brevissimo tempore contiuentur, no-
minanturque secundum affectum prEevalentem, sim-
pliciter spes vei metus.

4. Si incumbente vel ingruente malo spes subita i"-
concipiatur superari illud malum posse repugnando
sive resistendo, oritur passio qua; appellatur ira.
Et oritur quidem saepissime ab opinioue contemptus.
Vult ergo iratus facere quantum potest vel posse
sperat, ne aliorum ludibrio idoneus et obnoxius
esse videatur, nimirum malum contemptori infe-
rendo quantura sibi satis esse videbitur ad effici-
endum, ut mali illati poeniteat. Sed non est semper
cuin ira conjuncta hypolepsis iUa contemptus. Nam
procedentes ad quemcuuque tinem propositum,
quiccunque res progredientibus obstant, etiam si
animatBe non sint neque ergo contemuere possint,
simulatque spes apparuerit obstacula talia via mo-
veri posse, vim evocant, id est, iram ostendunt qua
amovenda sunt.

Affinis irte est affectus qoi Greeds ^qvtc dicitur,
nimirum cupido vindicta, id est, constans et diu-
turna voluntas aticui male faciendi eo fine, ut suj)-
positae injuria; ab illo illat^e illum pceniteat, vel
alios ab iujiuia sibi infereuda absterreat. Qualis
erat ira AchiUis contra Gnecos propter injuriam
Ulatam sibi ab Agamemnone. Differt autem ab illa
altera ira, eo quod illa repentina sit, hsec contra
constantissime tam diu duret quam diu expectari
potest conversio animi ejus, cui irascimur, ad vo-
luntatem nostram. Itaque vindictam non explet

106 DB HOMINE.

SFXT. II. illum occidere, qui injuriam fecit ; nam mortnum
^ ^^- . minquam cujusquam rei pcEuitet. Objectum ergo
irae est molestum, scd quatenus vi superabile.
Quem enim conviciis lacessieris nuduSy iratum;
armatus, tremebundum facies. Iram ut spes effert,
ita metus temperat; id est, sicutper imaginationem
spiritus animaleseifunduntur in nervos ad faciendam
vim in malum quod ingjuit ; ita per imaginationem
majoris mali retrahuntur ad cor suse defensionis
causa, vel ad fugam. Spei objectum est bonum
apparens ; metus objectum, malum. Bonum enim
speratum unde ad nos venire debeat, nunquam
satis perspicimus : nam si perspiceremus, res certa
esset, nec expectatio nostra amplius diceretur spes,
sed gaudium. Ad spem suflficiunt etiam levissima
argumenta. Imo res, qu?e ne animo quidem con-
cipi potest, sperari tamen potest, si dici potest.
Similiter, metui quidlibet potest quanquam non
concipiatur, modo terribile esse vulgo dicatur, vel
si multos simul fugere videamus ; nam, quanquam
incognita causa, fugimus quoque nos, ut in terror-
ibus quos vocant panicos. Credimus enim eos,
qui primi fugiimt, fugfe causam vidisse periculum
aliquod. Itaque affcotus isti ratione gubemari
opus habent. Ratio enim est^ qua3, tam nostras
quam objectorum vires mensurans comparansque,
tum spei, tum metui modum statuit, ne aut spe-
rantes illudamur, aut timentes ea bona, quae ha»
bemus, sine causa justa amittamus. Quod enim
spem perfidam et metum proditorem toties ex-
perimur, sola facit imperitia nostra.
^^^*"*.. 5. Omnes homines opinione tenentur esse in-

inTinbilmin. , ....

visibile aliquod vel invisibilia, a quo vel quibus,
prout propitia sunt vel infesta, otnnia bona speranda.

OHQnia. mfila timenda sunt. Homines enim, quorum sect. ii.
poteutia exigua est, cum aspicerent ingeiitia illa ., _'^; , ,.
opera ccelum et terram muuclumque aspectabilem,
illumque subtilissimfe excogitatiouis motum et in-
tcllectTim animalem, orgauorumque ixigeuiosis-
simam fabricam, non potnerunt ingenium suum,
quia nihil horum imitari possuut, non contemnere,
neque ergo iiicomprehensibile illud, a quo condita
sunt maxima, nou admirari, aut non ab eo propitio
orania bona, ab irato mala expectare. Atque hic
est affectus quie vocatur pietas naturalis, et est re-
ligionum omnium fimdamentum primum.

6. Efferuntur spiritus animales in congressibus o]i.iiuio
aliquando gaudio qimdam, quod oritur cogitantil)us
sc ivSoKifiHv ; qu8e animi elatio gloriatio dicitur,
causamque habet in eo, quod aentientibus compro-
bari ea, quse dicunt vel faciuiit, spiritus e corde in
vultum aaceudunt bouie opinionis de seipso con-
ceptte testis.

Huic contraria passio est pudor, in quo efferentes
se spiritus subito propter conscieutiara vel suspi-
cionem alicujus amissi indecori conturbautur, san-
guinemque cogunt in musculos feciei, quod est
erubescere. Pudor ergo molestia est quie iis con-
tingit, qui amaut laudes, tuuc cum deprehensi sunt
facientes vel diceutes id quod factu vel dictu est
iudecorum. Erubescere ergo sigimm est cupientis
omnia dicere et agere decenter ; et proiiide iu ado-
Icscentibus laudabile, in aliis non item. Nam a
viris maturis non tantum ut decoro studeant, sed
etiam ut sciant, postulatur.

". Prietcrea efferuutur spiritus animates gaudio Riiui m b<(iu.
subitaneo ex dicto, facto, vel cogitato aliquo suo
decoro, vel indecoro alieuo ; quie est passio ri-

108 DE HOMINE.

SECT. II. dcntium. Nam si quis dictum aliquod dixerit,Tel
. '^* . factum aliquod egregium, ut sibi videtur, fecerit,

RUus et detu. prouum ei est ridere. Item si alius dixerit fece-
ritve aliquid iiidecore, quicum se comparans com-
mendatior sibi fit quam aiite, vix poterit sese a risn
abstinere. Et universaliter passio ridentium, est sid
sibi ex indecoro alieno subita commendatio. Ri-
detur ergo nihil fere nisi subitum; neque eadem
res neque iidein joci ssepius ridentur ab iisdem.
Amicorum autem vel consanguineorum indecora
non ridentur, quia non sunt aliena. Quse risum
ergo movent tria sunt conjuncta ; indeeorum, ali-
enum, et subitum.

Flentium passio contra est, quando quis ab ali-
qua vehementi spe subito se dejectum concipit
" Itaque spe dilatati spiritus animales, subito fallente
spe contracti, impetum in organa lacrimandi fad-
entes, humorem, qui in illis est, in oculos cogit
redundare. Plurimum et saepius flent, qui spem
in se minimam, in amicis plurimam habent^ ut
feminse et infantes. Plurimum rident, qui a factis
suis laudabilibus paucissima^ ab aliorum fEictis tur-
pibus virtutis suse phirima argumenta colligunt.
Flent quoque aliquaudo post iras amici in gratiam
redeuntes. Est enim reditio in gratiam tendentis
ad vindictam subita animi repulsa. Flent ergo, ut
pueri inulti.
Amorwnun g. Amor, si couspicuus sit, in tot passiones fere
dividitur, quot sunt amoris objecta. Ut amor pe-
cuniae, amor potentiae, amor scientiae, etc. Amor
pecunise, si modum excedat, avaritia ; amor poten-
tiae civilis, si immoderatus sit, ambitio nominatur.
Perturbant enim et pervertunt animum.

Amor autem, quo homo hominem amat, duplici

DE AFFECTIBUS, ETC.

109

modo intelligitur ; et utrique modo inest benevo- sE

lentia. Sed uno modo nominatur amor quando .

nobis, alio quando aliis bene volumus. Itaque
aliter vicinus, aliter vicina amari solct : nam illum
amando. illi ; hanc amando, nobis bonum qucerimus.
Item amor famee sive celebritatis inter pertur-
batici.es, si nimius sit, ponendus est; sed modus,
tam in cupiditate famK quam in cupiditate cseter-
arum rerum exteniarum, est utilitas ; nempe quoad
prseaidio esae possunt. Etsi enim de fama post
mortem uoii injucunde, nec aliis inutiliter cogita-
mus, fallimur tamen, futurum, quod sensuri non
sumug aut parvi iestimaturi, contemplantes tanquam
praesens, Idem enim facimus, ac si ideo doleremus,
quod celebres non fuimus antequam essemus nati.

9. Sui aestimatio nimia rationem impedit ; et sni
propterea animi perturbatio est, in qua efferentibus

se spiritibus animalibus tumor quidam sentitur
ipsius anirai. Cui contraria passio est diffidentia
niraia sive auimi contraetio. Itaque his solitudo,
illis frequentia hominum placere solet. Sui autem
sestimatio justa perturbatio non est, sed animi status
is qui esse debet. Qui autem recte se testimant,
ex factis suis prateritia se aestiraant, itaque quie
fecere, iterum tentare audent. tlui vero nimium
se aestimant, vel 6ngunt se esse quod non sunt, vel
creduut adulatoribus, cum ventum est ad pericula
ipsa animis deficiuut.

10. Dolere ob malum alienum, id est, condolere Mi»
sive compati, id est, malum alienum sibi accidere
posse imaginari, misericordia dicitur. Itaque qui
similibus malis assueti aunt, magis sunt miseri-
cordes ; et contra. Nam malum quod quis toinus
expertus est, minus metuit sibi. Item, eorum, qui

110

DR HOMINR.

SECT. II.
12.

iEmulstio
«t iiiridia.

Admiratia

criminuin pcenas dant, minus miserescimus, qnia
aut odimus malefactores, aut in nobis esse cre&-
mus ne in siinile peccatum incidamus. Itaque quod
eorum, qui a^ternum eruciari apud inferos dicuntnr,
idque eruciatibus intensissimis, nemo fere miseres-
cat, ratio esst» potest vel quia credimus idem non
posse accidere nobis, vel quia imaginatio nostra
cruciatus illos non satis fortiter comprehendit, vd
quia qui liaec ita esse docent non ita vivunt, ac si
ipsi sibimet ipsis in ea re crederent.

1 1 . Dolor ob pra;latum sibi alium^ conjunctus
cuin conatu ])ro])rio, est a^mulatio : sed conjunctns
cum voluntate praelatum sibi retrahendi^ invidia est

12. Admiratio passio est gaudentimn novitate:
homiiii enim novitatem amare naturale est. Nova
autem dicimus, qua3 raro accidunt ; quae autem in
unoquoque geiiere rerum magna sunt, etiam rara
sunt. Est autein hsec passio hominum fere propria.
Etsi enim caetera animalia, quando novum aut in-
usitatum aliquid aspiciunt, eousque admirantor
dum an ipsis noxium sit vel innoxium possint
judicare ; homines tamen quod novum vident, unde
productum sit, et ad quid eo uti possunt quserunt.
Itaque novitate gaudent, ut causarum effectuumque
cognoscendarum occasione. Ex quo sequitur, quod
qui plura quam alii admiratur, aliis vel imperitior
vel ingeniosior sit ; niminim, si plura ei contingant
nova, imperitior ; si eadem nova magis admiretur,
ingeniosior.

Infinitus pene esset numerus passionum, si ad
omnem earuin quantulamcunque differentiam di-
versa illis imponeremus nomina. Sed cum nulla sit
quae non sit harum, quas descripsimus, alicui affinis,
de his dixisse contenti erimus.

DE INGENIIS ET MOBIBUS.

DB INGEMIS ET MORIBUS.

1. In<;eiiii defiDitio. 2. Divcrsitas ingeniorum a teniperie cor-
poriD: 3< A consuctudine : 4. Ab expericntia: 5- A boDis
fortuns : 6- Ab opinionc quam quisque habet de se : 7, Ab
authoribua, 8. Virlules divenis diverstc. 9. Mensura mo-
Tum lex.

1. Ingenia, id est, hominum ad certas res pro- sect. n.

pensiones, a sextupUci fere fonte orimitur ; nimi- . ]^ .

rum, a temperie, ab experientia, a coiisuetudiue, a ^^e^ 'UJi.da».
bonis fortunje, ab opinione qunm quisque habet de
seipso, ab authoribus. Quibus mutatis mutaiitur
etiam ingenia.

2. A temperie : quod qui temperie calidiore sunt, '^^'^^^
plerumque etiam cjeteris paribus audaciores sunt ; p«tw c«ipora;
qui frigidiore, timidiores. A mobilitate spirituum
animalium, id est, a celeritate imaginandi differunt
ingenia dupliciter : primo, quod alia acutiora sunt;
unde alii ingenio vivido, alii tardo sunt ; secundo,
quod eorum, qui celeri ingenio sunt,partim cogita-
tioiies per ampla spatia vagantur, partim circa
uiium aliquid convertuntur ; unde aliquibus lauda-
bilis est phantasia, aliis judicium probabile est.
Atque his iugenium est idoneum ad cognoscendas
controversias, et ad philosophiam omnis generis, id
est, ad ratiocinandum ; ilHs ad poesin et ad inven-
tionem : utrumque simul ad oratoriam. Et judi-
cium quidem distinguit subtiliter in objectis simil-
bus : phantasia autem coufundit jucunde objecta
dissimilia. Ilhid senum pleruraque, hoc juvenum.
etamenutrumqueinutrisqueinveuitur. Phan-
i, si modum excedat, exit in stuItitiam,<]uaUs est

112 DE HOMINE.

SECT. II. eorum qui inceptum sermonem finire non possant,
. 'f* - abducti cogitationibus a proposito alienis. Tarditas
contra, si modum excedat^ desinit in aliam stul-
titiae speciem, qui est stupor.

Quod dicitur Milgo, senes ingenio esse ad divi-
tias nimis attento, verum non est. Nam quod se-
num magna pars divitias, quibus minime usuri sunt,
acer\'are solent, non id faciunt ex ingenio senili, sed
ex studio perpetuo; nam ante senectutem idem
erat studium, nempe ut, experiundo quousque pra-
dentia sua et ingenio in acquirendis divitiis proce-
dere possunt, sibimet ipsis possent applaudere, nec
ut divitiis illis, sed prudentia sua irui possent^ qna
illas congesserunt. Neque hoc mirum videri de-
bet ; nam et qui literis student, quanto setate magis
provehuntur tanto magis scientiam augere soliti
sunt, spectantes animi sui virtutem in scientia^ tan-
quam in speculo. Denique omnes institutum, quod
elegerint, ut jucundissimum usque ad senectutem
ornare et excolere solent quantum valent ; et in
senectute maxime, non quia seniores, sed quia pro-
fecerunt magis, more earum rerum quae sua na-
tura quo longius eo velocius semper feruntur,
A caiiauetu«iiiie: 3. A consuctudine : propterea quod quae nova of-
fendunt, id est, quibus in principio resistit natura
hominis, eadem saepius iterata naturam subigunt ;
et primo quidem ferre se, mox autem amare cognnt.
Id quod in regimine corporis maxime, deinde etiam
in operationibus animi perspicuum est. Itaqne
vino ab adolescentia assueti, haud facile desuescunt ;
et opinionibus quibuscunque a pueritia imbuti, eas
plerumque retinent etiam in senectute, praesertim
homines qui non, nisi in rebus pertinentibus ad rem
familiarem, de vero et falso magnopere soUiciti sunt.

DB INGENIIS BT MORIBUS.

Itaque apud omnes gentes religio et doctrina, quas sect. ii.
quique a primis annis didicerunt, ita eas servant . '^- ,
perpetuo, ut disseutientes oderint et convitientur :
ut mauifestum est ex libris praecipue theologorum,
quos id miuime omnium decet, atrocissimorum
convitiorum plenis. Quomm hominum ingeuium
paci et societati aptum non est.

Consuetudine item fit, ut qui in periculis saepe
et diu versati sint, ingenium habeant minus meti-
culosum ; et qui in honoribus a tempore longissimo
versati siut, iugenio sint minns iusolente, ut qui
desierunt jam sese admirari.

4. Ab experientia rerum extemarum. Hinc fit Ab^iH.ii™u.'
ut ingeninm reddatur cautum. Contra, qui pau-

carum remm habeut experientiam, ingenio sunt
plemmque temerario. Nani animus humanus ra-
tiociuaudo procedit a cognitis ad incognita ; neque
potest rerum consequentias in magnara longitudi-
nem prospicere sine cognitione quae est a sen-
sibus, id est, sine multarum consequentiarum ex-
perientia. Fit inde ut ingenia hominum adversis
eveutis corrigantur, nimimm, iugenium audax fre-
quentibus infortuniis, ingenium arabitiosum crebris
repulsis, ingenium protervum crebris refrigeratio-
nibus ; denique putTorum ingenia ad omnia for-
mantur, quae voluut parentes et magistri, virgis.

5. A bonis fortunee, hoc est, a divitiis, a nobili- a'™'»'"""'™
tate generis, a potentia civili fit nt iugenia aUqua-

tenus varientur ; nam a divitiis et potentia civili,
ingenia plemraque fiunt superbiora ; nam qui plus
possunt, plus licere sibi postulant, id est, ad inju-
rias inferendas magis propensi suiit, et ad societa-
tem cum iis, qui minus possunt, iequis legibus in-
eundam ineptiores sunt. Nobilitas antiqua inge-
VOL. ii. 1

I 14 DK nOMINE.

SECT. 11. iiium facit come, propterea quod in tribuendo cm-
^^' que honorem, tuto largi et benigiii esse possont,
cum debiti sibimet ipsis honoris satis sint secuii
No1)ilitatis novse ingenium magis est snspicax, nt
qui, nondum satis certi quantus honor sibi tribiii
debet, fiunt versus inferiores ssepe nimis asperi,
versus aequales nimis verecundi.

Abopinione 6. Ab opiiiione quam habet quisque de seipso.

qur?Jb^"aew:Inde enim fit ut qui sibi videntur sapientes, nec
sunt, ingenium ad sua ipsorum vitia corrigenda
ineptum ha1)eant. Non enim in seipsis esse putant
quod corrigi debet. Contra, ad aliorum facta vd
corrigenda, vel vituperanda, vel deridenda proclives
sunt, ut qui, quicquid factum vident praeter senten-
tiam suam, non recte factum putant. Itaque civi-
tatem etiam male gubemari existimant^ quse non ut
ipsi volunt gubernatur ; et per consequens ad res
novas caeteris homhiibus aptiores-sunt. Eorum, qui
sibi videntur docti, idem est ingenium ; videntnr
enim sibi sapientes ; nam doctum esse, nisi doctum
ad sapientiam, nemo cuperet. Hinc fit ut paeda-
gogi saepissime ingenio sint censorio et ad convic-
tum odioso, ut qui, cum electos se videant ad for-
mandos mores puerorum, vix abstinent a censendis
moribus ipsorum patnim, nedum conviventium.
Etiam qui adhibentur ad regendos doctrina sua
mores publicos, nimirum doctores ecclesifie, nesci-
entesque a quo ad ministerium tantum evocantur,
ipsos reges et ecclesiae rectores summos a se regen-
dos esse postulant ; imo non regibus et iis, quorum
curae salus populi a Deo commissa est, sed sibi im-
mediate a Deo munus illud concessum esse videri
volunt, summo cum periculo civitatis. Similiter,
ii, qui a civitate ehguntur ad interpretationem le-

DE INGENHS ET MORIBUS. 115

gum, propter tam amphun civitatis testimonium vix sect. ir.
possunt non videri sibi caeteris hominibus sapienti- ., .'f-, ,.
ores. Itaque munere sno non tantum ad jus dicen-
dum, id est, ad leges, id est, ad mandata civitatis
exphcanda, sed ssepe etiam ad jus dandum, id est,
ad summos imperantes, id est, ad civitatem in or-
dinem cogendam uti postulant : id quod plerum-
que bellorum civilium initium esse solet, nimirum
rectoribus civitatis injustitise accusatis ab iis, qui
habentur juris peritissimi, imperitissimum ^nil^s,
ducentibus iis quibus res nov^e et bellum civile vel
propter ambitionem jucundum vel propter rem fa-
miliarem attritam utile est, contra civitatis rectore»,
id est, contra ipsam civitatem ariua sumunt.

7. Ab authoribus. Authores autem cuique cujus- ■*'■ ""*"n"i"»-
que rei eos voco, quorum quis praecepta aut exem-
plum sequitur, ductus opinione sapieutije ejus. Ab
his, si boni, ingenia adolescentium formantur bona,
prava si pravi ; sive magistri ii sint, sive patres, sive
alii quicmique, qnos vulgo a sapientia laudari
audiuut ; nam laudatos reverentur et dignos existi-
mant quos imiteutur. Ex quo- intelligitur, primo,
non raodo quam veris et bonis prseceptis adolescen-
tium animos imbuere debeant patres, magistri, et
tutores eomm, sed etiam quam sancte et juste in
eorum prsesentia sese gerant, ut quorum ingenia
non miuus sed multo magis ad mores malos exem-
plo, quam ad bonos prjeceptis di.sponuntur. Se-
cundo, quam, quos lecturi sunt libros, sint sani,
casti, et utiles. Sunt autem libri scripti a civibus
Romanis, fiorente democratia aut recens extincta,
nec non a Grsecis florente republica Atheniensi, tum
prfficeptorum tum exemplorum pleni, quibus inge-
nium vulgi regibus suis iofestum redditur ; idque

116 DE HOMINE.

SECT. 11. ob nullam aliam causam, quam quod ab hominibus
. \^' . jjerfidis perpctrata flapitia in illis libris laudari
vident, nimirum re^icidia, si modo reges antequam
occidant tyrannos vocent. Venim ingenium vulgi
corrnnipitur adluic mapris a lectione librorum et
auditione concionantium corum, qui regnum in
repfiio, ecclesiasticum in civili esse volunt. Hinc
enim pro Cassiis et Brutis oriuntur Ravilliaci et
Clemcntes, qui, cum regres suos occidendo ambitioni
inscr\'irent aliena?, Deo se servire arbitrabantur.
virtut.*di. g In&:enia, quando assuescendo ita confirmata

TerhiA «livtTSBB. /»-1 1 •

sunt, ut facilc nec reluctante ratione suas edant
actiones, dicuntur morex. Mores autem, si boni
sint, virtntes ; si mali, vitia appellantur. Quoniam
autem non eadem omnibus bona et mala sunt, con-
tingit eosdem mores ab his laudari ab illis culpari^ id
est, ab aliis bonos, ab aliis malos, ab aliis virtutes, ab
aliis vitia appellari. Quare ut, quod dici solet, quot
capita tot sententia?, ita etiam dici potest,quot homi-
ncs tot virtutis et vitii diversae regnd». Cluod tamen
dc hominibus eatenus intellij^endum est, quatenus
homincs tantum, ncm etiam quatenus cives; nam
eonim, qui extra civitatem sunt, alter alterius sen-
tentiam sequi non obligcjitur ; in civitate vero pactis
obligantur. Ex quo intclligitur scientiam moralem
nuUam habere posse eos, qui homincs considerant
per se (^t quasi extra socictatem civilem, propter de-
fectum mensuraj certje, qua virtus et vitium rosti-
mari et definiri possint. Nam scientiae omnes inci-
piunt a definitionibus, nec aliter scientiae dicendse
sunt, sed sermones meri.
Mciwura 9. Itaquc nisi in vita civili, virtutum et vitiorum
communis mensura non mvenitur ; quse mensura ob
eam causam alia esse non potest pneter uniuscujus«

DE INQENIIS ET MORIBUS. 117

jne civitatis leges ; nam leges natiirales, constituta shct. ii.
Kvitate, legum civilium fiunt pars. Neque impedit . '^- .

[uo minus ita sit, quod inuumerae siut, et olim fuerint Memiin.
civitates diversis legibus. Ciuaecunque enim sunt """"" "'
leges, ilias leges non violare semper et ubique civium
virtus habita est, et easdem negligere vitium, Quare
etsi actiones qtuedam, qu£e m una civitate justae
sunt, in alia siiit injusta;, justitia taraeu, id est, non
violare leges, ubique eadem est et erit. Virtus autem
moralis, quam quidem meusurare possumus legibua
civilibus, quEe diversis civitatibus diversse sunt, sola
est justitia et aequitas; quam autem meusm^amus
per leges mere naturales, charitas sola est. Atque
in his duabus coutinetur omnis virtus moram. Quod
autem attinet ad virtutes alias tres prseter justitiam,
quas vocant cardinales, forfiludinem, pntdeutiam,
et temperantiaiH, nou sunt illae civium virtutes, ut
civium, sed ut homiuum ; ut quje non tam civitati
quam ipsis hominibus singuhiribus, qui ipsas habeut,
utiles sunt. Civitas enim, sicut uisi per fortitudinem,
prudentiam, et temperautiam bonorum civium non
conservatur, ita uisi per fortitudiuera, prudentiam
et teraperantiam hostium nou destruitur. Sunt enim
tum fortitudo, tum prudeutia, vis animi potius quam
bonitas morum ; et temperautia privatio potius vi-
tiorum, qufe oriuutur ab iugeuiis cupidis, quibus
nou Iseditur civitas, sed ipsi, quam virtus moralis.
Ut enim civis omuis bonum suum sibi privatim
habet ; ita et civitas bonum suum sibi publicum.
Neque vero fortitudinem et pnideutiam privati ho-
miuis, si ipsi soli utiles siut, a civitatibus aut a qui-
busvis aliis hominibus, quibus eiedem utiles non sunt,
laiidari, id est, pro virtute haberi postulari debet.
Sed t(»tara hauc doctriuam de morihits et iiigeniui

118

SECT. II.
13.

D£ HOMINK.

in paucissima verba contrahens, dico ingenia qnidem
bona esse ea, quae idonea sunt societati civili ine-
undae ; et mores bonos, id est, virtutes morales, eos
esse quibus inita optimc conservari potest. G)n-
tineri autem virtutcs omnes in justitia et eharitate.
Undc intelligi etiam potest ingenia his contraria
prava esse ; et mores contrarios vitiaque omDia con-
tineri in injustitia et animo ad aliena mala stapido,
id cst, in defectu charitatis.

Relig^oni»
defiDitio,

CAPUT XIV.

DE RELIGIONR.

I. Religionis definitio. 2. Amare et timere Deum quid fit
3. Fides quid. 4. Fides dependet a legibus. 5. Justitia a Deo
cordibus insculpta. 6. Deus peccata remittere sine injustitia
potest, nulla exacta pccna. 7* Ncminis opera justa peccata
sunt 8. Cultus definitio et divisio. 9. Cultus publicus quid.
10. Cultus partes, prcces, gratiarum actiones, jejunia publica,
dona. 11. Cultus superstitiosi varii. 12. Cultuum finis quis
mortalibus futuri anxiis. 13. Quib sint qus religiones mutant.

1. Religio est hominumy qui Deum sincere hono--
ranty cultus externus. Deum autem sincere hono-
rant, qui illum non modo existere, sed etiam rerom
omnium omnipotentem et omniscium creatorem et
rectorem, et praeterea rerum prosperarum et ad-
versarum arbitrio suo distributorem esse credunt.
Itaque religionis simpliciter, id est, naturalis, duss
sunt partes ; quarum altera est Jides, sive credere
Deum esse et omnia gubernare, altera est cultus.
Prior autem pars illa, de fide in Deum, vocari solet
pietas erga Deum. Nam qui id credit, non potest
non conari in rebus omnibus illi obedire, neque illi

DE RELIGIONB.

119

1 prosperis gratias non agere, neque iu ndversis
non supplicare; quse sunt propriissima opera pie-
tatis; in his enim continentur amor et metus, qui-
bus jubemur amare et timere Deum.

2. Non autem ita ab homiiie amandus est Deus, ^
ut ab homine homo. Nam per amorem hominis
erga hominem inteUigimus semper aut cupidinem
amplecteudi aut benevolentiam; quonim utrumque
de amore erga Deum intelligere iiieptum esset.
Amare Deum est Dei jussa laetum facere. Timere
Deura est cavere ne incidamus in peccata, eo modo
quo solemus timere leges.

3. Fides autem, prteterquam eam qua credimus n
Deum condidisse et regere omnia, si sit de rebns
qure supra natune humanae captum positee suut,
opiuio est, quEe nascitur ab authoritate dicentium.
Nisi ergo prjecesserit opinio quod is, qui dicit, ea
quie dicit modo aliquo supematurali scierit, iiulla
esse potest causa quare illi credere debeamus.
Circa res ergo superuaturales uemiui credimus, nisi
qnem prius factum aliquod fecisse supeniaturale
credimus. Dicenti autem alicui ea, quae dieit vel
docet, confiiTnata miraculis esse, quomodo credi
potest nisi et ipse miracuium ediderit ? Nam si
homini privato sine miraculo credendum sit, cur
diversa doceutium uni magis quaraalteri? Reli-
giouis ergo nostrae pars maxima et Deo gratissiraa
fides ab hominibns privatis, nisi faciant miracula,
dependere non debet.

4. Si religio, praeteream qufficonsistit in pietate fi
naturali, ab hominibus privatis non dependeat, tnnc
neccssarium est, cessautibus jamdndum miraculis,
ut dependeat a legibus civitatis. Religio itaque
philosophia nou est, sed in omiii civitate lex ; et

120 DE HOMINE.

SECT. II. propterea non disputanda est, sed implenda. Ne-
. ^^- , que enim aii lionorifice de Deo sentiendum sit,
neque an sit amandus, timendus, colendus^ dubitari
potest. Sunt enim hsec religionum per omnes
gentes communia. Disputantur ea sola, quibiis
unus homo ab alio dissentit ; quae propterea de fide
in Deum non sunt. Iii his autem disputationibus,
dum scientiam quaerimus earum rerum quas sub
scientiam non cadunt, fidem in Deum^ quantum in
nobis est, dcstruimus. Posita enim scientia tollitur
fides, sicut posita fruitione toUitur spes. Docet
autem apostolus, ex tribus virtutibus^flfe, spe^ chor
ritatCy adveniente regno Dei, fidem et spem am-
plius nou existere, sed solam manere charitatem,
Quaestiones ergo de natura Dei naturse conditoris
nimis curiosaj sunt, nec operibus pietatis accen-
sendae; et qui disputant de Deo, non tam Deo
fidem, cui jam omnes credunt, quam sibimet ipsis
conciliare cupiunt.
jiiKtitiaa 5. Quoniam autem amare Deum idem est quod

bilTi^^Xta- ^^i^^^^^is ejus obedire, ct timere Deum idem quod
timere ne quicquam contra mandata ejus faciamus^
quaeri iteruin potest unde sciri potest, quae sint ea
quae Deus imperavit. Cui quaestioni responderi
potest, Deum eo ipso, quod homines fecerit ratio-
nales, hoc illis praecipisse, et cordibus omnium hanc
legem insculpsisse, ne quisquam cuiquam faceret
quod alium sibi facere iniquum duceret. In quo
praecepto universa justitia et obedientia civilis con-
tinetur. Quis enim est qui, si in civitate cum
summo imperio constitutus essct a populo, regendi
sui et legum condendarum causa, non iniquum esse
leges suas a quolibet subdito spemi, vel authori-
tatem suam negligi, nedum disputari, judicaret ?

DB RELIGIONE. 121

^m ergo rex si esses, iniquum id esse duceres, sect. ii.
; legem habes actionum tuarum regulam cer- . '*■

ssimam ? Ea autem etiara diviua est, quie su-
"premis potestatibus, id est, supremorum imperan-
tium legibus obedire prsecipit.

6. Sed cura homiiies mandata Dei jam violave- Dcmp™»
rint, ppccentque quotidie, quomodo, dicet aliquis, ^juMid. po.
cum justitia divina stare potest, ut peccatorura «ta^nl."^
poenas non ab illis requirat Deus ? Sed homo si
injurias sibi illatas nuuquam ulciscatur, si ita ig-
noscat ut nullam omniiio viudictam, ne pceiiitentiam
quidem exigat, an illum injustum, aii potius sanc-
tum esse existimabiraus ? Nisi ergo Deura minus
misericordem esse dicamns quam homines, causa
nutla est cur non possit Deus peccatoribus, saltem
pceiiitentibus, sine ulla ipsorum aut aliorum pro
illis accepta pteua ignoscere. Quod Deus olim pro
peecatis populi exigeret sacrificia, noii habebant
illa sacrificia rationem pcenBe, sed erant constituta
pro peccantium sese ad Deum convertentium, et ad
obedientiam pristinam redeuntium signh. Itaqne
Servatoris nostri raors non erat peccantium pcena,
sed pro peccatis sacrificiura. Et quod peccata
nostra bajulare dicitur, noii magis de prena iiitelli-
gendum est, quam sacrificia olim ita intelligebantur,
qUBE non erant in illis auimalibus peccatorum, qufe
commiserunt Judiei, punitiones, sed gratorura ho-
rainiim oblationes. Requisivit ab Israclitis Deus
quotannis duos hircos; quonira alter, qui pro ob-
latione erat, imraolabatur, alter, qui peccatis populi
oneratus erat, abigebatur in desertum quasi peccata
populi absportaturus. Similiter Christus, quatenus
oblatus in cruce, occisus est ; quateims vero pec-
catis iiostris oneratus cst, resurrexit. Nisi Christus

122 DB HOMINE.

Ki:cT. II. resuscitatus sit, manent, inquit apostolus^ peccata

. '*• , nostra.

Neinini>i /. Cuiu crgo pictas constet fide^ justitia et cha-

i3^!r!lu IlTnt ritatc ; justitia autem et charitas virtutes sint
morales ; non possum iis assentiri qui eas appellanmt
splendida peccata. Siquidcm enim peccata essent,
quanto quis cxteris hominibus sanctior esset, tanto
illi minus credi deberct, ut minus justo. Quid igitar
est, quod Deo in iis displicet qui justitiam &ciant ?
Displicet fide, id est, pietatis maxima parte caren-
tium simulatio. Nam etsi opera eorum permulta
justa fuerint, ipsi tamen, qui opera justa et eleemo-
synas faciunt ad gloriam tantum vel ad opes acqui-
rendas vel ad pcenam vitandam, injusti sunt. Itaque
sacrificia populi sui odisse dicitur Deus, quae tamen
cum a Deo jussa fuerint, peccata esse non potue-
runt. Sed Dco, sicut opera justa sine fide^ ita
etiam sacrificium et cultiis omnis sine justitia et
charitate abominatio est.

ciiuiw defini- 8. Colere proprie dicimur illud quicquid est,
quod officiis et labore studemus nobis facere quan-
tum possumus beneficum. Sic terram colimus, ut
feracior nobis sit ; homines potentes colimus po-
tentiae vel prajsidii alicujus nostri causa ; sic quo-
que Deum colimus, ut eum habeamus propitium
nobis. Est ergo cultus divinus illas actiones agere,
quae pietatis erga Deum signa sunt. Hae enim Deo
gratae sunt, et his solis propitius nobis reddi potest.
Sunt autem actiones illse ejusdem plerumque ge-
neris cum illis actionibus, quas facimus quando
colimus homines, sed in unoquoque genere optimae ;
nam signa alia pietatis naturaliter ostendere non
possumus. Cultuum autem alius est privatus, alius
puhlicus. Privatus est, quem exhibcnt homines

DE RBLIGIONE. 123

%iiigiiU arbitrio sno. Publicus est, quem exhibent sect. ii.
iidem jussu ci\itatis. Privatus rursus vel ab uno . '*■ .
secreto, vel a pluribiis coUectis exbibetur ; quorum
ille pietatis sincerie signum est ; quorsum enim
simujare illi qui a nemine videtur, nisi ab eo qui
simulationem etiara videt ? hic simulatus vel am-
bitiosus esse potest. In cultu secreto ceremonise
nullse sunt. Ceremonias appello operum pietatis
signa illa, quEe non a natura operis oriuntur, sed
ab arbitrio civitatis ; iiam precantem vel adorantem
procumbere vel genua flectere pro signo humilia-
tionis et subjectionis coram Deo, omnibus iiatura
dedit, quibus esse Deum dedit credere. In cultu
privato plurium simul ceremoniae esse possunt, quia
possunt inter se de decoro actionis commuuis com-
muniter statuere ; modo uihil faciant contra leges
civitatis. Sed locus hic est et invitamentum simu-
lationis, qus tamen aliquando culpa vacat, Ho-
mines enim, si in unum locum conveneriut multi
simnl, babent hoc a natura multitudiuis, ut a sin-
gulis timeri velint, postulentque ut nemo neque ad
illos, neque coram illis scurriliter, inconsiderate,
rustice, incomposite, aut non, quantum illi intelli-
gunt, ornatissime loquatur, nec non gestum exigunt
decomm gravitate, et quali nemo utitur domi sueb.
Ciuapropter illi, qui ad multitudinem vel in eorum
prsesentia caeteris omnibus tacentibus loquitur, in-
duenda persona est gravior sanctiorque quam alio-
qui faceret ; quae species quidem histrionicie est,
sed culpa vacat, ita scihcet postulante multitadine,
singulis multo potentiore.

9. Cultus publicus sine ceremoniis esse non po- *^"i"»

, , 1 11". . . pulilieiu qidd.

test ; nam cultus pubhcus is est, quem in signum
habiti honoris Deo exhiberi ab omnibus civibus.

124 DE HOMINB.

SKCT. II. iflque locis et temporibus constitutis^ impera?it

. ^^'_ civitas. Itaque judicaudi quid sit decorum, quid

non, in publico cultu Dei, penes civitatem jus esL
Cercnionise sunt operum pietiitis signa illa^ non qns
a natura operis tantum, qui cultus est rationalis,
sed etiani illa (luje iniperantur ad arbitrium civi-
tatis. Kt proj^terea in diversis geutibus, necesse
est ut in cultu I)ei multa sint apud unam gentem,
qua; apiul ali.am non sunt ; et ut aliorum cultus
(|uando(iue ab aliis rideatur. Cultus a Deo imme-
diate ordinatus nullus unquam fuit praeterqoam
apud JudaK)s, refjnante ipso. Aliarum g^entium
(*(u*emoniie aliae quidem aliis magis erant rationales ;
apud omnes tiimen ceremoniis lege civili jussis uti,
rationale erat.
cuitus Cultus partes sunt vel rationales, vel superstitioss

S^,gJS^im sive phantasticaj. Rationales sunt,primo, preces;
^uZdonT'' ^^^^ ^^"^^ credere nos significamus bona omnia fii-
tura a Deo, et ab eo solo speranda esse. Secundo,
gratlarum actiones ; nam liis significamus credere
nos a Deo, et ab illius solius gratia, bona praeterita
omnia nobis data esse. Deum autem precibus flec-
tere, etiam vincere homines pii dicuntur aliquando;
non quod Deum sententiam suam et decreta aetema
mutare unquam coegerint, sed quod omnium re-
rum ordinator Deus dona sua hominum preces
quandoque antecedere, quandoque consequi, voluit.
Adeo ut non improprie tum preces tum gratiarum
actiones uno nomine suppUcationes appellati sint.
Tertio, jejunia jmhlica, aliique actus peccata lu-
gentium. Signa enim sunt poenitentiae, id est, quod
peccatorum pudet ; deinde quod minus viribus pro-
priis prseteritorum lapsuum conscii confidamus, et
quod in futurum cauti esse volumus iie in pecca-

DE RELIGTONE. 125

rnrsus incidamus. HultiiUtatem autem et srcT. ii.
um cinere et sacco et prosterimtione significare .. ,'*; ,.
i sunt ; non quod pudor et humilitas sine his c»ii...
vera nou sit; sed quia natura ipsa docet iisdem L.. ^^'„^1™
rebus Deum colere, qui corda nostra videt, quibus !^iti^7dont "
vidimus coli homines, qui nisi talibus siguis de pce-
nitentia vera judicare non possunt. Qui vero pec-
cata sua, simulatque resipuerint, condonata esse
pro certo habeut, iidemque se sciunt resipuisse,
nisi quod doloris species aliqua ait etiam pudor,
dolere uUerius non possunt : nam si dolent signum
manifestum est, (|Uod ideo dolent, quia eo miseriie
se reductos ^ident, ut vel ipsi, vel peccata quie
amant abjicienda sunt ; quemadmodum iii mari
mercator dolet, quando aut se aut mercem peritu-
ram esse videt. Itaque in cultu divino tristitia
post peccata decora est et naturalis ; sed tristitia illa
non repugnantis, sed pudentis et humiUati animi
esse debet. Q.uarto, cultus divini rattonalis publici
pars sunt dona, id est, sacriticia et oblationes.
Ratiouis enim non est, ut illi, a quo accepimus
omnia, niliil retribuamus, id est, Deo nihil conse-
cremus, id est, partem seponamus nuUam divini
cultus publici ministris, pro diguitate illius minis-
terii, alendis. Sicut enim in ecclesia, ministri
Christi ab evangeliis, id est, ab iis rebus quae ob
bouum nuntium ab hominibus gratis datre erant, et
apad Judaeos phirimasque alias gentes ab oblatio-
nibus et sacriliciis sacerdotes alebantur; ita ratio-
nis est ut in omni civitate ministri cultus di^dni
alantur a Deo consecratis, quae propterea in omni
genere debent esse perfectissima.
I 1 1 . Cultus superstitiosus, propter diversitatem opi-

126

DK HOMINE.

I Vatlunm lii

II. nionum eorum hominum, qui plurea Deos esse cre-
_ debant, nimirum qui gentem quandam CEelitum,
pet. quaai homiimm aeriorum civitatem, esse putabant,
''^ majorem habet varietatem quam ut narrari possit.
Etiam diis illis linguam propriam sibi fuisse in coelo,
aliterque ab hominibus aliter a diis easdem res
nominari credideruut ; ut qui Romuhis in terris
Quirinus in ccelo diceretur ; similiterque in aliis no-
minibus, ut apud poetas GrEecos, ecclesije ethniae
patres, videre est ; eodem fere modo, quo quam
nos civitatem, populus clericus appellat ecclesiam,
id quod in civitate lex, in ecclesia canoii, et quod
in regiio majestas, in ecclesia sanctitas appellatur.
Nec una Deorum civitate contenti, aliam statuerunt
Deorum marinorum sub regimine Neptuni, et ter-
tiam apud inferos sub Plutoiie. PrEcterea, creatura
fere iiulla erat quam non invocarunt ut Deum vel
Deam ; nuUa fere virtus, praster laborem et indus-
triam numina per se propitia, sine ara aut templo
erat. Quicquid denique nominabile, idem et dei-
ficabile erat. Quod quam rationi uaturali incon-
gruum sit, nemo est qui non intelligit. Supersti-
tionem autem haiic facere potuit lex loci ut rel^o
appellaretur, et cultus omnes alios superstitiones.

12. Fiuis, quem cultui divino civitates onmes
prsetendunt, is est, ut eamm Deus vel Dii tum ipsi
civitati, tum etiam singidis civibus propitii sint.
Veruntamen plerisque divina gratia simpUciter non
sufficit. Cogitant euim, Dem mihi daturus qut-
dem dona est, sed alia Jortasse quam gtits ego
Kolo ; avertet mala, sed per prudentiam meam.
Utinam ergo scirem qu^ hona itla sunt, quce dare
viihi parat, et qiice sunt viala, qute ita prope me

DK RELIGIONE. 127

•nfura sunt, ut abigi opiis haheant. Itaque sic sect. ii.

colunt, ut tamen aut de sapientia aut de indulgentta .^ — ^ .

divina semper dubitare videantur. Atque hinc est ^'<^m'«^ ni».
quod omnes fere mortales, futnri temporis anxii, bu»(i.iuri.iniii^
convertaiit se ad prognostica plurium genenim,
quam ut facile possint enumerari. Prognostico-
rum antem umeum genus certum est, nimirum, vox
prophetiE, sed tamen si propheta ille fecerit mira-
culum ; csetera falsa sunt. Quod astrologia con-
templatione siderum de futuris eventibus fortuitis
judicare vel in utramvis partem pronuntiare audet,
non scientiie est ; sed fugiendre egestatis causa, ho-
minis stratagema est, ut prjedam auferat a populo
stulto. Idem sentiendum est de iis, qui nullo mi-
raculo facto prophetas se esse simulant. Quod
somuiatores sorania sua, imllo edito miraculo, fntn-
rarum rerum prognostica esse putant, stultitia est ;
quod postulant sibi credi, insania est ; qnod prEE-
dicunt temere civitati mala, crimen est. Quod ma-
lefica; a phirimis credantur nocere illis quibns
volunt raale, verura non est ; sed cum mala, qute
imprecantur, contingunt ut volunt, tunc ipsae suis
precibus a daemone, quem somniant se vidisse ejus-
(jue operam pacto conduxisse, mala illa facta esse
autumant, et tanquam a se facta aliquando confi-
tentur. Illfe ergo futura non sciunt, sed qute op-
tant, futura esse sperant. Veruntameu, tum propter
nocendi voluntatem, tum etiam propter iiefarium
cultum non immerito puniuntur. Prfeterea, animi
pnesagia, id est, metua et spes, etiam sua cuique
sorania pro propheticis habita sunt. Item trausitns
avium fortuitus augurium erat, Intestinis pecadum
inhiabant homines ut futura prEedicturis. Verba
sine intentione loqueutis futuri omina credebaiitur.

128 DE HOMINE.

SECT. II. Inusitata omnia, portenta^ et ostenta, quia Dii per

. ^y . illa videbantur ventura ostendere, dicebontur. Eti-

am sortibus diversorum generum utebantur, id est,

iu omnibus fortuitis fortunam suam experiebantnr.

Caeterum innimieros alios modos divinationis, ne

stultitia bominum nimis diu immorer, praetereo.

QiicMDtqasre. 13. Qua^ rcligicmes mutant duse solent esse res,

iigionn muuiit ^j^]^^ j^ sacerdotibus ; dogmata absurda, et reli-

gioni, quam docent, contrarii mores. Erravenint
enim homines pnidentes ecclesiae Romause cum
vulgi ignorantia eo usque abuti se posse arbitra-
bantur, ut sperarent efficere se posse ut verba, inter
se pugnantia, non modo tunc sed semper vulgo cre-
derentur. Paulatim eruditur vulgus, et verborum,
quibus utitur, tandem aliquando vim intelligit. Ex
quo fit, ut cum doctores religionis ea, quae non eo-
haereut inter se, non modo ipsos loqui videaut, sed
etiam alios ita loqui religiose jubere, proni sint tum
ipsos contemnere ut ignorantes, tum ipsam religio-
nem ut falsam suspicari, et eam aut corrigere aut
ejicere e civitate. Cavendum ergo imprimis est doc-
toribus religionis ne regulis colendi Deum quicquam
immisceant ex doctrina physicorum. Nam evitari vix
potest,cum rerum naturalium nuUam habeant scien-
tiam, quin aliquando incidant in propositiones ab-
surdas ; quae postca, etiam ab indoctis detectae, faci-
ant ut omnia quae docebunt contemnantur ; quem-
admodum detecta a Luthero doctorum Romanorum
ignorantia, non modo magnam partem religionis
Romana; tuminnostra,tum in aliis gentibus abolevit,
sed etiam ipsas gentes avulsit a Romana clientela.
Quod si de transubstantiatione,id est,de natura cor-
poris et loci,deUbero arbitrio,id est,de naturavolun-
tatis et intellectus, et de aliis rebus, quas brevitatis

DE RELIGIONK.

\-2^

causa prjetereo, tacuisseut, potxiissent quas lucrati sect. ii.
eraut retinere. Quod ad alteram mutaudarum re- . '*■ .
ligionum causam attiuet, uempe mores, mauifestuin Q"*«iiiqa«»
est uemiuera e vuIg;o ita esse stupidum, ut cum '*'™' """"*
illuin, qui credere jubet res alioqui creditu difficiles,
ita vivere viderit ac si ipse non crederet, uon im-
postorem putet, et credenda uon esse qua; credi
jubet; pnesertim si, ut ille eredat, jubenti credere
sit Htile. Si doceant ergo, ut ubique docent, cre-
dentium esse minus avaros esse quam alii, minus
ambitiosos, minus superbos, niinus seusibus iu-
dulgere, minus se immiseere negotiis muudauis, id
est civilibus, minus convitiari, minus invidere,
magis quam alii eorde simpUci esse, id est magis
apertos, magis misericordes, magis veraces, nec
tamen ipsi tales sint, iion debeut conqueri si fides
illis postea non adhibeatur. Equidcm quod religio
Chriatiana tempore sanctorum apostolorum insig-
niter creverit, in raagna parte causae fuisse credo
sacerdotuin ethnicorum vitam non sauctam. Sci-
licet prieter vitia cum vulgo illis communia, immis-
cebant se civitatum iuter se coutroversiis ; custo-
diebantque Deos quemadmodum nutrices custodire
infantes solent; nimirum ue cuiquam, uisi quem illi
volunt, ad illos accessus sit, aut quemquam ameut
iiisi a seipsis commendatum. Commeudabant
autem homines avari eos solos, a quii>us beueficia
iccipiebaiit.

130 DK HOMINR.

CAPUT XV.

DE nOMINK FICTITIO.

1 . Pcrsono; dcfinitio. 2. Aiitlior ct aiithorita8,quid sint. S. Sponsor
sive fidcjussor, (juid. 4. Personani habere intelligi possuut
aliae res pricter honiincm.

SECT. II. 1, QuoD Graeci TrpocrwTrov, Latini dicunt quandoqae
— t — • faciem sive oh horainis, quandoqiie personam : fa-
.lefiuitiiu ciem si de homme vero, personam si de fictitio in-
telligi vohmt, qualem in theatro solebant habere
comoedi et tragcedi. Intelligebatur enim in theatro
loqui iion ipse histrio, sed aliquis alius, puta Aga-
memnon, nimirum faciem fictitiara Agamemnonis
induente histrione, qui pro illo terapore erat Aga-
memnon ; quod tamen postea intelUgebatur etiam
sine facie ficta, nimirum profitente se actore quam
personam acturus erat. Nec minus necessariae
sunt in civitate fictiones hujusmodi, propter ab-
sentium commercia et contractus. quam in theatro.
QrUod autem ad usum personae civilem attinet, de-
finiri potest hoc modo ; per/fona esty cui verba et
actionea hoviinum attrihmintur vel su(e vel alieme :
si suae, persona naturalis est ; si aliense, fictitia
est. Ut ergo idem histrio potest diversas personas
diversis temporibus induere, ita quiUbet homo
plures homines repraeseutare potest. Ego^ inquit
Cicero, unm sustineo tres pcrsonas^ mei et adter-'
sarii etjudicis. Quasi diceret, unus Cicero con-
siderari possum ut egomet ipse, ut adversarius, ut
judex.
Aiithor et autho- 2. Eorum, qui in civitate personas sustinent, alii

ritas, quid aint. «i. • ^i>- -i.^

jubente eo cujus personam gerunt, alii non jubente

DE HOMINE FICTITIO.

id faciunt. Quicquid ergo facit aliquis in persona sect. ii.
ejus, qui reprEesentari ab eo non ^nilt, ipsi, id est . '^- .
actori soli, imputatur. Sed quod jubente alio facit,
actus jubeutis semper est, sed aliquando etiam re-
priesentantis, id est, utriasque tum authoris tum
nctoris. Author enim vocalur is, qui actionem
quamjacit alius prosua habere xe velle dectaramt:
et qui in possessionibus dominiis, in actionibus
autiior appellatur. Itaque anthoritatem habere
dicuutur, qui quid jure faciunt aHeno. Nisi enim
is, qui author est, jus habeat agendi ipse, actor
agendi authoritatem non habet. Itaque si quis
cum aotore paciscat^ir vel contractum quemcunque
fecerit, nescius an authoritatem habeat uecne, suo
periculo id facit. Quod si quis alterius jussu pec-
cat, uterque peccat, quia neuter jure fecit ; nisi
forte civitas jusserit, ita ut recusare actor non
debeat.

3. Item in sponsionibus, sponsor personam iUius spo;™"-""-
induit pro quo spondet. Nara fidei, quam habet
proraissori is qui credit, anthor est, jubetque cre-
dere suo ipsius sponsoris periculo. Unde fidejussor
dicitur.

Neque solum homo singularis hominis singu-
laris, sed etiam imus multorum, et multi unius
personam gerere possunt. Si enim consentiant
homines plures ut, quicquid fecerit unus aliquis vel
ccetus ex jiluribus, id se pro actione uniuscujusque
ipsorum habituros esse, erit unusquisque actionum,
(juas is homo vel coetus faciet, author ; neque ergo
actionem ullam illorum accusare potest, quin seip-
sum accuset. Item reges omnes et civitatum cujus-
cunque generis rectores summi, si dominum agnos-
cant Deum, Dei personam gerunt. Speciatim vero

132

DR TIOMINE.

SECT. II.

15.
^- < — -'

Pcnionain hn*
Wrc intflli^

Dei regnantis personam gerebant primo Moses,
deinde Christus, et nunc, postquam die Penteeostes
Spiritus Sanctusin a)>ostolos visibiliter descendisset,
ecclesia, id est ecclesiae in omni civitate rector
summus. Habet ergo in omnibus ^ntibus Deus
possessiones, more hominum, terras, jura, et alia
bona sua, neinpe sibi consecrata. Sed haec non
nisi civitate constituta. Cum enim voluntas Dei
nisi per civitatem non cognoscatur, requiratur an-
tem voluntas illius, qui repra?sentatur, ut author
sit actionum quas faciunt illi a quibus repraesen-
tatur, necesse est ut persona fiat per voluntatem
civitatis.

4 . Etiam rei inanimatae persona esse potest, id est,
i>.«»Muit aiiu. r«i possessiones et alia bona hal)ere, et jure agere po-
prater i«m.iiH.in. ^^^^^ ^^^ tcmphim, pous vcl alia res quaecunque, ad

cujus conser^ationem sumptibus opus est. Et per-
sonam ejus g(»reiit curatores a civitate constituti,
ut quae voluntatem non habet praeter voluntatem
civitatis.

Hujusmodi autem fictionum quis sit usus in
civitate, (est autem maximus,) dicemus in sectione
tertia, quse est De Cive.

Quanquam leges naturales hominem quatenus
hominem respiciunt, de illis tamen, nisi ut cou-
tinentur in bonis moribus, meutionem in hac sec-
tione non fecimus. Sed quia nisi legibus civilibus
et potestate coercendi pra^existentibus obser\ari
non possunt, de illis ut de legibus in eadem sec-
tione tertia satis ampliter disseremus.

ELEMENTORUM PHILOSOPHI^

SECriO TERTIA,

DE CIVE.

EXCELLENTISSIMO VIRO

CxULIELMO,

COMITI DEVONIjE,

UUMINO MEI> COLENDISSIMO.

PopULi Romaiii, memoriu Tarquiniorum, et civitatis
iustituto, regibus iuiqui, vox erat, excellentissime Do-
mine, prolata ore Marci Catonis Censoris, reges omues
de genere esse bestiarum rapacium, Ipse autem populus
Romanus, qui per Africanos, Asiaticos, Macedonicos,
Achaicos, caeterosque a spoliatis gentibus cognomiuatos
cives, totum fere orbem terrarum diripuerat, qualis
bellua erat ? Non minus ergo quam Cato, sapienter
dixit Poutius Telesinus. Is prcelio ad Poitara Collinam
contra Syllam circumvolans ordines exercitus sui, voci-
feratusque eruendam deleudamque ipsam Romam, ad-
jiciebat, " mmquara defuturos raptores Italicse libertatis
lupos, nisi sylva, iii quam refugere solereut, esset ex-
cisa." Profecto utrumque vere dictum est, homo homini
deua, et hoino hoMlni litpus. lllud, si concives inter se ;
!, si civitates comparemus. lllic justitia et cbaritale.

136 EPISTOLA DEDICATORIA.

virtutibus pacis, ad similitudinem Dei acceditnr; hic
propter malonim pravitatem, recurrendum etiam bonis
est, si se tucri volunt, ad virtutes bellicas vim et dolum,
id est, ad ferinam rapacitatem. Quam etsi homines
pro convitio invicem objiciant, more innato, facta sua
in personis aliorum, tanquam in speculo sinistra dextra^
dextra sinistra existimantes; vitium tamenesse non sinit
profectum a necessitate conser^-ationis propriae jus na-
turale. Quod autem Catoni, viro sapientise celebra-
tissimse, odium pro judicio, afFectus pro ratione im-
ponere in tantum potuit, ut quod sequum in populo
suo, idem reges facere iniquum censeret, mirari fortasse
alii poterunt; ego sane in ea opinione jam diu sum,
neque egregiam sententiam unquam fiiisse quae placuit
populo, neque sapientiam vulgari majorem vulgo a^osci
posse ; quippe quam vel non intelligunt, vel intelligentes
aequant. Graecorum Romanorumque facta et dicta ce-
lebria non ratio, sed magnitudo, et ssepe illud ipsum
lupinum, quod mutuo exprobrant, historise commendavit,
quae una cum publicis actionibus actores per cursum
seculorum devolvit qualescunque. Sapientia vera niliil
aliud est quam in omni materia veritatis scientia. Ea
vero, cum a memoria rerum per appellationes certas et
definitas excitata derivetur, non animi acris et repentini
impetus, sed rationis rectae, id est, philosophiae opus
est. Per hanc enim a rerum singularum contemplatione

EPISTOLA DEDICATOBIA. 137

1 jiFKccpta universalia via aperitur. Quot autem ge-
i renim sunt, m quibus ratio humana locum habet,

1 tot ramos se diffundit philosophia, diverse tamen pro
diversitate subjectie materiae nominata, Nam quee, de
figuris tractans, Geometria; de motu, Physica; de
jure naturali, Moralis dicitur, tota Philosophia est:
quemadmodum mare, quod hic Britannicum, illic Atlan-
ticum, alias Indicum, a singulis Utoribus appellatum,
totum tameu est oceanus. Et geometrse quidem pro-
vinciam suam egregie administraverunt. Quicquid enim
Immanre vitfe auxilii contingit a sidenim obBerv-atione,
a terrarum descriptione, a temporum notatione, a lon-
ginquis navigationibus ; quicquid in Eedificiis pulchrum,
in propugnaculis validum, in machinis mirabile eat ;
quicquid denique hodiemum tempus a prisca barbarie
distiugTiit, totum fere beneficium est geometriEe. Nam
quod physicie debemus, id debet physica eidem geo-
metriae. Si philosophi morales munere suo pari felici-
tate functi essent, non video ad feiicitatem suam in hac
vita quid amplius contribuere humana industria posset.
Cognita enim, pari certitudinc. ratione actionum huma-
nanim, qua cognoscitur ratio magnitudinum in figuris,
ambitio et avaritia, quarum potentia falsis vulgi circa
jus et ivjuriam opinionibus innititur, inermes essent,
fniereturque gens humana pace adeo constante, ut non
videatur, nisi de loco, crescente scilicet hominum mul-

138 EPISTOLA DEDICATORIA.

titudiius uuquam pugnandum esse. Nunc quod bellum
gladiis vel calamis perpetuum sit : quod noii sit juris et
legum iiaturalium major scieutia hodie quam olim : quod
seutentiis philosophorum utraque pars suum jus tueator:
quod alii laudent, alii vituperent eandem actiouem:
quod idem nunc probet quae alio tempore damnat, et
sua facta in aliis aliter sestimet: signa manifestissima
sunt, nihil profuisse ad scientiam veritatis quse hactenos
scripta sunt a philosophis moralibus ; placuisse vero noD
illuminaiido animum, sed venusta et secunda affectibas
oratione ophiiones temere receptas confirmando. Huic
ergo philosophiae parti idem contigit quod viis publicis,
quibus omnes ingrediuntur euntque prorsum et retror-
sum ; alii animi causa inambulant, alii rixantur, sed nihil
seritur. Cujus rei unica haec videtur esse ratio, quod
nemo eorum, qui materiam hanc tractarunt, commodo
usus sit docendi principio. Non enim, ut in circulo,
initium scientiae arbitrio nostro sumi potest. Incipit in
ipsis dubitandi tenebris filum quoddam rationis^ cujus
ductu evaditur in lucem clarissimam; ibi principium
docendi est; inde ad solvenda dubia converso itinere
lux referenda est. duoties ergo scriptor filum illud vel
hiscitia deserit vel cupiditatibus abrumpit, non scientise,
sed errationum suarum vestigia literis describit. Quar-
propter, cum cogitationes meas ad inquisitionem jus-
titise naturalis convertissem, admonitus sum ab ipsa

EPISTOLA DEDXCATOBIA.

fiistitiEe appellatioue, qua constaus vohmtas unicuique
Jm suum tribuendi significatur, quierendum priua esse,
unde esset quod quis rem aliquam suam potius quam
alieuam esse dieeret. Quod cum uon a natura, sed a
consensu homiuum protectum coiistaret ; nam quse na-
tura in medium protuht, homines postea distribuenmt ;
dncebar inde ad qusestionem aham, nimirum, cni bouo
et qua necessitate coacti, cum omnia essent omnium,
voluerint potius sua coique esse propria. Videbam
autem ex communitate rerum behum atque inde omne
(renus calamitatis, hominibus de earum usu per vira cer-
tantibus, necessario sequuturum esse ; id quod omnes
uatura fugiunt. Nactus ergo duo certissima naturse
humauie postulata, unum cupitUtatis naturahs, qua qnis-
que rerum commnnium usum postulat sibi proprium ;
alterum rationis naturahs, qua quisque mortem violentara
tanquam summum iiaturse malum studet evitare ; ab his
principiis pactorum et fidei conservandae necessitatera,
atque inde virtutis moralis officiorumque civihum ele-
menta, in hac opeha, evidentissima conuexioue videor
mihi demonstrasse. Quod adjectum est de regno Dei,
eo cousiUo factura est, ne quid inter dietata Dei per
naturam, et legem Dei traditam in Scripturis, repug-
uautiie esse videretur. Operam etiam dihgentem per
Atum cursum orationis mese dedi, ue quid de lcgibus
iLJuscunque natiouis civilibus dicerem, id est, ne ad

140 KIMSTOLA DSDICATORIA.

litoni aorederein tum scopulis, tum praesentibus procel&
])eri(*uIosn. Qimntinn laboris diligentiaeque in veritau:
investi^andi'1 adliibituni sit, scio. Quid effeeerim uescio:
nani inventa nostra omnes pro? amore minus recte sesti-
mamus. Itaque libellum hunc censurse tuse quam fii-
vori prius otfero, ut apud quem certissimis experimentis
exploratum habeam, opiniones neque celebritate m-
thorum, neque novitate sua, neque specie orationis, sed
finnitudine rationum favorabiles fieri. Si arrideat, id
(>st, si nervosus, si utilis, si non vulgaris sit^ tum demum
eum tibi, excellentissime Domine, prsesidium et decns
meuin, humillime dico dedicoque ; sin erraverim, testem
tamen habes frratitudinis meae, quod otium, beneficio tuo
concessum, ad gratiam tuam promerendam uti voluerim,
Te Deus optimus maximus in statione hac mortali civem
optimum protegat, eaque peracta, sed longissima, civi-
tatis ccelestis gloria coronet.

Excellentiae tua^ servus humiUimus,

Thomas Hobbius.
Parmisy Nov. I, 1646.

Q,VM res attentam lectionem promissae efficere maxime
posse videntur, rei tractaiidae di^nitas et iitilitas, tract-
andi recta methodus, causa et consiliiim in scribendo
probnm, scribentis deuique moderatio, eas, lectores,
vobis promitto, atque oculis aliquatenus ex hoc loco
prospicieiidas exhibeo. Describuntur boc libello homi-
num officia, primo ut hominum, deinde ut civium, pos-
tremo ut Cbristianonim. Quibus officiis cum juris
naturalis gentiumque elementa, justitiieque origo et vis,
tum etiam religionis Christianae, quantum patitur iu-
rftituti raodus, esseiitia continetur.

B Quod quidem doctrinse genus, excepto quod spectat
■"Hd religionem Christianam, sapientum antiquissimi uou
uisi carmiuibus decoratum, vel allegoriis adumbratum,
quasi imperii mysterium quoddam pulcherrimum et
sacrosanctum, ne privatorum hominura disputatiombus
wutanunaretur, posteris tradendum esse ceiisuere.
lilosophi interea alii, cum. generis humaui commodo,

142 PRRFAT10 AU LRCTORES.

rerum figiiras et motus, alii, sine incommodo, rann
naturas et causas rontemplabantur. Temporibus aatem
(luse insequuta sunt^ scientiam hanc civilem^ etsi non
penitus perspectam, aliqua tamen ex parte in reipublic»
regimine tanquam per nubem pellucentem, primus ada-
masse dicitur Socrates, itique coluisse, ut, despecta
desertaque omni alia philosophiae parte, solam hanc
ingenio suo dignam judicaret. Post eum Plato, Aris-
toteles, Cicero, caeterique philosophi Graeei, Latini,
denique omnes omnium gentium non modo philosophi^
sed etiam otiosi, quasi facilem, nullo studio ambiendam,
cujuslibet ingenio naturali expositam et prostitutam
attrectaverunt attrectantque. Quodque ad dignitatem
ejus prsecipue facit, iUi, qui eam se habere putaut vd
eo loco sunt ut habere debeant, adeo sibi in ejus specie
vehementer placent, ut reliquarum scientiarum studiosos
haberi et vocari ingeniosos, doctos, eruditos, quidlibet
praeter prudentes, sequo animo ferant. Nam nomen hoc
propter excellentiam peritiae civilis sibi solis deberi ar-
bitrantur. Sive igitur scientiarum dignitas ex dignitate
eorum ad quos pertinent, sive ex numero eorum qui de
ipsis scripserunt, sive ex judicio sapientissimorum ho-
minum aestimanda est, dignissima certe scientiarum haec
ipsa est, quae ad principes pertinet, hominesque in re-
gendo genere humano occupatos ; cujus etiam falsa
specie omnes fere homines delectantur ; et in qua phi-

PR/EFATIO AD LECTORKS. M3

K)80phorum excellentisBima insenia maxirae versata
simt. Ejusdem utilitatem, sed recte traditse, id est, ex
veris principiis evidenti uexu derivatse, sic optime per-
spiciemus, si, quEe falsam ejus et loquacem speciem
humano generi consequuutur, damna consideraverimus.
Nam in iis rebns, ijuas ingenii exercendi eausa specula-
mur, si quis error irrepserit, innoxias est, neque fit
jactura uisi temporis tantum. In iis vero, quae quisque
vivendi causa meditari debet, non modo ab errore sed
etiam ab iguorantia, offensioues, rixas, ciedes oriri
necesse est. Quanta ergo haec damna sunt, tanta est
ab officiorum doctrina bene tradita utilitas. Quot reges,
eosdemque viros bonos, error unus, posse regem tyran-
nura a subdito suo jure ocddi, occidi fecit ? Error hie,
posse principem suramum certis de causis a certis ho-
minibus regno spoliari, quantum hominum jugula^it ?
Quantum hominura interfecit doctrina hsec erronea, re-
ges summos multitudine superiores non esse, sed miuis-
tros ejus ? Denique illa quot rebellionura caiisafuit, qua
docetur,imperata regum utrum justa an injusta sint, cog-
nitionem ad privatos horaines pertinere, et priusquam
fiant, di-sputari nou modo jure posse sed etiam oportere?
Praeterea, iu communiter recepta pbilosophia morali alia
sunt multa non miuus his periculosa, qme recitari nou
est opus. Puto haec prospexisse veteres illos, qui justitia;
scieutiam fabulis contectam, quam disputationibus expo-

144 PRiEFATIO AD LECTORES.

sitam esse mnluenint. Antequam enim quaestiones iUins
modi ngitari ccvpemnt, principes potestatem summam
non postulabant, sed exercebant. Imperium saum non
ar^imentis, sed hominum sceleratorum quidem pcena^
proborum vero defensione tuebantur. Vicissim cives jiis-
titiam non sermonibus hominum privatorum, sed legibos
civitatis metiebantur : nec disputationibus^ sed vi imperii
in pace continebantur. Imo ])otestatem summam, sivein
uno homine, sive in uuo conciiio ea resideret, tanquam
divinit«'item quandam visibilem venerabantur. Itaque
ambitiosis perditisve hominibus ad evertendum civitatis
statum minime^ ut nune, se adjungebant. Nam ut eam
rem, per quam conservabantur ipsi, conservatam esse
noUent, in animum inducere non poterant. Scilicet
illorum temporum simplieitas tam doctam stultitiam uon
capiebat. Itique pax erat et seculum aureum, quod
non ante finem habuit quam, Saturno expulso, contra
reges arma ferri posse doceri cceperat. Haec, inquam,
veteres non modo vidisse, sed in ima suarum fabularum
aptissime videntur significasse. Dicunt enim Ixionem,

■

cum esset a Jove adhibitus in convivium, adamasse atqne
solicitasse ipsam Junonem. IUi pro Dea nubem in ejus
speciem formatam oblatam esse. Inde genitos esse
Centauros, natura^ partim humanae, partim equinse,
genus pugnax et inquietum. Id quod mutatis nomini-
bus idem est ac si dixissent, homines privatos, ad con-

PRJBFATIO AD LBCTORES.

145 <

. de smnma reipublicBe vocatos, justitiam, imperii
nmi sororem et conjugem, subjicere suee ipsorum
■nitioni cupere, cseterum falsam et inanem ejus spe-
ciem quasi nubem amplexantes, dogmata illa philoso-
phorum moralium biformia, partim recta et speciosa,
partim bruta et ferina, rixarura omnium et csedium
causas, genuisse. Cum tales igitur opiniones quotidie
oriantur, sl quis discusserit nubes illas, rationibusque
firmissimis osteuderit doctrinas de justo et injusto,
boiio et malo, prseter leges in unaquaque civitate cou-
stitutas, autheuticas esse nuUas, et utrum aliqua actio
justa vel injusta, bona vel mala futura sit, a nemine in-
quirendum esse, praeterquam ab iis ad quos legum
suarum interpretationem demaudaverit, is certe non
modo pacis viam regiam sed etiam seditionis opacas et
tenebrosas semitas commonstrabit, qua re utilius nihil
excogitari potest.

Quod attinet ad methodum, non orationis ordinem,
qnamquam conspicuus ille sit, solum sufficere, sed a
civitatis materia incipiendum, deinde ad generationem
et formam ejus, et justiti^ originem primam progredi-
endum esse existimavi. Nam ex quibus rebus quseque res
coustituitur, ex iisdem etiam optime cognoscitur. Sicut
enim in horologio automato aliave machina paulo im-
licatiore, quod sit cujusque partis rota;que officium,
i dissolvatur, partiumque materia, hgura, motus seor-
VOL. II. L

146 PRiEFATIO AD LSCTORBS.

sim inspiciatur, sciri non potest: ita in jure ci^tatis
civiumque officiis investigandis, opus est, non quidem
ut dissolvatur civitas, sed tamen ut tanquam dissoluta
consideretur, id est, ut qualis sit natura hmnana, quibns
rebus ad civitatem compagiuandam apta vel inepta sit,
et quomodo homines inter se componi debeant qui coa-
lescere voluiit, recte intelligatur. Talem ergo methodum
secutus, pono, primo loco, pro principio onuiibns per
experientiam noto, quodque nemo est qui non confite-
atur, nimirum, ingenia hominum ejusmodi esse a natura,
ut nisi metu potentise alicujus communis coerceantur,
fore, ut sibi invicem diffidant et sese mutuo metoant, et
ut propriis viribus singuli sibi cavere cum jore possint^
tum necessario velint. Objicietis fortasse nonnullos hoc
negare. Ita vero est ; permulti enim negant. Numnam
igitur, qui eosdem idem et fateri et negare dico, mecum
ipse pugno ? Minime quidem ego^ sed illi^ qui, quod ao-
tionibus confitentur, id ipsum oratione negant. Yidemus
civitates omnes, etiamsi cum vicinis pacem habeant, fines
tamen suos prsesidiis militum^ urbes moenibus, portis^
vigiliis tueri. duorsum hsec, si a vicinis nihil metuerent?
Videmus etiam in ipsis civitatibus, ubi leges sunt et poense
in malos constitutse, cives tamen singulares neque in
itinere esse sine telo sui defeudendi causa, neque dormi-
tum ire nisi obseratis non modo foribus contra concives^
sed etiam arcis capsulisque contra domesticos. Possintne

PRjEPATIO ab lbctores.

homines sibimet invicem omnesqae omnibus diffidere
seae apertius signifieare ? Quoniam autem omnes sic
faciunt, tam civitates quam homines metum suum et
diffidentiam mutuam confitentur. Inter disputandum
autem negant; hoc est, stndio coutradicendi aliis, contra-
dicunt sibimetipsis. Objectum porro a nonnullis est,
quod, admisso hoc principio, continuo sequatur homines
omnes non modo malos, quod forte, etsi dunim, conce-
dendum tameu est ; cum id clare dictum videatur in
Scripturis sacris; sed etiara, quod concedi sine impietate
non potest, natura malos esse. Illud vero, homines natura
malos esse, ex hoc principio non sequitur. Nara etai
pauciores essent mali quam boni, quouiam tamen bonos
a malis iutemoscere non possumus, necessitas diffidendi,
cavendi, anticipandi, subjugandi, quoquo modo se defeu-
dendi, iucumbit perpetuo ctiam bonis et modestis. Minus
vero sequitur eos ipsos, qui mali sunt, ita factos esse a
natura. Quamquam enim a natura, hoc est, ab ipsa
nativitate, ex eo quod nascantur animalia, hoc habeant,
ut statim omnia, quEe sibi placent, cupiant faciantque
quantum possunt, ut quse impendent mala, aut metu fu-
giant, aut ira repeltant, non tamen ob eam causam mali
censeri solent : nam affectus animi, qui a iiatura animali
proficiscuntur, mali nou sunt ipsi, sed actiones inde pro-
jenientes malfe aliquando sunt; nimirum quando et
Kise sunt, et contra officiam. Infantes, nisi omnia quse

PRAFATIO AU LECTORES.

cupiunt dederis, plorant atque irascuiitur, etiam parentes
ipsos verberant, liabentque a natura ut ita faciant; atta-
men culpa vacant, neque mali sunt, primo quia nocerc
non possunt, deinde quia rationis usu careiites officiorum
omnium immunes sunt. lidem si adulta fetate, acquisitis
viribus quibus nocere possunt, eadem facere pergant,
tum vero mali et esse et appellari incipiunt. Ita ut vir
malus idem fere sit, quod puer robustus, vel vir auimo
' puerili, et malitia idem quod defectus rationis ea Betate,
qua per naturam, disciplina atque damnorum experientia
gubematam, accidere hominibus solet. Nisi ergo lio-
mines ideo a natura factos malos esse dLxerimus, quod
disciplinam et usum ratiouis a iiatura nou babent, con-
fitendum est posse homines a natura cupiditatem, metum,
iram, CEeterosque affectus babere animales, ut tameii
mali facti a natura nou sint. Immoto igitur quod jeci
fundamento, ostendo primo conditiouem hominum extra
soeietatem ctvilem, quam conditiouem appellare liceat
statum naturse, aliam non esse quam bellum omnium
contra omnes ; atque in eo bello jus esse omnibus in
omnia: deinde homines omnes ex eo statu misero et
odioso, necessitate naturae suse, simulatque miseriam
illam intellexerint, exire velle : id autem, nisi initis pactis
a jure suo in omnia decedant, fieri non posse. Porro
quEE sit pactorura natura, quo modo jura ab alio in aUum,
ut pacta valida fiant, transferri debeaut; item quae jura

PR.-RFATIO AI> LECTORES.

et quibua ad stabiHendam pacem necessario concedenda
8imt, id est, quie sint rationis dictamiua ea quK leges
- naturales appellari proprie possunt, explico et confirmo.
AtquehBec sunt ineapartelibri quas iuscribitur libebtas.
His constitutis, ostendo quid et quotuplex sit, et quo
modo fiat civitas,summumque civitatis imperium,quaeque
a singulis homiuibus civitatem conatituturis jura in sum-
mum imperautem, sive is uuus homo sit, sive unus homi-
num coetus, ita necessario transferenda sint, ut nisi sint
trauslata civitas nulla fiat, et jus omnium in omnia, id est,
jus belli maneat. Deiude civitatum diversas species, mo-
narchiam, aristocratiam, democratiam, domiuium pater-
num, et despoticum, distiuguo ; quomodo constituautur
doceo, et commoda incommodaque singulorum inter se
comparo. Prseterea, quae res civitatem destruant, et quse
sint summum imperium admiuistrantts officia, expouo.
Postremo, legis et peccati uaturas expHco, et legem a con-
silio, a pacto, a jure distiuguo. Qose omnia sub titulo
iMPERii continentur.

In parte ultima, cui inscribitur RELiGlOjnejusillud,
quod iu prfficedentibus summos iraperantes in cives ha-
bere rationibus coufirmaveram, Scripturi.s sacris repug-
iiare videretur ; ostendo primo loco non repugnare illud
juri divino, qnatenus imperantibus imperat Deus per
liaturam, id est, per dictamiua ratiouis uaturalis. Se-
cuudo, ideui non repugnare juri divino, quateuus impe-

150

1'R^FATIO Al) LFXTORES.

rium habuit Deus in Judaeos peculiare per pactum anti-
quum circumcisionis. Tertio, idem non repugnare juri
divino, quatenus Deus imperat in Christianos per pac-
tum baptismale : adeoque jus illud summorum imperan-
tium, sive jus civitatis, eum religione omnino non pug-
nare. Postremo, ostendo quse officia ad introitum in
regnum cffilorum requiruutur necessario ; atque ex ilHs,
obedientiam, quara a civibus singTilis Christianis principi
suo Christiano deberi affinnaveram, religioni Christiaua!
repugnare non posse, ex ScripturEe sacrsE testimoniis,
secuudum receptam ab omnibus interpretationem, evi-
dentissime demonstro et concludo.

Methodum vidistis ; causam jam et consilium scri-
bendi accipitote. Dabam operam philosophiae animi
causa, ejusque in omni genere elementa prima congere-
bam, et in tres sectiones digesta paulatim conscribebam,
ita ut in prima, de Corpore proprietatibusque ejus gene-
ralibus ; in secunda, de Homine et facultatibus affecti-
busque ejus speciatim ; in tertia, de Civitate civiumque
officiis ageretur. Itaque sectio prima Philosophiam
primam et Physicfe elementa aliquot continet • in ea
temporis, loci, causse, potentise, relationis, proportionis,
quantitatis, figurfe, motus rationes computantur. Se-
cunda circa imaginationem, memoriam, intellectum,
ratiocinationem, appetitum, voluntatem, bonum, malum,
honestum et turpe, aUaque ejus generis occupatur. Tertia

PRXPATIO AD LBCT0RB8.

hsec quid agat, jam ante dictum est. Hjec dum com-
pleo, ordino, lente moroseque conscribo ; non enim dis-
sero, sed computo ; accidit interea patriam meam, ante
annos aliquot quam bellum civile exardesceret, questi-
onibus de jure imperii et debita civium obedientia, belli
propinqui prsecursoribus, fervescere. Id quod partis
hujus tertiae, cseteris dilatis, maturandas absolvendieque
causa fuit. Itaque factum est ut quse ordine ultima
esset, tempore tamen prior prodierit ; prsesertim cum
eam principiis propriis experieutia cognitis innixam,
prsecedentibus indigere non viderem.

Feci tamen non eo cousiHo ut laudarer ; quamquam
si fecissem, excusatione hac uti possem, nisi qui laudem
amant, paucos esse qui laudabilia faciunt ; sed vestri
causa, lectores, qui cum doctrinam quam afFero cogni-
tara et perspectam haberetis, sperabam fore, ut aliqua
mcommoda in re familiari, quoniam res humanae sine
incommodo esse nou possunt, jequo animo ferre, quam
reipublicK statum conturbari malletis. Ut justitiam ea-
rum rerum, quas facere cogitatis, non sermone vel con-
silio privatorum, sed legibus civitatis metientes, non
amplius sanguine vestro ad suam potentiam ambitiosos
homines abuti pateremini. Ut statu praesente, etsi non
optimo, vos ipsos frui, quam bello excitato, vobis inter-
fectis vel setate consumtis, alios homines aUo seculo
statum habere reformatiorem, satius duceretis. Prieterea,

PRjBFATIO ad lectores.

qui magistratui civili subditos sese esse noliint, oneruiu-
que publiconiDi iramunes esse ^'olunt, in civitate tamen
esse, atque ab ea protegi a vi et injuriis postulant, ne
illos cives, sed hostes exploratoresque esse putaretis,
■ neque omnia, quas illi pro verbo Dei vobis vel palam vel
secreto proponunt, temere reciperetis. Apertius dicam.
Si quis concionator, vel confessor, vel casuista doctri-
nam hanc, summum imperantem, imo quemlibet homi-
nem, injussusummi imperantis, jure a cive interfici, aut
rebellionem, conjuratiouem, foedusve quodlibet civium
eontra civitatem jure iniri posse, verbo Dei consenta-
neum esse dixerit, ilh ue crederetis, sed nomeii ejus de-
nunciaretis. Hsec qui probat, is meum quoque in scri-
bendo consilium probum esse existimabit.

Postremo, per totam orationem meam modum talem
conservandum mihi proposui, primo ne de justitia sin-
gularium actionum quicquamdeterniinarera,sedlegibus
determinandum relinquerem. Deinde, ne quicquam dis-
sererem de cujuscuuque civitatis legibus speciatim,idest,
ne quse sint, sed quid sint leges, dicerem. Tertio, ue
civitati aristocraticie vel democraticEC minorem a civibus
obedientiamdeberiquammonarchicseexistimareviderer:
licet enim monarchiam Cieteris civitatis speciebus capite
decimo commodiorem esse argumeiitis aliquot suadere
conatus slm ; quam rem unam lu hoc libro non demon-

PRAFATIO AD LBCTORB8.

stratam sed probabiliter positam esse confiteor ; omni
tamen civitati potestatem summam et Eequalem tribu-
endam esse passim et expresse dico. Guarto, de doc-
trinis theologomm, prreterquam de illis quse civium
obedientiam toUunt et civitatis statum labefactant, ne
qmd in ullam partem disputarem, Postremo, ne quid
per impradentiam ederem quod edito opus nou esset,
id, quod conscripseram, publici juris esse illico nolui :
itaque exemplaria pauca privatim impressa amicis dis-
tribuenda curavi, ut seutentiis aliorum exploratis, si quae
erronea, dura, obscurave esse viderentur, ea emenda-
rem, mollirem atque expHcarem.

Acerrirae vero reprebensa hsec reperi, quod potentiam
civilem immodicam fecerim, sed ab ecclesiasticis ; quod
libertatem conscientiie abstulerim, sed a sectariis ; quod
summos imperantes legibus civtlibus exsolverim, sed a
legistis. Horum itaque repreheusionibus, ut qui rem
suam agimt, uisi ut eos nodos fortius adstringerem, non
magnopere commovebar. Cfeterum eorum causa, qui
circa ipsa priucipia hEeseruut, nempe naturam hominum,
jua naturae, naturam pactorum et geueratiouem civitatis,
quoniam non affcctns sed sensus suos genuinos in repre-
hendendo sequuti sunt, annotationes quibusdam iu locis
adjeci, quales dissentientibus satisfacere posse judicavi,
Denique, ne quemquam ofi^euderem practer eos quorum

154 PRiEFATiO AD LECTORES.

inceptis hsec repugnant, eosque quorum animi omni
opinionum dissensione offendi solent, operam ubique
diligenter dedL

Quapropter, si aliqua inveneritis aut minus certa, aut
magis quam necesse erat acriter dicta, cum non par-
tium sed pacis studio, et ab eo dicta sint cujus propter
patriffi prsesentem calamitatem dolori justo aliquid con-
donari sequum est, ea ut aequo animo ferre dignemini^
lectores, oro postuloque.

PER-ERUDITO AC PEB-AMICO VIRO

SAMUELI SORBEKIO,
PETRUS GASSENDUS S.

QuoD epistoUum ad me Caleto vela mox factunis
decUsti, accepi. Nihil opus fuit excnsare, quod vale
coram noii dixeris ; nam praeclarus noster Martellus sat
declaravit, quam improvisa discedendi occasio fiierit, et
quam requisieris me tamen, utcumque non adfuerim
domi. Quod addis autem, potuisse te ante discessum
extorquere ab eximio Ulo Hobbio id exemplum libri
de CivE, cui ipse manupropria marginaleis notas appo-
suit, ut cum isthuc, ubi te voveo incolumem, perveneris,
edi |iterato procures, id summopere delectavit. Videlicet
tam pauca fuere excusa libri exempiaria, ut iUa sui sitim
potius fecerint, quam expleverint ; siquidem iimumeros
video, qui Ubrum ardenter, sed frustra requirant. E
iiber certe [cst non vulgaris, dignusque qui omnium,
qui altiora sapiunt, manibus teratur ; ueque (si Ula se-
poauero, quse reUgionem, in qua sumus (TipoSoEoi, adti-
uent) scriptt)rem agnosco, qui argumentum scrutetur,
quam iUe, profimdius. Utinam vero caetera etiam, qiue
iUe versavit, perinde extorsisses ! Quippe et ex ipsis
in lacem prolatis summe beasses nationem totam phUo-
sophantium soUde ; cum ego quidem neminem norim,
qui sit inter philosophandum magis a praejudiciis Uber,
quique penitius quicquid rerum e(Usseruerit,introspiciat.
Enimvero tu virum satis nosti ; frTistraque foret, si quid
prieterea in commendationem ejus adderetur. Vale, et
omicos optimos saluta, imprimisque CurceUium, Heere-
boordium, Bomium, et alios. Parisus iv. Kalend. Maj.
clalacxLvi.

ERtlDITISBIMO VIRO

D. SAMUELI SORBEUIO

DOCTOKI MEDICO S. D.

MARINUS MERSENNUS M.

En audio, doctissime Sorberi, tecum illud egregium
opus de ClVE, incoraparabilis viri D. Hobbii, te Hagam
Comitis, lioc eat, ingentem thesaurum literarium tulisse,
novis auctum cogitationibus, quae singulis difficultatibus
satisfacientes, plaiium iter exliibeaut. Vide igitur, ut
quis egregius typographus librum illum aureum, gemmis
auctum et ornatura, in lucem edat, neque diutius patL
aris eum a nobis desiderari, Sed et authorem pro riri-
bus urgeas, ne totum corpus philosophicum, quod mente
premit, et calamo explicat, deiuceps arca, nobis fatali,
coucludat, ne tandem nos ad authoritatem regiam pro-
vocare cogat, qua ipsius arcam invidam eflFringamus.
Quanta autem voluptate a uobis afficieris, quando videris
nobilem iilam pbilosophiam, non minus quam Euclidis
Elementa demonstrari ! Quam libeuter illi tuse epochffi
et scopticis naeniis renuntiaturus es, cum dogmaticam
finnissimis innixam fulcris fateri cogeris ! Vale. Ubi
vero D. Rivetum, ubi Hugeniimi mirabilem virumvide-
ris, millies eos meo nomine salutcs velim, meque tui
credas memorem et obsequentem. Aureliae xxv April.

CloIOCXLVI.

SECTIO III.

DE CIVE.

L I B E R T A S.

CAPUT I.

DE STATU HOMJNUM EXTRA SOCIETATEM CIVILEM.

I, Introductio. 2. SocieUtis civilis initiutn esse a mutuo metu.
3- Homines natura «.iiuales inter se esse. 4. UoJe nascitur
mutuo se liedendi voluntas. 5~ Discordia a comparatinne in-
geuiorum. 6. Ab appetitu plurium ad eondem reu. 7. De*
llnitlo juris. 8. Jus ad finem dat jus ad media neces.saria.
9. Jure naturali unumquemque judiccm esse mediorum ad sui
conservatiouem. 10. Jure naturali omnia esseomnium. ll.Jus
inutile esse. 13. Statum hominum extra
csse. Belli et pacis dcfinitioues. IS. Bel-
li homiDum advcrsum esse. H. Jure naturali
liccre cuique atium in sua potestate cxist('ntem cogere ad
cautionem pr^tandam futura: obedientitc. 15. Naturam dic-
tare qucerendam esse pacem.

1. Naturj; humanffi facultates ad quatuor genera sect. iiuJ

reduei possunt, vim corpoream, experientiam, .

rationem, affectum, Ab his sequentis doctrinje i"""
initium capientes dicemus prirao loco, quid animi
habeant homines illis facultatibus prrediti, alteri
adversus alteros: et an, et qua facultate, apti nati

158

LIBBRTAS.

SECT. III.

sint ad societatem, et ad couservandum se adversus
mutuam vim ; deinde progT-edientes, quid consilii
in eam rem necessario capieudum fuit, et qitBe sint
societatis sive pacis humauae conditiones, hoc est,
mutato tantum nomine, quse sint naturse leges fiin-
damentales, ostendemus.

2. Eorum, qui de rebuspublicis aUquid conscrip-
senmt, maxima pars vel supponunt, vel petunt, vel
postulant, hominem esse animal aptum natum* ad
societatem ; Grseci dicunt luov iroXtTtKuv ; eoque
fundamento ita superaedificant doctrinam civllem,

* Jlpluta nalum, elc.'] Cum societateiu inter hoiuinea actu jam
coDstitutam ; cum extra socieUttem vivere Dcminem ; cum appeterc
congresBum et colloquia mututi omaes videamua ; mirn qutedBm
videri puteat stupiditas in ipso doctrinee civilis limiue hujusmodi
offendieulum legentibus opponere, kominem ad locielalfm apliirn
natum non mm. Ttargue esplicatiua dioendum eat. Verum qui-
dem esse homini per naturam, sive f[uatenu8 cat homo, id est,
statim atque est natus, solitudinem perpttuam molesUm esse.
Nam infantes ad vivendum, adulti ad bene vivendum aliorum opc
iudigent. Itaque hominea alterum alterius congressum natura
cogente appetere non nego. Societatcs autcm civiles uon aunt
meri congressua, sed fa;dera, quihus faciendis fidea et pacta ne-
cessaria sunt. Horura, ab infantibua quidcm et indoctis, vis ; ab
iis auteni, qui damnorum a defectu socictatis inexperti aunt, uti-
litas ignoralur : unde lit ut illi, quia quid ait socielas non intelli-
gunt, eam inire non possint; hi, quia nesciunt quid prodest, non
curent. Manifestum ergo est omnes homines, cura siot nati
infantes, ad societatem ineptos natos essc : per multos etiam,
forlasse plurimos, vel morbo animi, vel defectu disciplinte, per
omnem vitam ineptos manere. Habent tamen illi tam infantea
quam adulti naturam humanam. Ad soeietatem ergo homo aptus,
non natura, scd disciplina factus eat. Porro tametsi ea conditione
natus esset homo ut societatem appeteret, non se(|uitur eundem
ita natuin esse, ut societati ineundic sit idoneus. Alia res est ap-
petere, alia capacem esse. Appetunt enim illi, qui tamen eon-
ditiones squas, sine quibus societas cssc non potest, accipere pcr
Bupcrbiam non dignantui'.

nit STATU HOMINUM, ETC. 150

tanqiiara ad conservationem pacis et totius generis sect. iii,
humani regimeu nihil aliud opus esset, quara ut ho- '_• _ .
mines in pacta et conditiones quasdara, quas ipsi sudBus» drfi
jara tum le^es appcllant, consentireut, Quod lullZJuti!. '
axioma, quamquam a phirimis receptum, falsum
taraen, errorque a nirais levi naturse humante con-
tcraplatione profectus est. Causas enim, quibus
homines congregantur et societate mutua gaudent,
penitius inspectantibus facile constabit, uon ideo id
fieri, quod aliter fieri uatura non possit, sed ex ac-
cidente. Nara si homo hominem amaret naturaliter,
id est, ut homiuem ; nulla ratio reddi posset, quare
unusquisque unumquemque non jeque amaret, ut
feque hominem ; aut cur eos frequentaret potius,
iu quorum societate ipsi potius quam ahis defertur
honor et utiUtas. Non socios igitur, sed ab illis
honore vel commodo affici natura quaerimus ; hsec
primario, illos secundario appetiraus. Quo autem
consilio horaines congregentur, ex iis cognoscitur
quie faciunt congregati. Si coeant enim coramercii
causa, unusquisque non socium, sed rem suam colit:
si officii causa, nascitur forensis quwdam amicitia,
plus habens mutui mctus quam araoris; unde factio
aliquando nascitur, sed benevolentia nunquam. Si
animi et hllaritatis causa, solet maxime perplacere
sibi unusquisque iis rebus, quse risum excitant, unde
possit, prout est natura ridicuH, comparatione tur-
pidinis vel infirmitatls aliense, ipse sibimet commen-
datior evadere. Etiamsi autera hoc innocuum ah-
quando et siue offensa sit ; manifestum tamen est,
I delectari eos nou prius societate quam gloria sua.
[ Caeterum plerumque in hujusraodi congressibus
llKduntur absentes, eorum tota vita, dlcta, facta,
lexaminantur, judicantur, condemnantur*; et dicteriis

II. traducuntur; neque parcitur ipsiamet confabulan-
_ tibus, quin idein patiantur siraulatque e concessu
Hii» exierint ; adeo ut nou absurdum fuerit cousilium
ejus, qui a scena confabulantium exire novissimus
solebat. Atque hre verfe sunt delicise societatis,
ad quas natura, id est, ab affectibus omui animaiiti
insitis ferimur, donec nocumentis vel prseceptis fiat,
quod in mnltis nunquam fit, ut appetitus prEesentium
memoria praeteritorum retundatur : sine quibus
plurimorum hominum in raateria liac facundissi-
morum frigida et jejuna est oratio. Quod si ac-
cidat considentes historiolas narrare, uuus autem
eorum de se aliquara proferat, unusquisque cEete-
rorum cupidissirae quoque de se loquitur; si unus
mirabile aliquod narret, ca;tcri miracula, si habent,
referuut ; si non habeut, fiug;unt. Denique ut
loquar de iis qui profitentur prte cieteris sapere, si
philosophije gratia coeatur, cjuot homines tot sunt
qui cseteros doceut, nempe tot vohint raagistri har-
beri; alioqui socios non raodo, ut alii, uou se araant
mutuo, sed odio prosequuntur. Clarum adeo est
e^fperientia omnibus, qui res humanas paulo atten-
tius considerant, quod congressus oranis spoutaueus
vel egestate mutua couciUatur, vel captandagloria:
unde referre student congredientes vel comraodum
aliquod, vel illud tvSoKifiHv, existimationem et ho-
norera apud socios. Idera quoque ratione colligitur
ex ipsis definitionibus voluniatis, boni, /lonoris,
utilis. Cura enira societas voluntario contrahatur,
in orani societate quseritur voluntatis objectum, hoc
est, id quod videtur unicuique congredientium
bonum sibi. Quicquid autem videtur bonura, ju-
cundum est, pertinetque ad organa vel ad animura.
Animi autem voluptas omnis vel gloria est, sive
bene opiuari de seipso, vel ad gloriam ultirao

DK STATU HOMINUM, ETC.

161

«fertur; csetera sensuaUa stint, vel ad sensuale sect.

leuducentia, quae omnia commodoruni nomine com- }■

nrehendi possmit. Omnis igitur societas vel com- sodriati, arjM

llDodi causa, vel glorla;, hoc^ est, sui, non sociorum 7.^™^™
more contrahitur. Gloriae autem studio nulla

tiliiri neque multorum homiiium, neque multi tem-
«ris, societas potest; propterea quod gloriatio,

■'ticut et honor, si omnibus adsit, nuUi adest ; quippe

T (}U!e compavatioue et prEecellentia constant: neque
ut quis causam gloriaudi in se habeat, adjumentum
nllum accedit ex aliorura societate. Tanti enim

1 quisque est, quantum sine aliorum ope ipse potest.

IQuanquam autcm commoda hujus vitcc augeri mu-

Ftua ope possunt, cum tamen id fieri multo magis
dominio possit quam societate alionim, nemini du-
hium esse debet, quin avidius ferreutur homiues ua-
tara sua, si metus abes$et,ad dominationem quam ad
societatem. Statuendum igitur est, originem ma^a-
rum et diutuniaruni societatum non a mutua homi-
nom benevolentia, sed a mutuo metu* exstitisse.

'.J mutuo melutelr.] Objectum est,lanlumabes5e, ut hominetin
«ocictatem civilem coalesccre propttr metum poawnt, ut si luutuo
se meluiiMeut, ue conapectum quidem mutuum ferre patuiBseut.
Seutiunt, opinor, niliil aliud csae metuere, pneterquam perterreri.
Ego ea voce futuri mali prospectum quemlibet comprchendo.
Neijue solam fugam, sod etiam dilfidcre, suspicari, cavcrc, ne
metuant providere, metuentium esse judico. Qui dormitum eunt,
forcs claudunt ; qui iter facil, cum telo est ; ifuia metuuDC latrones.
Civitalcs fines suoa prasidiis, urbcs mccnibus, tueri solent, metu
victnarum civitatum ; etiam fortinsimi exercitus, coBparali(|uc ad
pugnam, de pace tumen colloquia habent aliquando, metuentes
vim niutuani, et ne vincantur. Per metura est quod homine!^ sibi
caveut 1 luga quidcm et latebris, ei caveri aliter poase non pulanl ;
siEpisgime vero armis atque iustrumcntis defensionis, quo fit, iit
prodife audeutcs, alter alterius cognoscere ingenium possit. Tunc
autcm «ive pugDanl, ex victoria ; sive cnnsentiunt, e
civitas uasci sulcL
VOL. 11.

162 LIBERTAS.

3. Causa metus mutui consistit, partim in natu-
rali hominum iequalitate, partim in mutua liedendi
voluntate. Ex quo fit, ut neque ab aliis exspectare,

' neque nobismet ipsis securitatem preestare valeamus.
Si spectemus enim maturos homines, atque anim-
advertamus, quam fragilis sit compages bumani
corporis, quo ruente corruit omnis ejus vis robur et
sapientia ; quamque fiicile sit infimiissirao cuique
robustiorem occidere, non est quod quis viribus
fidens superiorem se aliis factum putet a natura,
ilDquales sunt, qui sequalia contra se invicem po&- i
sunt, At qui maxima possunt, nimimm occidere,
eequalia possunt. Sunt igitur omnes homines na- j
tura inter se fequales. Infequalitas quie uimc est,
a lege civili introducta est.

' 4. Vohintas l^dendi omnibus quidem inest in |

■. statu naturjE, sed non ab eadem causa, neque 1
seque culpanda. Ahus enim secundum fequalitatem \
naturalem permittit caiteris eadem omnia, quffi
sibi ; quod modesti hominis est, et vires suas recte
festimautis. Alius superiorem se aliis existimans,
omnia Hcere sibi soli vult, et prse cieteris honorem
sibi arrogat ; quod ingeuii ferocis est. Huic ig^tur
voluntas Isedendi est ab inani gloria et falsa virium
Eestimatione ; ilH ex necessitate res suas et liber-
tatem contra hune defendeudi.

5. Prieterca, cum maximum sit certamen inge-l

: niomm, necesse est oriri ex ea contentione maxi-
maa discordias. Etenim nou modo contra con-
tendere, sed etiam hoc ipsum, non consentire, 1
odiosum est. Nam nou conseutire alicui in re i
aliqua, est eum erroris in ea re tacite accusare,
sicut in valde multis dissentire idem est atque pro
stulto eum habere ; quod ex eo apparere potest.

DR STATC HOMINUM, ETC.

163

quod niilla acrius gerantur bella quam inter ejus- sect. iii.
■jdem religionis sectas et ejasclem reipublicae fac- . '• .
tiones, ubi certameu est vel de doctrinis vel de
prudentia politica. Cumque omnis auimi voluptas
omnisque alacritas in eo sita .sit, quod quis habeat
quibuseum conferens se, possit maguifice sentire
de se ipso ; impossibUe est quiu odium et contem-
tum mutuum ostendant aliquando vel risu, vel
Terbis, vel gestu, vel aliquo slgno, qua quidem
nulla major auimi est molestia, neque ex qua
ItedeiKU libido major oriri solet.

6. Frequentissima autem causa, quare homines *'» •pp^

' . ' . , pltinunnd

se mutuo laedere cupmnt, ex eo nascitur, quoduuuiauinm
multi simul eaudera rera appetant, qua tamen
Kepissime neque frui communiter, neque dividere
possuut ; uude sequitur, fortiori dandam esse ;
quis autem fortior sit, pugna judicandum est.

7- Inter tot pericula igitur, quse quotidie a cu- D"*n»i.>i<i™.
piditate hominum naturali unicuique eorum iuten- ''""
duntur, eavere sibi adeo vituperaudum non est, ut
aliter velle facere non possimus. Fertur enira
unusquisque ad appetitionera ejus quod sibi bonum,
et ad ftigam ejus quod sibi malum est, maxime au-
tem maximi malorum naturalium, quee est mors;
idque necessitate quadam naturae non minore, quam
qua fertur lapis deorsum. Non igitur aiisurdum
neque reprehendendum neque contra rectam ratio-
nem est, si quis omneui operam det, ut a morte et
doloribus proprium corpus et membra defcndat
conservetque. Quod autem contra rectam rationem
non est, id juste etjure factum omne.s dicunt. Ne-
que eiiim juris nomine aliud siguificatur quam
libertas, quara quisque habet facultatibus uaturali-
buB secundum rectam rationem utendi. Itaque

. juris naturalis fundamentuin primum est, ut quis
que vitam et memhra ma quantum potest tueattir.
9. Uuoniam autem jus ad finem fruatra habet,
cui jus ad media necessaria denegatur, consequens
est, cum unusquisque se conservandi jus habeat, ut
unusquisque jus etiam habeat utendi omnibus me-
diis, et agetidi omnem actionem, sine qua conser-
vare se non potest.

9. Utrum autem media, quibus usurus quispiam
est, et actio quam actnrus est, ad conservatiouem

™' vitse vel raembrorum suonim necessaria sint necue,
ipse jure naturali,/«(/fx est. Si enim contra rectam
rationera sit, ut de proprio periculo ipse judicem,
judicet alius. Quoniam ergo alius judicat de iis
rebns quse ad me spectant, eadem ratione, quia
Bequales natura sumus, jndicabo ego de iis rebus
quEE ad ipsum spectant. Itaque rectie rationis,
hoc est, juris naturatis est, ut ego de illius judicem
sententia, scilicet an ad conser\'ationem meam
conducat, necne.

10. Natura dedit unicuique Jus in omnia: hoc
est, in statu* mere naturali, sive antequam ho-

* /r statit mere natvrali, £fc.] Hoc ita iDtelligeDdum est, quod
quia fecerit in statu niere naturali, id injuriani homiai quidem
nemini esse. Non quod in tali statu peccare in Deum, aut leges
□aturalcs violare impnssibile sit. Nam injustitia erga homiues
aupponit leges humanas, quales in statu Duturali Dulla) sunt. FrO'
positionis autem sic intellect» vcritaa ex articulis immediate pne-
cedcntibus lectori mcniori satia demonstrata cst. Sed quia in
quibusdam casibus conclusionis duritas pru^missarum memoriam
expellit, contrahere ai^mentum volo, unoque intuitu oculis con-
spiciendum subjicere. Unicuique jus estseconservandi, per Art.
7. Eidem crgo jus eet omnibus uti mediis ad eum finem neces-
Bariis, per Art 8. Media autem necei»saria sunt, quce ipsc talia
essc Judicabit, per Art. 9. Eidem crgo jus est omnia focere et
possidere, quie ipse ad sui conservationcm necessaria esse judica-

DE STATO HOMINUM, ETC.

165

mines ullis paotis sese invicem obstrinxissent, uni- sect. nr.

cuique licebat facere qufecunque et in quoscunque . l

libebat, et possidere, uti, frui omnibus, quae volebat
et poterat. Quoniam enim, qusecunque quis volu-
erit, ideo bona sibi ^-identur quia ea vult, possunt-
que vel conducere ad sui conservationem, vel
saltem conducere videri : judicem autem, an vere
conducant uecne, praecedente articulo, ipsum con-
stituimus, ita ut habenda sint pro necessariis, quse
ipse taliajudicat : et (perarticulum 7) jurenatiirfs
fiunt et habeutur, quie necessario conducunt ad
tnitionem propnBe vitfe et membrorum : sequitur,
omnia habere et faeere in statu naturie omnibus
licere. Et hoc est quod vulgo dicitur, Natiira
dedit omnia omnihus. Ex quo etiam intelligitur
in statu naturae meusuram juris esse utilitatem.

U. Minime autem utile hominibus fuit, quodjia™
hujusmodi habuerint /» omnia jits coramune. Nam inuaio <
effectus ejuB^tfW* idem pene est, ac sj nullum om-
nino jus exstiterit. Q,uamquam enim quis de re
omni poterat dicere hoc meiim est ; frui tamen ea
non poterat propter vicinum, qui sequali jure et
tequali vi prjetendebat idem esse suum.

12. Ad naturalem hominum proeUvitatem ad se anuumi
mutuo iacessendum, quam ab effectibus, praesertim ^^«T

Ipsius ergo racientb judjdo iilquod fit, jure fit, vel injuria;
itaque jure fit. Verum ergo est, in statu niere Daturali, ctc.
I Quod 91 qiiia ad aui conservationem pertinere prxtendit, quod ne
I Tpse quidem pertinere putat, peccare potest contra leges naturales ;
1- ut capite tertio fuse esplicatum eat. Objectum est a quibusdam :
I u filius palreiii iuterfecerit, utrum patri iTijuriajn aon fecerit.
I RcspOQdi ; filium in atatu naturali intclligt noii posse, ut qui,
I ciitiul atque natus est, in potcstate et siib imperio est ejus cui de-
I bet conaervationem sui: scilicct, matris, vel patris, vcl ejus qui
L prtebet ipsi alimenta; ut capite nono demonstratum ejL

IGG

. vero ab inani sui testiraatione derivant, si addas jam
jiis oranium in onmia, quo alter jure invadit, alter
Jtire resistit, atque ex quo oriuntur omnium adversus
omnes perpetuse suspiciones et studium, et quam
difficile sit prfficavere hostes pano numero et appa-
ratu, cum animo nos prievertendi opprimendique
invadeutes, neg^ri non potest, quin status hominom
naturalis antequam in societatem coiretur, belhim
faerit ; neque hoc siraphciter, sed bellum oranium
in omnes. Bellum enim quid est, pr^ter tempus
illud, in quo voluntas certandi per vim verbis fac-
tisve satis declaratur? Tempus reliquum Pax
vocatur.

13. Sempiternum autem belhim quam parum ido-

L nea res sit ad conservationem vel humani generis,
vel uniuscujuscumque hominis, facile judicatur. At
sua natura sempitenium est, quod pne certantium
sequalitate victoria nulla potest finiri ; in eo enim
ipsis victoribus pcriculum semper adeo imminet, ut
pro miraculo haberi debeat, si quis, quamquam for-
tissimus, annis et senectute conficiendus sit. Exem-
plirni huic rei saeculum prseseus Americanos exhibet j
ssecula antiqua cteteras gentes, nunc quidem civiles
florentesque, tunc vero paucos, feros, bre^is ievi,
pauperes, foedos, omni eo vitse solatio atque omatu
carentes, quem pax et societas ministrare solent.
Quicumque igitur manendum iu eo statu ceusuerit,
in quo omnia liceaut omnibus, coutradicit sibimet
ipsi. Nam anusquisque naturali necessitate bouum
sibi appetit, neque est quisquam qui belkim istud
omnium coutra omiies, quod tali statui naturaliter
adh^ret, sibi existimat esse bonum. Atque ita evcuit,
ut mutno metu e tali statu excundum et quEerendos
socios puteraus ; ut si bellum habendum sit, non siE
tamcn contra omnes, nec sine auxiliis.

DE STATU IIOMINUM, ETC.

167

rngcre ikd
'laioflituns

4. Qaenmtur socii vel vi, vel consensu : vi, sect. iii,
quando pugna viotor victum aervire sibi cogit metu . ^- .
nmrtis, vel vinculis inditis; consensu, quando so- Jim- nntimiu
cietas initur mutuae opis causa, consentieute utraque Xim iow™»
parte siue vi, Potest autem vlctor victura, vel fortior
debiliorein, ut sanus et robustus iufirmura, vel ma-
turus infantem, ad praestaudam cautionem futurie
obedientifc, ni velit potius mori, Jure cogere. Cum
enim Jus protegendi uosmetipsos nostro arbitrio a
periculo nostro, atque j^ericulum ab lequalitate pro-
fectum sit, magis rationi consentaneum est, certius-
que ad coiiservationem nostram, utendo prsesenti
commodo comparare nobis ipsis securitatem quaesi-
tam, accepta cautione, quam cum adoleverint,
convaluerint, et e nostra potestate se receperint,
eandem dubio certamine postea repetere conari.
Contraque, absurdius cogitari nihil potest, quam ut
quem debilem in potestate tenes, eum amittendo,
fortem simul et hostem facias. Ex quo intelligitur
etiam, taiiquam coroUarium, in statu hominum na-
turall pofctifiatn certfim et irresistibilem Jhs con-
J^erre regeiidi imperandiqiie in eox, gui resistere
non possiinl ; adeo ut omnipotentia, ab ea causa,
omnium rerum agendarum jus essentialiter et im-
mediate adhsereat.

1 5. Propter tamen teqnalitatem illam virlum Nniimun
caeterarumque facultatum humanarum, hominibus ^il^^^'
in statu natnra;, hoc est, in statu helli eonstitutis
conservatio sui diuturna exspectarl non potest.
Quare quarendam esse paeem, quatenus habendte
t^us spes aligua qffulserit ; ubi haberi ea non
Ipotest, guterenda esse hcUi auxilia, recta rationis
'tlictamen est ; hoc est, lex nafune, ut proxime
wtendetur.

168 LIBERTAS

CAPUT 11.

DE LEGE NATUR^ CIRCA CONTRACTUS,

1. Legem uatQralem non esse consensum hominum, sed dictamcir
rationis. 2. Legem naturse fundamentalem esse, qusrendam
esse pacem, si haberi potest ; si haberi non potest^ defensionem^
3. Lex natursD spccialis prima, jus in omnia non esse retinen-
dum. 4. Quid sit jus relinquere, quid transferre. 5. Ad trans-
lationem juris necessariam esse voluntatem acceptantis. 6. Verba
Bon transferunt jus, nisi de praesenti. 7* Verba de futuro, si alia
signa voluntatis adsint, valere ad jus transferendunk 8. Ir
libera donatione, verbis de futuro jus non transit. 9. Definitio
eontractus et pacti. 10. In pactis transit jus per verba de futuro.
2L Pacta mutuo) fidei in statu natursB frustra et invalida sunt;
in civitate non item^ 12. Pacisci eum belluis neminem posse ;
neque cum Deo, sine revelatione. 18. Neque Deo vovere-.
14. Pacta ultra summum conatum non obligant. 15. Quibus
modis pactis liberemur. 16. Promissa metu mortis extorta in
statu naturae valida esse. 17. Pactum posterius priori contra-
dictorium, invalidum est 18. Pactum de non resistendo infe-
renti damnum corporis, invalidum est. 19. Pactum de se accu-
sando invalidum est. 20. Jurisjurandi definitio. 21. Jusju-
randum concipiendum esse ea formula^ qua utitur is qui accipiL
22. Jusjurandum nihil superaddit obligationi, quee est ex pacto.
2S. Juramentum non exigendum, nisi ubi pactorum violatio vel
latere potest, vel non potest puniri nisi a Deo.

SECT. III. I. De definitione legis naturalis non consentiimt

_ ^' ^ authores^ qui ea voce frequentissime tamen in

Legem natuMr sciiptis suis usi suut. Mcthodus scilicct, qua inci-

lem non esso , •■/*•,• «i . i« ••

conMnsum ho. pituT a denmtioniDus et exclusione sequivoci, pro-
to^mti^r pria eorum est qui locum contra disputandi non
relinquunt. Cseterorum si quis quid factum dicat
contra legem naturalem, ex eo probat alius, quod
contra consensum factum sit omnium vel sapientis-
simarum vel eruditissimarum gentium ; quis autem
de sapientia, eruditione, et moribus omnium gentium
judicabit, id minime docet : alius^ quod factum sit

DE LEGE NATURiE CIRCA CONTRACTUS. 169

[■contra consensimi totius generis hnmani. Qure de- sect. iti.

f finitio nullo modo recipienda est ; alioquiu enim, , ^

impossibile esset cuiquam, excejitia infantibu.s et 1^« i
meute captis, contra talem legem peccare. Nam
voce illa genun hnmanum comprehendunt certe
omnes homiues ratione actu uteutes. Illi igitur
rcontra eam vel non faciunt, vel faciunt non couBeu-
\ tientes, .ideoque excusandi sunt. Naturae autem
leges ab eorum oonsensu reeipere, qui eas violant
SEepius quam observant, sane iiii({uum est. Praeterea,
homiiies eadem in aliis damnant, in seipsis probant ;
contra, publice laudant, quod secreto spernunt, et
consuetudine audieiidi ; non propria speeulatione
sententiam ferunt, consentinntque odio, metu, spe,
amore, vel aliqua alia animi perturbatione, magis
quara ratione. Ideoque non raro accidit totos po-
pulos summo consensu et contentione ea agere, quae
Bcriptores illi eontra legem esse uatiiralem libentis-
sime confitentur. Sed cum eoncedant omnes^'are
fieri, quod non fit contra rectam rationem, injuria
factum censere debemus, quod rectae rationi repug-
nat, hoc est, qnod contradicit alieui veritati a veris
priueipiis recte ratiocinando eoUeet^e. Quod autem
injuria factum est, contra legem aliqnam fieri dici-
mus. Est igitur lex qviiedam recta rafio, quje, cam
non minus sit pars naturie humauEe, quam qua'libet
alia facultas vel aflfectus aninii, naturalis quoque
kdicitur. Est igitur /ex nafuralis, ut eam definiam,
Idictamen reeta; ratiouis* circa ea, quse agenda vel

* Rect/e rniioais, tl^.'] Per rectam rationem in atatu hoiiiinum

li, intclligo, non ut niulti rucultateai iiirallibilem, seil ratiu-

cinanUi actum, id est, ratiociimUonem uniuscujiisquc propriam

^M verani cJrca actioiies euas, qu» in utilitatem, tcI ikiniium

I eeterorum liominum rediinfJare possinL Proprinm dico, quia

170 LIBERTAS.

. omittenda snnt ad vitie membrorumque conservatio-

nem, quantum fieri potest, diuturnam.

) 2. Prima autem et fundamentalis lex natura est,

^ quarendam esse pacem, nbt baheri potest ; uhi

^ non potest, qua^renda esse belli auxilia : ostendi-

"«■ mus enim articulo ultimo prsecedentis capitis, prae-

ceptum hoc dictamen esse recta; rationia. Esse

autem dictamina rectEe rationis leges naturales, id

proxime supra definitum est. Prima autem est,

quia caeterae suut ab bac derivatffi, prfecipiuutque

vias vel pacis vcl defensionis acquirendje.

pe- 3. Legum autem naturalium a fundamentaH illa

«, derivatarum una est, Jusomitium in omnia retinen-

dum non esse, sed jura queedfim transferenda vel

relinquenda esse. Nara si retineret xmusquisque

suum jus in omnia, necesse est sequi ut Jure alii

invaderent, alii defenderent ; quisque enim et cor-

pus suum, et ca que corpori tuendo necessaria

8unt, necessitate naturs conatur defendere. £el-

lum ergo sequeretur. Facit itaque contra rationes

pacis, hoc est, contra leffem natura, si quis de Jure

Buo in omnia non decedat.

4. Decedere autem dejure suo dicitur, qui juri suo

qHamquam ta civitale, ipaiua civitatis ratio, hoc est, le» civilis, a
singulis civibus pro recta liabeuda sit; tamen eKtra civitatem,
ubi rectam rationem a faiaa dignoacere niai comparatioDe facta
Gum sua iiemo pot£st, sua cujusque ratio uon modo pro actionum
propriarum, qufe suo periculo fiunt, regula, sed etiam in suis
rebus pro rationis olieuie mcnsura censenda est. Venuu dico, id
est, ex vcris principila recte compositis concludentem. Proptorea
quod in ratiocinatione falsa, sive in stultitia hominum officia bub
crga cteteroa homines ad conaervationem propriam necessaria
non videntium, omnis consistit legum naturalium violatio. Prin-
cipia autein recta> ratiociuationis circa ejusmorli otticia, ea sunt
qute capitis iiriiiii articulis '2, 3, i, 5, 6 et 7, explicata sunt.

DE LEGE NATUR^ CIRCA CONTBACTUS.

171

Tel simpliciter rennneiat, vel in alium transfert. sect. in.
SimpUciter renundat, qiii siguo vel sigiiis idoneis '■
declarat, velle se non licitum sibi amplius fore cer- Qmi »*
tum aliquid facere, quodJ«re autca fecissepoterat. ^„'„.„"^»11]
Tranxferl autem 111 alterum, qui signo vel siguis '"'"' ^™^"
idoneis illi alteri, id juris volenti ab eo accipere,
declarat velle se non licitum sibi amplius fore ipsi
resistere certum aliquid agenti, prout ei resistere
jure antea poterat. Juris autem translatio-
nem in sola non resisteutia consistere, ex eo in-
telligitur, quod ante juris translationem, is, in
quem transfertur, jus habebat jam tum iu omnia;
nnde novum^V* dare non potnit, sed justa transfe-
rentis resistentia, propter quam^wre suo alter fi-ui
non potuit, extinguitur, Quicunque igitur^/K* ac-
quirit in statu hominum uaturati, id agit tantum ut
secure et siue jasta molcstia^ure suo primeem frui
possit. Exempli causa, si quis fiindum suum alteri
vel venum vel dono dederit, sibi soli Jus in eum
faiidum, non aUis item adimit.

5. Reqmritur autem adJtiristranslationemvo-^-ttn^^^i^o-
Inntas non modo transferentis, sed etiara acceptan- ci^^ft™^
tis. Si utravis absit, Jns raanet. Non enim si "''Ji'^'"' "^
quod raeum est accipere recusanti dare voluerim,
propterea simpHciter jure meo renunciavi, sive ad
queralibet transtuli. Nam causa, propter quam

uni dare volui, in eo uno est, iu cjeteris non item.

6. Voluntatis autem iu jure vel relinquendo vel vm1wiu>ii
isferendo, si signa nulla alia exstiterint praeter ^ride"p"»™*

!rba, verba ea de prtescnli vel prteterito esse
lortet. Nam si de Juturo sint, nihil transferunt.
eiiim, exempli causa, de futuro sic tlicit, crivt
\bo, aperte significat nou se dedisse. Toto itaque

172

LIBERTAS.

II, hodie jus immotum est, manetque etiam crastiuo

^ die, nisi interea actu dederit. Quod enim meum

est, meum manet, nisi post dederim. (iuod si de

pnesenti loquar, puta hoc modo, do, vel dedi ha-

bendum cras, illis verbis significatur, me dcdisse,

etjm habendi cras, transtulisse hodie.

verh.d. (utun., 7- Venintameu, quoniam verba sola ad voluntatis

iini^"^nt dcclarationem signa sufficientia non sunt, verba de

^l^Ifcie^iui"' ftituro, si alia adsint signa voluntatis, valere pos-

sunt, tanquam dicta essent deprseseuti. Siquidem

enim propter alia signa constiterit ipsmn de futtiro

^^ loqueutem vellevalere verba sua adperfectam^'«r(*

^l sui iranslationem, valere debent. Dependet euim

H Juris translatio, non a verbis, sed, ut dictum est

(articulo 4, hujus capitis) a declaratione voluntatis.

taiibiindoni- 8. Si quisjus aHquod suum ad alterum transferat,

fi.iiiii)"^ii^ neque id faciat propter bonum mutuo acceptum,

•"""^ vel propter pactum ; ejusmodi translatio donum

vocatur, sive donatio libera. In donatione autem

libera, obligant ea verba sola, quse deprcesenlisimt,

vel de pneterito. Nara sl defuturo sint, non ob-

ligant ut verba, propter rationem aiticulo proxime

superiore adductam. Oportet igitur ut ab aliis

signis voluntatis nascatur obUgatio. Quoniam

autem quicquid fit vo/uniario, propter bonum ali-

quod fit volentis, nullum signum voluntatis dandi

assignari potest, praster aliquod bonum tali do-

natione acquisitum, vel acquirendum. Supponitur

autem nullum tale bonum acquisitum esse, neque

pactum exsistere; quia sic non esset donatio libera,

Restat igitur ut homtm vmtuutn sine pacto exspec-

tandum sit. Signum autem nuilum dari potest,

quare is, qui verbis de futuro usus est, adversus

DE LEGE NATURJ: CIECA C0NTRACTU8.

173

lum, tjui ad mutuum beneficium non teneretar, sic sect. iii,

"ellet verba ejus intelligi, ut obligaretur ipse. Ne- "^- .

Iqoe rationis est, ut qui aliis facile bene volunt, omni
" promisso priesentem affectum testante obligentur.

Et propterea promissor talis deliberare intelligendus

est, et mutare affectum posse, quemadmodum et is,
i promittitur, mutare meritum potest, Qui de-

liberat autem, eateuus liber est, neque donasse di-
'«itur. Quod si promittat saepe, douet autem raro,

levitatis condemnari debet, nec vocari donans, sed

9. Duorum autem vel plurium j"«ra sua mutuo DrfiniUncin
transferentitm aetio vocatur Contractus. Iu

omni autem contraetu, vel uterque statim prsestat
id de quo contraetum est, ita ut alter alteri nihil
concredat ; vel alter praestat, alteri creditur ; vel
Deuter prEestat. Ubi uterque statim prBestat, ibi
ieoHtrac/us, shnal ac prsestitum est, tinitur. Ubi
I Tero vel alteri vel utrique creditur, ibi is, cui ere-
dJtnr, promittit se prEcstiturum postea, appellatur-
que hujusmodi promissum Pactum.

10. Pacttan autem quod fit ab eo, cui creditur, i° p«|'"™*
cum eo qui jam prsestitit, etiamsi promissio facta futur».
sit verbis de futuro, non minus futuri temporisj'««
traiisfert, quam si facta esset verbis de prfeseuti vel
pr^terito. Prfestatio euim siguum manifestissimum
est eum, qui prsestitit, ita intellexisse orationem
alterius, cui credebat, tanquam volentis prsestare
condicto tempore ; eoque siguo cognorit is sic se
intelligi; quodquianoncorrexit, voluit fieri. Pro-

' -.missa igitur quse fiunt'propter honuvi aeceptum,

Lqme et pacta sunt, signa sunt voluntatis, hoc est,

altimi actus deliberandi, quo libertasnon prjestandi

LIBEKTAS.

, tollitur, et per consequens sunt obligatoria. Ubi
enim libertas desinit, ibi inoipit obligatio.

1 1 . Pacta autem, quje fimit in contractu nbi fides
^ mutua est, nentro quicquam statim prEestante, in.
^ statu naturae, si justus ex utravis parte metus ori-

atur,* sunt invalida. Nam qui priorprtestat.propter
pravum ingenium maxim^ partis homiimm, com-
modo suo jure et iiijuria justa stiideutium, cnpidini
se prodit illius quicum contrahit. Rationis enim
non est, ut aliquis praestet prior, si verisimile non
sit alterum esse prajstiturum post. Quod utnua
verisimile sit necne, is qui metuit judicabit ; ut o&-
tensum est capite praecedeute, articulo 9. Hfec,
inquam, ita se liabent in statu naturali. Cjeterum
in statu civili, ubi est qui utrumque cogere potest,
is, qui per contractum prior est ad priestandum,
prior prffistare debet; quoniam, cum alter cogi
potest, cessat ratio propter quam ne non prsestaret
metuebat.

12. Ex eo autem, quod in omni donatione, et
'"pactis omnibus, requiritur acceptatio Jurrs quod

transfertur,sequitur/j«c!5C(neminem possecum eo,
qui acceptationem illam non signiiicat. Neque
igitur pacisci cum belhiis, neque jus ullura illis tri-
buere aut auferre possumus propter defectum ser-
monis et intellectus. Neque pacta inire quisquam
cum diviua majestate potest, neque illi voto obligari,
nisi qiiateuus visum iUi est, per Scripturas sacras
substituere sibi aliquos homiues, qui authoritatem

• Or/rtdir, §c.] Nam nisi causa metus nova PSiBtat, ej facto,
vel alio signo voluntalis uoa priuatiuidi a parte altera, metus jus-
tua conferi non poteat. Causa enim, quie impedire non poterat
quin pacisccretur, impcdire noD debet quin pactum pncstct

DE LEGE NATUR^E CIRCA CONTRACTUS. 175

"habeant vola et pacta ejusmodi expendendi et ac- sect. ni.
ceptaudi, tanquam illius vicem gerentes. . , ^^ . .

13. Qui igitur in statu naturiB constituti suut, ^"''" .
ubi nulla tenentur lege civile, nisi illls certissima
reyelationi voluntas Dei votum vel pactum suum
accipientis cognita sit, frustra voveut. Siquidem

euim id quod vovent contra legem naturae sit, non
tenentur voto ; quia illicitura prxstare tenetur
nemo ; si vero id quod vovent lege aliqua naturse
prjeceptum sit, «om roto, sed ipsa teneutur lege;
siu llbenim ante votum sit, facere vel non facere,
libertas manet; propter ea quod, ut obligemur vofo,
requiriturvoluutasobligantisapertesiguificata^quse
in casu proposito supponitur non haberi. Obli-
gantem autem voco illum, cui aliquis tenetur vel
obligaUir : obligatum vero eum, (pii tenetur.

14. Pacta fiunt de actionibus illis solis, quae rneni ..u™
cadunt sub deliberationem. Pactio enim non fit "3mn"bii^t.
sine voluntate paciscentis. Voluntas iintem ultimus

actus est deliberantis. Sunt ergo de possihilibus
tantum etfuturis. Nemo igitur pacto suo obligat
se ad impossibile. Cluoniam autem paciscimur
SEepissime eas res, quEe possibiles tum videutur, cum
proroittimus, quas tamen post coustat esse impos-
sibiles, non ideo omui obligatione Hberamur. Ratio
cujus rei ea est, quod is qui futurum iucertum pro-
mittit, beueficium prjeseus ea lege accipit ut mu-
tuum reddat. Voluutas enim ejus qui prteseus
benefieium prjestat, pro objecto simplicitcr habet
honum sihi, quauti erat res promissa ; ipsam autem
i non simpliciter, sed si fieri potest. Verum w

iccidat neque id possibile esse, jjrasstaudum eat
jitum praistari potest. Obligaut igitur pacta

ton ad ipsam rem pactam, sed ad summum coua-

176

LIBBRTAB.

pactli libeRuuu,

8ECT. III, tum: hoc enim solum, non res ipsee in iiostra
. ^- potestate sunt.

15. Pactis liberamur duabus rebus, vel si prie-
stitum, vel si condonatum sit. Si prEestitum ; quia
ultra id nos non obligavimus. Si coiidonatum;
quia is cui obligamur, coudonando intelligitur fa-
cere, ut Jhs a nobis iu eum translatum, ad noa
denuo redeat : est enim condonatio, donatio, hoc
est, per articulum 4, capitis hujus, juris translatio
ad eum cui donatio facta est.

16. Qmeri solet an pacta ea quae metu extor-
quentur, obligatoria sint, necne. Exempli causa, si
ad vitam a latrone redimendam, pacttis ei fuero
traditurum me iUi mille aureos postero die, neque
facturum quicquam quo compreheusus in jus dnci
possit, utrum tenear necne. Quamquam autem
aliquando pactim ejusmodi invalidum censeri de-
beat, non tamen eo nomine invalidum erit, quod a
metu processerit ; propterea quod inde sequeretur
pacta ea, quibus in vitam civilem homines congre-
gantur et leges condunt, invalida esse : (procedit
enim a metu mutuse csedis, quod alter alterius re-
gimini se submittat :) ueque cum ratione eum
facere, qmca-ptivo, jiaciscenti pretium redemtionis
suae fidem adhibet. Universaliter verum est obli-
gare pacta, quando acceptum est bonum, et pro-
mittere, et id quod promittitur licitum est. Licitum
autem est et ad redimendam vitam promittere, et
de meo dare quicquid voluero cuiquam, etiam la-
troni. Obligamur ergo pactis a metu profectis,
nisi lex civilis aHqua prohibeat, per quam id quod
promittitur fiat illicitum.

17- Qui uni facturum se vel omissurum aUquid

DB LEGE NATUR^ CIRCA CONTRACTUS. 177

s ante fuerit, et poste^ alteri paciscitur con- sect. in.
trarium, facit ut pactum non prius, sed posterius ^ .
illicitum sit. Nam qui iirioribus pactis jus suum pmiud. poMe-
in altenim transtulerat, facieiidi vel non faciendi ^iliJ^^ri?!!™
jtts non amplius habet. Quare posterioribus pactis "'^"^''™ "^
jus nullum transfert ; et quod promissum est, sine
jure promissum est. Tenetur ifqtur prioribus tan-
tum pactis; quae ^iolare est illicitum.

1 8. Mortem, vel vulnera, vel aliud damnum i'«""" *"'™
corporis inferenti nemo pactis suis quibuscunque »nii dwiin™
obljgatur non resistere. Est enim in unoquoque T^^i ""
gradus quidam timiditatis summus, per quera ma-
lum quod infertur apprebendit ut maximum, ideo-
que necessitate naturali quantum potest fiigit,
intelligiturque aliter facere non posse. Ad talem
gradum metus cum perventum fuerit, non est ex-
pectandum quin vel fuga vel pugna sibi consulat,
Cum igitur nemo teneatur ad impossibile, illi qni-
bus mors, quod maximum naturffi malum est, vel
quibus ^TiInera aut aiia corporis damna inferuntur,
tiec ad ea fereuda constantes satis sunt, ea ferre
non obligantur. Prteterea ei qui pacto tenetur,
creditur : pactonim euim vinculum sola fides est.
Qui vero ad supplicium ducuntur, sive capitale, sive.
[i mitius, constringuntur vinculis, vel satel-
custodiuntur : quod sigimm certissimum
!Bt, non videri illos pactis ad non resistendum satis
" obligatos esse. Aliud est, si sic paciscor : nisi
fecero constituta die, interfice. Aliud si sic, nisi
_fecero, iuterficienti non resistam. Primo modo,
iciseuntur omnes, si opus est ; opus autem est
; secundo modo nemo, uec unquam opus
, Nam in statu mere naturali, si occidere cupis,
VOL. n. N

178

LIBERTAS.

XT.iu. jus habes ex ipso statu ; ita ut opus non sit prius
_, credere, ut fallentem post interficias. In statu vero
civili, ubi jus vitae et necis, omnisque poente corpo-
ralis penes civitatem est, illud ipsnm jus interfici-
endi privato concedi non potest. Neque ipsi
civitati opus est, ut aliquem puniat, postulare pacto
ut patientiam priestet, sed tantum ne quisquam
defendat alios. Si in statu naturse, velut inter duas
civitates, fieret pactum de interficiendo ni fecerit,
intelligitur priecessisse aliud pactum de non inter-
ficiendo ante praestitutum diem. Itaque e'o die si
praestitnm non sit, redit jus belli, hoc est, status
hostilis, in quo omnia licent, ideoque etiam re-
sistere. Postremo, pacto non resistendi obligamur
duorum malorum prEesentium eligere illud, quod
majus videbitur. Nam mors certa majus malum
est, quam pugna. Sed duorum malorum impossibile
est non eligere miuus. Tali ergo pacto teneremur
ad impossibile, quod naturBC pactorum repugnat.
^ 19. Similiter neque tenetur quisquam pactis ullis
TBiiduip m, ad se accusandum, ve! alium, cujus damuatioue vita
sibi acerba futura est. Itaque neque pater in filium,
neque conjux in conjugem, neque filius in patrem,
neque quisquam in eum sine quo ali non potest, tea-
timonium dicere obligatur : frastra enim est testi-
monium, quod a natura eomimpi prsesumitur.
Quamvis autem pacto ad se arcasandum aliquis non
teneatur, in quaestione tamen publica ad responden-
dum cruciatu cogi potest. Responsiones autem Ul£e
facti testimoninm non sunt, sed investigandte veri-
tatis adjumenta. Ita ut sive verum sive falsum
cruciatus respondeat, sive non omnino respondeat,
jure faciat.

DE LEGE NATURjE CrRCA CONTBACTUS.

20. Jttsjurandum oratio est promissioni adjecta, sect. iii.

TnfML significat promissor, nisi praestiterit, renunciare . ^ .

''«ese misericordiae diviDse. Quae definitio ex ipsis Jnn-junuidi
colligitiu- verbis, quibus essentia jurisjurandi conti- '
netur, nimiruni, ita me adjuvet Deus, vel aliis feqm-
pollentibus, ut apud Romanos, /« Jupiter macta
eum qui fefelUrit, ut ego hanc macto porcam.
Neque obstat, quod jusjurandum nou solum pro-
missorium, sed aliquando affirmatorium diei possit ;
nam qui affirmationem juramento confirmat, pro-
mittit se vera respondere. Quamquam autem qui-
busdam in locis moris erat subditis per reges suos
jurare, id ex eo natum est, quod reges illi divinos
sibi honores haberi volebant. Nam jusjurandum
ideo introductum est, ut major metus vioIandBe fidei,
quam is quo homines, quos facta nostra latere pos-
sunt, timemus,divinae potentiae confdderatione atque
religione incuteretur.

21. Ex quo sequitur jitsjurandum concipi de- ■'°*«f^™

^■^ bere ea formula, qna utitur is qui accipit. Frustra

^^H.«ium adigitur ahqiiis ad jusjnranduin per Deum "^'^

■^L qnem non credit, ideoque neque metuit. Etsi enim

lumiiie naturali sciri possit Deum esse, nemo taraeu

per illum se jurare arbitratur alia formula, vel alio

»iiomine, quam quod suse ipsius, hoc est (ut existimat
B qui jurat) verie religionis pneceptis continetur,
22. Ex allata Jurisjurandi definitione intelligi J:'^"™
polcstf partum nndum non minus obligare, qnam in oWiK.u.
quod juravimus. Pactum enim est qno adstrlngi-*"'"^
mur; juramcntum ad puuitiouera divinam attinet,
r quam provocare iueptura esset, si pacti violatio non
leBset per se illicita. lllicita autem non esset, nisi
Ipacttun esset obligatorium. Prseterea, qui renun-

180 LIBERTAS.

SECT. III. ciat misericordiae divinae, non obligat se ad poenam:

, ^- . quia semper licitum est poenam, utcumque provoea-

tam, deprecari, atque divina, si concedatur, frui in-

dulgentia. EflFectus ergo juramenti is solus est,

ut hominibus, natura pronis ad violationem datse

fidei, major juratis causa sit metuendi.

janmentam 23. Juramentum exigere, ubi neque violatio pac-

Swu^I^torrm torum, si qua fiat, latere potest, neque ei, cui fit

SrtS!!t*^i^^ sponsio, deest potestas poenas exigendi, est facere

potestpuDiri Diai amplius aliquid quam ad sui defensionem sit necesse ;

significatque animum cupiendi non tam ut sibi

bene, quam ut illi male sit. Juramentum enim, ex

formula jurandi, pertinet ad iram Dei provocandam,

hoc est, omnipotentis in eos, qui fidem ideo violant,

quia potentia sua poenam humanam efFugere se posse

sentiunt, et omniscii in eos, qui fidem violare ideo

solent, quia oculos hominum latere se posse sperant.

DE LEGIBUS NATUR/E REUQUIS.

DB LEGIBUS NATUR/E RELtQUlS.

I. Le\ natane secunda, pactis slanfluni. 9. Fidei cum omnibus
servanda sine exceptidrie. S. Injurja, quiJ. 4- iDJuria ei eoli
fie.ri poteat, <]uicum contrahimus. 5. Juatitise distinctio in
justitiBmhotiiiuuinetactioDum. 6. DiBliDctioju»titiEe in com-
inutativam et diatributivam examinata. 7. Volenti non fit in-
jnria. 8. Lcx natune tcrtia, de ingratitudine. 9. Lex Datune

quarta, ut qulsque se pncstct commodi

quinto, de misericordia. II. Lex n
' futurum tantum speclant. 12. Lex
' contumeliam. 13. Lex naturfe ocl

14. Li>i natuTK nona, de modestia. L

equitate, sive contra ace«pti

tune undecima, de habendia

duodeciioa., de sorte dividendi!

10. Lex naturce

nta, quod ptBIUB

septima, contra

>ctava, contra superbiam.

15. Lex naturte decima, de

personanim. 16. Lex na-

17. Lex naturffi

natune decima lertio,

de primogenitura et prima occupatione. 19. Les t
cima quarta, de incolumitate mediatorum pacls. 20. Iiex na-
tune decima quinta, de constituemlo arbitro. 21. Lex natum
dccima «cxta, oeminem esse arbitrum causce eaas. 22. Lex
aatum decima septima, arbitros debere esse sine ape pmmii
ab iis refcrendi, quonim causa judicatur. 23. Lex naturm
decima octava, de teslibus. 24. Lcx naturffi dccima nona, nul-
lum cum arbitro pactum fieri. 25. Lex naiur» vigesima, con-
tra crapulam, et ca qun ratiouis UHum impediuQL 26. Regula
per quam statim cognosci potest, an quod facturi sumus, sit
Gontra lcgem nalurte, necne. 27. Leges natunc obligant in
foro intcrno tantum. 28. Violantur leges naturie quandoque
facto legibus consentaneo. 29. Leges naturte aunl immuta-
biles. 20. Qui leges nalur» conatur implere, justus est. 31.
J^x naturalis eadcm cum morali. 32. Undc fiat, quo<l quee
dicta aunt de lege naturuli, non siui cadcm qura tniduntur a
pliiloaophis circa virtutca. 33. Lex naluralis non est, proprie
loquendo, lex, nisi quatenus traditur in Scriptura sacra.

Legum naturalium deiHvatarum altera est, juffc- sect. i
|b*# siam/iim essc, sive fidem observaiidam esse. ^-
Datensum eiiim estcapitepriE<;edente,lecem naturx L-«n«uin,

u:i{>ere tauquam rem conciuandse paci uecessa- 1» tuudum

183 LIBBRTAe. I

8ECT. iir. riam, unumquemque jura quEedam sua mutuo trans-'
. ^- . ferre, atque hoc vocari pactum, quoties futurum atj
quod transfertur. Hoc autem ad pacem concilvJ
andam conducibile est, quateuus quse paciscinmn
facienda vel oraittenda, ea re ipsa facimus vel omitl
tiraus ; fmstraque essent pacta, nisi illis stareturJ
Quoniam ergo }mciis stare, sive Jidem servaret
necessarium est ad pacem conciliandam, erit per
articulum 2, cap. ii. praeceptum legis naturalis.
Rde.frudffln. 2. Neque personanim, quibuscum paciscimur,
rfne^iTrpiion" uUa datur hac iu re exceptio, puta, si illi 6dem ci
aliis nec serveiit, uee servaudam putent, aut aliui
quodlibet habeant vitium. Nam qui paciscitur,
quod paciscitur, frustraneam eam esse actionei
uegat. Et contra rationem est, scientem frustra ft
cere. Idem si prsstandura pactum non putet, eo^
quod sic putat, pactionem eandem frustraneam esi
affirmat. Qui ergo paciscitur cum eo, quicum fidei
servare se teneri non putat,simul pactiouemesse remj
frustraneam et non fmstraneam affirmat, quod est
absurdum. Cum omni igitur homine, vel servanda
est fides, vel non paciscendum, hoc est, vel decla-
ratum bellum, vel certa et fida habenda est pax.
injuiia quij. 3. Pacti violatio, sicut et dati repetitio, quae
semper sita est iu aliqua actione vel omissione, vo-
catur iNjuaiA. Actio autem illavel omissio injusti
dicitur; ut idem significent tnjuria, et actio ve|i
omissio injusta, atque utraque idem quod pacti vell
Jidei violatio. Videturque injurio! uomeu iude
actioni vel omissioni tribui, quia sine jure est, ut-
pote quod ab eo, qui agit vel omittit, translatum
antea in alium fuerat. Et est similitudo qufedam
inter id, quod in vita communi vocatur injuria; et
id, quod in scholis solet appellari absurdiim. Quem-

DE LEGIDUS NATUB^ RELIQUIS. 183

admodum enim is, qui argumentis cogitur ad uega- ;
tJonem assertionis quam prius sustinuerat, dicitur
redigi ad absurdum ; eodem modo is, qui prje animi
impotentia facit vel omittit id, quod se non factu-
rum vel non omissurum pacto sao ante promiserat,
iiyttriam facit; neque miiius in contradictionem iu-
cidit, quam qui in schoHs reducitur ad absurdum.
Nam futuram actionem paciscendo, vidt fieri ; non
faciendo, vult uon fieri : quod est velle fieri et non
fieri idem eodem tempore : quse coutradictio est.
Est itaque irijuria, ahsHrditas quiedam in conver-
satione, sicut absttrdilas iujnria quaedam est iu
disputatione.

4. Ex his sequitur, injuriam* nemini fieri posse,'"
nisi ei quicum initur pactuin, sive cui aliquid dono p,
datuni est, vel cui/)ac2oaliquid estpromissum, Ideo- '"
que damiium et injaria saepissime disjunguntur.
Nara si dominus servo, qui obedieutiam sibi pactus
est, imperet ut pecuniam tertio numeret, vel benefi-
cium conferat,issi noufaeiat,damnumquidemtertio,
injuriam autem domiuo soli facit. Sic quoque in civi-
tate, si quis alicui noceat, quicum nibil pactus est,

bgem;:
jnstuin,

<tini, ifc.\ Injiistitio! nomen si
injiirite, tumad li-gem,tum ad penoDaii
otnnibus injustiim est ; injuria verc
libi vel illi, sed alii ; et (]uan(Ioque r

t relative ad
m. Nam in-
it e«se, nec
privato, sed

civitati taDtum ; etiam nec homini cuiquam nec civitati, seil soli
Deo. Nam pacto et juris tranBlatione fit, iit injuria in huiic vel
illum fieri dicatur. Hinc est, quod in omni civilate fieri videmus,
quse privati homines inter se verbo vel scripto cootrahunt, exigi
vel remitli arbitrio obligantis. Damna vero, quce inferuntur con-
Ira leges civitatis, ut fuftum, liomicidium et similio, non ad volun-
tatem ejus cut damniim est illatum, sed arbitrio civitati», id est,
juxta lcges constitutaa vindicari. Itaque injuria in hunc, nbt
juris iu bunc translationem, existere non polest

SECI

, damnttm ei infert cui maluin ; injttriam soli illi, qui
totius civitatis potestatem habct. Eteuim si is, qui
damuum recipit, iiijuriara expostularet, is qui fecit
sic diceret, quid tu mihi ? quare facerem ego tuo
potius quammeo libitu, siquidem, quin tu tuo, non
meo, arbitratu facias, non impedio i In qua oratione,
ubi nulla intercesserunt pacta, non video quid sit,
quod possit repreliendi.

5. Nominahfecy'«*/«;» et injusttm, sicut etjua-

1, titia et injustitia, sequivoca sunt ; aliud enim signi-
ficaut cum personis, aliud cum actionibus tribu-
iintar. Cum actionibus tribumitur, idem significat
jttstum, quod jure factum ; et injustum, quod injuria.
nie autem, qui fecitjusium aliquid, ideo insons, non
^i/*i«*dicitur: eum autem, qui fecit aliquid injtistum,
non ideo injustum, sed santem dicimus. Quando
vero de personis usurpantur, esse Justum significat
idem quod juste faciendo delectari, justitice studere,
vel conari facere iu omni re id quod justum est. Et
esse injasliim est negUgere justitiam, vel eam non
pacto suo, sed prsesenti comraodo raensurandam ex-
istimare. Ita ut alia sit anirai instituti, sive hominis,
alia unius actionis vel amissionis Justitia et injus-
titia; possintque hominis justi actiones inuumerae
injustis, et injusti Juslte esse. Justus autem homa
dicendus est, qui justa facit propter prreceptum
legis ; iujusta, non nisi per infirmitatem ; itijustus^
qui justa facit propter posnara legi adjuuctam ; in-
justa, per animi iniquitateui.

•■ 6. Justitia actiouum distingni vulgo solet in duaa

i species, comumtativam et flistributit;a?it; quarum
priorem sitam esse aiunt in proportione arithmetica,
posteriorem in geometrica: illamque versari in per-
mutatione, venditione, eratioue_, rautatione, mutui

DE LEGIBUS NATCR^ RELTQUIS. 1»5

redditione, locatione, conductione, cseterisque, ai sect. rii.
qni sunt, actibus inter se contrahentium ; ubi si . '■ .
tequale pro iequali reddatur, nasci inquiunt justi- DUtindiojn^
tiam commulalivam. Hanc vero circa dignitatem „„t,til™i
etmerita homiuura, ita ut si cuique tribuatur Trapd ;!j^"||[)J^;™
■njv aiiav, majus ei qni dignior, minus ei qui minus
dignus, idque proportionate, oriatur^' «*////« distri-
hutiva. Agnosco hic distinctionem quaudam iequa-
litatis, nempe ut una sit sequalitas simpliciter, ve-
luti quando comparantur inter se dufe res ieqnalis
pretii,ut libra argenti cum dnodecim nnciis ejusdem
argenti ; altera aequalitas secuudiim quid, ut cum
eentum hominibus distribuendK sint mille librae,
sexcentse deutur sexaginta hominibus, et quadrin-
gentae quadraginta; ubi non est Eequalitas inter
600 et 4O0 ; sed cum eandera contingit sequalita-
tem esse inter numerum eorum, quibus distribuun-
tur, unusquisqne eorum jequalem partem auferet;
unde dicitur fequalis distributio. Talis autem Eequa-
litas eadcm res est cum proportione geometrica.
Sed quid hiec ad justitiam ? Nam neque si res
nostras vendamus quanti possumus, injuria ulla fit
emtori, qui id voluit, et petiit ; neque si de meo dis-
tribuero plus mereuti minus, modo id dedero quod
pactus sum, neutri fit injuria. Id quod testatur
ipse Servator noster Christus Deus in Evangelio.
Non igitur est ea justitiie distinctio, sed fequahtatis.
Negari tamen forte non potest quin justitia sit
sequalitas aliqua ; nimirum qufe in eo tantura sita
sit, ut cum ajquales uatura omnes simus, alter non
arroget sibi plus ^'Mri,v, quam alteri concedat, nisi id
jurix sibi pactis acquisitum sit. Atque haec contra
itistiuctionem iWsxmJHsiiHie, quamquam ab omnibus
lene receptam, dicta sint : ne quis in/iiriam alind

!86

LIBERTAS.

esse putetj quam fidei sive pjictonim ^-ioktionem ;
prout supra definitum est.

7. Vetus est, volenti non fit injuria. Veritatem
tamen dicti liceat ex principiis nostris derivare.
Factum enim sit id, quod quis injurium sibi putet,
volenti : ergo, volente eo, iit id quod per pactmn
non licuit. Sed volente eo fieri id, quod pncto non
licebat, pactitm tpsum (per articulum 15, capitis
praecedentis) fit irritum ; jus ergo faciendi redit ;
fit igitnr^ure ; quare injuria non est.

8. Legis naturalis praeceptum tertium est, ne
eum, quijidttcia iui tibi prior bcnefecerit, eam ob
rem deteriore conditionc esse patiaris, sive ne
accipiat quisqufim benejicium, nisi antmo nitendi
ne dantem dati merito pcejiiteat. Nara abgque
hoc, contra rationem fecerit, si qnis, quod peritu-
rum ^ndet beneficium, prior contulerit ; atque eo
modo omnis sublata erit iiiter homiues beueficentia
et fiducia, unaque omnis benevolentia ; neque esset
inter eos quidquara mutuae opis, nec ullum gratiae
conciliandae initium. Ex quo status belli necessa-
rio mansurus est, contra legem naturte Jmtdamen-
ialem. Quouiam vero legis hujus violatio non
est fidei sive pactorura violatio : supponitur enim
iiulla inter eos intercessisse pacta : ideo neque in~
Jnria nominari solet ; sed quia respiciunt se mutuo
benejicium et gratia, ingratitudo appellatur.

9. Quartum prjeceptum natura; est, itt unusquis-
qtie se cdsteris commoduvi prtesiel. duod ut recte
iutelligatur, animadvertere oportet, esse in homi-
nibus ad societatem ineuudam diversitatem ingeni-
orum, ortam a diversitate afFectuum, haud dissimi-
lem illi quie reperitur in lapidibus ad Eedificandum
comportatis a diversitate materije et figurEe. Nam

DB LEGIBUS NATUR-£ RBLIQUIS.

187

vt lapis, qui prs figura aspera et an^losa plns loci e
Cfleteris aufert quam ipse implet, ueque prse mate- ,
rias duritie comprimi vel secari facile potest, nec
compagiuari aecUficium sinit, tanquam incommodus
abjicitur ; ita homo, qui prae ingenii asperitate, re~
tentis superfluis sibi, necessaria aliis acUmit, neque
prffi affectuum coiitumacia corrigi potest, caeteris
incommodus molestusque dici solet. Quoniam jam
imusquisque non Jiire modo, sed etiara upcessitate
naturali totis viribus iu id incumbere supponitur,
nt necessaria ad sui conservationera consequatur,
st quis veUt pro superfluis coutra contenderc, ilUus
culpa orietur beUum ; propterea quod lUi soU nuUa
certandi iucumbebat necessitas. Facit ergo contra
iegem natnnefundarHeRtalem. Unde sequitur,quod
ostendendum erat, prseceptura naturie esse,utunus-
quisque se cseteris priestet commodum. Qui vero
legem banc violat, incommodus et molestus dici
potest. Cicero tamen commodo opponit inhuma-
num, tanquam ad hanc ipsara legem adspectans.

10. Legis naturie quintum praeceptum est, opor-^
tere alterum alteri, sumta cautione futuri tem- m
ports, prtsteriti veniam, petenti et poenitenti, con-
eedere. Venia pratteriti sive remissio ofFensffi
nibii aUud est quara ilU, qui, cum lacesserit ad
beUum, facti poeuitens pacem orat, pax concessa.
Pax autem conccsaa non poenitenti, boc est, ani-
mum hostilem retinenti, vel futuri teuiporis cauti-
onem non danti, boc est, non pacem sed opportuni-
tatem captauti, non est pax, sed metus: neque
igitur a natura prsecipitur. Cjeterum qui pcenitenti
et de futuro cautiouem adhibenti, noUt ignoscere,
ei pax ipsa uon placet ; quod est contra legetn na-
ittralem.

SECT. in. 11. Sextum legis naturalis praeceptum est, in
■ '• ■ uliione sivc pcenig, spectandum esse non malum
Lra utuiB preBteritum, sed honumj^nturutn : hoe est, infligere
™n»^(utamm poeuam uullo alio fine licitum esse, nisi ut ipse qui
tooium .pecuuiL pgj.^,gyjj. f;orrigatur, vel alii suppUcio ejus moniti
fiaut meliores. Hoc autem ex eo primum con-

Ifirmatur, quod unusquisque lege naturali teneatur
alteri ignoscere ; modo cautum prius sit de futuro
tempore, ut articulo praecedeute ostensum est.
Prseterea, quia ultio, quatenus solum praeteritum
consideratur, uiliil aliud est preeter triumphum et
gloriam animi, qua; ad iiullum finera dirigitur ; nam
prseteritum tantum contemplatur, finis autem futura
res est ; quodque ad nullum fiuem dirigitur, vanum
est : ultio, ut quse futurum nou spectat, a vana
gloria proficiscitur, ideoque prteter rationem est.
At laedere alium pra;ter rationem iutroducit bellum,
et est contra legem naturje fuudamentalem. Est
igitur legis naturse prEeceptum, in ultione non esse
respiciendum, sed prospiciendum. Violatio autem
legis hujus crudelitas solet appellari.
i^iniiiure j2. Q,uoniam autem siena omnia odii et contem-

«.ptuno. conltB ^

..otiiiundkiD- tionis ad rixam et pugnam maxime omnmm pro-
vocant, adeo ut plerique vitam, nedum pacem
amittere, quam contumeliam pati raalint ; sequitur

Iseptimo loco, lege iiaturali prsescriptum esae, nequis
nelfactis, vel vcrhis, vel vuUu, vel risu, altcri
ostendat se illum velodisse vel contemnere. Cujus
legis violatio contumelia nominatur. Quam-
quam autem nihU firequentius sit, quam potentium
erga minus potentes, et nominatim judicum ad-
versus reos scommata atque opprobria, qute neque
ad rei crimeu, neque ad judicis pertinent ofiicium ;
hujusraodi tamen homines contra legem faciunt
naturalem, et pro continneliosis habeudi simt.

estfi

DE LEGIBUS NATUR.E RBLIQUIS. 189

1 3. Quaestio, uter duomm hominum dignior sit, sect. iii.

ad statura natura?, sed ad statum civilem per- ^- _.

t. Ostensum enim aiitea est, (Cap, i. art. 3 ;) Lf.u»h™

itura omnes homines iequales inter se esse : ideo- m .'u^rtLi..

le infequalitatem, qure nunc est, puta a divitiis, a

(tentia, a nobilitate generis, profectam esse a lege

eivili. Scio Aristotelem libro primo politicorum

tanqiiara fundamentum totius scientiae politicge af-

ire, bominum ahos a natura factos esse dignos

imperent, ahos qui serviaut, tauquam Dominus

servus non consensu bomimim, sed aptitudiue,

est, scientia vel inscitia naturali distinguereutur.

Lod fiindamentum nou modo contra rationem, ut

nsum est supra, sed etiam coutra experientiam

Nam neque pene quisquam ingenio ita stupido

ut non rectius arbitretur sibimet se, quam aUis

;endum tradere. Neque si contendant inter se

sapientiores et robustiores, sunt illi his semper aut

sKpesuperiores. Sive igitur natura homines aequales

inter se sint, agnoscenda est sequalitas: sive inte-

quales, quia certaturi sunt de imperio, necessarium

estadpacem consequendam ut pro /sgualibiitt ha-

>antur. Et propterea legis naturalis octavo loco

iceptum est, ut unusquisque natura unicuique

^tequalis habeatur. Cui legi contraria est supebbia.

14. Sicut necessariura erat ad uniuscujusque con- lch uan,™. o.^
servationem, ut de quibusdara ^'«r/A«*r suis cederet; """'^'
ita non minus uecessarium est ad eandem coiiser-
vationem ut jura quaedam retineat, nimirura jus
corporis tuendi, jm fruendi aere hbero, aqua, et
iteris oranibus vitfe necessariis. Cum igitur a
lem ineuiitibus multa^Mraretineantur communia,
lulta etiam acquirantur propria; dictamen legia
naturalis nouum oritur, uerape ut qutecttmque jura
vnusquisgue sibimHipsi postuUtt, eadem eliam

190

LIBEnTAS.

. nu unicuigtie concedat ca:terorum. Alioquin EPquali-

tatem praecedente articulo ag;nitam frustaneiun

facJt. Quid enim aliud est iequalitatem person-

arum agnoscere iu societate iueunda, quam iequalta

ipsia tribuere, quos alioqui societatem inire ratio

nuUa exigit ? /Equalia autem <eqnalibHg, idem est

quod proportionaUa proportionalibus tribuere.

Vocatur obsen-atio bujus iegis modestia ; violatio

autem n-XeovtEia ; violautes Latinis immodici et im-

modesti nuncupantur.

Ln utnre de- 15. Dccimo loco, impcratur lege naturali, ut

uteTaTo cmta. unusquisque in jure aliis distrihueiido utrique

X^^™ ^parti <equalem se puebeat. Lege prascedente pro-

hibitum est, ne nobis plus juris per naturam arro-

tgemus, quam cceteria ooncedimus. Possumus minus,
si volumus ; etenim id aliquando viodestitE e^t,
Sed si quando jus aliis distribuendum a nobis sit,
prohibemur hac lege, ne uni plus vel minus indul-
geamus quam alteri. Nam qui uni pr£e altero in-
dulgendo naturalem jequalitatem nou observat, facit
in eum, qui posthabitus est, contumeliam. Est au-
tem supra ostensura, contumeliam esse contra lege»
nattirales. Priecepti hujus obsen^atio <equitas, vio-
latio aeceptio personarujti, Graecis uno vocabulo
Trpoab)Tro\t}-^ia appellatur.
Lfflin,ti.rB,uD. 16. Ex Icge prECcedente coUigitnr undecima,
bcDduiD com qu<e dividi non possitnt, communiter, si Jieri po-

Ltest, utenda esse, tdque, si quantitas rei permittat,
quantum quisque velit : sin qiiantitas rei non
permittat, tum prtrjinito, et proportionate ad
numerum utentium. Aliter enim nullo modo ser-
vari potest sequaUtas ilta, quam, prfecedente articulo,
a lege naturali imperatam esse demonBtravimus.
17. Item, si neque dividi, neque communiter

DE LEGIBUS NATUR^ RELIQUIS. 191

haberi potest, lege natiirali iDstitutum est, quod sit sect. iii.
pneceptum duodecimum, ut ejus rei mus rel al- . , ^- .
temua sit, vel uni tantum sorte ailjudicandu»,i^ 'i-^tumina
utque in alteruo usu sorte quoffue, quis ad uten- '.^^^ ™
dum prior sit.judicetur. Nam hic quoque fequa-
litas spectanda est, alia autem inveiiiri prseter
sortem nou potest.

18. Sors autem duptex est : \e\ arbitraria velf"™"^^
naturalis. Arbitraria illa est, quse lit consensu pHn,oKrniiw
contendeiitium. Et sita est iii casu mero, et forte, '^J,»J^ "^"
quod aiunt^ fortuna, Naturalis est, primogenitura,

Graece KXnpovniiia. quasi sorte tributum, et prima
occupatio. Itaque quje neque dividi, neque com-
muniter haberi possunt, cedunt primo occupanti ;
item primogenito, ea qua patris fueruut, nisi pater
ipse jtts illud transtulerit prius, Sit igitur ea lex
naturae decima tertia.

19. Legis natnralis decimum quartum priecep-L«»i«hirBd«-
tnm est, pacis medtatoribits preestandam esse ^^'[^^imc n»
incolumitatem. Ratio enim, quje jubet fiiiem, jubet '^"""^' '"""
etiam media necessaria. Primum autem rationis
dictamen pax est, cretera snnt ad media, pacem

sine quibus pax esse non potest ; sed nec sine
mediatione pax, nec sine incolumitate mediatio
haberi potest. Est ergo dictamen rationis, hoc est,
lex natura?, puci.1 mediatoribus priestandam esse
incolumitatem.

20. Porro quoniam, etsi homines in omnes has, lpi nmm™

, si quEe alia; sunt, naturie leges consentirent, eas- a^ '"" '
studerent observare, dubia tamen et contro- "
veraae quotidie orientur de legum harum ad facta
appUcatione: niminim an quod factum sit, sit con-
legem necne ; quse quEestio juris dicitur ; ex
luibus seqnetur pugna inter partes, utrimque se

192

LIBERTAS.

bilra dpbflrv Hve

laesos esse existiraantes : ad pacis igitur conserva-
tionem, quia aliud in hoc casu remedium fequum
excogitari non potest, necessarium est ut ainbo
dissidentes in tertimn aliquem consentiaut> cujus
sententias de re controversa staturos esse pactis
vmtuis se obligent. Atque is, in quem sic consen-
sum est, arhiter vocatur. Est igitur legis naturalis
prseceptum decimum quinttim, oportere utrumque
ile jure inter se disceptantium, stihmittere ne
aliciijiis tertii arbitrlo.

21. Ex eo autem quod arhiter sive judex a dis-
ceptantibus electus sit ad determiuandam contro-
versiam, colligitur oportere arbitrum non esse
unum ex ipsis disceptantibus. Nam unusquisque
prsesumitur honum sibi naturaliter, justitm proptei-
pacem tantum, et per accidens quterere ; ideoque
non posse aequalitatem illam a lege naturali prse-
ceptam tam accurate observare quam faceret ter-
tius. Contiuetur itaque in lege naturae decimo
sexto loeo, neminein judicem rel arhitrum esse
debere sute ipsius causte.

22. Ex eodem sequitur deeimo septimo loco,
neminem arhitrum esse oportere, cui eommodi vel
glori^ spes aliqua apparet major ex victoria
unius partis, quam alterius. Far enim ratio miUtat
hic, atque in lege praecedente.

23. Quando vero de ipso facto controversia ori-
tur, nempe an factum sit ueene, quod faetum esse
dicitur, legis naturalis eat (per articulum 15) ut
arbiter seque utrique, id est (quia contradictoria
affirmant) neutri credat. Tertio igitur, vel tertio
et quarto, vel pluribus credere oportet ; ut de faeto,
quoties aliis signis sciri non potest, sententiam ferat.
Lex igitm" decima octava naturalis arbitris et ju-

DE LEGIBUS N&TUR^ RELIQUIS. 193

Sieibus facti injungit, ut ithi stgna certafacti tton sect. ni.
apparent, ihi sccundum tesfes, qui utriqve parti . ^' .
videtitur eequi, scntentiam regant.

24. Ex supraadductanr&tir/definitioneintelUgi V""""'"''^
porro potest, nullum pactuvi vel promissum inter-j.anc<imubiini
eedere, inter ipsum et partes, quorum arhiter''^'''^ "^
eonslituttis est,ctijiis nt teneaturin gratiam alter-

vtrius partis pronunciare ; neque evjus vi tene-
atur ad id pronunciandum, quod tequum cst, vel
(Equum esse censeat. Obligatur quidem arbiter
sententiam illam ferre quam censet esse iequam,
per legem naturae quje recensetur articido 15.
Cujus legis obligationi nihil est quod addi possit ex

I,cto. Frustra igitur esset pactum tale. Prieterea,
sententiam iniquam ferens, fequam eam esse
ntenderet, nisi pactum tale invalidum sit, mane-
t controversia post sententiam latam, qnod est
ntra arbitri constitutionem, qui ab eis ita electus
t, ut inncem obligavcrint se pro rata habere
sententiam, quam ille pronunciaverit. Arbitrium
ergo lex natura; liberum jubet esse; id quod sit
praeceptum ejus decimum uonum.

25. Porro quandoquidem leges naturse uihil aliud i^^'™
IHiit, praeter dictata rectae rationis, ita ut nisi quisfnipui«ii,ri«

scte ratiocinandi facultatem conservare conetur, ^ll^^to^mn

ges naturse observare non potest ; manifestum est

nm, qui voleus scieusque ea fecerit, quibus facul-

i rationalis destruatur vel labefactetur, volentem

cientemque legem naturae violare. Nihil enim in-

iarest, utrum prieter officium faciat quis, an id faeiat

■olens, quo minus officium implere possit. Ratio-

'inandi autem tacultatem destruunt vel labefactant

Jiomines qui faciunt ea, quibus mens de statu suo

naturali deturbatur, id quod manifestissime cou-

VOL. 11. o

194

LIBBRTAS.

"iBCT. in. tiogit ebrih et crapula graratis. Peccatur er^

^- . vicesimo loco contra iegem naturalem ebrietate.

Rwuu. pur 2G. Dicet fortnsse aliquis, qni viderit praecedentia

Z^^i pni«i. prfficepta naturalia artificio quodam ab unico ra-

^iT^idt'^ tionis, nos ad nostri couservationem et incolumi-

^J^Te"* tatem hortantis, dictamine derivata, adeo difficilem

esse deductionem hanim legum, ut exspectandum

non sit eas vulgo cognitas fore, neque ideo obUgare.

Etenim leges, nisi cognitae, non obligant, imo

non sunt leges. Huic respondeo, verum esse spem,

metum, iram, ambitionem, avaritiam, gloriam in-

anem, et cfeteras perturbationes animi impedire, ne

quis leges naturae pro eo tempore, quo passiones

istse prEevalent, cognoscere possit. Caeterum nemo

est, qui nou aliquando sedato animo est. Eo igitur

tempore nihil illi, quamquam indocto et rudi, scitu

est facilius ; unica scilicet hac regula, ut cum du-

bitet, id quod facturus in alterum sit, jure factums

sit naturali necne, putet se esse in Ulius alteriua

loco. Ibl statim pcrturbationes illae, quee insti-

gabant ad faciendum, tanquam translatse in alteram

trutinEc lancem, a faciendo dehortabuntur. Atque

hHec regula non modo facilis, sed etiam dudura ce-

lebrata his verbis est, quod tihijieri non vis, altert

ne feceris.

Leg« DBiam 27. Quoniam autem plerique homines, prje iniquo
ilit^i^ti^ prsesentis commodi appetitu, praedictas leges, quan-
tumvis agnitas, observare minime apti sunt ; si forte
aliqui, ciEteris modestiores, illam aequitatem com-
moditatemque, quam ratio dictat, exercerent, cce-
teris non idem facientibus, nihil minus quam ra^
tionem sectarentur. Neque enim pacem, sed certum
et maturius exitium sibi compararent, cederentque
observantes non observantibus in prEedara. Non

DE LEGIBUS NATURj^E RELIQUIS. 195

est igitur existimandum natura, hoc est, ratione s
obligari homlnes ad exercitium earum omnium,* in ,
eo statu hominura in quo non exercentur ab aliis.
Iiiterea tamen obligamur ad animum eas observandi,
quandocunque ad tinem, ad quem ordinantur, earum
observatio conducere videbitur. Ideoque conclu-
dendam est, legem naturse semper et ubique obligare
in J^oro interno sive conscientia, non semper in
J^OTo eiterno ; sed tum solummodo, cum secure id
fieri possit.

28. Q,uiB vero leges conscientiam obligant, violari v-,.
possunt facto, non solum iis eontrario, sed et cou- "
sentaneo : siquidem qui facit, contrarium putet. ™
Quamquam eiiim actio ipsa secuudum leges sit,
conscientia tamen contra est.

29. Leges naturse immutabiles et atemte sunt: lc
quod vetant, nunquam licitum esse potest : quod ™
jubent, nunquam illicitum. Numquam cnim su-
perbia,ingratitudo,pactorum vio/atio,s\ve injurta,
inhmaamtas, contameUa Hcitae, nec contrariae his
Tirtutes illicitfe erunt, quatenus pro animi dispoai-

• ExerciliHm earum omnium, elc.'] Imo iDter lias leges aliqim
^oat, i:]uoruiii in stutu naturali umissio, inodu id pacis vcl sui con-
vandi causa fiat, legis naturalis aclimplElio potiua videtur,
am violatiD. Nam qui omuia facit coutra omnia facientes,
pitque rapleutibuB, ffiquum facJt. Contraautem. id facerc (|uod
pace moduB est et niodesti hominia, in bello ignavia eat et sui
o. Suut auteiR leges aliqute naturalesi i|uarum ne in bello
^ exert^itium desinit. Nam quid ebrietoE, quidve cmdelitas,
vindicta quee futurum bonum non respicit, ad pacem vel
iservationem oujusquam liominis conferre possit, non intelligo.
in statu uatune, justum et injustum non ex actionibu.t,
nsilio et conwsientia agentiuu xstimandum esL Quod
lessario, quoj studio pacis, quod sui conscrvandi cauaa flt,
fiL Alioquin onine damnum homiiii iliatum legis naturaUs
itio atque in Deum injuria esL

l9e LlflERTAS.

tionibus intelliguntiir, lioc est, quatenus in foro
conscienfiip spectantur, ubj solum obligant, et sunt
leges. Actiones tamen ita diversificari possunt cir-r
cumstantiis et lege civili, nt quae uno tempore £equ£e,
alio iniquse ; et qiise uno tempore cum ratione, alio
contra rationem sint. Ratio tamen eadem neque
finem mutat, quse est pax et defenato, neque media,
nenipe animi virtutes eas, qnas supra declaravimus,
qujeque nulla vel consuetudine vel lege civili ab-
rogari possunt.
„ 30. Patet ex bactenua dictis, quam faciles obser-
''' vatu sint naturje leges, quippe qus conatum solum,
sed venim et constautem, reqnirunt, qnem qui pra;-
stiterit, eum recte possumus justum appellare.
Nam qui toto conatu ad id tendit, ut omnes actio-
nes sua; sint secundnm prfficepta natnrse, clare os-
tendit aniraum se habere leges eas omnes adim-
plendi, quod est omne Jd, ad qnod obligamur a
natura rationali. Clui vero totum id praestitit, ad
quod obligatus erat, jtistits est.

31. Legem naturalem eandem esse cum /ege
vioraVi, consentiunt oraues scriptores. Id quare sit
vernm, videamus. Sciendum igitur est, bonum et
mahan nomina esse rebus imposita ad significan-
dum appetitum, vel avei-sionem eonima quibus sic
nominantur. Appetitus autem horainum pro di-
versis eorum temperamentis, cousuetudinibus, opi-
nionibusque, diversi sunt; ut videre est in iis rebus,
quas sensu percipimus, puta gustu, tactu, olfaetu :
sed multo magis in iis rebus, qua^ pertinent ad ac-
tiones vitse communes, ubi quod hic landat, id est,
appellat honum, alter vitupcrat ut maUm ; imo
8a?pissime idem homo divei-sis temporibus idem et
laudat et culpat. Ha;c dum faciunt, necesse est

DE LEGIBUS NATUR^ RELIQUIS.

197

oriri discordiam et piignas. Sunt igitur tamdiu in sEcr. iit
statu belU, quam honum et malitm prse appetituum . , ^; , .
priesentium diversitate diversis mensuris metiuutur.
Hunc statum facile omnes, dum in eo smit, a^os-
cunt esse malum ; et per consequeiis pacem esse
bonam. Qui igitur de bono praisenti convenire
non poterant, convemunt de futuro ; quod quidem
opus rationis est. Nam pnesentia sensibus, /ittura
non nisi ratione percipiuntur. Praecipiente ratione
pacem esse bonam, sequitur eadem ratione, omnia
media ad pacem necessaria bona esse, ideoque
modesiiam <pquitatem,Jidem, humanilatem, viiseri-
cordiam, quas demonstravimus ad pacem esse ne-
cessarias, bunos esse moreit, sive habitus, hoc est
virtutes. Lex ergo eo ipso, quod praecipit media ad
pacem, prfecipit bonos mores, sive inrtutes. Voca-
tur ergo moralis.

32. Quia vero homines exuere non possunt ap- vuAb Hnt qa.
petitum illum irrationalem, quo boua pnesentia, diITi!ue'iuiun
quibus arcta consequentia midta adhsereiit impro- """ ^u^,
visa mala, pree futuris appetuut, factum est, ut p|'^'*Tti*™
quanquam conseiitiant omues in laude dictarum vir-
tutum, tamen dissentiant adhuc de eanim natura, in
quo nempe unaqiiiEque earum coiisistat. Guoties
enim cuiquam displicet aliena bona actio, ei actioni
imponitur nomen alicujus vitii vicini ; simihter iie-
quitije,quae placent,ad virtutem aliquam refemntur.
Unde evcnit, eandem actionem ab his laudari et
virtutem appellarij ab illis culpari et vitio verti.
Neque huic rei remedii quicquam a philosophis
.hactenus inventum est. Cimi enim non observa-
'J*nt bonitatem actionum in eo sitam esse, quod in
lOrdine ad pacera; mahtiam iu eo, quod in ordine ad

icordiam esseut; moralem philosophtam coiidide-

198

LIBRBTA8.

, nint a morali lege alienam, et eibi non conBtantem.
Voluerunt eium naturam virtutum m mediocritaie
quadam iuter duo extrema sitam e^e, vitia vero in
ipsis extreynitalihus: quod estapertefalsum. Nam
audere laudatur, et nomme Jbrlitudinia pro virtute
habetur, quamquam extremum sit, si causa appro-
batur. Quantitas item rei, quae dono datur, sive
magna, sive parva, sive media sit, non facit Ubera-
litatcm, sed donandi causa. Neque injtistitia est,
si cui de meo plus dedero quam debitum est. Sunt
igitur leges naturales summa philosophiie moralis .■
cujus prtecepta hoc !oco ea tautum tradidi, quEe
pertinent ad conservationem nostram, coutra peri-
cula quEB a discordia oriuntur. Sunt autem alia
priecepta natune rationalis, ex (luibus aliae nas-
cuntur virtutes. Nam et temperantia praeceptum
rationis est, quia intemperantia tendit ad morbos
et interitum. Item Jortitudo, hoc est, facultas valde
reaistendi in periculis pra?seutibus, quseque diffici-
iius declinantur quam superantur ; quia medium
est ad conservationem illius qui resistit.

33. Naturae autem quas vocamus leges, cum
nihil aliud sint quam couclusiones quaedam ratione

^ iutellectEe, de ageudis et omittendis ; lex autem
proprie atque accurate loqueudo, sit oratio ejus,
qui aliquid fieri vel non fieri aliis jure imperat :
nou sunt illa; proprie loqueudo lege^, quatenus a
natura proceduut. Quateuus tamen eaedem a Deo
in Scripturis sacris latEe sunt, ut videbimus capite
sequente, legum nomine propriissime appellautur.
Est enim Scriptura sacra iu omuia maximo jure
imperantis Dei oratio.

QUOD LEX NATURALIS, ETC.

CAPUT IV.

QUOD LEX NATURALIS EST LEX DIVINA.
1. Q.V M naturalis, etmoralis, ea(iera etdivina lex bect. [u.
appellari solet. Nec immerito ; tiim quia ratio, - — ^ — •
quffi est ipsa lex natnrae, immediate a Deo uuicuique ^ """"TJi»
pro suarum actionum regula tributa est ; tum quia '»» J'™*
vivendi prsecepta, quse inde derivantur, eadem sunt
quie a divina Majestate, pro legibus regni ccelestis,

(:r Dominum nostrum Jesum Christum, et per
nctos Prophetas et Apostolos promulgata sunt.
use igitur de lege uaturali ratiocinando supra iu-
Uecta sunt, ea hoc capite ex Scriptura sacra
mfirmare conabimur.
2. Inprimis autem ea loca indicabimuBj in qui- iMa™i k™^
bus legem divinam iu recta ratione sitam esse de- « scnpiura-
claratur. Psalm. xxxvi. 30, 31 : Os justi medita-
hitur sapie7itiam, et lingua ejus loquetur Jastitiam.
^^^Jj€x Dei in corde ipsius. Jer. xxxi. 33: Dabo
^^^iegevi meavi in viscerihus eorim, et i?i corde eorum
gcriham eam. PsaJ. xviii, 8 : Lex Domini imma-
cnlata convertens animam. Ver. 9, Preeceptum
Dominilucidmn,illu7ninans oculos. Deut. xxx. 11 :
Mandatum hoc, quod ego prtecipio tibi hodie, non
supra te est, ncque procnl jwsitum, etc. Ver. 14 :
Sed juxta te est sermo valde, in ore tuo, el in
corde tuo. Psal. cxviii. 34 : Da niihi intellectum,
et scrutahor legem tuam. Ver. 103 : Lucerna
pedibus meis verhum tuum, et lumen semitis meit.
Prov. ix. 10: Scientia sanctorum, prudentia.
Johan. i. 1 ipse legis promulgator Christus appel-
latur Xoyoc. Vers. 0, vocatur idem Christus lux

200 LIBERTAS.

SECT. iiT. vera, illutninans omnem hominem venientem in hunc

rmundum. Uuae omiiia, descriptiones sunt rectie
rationis, cujus dictamina leges esse naturales ante
ostensum est.
8p»ei«™. . 3. Quod auteni ea, quam posuimus pro naturse
n.i>in< fm.<u legc fimdamentali,iiempequi)erendam esse pacem,sit
.'iT^Kudliiiuuii: etiam summa legis divin^, ex his locis manifestum
erit. Rom. iii. 1 7 : Justitia (qure est summa legis,)
vocatur lua ad pacem. Psal. Ixxxiv. 11; Justitia
et pax osculattB sunt. Matth. v. 9: Beatipacifici,
quia Jilii Dei vocabuntur. Et postquam saiictus
Paulus ad Hebr. cap. vi. versu ultimo, Cliristum
(le^s de qua agitur, legislatorem) dixerat esse,
secundum ordinem Melchisedech pontificem in
{Sternutn ; addit capite sequenti, versu primo, Hic
Melchisedech erat rex Salem, sacerdos Dei sum~
mi, etc. Vers. 2 : Primum quidem qut interpre-
tatur rex justiticB ; dcinde autem et rex Satem,
quod est rex pacis. Ex quo constat, Christum
regcm in regno suo justitiam cum jmce colligare.
Psal, xxxiii. 15: Diverte a malo, et /ac honum ;
inquire pacem, et persequere eam. Isaiee ix. 6, 7 :
Parvulus enim est natus nohis, et filius datus est
nobis ; etfactus est principatus super humcrum
eJHS, et vocabitur nomen ejus, admirabiHs, consiU-
arius, Deus Jhrtis, pater futuri secuU, princeps
pacis. Isai. lii. " : Quam pulchri super montes
pedes prtedicantis et annuuciantis pacem, annun-
ciantis bonum, preedicatitis salutem, dicentis Sion,
regnabit Dens tuus. Luc. ii. 14 : in nativitate
Christi vox laudantium Deum et dicentium, Gloria
Deo in aUissimis, ct in terra pax hominibHs bonte
roluntatis. Et Isai. liii, f> : vocatur Evaugelium,
disciptina pacts. Isai. lix. 8 : \ocaX.nv justitia, \da

QUOD LEX NATURALIS, ETC. 201

paeis. Viampacis nescierunt, et non est /itdicitim sect, i
in gressibus eorum. Mich3easv.4,5;loqueus(leMBs- _4^
sia sic ait ; Stabit etpascet infortitudine Domini,
etc. quia magnijtcabitur usque ad terminos terrte,
et erit iste pax. Prov. iii. 1,2; Fili mi, ne oblivis-
caris legis mea ; et pr<Ecepta mea cor tuum
cusiodiat ; longitudinem eniin dierum, et annos
vitw, et paeem apponeni tlbi.

4. Quod attinet ad leffem primam, de communi- 11™..^^«!
late omnium rernm abolenaa, sive de lutroductione du icmnm.
mei et tui, habemus primum, quam adversa sit ^^^'X™
paci coramnnitas illa,ex verbis Abrahami ad Lotum,
Gen. xiii.8, 9 ; Ne quceso sitjurgium inter me et ie,
et inter pastores meos et pastores tuos. Ecce
universa terra est coram ie, recede a vie obsecro.
Et legem de distinctione nostri et alieni confirmant
omnia illa Scripturpe sacrse loca, quibus invasio
in alienum prohibetur, ut, non occides, non fur-
aberis, non mcechaberis. Supponnnt enim jus
omuium iu omiiia sublatum esse.

h. Eadem priecepta stabiliunt legem uaturalem """'- «■»;«
aecundam de serrandajidc. Guid enim aliud est, d^nJid
non invades in alienitm, quam wo« invades in id,
quod pacto luo tnum esse desiit. Expresse autem,
Psalm xiv.ver. 5, qua;renti, Domine, quis habilabit
in tabcrnaculo tiio ? responsnm est, qui Jurat
proximo suo, et non dedpit. Et Proverb. vi. 1,2 :
Fili mi, si spoponderis pro amico tuo, illaqueatus
es verbis oris iui.

G. Tertiam legem, de gratiiudine, assenmt hsec iwm. u-m
loca. Deut. xxv. 4 : Non obtnrabis os bovis iri-i^p^,a.
turanlis. Id quod sanctus Paulus, 1 Cor. ix. 9,
de hominibus dictum interpretatur, non de bubua
tantum. Prov. xvii. 13; Qui reddit mala pro

802 LIBBRTA8.

8ECT. III. bonis, non recedet malum de domo ejus. Et Deut.

... *- ■ XX. 1 0, 1 1 : Si quando accesseris ad expugnan-

dam civitatem, offeres ei primum pacem : si re-

^^ ceperit, et aperverif tibi portas, cunctus populus,

^l^ gui in ea est, sahahitur et servlet ttbi sub tri-

^^H huto. Prov. iij. 29 : Ne moUaris amtco tuo malum,

cum ille in te haheat Jidticiam.

it«d.qi«rt« 7. Quartte detfa;/i(ie«rfo«<?fwwi/»orfo, conformia

Ifpn □alunlia, i » ■ i -n i " » e^*

decihiboad» suiit oivina pffecepta hsec. Lxod. xxui. 4,5: St

Hcamm u, Qf.f.^ij-jrgris hovi iiiimici tui aut asino erranti, re-

diic ad euvt. Si rideris asinum odienlis tejacere

'■ sub onere, non pertransibis, sed suhlerabis cum

I eo. Vera 9 : Peregrino molestug non eris. Prov.

Iiii. 30 : iVc contend.as adversus hominemfrustra,
cum ipse tibi nihil mali feccrit. Prov. xii. 26 :
Qtii negligit damnum propter amicum,justus est.
Prov.xv, 18: Viriracu7idusprovocatrixas,quipa-
tiens est, mitigat suscitatas. Prov. sviii. 24 : Vir
amabilis ad societatem, magis amicus erit, quam
Jrater. Idera confinuatur{LTic.x.) parabolaSamari-
tani, qui Judseia latronibus vulnerati misertus est :
et prEecepto Christi, Matth. v. 39 : Ego autem dico
vobis, non resistere malo: sed si quis te percus-
serit in dextram maxillam tuam, pr<ebe illi et al-
teram, etc.
itan,qiiiii(B 8. GuEe legem quintam probant, inter infinita
de rL^ritotdu : alia loca luecsuut. Matth. vi. 14, 15. Si enim dt-
miseritis hominibus peccafa eorum, dimittet et
vobis pater vester ccelestis peccata vestra: »1
autem non dimiseritis hominibus, nec pater vester
dimittet vobis peccata vestra, etc. Matth xviii.
21,22: Domine,quoties peccahit in mefrater meus,
et dimittam ei ? usqiie septtes f Dicit illi Jesus :
Abn dico tibi usque septies, sed nsquc septuagies
septies ; hoc est, toties quoties.

QUOD LEX NATTIRALIS, ETC. 203

, Ad sextam legem confirmandam pertinent sect. ui.
omnia ea loca, qu^e jubeut fieri misericordtam. . , *■ .
Qualia suut, Matth. v, /: Beati misericoriles.-u^.^cxim
qiioniam ipst misericordinm cofiseqitenfur. Levit. .[T^ ^cn... rl^
xix. 18: Non guteras ultionem, neque memor eris '^"^!^^^'"^'"
ijijurite civium tuorum. Sunt autem, qui hauc
legem non modo nou confirmatam, sed et infirma-
tam scripturis putaut, ex eo quod impiis post mor-
tem, ubi uullus emeudationi neque exemplo locus
est, poena tamen maneat jeterna. Solvunt objecti-
onem hanc aUqui, dicendo, Deum nulla obstrictum
lege omnia referre ad gloriam suam, sed Iiomini
non licere idem facere : quasi Dens gloriam quae-
reret, hoc est, placeret sibi in morte peccatoris.
Rectius respondetur, iustitutionem poenfe teterme
fiiisse ante peccatum, et respexisse hoc tantum, ut
metuerent homines peccare in futurum.

1 0. Septimam comprobant verba Christi, Matth. J^- ■'■p'i™
y. 22 : Ego autem dico robis, quia o/nnis qui irm- ™i" comu.
citur fratri suo, reus erit judicio ; qui autem dtx- " *™
erit, Fatue, reus erit Gehennte ignis. Proverb. x.

18 : Qiii prqfert contumeliam, instpiens est. Pro-
verb. xiv. 21 : Qiii despicit proxtmutn suum, pec-
cat. Prov. XV. 1 : Sermo diirus suscitatfurorem.
Prov. xxii. 1 : EJice derisorem : et exibit cutn eo
jurgium, cessabuntque causte, et contumetite.

1 1 . Legem octavam de agnoscenda fequalitate '"-^- «'■r°' ''"*
naturte, hoc est, de /iHW((7//fl/(', stabiliunt haec loca. in...iprrw™-
Matth. V. 3 : Beati pauperes spiritit, quoniam ip-

sorum est regnitm coelorum. Proverb. vi. 16 — 19 :
Sex sunt qu(e odit Dominus, et septimum detes-
tatur anima ejus, ocvlos suhlimes, etc. Proverb.
xvi. b '. Abominatio Domini est omnis arrogans :
etiam si manus ad tnanumjuerit, non est innocens.
Proverb. xi.2 : Vbijuerit superbia, ibi erit et con-

204 LIBBRTAg.

. tumelia ; ubi aatem est kumilitas, ibi et sapientta.
Itemlsai.xl.3,4; ubiadvontusMessiEeaunuudatur,
pro prjeparatione ad re^um ejus, vox clamantis
in deserto, heec est : Parate viam Domini, rectas
Jitcite in solitudine semitas Dei nostri. Omnit
vallis exaltabitur, et omnis mons et collis humitia-
hitur. Quod absque dubio non ad montes, sed ad
homines refertur.

12. JEquitas autem, qnam possuimus nono loco
esse legem natura;, qua unlcuiquepr£ecipiturcaete-
ris eadem jura permittere, quEe sibi permitti copit,
qiifcque caeteras omnes leges in se complectitur,
eadem est quam et Moses ponit, Levit. xix. 18:
Diliges amieum tuum sicut teipsum ; et Servator
noster summam ait esse legis moralis, Matth. xxii.
36-40: Magister, quod est mandatiim magninn in
lege ? Jit illi Jesus: diliges Dominiim Deum
tuum, etc. hoc est maximum et primum matidatum;
secundum autem simile est kuic, di/iges proxi-
mumtuum, sicut teipsum: in his duobns mandatis
universa lex pendet, et prophetts. Diligere autem
proximum sicut seipsum, nihil aliud est, quam ei
omnia permittere, quse nobismetipsis permlttenda
esse postulamus.

i^^ 13. Lege decima vetatur acceptio personarum;

™ quemadmodura etiam locis sequeiitibus. Matth. v.
4 5, Ut sitisjilii Patris vestri, quifacit solcm suum
oriri snperjustos et injustos. Coloss. iii. 1 1 : Non
est Gentilis et Jud^us, Barbaras et Scytha,servus
et liher ; sed omnia, et in omnihtts Christus. Act,
X. 34 : /;* veritate comperi, quta non est person-
arum acceptor Deus. 2 Paralipom. xix. 7- Nonest
apud Dominum nostrum Iniquitas, neque acceptio
personarum. Ecclesiastic. xxxv. 15: Dominusjudex

QUOD LEX NATURALIS, ETC. 203

rt, non apitd illtm gloria personee. Rom. ii, 1 1 : sect. iii.
Noii e?iim acceptio personarum apud Deum est. . *■ .

14. Undecima lex, quse jubet communiter ^q- in™. '""i»™»
benda esse qua: dividi non possitnt, nescio an ex- d«in
presse habeatiir in sacris Scripturis, necne ; praxis "SI^^
autem passim occurrit in communi usu puteorum,
viarum, fluminum, rerum sacrarum, etc. Aliter

enim fieri non poterat, ut homines viverent.

15. Loco duodecimo legem naturfe esse diximiis, i'™.'i""ii
ea, quffi neque dividi ueque communiter possideri rJi«, de »
possunt, sorte tribuenda esse ; id quod cum exemplo
Mosis confirmatur, qui ex priecepto Dei Num. xxxiv,
partes terrte promissionis tribubus sorte possidendas
dedit : tum Act. i. 24-26, exemplo Apostolorum, qui in
numerum suum, sic prjefati, Tu Dojnine ostende,
queni eJegeris, ^•r. Matthiam prse Justo sorte as-
cripsenint. Idem colligiturex Prov. xvi. 33 : Sortes
miftuntur tn sinum, sed a Domino temperantur.

Et, quie decima tertia est lex, successio debebatur
Esavo, scilicet primo genito Isaaci, ui ipse eam
{Gen.x^v. 33) vendidisset, vel pater aliter statueret.

16. Sauctus PaulusscribensadCorinthiosCl-E^M/. in^m. Jrrin
cap. vi.) corripit illius civitatis Christiaiios, quod ^"rHii.. .
judiciis forensibus apud judices infideles, suos ^Xm',''™'
hostes, inter se conteiidereut ; delictum esse in-
quieiis, quod iion malint injuriam accipere et frau-
dem pati. Est enim illud contra legcm iUam, qua
jubemur muttto commotU esse. Sed si accidat
controversiam esse de rebus necessariis, quid fa-
ciendumest r Itaque ApostoIus(vers.5)sic loquitur:
Ad verecu?idiam vestram dico. Stc non est inter
vos sapiens qttisquam, qui pos.vil judicare inter
fratrem sumn ? Confirmat igitur illis verbis legem
natune, quam numeravimus decimam quintom, ni-

30O LIBBRTAS.

mirum ubi controversia; vitari non possunt, consti-
tuendum esse ex consensu partiura aliquem arbi-
trum, eumque tertium, ita ut, qufe est lex decima
sexta, neuter litigantium judex sit in causa propria.
17- Quod autem judex sive arbiter prEemiuni pro
L- aententia accipere non debeat, qusc lex decima sep-
', tima est, constat, Exod. xxiii. 8 : Nec accipies
' munera, quee etiant excrecant prudentes, et sub-
vertunt verha Justorum : et Ecclesiastic, xx. 31 :
Xenia et dona exc/Ecant ochIos judicum. Ex quo
sequitur neque obligari eum parti uni, magis quam
alterj ; qufe est lex decima nona, confirmaturque
etiam Deut. i. 1 7, A'«//rt erit distantta personarum;
ita parv7tm audietis ut magnum ; et omuibus eis
locis, quse adducta sunt contra personarum ac~
ceptionem.

18. Quod in judicio facti, testes adhibendi sint,
qure est lex decima octava, non modo confirmat
Scriptura, sed requirit plures. Deut. xvii. 6 : In ore
duorum aut trium testium peribil, qui interjicietur,
Idem repetitur Deut. xix. 15.

19. Ebrietas, quam ideo inter violationes le^
naturalis ultimo loco numeraviraus, quia rectje
rationisusum impedit, prohibetur in Scripturis sacris
etiam propter eandem causam. Proverb. cap. xx.
vera. 1: Luxuriosa res,vinuvi,et tumultuosa ebri-
etas, quicungue his delectatur, non crit sapiens.
Et Proverb. xxxi. 4, 5; Noli rcgihus dare vinum,
ne forte bihant, et ohliviscantur judiciorum, et
miitent causam, JHiorum pauperis. Ut autem
sciamus malitiam hujus vitii consistere formaliter,
non in quantitate vini quod bibitur, sed in eo quod
judicium et rationem labefactet, sequitur proximo
versu, Dttte siceram moerentibus, et vinum his, qui

QDOD LEX NATURALIS, ETC. 20?

■ amaro auni animo. Bihant et obliviseantur eges- sect. rii.
tatis snte, et doloris .•rui non recordentur ampUus. *•
Eadem ratione in proliibenda ebrietate utitur Chris-
tus, Lucfe cap. xxi. 34 : Attendite autem twbis,
ne forte graventur corda vesira i» crapula et
ebrielate.

20. Quod diximus superiore capite, legem naturje lu™. rnpeciu
esse aeternam, probatur ex Matth. v. 1 8 : Amen dico l^j^ 2rt>^
vohis, donec transeat ccelum et terra, iota unum ■""""" ™*
aut apex unus non prteteribit a lege. Et Psalm.

cxviii. 160: In^ternumomniajudiciajustititetuee.

21. Diximus quoque, uaturje leges pertinere ad iu>m, itg» ■»■
conscientiam ; hoc est, Jtistum esse qui omni couatu ^*^,^^^^^.
eas implere nititur. Et quamquam quis omnes
actiones fecerit tales, qiiod attinet ad extemam
obedientiam, quales lex jubet, sed nou ob legem

ipaam, sed propter pcenam adjunctam, vel gloriae
causa ; tamen eum injustum esse. Utrumque con-
firmatur Scripturis sacria. Primum, Isai. Iv. 7 •
Derelinquat impius vtam suam, et vir iniquus
eogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et
miserebltur ejus. Ezech. xviii. 31 : Projicite a
vobis omnes prisvaricationes vestras, in quihus
prtBvaricati estis, et facite mhis cor novum : et
quare moriemini, domus Lsrael? Ex quibus et
similibus locis satis iutelligi potest, noii puniturum
Demnfacta eorum, quoruracor rectumest. Secun-
dum, ex Isai. xxix. 13, 14 : Et dixit Dominu^, eo
quod nppropinquat populus iste ore suo, et labiis
glorijicat me, cor autem ejus longe est a me ; ideo
ecce ego addam, etc. Matth. v. 20 : Dieo emvt
vohis, nisi abundaverit Justitia vestra plus quam
Scribar/m ct Pbaristsorum, non intrabitis in reg-
num cceJorum. Et in sequentibus explicat Servator
noster mandata Dei violari, uon factis modo, sed

20B

LIBERTAS.

aliquiil Nl

etiam voluntate. ScribEe enim et Pharissei extemi&
factis observabant legem quam maxime, sed glori£e
tantum causa ; aliter eandem violaturi. Occurrunt
prseterea innumera passim Seripturge sacrfe loca,
quibus manifestisaime dicitur Dcum voluntatem
accipere pro facto ; idque tam in bonis, quam in
malis actionibus.

22. Quod lex natur^e facilis observatu sit, de-
clarat Cbristus, Rlatth. xi. 28-30 : Fettiie ad me
0tn?ie3 qui laboratis, etc. Tollitejugum meum super
vos, et discite a »(e, quia mitis sum et humiiis
corde; et invenietis requiem animabus vestris.
Jugum enim meiim suave est, et oitus meum leve,

23. Regula denique illa, qua dignoscere unum-
quemque posse dixi, utrum id quod facturus sit,
contra legem natura; sit necne, nempe, Quod tibi

Jieri non vis, alteri nefeceris, totidem pene verbis
enunciaturanostroServatore, Matth. vii. 12: Om^
nia ergo, qHeecunque vultis vt faciant vobis hom\~
nes, et vosfficite illis.

24. Sicut lex naturae omnis divinaest; ita lex
Christi e converso, quse tota explicatur Matthsei
capitibus v. vi. vii., tota quoque (excepto uno man-
dato de iion ducenda ea quge propter foruicationem
est dimissa, quod pro divina; legis positivae expli-
catione adduxit Chriatus contra JudEeos, qui legem
Mosaicam non recte interpretabautur,) iiaturae doc-
triua est. Tota, dixi, lex Christi in dictis capidbus
explicatur, uon tota Christi doctrina ; nam doctrinse
Christiauje pars e%tjides, qme sub legis nomine non
comprchenditur. Leges enim feruutur de actioni-
bns, qiife voluutatcm sequuutur nostram ; non de
opinionihtis, neque de fidc, quse extra potestatem
nostram existeutes vohintatem nostram uon se-
quuntur.

IMPERIUM.

DE CAUSIS ET GENERATIONE CIVITATI!
Legcs Daturoles non sufHcL-re ad pacis
Leges naturx in sliilu aatura^ sjlere. 3. Securitattm virenUi
•ecundum leges natur» consi^tere io coacordia uiultorum. i.
Concordiam multorum non esae satis conBlaiitem ad pacein
diutumam. 5. Cur brutonim quorumdam aDimantium regi-
men sola stct concordia ; tiominum non iteui. 6. Kecjuiri ad
pacem hominum, non modo conseDsiouem, sed etiau uniouem.
7- Quid sit unio. 8. lu unione, jus omnium in unum tmns-
feitur. 9. Quid sit civiias. 10. Quid sit persona civilia. II.
Quid eit Eummum habere imperium, et quid subditus. 12,
Duo genera civitatum, naturale ct institutivum.
1, Manifestum est per se, actioiies hommum a sect. iii.
voluntate, volmitatem a spe et metu proficisci ; f' -

adeo ut quoties honum maius, rel maluvi mhiusi^^"^^'^"

■■ ., . , . , -, . m,ll .ufficrre 8<1

' "^iaetur a violatione leg:um sibi proveuturum, quam pnd, ton«r™.
observatione, voleutes violant. Spes igitur ^™™'
Tinicuique securitatis conservationisque sua; in eo
sita est, ut ^iribus artibusque propriis proximum
snum vel palam vel ex insidiis praeoccupare possit.
Ex quo intelligitur, leges naturales nou statim, ut
cognitae sunt, securitatem cuiquam prsestare ipsas
observandi : et proiiide, quamdiu cautio ab inva-
me aliorum non babeatur, eavendi sibi quibus-
ique modis voluerit et potuerit,unicuique manere
\s primaevum, hoc est, jus in omniay sive Jiis belli ;
icitque ad impletionem legis naturalis, ut quis
VOL. II. P

adi

210 IMPERIUM.

SECT. III. paratus animo sit ad pacem habendam, ubi haberi
. ''^; . potest.
i^^^oHnaturiB 2. Tritum cst inter arma silere leges ; et ve-

in 6tatu liaturs ^ i i i -i • •i*i i ^*

Hiiere. rum cst, non modo de legibus civiubus, sed etiam

de lege naturali, si non ad animum, sed ad actio-
nes referatur per Cap. iii. art. 27- Et bellum tale
intelligatur, ut sit omnium contra omnes, qualis est
status naturce mer^ ; quamquam in bello nationis
contra nationem modus quidam custodiri solebat.
Ideoque priscis temporibus vitse institutum, et
quasi oeconomia qusedam erat, quam vocabant
Xiytrr/ociCTjv, rapto vivere ; quse neque contra legem
naturae erat, rebus sic stantibus, neque sine gloria
illis, qui eam fortiter nec crudeliter exercebant.
Mos erat illis, caetera rapientibus, et vitse parcere,
et a bubus aratoribus omnique instrumento agri-
culturae abstinere. Quod tamen non ita est acci-
piendum, tanquam ad id adstringerentur lege
naturae, sed quod gloriae suae consulerent, et ne
nimia crudelitate metus arguerentur.

securitatcm 3. Cum ergo ad pacem conservandam necessa-

▼iT^ndi aecun- • . -% • ^i» •• ^ii-

dumiegesna. num sit legis naturaus exercitium; et ad legis
S^^^cOTdlT* naturalis exercitium necessaria sit securitas ; con-
muitorum. sidcraudum est quid sit quod talem securitatem
praestare possit. Ad hanc rem excogitari aliud non
potest, proeterquam ut xmusquisque auxilia idonea
sibi comparet, quibus invasio alterius in alterum
adeo periculosa reddatur, ut satius sibi esse uter-
que putet manus cohibere quam conserere. Pri-
mum autem manifestum est, quod duorum vel
trium consensio securitatem talem minime prae-
stare possit ; propterea quod additio ex altera parte
unius vel paucorum hominum sufficit ad certam et
indubitatam victoriam, datque animum adversaricH

DE CAUSIS CIVITATI8.

211

►

ad a^rediendum. Necessarium itaque est ad se- i
curitatem, quam quserimus, obtiuendam, ut nume-
rus eorum, qui in mutiiam opem conspirant, tantus
sit, ut pauconim hominum ad hostes accessio non
sit ipsis conspicui momeuti ad victoriam.

4. Deinde, quantuscuuque sit uumenis eorum c.
qui ad se defendeiidum coeunt, si tamen uou con- ^
sentiant inter se de optinia ratione qua id fieri de- '^
beat, sed unusquisque suo modo suis viribus utatur,
nihil efficietur ; propterea quod distracti seutentiis
impedimento invicem erunt ; aut si in unam actio-
nem spe victorise, vel prseda;, vel vindictse, satis
consentiaut, postea tamen diversitate ingeuionim
consilioromque, vel femulatione et invidia, quibus
naturaliter homiues inter se contendunt,ita divellen-
tur, ut neque mutuam opem conferre neque pacem
inter se habere veUnt, nisi communi aliquo metu
coerceantur. Ex quo sequitur consensionem plu-
lium, quse consistit in eo tantum quod actioues
guas omnes ad eundem finem et honum commune
dirigant, hoc est, societatem mutui tantum auxiUi,
non praestare consentientibus sive sociis securita-
tem, quam quEerimus, exercendi inter se ipsos leges
naturse aupra dictas ; sed oportere amplius quid-
dam fieri, ut qui semel ad pacem et mutuum aux-
iUum causa comMHn/.; boni consenserint, ne postea,
cum bonum suum aliquod privatum a communi
discrepaverit, iterumdissentiant.metu prohibeantur.

5. Numerat Aristoteles inter animalia, qufe po- c
litica appellat, non modo homiiiem, sed etiam multa Z
aUa, ut /ormicam, apem, &c. : qua-, quamquam "
T&tione destituautur, per quara pacta fiicere et sub- "■

Ittere se regimiui possint, nihilominus, consenti-
tdo, id est, eadem cupiendo et eadem fugiendo.

minum non :

212 IMPERIUM.

SECT. III. ita actiones suas dirigunt ad finem communem, ut

- ^; . coetus eorum nuUis seditionibus sint obnoxii. Non

cur brutonun suut tameu ccctus corum civitateSj neque ideo ipsa

quorundam oni- . ■. . j, , ... . .

niQutium regi- animalia poUtica dicenda sunt; quippe quonim
"rcor^dir; h^ regimen consensio tantum est, sive multae volun-
^^•tates ad unum objectum; non ut in civitate opus
est, una voluntas. Verum est in creaturis illis solo
sensu et appetitu viventibus, consensionem animo-
rum ita esse durabilem, ut nuUa alia re opus sit ad
eam, et, ex consequenti, ad pacem inter se con-
servandam, proeterquam naturali eorum appetitn.
In hominibus autem aliter res se habet. Nam pri-
mo, inter homines certamen est honoris et dignita-
tis ; inter bestias non est : unde odium et invidiaj
ex quibus nascitur seditio et bellum, inter homines
est, inter illas non est. Secundo, appetitus natu-
ralis apum et similium creaturarum conformes sunt,
et feruntur ad bonum commune, quod inter illas
non diflfert a privato ; homini autem nihil pene
pro bono habetur, in quo non sit possessori aliquid
praecipui et eximii prae eo quod po^sident caeteri.
Tertio, animantia, quae rationem non habent, nul-
lum defectum vident, vel videre se putant, in admi-
nistratione suarum rerumpublicarum : sed in mul-
titudine hominum plurimi sunt qui, prae caeteris
sapere existimantes, conantur res novare, et diversi
novatores innovant diversis modis ; id quod est dis-
tractio et bellum civile. Quarto, animantia bruta,
utcumque possint vocis suae usum aliquem habere
ad significandum inter se aflfectus suos, carent ta-
men illa verborum arte, quae necessario requiritur
ad perturbationes animi concitandas, nimirum, qua
bonum melius, malum, pejus repraesentatur animo,
quam revera est : hominis autem lingua tuba quae-

DE CAUSIS CIVITATIS. 213

dam belli est et seditionis ; diciturque Pericles suis sect. iii.
quondam orationibus, tonuisse, fulgurasse, et con- '^- .
flxdisse totam Grseciam. Quinto, non distinguunt
illa injuriam a damno. Inde accidit, ut dum bene
ipsis sit, socios non culpent. Homines autem
maxime reipublicfe motesti suut, quibus maxime
licet esse otiosis : non enim aote eertare de digni-
tate publica solent, quam in certamine contra fa-
mem et frigus victoriam reportaverint. Postremo,
consensio creaturarum illanim brutanmi naturalis
est, hominum pacttia tantum, hoc est. artiticiosa
est ; non igitur mirandum est, si hominibus ad vi-
vendum in pace aliquid amplius opus sit. Con«ens'w
itaque, sive societas contracta sine potestate aliqua
comrauni, per quam metu prena; singuli regantur,
non sufficit ad securitatem, quje requiritur ad ex-
ercitium justitiae naturalis.

6. Quoiiiam igitur rojmpirnlh plurium volunta^ b«i''1'1 iwi p..
tom ad euudem finem non sufficit ad couservationem uon modp mn-
pacis et defensionem stabilem, requiritur ut circa ',^')^"^'„^

quae ad pacem et defensionem sunt necessaria,
: omnium sit voluntas. Hoc autem fieri non
Ipotest, uisi unusquisque voluutatem suam, alterius
•9tnius^ nimirum unius kominis, vel unius conciUi
Toluntati ita subjiciat, ut pro voluntate omnium et
singulorum habendum sit, quicquid de iis rebus,
quse necessarire snnt ad pacem communem, ille
voluerit. Concilium autem voco.costum plurium
hominura deliberantium de co quod ageudum vel
non agendum est, ad commune omnium bonum.

7. yoluntntem htec snbmissio omnium iUornm, ""''1 •""">"■
mim hominis voluntati, vel uniua concilii tunc fit,

[uando imusquisque eorum unicnique caeterorum
pacto obligat ad non resistendum voluntati illius

214 IMPERIUM.

SECT. III. homifiis vel illius conciliiy cui se submiserit^ id est,
. ^; . ne usum opum et virium suarum (quoniam jus seip-
sum contra vim defendendi retinere intelligitur)
contra alios quoscumque illi deneget : vocaturque
Unio. Voluntas autem conciliiy ea intelligitur
esse, quse e&t voluntas majoris partis eorum homi-
num, ex quibus concilium consistit.

inunione.jus g QuamQuam wittm voluntas non sit ipsa vo-

ommiuumunum ^ -^

tran»fertur. luntaria, scd tautum actionum voluntariarum priii-
cipium ; non enim volumus velle, sed facere ;
ideoque minime cadat sub deliberationem et pacta ;
tamen qui subjicit voluntatem suam alterius volun-
tati, transfert in illum alterum/?^ virium etfaculta-
tum suarum : ut cum caeteri idem fecerint, habeat
is, cui submittitur, tantas vires, ut terrore earum
singulorum voluntates ad unitatem et concordiam
possit conformare.

Quid «it dvitM. 9. Unio autem sic facta appellatur civitas sive
societas civilisy atque etiam persona civilis. Nam
cum una sit omnium voluntas, pro una persona
habenda est ; et nomine uno ab omnibus hominibus
particularibus distinguenda et dignoscenda, habens
jura sua et res sibi proprias. Ita ut neque civis
aliquis, neque omnes simul, si excipiamus eum cu-
jus voluntas sit pro voluntate omnium, pro civitate
censenda sit. Civitas ergo, ut eam definiamus,
est persona una^ cujus voluntas^ ex pactis plurium
hominum, pro voluntate habenda est ipsorum om-
nium, ut singulorum viribus ct facultatibus uti
possit ad pacem et defensionem communem.
Quidnitpir. 10. Quamquam autem civitas omnis persona

M)uu civilis. . . 7 . • .

ctvilis sit ; non tamen, e converso, omnis persona
civilis est civitas. Fieri enim potest ut cives plures,
permittente civitate sua, coeant in unam personaniy

^^ licit

DE CAUSTS CIVITATTS. 215

eert.irmn renim agendanim causa. Hbb jam per- sect. iii.
son<e ciciles erunt, ut sodalitates mercatoram, et , '\ .
conventus alii quamplurimi ; civitatfix tamen non
sunt, quia iion snbjecerunt se voluntati conventus
simpliciter, et in omnibus, sed iu certis rebus a
civitate determinatis ; atque ita ut cuilibet eorum
coutra ipsum corpus sodalitatis contendere judicio
licitum sit apud alios ; quod cici contra cicitateia
licitum non est. Hujusmodi igitur societales sunt
sona civiles, ciritati subordinatae.

In omui civitate, /lamo ille, vel concilimi'^"''^'^'*""'-
illud, cujus voluntati singuli voluntatem suam, ita imp-ri..n,, ei
ut dicturaest, subjecerunt, SUMMAM potestatem, ''^"
sive suMMUM iMPERiuM, sive DOMiNiuM habcre
dicitur. Qxne potestas et Jm imperandi ineocon-
sistit, quod unusquisque civium omnem suam vim
et potentiam, iu illum hominem, vel concilium
transtulit. Quod fecisse, quia vim suam in alium
transferre naturali modo nemo potest, nihil allvid
est, quam de jure sno resistendi decessisse. Cimum
uousquistjue, sicut etiani omnis persona civitis sub-
ordinata, ejus, qui summum imperium habet, SUB-
;DiTUS appellatur.

12. Ex ante dictis satls ostensiun est, quo modoDi^g™""^'-!-
et quibus gradibus multcB personee naturales in a '™.kil^-^am.
mam personam civHem, quam cicitaievi appellavi-
mus, atudio sese conservandl mutuo metu coaluere.
Caeterum qui se subjiciunt alteri propter metura,
vel ipsi quera metuunt se subjiciunt, vel alicui alii
cui confidunt, ut ab eo protegantur. Priore modo
it bello victi, ne occidantur ; posteriore, non-
victi, ne vincantnr. Prior modus initium

a poteiitia naturaU, et dici potest civitatis
■o naturalis; posterior a consiUo et constitutione
leuutium, qua; origo ex instituto est. Hinc est

quod duo sint genera civitatum, alterum naturale,
quale est paternum et despoticum ; altenim insti-
tutivum, quod et politicum dici potest. In primo
dominua acquirit sibi cives sua voluntate ; in altero
cives arbitrio suo imponunt sibimet ipsis dominum,
sive is sit unus homo, sive nmts ccetus hominnm
cum smnmo impcrio. Dicemns autem primo loco
de civitate institutiva, deinde de naturali.

CAPUT VI.

DE JURE EJUS, SIVE CONCILII, 8IVE HOMINIS UNIUS QOI
IN CIVITATE CUM SUMMA POTESTATE E8T.

1- Multttudini extra civllatem non potest attribui jus aliquod,
neqiic actic aliqua, in quam non si(pllatiin consenaenint. i.
iDitium civitatis est jus majoris numeri consentientis. 3.
Unumqiiemque jus retinere protegendi se arbitrio proprio,
quamdiu aecuritati sufd non sit prospectum. 4. Potestatem
coactivam neccssariam esee ad securitatem. 5. Quid sit Gla-
diua Ju^titifB. 6. Gladium Justitise penes eum csse qui habet
Bummum imperiura. 7. Gladium belli pcnes eundem es*e. 8.
Judicia penes eundora esse. 9- Lcgislationem penes eundem
esae. 10. MagiBtratuum et ministrorum oivitatis nominatioDem
peneB euudem esse. II. Doclrinariim eK&minationem peoes
eundem esse. 12. Quicquid is fecerit impune esse. 13- Eidem
a civibus imperium absolutum concessum ease: quanlaquc ei
debeatur oliedientia. H. Eundem tegibus civitatis non teneri.
15. Nemini proprium esse quicquam contra illum qui liabeat
summum imperium. 16. Quid sit furtum, homicidium, adul-
terium et injuria, cognosci eit legibua civilibus. 17- Opinio
eorum qui civitatem conatituere vellent, ubi nonesset quisquam
cum potentia absoluta. 18. Notje imperii Bummi. 19. Si
conferatur civitas cum homine,is,qui habet summum imperium,
est ad civitatem in ea ratione, in qua est anima humaoa ad
ipsum hominem. 20. Summum imperium non posae jure dia-
Bolvi coDsensu eonim, quorum pactis est constitutum.

inaim«. 1. CoNsiDERANDA inprimis est ipsa hominum,
1 ■utribDi coeuntium in unam civitatem suo ipsorum arbitrio.

DE JURK EJUS, CUI SUMMUM IMPBRIUM. 21/

nmltitudo» quid sit ; rumirum quod non sit imnm sect. m,

I aliquid, sed plures homines, quorum unusqu'sque . , , ^- , ,

I suam habet sibi voluntatem, et suum circa omn^aJ';^'',^^™';,''*

proponeuda judicium. Et siquidem per coutractus i"'i"™t.oi ■ -

particulares siiigidi suum sibi habeant jus et pro- ruut.

• MuUUudo, e(c.] Doctrina Ue civitatis in cives potestate, tota
f^re dependet a cogQitione ditTerentiBC, quaj eet intcr miiltitudinem
hoiniiiuro qiiie regit, et eani qua: regitur. £a enim civitatis na-
tora est, ut civium multitudo sive aggregatum non modo iniperet,
sed etiam imperanti eubjiciatur: sed alio atque aliosensu. Quam
ditTerentiam in primo hoc articulo satis expljcatam esse crcdide-
nm. Verum ex multorum contra ea qua sequuntur objectionibus,
aliter esae sentio. Itaque uberioris explicationis cauaa pauca
I h»c adjicLTe visum est.

Muklludo, ijuia vos eoUectiva est, significare intelligitur res

plures, ut hominum multitudu idem sit quod multi homines. Vox

eadem, quia nuueri est singularis, unam rem significat, nempe

uoam multitudiiiem. At neutro modo intelligitur multitudo

habere unam voiuntatem a natura datam, sed alius aliam. Neque

ergo attribuenda illi est una actio, quiecunque ea sit. Itaque

promittere, pacisci, jus acquirere, jus transferre, facere, habere,

pfwsidere, et similia, tnultitudo non potest, nisi sigillatim sive viri-

I tim, ut sint promissa, pacta, jura, actiones, lot quot sunt homines.

I Quapropter multitudo persona naturali« non est. Cseterum eadeni

Dnltitudo, ei viritim paciscantur, fore u( unius alicujus honiinia

sluntas, ve! majoris pnrtia ipsorum voluntates consenUinex pro

K^tuntate omnium babeantur, tunc persona una fit: voluntate

*■ enim pnedita est, ideoque actiones facere potest voJuntarias, quates

sunt imperare, leges condere, jus acquirere et transferre, et

CEctera; et populus sspius quam multitudodicilur. Distingucn-

dum itaque sic est ; per populum vel multitudinem, quotics ipsam

aliquid velle, imperare, vet facere dicimus, iotelligitur civitan qute

imperat, vult et agit per voluntatem uniuH horoiub, vel per vo-

luDtates plurium honiinuDi consentancas : quod nisi in conventu

fieri nequit. Quoties autero a multitudine hominum sive magna

a aliquid Reri dicitur sioe voluntatc illius hominis vel

119, id factum esse a populo subdito, id est, a multis simul

vibua singularibua, neque ex una volunlate, sed ex pluribuspro-

renire plurium hominum, qui cives aunt et subditi, civitss non sunt.

218 IMPERIUM.

prietatem, ut alter hoc, alter illud dicat esse suum,
nihil erit de quo tota multitudo, ut persona a sin-
gulo quopiam distiucta, possit recte dicere, hoc
viaum est, magis quam alienum. Neque est actio
ulla qufe multitudini attribui debet, ut sim ; sed, u
omnes vel plures consenserint, actio non erit, sed
tot actiones, quot homines. Quamquam enim in
magna aliqua seditione, vulgo dici soleat populum
illius civitatis cepisse arma ; venim tameu est de
illia solis qui in armis sunt, vel qui lis consentiunt.
Civitas euim, quae ma persona est, capere arma in
seipsam non potest, Quicquid igitur a multitudine
factum est, intelligendum est factum esse ab uiio-
quoque eorum ex quibus illa conflatur. Atque is
qui,in multitudine illa existens, tamen iis quse facta
sunt non consenserit, ueque opem tulerit, non
fecisse censendus est. Praeterea in multitudine
nondum in unam personam, eo modo quo dictum
est, coalita, manet ille Jiatitrce status, in quo omnia
omniuni sunt ; neque locuni liabet illud meum et
tttum, quod vocatur dominium, et proprietas :
propterea quod noiidum exstat securitas illa, quam
supra ad exercitium legum naturaUum requiri os-
tendimus.

2. Considerandum deinde est, unumquemque ex
\ multitudine, quo constituendje civitatis principium
fiat, debere consentire cum cieteris, ut in iis rebus,
qufe a quopiam in ccetu propouentur, pro volun-
tate omnium habeatur id, quod voluerit eorum
major pars. Abo enim modo multitudinis homi-
num, cjuorum ingenia et vota inter se tam varie
differunt, nulla omnino erit voluntas. Quod si
quis nolit cousentire, cEeteri sine eo civitatem ni-
hilo minus inter se constituent. Ex quo fiet ut

^^ lun

^^ qua
si

la
ni
toe

^^ eni

^^ ain

DB JURE EJUS, CUI SUMMUM IMPERIVM. 219

tas in dissentientem jus suum primaevum reti- sect. m.
lat, hoc est, juji belli, ut in hostem. . ^- .

3. Quoniam autem (capite prEecedente, articulo cnnmqiiein.

6,) requiri ad securitatem hominum diximas non^uiJ^J^,nt

modo consensionem, sed etiam subjectionem vo- '"^"^. J"J^

luntatum, circa eas res quse ad pacem et defensi- "'■s ■3™ n""

lOnem sunt necessariae ; et in ea unione sive aubjec- "

' >ne consistere naturam civitatis ; videndum hoc

:o est, ex iis rebus, quse in ccetu hominum, quo-

im voluntates omnes in majoris partis voluntate

intinentur, proponi, discuti, et statui possunt,

quaenam res ad pacem et defensionem communem

sint necessarife. Imprimis autem paci necessa-

rium est, ut unusquisque in tantum protegatur cou-

,tra Cieterorum violentiam, ut possit secure vivere,

lOC est, ne habeat causam justam metiiendi a caete-

ris, quamdiu ipse alios injuria nulla affeeerit. Tutos

quidem reddere homines a mutuis damnis, ita ut

laedi, vel occidi injuria non possint, impossibile est ;

neque ergo cadit in deliberationem. Sed ue sit

metuendi causa justa, prospici potest. Securitas

enim finis est, propter quem homines se subjiciuut

quEB si non habeatur, nemo intellig;itur se

;iis subjecisse, aut jus se arbitrio suo defendendi

Neque ante intelligendus est quisquam

se obstrinxisse ad quicquam, vel jus suum in omnia

reliqiusse, quam securitati ejus sitprospectum.

4. Ad securitatem hanc non sufficit, ut mius- 1'''!™*^»™ t*
quisque eorum, qui in civitatem coalituri sunt, cum uriam «w od
cseteris paciscatur, vel verbis, vel scripto, de non '""'"'•'™-
loccidendo, non faraudo, et similibus legibus obser-

mdis : manifesta enim omnibus est ingenii hu-
.ni pravitas, et experientia nimis cognitum, quam
amota poena, conscientia promissorura

220

IMPERTUM.

III. homiDes in officio contiDeaiitur. Securitati itaqae
_ non pactis, sed ptenis provideiidam est. Tunc
autem satis provisum est, cum pteure tantae in siu-
giilas injurias constituuntur, ut aperte majus malum
sit fecisse, quam non fecisse. Oranes enim homi-
nes necessitate natuTEe id eligunt, quod sibimft
ipsis apparenter bonuvi est.

5. Jus autem pceuas sumendi tune intelligitar
datum esse alicui, quaudo unusquisque paciscitur,8e
non auxiliaturum esse ei, qui pcenas daturus est. Vo-
cabo autem jus hoc gladium justitia. Hujusmodi
au em pacta satis plenimque observant homines,
niai ubi ipsi vel illorum proximi pimiendi sunt.
»ato 6. Quoniam ergo ad securitatem siiigulorum,
i^ atque adeo ad pacem communem necessarium est,
'"^ Vitjus utendiir/nrfioadpoeuas iu aliquem Aowinem,
vel concilium transferatur ; is homo, vel illud con-
cilium, necessario intelHgitur summum in civitate
imperium jure habere. Qui enim pr nas suo arbi-
trio jure sumit, jure omiies cogit ad omnia, quae
ipsevult; quo imperium majus excogitari nullum
potest.
, bfiii 7, Frustra autem pacem inter se colunt, qui se
contra externos tueri non possunt ; neque possibile
est iis se tutari contra exteruos, quorum vires,
unitse non sunt ; ideoque necessarium est ad sin-
gulorum conservationem, ut sit concilium aliquod
umm, vel /lomo unns qui jus habeat armaudi, cou-
gregaudi, et uniendi tot cives in omni periculo,
vel occasione, quot pro incerto uumero et viribus
hostium ad communem defeiiBionem opus erit ;
nirsusque cum hostibus quoties expediet pacem
faciendi. Intelligeudum er.:o est singulos eives in
mium vel hominem vel conctlium totum hoc Jns

tio

DE JUBE EJUS, CUl SUMMUM IMPERIUM. 221

•lli et pacis transtulisse. Atque jus hoc, quod sect. iii.
gladiuvi helli appellare possumus, esse ejusdem ^- ,
hoviinis vel cnnciUi, cujus est gtadius jastttia.
Nemo eiiim ad arma et ad belli sumtus cives potest
jure cogere, nisi qui jure punire eum potest qui non
obedierit. Summo itaque imperio uterque gladias
tam belli quam justitite ex ipsa civitatis constitu-
tione et essentialiter adliEeret.

8. Quoaiam autem jus gladii nihil aliud est, J«'iw« p™™
lam jure posse, suo arbitrio, gladio uti ; sequitur'"""™*'"'*
bitrium sive Judicium de recto ejus usu ad eun-

dem pertinere. Si enim potesfas judicandi penea
unum esset, et potestas exsequendi penes alterum,
uihil efficeretur: finistra enim judicaret, qui man-
data exsequi nou posset ; aut si exsequatur per jus
alterius, nou ipse jus gladii habere dicitur, sed alter,
cnjus ille minister tantum est. Omne igitur^'«rft-
eium in civitate est illius qui gladios haiiet, hoc est,
ejus cnjus est imperiitm summum.

9. Porro, cnm non minus, imo multo magis ad i^ni^aimra
pacem conducat, prieveuire ne rixse oriantur quam J.IJ!"'
ortas compescere : controversife autem omues nas-
cantnr ex eo, quod differunt inter se opiniones
hominum de meo et tuo, justo et injusto, utili et
inutili, hono et malo, honesto et inhonesto, et simili-

quse quisque proprio Eestimat judicio ; ejus-
lem summi imperii est, commuiies omnibns exhi-

;re regulas sive mensuras, et publice eas declarare,
uibus unnsquisque sciat quid SNum, quid aiienum,
[uid Justum, quid injustum, quid honcstum, quid

\konestvm, quid bonum, quid malum appellandum
fit, hoc est summatim, quid ageudum et quid Jugi-

\dum sit in vita commuui. Regulse autem slve

lensurBe illse vocari solent leges civiles sive leges

222

IMPERIUM.

^^Doclri

. civitatis, ut quiE ej«s, qui siimmttm m clvitate im-
. perhun obtinet, suut maiidata. Et leges civilks,
ut eas definiamus, niliil aliud sunt, qiuun ejus, qui
in civitate summa potestate prseditusest, de civium
futuris actionibus mandata.
'<;' 10. PrBBterea, cum civitatis negotia belli et pacis,
ua. ab uno homine, vel coucilio uno, absque miiiigtris
et mafristratibus subordinatis omuia administrari
impossibUe sit ; pertineatque ad pacem et defensi-
onem, ut quibus de coutroversiis juste judicare,
vicinorum consilia pervidere, bella prudenter ge-
rere, utilitati civitatis undiquaque prospicere in-
cumbit, recte suis ofliciis fungantur, rationi con-
sentaneum est, ut ab eo dependeant, et eligantur,
qui habet summim imperium tam in bello, quam in
pace.

11. Manifestum quoque est, actiones omues vo-
n luntarias initium habere et necessario dependere a
voluntate ; voluntatem autem faciendi vel non fa-
ciendi dependere abopinione boni velmali, prfemii
vel pcome, quam sibi quisque conceperit ex facto
vel omisso sequuturam esse : ita ut actiones om-
uium a suis cujusque opiniouibus regantur. Quare
illatione necessaria et evideuti inteliigitur, pacis
eommunis interesse plurimum, ut nuUie opiniones
vel doctrinse civibus proponantur, quibus putent,
vel se jure non posse/^giAws civitatis, hoc est, man-
datis ilUus hominis, vel concilii, cui stnnmum civi-
tatis imperium commissum est, obtemperare ; vel
licitum sibi ease ei resistere ; vel majorem pcenam
manere sibi negauti, quam praestanti obsequium.
Si enim unus imperet aliquid facere sub pcena
mortis naturalis, alius vetet sub pcena mortis letemae,
uterque jure j sequetur non tantum cives, etsi in-

DE JURB BJUS, CUl SUMMUM IMPERIUM. 223

noeentes, pimiri jure posse, sed penitas dissolvi sect. nt.
civitatem. Neque enim servire quisqnam duobus . ^- . .
dominis potest : neque is, cui obedieudum esse cre- D<«iri.iur«m
dimus metu damnationis, minus dominus est, quam pi.o«, ^i™ci.io
is, eui obeditur metu mortis temporalis, sed potius'™'
magis. Sequitur ergo illum nnum sive hominem,
L sive curiam, cui commissum est a civitate summum
\imperium, hoc quoque habere juris, ut et judicet
Ijqu» opiniones* et doctrinae paci iiiimicae sunt, et
■vetet ne doceantur.

I * El jiiJicel qua opinionea.elc.'} Dogma fere nuUiini est, ne-

■ 4)ue circa cultuiu Dei, neque drca scientiaa liiimnnas, unde dis-
■seniioncs, deinde discordis, convicia, el paulatini bellum oriri
WBOn possiL Neque accidet hoc propter dogmati» faUitatem, sed
■jiropter ingeniiini faomiuum, qui sapientes sibi visi, ideui videri
Ivolunt omuibus. Verum hujus modi dissensiones ijuamquam
f [mpediri non posBunl, ne oriantur, attamen ne impediant pacem

publicam, iraperii siimmi exercitio coerceri posaunt. De opini-
OnibuB itaque istiusmodi loquutus hoc iocu non sum. Sunt doc-
triniB qUEedam, quibiis imbuti cives obedientiam civilati negari,
et contra principes summoa summa3<|ue potestates pugnari, iJque
1 jure posse, imo oporttre, arbitrantur : quales sunt quse sive di-
[ «Cte et aperte, sive obscurius per conaequenliam, bominibus aliis
prccter eos, (juibus imperium sumtnum traditum est, obedientiam
poatulant. Spectare hoe ad poteslalem, quam in aliena civitate
ccclesiffi llomante Principi multi attribuunl, et ad ]>ote3tatem
etiam, quam alicubi estra ecclesiam Romanam Cpiscopi in civi'

■ late sua sibi postulont; denique ad libertatem, quam proDlextu
Bwligionis Bumunt sibi etiam cives infimi, non dissimulo. Nam
Bjjnod bellum civile in orbe Christiano unquam cxslitit, quod ab
'^&ac radice ortum aut alitum non fuerit ? Doctrinarum igitur

judicium, utrum obedientiie civiji repugnent necne, et siquidem

repugnent, potestatcm prohibendi ne doccantur, imperio civili hic

attribuo. Nam cum nemo ait, qui earum rerum, quse ad pacera

I et defensionem civitatis pertinent, judicium civitati non concedat,

■ et maiiifeetum eit opiniones, quales Jam recitavi, pertinere ad pa-
hiOem civilatis, scciuitur necessario opiQionuiii examen, au talcssint
^mec ue, ad civitatem, id est, ad eum penes quem est suinmum
Hjavitatia iniperium, referri oportere.

224

IMPERIUM.

Qui

[11. 12. Postremo, ex eo quod civium unusquisqne
_ voluutatem suam voluntati ejus subjecit, qui sum-
1 rwp- mum in civitate imperium habet, ita ut viribus
*™ propriis contra eum uti uon possit j sequitur mani-
feste, impune debere esse, quicquid ab eo factum
erit. Nam ut punire naturaliter eum nemo potest,
qui satis virium non habet ; ita neque jure punire,
qui satis virium non habet.
vihu. 13. Ex his qua; dicta jam sunt, manifestissimum
'^^est, in omni civitate perfecta (hoc est, ubi nulli
"™^^^"" civium ^«* est viribus suis ad propriam conserva-
-'-'"—'- tionem suo arbitrio ntendi, sive ubi gladii privati
Jits excluditur) esse summum in aliquo imperium,
quQ majus ab hominibus jure conferri non potest,
sive quo majus nemo mortalium habere potest in
seipsum. Imperium autem quo majus ab homini-
bus in hominem transferri non potest, vocamus
ABSOLUTUM.* Quicunque enim voluutatem suam

* Abiolulvm.'] Iraperium absolutum staluH popularis aperte
sibi postulat, nec repugnant cives. Nam in conventu mullorum
IiODiinum civitatis faciem agnoscunt, ct cousilio res geri intelli-
gunt etiam imperili. Civitas tamcD noD minus est monarcliia,
quam democralia, }iabentque reges absoluti consiliarios suos, a
quibua moneri et imperia sua in riibiis oninibua majoris momenti
expendi quidem, etsi non rcvocari, voliint. Sed civitatem in per-
Bona regis contineri, minus manifcstum est plerisque. Itaque cod-
tra imperium absotutum objiciunt primo, quod sl quisijuam tali
jure easet, civium conditio misera esaet. Sic enim cogitaal, ra-
piet, spoliabit, occidet Et tantum non jam epoliatum et occisum
se quieque putat. Quare autem faceret ? noD quiapotest; nam
nisi vult non faciet An in unius vcl paucorum gratiam cxteros
omneBspoliare vult? Primo etsi jure, id est, sine injuriasibi illata,
Don tamen jusle, id est, sine violatione legum naluralium ct iiijuria
in Deum faciet. Itaque a jurejurando principium securitas sub*
ditis oritur DonnuUa. Deinde si Justeid facere posset, velsijus>
juniDdum nihili peaderet, ratio quare Bpoliare cives suos vellet,
cum id sibi boDum non sit, nuUa apparet. Quio princeps i^iquando

TE JTIRE EJUS, CUl SUMMUM IMPERIUM. 225

, voluntati civitatis subjecit, ut quidlibet possit sect. iii.
impmejaeere, leges condere, liieajudicare,pcenas ^- .
sumere, viribm et opihus omiiium suo arbitrio uti, Eiiimi s ctnbu*
atque hffic omnia jure ; saue imperium ei maximum -kH^^Zc. '
quod concedi potest, coucessit. Idem experientia
per omnes civitates, quEe sunt vel fiierunt unquam,
contirmari potest. tiuaraquam eniin quandoque
dubitetur (luis hovio, vel qiiod coHciUum, summum
in civitate imperium habeat, exsistit tamen semper
et exercetur tale imperium, nisi tempore seditionis
et belli civilis, et tunc duo fiunt summa imperia ex
uno. Seditiosi vero, qui contra absohitam poten-
tiam disserere solent, non tam tollere eam, quam in
alios transferre satag^unt. Sublata enim liac potentia,
unatolUtur civitas, et redit confusio omnium rerum.
Cum jure absoluto summi imperantis tanta con-

inique Faciendi animum habcrc possit, neganUum noti est. Sed
fac te dedisse ci ioiperium nnn ebsolutiim, sed quantum ad te ip-
sum ab JDJuriisaliorum defendenduni satiBsit,quod ut des, sisalvus
eate vis, neeesse est ; nonne eadem oninia suut timenda? Nam
qui fiatia habet virium ad omnes proLegendos, satis quoque habet
ad onmes oppriuiendos. Nitiil ergo hic duri esl, prster quam
quod res bumana? sine iacommodo aliquo esse non possunt. Atque
hoc ipsuni lneonunodum a civibus, non ab imperio est. Nam si
homines propriis singulorum tmperiis regere sc possent, hoc est,
vivere secundum leges naturales, opus omnino civitatc non esset,
neque communi imperio coerceri.

Objiciunt secundo, imperium in orbe Christiano absolutum
nullum ess& Quod certe nou est verum ; natn omncs monarchioe,
e alii status civitatum tales sunt. Quamquam enim illi,
n imperiuni habent, non omnia faciunt r|ua) vellent, et
(puD cii'itati utilia esse seiunt, causa ejus rei non est Ucfectus
jum, sed consideratio ciTium, qui privatie rei attenti, et earum
rerum i{ub) ad publicum spectant ignari, ad oiSoium quandoque
fiioe pericujo civtlatis cogi noo pa:<sunt. Itaque principes ab
' ') juris sui abstinenl aliquaudu, prudenterque dc re alj-
I, de jure BMem nihil rcmittunt.

VOL. tl. Q

onmesqui

226

IMPBRIUM.

. III. nectitur civium obedientia, quanta ad civitatis

. regimen necessario requiritur, id est, tanta ut jus

dtihm. illud frustra non sit concessum. Hujusmodi antem
o. " obedientiain, licet ea aliquibus de causis aliquaudo
uegari jure possit, quia tamen praestari major nou
potest, siMPLiCEM vocabimus. Nascitur autem ad
eam priestandam obligatio iion iinmediate ex eo
pacto, in (juo jus nostrum omne ad civitatem traus-
tnliinus ; sed mediate, nempe ex eo quod siue obe-
dientia jus imperii frustra esset, et per consequens
omnino constituta civitas non fiiisset. Aliud enim
est si dico, ^M* tibi do guidlibct imperandi ; aliud
sidicOj/aciani quicquid imperubis. Potestque tale
esse maiidatum, ut interfici malim quam facere.
Siquidem ergo teneri nemo potest ut velit interfici,
multo minus tenetur ad id quod morte est gravius.
Si jubear ergo interficere meipsum, nou teueor :
nam etsi negavero, nec jus imperii frustra est, cum
alii haberi possint, qui id facere jussi nou recusa-
bunt, neque id recuso quod facere pactus sum.
Similiter si is, qui summum habet imperium, se
ipsxim, imperantem dico, interficere alicul imperet,
non tenetur ; quia intelligi non potest, ut id pactus
fuerit. Neque parentem, sive is innocens, sive no-
ceus sit, et jure condemuatus ; cum et alij sint qui
id facere jussi volent, et filius mori quam vivere
infamis atque exosus maUt. Multi alii casus sunt,
in quibus, cura mandata aliis quidem factu inho-
nesta sunt, aliis autem non sunt, obedientia ab hia
praestari, ab illis negari jure potest : atque id salvo
jure, quod imperanti concessum est absolutum.
Nam illi in nuUo casu eos, qui obedientiam nega-
bunt, interficiendi jus adimitur. Cjeterum qui sie
interficiunt, etsi jure concesso ab eo qui habet.

DE JURE EJUS, CUI SUMMUM IMPERIUM. 22?

' tamen eo jure aliter atque recta ratio postulat uten- sect. iii.
tes, peccant coutra leges naturales, id est coutra . , "' , .
Deum.

14. Neque sibi dare aliquid quisquam potest, •^™'''". .
quia jaui habere suppoiiitur quod dare sibi potest ; i-ti- uon <""

I neque sibi obIii(ari : nam cum idem esset obiigatus

l«t obiigam, oblig;ans autem obligatum possit libe-

iTare, frustra esset sibi obligari, (juia liberare seip-

' «um potest arbitratu suo ; et qui hoc potest, jam

actu liber est. Ex quo coiistat, legihns cicilibns

non teneri ipsam civitateiu : nam leges civiles

sunt leges civitatis ; quibus si obligaretur, ipsa

obhgaretur sibi. Neque obligari potest civitas civi :

quouiam enim hic illam, si voluerit, potest obliga-

ttiorie liberare, et vult, quoties ipsa vult, (quia civis

fcjujusque voluntas in omnibus rebus comprehen-

■ditur in voluutate civitati8),Iiberaest civitas quando

ivult, hoc est, actu jam libera est. Concilii autem

Isive hominis, cui summum imperimt commissum

*st, voluntas est voluntas oivitatis ; complectitur

iTgo voluntates singulonim civium : neque igitur

tfiuetur is, cui summnm imperium commissum est,

legibus cicilibus, hoc enim est obligari sibi ; ueque

luiquam civium.

15. Quoniam autem, ut supra oatensum est, NFmini propr--
ate eonstitutionem civitatis omnia omnimn sunt, ,'™,„r^w.^'

iieque est quod quis ita suum esse dicat, quod uon ^',"";„J^,^
alius quilibet idem eodem jure vendicet pro siio ; '""v^»^
ubi eulm omnia communia suut, nihil cuiquam
troprium esse potest; sequitur proprietatem ini-
1 eumsisse * cum ipsis civitatibus, atque esse id

• PropTietalem iniliuvi mimsiaif cuiii cii<i/nlil/ux. ^c.} Quod ab
ffiquibua olijeetum est, bonorutn proprietatem eliam ante consli-
a civitates in patribus familianim exstitiaae, id, riuuniam fami-
Q2

32B IMFBRIUM.

cuique /iropritf m,qiiod sibi retiiiere potest per leges, 1
et potentiam totius ci\itatis, hoc est, per eum, cui I
i-simmum ejus hnperhtm delatum est. Ex quo lu-
b' telligitUFj singulos cives suum sihi proprium habere,
J; iii quod nemo concivium suorum jus habet, qnia |
iisdem legibus tenentur ; non autem proprium ita 1
habere quicquam, iu quod non habeat jus ilJe, qui j
habet wiperiam summum, cujus mandata sunt ipsie i
leges, cujus voluntate voluutas singulorum conti-
netur, et qui a singutis coustituitur judex supre- 1
mus. Quamquam autem multa sint, quje civitas ]
civibiis permittit, ideoque aliquando contra haben- j
tem summuin imperium lege a^i possit : actla I
tamen ea non estjuris civilis, sed (cquiiatis na^ura^ I
lis ; neque agitur de eo * quod jure possit is, qui
stmmum imperium habet, sed de eo quod voluit ;
ideoque ipse erit judex, tanquam si cognita aequi-
tate non posset inique judicare.

liam civitatem pitrvam csse dixcrani, rrustra objcctum esC. Nam J
filiiramilias pruprictatem renim suarum a patre coDcmam.l
habent, distinctam quidem a csteris filiis ejusdem familis, sed V
DOD a proprietate ipsiua patris. Patres vero diversariim famiti- F
anim, ({ui nec patri nec domino coramuni subjiciuntur, jus com- |
mune in omnia babent.

■ JVeque agilur de eo ijiiod jure possil, l^c."^ Quoties actio legis I
civi contra summum iniperantem, id est, conCra civitatem codc». I
ditur; ea actione non qusritur, an civitas rem, de qua ag;itui^ 1
pos^dere jure possit, scd an legibus ante latia eam possidere vot £
luerit. £st enim \e\ summi iniperantis voluntas declarata. CiuQ I
itaque pecuniam duobus nominibus civitas a cive petere possi^l
nimirum ut tributum, vel ut ttebitnn), in priore casu actio leg^ 1
noD coDceditur; nam ijuteri non potest, an civitas tributi eii- I
gendi jus habeat: in secundo concedilur, pruplerca quud mtiit I
vult aulerre civitos a cive per calliditatem ; et tamen, si opus eat, I
omnia aperte. Itaque quod repreliendit qutdam hunc locum, 1
dicens facile, ex hac doctrina esse priucipibus lere alieno se libe- \
rare, inepte reprehendit.

DE JUKE EJUS, CUl SUMMUM IMPERIUM. 229

16. Furtum, homicidium, aduUerium, atque in- sect. iii.
jurite onines legibus naturse prohibentur : caeteram . , ^- . ..
quid in cive J'nr/Hi/i, quid homicidium, quid «rfw/- qdd sit fm.
iermOT, quid denique injuria appellandum sit, 1^^,^!!^.
non naturali, sed cirili lege detenninandum eat, ^^^'^^
Non enim omnis ablatio rei, quam alter possidet, k^^"" Amm.
sed rei alienis tantum, y«r/Mm estj quid autem ?ios-
trum est, quid aliemm, legis civilis qnaestio est,
Similiter non omnis occisio hominis homictdium
est, sed ejus tantum quem occidere vetat lex civilis;
neque omnis concubitus adulterium est, sed is tan-
tum quem leges civiles prohibent. Denique pro-
missi ^iolatio injuria est, ubi ipsum promissum
licitum est ; ubi vero jus non est paciscendi, ibi
nuUum jus transit ; ideoque nuUa sequitur injuria,
ut dictum est capite n. artic. 17. Quk autem
pacisci possumus, et quse non possumus, a legi
civili pendet. Recte igitur sanxit civitas Lacedae-
moniorum impune fore adolescentibus, si quasdam
res ita aliis auferreut, nt non depreheiiderentur ;
nihil enim aliud erat, quam legem facere, ut suum,
non alienum esset, quod sic acquireretur. Recte
ubique occiditur, quem bello vel necessitate
priae defeusionis occidimus. Similiter, qui con-
cubitus in una civitate mutrivioniuM est, in alia
adulterium judicabitur, et e converso. Item ea
pacta, quaj faciunt matrimonium in uno cive, non
idem faciunt in alio, quamquam ejusdem civitatis ;
propterea quod qui prohibetur a civitate, hoc est,
eo vel homine vel concilio cnjus est summum
civitate imperium, quidpiam pacisci, non habet
paciscendi ; neqne ergo pactum ejus validum
non sit ergo matrimonium. Ejus autem pac-
qui minime prohibebatur, ideo validum est.

SECT, 111.

knt. nbi DU
cwt qijinqiuu

■bulul..

^■«> IMPERIUM.

et matrhnonium. Neque addit quit)uscunque pactis

illicitis validitatem uUain, quod facta fiieriiit cum

jurejuraudo,* aut sacramento : uihil enim adduut

hsec pactorum firmitati, ut dictum supra est cap,

II. articulo 22. ftuid igitur y«r/«wi, quid homici-

dium, quid adu/teriam, et in uuiversum quid sit

injuria, coguoscitur ex lege cirili, hoc est, ex man-

datis ejus qui in civitate cum summo imperio est.

17. Adeo durum maxim» parti hominum videtur

i- esse summum hoc imperium et potentia absoluta,

1 ut ipsa etiam nomiua oderint. Id quod accidit

' maxime per iuscitiam humanm naturte et legum

naturalium ; partim autem etiam per eorum cu!-

pam, qui cum in tali imperio constituti sint, potes-

tate sna ad propriam libidinem abutuntur. Ut

fiigiant igltur hujusmodi summam potestafem, qui-

dam eorum civitatem satis recte constitutam volunt,

si illi, qni cives futuri sunt, coeuntes, de certis arti-

* Qaod facla lunt ciim jwfjurando, aiil »aerat»ento, «(r.}
Utruni niBCriinoniuin sacramentum sit, quo sensu ea vox a theo-
logis uaurpatur, au non sit, non eat liujua inatituti disputare.
Tanlum dico, viri et mulieris atl cohabitationem contractum
Ipgitimum, icl est, lege civili concessum, sive aacramentura idem
«it, Hive non sit, certe esse raatrimonium legitimum: cobabitati-
onem autem qualem aut inter quoa civitas fieri proiiibet, matri-
monium uon esse, cum sit de essentia niBtrimonii, ut sit contractus
legitimua. MatnmuniiL fuerunt legiiima permultis iii locis, ut
apurl Judseufi, Gnecos, Romanos, qmc tanien eolvi poterant.
Apud eoa autcraqui noo permitCunt hujusmodi contructus, nisi ea
lege ut nunquam diasolvautur, matrimonium solvi <]uidem non
potest : et ratio est, quod civitas illud solubile ficri vctuit, non
quod matrimonium ait sacramentum. Itaque cirea matrimonium,
nuptiarum cerimonias, quEe iu templo pcra^endic suut, peragere.
conjugibus benedicere, vel, si ita dicendura est, eos consecrare, ad
ecclcsiasticos forlasse solos pertinebit ; cietera orania, nempe qui,
quando, quibus pactis matrinionia fiant, pcnea leges civitatis suot.

I DE JITRE EJUS, cm SUMMUM IMPEBIUM. 231

cuHs propositis et in coetu agitatis probatisque sect. iii,

consentiant, jubeantque eos observari, poenasque . t

prBescriptas de iis sumeiidas esse, qui eos violave-
rint. Ad quam rem, atque etiara ari propulsatio-
nem exteniorum hostium, prjesoribiint reditum
certura et limitatura, ea lege, ut si non sufficiat,
redeundum sit ad novam ccetus conventiouem. Quis
non videt iu civitate sic constituta, coetura illum,
qui hsec prsescripsit, habuisse potestatem absolu-
tnm ? Si manet igitur ccetus, vel de tempore in
tempus ad certum diem et locum conventus cele-
brat, erit perpetua potentia illa. Sin penitus se
dissolvant, vel una dissolvitur civitas, atque ita
revertuutur ad statum belli, vel relinquitur alicubi
potestas puniendi eos qui leges transgredientur,
quicunque demura et quotcunque illi fnerint ; quod
fieri non potest sine pofestate absohUa. Nara qui
jure tantum sibi coucessum virium habet, ut possit
quotlibet cives poenis coercere, habet potentiam
L taiitara ut a civibus major contribui non possit.
I 18. Manifestum est igitur, esse in omni civitate N"'*™
■ aliquem hominem uniun, vel conciliitm sive ciiriam
unam, quse potentiara in cives singulos jure habet
tantam, quantara extra civitatem unusquisque habet
in seipsum ; id est, summam sive absolittam, viri-
bus civitatis, neque uUa alia re liraitandam. Si
enim potestas ejus limitaretur, necesse est, ut id fiat
a majori potestate : oportet enim eum, qui limites
prffiscribit, majorem potentiam habere, quam is qui
I limitibus cohibetur. Potentia itaque illa cohibens,
1 sine limite est, vel iterum cohibetur ab aUa raa-
Jjori ; et sic tandem devenietur ad potestatem sme
Ealio limite prreter eum, qui terminus ultimus est
|-virium civium simul omniura. Eadem dicitnr quo-

332

IMPRRIUM.

r. iii. 116 imperium sumtnum; et siqmdem coucilio id

^ commissum sit, vocatur illud concilium supremum

si vero homini uni datum sit, vocatnr ille homo
supremiis civitatis Dominus. Imper ii autemsK mmi
notx sunt hEe ; /^ges condere et abrogare ; beUmm
et pacem decemere ; controversias omnes per s^
vel per judices a se constitutos, cognoscere et diju-
dicare ; magistratus, minisfrofi, connitiarios omnes
eligere. Deuique si quis sit, qui unamquamcunque
actioiiem jure agere potest, quse uulli civi, neque
civibus, prieterquam ipsi soli licita est, is summum
imperium in ci^itate obtinet : nam ea, quie fieri
neque a cive uUo, ueque a pluribus civibus jnre
possunt, ci^-itas aola potest facere. Is igitur, qui
ea facit, jure utitur civitatis, quod est imperium
sunwmm.
8it™frf.tnr 19. Qui civitatem et cives cum homine et mem-

atarin^^^btbris ejus coraparare solent, dicunt pene omne»,
'"""°'°™'°'j eum, qui summum imperium obtinet m civitate,
dritaicm in n essc ad civitatem totam id, quod caput est ad totum
M>m^'i»il^hominem. Cxtenim ex ante dictis apparet, eum
^■^''r^e^qui tali imperio prfeditus est, sive liomo sit sive
Ti.ui, I. c«r/(7, habere ad civitatem rationem non capitjs,
sed anim£e. Nam anima est, per cjiiam homo habet
voluntatem, hoc est, potest velle et uolle : ita per
eum, qui summum habet imperium, et non aliter,
voluntatem habet, et potest velle et iiolle civitaa.
Cum capite couferendus potius est coetua consiliari-
orum, sive consiharius unus, cujus solius consilio,
si alicujus solius, is qui habet summum imperima
m regenda civitate, in rebus maximi momenti uti-
tur. Capitis euim officiuui consulere est, sicut
auimae imperare.

20. Siquidem impcrium suinmum vi pactorum,

DB JURE EJUS, CUI SUMMUM IMPERIUM. 233

qnEG cives sive subditi inter se singuli cum singulis se
mutuo ineunt, constitutum sit; pacta autem omnia, ^
ut a volmitate contrabentium vim suam sortiuntur, s.im
ita consensu eonmdem vim suam perdant et dissol-ji')l"
vantur ; inferet forte aUquis, si/mmnm imperium ™
consensu omnium siraul subditorum posse tolli. "' '
Quod etsi venun esset, non video tamen quid peri-
culi inde stimmis tmperantibus oriri jure posset.
Quoniam enim supponitur unumquemque unicui-
que se obligasse, si quilibet unus civium id fieri
noUt, caeteri omnes, utcunque consenseriiit, tene-
buutur. Nec potest quisquam eonmx sjne i^ijuria
facere, quod pacto raecum initonon facere se obli-
gavit. Non est autem putandum accidere nnqnam,
RDft omnes simul cives, ne uno quidem excepto,
Kjwntra suvmum imperium consentiant. Non ergo
periculum est summis ii/iperauiibus, ne Jure possint
authoritate sua spoUari. Si tamen coucederetor,
jus eorum dependere a solo pacto, quod nnusquis-
que init cum unoquoque suo concive, facile acci-
dere posset, ut imperio spoliarentur prEetextu^Krf*.
Subditis enim sive convocatis imperio civitatis,
sive seditiose concurreutibus, plurimi arbitrantur
coDsensum omnium contineri in consensu majoris
' partis. Quod quidem falsum est. Non enim a
patura est, (juod consensus majoris partis babeatur
apro consensu omnium, neque verum est in tumul-
s ; sed procedit ab institutione civili, et verum
t tunc tantum, quando is /lomo vel citria illa, quse
mmum babet i77/^>cW«;«, civesconvocans, propter
nmerum magnum electis esse vult potestatem
bquendi pro eligentibus, et loquentium majorem
irtem circa eas res, qus ab eo discutiendre pro-
nuntur, haberi pro omnibus. Non autem intelU-

234

IMPERIUM.

RECT. III. gitur is, qni habet summum imperium, convocasse
. . ^- _. cives ad disputaudum de ipsiusjure, nisi, pertfesus
simid.un iniiw- rerum, disertis verbis imperium abjiciat. Quo-
n^M.'^'. niam autem plurimi, per inscitiam, pro consensu
civitatis habent nou modo consensum majoris partis
civium, sed etiam valde paucorum, si secum sen-
tiant, posset iis videri imperium siimmum jure ab-
rogari, modo id fiat in magno aliquo conventu ci-
vium per suffragia majoris uumeri. Sed quamquam
imperium per pacta singulorum cum singulis con-
stituatur, non tamen ab ea sola obligatione dependet
imperii jus. Accedit obligatio erga liabentem im-
perium. Civis enim unusquisque cum unoquoque
paciscens, sic dicit, ergo Jus meum transjero in
huttc, ut tu funj/i transferas in eundem. Unde jus,
quod unusquisque habebat utendi viribus suis ad
proprium beneficium, totum translatum est in ali-
quem hominem vel concilium ad beneficium com-
mune. Itaque intercedentibns pactis, quibus sin-
gulis singuli obligautur, et juris douatione, quam
ratam habere obligantur imperanti, duplici obliga-
tione civium munitur imperium, ea quse est ad
concives, et ea quEe est ad iraperantem. Non ergo
cives, quotcunque fueriut, sine consensu etiam
ipsius imperantis, eum spoUare imperio jure possunt.

DE TRIBUS CIVITATUM SPECIEBUS.

DE TRIBUS CIVITATUM SPKCIEBUS, DEMOCRATTA,
ARISTOCRATJA, MONARCHIA.
I 1. Civit&tis tre? esse tnntumspecies; (Irniocratiam, aristacratiam,
niniiarcliiBm. 2. Oligarchiam non esse statum civitatis diver-
eam ali aristocratia, ueque aDarcbiam csse statum omDino.
3. Tyrfinoidem non e.^se statum civitatis diversuma legitima
monarchia. 4- I^un (lari statum civitatismixtumex speciebus
dictid. S. Democratiam, nisi certa tempora et loca conveniendi
Conntituantur, dissolvi. 6. Tn demncrutia, temporum conveni-
endi intervalla oportct esse parva, vel Eummi imperii usum pro
intervallia uni alicui esse coneedendum, 7. In democratia
singuli cnm singulia obedituros se populo paciacuntur, populus
ipse nemini obligatur. 8. Aristoeratia quibus actibus consti-
tula. 9. In aristocratia, optimates nihil paciscuotur, neque
civi cuiquam, aut toti populo obligantur. 10. Optimatiljus
necessaria esl condictio conventuum. 11. Monarchia quibua
aetibus constiluta. 12. Monarchia nemini ob receptum im-
periura pactis obligatur. 13. Mooarchia semper io potentia
prosima est ad oxercendum omnes actus, qui ad imperium re-
quiruntur. 14. Quid geiius peccati et quorum hominum sit,
quando civitaa adversus cives, vel cives adversus civitatem
oiiicio auD noQ fuuguutur. 15> Monarcha factus siue temporis
limitatione, poteat auceeasorem suum eligere. 16. De monar-
chis ad tempus. 17. Monarcha, retentojure impeni, non in-
telligitur ullu promisso transtulisse jus in luedia ad imperiuin
uecessaria. IS. Quibua modis civis subjectione liberatur.
1. DiCTUM jam est de civitate ^w institutionem sf.ct. iir,

in genere. Diceiidum est de ejus speciebua. Dif- ■

fereutia autem civitatum sumitur a difFerentia per-*^'"'»'
soiiarum, quibus coramissum est summum imperium. ««: a.
Committitur autem summum imperium, vel «w*^™^
I homini, vel concilio sive curlfe nni multorum homi-
, num. Rursns conciHum vmltorum kominum, vel
' est omuium civiiun, ita ut quilibeteorum jusliabeat

236

IHPERIUM.

111. suffragii, possitque interesse rebus discutiendis, si

, voluerit ; vel partis tautum est. Unde tres nas-

cmitur civitatis species ; uua ubi stimmum impe-
rium est penes concilium, va quo quilibet civis jus
habet suffragii, et vocatur democbatia ; altera,
ubi siinimum imperium penes conci/ium est, in quo
nou omnes, sed certa aliqua pars suffragium habet,
et dicitur aristocratia ; tertia, ubi summnm
imperium penes unum est, et appellatur monar-
CHiA. In prima, is, qui rerum potitur, Aa^oc, popu-
Lus ; in secmida, optimates ; in tertia, monar-
CHA nominatur.
unnini 2. Quod autcm introduxerunt antiqui renim
™^ politicarum scriptores tres alias species his oppo-
^^■"sitas, nempe democratiee anarchiam, sive confusi-
siaiiun onem ; aristocratia' oligarckiam, hoc est, imperi-
um paucorum ; monarchi^ tyrannidem ; non aunt
iUse tres alije species civitatis, sed tria nomina
diversa, quse illis iudidere ii, quibus vel regimen,
vel regentes displicuerunt. Solent enim homines
per nomina,non res tantum, sed et proprios affectns,
puta aniorem, odium, iram, etc. una significare ; ex
quo fit, ut quod ab altero democratta, idem ab altero
anarchia ; quod his aristocratia, illis oligarehia so-
leat nominari ; et quem alius regem, alius tijrannum
esse dictitet. Ita ut his nominibus non designeu-
tur diverste species civitatis, sed civium divergar
sententix de imperante. Primum autera, quis nou
videt anarchiani opponi teque omnibus dictis spe-
eiebus? Significat enim ea vox, nuUum omnino
regimen esse, hoc est, ne civitatem quidem esse.
Quomodo autem fieri potest, ut non-ciritas sit
cititatig species r Deinde, quse differeutia est
LQter oligarchiam, qua significatur imperium pau-

DE TRIBUS CIVITATUM SPECIEBUS.

237

corum vel magnatum, et arislocrattam, quse est "• _ _,
imperiam optimafum sive meliorum, praeterquam
quod homiues iiiter se ita. differunt, ut non eadem
omnibus bona sint ; quo fit ut qui aliis optimi,
ii]\mpessimi videantur ?

3. Quod autem regnitm et ii/rannis non sint di- Tj™inid.in
versEB species ci\itatis, haud facile persuadebitur nim dviiui,
propter affectus hominum, qui etsi civitatem tmi ^^,^^ch
subjectam esse mallent quam p/urihm, non tamen
recte eam gubernari putant, nisi gubemetur ad
arbitrium suum. Sed quid differat rcx a tyranno,
ratione investigandum est, non affectu. Primum
antem non in eo differunt, quod major sit potentia
hujus quam ilUus ; quiasummo imperio raaju.^ dari
non potest : neque quod alter potentiam habeat
prEescriptam, alter non ; cnjus enim potentia prfe-
scripta est, non est rex, sed suhditvs prascribentis.
Deinde neque modo acquirendi differunt ; si qui-
dem enim in civitat.edemocratica,vel aristocratica,
summum imperium civis aliquis vi occuparet,habito
civium consensn, legitimus sit vumarcha ; eo con-
sensu non habito, hostis est, non tyrannus. Dif-
I fenmt ergo solo imperii exercitio, ut rex sit qui
I recte regit, ti/raniius qui aliter. Huc igitnr res
I redit, ut cives regem legitime in summo imperio
[ constitntum, si iuiperium ipsis rccte videbitur ex-
f ercere, tum regem: aliter ti/ra/iiium appellandum
censeaut. Non sunt igitur diversi ciritatis status
regnum et fyrannis, sed eidem monureh^ nomen
regis pro houore, fyranni pro coiivicio datur. Quje
autera passira contra tyraTiiios dicta in llbris repe-
riuntar, originem a Grfecis et Romanis scriptoribus
traxerunt, qui partim a popuh, partim ab optima-
tibtts regebantur, ideoque non modo tyrannos sed
etiam reges exosi sint.

238 IMPEBIXTM.

8ECT. iii. 4. Sunt qui necessarium quidem esse putant, ut
,__l;. .. summum imperium alicubi in civitate existat ; sed

Nondari.u- si illud pencs unam esset, sive hominem sive coti-

nini dritati. ... ^ - ■ ^ -

miiiiuD » npe- ciltum, sequeretur, mquiunt, cives omnes esse

deb™dirti.. ggr\'og_ Hanc conditionem fugientes, posse esse
statum quendam civitatis arbitrantur, mixtum ex
dictis tribus speciebus, diversum tamen a sin§:ulis,
quam mixtam vocant monarckiam, vel mixtam
arintocratiam, vel mixtam democratiam, prout ali-
qua trium specierum prse cseteris emineat. Exempli
causa, si nominatio magistratuum, et arbitrium
belH et pacis, penes regcm. esset, judicia apud
magnates, pecuniarumcoutributio jients populum,
et legum ferendarum poteutia penes omnes simul ;
hujusmodi statum vocarent monarchiam mixtam.
Quod si fieri posset, ut hujusmodi status existeret,
nihilo magis civium libertati consultum esset.
Quamdiu enim omnes consentiunt inter se, subjec-
tio singulorum civium tanta est, ut raajor esse non
possit ; sed si dissentiant, bellum civile reducitur,
et jus gladii privati, quod est orani subjectione
pejus. Sed fieri hnjusmodi iraperii summi * divi-
siouem uon posse, satis demonstratum est capite
prsEcedeute, articulis6, 7, 8, 9, 10, 11, 12.

* Seii fieri hujvsmodi summi imperii dinsionem noii poste, ^c.'^
Imperium dividi non oportere, plerique dicunt; aed teniperari,
et limite aliquo contineri volunt. Ita sane »i)Uum esL Sed ilU
tuin cum teiupcrari et liniitari dicunt, si dividi intelligunt, inepte
dintinguunt. Vellem quideni ego non modo reges, aed etiam
ccEtua illos, (jui sunt cum imperio sQmmo, velle teraperare aibi o.
malelicio, cogitantesque de officiia suia intra legum natiiralium el
divinarum liraites se ipsoa continere. Al illi, qui aic distin-
guunt, sumraos imperantcs ab ntiiB limitari et coerceri volunt:
quod quia fieri Don potest, quin illi limitatores potestatin partem
aliquam, qua id facere possint, habere debeant, dividitur impe-
rium, non tfmperatur.

DE THIBUS CIVITATUM SPECIEBUS. 239

5. Videamus jam iti unaquaque civitatia specie sect. iir.
constitueiida, quid faciaut constituentes. Qui coi- \- , .
enmt ad civitatem erigendam, pene eo ipso qnod 0™«™«™,
coierunt, rfeMocro/m sunt. Nam ex eo quod vo- PB^eibcnM
lentes couveneruut, inteUiguntnr obligati ad id "1^^^^
quod consensu majoris partis decemetur. Id quod
quamdlu conventus durat, vel in certos dies et loca
differtur, democratia est. Nam conventtis is,

cujus voluutas est voluntas omnium civium, sum-

miim iniperium habet. Et quia in conventu hoe,

supponitur unumquemque habere jus sufFragii ; se-

quitur eam esse democratiam, per definitionem

traditam articulo ], capitis hujus. Quod si dis-

cedant, solvaturque conventus, neque quicquam

ante constitutum sit de tempore et loco se denuo

congregaudi, redit res ad aiiarchiam, et statum

illum, in quo erat autequam conveuissent, hoc est,

ad statum belli omnium contra omnes. Popnlus

igitur ««wiWMin imperlum nonampliusretinet, quam

I dies et locus certus cognitus et constitutus palam

' sit, ad quem couvenire quicunque volent possint.

, Nisi enim id cognitum et statutum sit, possunt vel

diversis temporibus et locis, hoc est, in factiones,

vel non omnino convenire. Neque est ampUus

I A^/ioc, id est, populus, sed multitudo dissoluta, cui

r nuUa neque actio neque jus attribui potest. Duae

* igitur res constituunt democratiam, quarum una,

nempe condictio perpetua conventuum, A^^ov, aU

tera, quse est pluraUtas sufFragiorum, ro Kparoi: sive

potestatem constituit.

6. Prfeterea, non sufiicit populo ad summum in ddiKrnti*,
iwperium retinendum, ut tempora et loca certa^^^„"J^

t,eouveniendi coguita sint, nisi etiam vel temporum ''""^^'J'^^'™'
lintervaUa minus inter se (Ustent quam ut interea ™ ""i*™ ■»«]

240

IMPEmUM.

■8ECT. in. quicquam possit intervenire, quo, propter defectum
■ ^- . smntni imperii, civitas in discrimen adducatur, veJ
pm iniefTidii. saltem usum summi imperii alicui liomini mii, vel
^^M e«»ri^I™ concilio uni pro tempore intermedio concedant.
^^k Hoc enim uisi fiat, non satis cautum est defensiooi

^^■^ et paci siugulorum ; neque igitur civitas dicenda

^^^ erit ; quippe in qua, propter defectum securitatis,

^^1 redit unicuique jus se ipsum proprio arbitratu

■ defendendi.

ib AnnocnitiB /. DemocrttHa non constituitur ner acta sioeu-
Kuii. i.b«ditii™ lorum cum populo, sed mutuis pactis suigulorum
"^""^riuit *^™ singniis cieteris. Primmn autem, ex eo patet,
^^ o«mni ob- qxiod prius debent iu omni pacto exsistere person»
paciscentes, quam ipsum pactum ; sed ante consti-
tutionem civitatis, populiis non exstitit, ut qns uon
erat persoua aliqua, sed multitudo personarum
singularium : non potuit igitur inter pojmlum et
civem pactum ullum intercedere. Postquam antem
civitas constituta est, si civis cum populo pacisci-
tur, frustra est : quia populns volimtate sua volun-
tatem civis illius, cui supponitur obligari, complec-
titur, ideoque Hberare se potest arbitrio suo ; et
per consequens, jam actu liher est. Secundum
autem, quod singuli cum singnlis paciscuntur, ex
eo inferri potest, quod frustra esset constituta civi-
tas, si cives niUlis obstringerentur pactis ad facien-
da omittendaque ea, quse civitas fecere et omittere
imperaret. Quoniam ergo pacta talia intercedere
in civitate constituenda intelliguntur ut necessaria,
nulla autem, ut jam ostensnraest, intercedant inter
civem et populum ; sequitur fieri ea inter cives
singulos : scilicet ut unusquisque civium paciscatur
voluntatem suam se subjecturum esse voluntati ma-
joris partis, ea lege, ut reliqui quoque idem faciant ;

DE TRIBUS CIVITATUM SPECIEBUS. 241

'tanquam si unusquisque sic dieeret, ego jiis nieum si:ct. i

ad papulum tranifero, m tuam gratiam ; nt tu , ^

tuiun, in gratiam meam, transferns ad eundem.

8. Aristocralia^sive curin optimatum cum summo Ariiiocrmii
imperio, origiiiem habet a democratia, quse jus bu',^'>ui
svaim in illam transfert. Ubi intelligendum est,
certos homiues, uominibus, vel genere, vel atiqua

alia nota ab aliis dignoscendos, propoui ad popalum,
et pluralitate sufCragiorum eligi ; in electos autem
transferri jas omne totius popufi sive civitatis, ita
ut quod jure popidus prius poterat, id nunc jure
possit curia electorum optiinatum. Quo facto patet
popnlum ut personam unam, summo imperio ad
hos translato, non amplius exsistere.

9. Sicutinderaocratia/io/jM/Hj, itain aristocratia inari.i«i-
curia optimatum omni obligatione libera est. Ciuo- p!!^^™'^!!
niam euim cives, non paciscentes cum populo, sed U""^^"^"'
mutuis iuter se pactis, tenebantur ad omnia quie "''''K"''"'
popiilus faceret, teiiebantur inde ad factum populi
transferentis jus civitatis in optimates. Neque enim
curia optimatum potuit, quamquara electaa popnlo,

ad quicquam ab eo obligari ; uam ea erecta, populus
simul dissolvitur, ut proxime supra dietum est,
peritque ratio illa quam habebat ut persotta : quare
perit quoque una et dissolvitur quse facta erat ad
personam obligatio.

10. Hfec quoque cum democratia communia ha- opiimmibi
bet aristocratia ; primum, quod siue constitutione «»^^6
certonim temporum et loconim, adquie curia op-™""^

Jimatunt possit convenire, non amplius sit citria,
ique persona una, sed dissoluta multitudo sine
mmo imperio : secundum, quod teropora con-
aituuni longis inten^allis, salvo summo imperio,
i ufius ejus in uuum aliquem hominem trausfe-

IMPERIUM.

SECT. III. ratur, non possint disjungi. Rationes autem, quore

■ ^- hoc coutingit, eaedem sunt quaa adduximus articalo

I quinto.

11. Ut aristocratia,ita qaoqae mo7iarchia apo-
(1. testate populi derivatur, scilicet jus suum, hoc est,
summum imperium m unum homincm traiisferentis.
Hic quoque intelligendum est, unttm certum homi-
nem, nomine vel alia nota a CEeteris omnibus dig-
nosceudum, proponi, atque in eum jus omne populi
pluralitate sufFragiorum transferri ; ita ut quicquid
potuerat populvx antequam eligeretur, id omne
postea jure possit facere electus. Quod cum factum
est, popvlvs non amplius cst persona una, sed dis-
soluta multitudo, quippe qure una erat virtute
tantum summi imperii, quod jam a se in hune
transtulerunt.
HeoMTiiBn^ 12, Neque ergo jwoMffrc/ta ullis se pactis cuiquam
^L^^ ob receptum imperium obstringit : recipit enim
p«iiiobHB«wr. imperium a populo, sed ut proxime supra osten-
^^B^ suni est, populus, statim atque id factum est,

^^^1 persona, esse desiuit ; pereunte autem persona,

^^^H perit omuis ad personam obligatio. Tenentur ita-

^^^H que cives ad obedieutiam mmonarchte prsestaudam,

^^^1 pactis illis tantum, quibus mutuo se obligaverant

^^^V ad ea omnia, quee populus censeret, facienda, hoc

^^H est, ad obediendum monarckce, si a populo consti-

^^H tueretur.

, konardiaKm. ] 3. DlfFert autcm monarchia tum aharistocratia,

J^iiirlrt^" tum a (lemocratia in hoc, quod hic ut deliberari et

(«rcMdiuii™. decerni, hoc est, ut imperium actu exerceri possit,

Baimpniiim»- temporibus quibusdam et locis condictis opus est ;

illic omni tempore et loco deliberatur et decernitur.

LPopulo eiiim, ut et optimatibus, quia non sunt
unum tiaturale, congressu opus est. Monarcha,

DE TRIBUS OIVITATUM SPECIEBUS. 243

kqui unus natura est, semper in potentia proxima est sect. iii.
lad actus imperii exerceudos. --.''.'.■

14. Ciuoniam ostensum est supra, (articulis vil. QuwiBani.
IX. XII,} eos qui smnmum in civitate imperium h™linuai"°^
adepti sunt, nulfis cuiquam pactis obligari; sequjtur ^'^JJli^'^'^'"
eosdem nullam civibus jiosse facere injuriam. In- ^'^ "y"

ijuria euim, per defiuitionem supra allatam (capite fitin >»•
I tertio.articulo tertio),nihiI aliud est quam pactorum '"*"" "
Tiolatio; ideoque ubi nulla pacta prsecedunt, ibi
nuUa sequi potest injuria, Potest tameu et popit-
lus, et curia ojUimatum, et monarcha multis modis
peccare coutra cseteras leges uaturales, ut creduli-
tate, iniquitatc, co«^Mme/iff, aliisquevitiis, qusesub
hac stricta et accurata injurits significatione non
Tffliiunt. Cseterum civis, si obedientiam summo
imperio non praestiterit, ijtjurius et in CEeteros
concives omnes etiam proprie loquendo dicetur;
propterea quod uimsquisque cum uuoquoque pactus
est obedieutiam praestare, atque etiam in summnm
imperantcm ; quodjus, quod ei dederaut, sine con-
sensu ejus resumunt. Et in popalo quidem, vel
ewria optimatum, si quid decretum sit contra le-
, gem aliquam naturalem, non peccat ipsa civitas,
hoc est, persona civilis, sed cives illi, quonim suf-
fragiis decretum est. Peccatum euim sequitur vo-
luntatem naturalem et expressam, non politicam,
quse artificiosa est ; quia si hoc esset, peccarent
illi quibus decretum displicuit. In monarchia
!(iutem, mo7iarcha si quid decreverit contra leges
laturales, ipse peccat : quia iu ipso voluntas civilis
f.eadem est cum uaturali.

15. Populus qui vionarcham facturus est, potest M™«/ti«iKba
[ ri summum iinperium tradere, vel simpliciter sine ™^tfi^
I ,temi)oris hmitatione, vel pro tempore certo et ".'^"^

244

IMPEHIUM.

SF,CT. III. determinato. Si simpliciter, intelligitiir ita esse
imperium ejus cui tradJtur, sicut erat popHli qui
tradidit. Qua igitur ra.iioue populm jttre monar-
cham ilhm, eadem ille moiiarcham alium facere
potest ; ita ut monarch(C, cui simpliciter traditum
eat imperium, competat^V* non modo ponsessionis,
sed etiam succc.isio7iis, ut possit suo arbitrio decla-
rare successorem suum.
i» 16. Quod si imperium pro tempore determinato
tantum traditum sit, alia prpeter ipsam traditionem
spectanda sunt. Primum, utnim populus, cum in
eum imperium contulerit, reliqueritsibi^'»* ad tem-
pora et loca prsefinita coeundi, necne. Secundum,
si reliquerit sibi potestatem illam, utrum reliquerit
sibi potestatem conveniendi antequam tempus ilhid
exspiraret, quod monarch<e ad habendum imperium
summ»im priescripserat. Tertinm, utrum convo-
cari voluerit ad arbitrium monarchfe illius tempo-
rarii, et non aliter. Supponamus jam populum
tradidisse summmn imperiim alicui uni homini,
habendum pro tempore tantum vits suje; quodcum
fecisset, putemus primo, e coetu uuumquemque ita
discessisse, ut de loco, ubi post mortem ejus ad
novam electionem congregarentur, niliil omniiio
ordinatum sit. In hoc casu manifestum est, per
articulum quintum hujus capitis, populuvi non esse
amplius personam, sed multitudinem dissolutam,
quorum cuilibet cum quibuslibet convenire diverso
tempore, et loco quo hbuerit, vel imperium sibi
rapere si potuerit, lequo jure, nimirum uaturali,
iicitum est. Q.uicunque igitur vwvarcha taU con-
ditione imperium habet, tenetur lege naturali, quse
habetur capite tertio articulo octavo de non red-
dendo malo pro boiio, cavere ne per morteni suam

DE TRIBUS CIVITATUM SPECIEBUB.

245

civitas dissolvatur, nimiram vel stataendo diem et sect. in.
locum certum, quo cives, qui volueriiit, coiivenire ^- .
possint, vel successorera ipse nominando, prout sibi d^ m™urehtt
ad civium communem utilitatem conducere i-idebi- '^'^"^'^
tur. Is igitur, qui summam potestatem pro tem-
pore vitae accepit, eo modo quo dictum est, absolute
eam habet, et potest disponere de successione. Se-
condo, si ponatur popuhts ab electioue monarchoi
temporarii ita discessisse, ut decretum prius factum
sit de convenieiido ad diem et locum certura post
inortem ejus ; tunc mortuo monarcha, consolidatur
imperiiim in popiilo, nuilo uovo actu civium, sed
jure priore. Toto enira medio tempore, summum
imperium, ut {lominitim,in populo erat; usus axitem
ttve exercitium ejns tantnm in monarcha tempo-
rurio, ut ustifructuario. Quod si populus, electo
monarcha temporario, ita discesserit e curia, ut
tempora et loca certa conveniendi habitunis sit,
durante termiuo illi prfescripto ; quemadmodum
apud popuhmi Roraanum facti sunt olim dictatores ;
non habeudus est talis pro monarcha, sed pro pri-
mo populiministro, potestque_pop«/«j, si videbitur,
eum administratione sua privare, etiam ante tem-
pns ; ut fecit populus Romanus, qui Minutio Magistro
equitum Bequalem dedit potestatem cum Quinto
Fabio Maximo, quem ante fecerat dictatorem.
Ratio cujusrei ea est, quod cogitari non potest eum
sive hominem, sive coetum, qui iu potentia proxima
et immediata est ad ageudum, ita imperium retinere,
ut non posait actu imperare. Imperium enim nihil
aliud est, quam jus imperaudi quoties per naturam
possibile est. Postremo, si populus, declarato vio-
\archa temporario, ita discedat a curia, ut injussu
declarati non sit licitum iterum convenire, intelligi-

346

IMPEBIUM.

8ECT. ni. tur populus statim dissolvi ; imperiumqoe ejus esse

: , absolute, qui sic declaratur ; propterea quod non

.iiiRiu. est in potestate civium ut civitas renascatur, nisi
*™ velit is qui imperium solus habet. Neque refert
quod potuerit promittere se cives certis temporibua
convocaturum, cum nou extet jam, nisi arbitrio
ejus, persona cui promissum est. Quee diximns de
quatuor priedictis casibus ^iopTt/i, monarcham tem-
porarium eligentis, plenius expUcabuntur per com-
parationem cum monarcha uhsoluto, cui nullus
apparet ha;res. Populus enim doiiiuius civium
talis est, ut ha;redem, nisi quem nomiuat ipse, ha^
bere non possit. Prseterea, intervalla inter tem-
pora conventus civium comparari possunt ad tem-
pora dormiendi in monarcha. Utrobique enim
actus imperandi cessant, potentia retinetur. Deni-
que ita dissolvi conientura, ut iion possit iterum
convenire, mors populi est : sicut ita dormire ut
nunquam vigilare possit, mors hominis est. Qnem-
admodum igitur rex, cui hseres nullus est, dormi-
turus ita ut nunquam possit expergiscere, hoc est,
moriturus, si tradit alicui summum imperium exer-
cendum donec evigilaverit, tradit ei per consequens
successionem ; ita quoque populus, qui monarcbam
temporarium eligens simul aufert sibi potestatem
conveniendi, tradit ipsi dominium civitatis. Porro,
ut rex, qui dormiturns in tempus aliquod, summum
imperitmi alii dat administrandum, idem experge-
factus recipit ; sic populus, monarcha temporario
elccio, retinens jus coeundi ad certum diem et
locum, eo die recipit imperium suum. Et sicut rex,
qui imperium administraudum alii dedit, ipso iu-
terea vigilante, potest idem re^'ocare quando vult
ita populus, qui pcr tempus monarcha temporario

DE TRIBUS CIVITATUM SPECIEBUS.

24 r

sscriptuin jure convenit, potest eundem imperio, sect. iii.
si velit, spoliare. Denique rex, qui imperium ad- ., , '';,
ministraiidum alii tradit dum ipse dormit, uec
evigilare potest, uisi is cui traditum est voluerit,
una perdidit imperium cum vita ; sic populaSy qui
monarchee temporario imperiura commisit, ita ut
injussu ejus nou possit iterura convenire, penitns
dissolutus est, manetque imperiura pene-s electum.

17- Moiiarcha si quid promiserit civi, vel pluri- MiMrcUn.
bus simul civibus, propter quod per conseqnens slj.era,''™ in
summum imperium exerceri uon potest, promissum J^^ ,^
illud sive pactum, jurato vel injurato factum, irritum '^'^^ j|^*"
est. Pactum enim est juris translatio, qure per ea, ""■" "««Mri
qaie (capite secundo, articulo 4) dicta simt, requirit
signa idonea voluiitatis in transferente. Qui vero
sufficienter sigulficat voluntatera retinendi finem,
sufficienter declarat se non decedere de jure ad
media ad eum finem necessaria. Jam vero, qui pro-
raisit aliquod uecessarium ad summum impcrium,
ipsnm tameii imperium retinet, satis idonea signa
dat se non allter promisisse, nisi qnatenus sum-
\um imperium sine eo retineri potest. Quando-

;que igitur apparuerit id, quod promissum est,

istari non posse salvo snmmo imperio, promis-
ium pro non promisso, id est, invalidum censeri
debet.

18. Vidimus quo modo cives natura dictante obli- Qmb<« mo.ii.
gartmt se rautuis pactis ad obediendum summo nmi^ liber^tur.
imperio. Videndum porro est, quibus raodis fieri
potest, ut obedieutiae liujusmodi vinculis libereutur.
Prirao antem id fit abdicaitone, id est, si quisyw*
imperii non in alium transfert, sed abjicit sive de-
nara quod abjicitnr, in medium aeque
ibus rapiendum projicitur : uude iterum jure

in. natiirali unusqiiisque civium suee conservationi soo
_ providere arbitrio potest, Secundo, si civitas ve-
lueii» nerit in potestatem hostium, ita ut resisti eis non
miar possit, intelligitur is, qui prius summam habebat
potestatem, eam jam amississe. Cives enim, cum
omnem conatum fecerint ne in manus hostium
venirent, pacta, qn« inierunt singuU cum singulis
de- obedientia praestanda, adimplerunt. Et quse
promiserint postea victi, neois Wtandse causa, ea
quoque ut prjestent omni conatu laborandum est.
Tertio, in moimrchia, (nam Sijiioc et cnrla opiima-
tum deficere non possunt), si successor nidlus om-
nino appareat, omnes cives obligationibus suis
liberantur. Nemo enim teneri intelligitur, qui cui
tenetur nescit; quia prajstatio in tali casu esset
impossibihs. Atque his tribus modis a subjectione
civili in libertatem omnium ad omnia, hoc est, na-
turalem et belluinam, (nam status naturEe ad statnm
civilem, hoc est, Ubertas ad subjectionem, eam ha-
bet proportionem, quam cupiditas ad rationem, vel
bellua ad hominera), simul se recipiunt cnncti cives.
Prjeterea vero, singuli cives liberari subjectione
jure possunt voluntate ejus, peues quem summum
est imperium ; nimirnm si solum verterint : quod
duobus modis accidere potest ; vel permissione, ut
si quis venia impetrata alio volens habitatum abit ;
veljussu, ut cxsul. Utroqne casu liber erit legibus
prioris civitatis, jiropterea quod obstringitur legibus
posterioris.

DE JURE DOMINOJIUM tN SERVOS.

DE JURE DOMI.NOIIUM IN SEKVOS.

]. Domtnus et aervus, quid sint. 2. Distmctio seTvortini, in cos

qui fide babita libertati^ rruuntar tiaturali, et erga»tuIos sivc cus

qui carcere vel contpedibns vincti serviunt. 3. Obligatio seiri

nascitur ex codcessa ei a domino libertate corporis. 4. Servi

vincti dominis non tenentur pacto. 5. Servi non babeDl pro-

prietatem ia bonis suis contra dominuiu. 6. Dominus Bervuin

potest vendere, vel testaraenlo alienare. 7- DominuB in ser-

vuni injurius esse non potest. 8. Domtnus duraini est domi-

nu9 servorum. 9. Quibua raodis servi liberanlur. 10. Dorai-

niuni in bestias juris naturalis est.

1, DuoBUS capitibus proxime superioribns dictum sii

est de civltate institutlva, nempe quEe raultoruni ^

coDseiisione, qui se invicem pactis et fide mutuo Tk„m

data obstrinxerunt, inita est. Sequuntur jam quse

dicenda suiit de civitate naturali, quie et acquisita

dici potest, quippe quae acquiritur poteutia et viri-

bus naturalibus. Sciendum autem in primis est,

quibus modis jus dominii acquiri potest in personas

hominum. Ubi tale jus acquisitum estj ibi parvnm

quoddam regnum est, Regem enim esse, uihil aliud

est quam dominium habere in personas multas ;

atque adeo familia magna, regnum ; et regnum

parvHnijJtimilia est. Ut redeamus iterum in statum

naturalem, consideremusque homines tanquam si

essent jamjam stibito e terra fungorum more ex-

orti et adulti, sine omni imius ad alterum obliga-

tione; tres tantum modisunt,quibusaUerinalterius

personam dominium habere potest. Q,uorum pri-

mus est, si volentes, pacis et mutuie defensionis

, in ditionem et dominitim alicujus hominis

I ccetus hominum ipsi sese pactis mutnis inter se

2S0

IHPBKIITM.

initis tradiderint. Atque de hoc modo dictnm jam
eat. Secuudus modus est, si quis bello captus vel
victus, aut viribus diffidens, ut mortem declinet,
victori vel fortiori promittit, se ei servitiirum, hoc j
est, omnia facturum quse imperabit. In quo con-
tractu bonum quidem, quod victus vel viribus in- 1
ferior accipit, est \\t^ condonatio, qusejure belli in j
statu homiimm uaturali tolli poterat : bonum autem i
quod promittit, miuisterium et obedientia i
Hujus ergo promissi vi debetur a victo victori
ministerium et obedieutia absoluta, quantum fieri
potest, uisi quse repugiiet legibus diviuis. Nam qui .
mandatis cujusquam obedire ante obligatur, quam
quid imperaturus sit sciat, tenetur ad omnia man-
data simpliciter, et sine restrictione. Jam, qui sic
tenetur servus, is cui tenetur dominus appella-
tur. Tertio, acquiritur jua in persouam per gene-
rationem ; de quo acquisitionis modo dicetur capite ,
sequenti. f

o. 2. Non omnis bello captus, cujus vits parcitum
'" est, pacisci cum domino intelligitur : quia non omni
^ ita creditur, ut relinquatur ei tantum Hbertatis
" naturalis, ut vel aufugere, vel ministerium detrec-
i tare, vel machinari domhio raaliim aut damnum
aliquod, si cupiat, possit. Et aerviunt quidem hi,
sed intra ergastula, vel compedibus vincti; ideoque
vocabantur uon modo serri commuui nomine, sed
etiam peculiari appellatioue ergastuli ; sicut et
hodje diversa significant un serviteur, et un serf,
vel un esclme.

3. Obligatio igitur serm adversus dominnm non

iD uascitur ex simplici vitae condonatione, sed ex eo

" quod non vinctum eum vel incarceratum teneat.

Obligatio enim ex pacto oritur ; pactiuu autem niai

DE JURE DOMINORUM IN SERVOS.

251

fide habita nullum est, ut patet ex cap. ii. art. 9, sect. ii
ubi defiuitur pactum esse promissum ejus cui cre- . '■
ditur. Cum beneficio ergo vitae coudonatse cou-
juQCta est fiducia, qua domlnus eum iii Hbertate
corporali relinquit, ita ut nisi intervenissent obliga-
tio et vincula pactitia, non modo aufugere, sed
etiam dominum, conservatorem vitse ejus, vita spo-
liare possit.

4. Servi itaque hnjnsmodi, qui carceribus, ergas- *■".' '^'"^^^
tulis, viucnlisve cohibentur, nou comprehenduntur <r«^ua i>mi
definitione servorum supra tradita ; quia serviimt hi
non pacto, sed ne vapuleut. Ideoque si aufugerint,
vel dominiim interfecerint, nihil facinnt contra
leges naturales. Etenim vinculis ligare signum est
illum, qui ligat, supponere ligatum nulla alia obli-
gatione satis teneri.

5. Non minus igitur juris et dominii habet s*rvLnoni«
domtnus in servxun non vmctum, quam in vtnctum : t-mi» m- co
summum enim habet in utrumque ; potestque de
servo non minus quam de qualibet alia re, sive ani-
mata sive inauimata, dicere hoc meum est. Ex quo
sequitur, quicquid servi erat ante servitutem, id
■ poatea domini esse ; et quicquid servtis acquisierit,
P idc^ommoacquisitumesse. Quienimjure disponit
de persona hominis, de omnibus rebus disponit, de
qmbus disponere potuit persona. Nihil igitur est,
qaod servus possit ut suum retinere eontra dominum.
Est tamen ei, domini distributione, proprietas et
dominium in res auas, ita ut eas retinere et defen-
dere possit servus contra conservum ; eo modo quo
ante ostensum est, civi nihil esse proprie suum con-
tra voluntatem civitaiis, sive ejus qui habet sum-
mum imperium ; essc autem *«« cnique civi coutra
I Goncivem.

terri libeiBUtur,

252 TMPERIUM.

6. Quoniam ergo et serviis ipse et ea quse habet,
omnia domlni sunt, dispouere autem de suo unus-
quisque jure uaturali potest eo modo quo voluerit,
poterit {lominus dominium suum in seTvum vendere»
oppignerare, vel testamento transferre, pro arbi-
trio suo.

7. Prsterea, id quod ante de subditis in civitate
'l institvtiva demonstratum est, nimirum, quod is, qui

summum civitatis imperiuin habet, nullam iis inju-
riam facere potest, verum quoque de servis est,
propterea quod voluntatem suam doniini voluDtati
snbjecere. Quare quicquid iste fecerit, ipsis volen-
tibus fit : volenti autem injuria fieri non potest.

8. Si vero accidat, ut dominus sive captivitate
" sive subjectione voluntaria ttervus vel subditus al-

terius fiat, ille alter non modo ipsius, sed etiam
aervorum ejus damtnua erit ; horum quidem dovii-
nus supremus,\Wm?, immediatus. Quouiam enim non
modo scrvus, sed etiam ea quEe habet domini sunt,
ideo et servi illius hujus sunt ; neque potest domi-
ni/s medius de iis aUter disponere, quam domino
supremo visum fuerit. Et propterea in civitatibus,
si quando dominis in servos potentia absoluta fu-
erit, ea a jure naturie orta esse censetur, et lege
civili non constituta, sed praiterita.

9. Servus iisdem modis servitute liberatur, qui-
bus suhditus in citilate institutiva Hberatur sub-
jectione. Primo, si dominus eum libertate donaverit.
Nam quod jus in se servus domino transtulit, idem
potest domimts servo rursns reddere. Atque liber-
tatis donatio talis manumissio dicitur. Ciuod
simile est, ac si civitas civi permiserit in aliam
civitatem se trausferre. Secundo, si dominus ser-
vum a se abigat ; id quod in civitate exsilium est :

DE JURE DOMINORUM IN SERVOS.

253

liber
^_ pact:

^^ servi

neque differt quoad effectum a vianumissiojte, sed }
quoad modum ; libertas enim bic in pcenam, illic
in gratiam data est; utrobique autem dominio re-
nunciatur. Tertio, «ervus si captus fuerit, veterem
servitutem nova abolet. Nam sicut et res cEcterae
omnes, ita quoque et servi bello acquiruntur, quos
«quum est ut dominus protegat, si suos esse volet.
Quarto, Hberatur servus iguoratione successoris,
puta moriente domino sine testamento, et sine
bierede. Nerao enim obligari intelligitur, nisi scire
possit cui prEestandum sit quod debetur, Poetremo,
servns, qui in vinciOa conjicitur, vel quoquo modo
libertate corporali pri^^atur, altera illa obligatione
pactitia liberatur. Kou enim exsistit paetum, nisi
nbi paciscenti crecUtur ; nec violari potest fides,
non est habita. Dominus autem, qui ipse alii
servit, sert-os suos non potest ita liberare, quin
semper sint in potestate domini snpremt. Nam ut
supra ostensum est, sunt tales scrvi non sui, sed
domini supremi.

1 0. Eodem modo acquiritur jus in auimalia d
jratione carentia, quo in personas hominum ; nimi- m

viribus et potentiis naturalibus. Siquidem

lenim in statu naturali, propter bellum omnium in

ines, subjugare vel etiam occidere homines cuique

tdtom sit, quoties id suo bono condncere videbitur ;

lulto magis idem licitum erit adversus belluas, hoc

it, arbitratu suo eas in servitutem subigere, quae

T ingenium cicurari et usui sibi esse possunt,

[•«DBteras bello perpetuo ut noxias persequi et de-

itruere. Dominium igitur iu bestias originem ha-

it a.Jwre natnr^, non z.jnre divino positivo. Nam

non exstitisset tale jus ante promulgationem

'ipturas sacrre, nemo jure potuisset bestias ad

254

IMPRRUIM.

, cibum jugnlare ; durissima sane hominum condi-
tione, quos bestias devorare sine injuria possent,
illi bestias nou posseut. Siquidem ergo a jure na-
turali sit, quod bestia hominem occidat, ab eodem
jure eritj quod homo jugidet bestiam.

CAPUT IX.

DE JURE PARENTUM IN LIREROS, ET DE REONOj

PATBIMONIALT.

1. DomiDium paterDuiii non oritur 3 generatioae. 2. Damiiiium

in infantes ejus est, qui primua eoa iii patcstate sua babet. 3.

Dominiuni iu infantea originaliter matris est. 4. Infaus expori-

tus cju3 est, a quo cooservatur. 5. Natua ex cive et habente

summum imperium, imperantia est. 6. In coujunctioDe ntaris

et fceminx, ita ut neuter alteri imperet, nati matris Bunt, iiisi

pacto vel lege civili aliter atatuatur. 7- Liberi subjiciuntur

patribus, Don miaiis quam servi dominis et cives civitati. S.

De honore parentum et dominorum. 9. In quo consist&t

libertas, et differentia civium et scrvorum. 10. Idemmtjus

in cives in regno patrimoniali, quod institutivo. 11. Quiestio

de jure successionis in sola monarcliia locum habeL 12. M.o-

narcha potest summum imperium civitatis testamento diapoDere;

13. Vel donare vel vendere. H. Monarcha intestatus, scmper

intelligitur velle fore sibi monarcham successorem : 15. Et

aliquem ex suis liberis : 16. Et masculum potiua quam foemi-

nam : 17. Etfiliorum natu niaximum, quam miaorem. 18. Et

fratrem, si prole careat, pras omnibus aliis : 19. Eodem raodo

quo siicceditur in imperiuin, succeditur etiam in jus aucces^onis.

mpatcr. j. SocTates cst homOf ergo et animal^ recta argu-

iDBniiioDP. mentatio est, eademtiue evideutissima ; propterea

quod nihil opus est ad consequeiitiie veritatem ag-

noscendam, nisi ut vox hovio intelligatur ; quia

animal est in ipsa homhm definitione, suppletque

unusquisque propositionem quje desiderabatur,

nempe hanc, homo est animat. Et hiec, Sophro-

DE JURE PARENTUM IN LIDEROS, ETC. 255

' niscus Socratis pater est, ergo et dominus, recta sect. tit,
forte illatio est, castenim non evidenti^ima, quia
dominus non est in definitione pairts ; itaque
opus est ad evidentiam, ut patris et (lomini con-
nexio explicetur. Qui hactenus dominium patris
in liheros asserere conati sunt, argnmentum nullum
attulere prseter generationem ; quasi per se evidens
sit, quod a me genitum est meum esse ; similiter
facientes, ac si qius putet, si triangulum sit, statim
apparere sine alia ratiocinatione angulos ejus esse
xquales duobus rectis. PrKterea, cum dominium,
hoc est impcrium suprcmutn, indivisibile sit, ita ut
nemo duobus dominis servire possit, ad generatio-
nem autem dufe personie concurrant, tnas et Jwmi-
na, impossibile est ut dominium omnino acquiratur
i generatione. Quare origo dominii paterni
diligentius boc loco qujerenda est.
I 2. Redeundum igitur est ad statum naturalem, n°
' in quo, propter requabtatem natur£e,omnes homines q,u primu»
maturae setatis inter se ajquales habendi sunt. Ibi h.iJ^L'"''''*
jure natur<e victor victi dominus est ; jurc igitur
naturec dominium in/antis ad eum primum pertinet,
qul primus in potestate sua ipsum habet. Manifes-
tom autem est eim qul modo nascitur, prius esse
iu potestate matris, quam cujusquam alterius ; ita
ut illum vel educare, vel exponere, suo arbitrio et
jure possit.

3. Siquidem ergo educet, quoniam status naturje DmniDinm ii

Etatus belli est, ea lege educare intelligitur, ne nLu"rni^

. adultus hostis fiat, hoc est, ea lege ut ipsi obediat.

|C'um enim necessitate naturali velimus omnes id

Iquod nobismctipsis apparet bonum ; intellip non

potcst, quemquam ita vitam dedisse cuiquam, ut

possit simul et vires setate acquirere, et jure hostis

256

IMPBBIUM.

8ECT. ni, esse. Hostis autem est quisque cuique, cui neque
■^ ^" _ , paret neque imperat. Atque lioc modo, iii statu
iiaturffi omuis puerpera simul et mater fit et do-
mina. Quod vero quidam ajunt, noii mairem m
hoc casu, sed patrem tieri dominttm, propter prae-
stantiam sexus, nihil est ; nam et ratio in contra-
rium est, quia iiiEequalitas virium naturalium minor
est, quam ut ma^ m foeminam iraperium sine bello
acquirere possit : et consuetudo in contrarium non
est; quia ./'fl?OT/Hff, nimirum Amazones, quondam
bella contra hostes gesserunt, et de prole sua suo
libitu statuerunt; hodieque pluribus in locis fceminee
sunt cum summo imperio. Neque de harum Uberit
statuunt mariti, sed ipsa; quod sane Jitre naturte
faciunt, siquidem qui summum habent imperium
legibus civilibus, ut supra ostensum est, non tenen^
tur. Adde quod in statu naturae sciri non potest
cujuB patris filius est, nisi indicio matris. Ejus
igitur est quem mater vult eum esse, et proinde
matris est. Originale igitur in libcros clominium
matris est ; et apud homines non minus quam
cffitera animantia, partus ventrem sequitur.
ipoMtm. 4. A miilre autem ad alios transit dominium di-
Lwr.'"" versis modis. Primo, si jus suum dereliquerit sive
abjecerit^/i««i exponeiido. Is igitur qui expositum
educaverit, idem habebit dominium, quod habebat
mater. Vitam enim quam mater wqu generandot^tA.
alcndo dederat,expone?ido tolHt; quare et obligatio,
quie orta est ex vitK donatione, per expositionem
sublata est. Ei autem, qui ipsum alendo conser-
vavit, omnia debet coiiservatus, et nomiiie aluinni,
tanquam matri, et nomine servi, tanquam domino.
Etsi enim mater filium in statu naturae, ubi orania
sunt omniumj repetere possit, eodem sicilicet jure

DE JURE PAHENTUM"IN LIBEROS, KTC. 257

quo quilibet alius, tamen Jilius jure non potest ad sect. iii.
matrem se transferre. , "■ , .

5. Secundo, si mater bello capta sit, natas ex ea Nndniid™
capientis est, propterea qiiod qui dominiuvt in per- milmti?^"!!^
sonam habet, dominiitm habet in omiiia quEe sunt™'^^""*" "*■
ejus : quare et in JHinm, ut capite pr^cedente,
articulo v, diotum est. Tertio, si mnter ci™ sit
cujuscunque civitatis, is qui in ea ci\itate habet
summum imperium, dominium habebit ejus qui
ab ea nascetur : nam et matris dominus est, quie
babenti summura imperium in omnibus tenetur
obedire. Quarto, si muUer viro se tradiderit in
vitae societatem, ea lege ut imperium apud vtrum
sit, qui nascitur ex ambobus, pairis est, propter
imperium in matrem. Sed si J^oemina imperium
habcns Jilios ex subdito susceperit, suscepti matris
sunt. Aliter enim, salvo imperio, mulier filios ha-
bere non potest. Atque universaliter, si maris et
Jcemin^ societas unio sit, ut alter alterius imperio
subjiciatur, liheri suut imperantis.

6. Cffiterum in statu naturse, siquidem mas et i" copjtmeiioi.
fcemina societatem contrahant, ita ut alter alterius iL™'nouter'^
imperio noii subsit, nati ex iis matris sunt, propter |^,^'^,"^ ™i!
rationes adductas supra articulo tertio, nisi aliter i'!":'? '^'^
pactis provisum sit. Pactis enim mater de jure tu«iuf>
suo disponere potest prout velit, quemadraodum
factum est olim ab Amazonibus, quse ex vicinis sus-
ceptos liberos, mares quidem illis remiserunt, J'oe-
minas sibimetipsis pacto retinuerunt. In civitate
vero, si contractus sit iiiter marem etjeeminam ad
cohabitationem, liberi geniti patris sunt : quia in
omnibus civitatibus, scilicet constitutis npatribus,
i a matribusjamilias, imperium domesticum viri
. Vocatur autem talis contractus, si fiat secun-
VOL. 11. s

258

IMPEHIUM.

' EECT. rir. ^um leges civiles, matrimonium. Si vero con-

. ^- . trahant coiicubinatiim tantum,^/» sunt vel mafrist

vel patris varie, prout in diversis civitatibus leges

civiles diversae snnt.

iJrt^Zwbtl ^' ^i*"iiam, per articulum tertium, mater origi-

■m.qii«nnaliter liberontm (lomina est, et ab illa pater, vel

riuiL alius quispiam jure derivato ; manifestum est, non

minus liberos ilHs esse subjectos a quibus aluntur

et educantur, quam servi dominis, vel snbditi illi

qui summum habet imperium in ciWtate ; neque

posse parentem, quamdiu iu ejus potestate e%t,filio

injurium esse. Etiam snbjectione iisdem modis

filivs liberatur, quibus stibditiis et serviis. Eadem

enim res est emaucipatio cum manumissione, et

ahdicutio cum exsilio.

™°"' 8. Patremfamilias emancipatus filius, vel manti^

miMnm. missiis servus, privatum jam patria et herili potes-

tate minus metuunt, et, si quidem verus et intemus

spectetur /lonor, minus honorant quam ante. Est

enim honor nihil aliud, quam potentiEe alieuse testi-

raatio; ideoque cui minus potcntije est,minu& semper

est honoris. Non est autem putaudum mannmitten-

tem manumissum, vel emancipaiem emancipattttn

ita voluisse sibi sequare, nt ne beueficii quidem reus

esset, sed in omnibus se gereret tanquam aequalis

sibi esset. Intelligendum igitur semper est, eum,

qui liberatur subjectione, sive sit servus, sive^ftjw,

sive colonia aliqua, promittere saltem exteniasigna

omnia, quibus superiores ab inferioribus solent

honorari. Ex quo sequitur, prreceptum illud de

parentibus honorandis esse legis uaturalis, non

modo sub titulo gratititdinis, sed etiam pactionis.

9. Qusenam ergo est, quaeret aliquis, inter libe-

rum, vel inter civem, et servum differentia ? Neque

DE JURE PARENTUM IN LIBEBOS, ETC. 259

' enim quod sciam, a quoquam scriptore explica- sect. m.
tom est, quid sit lihertas^ et quid serrifas. Vulgo , ^; -.
omnia nostro arbitratu facere, atque id impune, th ^uo miHUut
liberiaii ; id non posse, servitus judicatur : quod l^l^^^riri^L'^
in eivitate, et ciim pace humani generis fieri non '' «"""™-
potest ; quia ciritas sine imperio et jure coercendi
nulla est. Libertas, ut eam definiamus, nihil
aliud est quam ahsentia impedimentorum motus ;
ut aqua vase conclusa ideo non est lihera, quia
vas impedimento est ne efiluat, quse fracto vase
libcratnr. Et estcuique lihertas raajorvel minor,
pront plus vel minus spatii est in quo versatur ; ut
majorem habet Uhertatem qui iii amplo carcere,
quam qui in angusto custoditnr. Et potest esse
homo Uber versus unam partem, nec tamen versua
alteram ; ut qui iter faciens sepibus et maceriis, ne
vineas et segetes vije vicinas couterat, hinc et inde
cohibetur. Et hujusmodi quidem impedimenta ex-
tema et absoluta sunt : quo sensu omnes servi et
subditi liberi sunt, qui non sunt vincti, vel incar-
cerati. Alia sunt arbitraria, qua; non absolute
impediunt motum, sed per accidens, nimirum per
electionem nostram: ut qui in nave est, non ita
impeditur quin se in mare praecipitare possit, si velle
possit. Atque hic quoque, quo quis pluribus viis
movere se potest, eo majorem habet /ibertatem.
Atque in hoc consistit libertas civilis. Nemo enim
sive suhditiis, sixe ^liu.^fi?nilias, sive serrus, ita
L civitatis vel patris vel domi/ii sui, utcunque severi,
I poenis propositis impeditur, quin omnia facere et
ad omnia se convertere possit, quffi ad vitam et
sanitatem tuendam sunt necessaria. Non igitur
reperio quid sit, de quo vcl servus quisquam con-
queri possit eo nomine quod libertate careat, nisi

360

CT. lu. miseria sit ita cahiberi ne ipse sibi noceat, et vitam,

. ^; - quam bello vel iiifortiinio vel demum inertia sua

aoiiserat, una cum omuibus alimentis et omnibus

rebus ad vitam et sanitatem necessariis ea lege re-

cipere ut regatur. Qui enim ita cohibetur pcen^

propositis, ne omnia quffi vnlt faciat, non opprimitur

servitute, sed regitur et susteutatur. Hoc antem,

in omui civitate et familia, ubi servi exsistunt, cives

liberi, et Jiliifamilias prae serris eximium habent,

nt et ministeria civitatis vel familiBe obeant honora-

tiora, et plns possideant rerum superfluarum. Atque

in hoc sita est differentia inter civem liberum et

servttm ; quod liber quidem is sit, qui soli civitati,

SERVus antem, quietiam concivi servit. Libertas

aha omiiis exemtio est a legibus civitatis, et propria

imperantiura.

^«ijii. io 10. PaterfainiUas, liberi servir/ue ejns, virtute

oniiii, quod impcrii patemi, in unam personam civilem coaliti,

*>'nitivD. F^^jiLiA dicitur. Eadem, si miUtiplicatione prolis

et sermrim acquisitione numerosa fiat, ita ut sine

belli incerta alea subjugari non possit, appellabitur

REGNUM PATRIMONIALE. Quod quamquam vi

acquisitum differat a monareJiia institutita origine

et modo constituendi, constitutum tamen omnes

easdem habet proprietates, et idem est utrobique

imperii jus, ut non sit opus quidUbet de iis seorsim

dicere.

«aodejarc. 11. Quo jure summa imperia constituta sunt,

™Z^cLin dictum est; breviter jam, qno jure contiuuentur,

m iuj»t dicendum est. Jus autem quo continuantur, illud

est quod appellatur jus successionis. Quouiam

autem in democratia, summum imperium apud

populum est, quamdiu cives existunt, tamdiu penes

eandem est personam. Populus enim siiccessorem

sibi
si a
teir
vn.

^Hnio

1
I aliii

DE JURE PARENTUM IN LIBEROS, ETC. 261

non habet. Similiter in aristocratia, monex\X.BMno sf.ct, iir,
optimatum aliquis alius iu ejus locum a cEeteris sub- . "_■
stituitur ; ideoque uisi simul deficiaut, quod sup-
pono nuuquam accidere, siicccssio nuUa est. Quecs-
tio igitur de jure successionis in sola nwmrchia
ahsohta locum habet, Nam qui ad tempus tantum
mam exercent imperium, non sunt ipsi monar-
ed ministri civitatis.

12. Primum autem, si monarcha successorem^'™"^^"-
sibi testamento instituerit, institutus snccedet. Nam in.periiuo an.
si a popnfo iustituatur, habebit omue jus in civita- ^ iiponMB :
tem quod popnlus habebat : ut ostensum est Cap,
VII. art. 2. Sed /joyjw///5 potuit ipsum eUgere ; ergo
eodem jnre ipse alium. Sed in regno etiam patri-

miali eadem sunt jura, quEe in institutiro. Quare
lonarcha omnis potest successorevi sibi testaraento
■fiicere.

13. Cluod autera quis testamento transferre in^^idonMe,
alium potest, id eodem jure donare vel vendere

ivens potest. Cuicunque ergo is summum impe-
m tradiderit sive douo sive precio, jure traditur.

14. Q,uod si neque testamento, neque aliter, vo- Mcmarduio.
luntatem suam de successare vivens declaravit, pi.r iniriiigitoi
intelligitur primum noluisse eum redire civitatem Jl^^"»^'"
ad anarchiam sive statum belli, id est, ad peniiciem "
civium : tum quia nou potuit id facere sine viola-
tjone legum naturalium, quibus in foro conscientise
obligatus erat ad omuia quae ad pacem uecessario
conducuut : tum etiam quia si voluisset, non erat

^.diihcile id aperte declarasse. Deinde, quia jus

,nsit seCTindum voluntatem patris, censendum est

successore ^er signa voluntatis ejus. Intelligitur

■go voluisse eum subditos suos sub regimine esse

marckico, potius quam alio ; propterea quod et

262 IMPEBlfi^

ipse eura statnm exemplo suo regnando commen-
davit ante, ucc alio facto aut verbo post damnavit,

15. Porro qnouiara naturali necessitate omnes
" homiiies bene illis esse malunt, per quos sibi houor

et gloria est, quam aliis ; honor autem et gloria
unicuique post mortem per liberorum potius quam
per aliorum quorumcumque hominum potentiam
contingit ; colUgitnr, patrem melins velle liberis
suis, quam quibuscunque aliis. Intelligitur itaque
voluntas patris intestati ea fuisse, ut successor ei
aliquis esset ex liberis suis. Hoc tamen ita intelli-
gendum est, si alia slgna apertiora in coutrarium
non existant ; cujus generis, post suecessiones
plures, potest esse consuetudo. Ciui enim de suc-
eessionc tacet, intelligitur consuetudiui regni con-
sentire.

16. Inter liberos masculi foeminis praeferuntur ;
principio quidem forte quod plerumqne, licet non
seraper, aptiores sunt ad rerum magnarum, praeser-
tim vero bellorura admiuistrationem ; post autem,
ubi in consuetudinera abiit, quod consuetudiui non
sitcontradictum ; ideoque volnntasyjo/mineorum
favorem, nisi consuetudo alia vel signiun aliud
apertius repugnet, interpretanda est.

\7. Filiorum autera, quia sequales sujit, uec di-
vidi imperium potest, is suecedet qui maximus natu
est. Nam si (Ufferentia sit aliqua propter aetateni,
diguior maxinms est: nam natura judice annis pro-
vectior, quia solet esse, prudentior est. Alius au-
tem judex dari non potest. Si vero fratres omnes
pro sequalihus habendi siut, sorte fiet successor.
Est autera sors naturalis, printogeniiura ; ea vero
jam prajfertur uatu raaximus ; iieque est qui potes-
tatem habeat judicaudi, utrum eo, au alio geue!

geuejj

DE JURE PARENTUM IN LIBEROS, ETC. 263

aortium res decidenda sit. Quse autem ratio pro sect. ill.
primogenito, eadem pro primogeuita militat. ^- .

18. Quod si liberi uulli sint, tunc ad fratres etEifrau¥ni,.i
sorores imperium transibit, propter eandem ratio- o^'^i,',^^™
nem, qua liberi siiccederent, si essent ; nam natura
proximi, benevolentia proximi esse supponuntur ;

et in fratres prius quam in sorores ; item in majores
natu prius quam iu miuores. Ratio enim hic eadem
est, quae in liberis.

19. Porro qua ratione succeditur ad imperiumj ^^"^^™^^^^
cadem quoque succeditur ad jus xticcessionig. Nam iiiitniwnuiii,.ii,!.
primogenitus, si ante patrem moriatur, censebitur, j*™ suceesniooi..
nisi pater aliter statuerit, jus suum successionis
transtulisse ad liberos suos ; ideoque nepotes et

neptes priores ad succedendnm erunt qnam ipsorum
avimculi. Hiec, inquam, omnia ita se habent, si
consuetudo loci, cui pater non contradicendo cen-
sebitur consentire, non impediat.

SPECIERUM TniUSt CIVITATIS QUOAD INCOMMODA
SIKGULARUM COMPARATIO.
]. Compsratio Btatus naturalis cum atatu civili. 2. Imperantis
et civium eadem sunt commotla et iDcommoila. S. Commea-
datio monarchite. 4. Regjmea uniua non esse eo noinine
iuiquum, quod aam plus possit ciDteris omnibus. 5. Itejectio
opinionis eorum qtii dicuut dominum cum servis non posse
esse civitatem. 6. Exacliones graviores esse sub populo im-
perante, quam sub monarclia. 7. Cives innocentes minns
obnoxios ease poenia sub monarcha, quam sub populo. 8. Liber-
tatem civium singulorum non miuoreni esse sub mooarcba,
quam sub populo. 9. Non esse civibus incommodiim, quod
nun omnes ad publicas dcliberaliones admittantur. 10. Deli-
berationes civilea magnis ctetibus raale committuntur, propter
plurimorum imperitiam : 11. Propler eloquentiam : 12. Prop-
ter factionem : 13. Propter instabilitatem lcgum : 14. Prop-
ter defectum tacitumitatia. 15. Ea iucommoda democratis
adbierere, quatenus homines naluraliter deleclantur exiatima*
tione ingenii. 16. Incommoda civilalis ex rege puero. 17-
Monarchics pra»tantiffi3ignum,potesIas ducum castrensis. 18.
OptimuB status civitatia est, ubi cives imperantts aunt bicreditas.
19. Arbtocratia tanto melior est, quanto monarchice propior;
pejor, quanto ab ea rcmotior.
".III. 1. Democbatia, «n*^oerfl(/a et monarchia quid

^: . sint, dictum est. Utra autem ad civiuin pacem

"" conservandam, et commoda eorum procuraiida ap-

ilunim . . - ■ , 1 r. -

iuci.Tii.tiDr sit, earum comparatioue videiidum est. rn-
mum autem comrooda et incommoda civitatis iu
universum conferamus, ne quis forte satius esse
ducat vivere unumquemque arbitrio suo, quam
civitatem omiiino constituere. Extra statum civi-
tatis, uuusquisque libertatem habet integerrimam
quidem, sed infructuosam ; propterea quod qui
propter libertatem suam omuia agit arbitrio suo.

fcOMPABATlO SPECIEBUM TBIUM CIVITATIS. 265

'opter libertatem aliorum omnia patitur arbitrio si
alieno. At civitate constituta, unusquisque civium ^
tantum libertatis sibi retinet, quantum sufficit ad
bene et tranquille vivendom ; tantura item aliis
adimitur, ut non sint metueudi. Extra civitatem,
unicuique ita jus est ad omiiia, ut tameu iiulla re
firui possit : in civitate vero, unusquisque finitojure
secnre fruitur. Extra civitatem, quilibet a quoUbet
jure spoliari et occidi potest : in civitate ab uno
tantum. Extra civitatem, propriis tantum viribus
protegimur : in civitate, omiiium. Extra civitatem,
fructus ab industria nemini certus ; in civitate, ora-
nibus. Denique, extra civitatem, imperium affec-
tuum, bellum, metus, paupertas, fceditas, solitudo,
barbaries, ignorantia, feritas : in civitate, imperium
rationis, pax, securitas, divitise, ornatus, societas,
elegantia, scientiae, benevolentia.

2. Aristoteles {Politicorum libri septimi capite in
quatuordecimo) duo esse ait genera regiminum, ,„
quorum altemm ad imperands, alterum ad subdi- "
toriiin commodura dirigitur. Quasi ubi cives durius
tractantur, ibi inia ; nbi mitius, ibi (Uia species
let civitatis ; quod ei miiiime concedendum est.
it enim irnjferantis et subditorum eadem et
communia commoda et incoramoda omnia, quae ex
regimine orimitur. lucominoda, quae civi alicui,
infortunio, stultitia, negligentia, ignavia, vel lusuria
accidunt, a regentis incommodis separari pos-
Lt : sed non sunt illa regiminis incommoda, ut
in qualibet civitate accidere possunt. Eadem,
accidunt a prima civitatis institutione, diceutur
luidem regiminis incommoda, sed ipsi imperanti
civibus communia erunt, sicut comnmnia etiam
it eoruin comraoda. Priraum autera et maxiraum

IMPERIUM.

SECT. III. commodum, pax et defensio, idem utriiisqne est.
Nara et is qui imperat, et is cui imperatur, ad vitae
suK defensionem viribus utitur simul omnium con-
ci\ium. Et maximo incommodo, quod in civitate
contingere potest, nimirum ctede eivium, quae ab
anarchia oritur, et is qui summum imperium babet,
et quilibet unus civium Eeque obruitur. Secundo,
si is, qui summum imperium obtinet, pecunianim
tautum a civibus exegerit, ut se et famUias suas
alere et vires corpormn suorum conservare non
possint, incommodum non magis illorum est quatn
imperantis, qui quantiscimque divitiis sine corpori-
bus civinm imperium suum et divitias tueri non po-
test. Si vero tantum exegerit quantum ad imperii
administrationem sufRcit, id commodum seque est
et ipsi et civibus ad communem pacem et defensio-
nem. Neque imaginabile est, quomodo divitise
publicts civibus privatis incommodo esse possint,
modo privati uon ita exhauriantur,ut per industriam
suam necessaria ad corporis et auimi vires susten-
tandas acquirere sit impossibile. Nam sic incom-
modum et ad ipsum imperantem pertineret, nec
oriretur ab institutione vel ordinatione prava ; quia
in omni genere civitatis, cives opprimi possunt ; sed
a bene ordinatsc civitatis prava administratione.

3, Quod autem dictarum specieram civitatis, de-
mocratiee et aristocrafiis et vwnarchteey optima sit
vionarchia, ex comparatione commodorum et in-
commodoram in singulis ostendendum est. Hsee
igitur, quod universum ab uno Deo regitur ; quod
antiqui statum monarckicum cfeteris prsetulerunt,
regimen Deorum uni Jovi adscribentes ; quod prin-
cipio rerum nationumque arbitria principum pro
legibus fuerint ; quod imperium paternum institu-

icOMPARATIO SPECIERUM TRIUM CtVITATIS. 267

•^ra a Deo in creatione monarchicum fuerit ; quod sect. iii.
regimiiia caetera ex monarc/tite per seditioues dis- ._ .'"'._.
soluts ruderibus artiflcrio hominum* post cougluti-
uata sint ; quodque populus Dei sub regibus fuerint ;
quamquani monarchiam commendatiorem nobis
exhibeant, tamen quia id nou rationibus, sed ex-
emplis et testimoniis faciuut, omittemus.

4. Suut quibus miius regimen eo nomine displi- iugin.m uniu.
cet, quia iinius est ; quasi iniquum esset inter tam min,. iijL.|unin.
multos tanta potestate emiuere unum aliquem, ut p"".^i""™iilu
arbitrio suo possit de CKteris omuibus statuere. "■""*'""
Hi sane subtrahere se ab imperio tinius Dei, si
possent, vellent. Sed exceptionem hanc contra
uHum suggerit invidia, dum vident uuum habere
quod omnes cupiunt. Idem iniquum esse censerent
eadem ratione, si pauci imperarent, nisi ipsi vel
essent vel esse sperarent ex eorum numero. Nam
si iniquum sitnon essejusiequaleomnibus, iniquum
etiam est re^men optimatum. Quoniam autem
ostensum est, statum Eequalitatis esse statimi belli,
ideoque iiiBequalitatem introductam esse consensu
omnium ; insequalitas illa non est amphus habenda

^ Arli/icio homiiium eoryluHna(a rint, e/c.] Videntur huc
tasse antiqui, ([ui fabulam nobJs coDfinxerunt de Prometheo.
Narrant Pronietheum, surrepto a sule igne, ex luto fecisse liomi-
nem : attjuc ob iil faclum perpetua jecons laceratione irato Jovi
dedisse pccnas. Hoc eet, iiigenio humano, id quod aignificatur
per Prometheum, leges et justitiam a monarchia per imitationem
Bumtas ei<se, quarum vi, tasquam igne a fonte buo Daturali sur-
repto, multitudo, tguasi lutum et ficx hominum, in unam personam
civilem animata et conflata est, t\u3: aristocratia vd dcmocratia
appellatur. Inventi autem autliores et fautores, qui cum secure
ab]ue otiose snb imperio regum naturali vivere potuiwcnt, hanc
pcenam dant, ut pcrpetui^ curis suspicionibus disscasionibusque
alto loco expositi cruoientur.

. m. pro re iniqua, ubi plus babet is, cui plus rolentes

_ j^ . dedimus. Incouimoda igitur qupe sequuutur uniut

homints imperium, sequuntur hominem, non unita-

tem. Videndum igitur est, utrum imperium hominis,

an fiovuHum, plura civibus adferat incoramoda.

B«d«tioopi. 5. Sed primnm amolienda est seutentia eorum,

■ qui ^nini dft qul iiegaut omnino civitatem esse, quEe confiatur es

^^ quantovis numero servorum sub communi domino.

rtaiein. Capite quinto, articulo nono, definitur ctvitas esse

2)crsona una facta ex pluribus hominibus, cujus

voluntas, ex ipsorum pactis, pro ipsonim omnium

voluntatibus habenda est, ut singulorum \-iribus et

facultatibus uti possit ad pacem et defensionem

commmiem. Persona autem mia est, per ejusdem

capitis articulum eundem, quando plurium volun-

tates unius voluntatc continentur. Sed voluntas

uniuscujusque servi contiuetur in voluntate domini,

ut ostensum est capitis octavi articulo quinto, ita

ut possit eorum viribus et facultatibus uti, prout

voluerit. Sequitur ergo civitatem esse (pEe con-

stituitur ex domino et pluribus servis. Neque po-^

test ulla ratio in contrariimi adduci, qufe non Eeque

militet contra civitatem constitutam a patre et

liberis, Nam apud dominum, cui liberi uon sunt,

servi liberorim rationem subeimt. Sunt enim et

honor et praesidium ejus : ueqne magis subjiciuntur.

serri dominis, quam Uberi patribus, ut supra

ostensum eat capitis octavi articulo quinto.

KiictbMs 6. Inter incommoda imperii summi unum est,

J^"^!^J^ quod imperans prster pecunias ad sumtns pnblicos,

pmntc, quui jjQf. ggj^ a^ ministroB publicos alendos, prsesidia

aedificanda et tuenda, bella gereoda, rem domesti-

cam houorifice sustentandam necessarias, possit

ctiam, si velit, alias exigere per libidinem, quibus

COMPARATIOSPECIERUM TRIUM CIVITATIS. 269

JiUos, cognatos, gratiosog, atque etiam adulatores s.
ditare possit, Confitendum est incommodum qui- ,
dem hoc esse, sed ex numero eorum quae in omiii
genere civitatis reperiuntur j in monarchia autem
tolerabiliora, quam in democratia. Nam et si velit
monarcha illos locupletare, pauci sunt, quia unius
sunt. Sed in deinocrafia, quot sunt demagogi,
id est, potentes apud populum oratores, qui et simul
plures sunt et quotidie novi suboriuutur, tot siuit
qui Uheros, cognatos, amicos, adulatoresgue ditan-
dos habent, Cupiunt enim singuli, non modo
familias suas divitiis potentes illustresque reddere
quantuni possunt, sed etiam alios sui muniendi
causa beneficiis devincire. Moitarcha ministros et
amicos suos, quia nou sunt numerosi, siue civium
dispendio, deferendo scilicet iUis belli pacisque mu-
nia, ma^a ex parte explere potest ; in democratia,
ubi multi satiandi suut, et semper novi, fieri id sine
oppressione civium non potest. Monarcha quam-
quara possit indignos promovere, ssepe tamen id
facere non vult ; oratares autera in democratia
semper hoc omnes velle intelliguntur, ideo quia
opus est ; aliter eujm poteiitia eorum, qui id soli
facerent, ita cresceret, ut non modo sibi, sed et
civitati formidanda esset.

7. Summi imperii incommodum aliud est metus c
ille mortis perpetuus, in quo unumquemque versari a
necesse est, dum reputat secum posse eum, qui im- "
perat, non modo pcenas, quas velit, in quse velit
peccata coustituere, sed etiam cives innocentes et
qui nihil contra leges commiserunt, ira et Ubidine
jugulare. Atque magnum hoc revera in omni civi-
a specie incommodum est, ubi fit : incommodum
, ideo est quia fit, non qnia fieri potcst : sed

270 IMPERIUM.

. vitium est regentis, non regiminis : non enim
Neronis facta monarchifE sunt oninia essentialia.
e. Minus tamen siepe damnantur cives immerito, reg-
^ nante /lomtne, quam populo. Nam reges sfeviuut
" in eos tantum, qui vel consiliis intempestivis mo-
lesti, vel verbis Rontnmeliosis, vel voluntate adversi
ipsis solis suut. Faciunt autem ut potentise excessiw,
quem habere unus civis supra alium possit, inuoxius
sit. Itaque Nerone vel Caligula aliqno regnante,
pati immerito nemo potest, nisi qui ipsi cogniti
sunt, nimirum aulici, vel munere aliquo conspicui ;
neque omnes, sed illi soli, quibus est quod is habere
cupit ; nam qui molesti aut contumeliosi in eum
sunt, merito plectuntur. In monarchia igitor, 19
qui latere vult, qualiscunque sit qui reguat, extra
periculum est. Patiuntur enim soli ambitiosi, cseteri
ab injuriis potentiorura defenduutur. Sed in do-
minatione populari tot possunt esse Nerones, quot
aunt oratores qui populo adulantur ; tantum enim
potest unusquisque eoram, quantum ipse populus :
atque in subtrabeudis a pcena iis, qui per Hbidinem
et odia privata eoncives immerito occiderunt, quasi
tacito quodam inter se pacto, hodie miki, cras tibi,
alter alterius cupidini niutuo ceduut. Pra;terea,
potentise privatfe terminus quidam est, ultra quem
civitati perniciosa futura est, et propter quam mo-
narchis aliquando necessarium est providere, ne
quid inde respublicacapiatdetrimenti. Illam igitur
potentiam, quando in divitiis sita erat, divitiarum
diminutione diminuerunt; si quando vero consis-
terct in aura populari, ipsum potentem sine alio
crimine sustulerunt. Idem in ilemocTatiin fieri
solet. Nam ostracismo exsulabant potentes Athe-
nienses sine criraine, propter potentiam solam ; et

fcoMPARATIO SPECIERUMTRIUMCIVITATIS. S?!

lecabantur Ronife, tanquam regnum afFectaverint, sect. iit.
qui plebis favorem captabant beneficiis. Pares in .. .'''■. ,.
hoc democratia et monarchia, impares tamen fama
fuenmt : quia fama a popnlo est ; et quod a multis
tit, a multis laudatur, Ideoque invidia in virtutem
eorum factum esse dicitur, si faciunt monarch^,
quod si factum esset a populo, jjolitia esset,

8. Sunt qui ideo monarchiam democrafia in- i-iiwrui-mrin.
commodiorem putent, quod illic rainus libertatis 0.1»™ !■«« -*
sit quam hic. Si per lihertatem intelligant exem- ^T^iJa"""
tiouem a subjectioue, quse legibus, hoc est, mauda-
tis debetur popiili, neque in democratia, neque in
alio statu civitatis quocunque ulla omnino liberlas
est. Si liberiatem in eo sitam esse intelligant, ut
paucffi sint leges, pauca vetita, et ea talia quEe nisi
vetentur, nou sit pax, tunc nego plus esse Uhertatis

democratia quam in monarchia. Potest enim
minus hsec quam illa cum tali libertate recte

isistere. Etsi enim portis turribusque civitatis
«ujuscunque characteribus quantumvis amplis li-
hertas inscribatur, iion est ea cujuscunque civis
sed civitatis Ubertas ; neque meUori jure verhum
illud civitati inscrihitur, quee a populo, quam quse
a monarcha regitur. Sed quaudo cives privati, id
est, subditi hhertatem poscunt, nomine Ubertatis
non Ubertatem, sed dominiiim poscunt ; quod ta-
men prfe inscitia minime animadvertuut. Si enim
quam lihertatem quisque sihi expetit, eandem, prout
lege naturfe prEeceptum est, aUis concederet, rediret
iUe status naturaUs, in quo omnes jure possunt
la ; quem ut omni subjectione civiU pejorem,

Bcirent, respuerent. Sed si quis Uberum esse

Inm poscat, caeteris ohstrictis, quid aliud quam
dominium poscit ? Nam qui solutus est omni vin-

lege 1
^^me s

^^^Bsci
^^^mnTr

r. culo, vinctorum omnium quotquot sunt domim
, est. Non est ergo raajor libertas civium in statu'
populari, quam monarchico. Id quod imponit,
est participatio fequalis munerum publicorum et
imperii. Nam ubi imperium populi est, cives
eatenus iniperium singuli participnnt, quatenus
populi imperantis partes sunt. Munera aatem
publica sequalitcr participant, quatenus in magistra-
tibus et miiiistris publicis eligendis jequalia habent
sufiragia. Atque hoc est quod voluit Aristoteles,
ipse quoque consuetudine temporis libertatem pro
imperio iiominans, libro sexto Polittcorum, capite
secuiido, in ntatn populari libertas est ex stip-^
positione. Quotl vutgo dicunt, tanquam extra'
statum hu7ic liber esset nemo. Ex quo obiter col-
ligere licet, cives eos qui in vionnrchta sablatam
hbertatem plorant, hoc tantum stomachari, quod
non adhibeantur ad reipubUcfe gubemacula.
"- 9. Sed ob hoc ipsum fortasse allquis statnm po-
as,T,pular€m maximo intervallo monarchitp anteferen-l
!1L dum esse dicet, qnod iUic, ubi scihcet negotia^
""^ pubUca omnes tractant, pnidentiam, scientiam, elor
quentiamque suam in deUberationibus circa res
maximce difficuhatis et momenti pubUce ostentandi
potestas omuibus facta sit ; id quod propter natursB
humanfe iiiiiatam laudis cnpiditatem, omnibus iis,
qui vel talibus virtutibus antecellunt ve! sibi viden-
tur CEeteris autecellere, omnium rerum est jucun-
dissimum : hic vero via Ula ad laudem et dignitates-
obtinendas raaxima: parti civium praeclusa est.
Quid autem est, si hoc non est incommodum ? IH-
cam. Sententiam ejus, qucm contemnimus, nostne
prselatam videre ; sapientiam nostram in conspectaj
nostro uegUgi ; incerto certamine inanis glorii

rcOMPABATIO SPECIKRUM TRIUM CIVITATIS. 2/3

esi

ret
co

tiertissimas suscipere inimicitias ; (hoe enim decli- i
nari non potest, sive vicerimus, sive vincamur) :
odisse et odio esse ob dissimilitudinem opiniouum ;
concilia et vota nostra, ubi non estopus, sinefructu
omnibus patefacere ; rem domesticam negUgere :
hsec, inquam, incommoda sunt. Abesse vero a
irtamine ingeniorum, quamquam ea certaraina
undis jucunda suit, non est ideo illis incommo-
dum, nisi etiam viris fortibus incommodum dicemus
esse ]}ugna prohiberi, propterea quod ea delectantur.

!0. Praeterea, multa; causje snut quare minus >?

recte in magnis conventibus deliberatur, quam ubi «

consiliarii sunt pauci. Quarum una est, quod ad p,

recte deliberaiidum de omnibus quae ad salutem |^'

ivitatis conducunt, cognitu uecessaria sunt non

Lodo ea quEe intus, sed etiam ea qua; foris sunt :

intus quidem, quibus rebus et unde qusesitis civitas

alitur et defenditur ; quae loca praesidiis babendis

apta ; unde milites et habendi et alendi sint ; quis

Bit civibus animonim habitus versus principem, vel

ivitatisgubernatores.et multasimilia. Forisautem,

[Uanta et iu quibus rebus sita sit potentia singula-

im civitatum vicinarum ; quid nobia ab illis com-

lodi et iucommodi proveniat ; qui affectus eoruni

erga nos et se iiivicem ; et quid quotidie apud

s consilii capiatur. Hjec autem quia paucissimi

ignoscunt in numeroso ccetu hominum, maxiraa

ex parte talium rerum imperitomm, ne dicam in-

capacium, quid numerus ille deliberantium iueptis

sententiis contribuere ad consilia aliud quam im-

idimentum potest ?

1 1 . Alia cansa, quare magnus ccetus ad deliber- r'>
itionem minus idoneus sit, ea est, quod unusquis- '
[Ue eorum, qui sententiam suam esplicant, necesse
VOL. 11. T

274 IMPEBIUM.

SEcT.iii. habet*perpetua et longa nti oratione ; eamque, ex-
._ '"• . istimationis cansa, audientibus quantum potest or-
natam gratamque eloquentia reddere. Eloquentiffi
autem muuus est, honum et tmlum, utlle et inuiile,
koJiesfum et inkotics/jim, facere apparere majoni
vel minora quara revera snnt, eXjustam videri quod
injiistum est, prout ad fiuem diceiitis videbitur
conducere. Hoc enim est persuadere ; et quam-
quam ratioeinentur, uon proeedunt tamen a prin-
cipiis veris, sed ab tVSo^oic, id est, opinionibus jam
Tulgo receptis, quse maxima ex parte erroneae esse
solent, neque orationem suam uaturfe rerum sed
affectibus animorura convenientem esse student.
Unde accidit non recta ratione, sed impetu animi
Bententias ferri. Neque eat boc komhiis, sed ipsius
eloqueiiticc vitium, cujus finis, ut magistri rhetoricae
omnes docent, non veritas est, nisi per accidens,
sed victoria ; et mnnus, non noeere, sed suadere.
\ proiiiM 12. Tertia causa, quare in magno ccetu minns

utiUter deliberatur, ea est, quod iude factiones in
eivitate oriantur, et itxfactionibini seditio et beilum
civile. Quando enim contrariis sententiis orationi-
busque pugnant Ecquales oratores, vJctus victorem
eosqne una omnes, qiii illius sententiam seqnuti
Bunt, tanquam consilium et sapientiara suam con-
temsissent, odit, studetque quomodo faciat ut con-
silium adversarii exitum aortiatur civitati damno-
Bum ; sic enim sibi restitutam, ilii ademtam gloriam
iri videt. Prjeterea, ubi suffragia uou sunt ita in-
Bequalia, quin spes victis sit, posse se in conventu
alio, accessione paucorum homiuum sibi consenti-
entium, partes habere superiores, ibi prEecipui
eorum ciEteros convocant ; seorsim dehberant quo-
modo sententiam ante latam abrogare possint ;

di(

COMPARATIO SPECIEHUM TRHJM CIVITATIS. 275

«tatunnt inter sc ad proximum conventura fre- pe'
qnentes et primi adesse ; disponunt quid quisque _
et quo ordine dicere debeat, ut res deuuo agitetui',
et quod frequeutibus adversariis ratum, id iisdem,
aliqua ex parte per negli^entiam absentibus, fiat
irritura. Atque liujusmodi industria diligentiaque,
qua utuntur ad Jacifndum populura, facflo appel-
lari solet. Ciuando autem./flr//o, suffragiis minor.
viribus major vel non multo minor est, tuuc quod
eloquentia et arte obtiuere non potuere, id armis
tentant, et bellum nascitur civile. Sed baec, dicet
aliquis, non neccssario, nec saepe accidunt. Idem
dicere posset, oratores non esse neeessario cupidos
gloriae, et non sspe in magnis rebus magnos ora-
xes dissentire.

1 3. Sequitur ex his, ubi legum fcrendanim po- rrgpi
testas summa ad conventus tales defertur, leges
instabiles esse, mutarique, non ad rautationem sta-
tus rerum ueque ad mutatiouem animorum, sed
prout major uumerus homiiiura nunc ex bac,nunc ex
illa /nc/ioHe coufluxerit zAcuriam; ita ut leges ihi,
tauquara super uudas, huc illuc fluctuent.

14. Hoc etiara quarto loco deliberationes mag- ''"'p'
nonim ccetuum incommodi habent, quod civitatis taciu
concilia, quie tacita esse sfepissime permagni inter-
est, ante ad inimicos proferantur, quam possint per-
duci ad eifectum ; et quid possit, quid non possit,
quid velit, quid noHt, exploratum externis sit, non
minus quam ipsi imperanti populo.

15. Incoraraoda hsec, quse in deliberationibus i ' i"
magnonira conveutuum reperiuntur,eatenus monar- iis,<.,
chiam democratin meliorem esse evincunt,quatenus ij™"
in (Icmocratia res maximi momenti talibus conven- "^'
tibus discutiendje saepius committuntur, quam in

276 IMPERIUM.

SECT. iii. moKarcAm; necemmaliterfierifacilepotest. Nihil
^_ '"• enim est propter qnod non malit qnisqiiam rei fa-
miliari potius quam publicte vacare, prseterquam

_ quod locum esse videt facundix suae, qua possit

■ iiigenii et prudentise existimationem acqairere, et

H domura reversus apud amicos, parentes, usoresque,

H re bene gesta, triumphare ; sicut olim Marco Co-

H riolano omnis a factis heilicis jucunditas in eo sita

H erat, quod videret laudes suas placere matri. Quod

^M si iu democratia populm deliberationes de bello et

^l pace et de legibus fereiidis ad unum tautum vel

H valde paucos deferre vellet, contentus nomiuatione

H magistratuum et ministronim publicorum, lioc est,

^l authoritate sine ministerio, timc fatendum est de-

^l mocratiam et nmuirchiam hacin re fequales fore.
^■inconxnoda 16. Nequc commoda vcl incommoda, quBE magis
^■wgE^pum. in uu^ quam in alia civitatis specie reperiuntur, ex

H eo procedunt, quod ipsum tmperium seu imperii

H negotia administranda melius uui quam pluribus,

^B vel contra pluribus quam paucioribus committuutur.

^H Nam \m\^er\Mm jiotentia, administratio gubernandi

^H actus est. Potentia autem in omni civitatis specie

^B Bequalis est; soli actus differunt, boc est, motux

^l atque actiones civitatis, prout proveniunt a pUirium

^H vel pauciorum, peritorum vel imperitorum dehbe-

^H rationibus. Ex quo intelligitur regiminis commoda

^H et iiicommoda non illum, in quo residet civitatis

^H authoritas, sed imperii rainistros sequi ; ideoque

^H nihil impedire, quin civitas recte gubernari possit,

^B qnamquam monarcha foeraina vel puer vel infans sit,

^B modo ii negotiis pares sint, qui ministeriis et mu-

^H iieribus publicis pra^fecti sunt. Atque id quod di-

^H citur, vce regno vujus rex puer est, non signiiicare

^H monarchite couditionem statu populari inferiorem

qu8

COMPAEATIO SPECIERUM TRIUM CIVITATIS. 27?

;, sed contra, nimirum incommoditatem regni s
per accidens esse, quod rege puero accidat quan-
doque, ut multis per ambitionem et vim in coucilia
publica sese intrudeutibus, eivitas administretur
democratice, atque ex eo nasci infelicitates illas,
quae imperlum popult maxima ex parte comitantur.

1 7- Signum autem quod monnrchia absolutissima "
ia\itatis sit optimus omnium status,mauifestissimam m
lUd est, quod non solum reges, sed etiam civitates "^
.06, quie popnh et optimatibus subjeetje sunt, non
i uni soli totum belli imperium deferunt, idque
ita absolutum, ut nihil possit esse amplius. In quo
obiter notandum quoque hoc est, quod rex nullus
duci plus imperii in exercitum concedere, quam
ipse in eives omues exercere jure possit. Monar-
ehia itaque omnimn optimum in castris regimen
est. Quid autem aliud sunt plures respublicae, quam
-totidem castra prfesidiis et armis contra se invicem
munita ; quorum status (quia nulla communi po-
teutia coercentur, utcunque incerta pax tanquam
induciae breves intercedat) pro statu naturali, boc
est, pro statu belH habeudus est ?

18. Postremo, quoniam ad conservatiouem nos- o
tram subditos nos esse alieui homini vel concilio "^
Tiecessarium erat, optima conditione illi subjicimur, "
cujus interest ut salvi et sani simus. Atque hoc fit,
qiiando imperantis hsereditas sumus ; unusquisque
enim sponte sua hsereditatem suam conservare stn-
det. Sunt autem civium non fundi et pecuniEe,
sed corpora et animi vegeti principum divitiae : id
quod facile concedetur ab iis, qui animadvertunt
quam magnis pecuuiis parvarum civitatum dominia
KStimantur, et quauto facilius homioes pecuniam,
Lqtiam pecunia homines acquirit. Neque exemplura

278 IMPERIUM.

facile occurrit subditi aliciijus a principe suo vita
vel bonis, sine culpa propria, per solam liceutiam
imperii spoliati.

19. Huc usque factaest comparatio inter statum
monarchicum et popularem ; de aristocratia taei-
\l tum est. De hac, ex iis quae de illis dicta sunt,
videtur concludi posse, qua; haereditaria est, et quje
contenta magistratuum electione, deliberatJones atl
paucos et maxime idoneos transmittit, et simpliciter
quse monarckarum regimen maxime, popnlt minime
imitatur, eam civibus singulis et meliorem cseteris
et diutumiorem esse.

CAPUT XI.

LOCA ET EXEMPLA BCRIPTUR/B SACR-E DE JllRK REGNl,

QUffi SECDNDA VIDENTUR ANTEDICTIS.
1. Initiiim civitatis inBtttutivs, a consciiau populi. 2. Judici& et
bella flepcniiere ab arbitrio iinperantium summpnim. 3, Eoo,
(]ni summum imperium liabent, jure puniri non posse. 4> Sine
summo iroperio non esse ciritatem, sed anarchiam, 5. Servos
et filios debere dominis et parentibus simpliccm obedicDtiam.
6. Absolutum iniperium evidcutissirais tam Novi quam Veteris
Testamenti locis comprobatum.

■ 1. Initium eivitatis institutivae sive politicse.capitis
i. sexti articulo secundo, a consensu multitudinis
ita derivavimus, ut omnes conseiitire vel pro
bostibus censeri oportere appareat. Tale fiiit
initium regni Dei super Judjeos institutum per
Moysen (Exod. xix. 5-8) : St audieriiis vocem
tneam, elc. eritls mthi in regnum sacerdotule,
etc. Venit Moyses, et convocatis majoribus natu
populi, etc. respouditque ovinis populus simitl:
euncla,' qu<E loquutus est Dominus, Jaciemus.
Tale quoque fuit initium potestatis Moysis sub Deo>

LOCA S.S. SECUNDA ANTEDICTIS. 279

, sive potestatis proregiie (Exod. xx, 18, 19) : Cuhc- \
tus populus videbat voces et lampades, etc. di-
eentes Moysi : loqucre tu nobis, et audtemus.
Simile erat initium regni Saulis { 1 Sam. xii. 1 2, 1 3) :
Videntes autem quod Naas rex Jtliorum Ammon
venisset adversum vos, dixistis mihi ; nequaquam,

, sed rex imperahit nobis, cum Dominus vester reg-
naret in vohis. Nunc ergo pr^psto est rex vester,
quem elegistis et petiistis. Consentientibus autem

I non omnibus, sed majore parte, (nam erant, 1 Sam.

I X. 27, Filii Belial qui dixerunt : num sahare nos
poierit iste ? et despexerunt ewn) illi, qui non
consenserunt, tanquam hostes ad necem quaereban-
tur. Quis est, ait populus ad Samuelem (1 Sam.
xi. 12), qui dixit, Saul non regnabit super nos ?
Date viros, et interjiciemus eos.

3. Eodem capite sexto, articulis sexto et septimo, ^|
ostensum est, tum judicia, tum bella ab arbitrio ^i
dependere ejus, qui summum habet in civitate im-
perium ; id est, in monarchia unius monarcha sive
regis. Id autem coufirmatur judicio ipsius populi
(1 Sam. viii, 20) : Erimas nos quoque sicut omnes
gentes, et JVDiCABiT nos rex noster, et egredie-
tur ante nos, et pugnabit bella nostra pro nobis,
Et testimonio regis Salomonis, quod attinet ad
Judieia, et ad omnia de quibus disputari potest, an
sint bona au mala (1 Reg. iii. 9): Dabis ergo
servo tuo cor dociie, ut populum tuum judicabe
poasit, et discernere inter bonum et malum. Et
Absalonis (2 Sam. xv. 3) : Non eat qui te audiat

\ eojistitutus a rege.

3. Q.uod reges puniri a subditis non possint, ei

[ aicut ostensum est supra, capitis sexti articulo duo- b<

Idecimo, confirmat rex David, qui, cum qusereretur "

280

IMPBRIUM.

a Saule ad raortem, abstiuuit tameii a ctede ejus,
prohibitque Abisaium diceus (l Sam. xxvi. 9): A>
iitliijicias eui/t ; qnis enim extendet mmmm suam
in christum Domini, et iimacciis erit 9 Et cum
priecidisset oram chlamydis ejus, PropitiHs, {Inquit
1 Sam. xxiv. 7) inihi sit Dominiis, ne faciam-,
hanc rem domlno vteo, christo Doiiiiiii, ttf mittaai
manum meam in euin. Et Amalekitam, qui Saulem
qaamquam iu ipsius gratiam interfecerat, jussit
tamen (2 Sam. i. 15) iuterfici.

4. Quod habetur Judic. xvii. 6 : In diehus illts
■ noH erat rex in Israel, sed vnnsquisque qtiod sihi
' rectuni videhatnr, /loc Jaciehat, tanqxiam ubi noii
sit montirchia, ilji sit anarchia seu confusio onrni-
um rerum,adduci posset ad probandum excellentiam
regni supra oranes ahas civitatis formas ; uisi quod
per vocem rex possit forte intelligi non modo unuit
homo, sed etiara nna curia, modo summum in ea
resideat imperium. Quod si sic aceipiatur, hoc
tamen iude efficitur, ut sine summo et absohito
imperio (quod toto capite sexto probare conati
sumus) cuilibet hcebit quicquid hbebit, sive quic-
quid sibi rectum videbitur ; quod stare uon potest
cum conservatione generis humani, ideoque imperi-
um summiun ex lege uaturEe in oumi eivitate iutel-
ligitur exsistere alieubi.
'^ 5. 5cri-o.s (/oOTinw simplicemdebereobedientiaia
• diximus, cap. viii art. 7, 8, etjilios jtatrifius, cap.
ix. art. 7- Idem dicit sanctus Paulus, nimirum de
servis (Col. iii. 22) : Scrri obeditc per OirniA do-
minis curiiaHhus, non ad oculiim serr-ientes, quasi
hoiiiiiiihiis placentcs, sed in simpUcitate ctirdis
timenfcs Deum. De filiis (Col. iii. 20) : FiUi obe-
dite pareutibus per omnia; hoc enimplacitum cst

LOCA S.S. BECUNDA ANTEDICTIS.

281

t« Domiuo. Sicut autem bob per simplicem obe- sf.ct. iir.

dientiam intelligimus omnia quae non sunt contra , l^- .

leges Dei, ita, in loeis illis sancti Pauli citatis, post
vocem OMNiA subinteUigeadum est, prtcter ea qu(E
aunt contra leges Dei.

6. Sed ne jus principura miimtatim persequar, .')^'^)l"™^
ea iam producam qu8e totam potestatem eorum, d-iti»»™»'"'
nempe neberi ns a subditis sms obedientmm sim-ti.Trt(8ineniii
plicem et absolutam, simul stabiliunt. Et primum
ex Novo Testamento : Mattb. xxiii. 2,3. Siiper ca-
thedram Moysis sederunt Scrifxe et Pliarisai.
Omnia ergo qntBennque dixerint vobis, sereate et
Jacife. Oittiiia, inquit, facite, hoc est, ohedite
simpliciter. Uuare r quia sedent super cnthe-
dram Moijsis, nimirum, priiicipis cirilis, non
Aaronis sacerdotis. Rom. siii. 1, etc. : Omnis
animn potestatibus sublimioribus subdita sit ;
noH est eniiii potestas tiisi a Deo. Qikb autem
suiit, a Dfo ordinatie stint. Itaque qni resistit
potestati, Dei ordinationi resisttt. Qm autem
resistunt, ipsi sibi damnationein acquirunt, etc.
Quoniam ergo potestates, quie eraiit tempore sancti
Pauli, a Deo ordiuatae fuerunt, omnes autem reges
eo tempore requirebant a subditis suis integram
obedientiam, sequitur talem potestatem a Deo fuisse
ordiuatam. i.Pet. ii. 13-15: Subjecti igitur estote
omni humancE creaturtB propter Deum, sive regi
quasi pracellenli, sire ducibus fanquam at) eo
missis ad vindictam matefactorum, laudem rero
bonorum ; quia sic est voluntas Dei. Rursus
Bauctus Paulus ad Titum (Cap. iii. 1 ) : Admone il~
ios principibus et potestatibus subditos esse, dicto
L obedire. Quibus principibus ? Nonne principibus
Itemporum illorum, qui obedientiam exigebant sim-

282

IMPERIUH.

ffiCT. III. plicem? Deinde, ut veniamus ad esemplum ipsius
_ Cbristi, cui jure hsereditario a Davide derivato de-
AWuitun bebatur regnum Judseorum, is, cum more subditi
dmiiMLmi.°tiLi vivcret, tributum Caesari et pendebat, et Cssaris
riiTVtti^Mnt ^s^^ pronunciabat. Reddife, iuquit, {Matth. xxii.
«•■soiDpniutuDi 21) qiitg suni Cirsaris, Casari, et qua sunt Dei,
Deo. Idem, cum placuisset ei regem agere, obe-
dientiam uitegram requirebat, lU; iuquit (Matth.
Kxi. 2, 3) : in caslellum quod contra ros est, et
gtatim invenieti^ asinam aUigatain, et puUuiii cum
ea ; solvite et addncite wihi : et si qiiis aliqmd
dixerit, dicite, quod Dominus his opus habet.
Fecit igitur hoc jure domini, sive regis Judaeorum.
Tollere vero subdito bona sua, eo nomine qnod do~
minus opus habet, imperium absolutum est. Loca
Testameiiti Veteris in eandem sententiam eviden-
tissima, haec sunt ; Deut. v. 27 : Tu accede, et
audi CUNCTA gutB dixerit Dominus Deus noster
tibi, loquerisque ad nos, et nos audientes faciemuM
ea. At sub vocem illam, cuncta, integra continetor
obedientia. Rursus ad Josuen (Josu. i. 16-18): Re-
sponderuntqHe ad Josuen, atquc dixerunt, omnia
qu^ prtEcepisti nohis faciemus, et quocunque tni-
seris, ibimus ; sicut obedivimus in cvnctis Moysi,
ita obediemus et tibi ; tanium sit Dominus Dern
tuus tecum, stcut fuit cum Moyse. Qui coutra-
dixerit ori tuo, et non obedierit CUNCTIS sermo-
nihus, quos prceceperis ei, vioriatur. Et paraboUi
rhamni (Jud. bc. 14,15) i Dixeruntque omnia ligna
ad rkammtm, veni et impera super nos. Qua
respondit iis, si vere me regem constituitis, venite
et sub umbra inea requiescite ; sin autem non
vuUis, egrediatur ignis de rhamuo et devoret
cedros Lihani. Ouorum verborum senteutia est,

LOCA S.S. SBCUNDA ANTEDICTIS.

283

acquiescendum esse dictis eonim, qaos vere reges sixt. i
constituimus, nl velimus incendio belli civilis . _ '_'■
consnmi. Particularius autem describitur poteutia Aii«.iuium
regia a Deo ipso per Samuelem ( 1 Sam.viii. 9, etc.) : dTfil^ii
iPradic iis jus regis, qui regnatiirus est «wp^r^^J^
■eos,etc, Hoc erit jus regis qui imjteraturus est'^"""^^^'^
vobis : JiUos vestros tollet, et poiiet i/i curribus
,tuis, elc. Filias quoque vestras factet sibi UH-
guentarias,etc. 0/ireta optivia tollet, et dabit
servis suis, etc. Noune est potentia bujusmodi
absoluta ? Veruntamen ab ipso Deo appellatur jus
BEGis. Neque videtur quisquam, ne sacerdos
quidem summiis apud Judieos, ab obedientia hac
exemtus fuisse. Ubi enim (1 Reg^. ii, 26, 27) Abia-
tharo sacerdoti dixit rex, nimirura Salomon : Vade
in Anathoth ad agrum tuian ; equidem vir mortis
es: sedhodie te non interjiciam, quia portasti ar-
cam Domini Dei coram David patre meo, etsitsti-
nuisti laborem in omnibus, in quibus laboravlt
pater tneus. Et ejecit Salomon Abiatharvm, ut
non esset sacerdos Domini : nullo argumento colligi
potest, factum illud Deo displicuisse ; neque enim
reprehendi Salomonem, aut personam ejus eo tem-
pore parum Deo acceptam fuisse legimus.

IMPERIUU.

CAPUT XII.

DE CAUSIS INTEIINIS CIVITATEM DISSOLVENTIBUS.
1. JudicatioDcm baiii et moli ad singulos pertincre, aeditjosa
opinio. 2. Ppccare subditos obediendo principibu» auis, sedi-
tiosa opinio. 3. Tyrannicidium esse licitum, seditiosa opinia.
4. Subjectos esse legibus civilibus etiani cos qui babent sum-
mum imperium, aeditiosaopinio. 5. Imperium summumposse
dividi, neditiDsa opinio. 6. Fidem et sanctitatem non studio et
ratione acquiri, sed BemperBupernaturaliterinrundiet inspirsri,
seditiosa opinio. 7. Civibus singulis esse rerum suarum pro-
prietatem, sive dominium absolutum, neditioaa opinio. 8.
Ad seditioncm disponit, nescire differentiam inter populum
et multitudinem. 9. Ad seditiuneni disponit exactio iiimia
pecuniarum, quamvis justa et neccssaria. 10. Ad sedi-
tionem disponit ambitio. II. Ad seditioncm disponit spei
Buccessus. 12. VirtUB, «jua opus est ad seditiones excitandas,
sola eloquentia est sine sapientia. 13. Quomodo stulUtia vulgi
et eloquentia arabitiosorum, concurraut ad rempublicatn dis-
sulvendam.

1. Hactenus quibus causis et quibus pactis civi-
tates constitutfe siiit, et quae sint iraperantiura m
I cives jura, dictum est. Jam quibus causis etedem
f dissolvantur, sive de eaiuss seditionum, breviter di-
"* cendum est. Quemadmodum autem in motu cor-
porum naturalium consideraiida tria sunt, nimirum,
dispositio inferna, ut sint producendi motus sus-
ceptibilia ; agens externum, quo motus certus et
determinatus actu producatur ; et ipsa actio : ita
etiam in civitate, ubi cives tumultuantur, tria con-
sideranda occurrunt, primum, doctrintE et affectus
paci contrarii, quibus siugulomm auimi disponun-
tur ; secundum, quales sunt qui jam dispositos ad
secessiouem et arma soUicitant, couvocant, diri-
guutque ; tertium, modus quo id fit, sive ipsayac//o.
Doctrinarum autem, quje ad seditionem disponuut.

DE CAUSI8 CIVITATEM DISSOLVENTIBUS. 285

■nna et prima hjec eat ; cognitionem de hono et sect. iii.
vmh pertinere ad singu/os, In statu quidem . ''• .
naturali, ubi iure sequali siueuU vivunt, nec se per Jn.iici,doii™
pacta sua alionira imperio suomiserunt, veram eam ,uwik» peHi.
esse concedimus, imo capite primo, articulo nono, "^;„" """^
probavimus. Sed in statu ci^ili, falsa est. Osteu-
sum enim est capite sexto, articulo uono, regulas
boni et tnali, Justi et injusti, honesd et inhonesti,
esse leges civiles, ideoque quod legislator prsecepe-
rit, id pro bono ; quod vetuerit, id pro mah ha-
dendum esse. Legislator autem semper is est,
cujus est in civitate imperium summum, hoc est,
in monarchia raonarcha. Idem confirmavimus, ca-
pitis undecimi articulo sexto, ex verbis Salamonis.
Siquidem enira sequendum ut bouum, et fugieiidum
ut malum, esset id, quod singulis visum fuerit, quor-
sum spectant verba ejus : ( 1 Reg. iii. 9) Dahis servo
tuo cor docile, utpopitlum tuum judicare possit, et
discernere inter honuni et malum. Quoniam ergo
regum est discernere inter honum et malinn, iniqua;
gunt ilife, quamquam quotidiante, voces : Regem
esse, qui rectefacit ; et regihus non esse obtempe-
randum, nisi justa praceperint ; et alise similes.
Ante imperia, justuvi et injustum non exstitere ; ut
quomm natura ad mandatura sit relativa : actioque
oniuis sua natura adiapbora est ; quod justa vel
injusta sit, a jure imperantis provenit. Reges igitur
legitimi quic imperant, justa faciunt imperando;
qufe vetant.vetaudo injusta. Privati autem liomines
j dum cogiiitionem honi et mali ad se trahunt, cu-
I piunt esse sicut reges ; quod salva civitate tieri non
I potest. Omnium Dei prseceptonim antiquissimmn
■est (Gen. ii. 1") : De ligno scientite honi et mali ne
mcontedas: et anliquissima tentationum diabolicarum

aStt IMPERIUM.

, (Gen. iii. 5.) ; Erith sicut dii, seientes bonum et
malum. Et prima Dei cum lioiiiiiie expostulatio
(Geii. iii. 11); Quis indicuvit tibt quod nudus essex,
niai quod ex figno, de quo prteceperam tibi ne
comederes, comedisti 9 Quasi diceret, unde jodi-
casti nuditatem, iu qua visum est mihi te creare, in-
honestam esse, nisi quod eognitionem lionesti et
inhonesti tute tibi arrogasti ?
« 2. Peccatum est quicquid quis fecerit contra con-
B. scientiam ; nam qui id faciunt, legem spemnnt.
Sed distinguendum est ; peccatum meum est,
quod faciens, peccatum meum esse pnto ; quod
vero peccatum alienum esse puto, possnm quan-
doque sine peccato meo facere, Nam si jubear
facere quod peccatnm jubentis est, modo qui jubet
jnre dominus meus sit, id si facio, non pecco : non
enim ai militavero jussu civitatis, pntans bellnm in-
jnste susceptum esse, idcirco uijnste fecerOj sed
potius, si militare recnsavero, cognitionem justi et
injnsti, quse pertinet ad civitatem, mihi arrogans.
Qui distinctionem hanc non observant, quotiescnn-
qne eis aliquid imperatum erit, quod illicitnm vel
est vel videtur esse, incident in peccandi necessita-
tem. Nam facient contra conscientiam, si obedi-
verint; contra jus, si uon obediverint. Si fecerint
contra conscieutiam, monstrant se non metnere
posnas futuri seculi ; si fecerlnt contra jns, toUimt,
qnantum in se est, societatem humanam et vitam
civilem seciili prresentis. Opiuio igitur eorum, qui
docent peccare subditos, quoties mandata princi-
pvm suorum, qna sibi injuxta ridentur cssp, exse-
quuntur, et erronea est, et inter eas numeranda,
quse obedientise civili adversantnr ; depcndet autem
ab originali illo errore, quem snpra prrecedente ar-

DE CAUSI8 CIVITATEM DISSOLVENTIBUS. 287

ticulo notavimus. Nam perjudiciuin nostnim fton» sect. iii.
et niali, facimus ipsi, ut tam obedientia nostra, . '"■'- .
quam iuobedientia sit peccatum.

3. Tertia doctrina seditiosa ab eadem radice orta Ty«nLicidimn
est, tyramtieidimn esse Hcitum. Imo hodie a non- iUiicho opiliio.
nullis tbeologis, et olim ab omnibus sophistis Platone,
Aristotele, Cicerone, Seneea, Plutarcbo, csterisque

Greecse et Romanje anarcbia; fautoribus, iion modo
licitum, sed etiam maxima laude dignum existima-
Itnm est. Tyrannoriun autem nomine intelligunt
■Bon solum monarchas, sed omnes eos qui imperium
summum in quocuiiqne genere civitatis adminis-
traut. Non enim Atbeuis Pisistratus tantum, qui
solus imperium habuit, sed post eum triginta viri,
qui siraul dominati sunt, singuli tyranni appela-
bantur. Sed is, quem oceidi, ut tyranmtm, volunt,
vel jure imperat, vel absque jure : si absque jure,
bostis est, et jure occiditur ; aed dici debet boc non
tyramticidium, sed hosticidlum: si jure imperium
obtinet, locum habet interrogatio divina, guis indi-
catit tibi, quod tyrannus esset, nisi quod ex ligno,
de quo precceperam tihi ne comederes, comedisti ?
Quare eiiim appellas tu tyrannum, quem Deus regem
fecit, nisi tu, privatus exsistens, cognitionem ad te
trahas boni et medi ? Quam pemiciosa vero civi-
tatibus, prsesertim vero vionarchiis, opinio hiec sit,
ex eo facile intelligitur, quod per eam quihbet rex,
sive mahis sive bonus, unius sicarii et judicio con-
demnandus et manu jugidandus exponitur.

4. Quarta societati civili adversa opinio eorum subj^cto. ™
st, qui censent legibus civilibus subjectos esse^^^^^^^^^

\ttiam eos qui habent summum imperium. Quam j^"^^'J^°^
^eram non esse satis osteiisum cst supra, capite eow opsnio.
l,«xto articnlo quartuordecimo, ex eo quod civitaa

r. III. neque sibi ipsi, neque civi cuiquam ol)ligari potest

^ , noii sibi, quia nemo obligatur nisi alii ; uon civi,

MMK. quia civium voluntates singulse in voluutate civitatis
».niih«- continentur ; ita ut si civitas se liberam a tali ob-
m"'^- ligatione esse velit, etiam cives velint, et proinde
iniu, libera sit. Quod autera de civltate verum est, id
verum esse intelligitur de eo homine, vel ccetu hi
minum, qui summam habet potestatem ; illi ei
eivitas suut, quse nisi per summam eorum potesta^
tem non exsistit. Quod autem opinio hfec cum
essentia civitatis consistere non possit, ex eo patet,
quod per eam cogmtio Jtisti et injusti, hoc est^,
quid sit, quid non sit, contra leges civiles, definii
ad singulos rediret. Cessabit ergo obedientia, qtii
ties imperatum aliquod videbitur contra leges, atque
una omnis potestas coactiva ; quod salva civitatis
essentia fieri non potest. Magnos tamen liabet
error bic fautores, Aristotelem et alios, qui, propter
impotentiam bumanam, civitatis potestatem sum-
macu solis legibus deferendam esse arbitrautur..
Videntur autem in naturam civitatis parum pi
funde inspexisse, qiii potestatem coactivam, legi
iuterpretationem,etIegumIatioQem, qUKUecessarias
civitati potestates sunt, ipsis legibus relinquendas
esse eKistimaveriiit. Quamquam autera cives sin
guli cum ipsa civitate contendere judicio et l
agere interdum possiut, id tamen locum habet tui
solum, quando qusestio uon est de eo quod ciritas^J
possit, sed de eo quod certa quadam lege voluil
Ut, cum de capite civis agitur quacunque lege,
qusestio uon est, an civitas jure suo absoluto vitam
ejuB tollere possit, sed an per legem illam toUendam
esse voluerit. Voluit autem, si legem violavit
alioqui noluit. Quod igitur eivitas suis ipsius li

tur.j
iro-^

trai
[ lutt

^~ snp

DE CAUSIS CIVITATEM DIS80LVENT1BUS. 289

.^bU8 obstricta sit, doh gatis argameuti est, qtiod <
actio legis competat civi adversua civitatem. In
contrarium, patet civitatem suis ipsius iegibus uou
teueri, quia nemo obligatur sibi. Ponuutur ergo
leges Titio et Cajo, non civitati : utcunque ambi-
tione jurisconsultorum factum sit, ut leges nou ab
authoritate ciwtatis, sed ab eoruni prudentia de-
pendere, imperitis videantur.

5, Quinta, imperiitm summtim dicidi posse, exi- i"
tiosissima civitatibus doetrina est. Alii autcm aliter p
dividuut. Sunt enim qui ita dividuut, ut summum "
imperium iu ii.s rebus, qua; ad pacem et commoda
hujus vitfe pertinent, potestati civili concedant; iu
iis vero, quae ad salutem anima; spectant, iu alios
transferanl. Contingit autem, quia justitia ad sa
lutem maxime oranium rerum necessaria est, ut
eivea justitiam metientcs, non sicut debeiit, per

;es civiles, eed per mandata et doctrinas eorum
[ui respectu civitatis vel privati sunt vel extemi,
superstitioso metu obedientiam principibus debitam
prsestare uolint ; ipso metu in id, quod metuunt,
incidentes. Uuid autem peniieiosiu.s civitati esse
potest, quam ut homiues ne principibus, hoc est, ne
legibus obediant, seu, ne justi sint, ffiternorum cru-
ciatuuro inteutatione deterreautur? Sunt etiam qui
«ummum imperium ita dividuut, ut potestatem sum-
mam belli et pacis uui, quem motiarc/mm vocant,sed
pecuuiam imperaudi jus non JUi, sed aliis tribuunt.
Quoniam autem et belli et pacis uervi suut pecuniie,
qui sic dividunt, aut uon rem ipsam dividunt, sed
imperium quidem illis daut, iu quorum potestate est
pecunia,nomenveroaIteri; \^l,si dividunt,civitatem
dissolvuut. Neque euim bellum, si opus est, geri,
keque pax publica sine pecmiia conservari potcst.
VOL. n. V

6. Vulgo docetur,^(/(?Jtt et sanctitatem n&n studto
et ratione naturalt acquiri, sed semper superna -
turaliter hominibus infundi vel inspirari. Quod
si verum esset, non video quare rationem fidei nos-
"" trae reddere juberemur, aut cur is non sit propheta,
' quisquis vere Christianus est ; aut denique, quare
nou unusquisque quid faciendum et quid fugiendum
sibi sit, ex propria potius inspiratione, quani ex prae-
ceptis imperantium aut recta ratione Eestimaret.
Reditur igitur ad coguitionem jtrivatam boni et
mali, quae concedi non potest sine civitatum dis-
solutione. Opinio hiec adeo late per orbem Christi-
anum diffusa est, ut uumerus apostatarum a ratione
naturali peiie iufinitus sit. Nata autem est ab in-
sanis hominibus, qui, Scripturanun lectioiie copiara
verborum sacrorum iiacti, ita ea concionando con-
nectere soliti sunt, ut eorum oratio, nihil significans,
imperitis tamen hominibus divina videatur. Cujus
enim ratio nulla, oratio divina apparet, is neceasario
divinitus videbitur inspiratus,
»» 7- Septima civitatibus adversa doctrina est, civt-
t bus singulis earum rerum, quas possident, absolu-
^_ tum esse dominium : hoc est, proprietatem talem,
" quae jus cjeterorum omnium, non modo concivium,
sed etiam ipsius civitatis in easdem res excludit. Id
quod verum non est. Nara qui dominum habent,
dominium non habent, ut probatum est capite oc-
tavo, articulo quinto. Civitas autem civium omnium
domina est, ex coustitutione. Aute susceptum ju-
gum civile, nemini erat quicquam juris proprii,
omnia omnibus commitnia erant. Dic ergo, unde
tibi proprietas haec, n^si a civitate ? Unde autem
civitati, nisi quod uuusquisque jus suum in civitatem
transtulisset ? Et tu ergo tuum juscivitati quoque

DE CAUSIS CIVITATEM DISSOLVENTIBUS. 291

concessisti. Domniumevgoetproprtetagt\ia.tmta. sect,

est et tamdiu darat, quanta et quamtUu ipsa vnlt, . ^

Sirat in familia, filiorum singulonim propria sunt
bona, quse et quamdiu vult pater. Sed multo
tnaxima pars homiuum, qiii pnidentiam civilem
profitentnr, rationem aliter coiligunt. -^quales,
inquiunt, natura snmus ; nulla causa est quare quis
rem raeam mihi meliore jure auferat, quam ego illi
suam ; scimus ad defensionem pnblicam pecunia
aliquaiido opus esse ; sed qni eam exigunt, opus
esse monstrent, et a volentibus accipient. Nesci-
unt, qui sic loqiiuntur, ea qufe fieri volunt, jam ab
initio in ipsa civitatis constitutione facta esse ;
ideoque loquentes tanquam in multitudine dissoluta
et nondum facta civitate, factam dissolvunt.

8. Ultimo loco, regimini civili adversatur, prEe-
sertim vero monarcluco, quod homines non satis 'lU^lItiiHwn
distinguant iiiter j90j»K/«fflt*t multttvdinem. Popultis "'^^^^^^^
est nnum quid, nnam habens voluntatcm, et cui actio
una attribui possit. Nulliim horum de multitudine
dici potest, Populiis in omni civitate regnat ; nam
€t iii monnrckim populus imperat ; vult enim po-
pulus per vohintatom umas kominis. Multitudo
vero cives suut, hoc est subditi. Iii democratia
et aristocratia, cives smit inultitudo ; sed curia
est populus. Et in nioHarekia, subditi sunt multi-
tiido, et, qnamqnam paradoxum ait, rex estpopuliis.
Vulgus hominum, et alii, qiii htec ita esse minime
animadvertunt, de magno numero hominum sem-
per loquuntur tanquam de populo, hoc est, de
cimtate : dicuntque rebellasse cimtaiein contra
regem, quod est impossibile ; et popttlum velle et
nolle, quod volunt et nolunt molesti et mussitaiites
subditi sub prietextu populi, cives contra dritalcm.

293

IMFBRIUM.

, hoc est, miiltifitdinem contra populiim animantes.
Atque lije fere sunt opiniones, quibus imbtiti cives
fiiciles sunt ad tiimnltuaudum ; et si quidem ma-
jestas in omni civitate ei vel eis conseiTanda sit,
qui summum habet vel habent imperium, his opini-
onibns crimen lajsse majestatis adhseret naturaliter.
9. Animum humanum fegritudine affictt maxime
omnium rerum egestas, sive earum rerum, quse
ad vitam et dignitatem tuendam iiecessariEe sunt,
inopia. Et quamquam uemo sit, qui nesciat opes
industria comparaudas et paraimonia conservandas
esse, omnes tamen inopes culpam ab ignavia et
luxnria propria in regimen civitatis, tanquam re
privata publicis exactlonibus detrita, transferre
solent. Debent autem homines considerare, non
modo laborandum esse iis, quibus patrimonium
non est, ut vivant, sed etiam pugnandum, ut labo-
rent. Uiinsquisque Judieorum, qui tempore Esdrse
muros Hierusalem iedificaliant, uua manu faciebat
opns, altera tenebat gladium. In omni civitate
cogitandum est, mauum, quje gladium tenet, esse
regem vel ciiriam summavi, et ab industria civium
non rainus alendam esse illa, qua quisqne fortunam
auam privatam fabricatur; rectigalia antem et
tribitla nihil aliud esse, prjeter mercedem eorum
qui armati vigilant, ne industria singulorum incursu
hostium impediatiu-; ner raa^ justam querimo-
niam esse eorum, q^ paupertatem suam pensioni-
bus publicis impntaut, quam si dicerent inopes se
fieri propter solutionera debitomm. Sed nihil ho-
rum cogitat maxima pars hominum. Patiuntur
enim idem quod in morbo, qui appellatur incnbua ;
qui, ortus ab ingluvie, facit tamen homines putare
se invadi, et magno pondere opprimi et suffocari.

iialKaiil unliiligk

DB CAUSIS CIVITATEM DISSOLVENTIBUS. 293

Quod autem ii, qui videntur sibi tota civitatis mole stcr. iit
oppressi, proui ad seditiones sint ; qnodque uovis _i^L_
rebus delectentur, quibus pra?sentes iioceut, satis
per se manifestum est.

10. Altera animi fegritudo, civitalibus noxia, .
eorum est, qui otio abuudantes carent dignitate. '
Ad honores et claritudinem natura quidem omnes
coutendunt ; illi vero maxime, qui miuime rerum
necessariarum soUicitudine distringuntur. Hos
enim partim ad disserendum iuter ae de republica,
partira ad historicorum, oratorum, politicorum, ali-
orumque librorum facilein leetiouem otiuui cogit.
Inde autem coutingit, ut ad res maximi momenti
administrandas et ab iugenio et a doctrina in-
Btructos se esse arbitreutur. Quouiam autem non
omnes simt, quod sibi videutur csse, et si essent,
non tamen omues, propter multitudluem, ad mu-
nera publica adhiberi possent, uecesse est multoa
prEEteriri. Hi igitur contumeliam sibi fieri existi-
mantes, nihil magis in votis habere possunt, tum
invidia in sibi prjelatos, timi emergendi spe, quam
Bt cousilia publica eveutus infelices sortiautur.
Ideoque mirum non est, si renim novarum occa-
siones cupidis animis opperiantur.

1 1 . Inter affectus seditiosos imraeranda est etiam
gpes mncemli. Sint euim homiues, quantum quis
voluerit, opinionibus paci et regimiui civili repug-
nautibus imbuti ; siut, quantum fieri potest, injuriis
et coutumeliis, ab iis qui in authoritate sunt, Isesi et
lacessiti ; si tameu rhicentfi spes uulla aut non satis
magna appareat, uidla sequetur seditio ; dissimula-
buut singuli, et gravia potius fereut quam graviora.

id hanc spem necessario requiruntur quatuor, k«-
tertis, iiistrumenta, mtitiia Jiducia, et duces. Sine

294

IMPEHIUM,

(ECT. iii. numero maguo, magistratibiis publicis resistere non
_ seditio, sed desperatio est. Per iDStnimenta intel-
ligo arma et commeatuniy quae si absint, numerus
nihil valet, sicut neque arma siue vnttua Jiducia,
neque hsec omnia siue unioue sub duce aliquo, cui
obedire, uon ut obligati quod se ipsius imperio sub-
miserint, (supposmmus enim hoc ipso capite, hu-
jusmodi homines nescire se obhgari ultra i<l quod
sibimet ipsis rectum et bonum visum fuerit,) sed
propter existimationem virtutis, et prudentisB mih-
taris, vel similitudinem affectuum, sponte velint.
Quatuor hBec si hominibus prresentia moleste fe-
reutibus, et jus actionura suarum proprio judicio
raetientibus, iu propinquo sint, ad seditionem et
civitatis coufosionem prseterea nihil deest praeter
aliquem, qui ipsos acuat et condtet.
virtu».qiiii"piu 12. Catalinas, quo nemo unquam magis ad se-
«eitaiJa^f^u ditiones factxis fuit, character apud Salustiiuu hic
dtBjneQii««t ggj^ quod habcret eloquentia satts, sapicntitB pa~
runi. Separat ille sapientiam ab eloquentia, hanc
homini ad turbas nato ut necessariam attribuens,
illam ut pacis dictatricem abjudicans. Eloqnentta
autem duplex est ; altera seutentiee et conceptuum
animi perspicua et elegans expHcatrix, oriturque
partim a rerum ipsarum contemplatione, partim a
verborum in propria et definita siguificatioue ac-
ceptorum intelligentia ; altera est affectuum animi,
quales suut spes, jnetus, ira, misericordia, com-
motrix, oriturque ex usu verborum metaphorico et
ad affectus accommodato, Illa ex veris principiis;
haec ex jam receptis opinionibus, qualescunque effi
sint, orationem texit. lUius ars logica ; hujus
rhetorica est. Illius finis veritas est ; hujus victoria.
Utraqae suum usum habet, illa in deliberatiombus ;

DE CAUSIS CIVITATEM DISSOLVENTIBUS. 295

haec in hortationibus, IUa enim a sapientia nun- sect. iii,

quam disjungitur; hjec vero fere semper. Quod , 1[

autem hujusmodi eloquentia potens, separata a re-
rum scientia, hoc est, a sapientia, verus character
sit eorum qui populura ad res novas solUcitant et
coucitant, ex ipso opere, quod faciendum habeiit,
facile coUigitur. Neque euim imbuere populum
absurdis ilUs opiuionibus paci et societati civili
contrariis possent, nisi ipsi easdem tenerent ; quod
ignorantise majoris est, quam quae possit cadere iu
homiuem sapientem. Guis enim, qui uescit unde
leges vim suam derivent ; qufe sint justt, injusti,
honesti, inlionesti, boni, mali, regulse ; quid pacem
inter homines conciliet et consen^et, quid destruat ;
quid sit suum, quid alienum ; quid denique sihi
fieri veht, ut idem alteri faciat ; vel mediocriter
sapiens existimandus est ? Quod autem auditores
8U0S ex stultis insanos reddere possunt ; quod facere
possunt ut quibus male est, pejus, quibus recte,
male esse videatur ; quod spem ampUficare, peri-
cula estenuare, prjeter ratiouem iidem possunt ; id
ab eloqueutia habent, non ab ea, quae res sicut sunt
ita expUcat, sed ab altera illa, quEe commovendo
animos facit apparere omnia, qualia ipsi animis
prius commotis ea conceperunt.

13. Ad disponendum civium auimos ad seditiones, Q«™n*> >«*
multi etiam eorum, qui bene erga civitatem affecti ■■H..niK.'™.
sunt, dum dictis opinionibus conformem doctrinam J,'„i^r™
adolcsceutibus in scholis,et omni populo e cathedris, ^"i|!^^
insinuant, per inscitiam cooperautur. Qui vero
dispositionem illam in actum perducere volunt,
totum ambitionia laborem in eo ponunt, primum,
ut male affectos in factionem et conspirationem
'Conjungant ; deinde, ut ipsi in factionc plurimum

296

. nr. polleant. In Jactionem conjungunt, diim inter-

1:^ nnncios se et iiiterpretes faciunt consiliorum et

r.rtiii actionum singulorum, nominantque personas et
"aiun- loca ad conveniendum et de iis rebus, (juibus regi-
SrX men civitatis, pront sibi videbitur commodum, re-
•^ formetur, deliberandum. Ut vero mfactione ipsi
domineutur,y«c^/o in factione habenda est; scili-
eet seorsim cnm pauciorJbus conventus secretos
babere oportet, ubi ordinare possint, quid postea
in conventu generali proponendnm sit et a quibus,
et quid quisque eoruni et quo ordine debeat dicere,
et qnomodo potentissimos et exlstimatione apud
/actionix vulgus florentissimos ad suam sententiam
possint trahere. Atqne hoc modo cum Jactionem
satis magnam habeant, in qna per eloquentiam do-
minentur, incitant eam ad res capessendas, atque
ita rempublicam aliquando quidem opprimunt, ni-
mirum, cum factio contraria nulla sit ; plenimque
vero lacerant, et beUum ci^ile introducunt. Cou-
cummt enim stnltitta et eloquentia ad snbversio-
nem civitatis, eo modo quo conspirarunt quondam,
ut est in fabula, filise Peliae regis Thessalife cum
Medea, contra patrem snum. Volentes iUie de-
crepito seni restitnere adolescentiam, consilio Me-
deae in frusta concisum igni coquendum imponunt,
esspectantes trustra dum revivisceret. Eodem mo-
do vulgus stultitia sua, velnt pueUse Pelis, cupi-
entes civitatem veterem renovare, ducti eloquentia
ambitiosorum hominum taiiquam veneficio Medeie,
eamjactionibus divisam incendio ssepius consumunt
quam reformant.

DE OFFICIIS IMPEBA^NTIUM.

CAPUT XIII.

DE OFFICIIS EORUM QITI SUMMUM IMPEBIUM
ADMINISTRANT-

I. DistiDguitursumiiii imperiijus ab exercitio. 2. Solus populi
suprema lex. 3. Imperantium est respicere ail utilttatem plu-
rium coramuiiera, non ad Iiujua vel illius propriam. 4- Per
salutcm inteltigi outiLa commoila. 5. Quisritur an regum
otficium sit saluti aDiinarum civium suorum providcre, prout
ipsis secuodum congcieiitiam propriaoi optimum videbitur. 6.
Salus populi iu quo consistat. 7. Exploratores necessarios
esBc ad defenEioDcm populi. 8. Milites, arma, prtesidia, pecu-
niam temporc pacia paraia haberc, necessarium ctiam ad de-

. fensiouera populi. 9. Recla institutio civium in doctrina civili,
paci CDHservandic DccessarJB. 10. Onera publica a^qualiter
distribuere, paci conservandte conducibile. 11. ^quilatis na-
turalb esse, ut pecuniEe taxentur, pro ratione eorum quce quis-
que consumit, noD qiia> possidet. 12. Ad pacem couservandam

1 conduccrc, ambitiosos premere ; 13. Et ractionp^ dissolvero.
14. Ad locuplctandos cives conducere leges, quibus artes lu-
crativ&t fovcantur, et quibus suratue CDcrccantur. 15. Non esse
plura lcgibus definienda, quam postulat civium et civitaUs
conimodum. 16. PtEiias non raajores sumendas quam quro
legibus pnefinitffl Bunt. 17. Civibus contra judices corruptos
jus reddendum.

1. Apparent ex haoteiius dictis in unoquoqiie j
civitatis genere oJjHcia civium et subditonim ; et
quid summi iraperautes iu eos po/tsiiit. Ipsonim «
autem imperantium officia, et quo modo in subdi- '^
tos gerere se debeant, nondum dictum est. Dis-
tinguendum autera est inter summi imperii jiis et
exercitium ; possunt enim separari ; ut puta, cum
is, qui habet jus, vel non possit vel nolit litibus ju-
dicandis vel rebus deliberandis ipse interesse. Reges
enim aliquando per Eetatem res gerere non possunt ;
quandoqne etiam, etsi possunt, rectius tamen esse
Sudicaut, contenti electione ministrorum et consi-

298 IMPGRIUM.

. liariorum, imperium per eos exereere. Ubi autem
separantnr jus et exercitium, ibi re^men civitatis
simile est regimJni mundi ordinario, quo Deus, pri-
mus omniom motor, effectus naturales producit per
ordinem causarum secundamm. Ubi vero qui jus
regni obtinet, omnibus judiciis, consultationibns,
actionibusque publicis ipse interesse vult, ibi ad-
ministratio talis est, ac si Deus, prseter natUTEe or-
dinem, se ipsum ad materiam omnem immediate
applicaret. De Oj^ciis igitur eorum, qui summnm
imperium sive proprio sive alieno jure administrant,
hoc capite summatim et breviter dicemus. Neque
enim instituti mei est in ea descendere, qufe prin-
cipes alii ab aliis diversa agere possint. Hoc enim
politicis practicis in singulis civitatibus relinqueu-
dum est.

2. Imperantium autem officia omnia hoc uno
dicto continentur : saltis popuU snprema lex.
Q,uamquam enim ii, qui summum inter homines
imperium obtinent, legibus proprie dictis, hoc est,
hominnm voluutati subjici non possunt ; quia sum-
mum esse, et aliis subjici, coutradictoria sunt;
officii tamen eorum est rectae rationi, quie lex est
naturalis moralis et divina, quantum possunt iu
omnibus nbedire. Quoniam autem imperia paeis
causa constituta sunt, et pax propter salutem quje-
sita, qui in imperio positus, eo aliter quam ad salu-
tem populi uteretur, faceret contra pacis rationes,
hoc est, contra legem naturalem. Sicut autem
salus populi legem dictat, per quam principes cog-
noscuiit officium ; ita etiam artem docet, per quam
iidem comparant beneficium. Potentia enim civimn,
potentia est civitatis, id est, ejus qui summum in
civitate habet imperium.

DE OFFICriS IMPERANTIUM.

299

3. Per popalum intelHgitur hoc loco, non per- sect. iii.
sona una civilis, nempe ipsa civitas quBe regit, sed . ^f- .
multitudo civium qui reguntur. Civitas enim non i'"i*™ti.un
sui, sed civium causa instituta est. Neque tamen iiiiiitoi«n pi™
hujii^ et illiits ratio habenda est. Non eiiim impe- llul^h^^^
rans, quatenos talis, civium saluti aliter prospicit, '"'"■ p'»p™"
quam per leges, quse universales sunt ; ideoque

qfficio satisfecit, si toto conatu id egerit, ut per
salutares constitutiones quam plurimis recte sit, et
quam diutissime ; ueque male cuiquam, nisi sua
cidpa, aut casu cui provideri non potuerat. Expe-
dit autem aliquando saluti plurimorum, ut male iis
sit qui mali sunt.

4. Per sahitem autem intelligi debet non solarrrwiuki,,
vitae qualitercunque conservatio, sed quatenus fieri c^i^Sdr"""
potest vita beata. Nam eo fine horaines iu civi-

tates institntivas sponte coiere, ut possent, quan-
tum conditio fert humana, jucundissime vivere.
Facerent ergo ii, qui summum imperiura in eo ge-
nere civitatis administrandum in se susceperunt,
contra legem naturie, quia contra fiduciam eorum
qui imperii administratiouem eis commiserunt, si
non studerent, quantum legibus fieri potest, ut cives
bonis omnibus, nou ad vitam modo, sed etiam
ad delectationem abuude iustruantur. Qui vero
armis imperia acqnisivemnt, cupiunt omnes ut
Bubditi Bui, viribus tam auimi quam corporis idonei
sint ut ipsis serviant ; quare contra fiuem et sco-
pum proprium facerent, si non conarentur ut iis
non modo ea quibus vivere, sed etiam quibus fortes
esse possint, prsebeantur.

5. iDprimis autem ad mlutetn feternam plurimum qiiBntm' im
interesse principes omnes credunt, qiiales de Deo Iiir,™„u^,'^"
teneautur opiuioues, qualisque ei cuitus exhibeatur. "^»"™'

01 pf«vidw

, Quo supposito, quaeri potest utrum summi impera-
tores, et quicunque sant, sive unus sive plures, qm

\ summum civitatis imperium admimstraiit, non pec-

i- cent contra legem naturse, si talem doctrinam el

" talem cultum, quem ipsi civibus ad saluiem tetemam
necessario coiiducere credunt, non faciant doceri et
exhiberi, vel contrariam doceri vel exhiberi per-
mittant ? Manifestum est facere eos contra cou-
scientiam, et velle, quantura in se est, aetemam
civium perditionem. Nam si non vellent, rationem
non video quare committerent, (cum summi exis-
tentes cogi nou possint), ut ea docerentur et facereut
propter quse damnandos eos esse credunt. Difficnl-
tatem autem lianc in medio relinquemus.

^ 6. Commoda civium, quie hanc tautum vitam
spectant, in quatuor genera distribui possunt : pri-
mura, ut ab hostibus extemis defendanturi secun-
dum,utpaxinternaconservetur: tertium,utquantum
cum securitate publica consistere potest, locuple-
tentur : quartum, ut libertate innoxia perfruantur.
Amplius enim ad felicitatem civilem, quam ut a
bello extemo et civili tuti opibus industria partis fnii
possint, summi imperatores conferre non possimt.
7. Ad defensionem populi duo necessaria suut;

prtsmoneri et jira^muniri. Status enira civitatum
iuter se naturalis, id est, hostilis est. Neqne a
puguare cessent, idcirco pax dicenda est, sed respi-
ratio ; in qua hostis alter alterius motum vultumque
observaus, securitatem suam non ex pactis, sed ex
viribus et conciliis adversarii Eestimat. Atque id

jure uaturali, ut capite secundo articulo decimo,
ex eo quod pacta iu statu naturali, quoties justus
metus intercedit, sunt invalida, ostensum est. Ne-
cessarium igitur est ad civitatis defensionem, pri-

DE OFFICII8 IMPERANTIUM. 301

nram, ut sit qui omnium eorum, qui civitati nocere sect. iii.
possunt, quantum fieri potest, consilia et motus ex- , „ 'f- . .
ploret et pra^sentiat. Sunt enim ibi explorafores
ad eoa, qui summum imperium administrant, idem
quod radii lucis ad animam humanam. Atque in
visione politica, quam in naturali rectius dicemus,
species rerum externarum sensibiles intelligibilesque
ad auimam, hoc est, eos qui summum imperium
civitatis administrant, ab aUis non animadversas
per aerem transportari ; ideoque non minus neces-
sarii siuit ad salutem civitatis, quam lucis radii ad
salutem hominis: vel si comparentur aranearum
telis, quie, extensse undiquaque snbtilissimis filis,
motus externos ipsis intus in cavernulis sius resi-
dentibus significant ; non magis ii qui imperant,
quid ad subditorum suorum defensionera imperato
opus est, sine exploratoribm, quam tUse quaudo
exeundum et quo occurrendum sit, sine filis suia
scire possunt.

8. Deinde ad defensionem populi requiritur ne-Miiiioi,nra«.
cessario ut sint prtBmuniti. Prremuniri autem est, m™"u^|^»"
militibus, armis, classe, propngnaculis, antequam {|^' ^^J^''
instet periculum, comparatis, et pecunia jam com- ^""' •',''"'" "■'
portata instrui. Nam milites couscribere, armai^i-ii-
conquirere, post acceptam clndem, si non impossi-
bile, saltem serum cst. Similitcr propugnacula et
priEsidia non ante locis opportunis constituere quam
fines invadantur, simile est msticorum, ut dixit
Deraosthenes, qui, ignari artis gladiatoria', ab una
parte corporis ad aliam, ictibus mo:iiti, clypeos
transferuut. Qni vero pecuniam ad milites alendos,
et caeteras exercitunm impensas, tunc imperari satis
opportune putant, quando periculum incipit appa-
rere, illi certe non cousiderant quam difficile sit tam

30^ IMI

ECT. ni. magnam pecunise vim ab hominibus tenacibus subito
corradere. Nam omnes fere, quod seme! in bouis
suis numeraverunt, ita suum et sibi proprium esse ju-
dicant, ut injuriam sibi fieri puteiit, quoties vel rai-
niraam ejus partem coguntur in publicum erogare.
Ex eo autemj quod a portoriis et rerum i^enaliom
vectigali ad Eerarium accedit, pecunia satis ma^a
ad civitatem arrais defendendam subito confici uou
potest. Peenuia itaque belli causa, si ciritatem
salvam esse volumus, tempore pacia congereuda
est. Cum ergo explorare hostium consilia, arma
et prsesidia tenere, "pecuniam in promptu habere,
imperantibus ad salutem civium necessaria sint ;
salutem autem civium omni conatu procurare lege
natuTEe principes teneantur : sequitur non modo
licitum eis esse exploratores emittere, milites alere,
propugnacnla fedificare, et pecuniam in eas res esi-
gere, sed etiam ea non facere ilUcitum. Qiiibns
etiam addi potest quicquid ad potentiam extemo-
rum, a quibus metuunt, vel arte vel vi minuendam
conducere videbitur : obligantur enim rectores civi-
tatnm mala, quse metuunt, curare pro viribus ne
contingant.

Rku lottiintio 9. Ad conservationem autem pacis inteniBe multa
innndyiii.i™.'! requiruutur, quia multa concurrunt, ut capite
Twi^n™'" prKcedente ostensum est, ad eam perturbandam.
Ostendimus ibi alia esse quae disponunt animos ad
aeditionem, alia qnae dispositos movent et excitant.
Inter ea, quae disponunt, numeravimus prirao loco
quasdara pravas doctrinas. Has igitur eradicare
ex animis civium, et contrarias insinnare ofl!icium
eorum est, qui summa imperia administrant. Ciiio-
niara autem opiniones non imperando, sed docendo ;
non terrore pccnarum, sed perspicuitate rationum

DE 0PFICI18 IMPERANTIUM. 303

aDimis horainum iiiseruntur ; leges, quibus Imic sect. iii.
malo obviandum est, non in errantes, sed in ipsos . 'i*- .
errores constituenda: sunt. Errores illi, quos pra?-
cedente capite cum quiete civitatis consistere non
posse affirmavimns, in animos rudium irrepserunt
partim e concionatorum cathedris, partim a sermo-
nibus quotidianis hominum propter rei familiaris
laxitatem studiis vacantium ; et in animos homm a
doctoribus adolescentite snae in academiis puhiicis.
Quare etiam vice versa, si quis sanam doctrinnm
introducere voluerit, incipiendum ei est ab acade-
miis. Illic fundamenta doctrinae civilis vera et vere
deraonstrata jacienda suiit, quibus imbuti adoles-
centes, plebem postea privatim et publice instruere
possint. Id autera tanto alacrius et potentius fa-
cient, quanto ipsi de veritate eorum, quie docent et
pnedicant, certiores erunt. Siquidem enim pro-
positiones propter consuetudinem audiendi, quam-
quam fals£e, nec magis intelligibiles quam si quis
vocabula sorte ex urna extracta copularet, bodie
recepUe sunt, quanto magis irabiberent homines,
propter eandem causam, doctrinas veras, intellectui
suo et rerum natur® conformes ? Officii igitur sum-
morum imperantium esse arbitror, elementa vera
doctrinae civilis conscribi facere, et imperare ut in
omnibus civitatis acaderaiis doeeantur.

10. Secundo loco, disponere cives ad seditionem oi.™p.ibUca
ostendimus segritudinem animi ab egestate ; quam buFK.p^Vi^Z.
quidem egestatera, licet a luxuria vel ignavia propria "^"t"]'',* '''"'^
profectam, imputant tamen iis, qui regunt civitatem,
tanquam pensionibus pubhcis exhausti et oppressi.
Fieri taraen potest aliquando ut querimonia illa
Justa sit, nimirum cum onera civitatis civibus inse-

lUPERIUM.

, qualiter imponimtur. Quod euira omnibus simul
leve onus est, si multi se subtrahunt, cjeteris grave,
imo intolerabile erit. Neque homiiies tam onu*
ipsum quam inasqualitatem graviter fcrre soleut.
Maxima enim arabitione de immunitate certator, et
in eo certamine miiius felices magis felicibus tan-
quam victi invident. Ad tollendam ergo justam
querimouiam, quietis publicse interest, et per con-
sequens ad officium pertiuet imperantium, ut onera
publica aecjualiter ferantur. Prjeterea, cum id, quod
a eivibus in publicum confertur, nihil aliud sit
prieter emptse pacis pretium, rationis est, ut ii, qui
EEque pacem partieipaiit, fequas partes solvant, vel
pecunias vel operas reipublicae contribuendo. Lex
autera naturahs est, per articulum quindecimum
capitis tertii, unusquisque, iu jure ahis distribuendo,
omnibus tequalem se prsebeat ; quare imperautes,
ut onera civitatis civibus aequaliter imponant, lege
naturali obhgantiu-.

II. vEqualitas autem hoc loco intelligitur non
^ pecuniEe, sed oneris, hoc est, Eequahtas rationis in-
'^ ter onera et beneficia. Quamquam enim pace om-
nes ie([ualiter fruantur, non taraen beneficia a pace
omnibus iequaUa sunt, Nam alii plus, alii minus
bonorum acquiruut. Et rursus alii plus, alii minus
consumuut. Quieri igitur potest, an debeant cives
in publicum coutribuere pro ratione eorum, quje
lucraiitur, an eorum qure consuraunt, hoc est, an
personie taxari debeant, ut pro ratione opura con-
tribuant, aii res ipsse, ut coutribuat quisque pro
ratione eorum qus consurait. Sed si consideremus,
ubi pecuniBB conferuntur pro ratioue opura, ibi eos,
qui sequalia lucrati sunt, non a;qualia i>ossldere.

DE OFFICIIS IMPEKANTIUM.

propterea quod alter parta per parsimoniam con- i
servat, alter per luxm-iam dissipat, ideoque bene-
ficio pacis Eequaliter gaudentes civitatis onera non
aequaliter sustinere : et ex altera parte, ubi res ipsae
taxantur, ibj uuusquisque, dum rem privatam con-
sumit, partem civitati debitam pro ratione eorum
non quEe habet, sed quje beneficio cintatis liabuit,
eo ipso quod sua coiisumit, imperceptibiliter per-
solvit : dubium amplius iion est quin prior ille
raodus pecunias imperandi contra fequitatem,. et
proinde contra officium imperantium sit ; posterior
autem rationi et officio eorum consentaneus.

12. Tertio, officere paci publicje diximus jegritu- ^^
dinem animi, quae oritur ex ambitione. Sunt enim«;
qui, cum sibi prse caeteris sajiere et magis ad res
gerendas idonei videantur, quam ii qui rempubli-
cam in pnesentia administrant ; virtus sua quautum
civitati prodesse queat, qnando aliter ostendere non
possunt, ostendunt noceudo. Quoniam autem tolli
ex animis hominum ambitio et honorum aviditas
non potest, officii imperantium non est ut iu id in-
cumbant. Posamit autem prsemiorum et poenarum
constanti applicatione facere, ut homines sciant
viam ad honores non esse per vituperationem regi-
minis prsesentis, neque per factiones et auram po-
pularem ; sed per coutraria. Viri boui sunt, qui
consulta patrum, qui leges juraque servaut. Hos
si honoribus oniari, factiosos vero ab iis, qui sum-
ma imperia administraiit, puniri et contemtui haberi,
constanti tenore videremus, parendi quam obstandi
major ambitio esset. Accidit tamcu aliquando, ut,
sicut equo propter ferociam, ita civi contumaci
■ propter potentiam blandiendum sit. Sed ut iUud

VOL. II. X

30G IMPERIUM.

[. sessoris, ita hoc imperatoris jam pene excussi est.

. Loquimur autem hic de iis quorum authoritas et
potentia integra est. Horum officium essPj inquam,
obedientes cives fovere, factiosos quantum poBBUlit
imperio premere ; neque enim alio modo potentia
publica, uec sine eacivium quies conservari potest.
!8. Si vero faetiosos homines coercere, multo
magis factiones ipsas dissolvere et dlssipare ad
officium pertinet imperantium. Factionkm autem
voco multitudinem civium vel pactis inter se, rel
unius aUcujus potentia, absque ejus vel eomm, qui
summum imperium obtinent, authoritate unitam.
Est \tss\\iefactio tanquam civitas in civitate. Sicut
enim unione homiimm in statu naturali fit eiritas,
ita civium unione nova fit factio. Secundum hanc
definitionem, multitudo civium, qui externo cm-
cunque sive principi sive civi simpliciter obedituros
se obstrinxerunt, vel qui pacta aut fcedus inter se
mutuse defensionis contra omnes homines fecerunt,
non exceptis iis qui summam potestatem habent in
civitate, faetio est. Etiam gratia apud plebem si
tanta sit, ut per eam comparari exercitus posait,
nisi obsidibus aut alio pignore publice caveatur,
factionem continet. Atque idem de diritiis priva-
tis dicendum est, si sint immodicfe ; quia pecuni^e
obediunt omnia. Siquidem ergo verum sit, civi-
tatum inter se statum naturalem et hostilem esse,
principes, qui factionem permittunt, idem faciunt
ac si hostem intra mcenia reciperent: quod est
contra civium salutem, et propterea etiam contra
leges uaturales.

""■ 14. Ad locupletandos cives necessaria duo simt,

■miaoor et parsimonta ; conducit etiasn tertmm.

DE OFFICIIS IMPBItANTlUM.

307

^
^

nempe terrie aqiweque proventus nafuralis ; est sbct. iii,
autfm et quartiim, mt/itifi, (luse rem civium quan- - "' , -
doque auget, efepius vero attenuat : priora duo sola onwiiicraari
necessaria sunt. Poteat enim civitas iuinsula maris qlTbu. »umm.
coDstituta, non majore quam ut habitationi locum ™"™°""-
prsestet, siue semente, sine piscatura, sola merca-
tm-a et opificiia ditescere : sed uon eat dubium, si
habeaut territorium, quin ditiores eodem numefo,
vel Beque divites majore numero esse possint. Quar-
tum autem, nimirum militia, in numerum quidem
olim venit artium lucrativarum, sub nomine lestricce
sive prtedatorifB. Et genere humano, ante consti-
tutionem civitatum per familias disperso, justa et
honoriflca habita est. Eat enim nihil nliud pfaj-
datio, quam quod parvis copiis geritur bellum. Et
magUEe civitates, noraiuatim Romanfl et AtheniensiB,
spoliisbelli, vectigaUbug externis, et territorio armia
acquisito, ita atiquando rempublicam auxeruiit, ut
tenuioribus civibus non modo nullam pecuniam
pubMcam imperarint, sed etiam pecuniam et agros
liritim diviseriut. Hujusmodi autem divitiarum
iucrementa in rationes minime referenda sunt. Est
enim, quod ad lucrum spectat, miUtia sicut alea,
qua plurimi rem suam labefactant, paucissimi am-
pliorem reddunt. Cum ergo tria tantum sint, pro-
ventits terrtR et aqu^, labor, et parsimonia, quEB
conducunt ad civium locupletationem, circa ea tan-
tum versabitur officium imperantium. Ad primum
utiles erunt leges, qnre favent artibns quibus terrae
et aquEE proventus reddantur meUores ; quales sunt
agricuUnra et piscatara. Ad secundum uttles
Bunt leges omnes, quibus ignavia prohibeatur, in-
dustria excitetur, ars 7iavigandi, per quam com-

_ SEI

Non MH plun
ligibiu dcfinlab
da, quom pfnlu-

moda totius mundi solo pene labore empta in imam
civitatem comportantur, item mecUanica, sub qua
omnes excellentium opificionim artes comprehendo,
et scieniite mathematictc, nauticse et mechanicae
fontes, in honore habeantur. Ad tertium utiles sunt
leges illffi, quibus sumtus tam in cibos quam in
vestes, et universum in res omnes, quae usu consu-
muntur, imraodici prohibeantur. Quoniam autem
leges tales ad fines supra dictos utiles sunt, pertinet
etiam ad officium imperantium eas sancire,

15. Libertas civium non in eo sita est, ut legibus
civitatis esempti sint, vel ut ii, qui civitatis summam
potestatem habent, non possmt leges ferre quas-
cunque volent. Sed quoniam omnes motns et
actiones ci\ium legibus nunquam circumscriptae
sunt, neque circumscribi propter varietatem pos-
sunt, necesse est ut infinita pene siut, quae ueque
jubentur neque prohibentur ; sed facere vel non
facere suo quisque arbitrio potest. In his unus-
quisque dicitur sua frui libertate, atque in hoc sensu
libertas hoc loco intelligenda est, nempe pro juris
naturalis parte ea, quie civibus a legibus civilibus
permissa et relicta est. Sicut aqua, ripis undiqua-
que conclusa, stagnat et corrumpitur ; undiquaque
aperta expanditur, et quo plures exitus invenit eo
liberior fluit : ita quoque cives, si nihil injussu
legum facerent, torperent ; si omnia, dissiparentur ;
et quo plura legibus indeterminata relinquuntur, eo
majore fruuntur libertate. Utrumque extremum
vitiosum est : non enim ad actiones hominum tol-
lendas, sed dirigendas, inventse leges sunt; sicut
neque ripas ad sistendum cursum fluminis, sed ad
dirigendura natura ordinavit. Meusura hujus li-

DE OFFICrrS IMPERANTrUM. 309

bertatis ex bono civium et civitatis capienda est. sect. rn»
Quare, contra officium eorum, qui imperant et ^
legum ferendarum auctoritatem habent, iu primis
est, ut plures leges sint quam ad bouum civium et
civitatis necessario conducat. Nam cum de eo,
quod facere vel non facere debent, ssepius per rati-
ouem naturalem quam per scientiam legum homines
deliberare soleant ; ubi leges plures sunt quam ut
earum facUe meminisse possimus, et per eas pro-
liibentur ea, quae ratio per se uon prohibet ; necesse
est ut per ignorantiam, sine ulla prava intentione,
incidant tamen in leges, tanquam in laqueos, contra
Hbertatem innoxiam, quam imperantes civibus con-
servare lege naturali obligantur.

16. Libertatis civitati innoxiBe, et singulis civi- p*"» ^™ °*
bus ad beate vivendum necessarise pars magna tu.m. qu» 1^
etiam est, ut poeuie nullfe timendae sint, nisi quas ^^t.^™^°"*
praevidere aut exspectare possint. Prjestatur autem
lioc, ubi vel nulla; omnino poenje legibus definJun-
tur, vel majores definitis non exignntur. Ubi nuUse
definiuntur, ibi is, qui primus legem transgressus
est, poenam exspectat indefinitam sive arbitrariam,
supponiturque metus ejus infinitus, quia mali infi-
niti. PrEecipit autem lex naturse iis, qui legibus
civilibus non subjiciuntur, per ea qu^e diximus
capite tertio articulo undecimo, ideoque summis
imperantibus, in ultione et pcenis sumendis, spec-
tandum esse non malum pra^teritum, sed bonum
futurum : peccantque pccnarum arbitrariarum aliam
mensuram habentes, quam utilitatem publicam.
Ubi vero poeua defiuita est, sive lege praescripta,
ut quando verbis disertis ponitur, qui sic/adt, stc
patietur ; sive praxi, ut quaiido i>oeita, lege non

. prBescripta, sed arbitraria ab initio, determinata est
postea per punitioiiem primi delinqueutis, (seque
enim transgredientes ffiqualiter puniri jubet feqnitas
naturalis), ibi pcEuam, quam quie lege definitur,
majorem exigere, contra legem naturEB est. Finis
enim punitionis est, voluntatem homiuis non cogere,
sed fonnare, et talem facere, qualem eam esse cupit
is qui poenam statuit, Et deliberatio uiliil aliud eat
nisi commodorum et incommodorum focti, quod
aggredimur, tanquam iu bilance ponderatio, ubi
quod praeponderat, necessario secmidum inclinti^
tionem suam procedit. Siquidem ergo legislator
pcEuam minorem crimini appendit, quam ut libi-
dini metus prfeponderet, libidiuis supra metum
pcenJB excessus, quo crimen committitur, legislatori
attribuendus est, hoc est, summo imperanti ; ideo-
que si punit majori prena quam ipse legibus pne-
finivit, punit in alio quod peccavit ipae.

17. Etiam ad innoxiam et necessariam civibns
libertatem pertinet, ut quae jura legibus sibi quis-
que concessa habet, iis sine metu fnii possit. Fnistra
enim est svum ab alieno legibus distingui, si falso
judicio, latrocinio, vel furto rursus cojifundantur.
Coutingit autem falsa judicia, latrocjnia, et furta
fieri, ubi judices corrumpi possunt. Mctus euim,
qno homines a male faeieudo deterrentur, non ab
eo oritur quod poense statuuntur, sed quod exiguu-
tur. Futurum enim ex prteterito aestimamus, qn^
raro fierisolent, raro exspectantes, Si igitur judieea,
muneribus, gratia, vel etiam misericordia, oorrupti,
pcenas lege debitas seepe remittant, atque eo modo
improbis spem faciant impunitatis, bonis civibus a
sicariiB, latronibus, veteratoribusque obseasis, neque

DE OFFICIIS IMPBBANTIUM. 311

conversari interse^ neqne omnino se movere libenim sect. iii.
erit ; imo eivitas ipsa dissolvitur, et redit cuique }^ ^
jus se ipsum suo arbitratu protegendi. Praecipit cmbiw contra
igitur lex naturse summis imperantibus, ut justitiam ^^^^^^'
non modo ipsi exerceant, sed etiam ut judices a se ^«1**«°^"™-
positos idem feu^ere poenis cogant, hoc est, querelis
civium aurem prsebeant, et delegent, quoties opus
est, judices extra ordinem qui de ordinariis cog-
noscafit.

]. Lex quomodii dlflert a coosilio : 2. Quomodo ditTcrt a pacto :
3. Quomodi) a jure. +. Divisio legum in divinas et humanas;
et divinarum in oatiimlca ct positivBs ; ct naturalium in leges
singulorum honilnum, et genlium. S, Lcgui

divisio in sacras ct sKCulares ; 6. In distributivam
et vindicativani. 7- Distributivam et viDdicativai
species legum, sed partcs. 8. Omni legi picna uppcnsa intel-
ligitur. 9. Prteccpta Decalogi de parcntibus tioiiorandis, de
homicidio, adulcerio, furto, ct falso testimonio, leges ci
10. Impossibile esse lege civili quicquam jubere contrs legem
natune. 11. Legi essentiale esse, ut cognoscatur et ipsa et
legifiiator. 12. Unde cognoBcatur legislator. 13. Ad cognoe-
ccndam legem neccssaria sunt promulgatio et interprctado.
14. Legis civilis divisio in scriptam ctnon scriptam. 15. Leges
naturales non essc leges scriptaa; ncque responsa juriBpruden-
tum, neque consuctudinem esse leges per se, sed pcr consensum
GummcB poteslatia. 16. Peccati nomen latissime acceptum,
quid significet. 17- Feccati dcAnitio. 18. Differentia inter
peccatum infirmitatis et malitiam. 19. In quo genere peccati
contineatur atheismus. 20. Quid sit crimen ta^tc maJestatiB.
21. Crimine lcesa) majestatis non leges civilcs scd naturales
viulori: 22. Ideoque non jure impcrii, seil jurc belli puniri.
23. Obcdientiam non recte distingui in activam et passivam.

1. Lex ab iis, qui vim verbonim minus morose
pensitaut, aliquaudo cum constlio, aliquando cum
pacto, aliquando carajure confuuditur. Confiindunt
legem cum consilio, qui putant monarcharum offi-
cium esse consiliarios non modo audire, scd etiam
iis obedire ; tanquam si consilium capere, nisi
etiam quod cousultum est fiat, fnistra esset. Dis-
tinctio iiiter consiliim et legem petenda est a
differentia inter consiliuvi et mandatmn. Jam con-
siLiUM eat prwceptum, in quo ratio, quare pare-

DE LEGIBUS ET PECCATIS. 313

nius, sumitur «i y)*n re qUEe prDBcipitur. Manda- si
TUM autem cst prtrceplum, in quo parendi ratio ^
sumitur a voluntate profcipientis. Proprie enira
non dicitur, sic volo, srcjtiheo, nisi stet pro ratione
volitntas. Cum vcro legibus obediatur non propter
rem ipsam, sed propter voluutatem praecipientis,
lex non consiUnm, sed mandatum est ; definitur-
que hoc modo : lex est mandatmn ejus pcrsono!,
sive hoviinis sive curia-, cujus prtecepttm continet
ohedientitc ratioriem. Ut prjecepta Dei respectu
hominum, civitatis respectu civium, et universaliter
omnium potentium respectu eorum, qui non possunt
resistere, eorum leges diceiidie sunt. Differmit ergo
multifariam inter se lex et consiUum. Lex enim
ejus est, C|ui potestatem habet in eos quibus prie-
cipit ; consiVmm ejus, qui potestatem uon habet.
Facere id quod lege prEecipitur officii, quod con-
silio, arhitrii est. ConsHium dirigitur ad finem
ejiis cui preecipifur ; lex autem ad finem ejus qni
priecipit. ConsiUum non nisi volentibus datur, lex
etiam nolentihus. Denique jus consiliarii tollitur
arbitrio ejns, cui consiliujn dat : jus legislatoris
non tollitur arbitrio ejus cui imponitur lex.

2. Legem cum pacto confundunt ii, qui leges **
putant nihil aliud esse quam o/ioXoyfifiaTa, sive formu-
las vivendi, communi consensu hominum determi-
natas. Inter quos est Aristoteles qui (in Prjefatione
Rhetorices ad Alexandrum) legem hoc modo de-
finit : Nojiioc coT( A'1-yoc Mpiafuvoi; koB o/ioAo-yiav Koivi]V
jtoXeiuc, fXT]vvii)v iril>c ^fi Trparrtiv fKaara, id est, lex
est oratio definita juxta consensum communem
civitatis, indicans qvomodo stngnla oportet agere.
Quae definitio non est legis simpUciter, sed civilis.
Manifestum enim est, leges divinas non esse ortas

314 IMPBRIUM.

, a consensu hominum, ueque etiam naturalea. Nam
si a conseusu hominum originem haberent, etiam
eonmdem conseusu abrogari possent ; sunt a\item

"' imrautabiles. Neque vero est ea definitio legitima
legis civitis. Civitas euim eo loco sumitur vel pro
una persona civili, unam habente voluntatem, vel
pro multitudine homlnim], quorum unicuique sna
voluntas privata libera est. Si pro nna persona,
illud, covmmni conscnsu, non recte ponitur; non
enim habet una persona consensum. commuuem.
Neque oportebat ponere indicans quid facto opos
esset, sed jithens. Civitas enim civibus quse indi-
cat imperat. Intellexit ergo per civitatem, mxdti-
tudinem hominum communi consensu, puta scripto
suffragiis confirmato, formulas vivendi indicantem.
Hffi autem nihil alind sunt praeter mutua pacta,
quffi non aute qnemquam obligant, neque ideo leges
sunt, quam constituto imperio summo, quod possit
cogere, cautum ei sit erga casteros, qui ahter ea
observaturi non sunt. Leges itaqne, juxta defi-
nitionem hanc Aristotehs, nihil aliud sunt quam
nuda et invalida pacta, quje tum demum, cum sit
qui potentiam civitatis jure exercet, ieges fient vel
non fient iUius arbitrio. Confimdit ergo pacta cum
legibus, quod non oportuit; est enim paetunt
promissum; lex tna^idatum. In pactis, ^faciam
dicitur ; in legibm, fac. Pacto* obligamnr ; lege
obligati tenemur. Pactum. dbVi^aX. per se ; lex oh-
ligatum tenet virtute pacti universahs de preest^da

• Paclo Qbligamur, e?c.] Visum est aliquibuB, idem esse obli-
gKri et obiigatum tencri ; et proinde distinctionem in verbis ali-
quam, in rc nullam erae. Clorius cgo iiQC dico ; pacto obligari
bouinem, id est, propter pronfissioneni prastare d^bere : l^g
vero obligatum teneri, id est, metu p<cnn, qun in lege coti^tjfui^fi^
ad prfestationem cogi.

DE LEGIBUS BT FECCATIS. 315

obedientia, Ideoqae in pacto, prius determinatur sect. iii.
quid faciendum est, quam ad faciendiim obligamur ; '*• _ .
sed in lege ante obligamur ad faciendum, quid
vero faciendum sit, determinatur post. Debebat
igitur Aristoteles definire legem civUem hoc modo ;
lex civilis est oralio definitaper mluntaton civi-
tatis, singula imperaim qiiee ojtortetjacere. Q,ux
eadem est cum ea quam attulimus supra capite
sexto, articulo nono, uiminim leges civHes esse ejus,
sive hominis sive curifp, qui in civitate summa
potestate prtediius est, de ctvium Juturi» actioni-
hns mandata.

3. Legem cum jure confundunt ii, qui, quod qu™x<«i..
jurc divino permissum est, fecere perseverant,quam- " ^™
quam lege civitatis prohibeatur. Quod lege di-

tiina prohibetur, lege civili permitti uon potest
nec quod lege divina imperatur, prohiberi potest
lege civili. Veruntamen quod jure diviuo permit-
titur, id est, quod jure divino fieri potest, nihil im-
pedit, quii minus idem lege civili prohibeatur.
Leges enim iiiferiores Hbertatem a superioribus
relictam restringere possunt, quamquam ampHare
non possunt. Est autemj'i(*, lihertas naturalis, a
legibus non constituta, sed relicta. Remotis enim
legihus, libertas integra est ; hanc primo restringit
naturalis lex, et divina ; residuam retrsingunt
leges civilcs ; et quae legi civiii superest, restringi
rursus potest a constitutionihus particularium ur-
bium et Bocietatum. Multum ergo interest inter
legem, etjus; lex enim vinculum,Jus Uherlas est,
differuntque ut contraria.

4. Lex omnis dividi potest, primum, pro diversi- Diri.io ir^un
tate authorum, in divinam et humanam. Dimuamm„u.:,^i.^t\.
autem pro duobus modis, quibus Deus voluntatem ™™ "■ ■"'"■

316 IMPERIUM.

suam hominibus notam facit, duplex est : naturalit
sive moralis, etpositiva. Naturalis ea est, quam
li Deus omriibus hominibus patefecit per verbum
" suum tElertmm ipsis innatum, nimirum rationem
itaturalem. Atque htec est ea lex, quam toto hoc
libello explicare coiiatus sum. Positiva est, qiiam
Deus nobis patefecit per verbum propheticumy quo
locutus est ad homines tanquam homo ; quales sunt
leges, quas tradidit Judfeis circa politiam et cul-
tum diviuum ; possuntque appellari leges divina
civiles, quia civitati Israelitarum, populi sui pecu-
liaris, peculiares erant. Rursus, naturalis dividi
potest in naturalem hominum, qUEe sola obtiiiuit
dici lex naturte, et naturalem civitatnm, qua; dici
potest lex gentium, \Tilgo autem jus gentium ap-
pellatur. Prfecepta utriusque eadem sunt : sed quia
civitates semel iustitutje induunt proprietates ho-
minum personales, lex, quam loquentes de hominum
singulomm officio naturalem dicimus, applicata
totis civitatibus, nationibus, sive gentibus, vocatur
jus gentium. Et quEe legls et juris nafuralis ele-
meuta hacteuus tradita sunt, translata ad civitates
et gentes iutegras, pro legum et juris gentium
elementis sumi possunt.

5. Humana lex omnis civilis est. Nam extra
" civitates status hominum hostilis est ; in quo, quia
alter alteri non subjicitur, leges prseter dictamina
rationis natnralis, qme lex divina est, nullffi sunt.
In civitate vero, sola ciritas, hoc est, homo vd
curia, cui summum civitatis imperium committitur,
legislator est, civitatis autem leges civiles siint.
Civiles leges possunt dividi pro diversitate subjectae
materiae in sacras et s^ctdares. Sacrte sunt, quae
pertinent ad religionem, hoc est, ad ceremonias et

DE LEGIBUS ET PECCATIS. 317

cnltimi Dei, nimirum qvise et quo ritn personK, res, sect. iii.
loca, coDsecranda sunt, quie opiniones circa numen '^- .
divinum pnblice docendEe, et quibus verbis ritibus-
que suppUcationes faciendie sunt, et similia ; et uuUa
lege divina positiva definiuntur. Nam leges civiles
sacriE sunt humanee, quie et ecclesiasticm dicuntur,
circa res sacras ; steculares autem generaJi no-
mine civiles appellari solent.

6. Rursus, lex civilis pro duobus legislatoris '" '^'""^''".^™
officiis, quormn alterum estj(M(/iCflre,alterum cogere

ut judiciis acquiescant, duas habet partes, alteram
distributiva?», alteram vindicativam sive pccna-
riam. ZJij^rifiM^/na est, qua jus suum cuique dis-
tribuitur, hoc eat, quse regulas omnium rerum
coiistitxut, quibus sciamus quid nobis, quid aliis
proprium sit ; ita ut nos nostris uti et frui alii non
impediant, neque nos impediamus illos ne utantur
et fruantur suis ; et quid cuique licitum sit facere
vel omittere, quid illicitum Vindicativa est, qua,
qu£e pceuBe sumendBe sunt de iis qui legem violant,
definitur.

7. Disiributiva autem et vindicativa non sunt Di.wbuiivau.
duK legum species, sed ejusdem legis duae partes. i.cma*.i--ci«
Siquidem enim lex nihil amplius dicat, qnam, verbi °^' ^"^'
gratia, iuum esto, qiiod tu tuo rcti cepisti in mari,

frustra est. ftuamquam enim alter eripiat tibi quod
cepisti, uon impedit qnin adhuc tuum sit. Nam in
statu naturjE, ubi omuia omnium sunt communia,
idem est et (uuvi et alienum; ita nt quod lex de-
finit esse tuum, tuum erat etiam ante legem, et post
I legem tmm esse non desinit, quamquam ab alio
tpossessum. Nihil ergo lex agit, nisi ita inteUigatur,
t sic tiium sit, ut omnes alii prohibeantur, ne im-
lediant quo miuus omni tempore eo possis tuo arbi-

319 IMPERIUM.

SBCTiiii. tratu secure uti et frui. Hoc enim est quod

i, . ^*- requiritur acl proprietatem bonorum, non ut quis
iis possit uti, setl possit solus ; quod fit prohibendo
1 alios ne tsint impedimeuto. Sed frustrn etiam pro-

I hibent, qui metum poenarum non incutiimt. Frus-

I tra ergo lex est, nisi utramque partem contineat,

I et illam, qute prohihet injurias fieri, et illam, qu(e

I facientes punit. Harum prima, quee (listribtiliva

l dicitur, prohibiioria est, et loquitiu- ad omnes ;

I secunda, quEe vindicativa vel pienarin appellatur,

I mandatoria eat, et loquitur tantum ad ministros

publicos.
omni i(w 8_ Ex quo etiam intellieitur omni leei civili an-

iDicu«iiiir. nexam esse poenum, vei explicite vei implictte.

(Nam ubi poena neque scripto, neque exemplo ali-
cujus, qui pccnas legis transgressae jam dedit, defi-
nitur, ibi subintelligitm- poenam arbitrariam esse,
nimirum, ex arbitrio pendere legislatoris, hoc estj
summi imperantis, Frustra enim eet lex, quie im-
pune violari potest.
pnccepio Deta. t) Quouiam autcm a legibus civilibus oritur, tum

liigi, do pamib. . . ° ., . ■ ^ 1.

biij.h™c.Hu»n», quod unusqmsque jus suum sibi propnum et ab
aaoHMic., furto, alieno distinctum babeat, tum etiam quod prohi-
^j^^J^jJJ^J^ beatur aliena invadere, sequitur pr^ecepta heec,
hoHorem parentibtis legibuit dejinittim non denega-
bis: hominem, qttem vetant leges occidere, non
occideg : legibits vetitum concubitiimjugies : rem
alienam domino inviio nott atiferes : legea et Ju-
dicia falso testimonio non Jrusirabere, esse leges
civiles. Leges naturales eadem pr£Ecipiuut, sed im-
plicite : nam lex naturalis (ut capite tertio, articulo
secundo, dictum est) jubet observari pacta, ideoqne
etiam obedientiam prBestare, quando obedientiam
pocti fiieriut, et alieno abstinere, quando quid »t

DE LEGIBUS ET PECCATIS.

319

ralienmn, lege civili definitum fuerit. Cives autem ;

I Omnes (per capitis sexti articulum decimum tertium)

I obedientiam prrestare mandatia ejus, qui habet sum-

i loam potestatem, hoc est, legibus civilibus, ex ipsa

] dvitatis constitutione paciscuntur, etiam aiite quam

I tiolari possunt; Nam lex uaturalis obligabat in

\ glktu naturali ; ubi, primo, quia natura omnia om-

(nibus dedit, nihil alienum erat, et proiude alienum

l invadere impossibile ; deiude, ubi omnia commmiia

I ^nt, quare etiam concubitus omiie8 liciti ; tertio,

^ubi status belli erat, ideoque licitum occidere;

quarto, ubi omnia proprio cujusque judicio definita

erant, ideoque honores etiam patemi ; postremo,

ubi uulla judicia publica erant, et propterea nullus

I BBU8 testimonii dicendi neque veri neque falsi.

I 10. Cum ergo obligatio ad leges ilias observandas i,

atltiquior sit quam ipsarum legum promulgatio, ''^

utpote contenta in ipsa civitatis constitutione, vir- "'

tute legis naturalis quie proliibet violari pacta, lex

naturalis omnes leges civiles jubet observari. Nam

ubi obligamur ad obedientiam antequam sciamus

quid imperabitur, ibi universaUter et in omiiibus

obedire obligamur. Ex quo sequitur legem civilem

nullam, quse non sit lata in contumeliam Dei, cujus

respectu ipsre civitates noii sunt sui juris nec di-

cuntiu- leges ferre, contra legem naturalem esse

posse. Nam etsi naturie iex prohibet furtum, adul-

terium, etc, si tamen lex civilis jubeat invadere

aliquid, non est illud fiirtum, adulterium, etc. Nam

Lacedfcmonii olim, cum permitterent pueris certa

lege surripere bona aliena, ea bona non aliena, sed

propria surripteutis, esse jusserunt ; ideoque tales

surreptiones non eraut furta. SimiUter, Ethnico-

rnm copulatioiies sexaum, secundum leges suas, con-

iagia erunt legitima.

330 TMPERIDM.

1 1 . Ad essentiam legls iiecessarium cst, ut civi-
bus duo innotuermt ; primum, quis homo vel quie

curia summam potestatem, hoc est, legum fereiida-
rt rum jus habet ; secundum, quid ipsa lex dicat. Is
enim, qui nunquam cognovit aut cui aut ad quid-
tenetur, obedire non potest, et perinde est, acsi noa-
teneretur. Non dico necessarium esse ad essentiam
legis, ut vel hoc vel illud perpetuo cognitum sit,
sed tantum ut cognitum semel fuerit : quod si
postea civis obliviscatur vel juris, quod is habet qni
legem fert, vel ipsius legis, id non impedit quo mi-
nus teneatur obedire ; cum potuerit meminisse, si
voluntatem obediendi, prout naturalis lex jubet,.
habuisset.

12. Cognitio legislatoris depeudet ab ipso cive;
nam sine conseusu et pacto suo proprio, vel ex-
presso vel subaudito, jus legislationis conferri iu
neminem potuit ; expresso, quando cives ab initio
formam regendEe civitatis inter se constituunt, vel
quaudo promisso suo submittunt se alicujus imperio ;
vel saltem subaudito, ut quando utuntur beneficio
imperii et legum alicujus, ad profectionem et con-
servatiouem sui adversus ahos. Cujus enim imperio
concives nostros obedire postulamus bono nostro,
illius imperium legitimum esse ea ipsa postulatione
confitemur. Ideoque ignorantia potestatis legum
ferendarum obtendi nuuquam potest. Unusquis-
que enim quod ipse fecit fecisse se cognovit.

13. Cogjiitio legmn dependet a legislatore, qui
eas promulgare debet ; aliter enim nou sunt leges.

,. Est enim lex legislatoris mandatum ; mandatum
autem est declaratio vohintatis. Non ergo le\ eat,
nisi voluntas legislatoris declaretur; id quod fit
promulgatiotie. In promulgationc autem dao

DE LEGIBUS ET PECCATIS. 321

constare debent ; quorum alterura est, ut is vel ii, sect. iir.
qui legem promulgaut, vel habeant ipsi jus legia- . '*• .
lationis. vel id faciant auctoritate ejus vel eonun Adn>gDoi«ti.
qui habent ; alterura est ipsa legis sententia. Pri- L»«rir™<mr
mum autem, quod leges proniulgatfe procedant ab jnTKjfJ^uo.
eo qui summum habet imperiura, constare, hoc est
sciri accurate et philosophice loquendo non po-
test, nisi ab iis qui ab ore ipsius imperantis eas ac-
cipiunt; casteri credunt; sed credendi rationes
tantfe sunt, ut non credere vix sit possibile. Et in
civitate quidem democrattca, ubi legibus ferendis
unusquisque interesse, si velit, potest, qui absens
fuerit prsesentibus credere debet. Sed iu tnonar-
ehus et aristqcratiis, quia paucis raandata mo-
narchfE et optimatum praesentibus et coram audire
conceditur, illis paucis necesse erat potestatem
facere ea caeteris promulgandi. Et sic edicta et
decreta principura esse credimus, quae pro taiibus
vel scripto vel voce eorum, quorum id munus eat,
nobis proponuntur. Sed tameu, cum credendi
causas habeamus has ; ndisse quod princeps vel
cnria summa talibus consiUariis, scribis, pr^econi-
bus, sigillis, et similibus arguraentis ad voluntatem
suam declarandam constanter usus sit ; quod nun-
quam auctoritatem illis detraxerit; quod de iis,
qui hujusmodi promulgationi non credentes legem
transgressi sunt, pcenae sumtae faerint ; non modo
qui sic credens obediverit edictis et decretis per
illos editis, ubique terrarum excusatnr, sed etiam
qni non credens non obediverit, punitur. Nam
permitterc ut hac constanter fiant, satis manifes-
signum et declaratio voluntatis ejus, qui im-
!rat, satis perspicua est; raodo nihil in Jege,

VOL. II. T

aTida

edicto seu decreto contineatur, quod aummte po-
testati ipsius imperantis deroget. Non est eulia
putandum, eum velle potestati suk a quibuscunque
miuistris suis quicquam detrahi, dum voluntatem
retiuet imperaudi. Sententia vero legum, ubi de
ea dubitatur, petenda est ab its, quibuu a sutnma
potestate commissa est causarum cognitio, sivej'u-
dicia. Judicare enim niliil aliud est quam Icges
Biugulis casibua inferpretando applicare. Quibmi
autem id munus commissum est, eodem modo oog-
noscitur, quo cognoscimus qui sint ii, quibus com-
inissa est auetoritas leges promulgandi.

14. Rursus, lex civiHs, pro duplici modo promal-
gaudi, duonim generum eat : scripta, et non scripta.
Per scriptam ijitelligo eam, qua; voce sive siguo
aliquo alio voluutatis legislatoris indiget ut fiat lex.
Legum euim genus omne et natura et tempore
cofevum est geueri humano, et propterea inven-
tioue literarum et scribendi arte aiitiquius, Nou
ergo legi scriptw uecesaaria est scriptio, sed vox ;
hsec sola ad essentiam, illa ad recordationem legia
adhibita est. Nam ante iuveutas literas ad memo-
riam adjuvandam, leges iu metra redactas cauti-
tari solitas esse legimus, Noa scripta est ea, quee
Qon alia indigct promulgationc prseter vocem na-
turse sive ratiouem naturalem ; quales suut legeJi
naturales. Lex. enim uaturalis, quamquam a civili
distiuguatur quateuus voluntati praecipit, tamen,
quod ad actiones attinet, civilis est. Exempli
gratia; haec, 7ion concupisces, qua; pertinet tan-
tum od auimum, lex naturalis tantum est ; haec
vero, non invaaes, et uaturalis et civilis est. Cum
eaim regulas prsescribere uuiversales, quibus omnes

DE LEGIBUS ET PECCATIS.

323

fiituwe lites, quffi forte infinitae sunt, dijudicari pos- sect. iii*
sint, impoaaibile sit, intelligitur, in omni casu legi- . '^ ^.
bm scriptis prfetermisso, sequendam esse legem
teguitatls ndturalis, qii^ jubet squalia ffiqualibus
distribuere : atque hoc, vi legis cimlia, quas pcenas
etiam de iis exigit, qui scieutes et valentes leges
Ttaturales facto transgrediuntur.

15. His intellectis, apparet primum, leges nn^w- 1*«« nuarji»
rales, quamquam iii libris philosophorum descriptae ™rip™ neqaa
fuerint, non esse ob eam rem vocandas leges scrip- ^3^i>i™
tas; neque scripta jurisprudentum esse leges, obi"^'™"^jf-
defectum auctoritatis summse; neque etiam r«-i*r»e.»eJF''
sponsa prufleittum, id est, judicum, nisi quatenus ZT^^a^^
CQnseuso summje potestatis in consuetudinem abi-

erint. Tunc antem iuter leges scriptas habenda
ease: uon propter consaetudinem ipsam, qute vi
sua legem non constituit ; sed propter voluntatem
summi imperantis, quse ex eo arguitur, quod sen-'
tentiam, sive jequam sive iniquam, in consuetudi-
nem ire perpessus est.

16. Peccatiim significatione latissima compre-Po?catinoi
hendit omoe J^acium, dictum, et rolilum, coQtra 1"™*"^.''
rectam ratiouem, Unusquisque enim media ad "s™^™*-
finem, quam sibimet ipsi proponit, ratiociuando
quserit. Si ergo recte ratiocinetur, hoc est, inci-
pieus a principiis evidentissimis texat discursum ex
cousequentibus continuo necessariis, progredietur
itinere directissimo ; aliter deviabit, id est,yociW,
flicet, vel conabitur aliquid contra finem proprium :
qnod cum fecerit, dicetur ratiocinando quidem er-
rasse, actione vero et voluntate peceasse ; nam
peccatum ita sequitur errattaa, sicut voluntas iu-
tellectum. Atque hiec est vocis acceptio gene-
ralisaima, qua coutinetur otim^/aetum imprudens.

324

IMPEBITJM.

sive contra legem, ut, alienam domum evertere ;
sive non coutra legem, ut propriam super areoam
ledificare.

1/. Ubi vero de legibus sermo est, ihi peccati
nomen arctius est, significatque non omne factum
contra rectam rationem, sed illud tantum quod cul-
patur, atque ob eam causam malum culpee appel-
latur. Nec tamen si quid culpetur, peccatum sta- "
tim, aut culpa diceuda est, sed si cum ratione cul-
petur. Qujerendum igitur est, quid sit cum ra-
tione culpare, et quid contra rationem. Ea est
natura hominis, ut unusquisque id, quod ipse sibi
cupit fieri, bonum, quod fugit, malum vocet. Itaque
diversitate affectuum contingit, ut quod alter bo-
num, alter malum ; et idem homo quod nunc bo-
num, mox maliim ; et eandem rem, in seipso bonam,
in alio malam esse dicat. Bonum enim et malum
delectatione et molestia nostra, vel ea quse nunc
est, vel quse exspectatur, omnes sestimamus. Q,uo-
niam jam prospere facta inimicomm, quia honorem,
rem, et potentiam eorum augent ; et sequalium,
propter certamen honorum, molesta omnibus, adeo-
que mala, et videntur, et sunt ; solentque ho-
mines, vtalos putare, hoc est, culpam attribuere
iis, unde sibi malum advenit ; fieri non potest, ut
quae facta culpanda, quae non culpanda sint, con-
sensu singulorum, quibus non eadem placent et
displicent, definiantur. Possunt quidem convenire in
generalia quxdam, veluti Jurtum, adulterium, et
similia, esse peccata ; tanquam dicerent mala om-
nes vocare ea, quibus nomina imponunt, quEB in
malam partem accipi solent. Sed non quaerimus
au furtum sit peccatum ; quserimus quid fiirtum
dicendum sit, et sic de CEeteris similibus. Siquidem

DE LEGIBUS ET PECCATIS. 325

igitur quid ratioue culpandum sit, in tanta diver- sect. ni
sitate censentiurn, non sit raensurandum per ra-
tionem unius, magis quam alterius, propter sequali-
tatem naturse humanaB ; neque ratio uUa exsistat
praeter rationes shiguhruin, et rationem cifitaiis ;
sequitur quid sit ratione culpamlum definiendum
esse a civitate ; ut culpa, hoc est, peccatum sit,
quod quis fecerit, omiserit, dixerit, vel voluerit,
contra rationem civitatis, id est, contra leges.

18, Facere autem aliquis potest eontra leges per psfl*'™»'»
infirmitatem humanam, etiamsi eas implere cupiat ; iniinqind.,
tamen ejus factum, ut contra leges, recte culpatur "' "''"
et peccatuvt dicitur. Sunt autem qui leges negli-
gunt ; quotiesque lucri impunitatisque spes appa-
ret, nuUa pactorum et datge fidei conscientia reti-
nentur, quin eas violent ; horum non modo facta,
sed etiam iugenia adversa legibus sunt. Qui per
infirmitatem tantum peccaut, etiam quando pec-
cant, viri boni sunt ; hi vero, etiam quando non pec-
cant, Tnali simt. Quamquam autem utrumque, et
actio et auimus, legibus repugnet, differentibus
tamen appellationibus repugnantise illEe distin-
guuntur. Nam actionis irregularitas aSiKij^n, in-
justefactum; animi, aStKia et KAKia, injitstitia et
malitia : illa, perturbata; mentis injirmitas ; haec,
animi sedati pravitas.

19. Si quidem autem peccatum non sit, quodi"']'""^
non sit contra aliquam legem, neque lex ulla sit,
quEB non sit mandatum ejus qui summum habet
imperium ; neque quisquam summum imperium
habeat, quod non sit ei nostro consensu delatum :
quomodo peccare dicetur is, qui vel non exsistere
Deum, vel noTi guberuare mundum, affirmaverit, vel
aliam contumeliara in ipsum evomuerit ? Dicet

326 IMPEHIUM.

BECT. m. enim se volantatem stmm Dei vohmtati nvnqttam

' ;; , suhjeeisse, vt quem ne esse qttidem opinatHsJuerit.

^fro Et quamqitaM opinio sita erronea esset, ideoque
^^ etiam peccatum ; numerandam tamen esse infer
peccata imprudenticE, sive ignorantift, qurc ptiniri
jure non possunt. Oratio hsec eousqae adraittemla
esse videtur, ut hujusmodi peccatum, quamquam
sit maximum damuosissimumque, referri tameti de>
beat* ad peccata impradeiitiBe ; eed ut per impra-
deiitiam aut ignorantiam excusandum sit, absurdam

* Rtftrri lamai debeal ad peccala impTudenlix.'] Quod athejs-
miim noD ad litjustitiam, aed od imprudentiam rctiilerim, a pluri-
bus reprelieiisum est: imo, a nonnullis in cani [lartem acceptum,
tanquam atheie non eatis acrem adversarium me ostentlerim. Ob~
Jiciunt pneterea, qUod cum Detim esie ratione naturali soiri pose
diierim olicubi, confiteri deberem peccaro eos, saltem coiltra le-
gem nBturs ; itaque nou imprudentiee tantum sed etiam injuatitis
reos esse. £go vero ita atheis inimicus sum, ut legem aliquun,
juxta quiun condcmnare cus injustitiic possem, et diligentiasime
quEcsivcrim et vchcmeotcr cuplverim ; sed cum nullam invetierim
qUEBsivi pFoxime, quo nomioe tantopere Deo esoai hominea, ali
ipBo appeUareotur. Deus autcm de atlieo sin loquitiir; dtxitin^
sipien» in cordt siio, non est Deiis. Itaquc peccatum eorum in eo
geoere collocavi, in quod geous ab ipso Deo relatum fueraL
Deinde atheoshostesDeiesaeostcndo; nomen autem hostis quam
injustl, aliquando atrocius esse puto. Poatremo jusle et a Deo et
a Bummis impenotibus eo nomiue puiiiri possc caofirma. Itaqne
peccatum hoc nullo modo excuso neque cKteouo. Qood aulein
Deuin esse ratiooe naturaU sciri posse dixerim, ita accipieodum
est, non tanquam omnes id sciro posse putaverim ; nJEi guoniom
rationc oaturali quam proportiouem habeat sphoera ad cylin-
dmm, invenit Archimedes, ex co sequi putaot, quemlibet ex rulgo
idem invenirc potuisse. Dico igitur eUi ab alicjuibuB, Deum ettt,
lumioe rationis sciri possit; tamen homines in voluptatibus, vet
divitiis, vel honoribus, perquirendis continuo occupatos, item ho-
mincs, qui recte ratiocinari non solent, vcl non valent, vel noii
curaot; deoique insipientes, in quo numero athei sunt, scire id
Don poBsc.

DE LEGIBUS ET PECCATIB. 327

est. PunituT enim Atheus sive a Deo immediate, bect. iW.
sive a regibus sub Deo oonstitutis; non nt sub- . ^*- .
ditus puuitur a rege, propterea quod leges non
observaverit ; sed ut bostis ab liostCj quod leges
noluerit accipere ; hoc est, jure belli, ut gigaiites
Sto^axoi. Hostes enim iuter se sunt, quicimque
neque communi imperanti, neque alter alteri sub-
jiciuntur.

20. Quoniam a vi pacti, quo cives singuli siugulis tiuid a\. .
ad obedientiam civitati, hoc est, summo imperanti,
sive is unus homo sive una curia sit, absolutam et
tmiversalem (qualem superiore capite et articulo defi-
nivimus)pr£e3tandam obligantur, derivatur obligatio
ad singulas leges cinles observandas, ita ut illud
pactum contiueat in se leges omues simul ; mani-
fratum est civem, qui pacto generali obedientite
renunciaverit, omnibus simul legibus renunciare.
Quod malum tanto gra\ius est quolibet peccato
imo, quanto peccare seviper gravius est quam
temel. Atque hoc est peccatum illud quod voca-
tur CRiMEN L^s^ majestatis ; et est factum vel
dictum, quo civis seu subditus declarat iion esse
sibi amplius voluntatem ei homini vel curiEC, cui
commissum est summum civitatis imperium, obe-
diendi. Et facto quidem, hujusmodi voluntatem
declarat civis, quando vim infert vel inferre coiiatur
personis eorum, qui vel summum imperium habent,
ve! habentium mandata exsequuntur ; quales sunt
proditores, regicida;, et qui arma contra civitatem
gerunt, vel ad hostes durante bello transfiigiunt.
Dicto autcm, voluntatem eaudem ostendunt, qoi
directe negant se aut cives cEcteros ad tidem obe-
dientiam obligari ; vel in toto, ut qui diceret non

e iis obediendura (salva obedientia, quam debe-

328 IMPERIUM.

mus Deo) simpliciter absolute et universaliter ; vel
in parte, ut si quis diceret, non esse iis jas suo ar-
bitrio beUum gerencli, paceni faciendi, milites con-
scribendi, pecnnias exigendi, magistratus et minis-
tros publicos eligendi, leges ferendi, controversias
deterrainaudi, posnas statuendi, vel aliud aliquod
sine quo cousistere civitas non potest. Atque
hjec et similia dicta et facta crimina leesee majes-
tatis ex vi legis, non civilis, sed naturalis, sunt.
Potest autem esse ut aliquid, quod factum ante
legem civilem latam non erat crimen l<pste majes-
tatis, sit tamen, si fiat post. Ut si lege declaretur
pro signo obedientiEe civilis renunciatEe habendum
esse, hoc est, pro crimine l<es(n majestatis, si quis
vel monetam cuderit, vel sigilla civitatis adultera-
verit; is, qui postea id fecerit, reus majestatis non
rainus est quam ille alter; minus tamen peccat,
quia non omnes leges simul, sed unam tantum legem
vlolat. Nam lex, vocaudo crimen majestatis id,
quod natura non ita est, nomen quidem invidiosum
et forte pcenam majorem iu reum jure statuit ; sed
ut peccatum ipsum gravius sit, non efficit.

21. Peccatum autera id, quod per legem natu-
_j ralem crimen Isesae majestatis est, legis naturalis
ri- transgressio est, non civilis. Cura enim obligatio
ad obedientiam civilem, cujus vi leges civiles validae
sunt, omni lege civili prior sit, sitque crimen laesae
majestatisnaturaliter nihil aliud, quam obligatiouis
ilhus violatio ; sequitur crimine Isesse majestatis vio-
lari legem, quae praecessit legem civilem, nempe
naturalem, qua prohibemur violare pacta et fidem
datam. Q,uod si quis priiiceps summus legem civi-
lem iu hanc formulam conciperet, 7/0» rebellabis,
nihil efficeret. Nam nisi prius obligentur cives ad

DE LEGIBUS ET PECCATIS.

32£>

obedientiam, hoc est, ad non rebellandutn, omnis sfxt. m.
lex invalida est. Obligatio autera, quse obligat ad , ^*- .
id ad quod ante obljgati erant, superflua est.

22. Sequitur ex hoc, puniri rebelles, proditores, iii'^"' n™
et caeteros Jfesa: majeataits convictos, nou ^Hrfijnreiwiiipuniri.
civi/i, sed natnrali, hoc est, non nt cives malos,

set ut civitatis kostes ; nec jure imperii sive do-
minii, sed jure belli.

23. Sunt qui facta contra legem civilem, quando "|^^^7^
posna ipsa lege definitur, expiari putant, si pcBnam tinguib «n
volentes subeant; neque reos esse coram Deo yiQ_"™"p™"»^
latse legis naturalis (quamquam violando civiles

leges, violamus quoque naturales, quse jubent civiles
observari) eos, qui poenam solverunt, quam lex
exigebat : tanquam lege non vetaretur factum, sed
pcena pretii loco proponeretur, quo licentia faciendi
ea, quEE lege prohibentur, veuundaretur. Per ean-
dem rationem possent inferre etiam nuUam omnino
legis transgressionem peccatum esse ; sed quam
suo periculo libertatem quisque emerit, eam jure
'habere. Sciendum autem est verba legis duplici
sensu intelligi posse : altero, ut duas partes (prout
dictum est supra articulo 7) contineat, nempe pro-
hibentem absolute, ut non/acies ; et vindicantem,
ut quifacit, pcenas dabit : altero, ut unum conti-
neat conditionale, ut, nonjacies, nisi pcenas relis
solvere ; et sic, lex non simpliciter, sed condi-
tionaliter prohibet. Si primo modo intelligitur,
qui facit, peccat ; quia, quod lege vetitum est, facit.
Si secundo, non peccat, quia facere vetitum non
est implenti conditionem. Nam, in primo sensu,
omnes facere prohibentur ; in secundo, ii soli, qui
se posnse subtrahunt. In primo sensu, legis pars
vindicativa non reum obligat, sed magistratum

linguiin

. poenas exigere ; in secundo obligatur ad poenoa exi-
gendas ipse, qui poenas debet ; ad quas solvendas,
si capitales aut alioqui graves sint, obligari non
potest. Utro vero seneu lex accipienda sit, ab ar-

"■ bitrio dependet ejus, qui summum babet imperium.
Ubi ergo de sententia legis dubitatur, quia certi
sumus !ion peccare qui non faciunt, peccatum erit
si facimus, utcunque lex postea expHcari possit.
Nam quod dubitas an sit peccatum necne, id focere,
cum abatiuere libernm sit, contemptio legum est ;
ideoque, per capitis tertii articulum vigesimum
octavum, peccatum coutra legem naturalem. In-
anis igitur est distinctio illa obcdientire in activam
et pansivam ; quasi pccnis biunano arbitrio positis
expiari possit, quod peccatum est contra legem
naturalem, quffi est lex Dei ; aut quasi iion peccent,
qui peccaut suo damno.

RELIGIO.

CAPUT XV.

DE REGNO DBl PER NATURAM.

I. Proposttio sequenlium. 2. In quos dicQtur Tiem rt^nm.
S, Verbum Dei triples : ratio, revelatio, proplietia. 4>' Aeg-
num Dei duplex, naturale et proplieticuin. 5. Jus, quo regnat
Dcus, situm est in omnipotentia cjtis. 6. Idem ex Scriptura
Sacra. 7- Obligationem obedieiitiyj Deo priestandBB procedero
ab Imbecilllt&te humana. 8. Leges Dei in regno naturali esse
Dos, qiuB aecundo et tertio capitibus supra rccitatie sunt. 9. Ho-
nor et cultus, quid sunt. 10. Cultum consistere vel in attri-
biitis, vel in actioDibus. 11. Et esse alium naturalem, alium
arbitrarium. 12. Alium jussum, alium Hpontaneum. 13. Quis
ait cultus finis seu ncupus. 14. Quatnam sint leges naturales
circa Dei attributo. 15. Quainam sint acUones, (juibus extii-
betur cultus naturaliter. 16. la regno Dei naturali, civitatem
posse cultum Dei iastituere arbitrio suo. 17. ItcgDante Deo
per naturam solam, legum omnium intcrprctem esse civitatem,
Id est, cum hominem vel curiani, qaas Iiabet sub Deo clvitatts
imperium summum. 18. Dubitationesqufedamsublata^. 19. In
regno Dei naturali, quid lil peccatum, et (juid crimen Iffisai ma-
Jestatis divince.

1. QuoD Btattis naturjB, hoc est, libertatis abfio- s
lutje, qualis est eoruin qui neque re^ant neque
regnantur, anarcliia sit et status hoatilisj quod '
prEecepta, quibus talis status evitatur, sint leges
natiiree j quod civitas existere sine summo imperio
non possit ; quod n», qui aummum imperium obti-
neut, obedieudum sit simpllciter, td est, in omuibus

332 HELIGIO.

[ BECT. III. qu!E maudatis Dei noa repugnant ; in antecedenti-

}^ . bus et ratione et Sacrae Scriptura; testimoniis com-

probatum est. Deest ad integram civilis officii
cognitionem boc uuicum, ut sciamus quse sint leges
sive mandata Del. Aliter enim sciri non potest,
utrum ea, quse jubemur facere auctoritate imperii
civilis, sint contra leges Dei, necne. Ex qno con-
tingere necesse est, ut vel, nimia obedientia erga
civitatem, contumaces simus erga raajestatem divi-
nam; vel, metu peccaudi iu Deum, incurramus in
contumaciam erga civitatem. Ut utrumque hunc
scopulum efFugiamus, necessaria est cognitio legum
divinarum. Quoniam vero legum cognitio depen-
det a cognitione regni, dicendum est in sequenti-
bus de regno Dei.
»Di!u» 2. Psalm, xcvi. I, Dominus regnavit, exuUei
- ^°**"' "*™^ terra, dicit Psalmista. Et rursus idem Psalmista,
(Psalm. xcviii. l) Dominus regnavit, irascantur po-
puli ; qui sedet super cherubin, moveatur terra.
Scilicet veHnt noliut bomines, Deus est rex uni-
versae terrse ; neque si sint qui existentiam ejus vel
provideniiam uegaverint, ideo solio suo excutitur.
Quamquam autem Deus homines universos ita per
potentiam regat, ut nemo possit quidquam facere
quod ille factum nolit, non est tamen hoc, proprie
et accurate loquendo, regnare. Regnare enim di-
citur, nou qui agendo, sed qui loquendo, id est,
pr<Eceptis et minis regit. In regno igitur Dei,
pro subditis babemus, non corpora inanimata, ne-
que irrationalia, licet potentise divinse subjiciantur;
quia prtEcepta et minas Dei non intelligunt : ne-
que etiam atheos ; quia Deum esse non credunt :
neque eos, qui Deum esse credeutes eum tamen ia-
feriora haec regere non credunt ; nam et hi, quam-
quam regantur a potentia Dei, preecepta ejus nolla

DE REGNO DEI PEK NATURAM.

333

agnoscunt neque minas metuunt. Soli igitxir in sf,ct. iii.
regno Dei censendi sunt, qui ipsum et rectorem . '^- .
omnium rerum esae, et pr^ecepta hominibus dedisse,
et pcenas in transgressores slatuisse agnoscunt.
Cffiteros non subditos, sed hostes Dei appellare de-
bemus.

3. Regere autem pr<pceptis non dicitur, nisi qui verbum dh
regendis priecepta sua aperte declarat ; nam prte- reTeii.ii«.ei
cepta regentium leges sunt iis qui reguntur. Leges p"'^'^'"''
autem non, nisi quEe perspicue promulgantur, ita
ut omnis tollatur ignorantiBe excnsatio. Leges suas
homines quidem verho sive voce promulgant, nec
alio modo voluntatem suam universaliter significam
possunt. Dei autem leges triplici modo declaran-
tur. Primo, per tacita rectee rationis dictamina.
Secundo, per revelationem immediatam, quBe intel-
ligitur fieri per vocem avpernaturalem, vel per
visionem, vel somnium, vel insptrationem seu affla-
tum divinum. Tertio,^CT* vocem aliciijiis kominig,
quem Deus per vera miracula edita, ut fide dignum,
caeteris commendavit. Is autem, cujus voce sic
utitur Deus ad voluntatem suam aliis significandam,
vocatur propheta. Tres hi modi dici possunt
triplex verhnm Dei, nimirum, verhum rationale,
verbum sensihHe, et verhum propheticum. Qnibus
respondent tres modi, quibus audire Deum dicimur,
ratiocinatio recta, sensm, et fides. Verhum Dei
sensibile ad paucos factum est, ueque Deus per
revelationem hominibus loqnutus est, nisi viritim
et diversis diversa ; neque ullae leges regni hoc
modo populo ulli promulgatae fuerunt.

4. Pro diflFerentia autem quie est iuter verhum Rismam^i
Dei rationale ct propheticum, Deo regnum duplex BrPpCdlTi^
attributum est : naturale, in quo regit per dicta-
mina rectfe rationis ; quodque universale est in

3B4

ltBl.1010.

[. omnes qui diviuam agnoscunt potentiam, propter
naturam rationnlem omnibua communem i et pre-
p/teticim, in quo regit etiam per verbum prophett-
cum : quod peculiare est, propterea quod noa.
omnibus dedit leges positivas, sed populo pecuUari, .
et certis quibusdam hominibus a se electis.
" 5. In regno naturali, regnondi et puniendi eos,
ia qui legeg ma& violaut, jue Deo est a sola poteiUia
irresintihiU. Jus enim omne in alioa vel a natura
est, vel a,pacto. Quomodo jus regnandi ex paeia
oritur, ostensimi est capite sexto. A natura autem
idem jua derivatur, eo ipso quod a natura non ait
sublatum. Cum enim per naturara ju8 esset omm-<
bua in omnia, unicuique erat jus in omnes regnondi
ipsi naturae coseviun. Causa autem, quare inter
hominea id aboHtum fuerit, alia non erat prieter
mutuum metum, ut supra cajiite seeundo, articido
tertio, ostensum est ; dictante scilicet ratioue dece-
dendum esae a jure illo propter conservationem
humani generis ; quia sequalitatem houiinum inter
se quoad vires et potentias naturalea necessario
consequebatur bellum ; cum bello autem generis
humani pernicies conjuncta est. Quod si quis
cffiteros potentia in tantum anteisset, ut resistere
ei ne omnea quidem conjuuctis viribua potuissent,
ratio, quare de jure sibi a natura concesso decBd&-
ret, nulla omnino fuisset, Mansisset igitur ipat jus
dominii in e^eteros omnes propter potentiae exceii.-
sum, qua et se et illoa conservare potuisset. lia
igitur, quorum potentiae resisti uon potest, et per
consequens Deo ommpotenti, jua dominandi ab ipsa
potentia derivatur. Et quotiescunque Deiis pecca-
torem punit vel etiam interficit, etsi ideo puniat
quia peccaverat, non tamen dicendum est nou po-
tuisse eum eundem juate afflig^re vel etiam occider^

DE REQNO DKI PER NATURAM. 336

etsi non peceasset. Neque si voluntaa Dei, in pu- sect. iii.
nieudo, peccatum aiitecedena respicere possit, ideo . 'f' .
seqnitur quod affligendi vel occideudi jus non a
polentia divina depeudeat, sed apeccato hominis.

6. QuiBstio ista, disputationibua antiquorum no- ij™ -^
bllitataj^tfflrtf boui» mala, et malis hma cottttngunt, ' ''"' '""
eadem est cum hao nostra, guo Jure Deus bo»a §t
•tnala hominihus (Uspensct : et difficultate sua nou
solum vulgi, sed etiam philosopliorum, et quod ma-
jus est, sanctorum hominum de divina providentia
fidem vacillare fecit. Quam honus, inquit David
{Vii^ia.\s.TiJ^.\,'i,'^)i laraelis Deus his,qui reetQSHht
corde; mei autevt pene moti sunt pedes, peue effusi
annt gressus vtei, quia zelavi super iuiguos, pacem
peeeatorum videns. Et Job, quam acriter cum D^
expostulabat, quod justus cum easet, tantis tamen
calamitatibus aifligeretur ? Solyit difdcultatem iiano,
in casu Job, ipse Deua viva voce, et jus suum argu-
raentis, non a peceato ejus, sed a poteiitia propria
desumtis, confirmavit. Ita enim disputarunt inter
se Job et amici ejus, ut hi illura reum facerent,
propterea quod puniretur ; ille liorum aecusationem
argumentis ab innocentia sua redargneret. Atqui
Deus, cum et illum et hos audivisset, expoatnlatioi-
nem illius reiiitat, nou injustitiie aut peccati alicu-
jus ipsum damnaudo, sed propriam potentiam expU-
cando, Job xxxviii. 4, et sequentibus : Ubi, inquit,
eras tu, qvando poueham J'undanieiita terrie P etc.
De amicis autem (Job xlii. 7) iratum se, ait, coatra
,fOs, quod noH locutijucrint reclum corameo, sicut
tervus ejus Joh. SenteutiEe huic consentauea est
ea, quam dixit Servator noster in casu ejus, qui
csecus natus erat, cum interrogantibus discipulis an
ipse peccasset quod uasceretur caecus, an parentes,
respondit (Joh. ix. 3) : Neque htc peccavtt, neque

336

I. parentes ejus ; sed ut mamfestarentur opera j
, in illo. Quamquara autem dictum sit (Rom. v, 12
Mortem intra^se in hunc munduni per peccatum
iion sequitur quin Deus jure suo potuerit homines"
et morbis et morti obnoxios fecisse, etiamsi nun-
quam peccassent ; quemadmodum CKtera animaiia
mortalia fecit et morbosa, etiamsi peccare non ]

SUDt.

7. Quod si jus regnandi habeat Deus ab omni-
" potentia sua, manifestum est obligationem ad j
* standam ipsi obedientiam incumbere hominibus
propter* imbecillitatem. Ohligatio enim quae ex
pacto oritur, de qua dictum est capite secundo, Ync^
ubi jus imperandi nullo intercedente pacto a natura
oritur, locum habere non potest. Sunt autem obll*
gationis naturalis duje species: una, ubi liberta»
impedimentis corporeis tollitur ; juxta quam ccelxun
et terram et creaturas omnes communibus suae
creationis legibus obedire dicimus : altera, ubi tol-
litur spe et metu ; juxta quam infirmior potentiori,
cui resistere se posse desperat, non potest non
obedire. A secundo hoc obligationis genere nas-
citur, hoc est, a metu, sive imbecilitatis propria,
respectu diviuje potentire, conscientia, quod in
regno Dei naturali ad obediendum Deo obligemur ;
dictante scilicet ratione omnibus Dei potentiam et

Propler xmbecillitalem,2 S\ cui durum hoc videbitur, illum
rogo ut tacita cogitationo considerare velit, si cs^eut duo oinnipf>-
tentes, utcr utri obedire obligaretur. Confitebitur, credo, aeu-
trum neutri obligari. IIoc sl verum eat, verutn quoque est quod
posiii, homines ideo Deo aubjectos esse, quia omnipotentes uon
Bunt. Etenim Servator noster Paulum adnionens, qui eo tem-
pore eccleaia» hostb erat, ne contra stimuluni calcilraret, obedieo-
tiam ab illo eo nomine videtur excgisse, quod ad resisteiidum satis
-ririum non haberet.

DE BBGNO DBl PBB NATUBAM.

35?

f. jffovidentiam agnoscentibus, non esse calcitranflum sicct. iii.

\ eonfra sdmulum. , 'f' .

8. Quoniam verhum Dei per naturam solam Lcge. iw i»
regnantis, aliud non supponitur prseter rectam^H^-i™
rationem ; leges autem regnm ab eorum verbo solo ^"JJ^JI,'''^'!^
cognosci possunt ; manifestum est leges Dei, per '«it»'» """t.
solara naturam regnantis, solas esse legcn naturales;
nempe illas, quas eapitibus secundo et tertio cnume-
ravimus, et a rationis dictatis deduximus, humi-
litatem, (equitatein, justitiam, misericordiam, cbb-
terasque virtules morales pacis couciliatrices, qUEc
pertinent ad officia hominum erga se invicem ; et
illas, quas ratio recta dictaverit prffiterea, circa
lionorem et cultum diviuae majestatis. Quae sint
illae legcs natarales, sive virtutes morales, non est
opus repetere. Quos honores autem, et quera cul-
tum divinum, id est, quas leges sacras eadem dic-

1 tet ratio naturalis, videndum est.

I 9. HoNOB, proprie loqueudo, uihil aliud est"™"""
quam opinio ahenfe potentxe conjunctse cum bont-
tate. Et honorare ahquem, idem est quod magni
testimare. Et sic honor non in konorato, sed in
honorante est. Honorem autem in opinione situm
consequuntur necessario tres aflFectus ; amor, qui
ad bonitatem ; spes et timor, qui ad potentiam
referuntur. Ex his autem oriuntur actiones ex-
temse, qiiibus potentes placari et propitii fieri solent,
et quae sunt ipsius honoris effectus, idcoque et
aigiia naturalia. Sed nomen honor trauslatum est
etiam ad effectus illos honoris extenios ; quo sensu,
honorare eum dicimur, de cujus potentia testamur,
verbis vel factis, nos egregie seutire ; ut hoaor idem
t quod cultus. CuLTUS autem est actus extemus
lonoris iDtemi signum. Et quos officiis placare,

VOL. II. Z

33S RBLIOIO.

[. si irati sint, vel utcunque propitios nobis reddere

, studemus, eos colcre dicimur.

»■ 10. Signa animi omma, vel «erfia suut veiyacte
ideoque cultus omnis, vel verbis veljactis coustaL,
Utraque autem ad tria genera referuutur ; qaorum
primmn, lai/s est sive pradicatio bonitatis ; secun-
dum, priedicatio potcntite prassentis, quod est
magni/icare, /uyaXwHv ; tertium, pra^dicatio J^eli-
citatis sive potentite in fiUuTum etiam securae,
quse /KaKQ/xv^oc dicitur. Honorura, iiiquam, unum-
quodque genus, non in verhis modo, sed etiaia iu
factis spectari potest. Vcrbis autem laudamv*
celebramusque tunc, quaudo tit per propositionenii
sive dogmatice, hoc est, per attributa, sive tiomiiia,
quod enuttciative et categorice laudare vel cele-
brare dici potest ; ut cum dieimns iUum, quem
honoramus, esse Uheralem, /ortem, sapientem.
Factis vero, quando fit per coHseguens sive per
hypotkesin, ut gratiarum actione, qute honitatem
ohedientia, quie potentiam ; congratulatione, qme
Jelicitaiem supponit.

1 1 . Sive autera verbis sive factis aliquem cele-
brare velimus, inveniemus alia, quse honorem apud
omnes significant ; qualia sunt, inter attributa, no-
mina virtutum et potentiarum generalia, quse iii
malam partera accipi non possunt, ut bonus, ptd-
cher,fortis,justus, et similia; inter actiones au-
tem, obedientia, gratiariim actio, preces, aliaque
ejus generis, quibus agnitio potentiffi et virtutis
semper subintelligitur : alia, quse honorem apud
(luosdam significant, apud aUos vero contumeliam ;
vel neutrum ; qualia snut, in aitributis, nomina
quae ad virtutes vel vitia, honesta vcl inhonesta,
pro diversitate opinionum diversc referuutur; ut

DR REaNO DHI PRR NATURAM. 339

quod occiderit inimicum ; quod fugerit ; quod sit i
philosophus ; qiiod orator, et similia, qUEe apud
alios in honore, aliiscontemptni habentur ; m/actis,
ea quEe dependent a consuetudine loci, vel prie
scriptis legum civilium ; ut, inter salutandum, caput
nudare, calceos deponere, corpus inclinare, stantem,
prostratum, vel genibus innixum aliquid petere,
ceremoniarum formulEe, et siroilia. Cultus autem
ille, qui apud omnes et semper hoiiorificus est, na-
turalis ; alter vero, qui loca et raores sequitur,
arbitrarius dici potest.

12. Porro, ca/;«« esse potest imjD^roiMj, scilicetA
juasu ejus qni colitur ; et potest esse spontaneus, u
nimimm tahs qnalis videbitur coleuti, Si i?»pe-
rattts, actiones, quEe adhibentur, non significant
honorem ut tates, sed ut imperatte : significant
euim obedienliam immediate, obedientiapo/ewjff aw ;
ita ut cttltus imperatus consistat obedientia. Spo?i-
taneus sola natura actionum fit honorificus ; quEc
si honoris significativie sint apud spectantes, cultas;
aliter co?itttmelia est. Rursus, cittius vel publicus,
vel privatus esse potest. Publicus autem spo?ita-
neus esse respectu colentium singulorum non po-
test; respectu civitatis, potest. Cum enim quod
spontanee fit, arbitrio fiat facientis, non esset cultus
unus qui exhiberetur, sed tot cultus quot colentes,
nisi unius imperio arbitria omnium unireutur, Pri-
vattis autem spontaneus esse potcst, si exhibeatur
secreto. Quod enim palam fit, vel legibus vel
verecnndia coercitum est ; quod natwae spoula?iei

l_adversatur.

13. Ut autem, qui sit colendi alios scopu^ et<J
jBfjr, coguoscatur, oonsideranda causa cst, quare
toiuiues cultu gaudeaut. Sumendum autem est.

340 RRLIOIO.

SECT. iii. quod alias ostGudimim, gmidium in eo situm esse,
.. .^f'. .. quod quis virtutem, vim, scientiam, formam, amicos,
divltias, aut quamcumque aliam poteiifiam siiam,
vel tanquam suam, contempletiir, neque aliud esse
praeter gloriam seu triumphum animi putantis se
honorari, hoc est, amari et tiraeri, hoc est, servitia
et auxilia hominum jiraesto habere. Quoniam Tero
homines, quem honorari, id est, pro potente haberi
ab aliis vident, potentem esse creduut, contingit
honorem cultu propagari ; et potentiEe existima-
tione, potentiam acquiri verara. Finis ergo ejus,
qui se coli vel jubet vel patitur, is est, ut qoamplii;
rimos eo modo sibi vel amore vel metu obedimU
reddat.
qoMmmnni^ j4_ \]i gciamus autem quem cuUum Dei assignd
emMiDri rn^/o na/ajfl/i>, incipiamus ab aitrihutis ; ubi in-
primis manifestum est attribuendam ei esse exsia-
fcntiam. Voluntas enim honorandi eum, quem □0^,''
putamus esse, nulla esse potest. Deinde, philosc
phos, qui ipsum mundum vel mundi animam, id eatl
partem, dixerunt esse Deum, indigne de Deo io-
quutos esse. Non enim quicquam ei attribuunt,
sed omnino esse negant. Nam per nomen illud,
Dcrts, intelligitur mundi cattsa ; dicentes autem
mundum csse Deum, dicuut nullam esse ejus caa-
sam, hoc est, Deim non esse. Similiter. eos, qui
mundum non creatum sed {eternum esse assenmt,
quoniam aetcmi causa esse non potest, causam
mundi esse, id est, Deum esse negare. ludigae
item de Deo sentire, qui, otium ipsi attribuentea,
mundi generisque humani rcgimen eidem auferunti
Nam ut omnipotentem esse fateantur, si tamen i
feriora ha;c non curet, locum habet apud eos tritm
illud : guod supra nos, nihil ad nos ; cumque no)

iplq^
ntdfl

?ne^

i in-

:3it-

no^H

[osoi^l

lescS

DE REGNO DEl PER NATURAM. 341

sit propter quod eum ament aut timeant, ilUs certe sect. iii.
est tanquam iion exsisteret. Prieterea, iii attribu- .. .'f/. ^
tis quae sigiiificant magnitudinevi et potentiam, Qimowii not
ea, qufe finitum seu determiuatum aliquod signifi- ^f^ d'; "
cant, minime signa esse anirai honorantis. Non '""'""^
enim Deum digne honoramus, si minus ei pofentire
aut niagnitttdims attribuimus quam possumus.
Fiuitum autem omne minus est quam possumus ;
finito enim majus semper assignari et attribui facU-
Hme potest. Non igitur Deo tribueter Jigura ;
omnis enimjlgiirtr Jinifa. Neque dicetur coucipi
sive coraprehendi imaginatione, vel quacnnque fa-
cultate animae nostrfe ; quicquid enim concipimus,
fiuitum est. Et quamquam vox hiec, injinitnm, sig-
nificet conceptum animi, non tamen sequitur con-
ceptum iiobis aliquem esse rei injinita;. Quando
euim dicimus ahqmd esse injinitum, non aliquid in
re significamus, sed impotentiam in animo nostro ;
tanquam si diceremus nescire nos, an et ubi termi-
netur. Neque dici de Deo houorifice, quod idea
ejns animo nostro insit ; idea enim conceptus nos-
terest; conceptus autem nisij?n(Vi non est. Neque
quod habeat partes, aut quod sit totim aliquid ;
quEe attributa quoque^njVorKWi sunt. Neque quod
iu loco aUquo sit ; in loco enim non est, nisi qnod
undiquaque^we* et terrainos habeat magnitudinis.
Neque quod moveatur aut quiescat ; utrumque
enim supponit esse in loco. Neque phires esse
Deos ; quia uec plura infiuita. Porro, circa atlri-
butaj^elicitatis, indigna Deo ea esse quie signifi-
caut dolorem (nisi intelhgantur, non pro afl^ectu,
sed per metonymiam pro effectu) qualta sunt poeni-
tenfia, ira, misericordia ; vel egcstatem, ut appe-
fittts, spes, concupiscentia, et amur ille, qui et

m 342 RELIGIO.

fcEcT. iti. eupirfo dicitur ; signa enim indigentitc sunt, com

W ^ ';''• intelligi non possit ut quis appetat, speret, enjn'

K atve, nisi ea quibus caret, indigetque: velJacuU

^B tatem passivam ; pati enim potentise limitatie est,

^V et quEE dependet ab alio. Quando igitur attribiii-

H^ mu.s Deo voluntatem, non est intelligenda similis

^B nostr£G ; qui appeiltus rationalis dicitur. Dei]8

^l enim, si appetat, ijtdiget ; quod contumelia est

^M dicere; sed supponendum est aliquid aiialogtmi,

^M quod coneipere non possumus. Similiter, quando

^M attribuimus ei visiojiem et caeteros sensHum actus,

^B vel scientiam et intellectum, quce in nobis nihil

^l aliud sunt quam suscitatus a rebus extemis organa

^l prementibus animi tumultus, non est putaiidom

^l aliquid tale accidere Deo ; signum euim est poten-

H tia^ ab alio dependentis, id quod non est beatissi-

^l mum. Illum igitur, qui nolit attribuere Deo alia

^B nomina quam jubet ratio, oportet uti nominibus,

^B quEe vel negativa sunt, ut injinitus, (sternus, incom-

^M preJiensibilis, vel superlativa, ut optimus, maximus,
H Jortissimus, etc. vel indefinita, ut bonus, justus,

H fortis, creator, rex, et similia ; eo sensu, ut non

H velimus quid sit dicere ; quod esset eum limitibus

^M nostrse pbautasise circumscribere ; sed propriam

^l admiratioDcm et obedientiam confiteri, quod hn-

H militatis est, et proprium animi honorantis quan-

H tum potest. Unicum enim ratio dtctat naturte

H* significativum Dei nomen, exsistens, sive simpli-

H citer, quod est ; unumque relationis ad nos, nempe

W Deus, quo continetur etrcx, et dominus, etpater.
QoiMMnidnt 15, Circa actiones externas quibus Deus colen-

uliDiw, iliiibo* , , , ...

«iiiib.[ur«uiiiu das est, quemadmodum et circa attributa, gene-
ralissimnm ratiouis prseceptum est, ut sint signa
animi honorantis; sub quo continentur, primo,

DE REGNO DKI PEB NATURAM. 343

weces. Quijingit sacros auro vel tnarmore mt- sect.
tus, non facit ille Deos ; qui rogat, ille facit, . '^-
Suut enim preces signa spei ; spes vero potenticB q.iwniun »
et honitatis divinae agnitio est. ^"C,'.!,"

Secundo, gratiarum actio, quee ejusdem affectus •^^^'"
signum est; nisi quod beneficium antecedant pre-
cesy gratia consequantur.

Tertio, dona, id est oblaiiojtes et sacrijicia ;
sunt enim gratiarum actiones.

Quarto, non jurure per alium. Est enim jura-
meutum homiuis contra seipsum, si fallat, irse im-
precatio ejus, qui et scire utrum fefellerit necne,
et punire, quamvis potentem, potest : id quod solius
Dei est. Siquidem enim homo aliquis esset, cui
neque abscoodi subditorum suorum malitia, ueque
resistere poteutja humana posset, sufficeret fides
data, sine iuramento ; quse violata posset ab homiue
viudicari; neque igitur juramento esset opus.

Quinto, de Deo co?isideraie loqui ; si^um enim
timoris est ; timor autem potentia: confessio est.
Sequitur ex pracepto hoc, non esse utendum Dei
nomine temere, aut frustra ; utnmique euim m-
consideratum est : non esse Jurandum ubi non est
opus ; est enim finistra. Opus autem non est nisi
iuter civitates, ad vitandum vel toUendum certamen
per vim, quod oriri necesse est ubi promissis fides
deest; vel in civitate, ad judicionim certitudiuem.
Item, nott esse disputandiim de divtna natura ;
suppositum enim est in regno Dei naturali, sola
ratione omnia inquiri, hoc est, ex principiis scien-
tiie tiaturalis. liis autem tantum abest ut sciamus
naturam Dei, ut ne quidem nostri corports aut cu-
jusque creaturie proprietates satis assec|ui possi-
mus. Ex hujusmodi igitur disputationibus uiliil

I BEC

. in. provenit, praeterquam quod ad modulum concep-

': , tionura nostrarum uomina divinse majestati temere

I .int imponamus. Sequitur quoque, quod attinet ad jus
i^r^regni Dei, inconsideratam et temerariam loqua-
"■ tionem esse eorum qui dicunt, hoc vel illud non
consistere cum juatilia divina. Nam et homines
contumeliBe ducunt, si filii aui jus eorum disputent,
aut justitiam aliter quam imperatis suis metiantur.
Sexto, in precihvs, gratiarvm acionibus, sacri-
Jiciisgue guidqttid exhtbetur, oportere esse tn auo
genere optimttm, et honoris signijicaticum ; nimi-
rum, orationem esse non subitam, aut levem, aut
plebeiam, sed pulcbram et bene compositam. Nam
etsi absurdum erat, quod ethuici Deum sub ima-
g^ne colerent, non tamen a ratione ahenum erat,
quod carminibus et musica in sacris uterentur.
Item, victimas pulchras, et donaria viagnijica, et
qua agunlur, vel submissionis vel gratitudinig
signijicativa, vel benejiciorum acceptorum tnemo-
rativa esse ; proficiscuntur enim haec omnia a stu-
dio honorandi.

Septimo, Deum non solum secreto, sed palam et
puhUcc in conspecfu hominum coU oportere. Ete-
nim cultus eo maxirae placet, ut dictum est supra,
articulo decimo tertio, quod gignat houorem in
aliis. Nisi ergo alii videaut, quod in cultu gratis-
simum est, perit, Postremo, summoconatu obser-
vandas esse leges naturales. Etenira Domini
imperium parii pendere, superat omnes alias con-
tumelias ; sicut et e contrario, omnibus sacrificiis
acceptior est obedieutia.

Atque hse sunt legum naturalium circa coltum
Dei prEecipuffi, earura, inquam, quas dictat ratio
homimbus singuUs. Totis autem civitatibus, qua-

DE REONO DEl PER NATUBAM. 345

rum unaqujeque una est persoua, eadem ratio natu- sect. ill.
ralis prteterea imperat cultus puhlici uniformitatem. . 'I'- .
Nam quae actiones fiunt a singulis secundum ra-
tiouem privatam, eae civitatis actiones nou sunt,
neque ergo civitatis cultus. Quod autem fit a
civitate, fieri iutelligitur ejus vel eorum, qui sum-
mum babent imperiura, ideoque consensu civium
simul omnium, id est, unifoTmiter.

16. Leges naturales circa cultimi divinum, ^l^ise ■" T^^^l^
praecedente articulo numerantur, signa honoris na- p™«'ciuiuin
turalia taiitum exhiberi prsecipiunt. Consideran- „u4io .u».
dum autem est duo esse genera signorum ; alteram
naturalium, alterum pactitiorum sJve ex constituto
expresso, vel tacito. Quoniam jam in omni Hngua,
nominum sive appeUationnm usus ex constituto
oritur, etiam ex constituto poterit mutari. Quod
enim dependet et vim suam derivat a voluntate
hominum, eorandem consentieutiura voluutate
TOUtari vel aboleri potest. Nomina ergo quK ex
constituto hominum obtinueraut Deo attrifmi, eo-
randem constituto cessare possunt; quod autem
constituto hominum potest fieri, id constituere
civitati licet. Jure ergo civitas, hoc est, ii, qui
totius civitatis potestatem habent, quje nomina sive
appellationes Deo honorijicte sint, quse non sint,
hoc est, quje doctrinae de natura et operationibus
Dei publice tenendae vel profitendEc sunt, judicabit.
Actiones autem significant non ex constituto homi-
num, sed naturaliter, sicut efFectus sunt signa sua-
ram causaram ; quarum quaedam semper signa sunt
contemptus eoram, coram quibus fiunt, nimirum
quibus ostentatur corporis immundities, et quse-
■ cuuque pudet facere coram iis quoa reveremur :
L aliBe semper signa sunt honoris, ut, accedere et

346 RET.IG10.

SECT. 111. alloqui decenter et humiliter, cedere de via vel del

^_^ , alio quocunque commodo, Nihil iu Iiis mutare

civitas potest. Sed iufiuitje alise sunt, quje, qaod
attinet ad honoi"em aiit contumeliam, adiaphone
sutit ; ese vero in si^a houoris a civitate et institai
possunt, et institutae revera honorificae aunt. Ex
quo intelligi potest civitati obediendum esse, quic-
quid jusserit pro sig^io honorandi Deum, id est,
pro cultu usurpari, modo id iu signum honoris in-
stitui possit ; quia honoris signum est, quod ji
civitatis pro tali usurpatur.
""'C^,^^ 1/. Regnante Deo per solam naturam, quse sint
«iiaid. isgmn leges ejus, tani sacrse quam seculares, diximus jam.
iiiiHrai™«vi-Ciuoniam autem nemo est, quin falli ratiocinando
bl^nll^cr"' posait, contingatque circa plerasque actiones ho-
f^™™'g°^ ^ mines discordi sententia esse, quEeri ulterius potest,
ririuiH impiN quemuam rect(E rattonis, hoc est, legum suarum in-
terpretem Deus esse voluit. Et de legibus quidem
secularibus, id est, de iis quae pertinent ad justitiam
et mores homJnum versus homines, ex ante dictis de
civitatis constitutione, rationi consentaneum esae
demoustravimuSjjudicia omnia esse penes civitatem;
judicia autera nihU aliud esse, quam legum interpre-
tationes : et per consequens, legum interpretet
ubique esse civitates, hoc est, eos qui civitatum
habent imperium summum. 'Delegibus anterasacri»
considerandum est, quod supra capite quiuto, arti-
ciUo decimo tertio, demonstravimus, singulos civea
tantum juris in eum vel eos, qui imperium habent
civitatis, quantum transferre potuerunt, transtu-
lisse. Potuerunt autem transferre jus decemeudi
de modo quo Deus houorandus sit. Ergo et trans-
tulcrunt. Uuod autem id potuerint, ex eo mani-
festum est, quod modus houoraudi Deum aute cou-

DE REGNO DEI PER NATURAM. 347

stitutam civitatem ab uniuscujusque ratione pri- sect. ui.
mtta petenciua erat. Unusquisque autem rationem '^-
privatam rationi lotius civitatis submittere potest. r^o^u: dc.
Prseterea, si singuli propriam ratiouem in colendo i|^i'J^^^^
Deo sequerentur, in taiita diversitate colentium, "™™" """':
alter alterius cultum indecorum vel etiam impiumtaitmiiiiatotiui
judicaret; neque alter alteri Deum honorare vide- c^rii^qu» h»
retur. Non esset ergo citltns, ne is quidem qoi^riuiL^^
maxime cum ratione congrueret ; propterea quod''""'"'™"""'-
natura cuUvs iu eo consistit, ut sit signum honoris
interni. Signum autem non est, nisi quo aliquid
iimotescit aliis. Neque ergo signum honoris est,
iiisi quod aliis sic videtur. Rursus, signum verum
est, quod consensu hominum fit signum. Ergo
etiam honorificum est, quod consensu hominum,
id est, jussn civitatis fit signum honoris. Non est
ergo contra voluntatem Dei, per solara rationem
deelaratam, exhibere ipsi signa honoris, quEC inipe-
rabit civitas. Possmit ergo cives jus decernend,
de modo colendi Deum, in eum vel eos transferre,
qui civitatis habent imperium summnm. Imo de-
hent ; alioquin enim omnes absurdae opiniones de
natura Dei, ceremouiteque omnes ridiculae, qnre
apud ullas gentes exstitere, in eadem simul civitate
conspicerentur ; ex quo contingeret miicuique cre-
dere cBeteros omnes Deum contumelia aflScere. Ita-
que de nemine recte dici posset, quod Deum cole-
ret : nemo enim Deum colit, id est, honorat exteme,
nisi is qui ea facit, quibus aliis appareat honorare.
Concludi itaque potest, legmn naturalium, tam
sacrarum quam secularium, regnante Deo per
solam naturam, interpretationem dependere ab
auctoritate civitatis, hoc est, ejus hominis vel curia^,
cui concessura est sammum civitatis imperium ; et

348

rion

. Deum, quicquid imperat, per ejus vocem inipei
et e couverso, quod ab iis imperatur et cii
modum honorandi Deum et circa secularia, im]
rari a Deo.

18. In contrarium autem interrogare quis poft
rit, primo, an non sequatur obediendum civil
esse, si directe imperat Deum contumelia afficere,'
vel prohibeat colere. Dico, non sequi, neque esse
obediendum. Nam contumelia afficere, aut non
omniuo colere, a nemlne intelligi potest pro mo<
colendi, Neque etiam habuit quisquam ante ci'
tatem constitutam, eorum qui Deum regnare agni
verunt, jus negandi honorem ipsi inde debitum
neque ergo jus talia imperandi iu civitatem trai
ferre potuit. Deinde, si quEeratur, an obediendum
civitati ait, si imperet aliquid dici vel fieri, quod
non est directe in Dei contumeliam, sed ex quo
per ratiocinationem consequentife contumeliosae
possunt derivari ; veluti si imj^eretur, Deum colere
sub imagine, coram iis, qui id fieri honorificum essa^
putant ; certe faciendum" est. Cultus enim insti-fl

• CtTUfaciendum enl.'] Diximus capitis pr»aentis articulode»*
cimo quano, qui Deo tenninos attribuunt, facere eos contra legem
de cultu Dei naturalera. Jam, qui Dcum colunt sub imagine, ter-
minos illi statuunt ; raciutit ergo quod facicndum non est ; et
locus hic priori videtur csse contrarius. Sciendum i^tur «et,
primo, Don illos, qui imperio coacti sic colunt, Deo tenninos aasig-
nare, sed qui imperant. Nam qui ioviti colunt, revera colunt, sed
eo in loco stant vel procumbunt, in quo loco stsre vel prDCumbei«|1
a legitimo imperante jussi sunt. Secundo, faciendui
non semper et ubique, sed BUpposito nullam aliam esse colendi
Deum regulam prster dictamina humonfe rationis; nam tunc v
luntas civitatis pro ratione est. At in regno Dei per pactumi slval
antiquum sive novum, ubi expresse pi-ohibetur idulolatrio, e
civitas sic colere jubeat, tamen facicndum dou (%t. Quiiea
sideraverit, qui repiignantiam pulavit cs3c uliqiiam intcr articulun
hunc at decimum quartum, ita putare desinet.

DE BEGNO DEl PER NATUEAM.

349

mE!

tur iii signum honoris : sic autem colere signum sect. iii.
honoris est, et houorera Dei propagat apud eos, 'f' -
quibus pni signo habetur. Vel si imperetur Deo D^iiiuti™
nomeu attribuere, quod non intelligimus quid sig-
nificet, aut quomodo cum hoc ipso nomine, Deo,
cohiereat ; id quoque facieudum est ; quia quEe
facimus honoris causa, nec intelligimus aliter se
habere, si pro sigiiis houoris accipiuntur, signa
honoris sunt; ideoque, si ea facere recusamus,
recusamus Dei honorem propagare. Idem sentien-
dum est de omnibus attribulis et actionibu« circa
cultum Dei mere rationalem, quEe cadere in con-
troversiam vel disputari possunt. Quamquam eiiim
hujusmodi imperata possunt esse interdum coutra
rectam rationem, ideoque peccata in iis qui impe-
rant ; non tamen suut contra rectam rationem,
neque peccata in subdltis, quonmi in rebus contro-
ersis recta ratio est ea, qu£e submittitur rationi
Ivitatis. Postremo, si is homo vel curia, cui com-
missa est summa potestas civitatis, jubeat se coli
attributis et actionibus illis, quibus colendus est
Deus, quEeri potest an obediendum sit. Multa sunt
quae et Deo et hnmiuibus cominuniter attribui pos-
sunt; nam et homines iaadnriet magnijicari pos-
sunt; multfeqiie actiones, quibus et Deus et homines
coli possunt. Sed attributorum et actionum signi-
■ficationes tantum speclandae sunt. Attributis ergo,
quibus significamus sentire nos, hominera aliquem
ita imperium habere ut a Deo non dependeat, vel
esse immortalem, vel potentiie infinitie, et similia,
quamquam jubeant reges, abstinendum est; sicut
et actioiiibus idem significautibns, ut precari ab-
iutem, rogare ea quse sohis Deus dare potest, ut
luvias et serenitatem ; offerre ei qase solus Deus

ifrum

iiiiiJ

I. accipere potest, ut holocaTista; vel cnltnin
, bcre, quo major exhiberi non potest, ot sacrifii
Iliec eiiim eo tendunt, ne Deus regnare exLstime-
tur ; contra id quod ab initio suppouitur, CaetenuB
geniiflexio, prostratio, vel alins quicunque a<
corporia adhiberi licite potest, etiam in cultn
vili : possunt enim sigiiificare agnitionem potesl
civilis tantum. Cultus enim divinus a civili, non
motu, situ, habitu, aut gesta corporis distingtiitar,
sed sententias de eo, qui cohtur, declaratione ; ut
ni prostcrnamus iios ante aliquem, animo declarandi
eo aigno quod habemus eum pro Deo, cultus di^inos
eat : ai idem facimus in signum agnitionis imperii
civilis, cultus civilis est. Neque distinguitur cutftu
dwiniis a civili per ullam actionem, quje intelligi
Bolita est sub nominibus Xarptia et ZovXila ; quoram
prius servorum officium, posterius Kortem denotans,
nomiua sunt ejusdem uumero actionls.

19. Ex iis, qua; dicta sunt, colligitur, regnanl
Deo per solam ratioiiem naturalem, peccare sul
'_ ditos, primo, si violant leges morales illas, qi
explicatEB sunt capitibus secundo et tertio :
cundo, si violaiit leges sive mandata civitatis
iis rebuB, qua; pertiiient ad justitiam : tertio,
non colant Deum Kara ra vufufxa : quarto, si nonJ
confiteantur coram homiuibus verbis etfactis, unum
esse Deum optimum, niaximum, beatiasimum, totins
mundi muudanorumque regum regem supremum:
hoc est, si Deum noii colunt. Quartum hoc peo-j
catum in reguo Dei naturali, per ea qure dicta sunl
capite prfficedente, articulo vigesimo, Itcsa: dioina\
majegiaiis crimen est. Est enim negatio divinse''!
potestatis, sive aiheismm. Proceduiit cuim pec-
cata hic, similiter ac si supponeremus aliquem ho-

DB REGNO DRI PER PACTUM VBTUS. 351

minem esse suprenmra regem, qui absens regnaret
per proregem ; contra quem peccarent quidem illi,
qui proregi nou obedireut iu omnibus, excepto si
reguum sibi ipsi arrogaret, vel alii tradere voluerit ;
illi vero qui ita absohite eidem obedirent, ut illud
iion exciperent, rei majestatis dicerentur.

DE REGNO DEl PER PACTUM VETUS.

I . VE>ram rcHgioncin, siiperatitione exteras ualioDes occupautc,

iijstituit Deus pcr Abraltamuiii. S. Pacto intcr Dcum ct Adtt-

nium prohibita cst dispiitatio demaitdatiaeuperioruin. 3. Pacti

Iinter Deum et Abraliamum forraula. 4'. In pacto illo conti-
netur agnitio Dei non simplieiter, sed ejus qui apparuit Abra-
liamu. 5- Lcges, quibus Abrohanius tenebatur, alioe nou
«ront preter leges natura', et lcgcm circumcisionis. €. Abra-
liamus verbi Dei et legura omnium apud suos interprcs cral.
7- Siibditi Abrahami peccare uon polaerant ipsi obediendo.
8. Paclum Dei cuni populo Hebneo ad montem Sinai. 9.
Inde regimen Dei uomen rcgui sortitum est. 10. Quacnam
legea Judfeis a Deo impositic eint. 11. Quid sit, ct ijuomodo
cognoscenduni vcrbumDei. 12. Quodnam fuerit verbum Dei
* scriptum apud JudiEos. 13. Potestatem interprctondi verbum

Dei, et summam |jotestatem civilem conjunctas fuisse in Mose,
dum viveret. ll-. E^dem conjunctaa fuisse in suinmo soccr-
dote, vivente Josua. 15. Easdcm conjunctas fuisse in summo
sacenlote usque ad Saulem regcin. 16. Easdem eonjuncias
fuisse in rcgibus usque ad eaptivitatem. 17. Eaadem fuisseiu

Ij sacerdotibus post captivitatem. 18. Apud Judajos, negatio

^^^V providentiffi divinx et idololatria sola erant crimina Itesn; ma-
^^^1 jestatia divincD; in caeteris omnibus, principibus suis parere
^^^P debebant.

I. Habet hoc humanum genus, ab imbeciUitatis i
propriEe conscientia et admiratione eventnum iiatu-
jralium, ut pkTique credant ease omninm rerum *"
iaibilium opificem invisibilem Deum ; quem etiam u

^^P-BEC

352

RELIGIO,

Pulo iDter
Deiunel Ad&-
mmn, pniliibitii

metnunt, sentientes non esse sibi satis tutela ia
seipsis. CBeterum, ut enm recte colereiit, imper-
fectns usus rationis et affectuum vehenaeutia o1
tere. Metus autem iuvisibilium, quando a ret
ratione separatur, superstitio est. HomiDibus il
que, sine speciali Dei anxilio, utrumque scopoli
efFiigere atheixmum et supersHtionem, jiene eral
impossibile : haec enim a metu sine recta ratioue,
ille a rationis opimone sine metu proficiscitnr,
Maximam itaque partem homiiium facile occupavit
idololatria ; et coluerunt Deum omnes pene geuteS'
sub imagimbiui et Jiguris rerum finitanim, speo
traque sive phantasmata, forte ex metu dsemonia
appellautes, coluere. Placuit autcm Divinae Majes-
tati, ut in Historia Sacra scriptum legimus, ex ge-
nere humano nnum, per quem ad verum sui cultum
homines perduceret, evocare Abrahamum ; illi se
supematuraliter revelare ; et cum illo atque Ulius
semine celeberrimum illud inire pactum, quod ap-
pelktur parlum, et fo^dus, et Testamentiim anti-
quum. Is igitur religiouis verre caput est ; is {Jo-
sephi Antiq. Jud. lib. i. cap. 7.) iiost diluvium unum
esse Deum creatorem umversi primus docuit : et
ab eo regnum Dei per pacta initium sumit.

2. Initio raundi regnavit quidem Deus, non so-
lum naturaliter, sed etiam per pactum, super Ada-
mum et Evam ; ut videatur uullam voluisse obedi-
entiam priestari sibi, prteter illam quam dietaret
ratio naturalis, nisi per pactiim, id est, ex ipsoram
hominum conseusu. Quoniam autem pactitm hoc
statim irritum factum est, neque unquam post re-
novatnm, non est inde regni Dei, de quo hoc loco
agimus, deducenda origo. Hoc tamen obiter no-
tandum, prajcepto illo de non coraedendo de arbore

DE REGNO DEI PEB PACTUM VETUS.

353

gcieiities boni et mali^ sive Judicatio de hono et .
malo prohibita sit, sive esus fractus alicujus arborei,
Deum postulasse prjeceptis suis obedieutiam sim-
plicissimam, sine disputatione an bonum vel mnlum
esset quod praeciperetur. Fractua eiiim arboris, si
mandatum absit, uihil habet in natura sua, quo esus
ejus miiraliter malus, hoc est, peccatum csse possit.

3. Pactum autem inter Deum et Abrahamum ^^
hac formula initum est (Gen. xvii. 7, 8) : Stataam'^
pactum meum inter me et te, et inter semen tuum
post te in generationibus sttis foedere sempiterno,
ut sim Deiis tuus et seminis tui post te in sempi-
ternum : daboque tibi et semint tuo terram pere-
grinationis tu(e, omnem terram Ckanaan, in pos-
sessionem aternam. Quo vero Abrahamus et
semen ejns memoriam fcederis hujus conseiTare
posset, necessaria erat signi institutio. Adjecta
ergo est pacto circumcisio, sed tameu ut signura
tantum (vers. 10) ; Hoc est pactum meum, quod
ohsertahis inter me et te, et semen tuum post te :
circinncideiur ex vobis omne niasculinum, et cir-
cunicidctis carnem preeputii vestri, ut sit in sig-
num Jcederis inter me et vos. Pactum ergo est,
ut Abrahamus agnoscat Dcum esse Deum ipsius et
seminis ejus, hoc est, ilU submittat se regendum ;
et ut Deus det Abrahamo haereditatem terrae illius,
in qua tunc habitabat, sed ut peregrinus ; utque
Abrahamus in signum memoriale hujus pacti cu-
raret se et semen ejus masculinum circitmcidi.

4. Cnm vero Abrahamus, etiam ante pactum, ^'
Deum agiiovisset mundi creatorem et regem ; ne- 'i/
que enim de exsistentia, neiine de providentia Dei ^ji
nnquani dubitavit ; (luomodo snperfluum non erat, "
quod obedientiam sibi natura debicam voluerit

VOL. it. A A

354 RELlGtO.

'. 111, Deus pretio et per contractum acquirere, pronut-

^: . tendo scLlicet Abrahamo rej^um terrfe Chanaan,

hac lege, ut acciperet eum pro Deo suo, cum jiur
naturali itl jam ante esset ? IUis itaque verbis, vt
sim Detts titm et seminis tui post te, iion intel-
ligitur satisfieri huic pacto ab Abrahamo, sola
agnitione potestatis et dominii, quod Deus habet in
homines naturaliter, hoc est, agnoscendo Deuiu
indefinite, quod rationis naturalis est ; sed opor-<l
tere eum agnoscere definite illum, qui diserat ipa
(Gen. xii. I) : ^gredere de terra tua, etc. (Gen.
xiii. 14) : Leva oculos, etc. qui apparuit ei, (Gen,
xviii. 1,2): sub specie trium virorum ccelestium : et
(Gen. XV. 1), per visionem : et (vers. 13), per som-
nium : (^oAJidei est. Qua specie appanierit Deu8
Abrahamo, quali sono eum alloquutus sit, non (
plicatur. Constat tameii credidisse AbrahamuajS
vocemillamfuissevocem Dei et revelationem veram,
et voluisse a suis coli illum, qui sic eum alloquutus
erat, pro Deo universi creatore; fidemque ejus in eo
sitam fuisse, non quod crediderit Demn esse, aaL
in promissis verace7aesse,id quodcreduntomnea^
sed quod nou dubitaverit Deum fuisse illum, cujuft^
vocem et promissa audierat. Et Deum Abrahamt
significare, non simpHciter Deum, sed Deiaa illi
apparentem ; quemadmodum cultus, quem Abra-
bamus debebat Deo, eo nomiue non erat cultus
rationis, sed religionis et Jidei ; nec quem ratio^
sed quem Deus supernaiuraliter revelaverat.
L«gei,quibn. 5. Leges autem Abrahamo a Deo, vel ab Abn

AbrJirau» te- . -i-

nbatur. aiiB hamo lamihte suee positas, tunc vel post, secuui
^™1J^«' vel sacras, excepto mandato de circumcisione quoi
riSdS °"'^* in ipso pacto continetur, nuUas legimus. Ex qa(^
manifestum est, non fuisse aUas leges atit cultum

Deu8 .
1 ex^

nua^
~m,

.us

DE REGNO DEl PER PACTUM VETUS. 355

inibus Abrahamus tenebatur, prseter leges natu- sect. iii.
rales, et cultum rationalem, et circumcisionem. . '|^- .

6. Erat autem leguin omnium interpres, tam AbraL«om,
sacranim quam secularium, apud suoa Abrahamus, f^™ om™™,
Don modo naturaliter, quatenus legibus uteretur "^^^ """'
naturalibus taiitum, sed etiam ex ipsa pacti formula,

qua promittitur ab Abrahamo obedientia, noii pro
se tantum, sed etiam pro semine suo, Quod frustra
fuisset, nisi filii ejus illius mandatis obedire tene-
rentur. Atque quod dicit Deus (Gen. xviii. 18, 19) :
Benedicenda sitnt in illo omnes nationes terra; :
scio enim quod prfsceptarns sitjiliis suis et domui
suapost se, ut custodiant tiam Domini, etfaciant
judiciim et justitiam ; quomodo intelligi potest,
nisi filii et domus ejns teneri ad obedientiam illius
mandatis praestandam suppoiierentur ?

7. Sequitur hinc subditos Abrahami ipsi obedi- s«bdii3 Ahm-
endo peccare non potuisse ; modo Abrabamus non unu putaEnmi
imperasset Dei exsistentiam vel providentiam ne- '^ ""**
gare, vel facere aliquid quod esset expresse contra
houorem Dei. In cfeteris rebus omnibus verbnm

Dei ex illius solius ore petendum erat, ut i^gitm
omnium et verborum Dei interpretis. Deus enim
Abrahami quis fuerit et quomodo colendus, ab
Abrahamo solo doceri poterant. Qui vero post
Abrahami raortem subditi erant imperio Isaaci aut
Jacobi, sine peccato per eandem ratioiiem ipsis in
omnibus paruere, quamdiu pro Deo et rege suo
agiioscereiit et profiterentur/>f««i^ira//rt;flj. Prius
enim Deo simpliciter se submiseraiit, quam Abraha^
mo: prius autem Abrahamo,quam/>eo^<Jm/»/w//,et
rursus prios Deo Abrahami, quam Isaaco. In sub-
ditis itaque Abrahami, unicum erat crimen la-ste
majestatis divinte, negare Deum ; sed iu posteris

A A !

circa
itaSjt

356

, eorum, laesEe majestatis crimen hoc quoque erat,
negare Deiim Abrahami, hoc est, colere Denin
aliter quam ab Abrahamo est iustitutum, uiminuQ
sub imaginibus" manu-factis ; prout fecerunt cje-
teriE natioues, quae propter eam causam nppella-
bantur idololatrtE. Atque hucusque subditi, circa
mandata priucipum suorum, quid facrendum
quid ftigieDdum erat satis facile dignoscere pol
runt.
» 8. Utpergamusjam, ductum sequendo Scripl
|j. Sacrse, idem jiactum renovatum est, (Gen.
3, 4) cum Isaaco ; et (Geu. xxviii. 13, 14) coni
Jacobo; ubi Deus se appellat non simpliciter Deum,
quem natura esse dictat ; sed distincte, Deum Abra-
hami ct Inaaci : et post, idem pactum renovaturus
per Mosen cum toto populo Israelis, Ego, inquit
(Exod. iii. 6), sum Deus patris tiii, Dens Ahraham,
Deus Isaac, et Deus Jacob. Deinde, cum populus
ille constitisset in deserto prope montem Siuai, non
modo liberrimus, sed etiam snbjectiouis humanEe,
propter memoriam recentem servitutis j^Egyptiacae,
inimicissimus, pactiim illud aittiquum propositiun
est omnibus rediutegrandum, Iiac formida (Exod.
xix. 5, 6) : Si ergo audieritis rocevi meam et
cuatodieritispactum vievm {\mmv\xmpaetum initum
cum Abrahamo, Isaaco, et Jacobo) eritis mihi
peculium ex cunctis populis : mea est enim omt
terra ; et vos eritis viihi in regnum sacerdotai

• Sub imaijiaibus man%-fiicliu.'\ Vide cap. xv. art. I+, ibi o
tum talem irratioQalein eese osteiiiiiinus ; at ei jussu civitatis fia^d
cui verbum Dei acriptum non est cognitum neque reccptum, cul-
tum talem cap.xv. art. 18, ostendimus esse ratioaalem. Cteterum
ubi Deux regnat per pactum, in quo, ne eic colant, expresse cave-
tur, ut per pBCtum Abiuhami; ibi sive iDJussu sive jussu C
fiat, male fit.

■ jussu dvitftt^^

DE HEGNO DEI PEB PACTXJM VETUS. Sb7

et gens sancta. R.espondit antem omnis populus sect. ur.
simul (vers. 8) : Cancta qu^ hquutus est Domi- . '_"■ .^
nus,y^acicmHS,

9. In hoc fcedere animadvertenda est, inter'alia, i°i|f'^'°™ .
appellatio regni, non ante usurpata. Quamquam »rBtum ««.
euim Deus et per natnram et per pactum cum
Abrahamo esset ipsonim Rex, debebant tameu ei
obedientiam et cultum naturalera lantum, quatenus
subditi ipsius ; religiosum vero, qualem instituit
Abrahamus, quatenus subditi Abraharai, Isaaci, vel
Jacobi, suomm principum naturalium. Ipsi enim
verbum Dei nullum acceperant prseter illud natu-
rale verbnm reclEe rationis ; neque 2"^^^^^^ inter
Deum et ipsos ullum intercesserat, nisi quatenus
voluntates eorum includerentur in voluntate Abra-
hami, ut principis sui. Jam vero per pactum ini-
tum ad montem Sinai, consensu habito siugulorum,
fit regiium Dei super eos institutivum. Ab lioc
tempore initium habet celeberrimum illud in Scrip-
turis Sacris et scriptis theologorum regmim Dei :
atque huc spectat, quod cum Israelitie regem expos-
cereut, dixit Deus Samueli (I Sam. viii.7) : Non te
abjecerunt, sed me, ne regnem super eos : et quod
dixit SamuelIsraeIitis(lSam.xii.l2): Dixistis, rex
imperabit nobis, cum Dominus Deus vester regnarct
in vobis,- et quod dicitur (Jerem.xxxi.32) : Pactunt,
quod pepigi cum patribus eorum etc.: et ego do-
minatus sum eorum ; atque etiam doctrina Judae
Galilgei, cujus mentio fit apud Josephum (Ant. Jud.
lib. xviii. cap. 2) his verbis : Quartce autem studinm
sapientiee sectantlum riis primus aut/iorjuit Judas
Galiltfus. Hi catera cum Pharismis consentiunt,
nisi quod constantissimo libertatis amore flagrant,
credentes soluni Denm Dominum habendum ac

, prineipem, etfacilins vel exquisifisgima paenarm
genera laturi, una cum eognatis stiis ac eharisii-
mis, quam mortalem aliquem appellare Dominum.
10. Jure regui per pactum sic constituto, viden-
dum proximo loco est, quasuam eis Deus proposu-
erit legcs, Eec vero oronibus notie simt, uimirum
Decalogm, et illffi alife, tam judiciales quam cere-
moniales, quas habentur a vicesimo capite Exodi
usque ad finem Pentateuchi et obitum Mosis. Le-
gum autem in universum per manum Mosis tradi-
tanim, aUffi sunt quse iiaturaliter obligant, «tquae
a Deo, quatenus Deo naturte, latae sunt, et vim suam
obtiiiuerunt etiam ante Abraliamum : aliie, quje
obligant ex vi pacti initi cum Abrahamo, utpote
latae a Deo, quatenus DeoAhrahami, quae vim s
habuerunt ante Mosen, propter pactum illud prioi
aliie vero obhgant ex pacto illo boIo, quod posti
mum initum est cum ipso populo, utpote latje i
Deo quatenus rege peculiari Israelitarum. Primi
generis sunt omuia prsecepta Decalogi, quae perti-
nent ad mores, qualia sunt, parentes honorabis ;
non occides ; non mmchaberis ; non furaheris ;
non dices falsum testimonium ; non concupisces :
sunt enim leges naturales. Prseterea praeceptum
de non assumendo Dei nomine in vanum ; est enim
pars cultus naturalis, ut osteusura est capite prge-
cedeute, articulo decimo quinto. Item secundmn,
de non adorando per imaginem a seipsis factam ;
est enim et hoc religionis naturalis, ut eodem arti-
culo ostenditur. Secundi generis est prECceptum
Decalogi primum, de non habendis diis alienis ; in
eo enim consistit essentia pacti Abrahami, per quod
Deus nihil aliud exigit,quam ut ipse Deus ipsiusesset
et semiuis ejus. Item prseceptum de sanctificand

DE REGNO DEl PER PACTUM VETUS. 359

sahbatho: est enim instituta septimi diei sanctifi- sect.
catio in memoriam creationis hexaemera,ut apparet ^ '^-
ex his verbis (Exod. xxxi. 16,17): Pactum est (sub-
auditur sabbathum) sempiternam inter me etJiHoa
Israel, signumque perpetuum : sex enim diebus
fecit DominHS ccelum et terram, et in septimo dte
ah opere cessavtt. Tertii generis sunt leges poli-
tic<E, judiciales, ceremonialesque, quse spectabant
ad Judfeos solos. Primi et secundi generis leges
in tahulis laptdeis scriptae, nempe Decalogus, in
ipsa arca couservabantur : cseterie scriptfe in totius
legis volmiine reponebantur (Deut. xxxi. 26) iii
arccE latere. Ha; enim, retenta fide Abrahami,
poterant mutari ; iUse non poterant.

11. Leges Dei omnes sunt rerbum Dci, sed non Q"'^ n'. -^
e converso omne rerhum Dei est lex. Ego sum Tl^i<Z
Dominus Deus tuus qui ethixif te de terra jEgypti, "''""" ^
verbum Dei est, lex non est. Neque omne id, quod
ad rerbum Dei declarandum uua cum ipso enun-
eiatur aut scribitnr, statim rerhiim Dei est. Nam,
h<ec dicit Dominux, non est Domini vox, sed prae-
conis sive prophetfe. Id omne et solum verbum
Dei est, quod Deum loquutum esse pronunciavit
propheta venis. Scripta autem prophetarum, com-
prehendentia tam quse Deus, quam quje ipse pro-
pheta dicit, ideo verbum Dei appellantur, quia
verbum Dei continent. Quoniam autem verbum
Dei id omne et solum est, quod pro tali exhibetur
a vero propheta, sciri quid sit i-erhum Dci ante
uon potest, quara cognoscatur qiiis sit propheta
verus; nec verbo Dei credi, quam credatur pro-
phetEB. Mosi a populo Israelitico creditum est
propter duas res, miracula et fidem. Utcunque
enim magna et evidentissima miracula operatus

L fuerat, non tamen ei nredidissent, saltem non cre-
, deudum erat, ai ad alium cultum eos ex Mgy\iU}
evocasset, quam ad cultum Dei Abrahami, Isaad,
*" et Jacobi patmm suorum. Fuisset eniin contra
pactum ab ilUs eum Deo initum. Similiter doffi
res sunt, mmirara pr<edictio Jiiturortim Si/jjernaiH-
ralis, quod est ingeiis miraculum, et^t/es in Det/m
Abrahami liberatorem eorum ex /Egypto, qnas
Deus omuibus JudEeis pro notis veri prophetse ha-
bendas proposiiit. Cui alterutra harum deest, is
propheta vcrus non est, nec pro verbo Dei haben-
dum est quod pro tali obtendit. Si desit fides,
reprobatur his verbis (Deut. xiii. 1, 2, 3, 4, 5) :
Si surrexerit in medio tui propheta, ant qui som-
nium vidisse se dicat, et prwdixertt signiim atqve
portentum, et evenerit quod loquutus est, ct dix-
erit tibi : eamus, et sequamur Deos alienos, etc.
Propheta Hle aut fictor somniorum interficietnri
Si prEedictio eventnum desit, rejicitur his verbi
(Deut. xviii. 21, 22) : Quod si tacila cogitt
tione respondcris, quomodo possum intelligt
quod verbnm Dominus non est loquutus 9
habehis signum : quod i?t nomine Domini prophei
ille prtsdixerit, et non evenerit, hoc Dominas m
est loquutiis, sed pcr tumorem animi sui prophei
eonfiuxit. Jam quod verbiim Dei sit id, qnod
verum prophetam pro tali enunciatur, et quod ye-
rus propheta apud Judreos fuerit, cujus fides vei
erat, et cujus priedictionibus e\'entus respondebanl
extra controversiam est. Sed quid sit sequi Det
alienoB, et utrum eventus, qni prKdictionibus re-
spondere aifirmantur, eis vere respondeant necne,
multas controversias pati potest, prsesertim in prie-
dictionibus qu» obscure atque ienigmatice eveutui

DE REGNO DEI PER PACTUM VETUS.

prsesignificaiit ; quales sunt prsedictiones propheta- sect. ni.
rum fere omuium, ut qui non pdam, sicut Moses, . '^- .
(Nura. xii. 8), sed per tenigtnata et Jigaras Domi-
ntim vident. De his autem judicari aliter uon
potest, quam per rationem natvralem. Depeiidet
enim judicatio illa ex ioterpretatione prophetEe et
coniparatione ejusdem cum eventu.

1 2. Pro verbo Dei scripio habebant Judsei librum Qiiodnam
legis totius, qui appellabatur Deuteronomium ; usque i^rJript""
autem ad captivitatem, quantum ex Historia Sacra
colligi potest, iUum solum. Nam liber hic traditus

est ab ipso Mose (Deiit. xxxi. 9, 26) sacerdotibus,
asservandus et reponendus in latere arcje foederis,
et a regibus describendus ; idenique longo post
tempore authoritate regis Josiae (2 Reg. xxiii. 1,
etc.) pro verho Dei recognitus. Caeteri vero Hbri ,
Testamenti Veteris quando fuerint in canonera pri-
mum recepti, noii apparet. Quod autem attinet
ad prophetas, Isaiam et cseteros, cum prjedicerent
non uisi ea, quEe vel in capti^itate vel post captivi-
tatem futura erant, eorum scripta non potuerunt
pro propheticis Ulico haberi, propter legem supra
citatam ex Deuteronomio (xviii. 2 1 , 22), qua jubeban-
tur Israelitae, ne pro propheta haberent nisi eum,
cujus prjedictionibus eventus responderent. Atque
hinc forte est, quod Judiei, quos interfecerunt cum
prophetarent, eorum scripta post, propter eventura
praedictionura, pro propheticis, hoc est, pro verbo
Dei habuerunt.

13. Coguito, qufe fuerint sab pacto vetere leges, pDtatatoniii.
et qaod rerbum </ifi»tou ab initio receptum ; con-^"^et"^
siderandum deinceps est, penes quera vel quos de ™^Xa^
scriptis prophetarum post surgentiura, au recipienda tnnjimciMfuuw
essent pro verbo Dei, id est, an eventus prfedic- '^mnt.'
tionibus responderent, necne, judicandi, et apud

Ii. quem vel quos leges jam receplas et eerbim Da
^ scriptum intrepretandi resideret authoritas; i4
■- quod per siugula tem])ora et mutationes reipuUia

Israeliticfe investigandum est.
^ Maiiifestum autem est potestatem hanc, ni^enle
'^ Mose, totam fuisse penes ipsum. Nam si ipa
interpres legum et iierbi uou esset, oportet nt
munus illud pertinnerit vel ad singulos privatim,
vel ad congregationem sive syuagogam plurian,
vel ad summum sacerdotem, vel ad alios prophetat.
Prirao, mmms illud miuime fujsse privatomra ho-
minum, aut congregationis ex ilUs compositie, exeo
constat qnod non adhibiti, imo proliibiti fuerint.
gravissimis minis, ne aliter qnam per Moseu Deum
audirent. Nam scriptum est (Exod. xlx. 24, 25):
Sacerdotes autem etpopulus ne transeant tcrminos,
nec ascendant ad Domiyium, ne Jorte interjieial
illos. Descendiiqne Moses ad populum et omnia
narravit eis. Deinde, quod neque singiili, neque
congregatio debeat prteteudere, quod Deus per illos
loquutus sit, et per consequens, quod ipsi rerbam
Dei interpretandi jus habeant, orta occasione ex
seditione Core, Dathan, Abiron, et dncentonim
quinquaginta synagogte procerum, manifeste et
presse declaratur. Nam contendentibus iUis Doi
num non minus loqui per ipsos quam per MosenT
sic arguunt (Num. xvi. 3) : sujfficiat vobis, quia
omnis multitudo sanctorum est, et in ipsis est
Dominus ; cur elevamini super populum Domint ?
Quid antem de hac controversia statuerit Dominus,
ex eo intelligitur, quod (Nura. xvi. 33, 35)
scenderunt (Core, Dathan et Abiron) vivi i»
fernum, et ignis egressus a Domiao interfet
dacentos quinqtiagiuta viros.

Secundo, authoritatem illam noii fuisse peni

iin^^p

DE BEGNO DEl PER PACTUM VETUS.

3G3

Aaronem snmmum sacerdotem, manifestum est ex sect. i
simili controTersia inter ipsum una cum Maria ^ 'f- ,
sorore, et Mosen. Qujcstio enim erat an Deus per rwMui™
Mosen solum loquutus fueritj an etiam per ipsos, \,X'tm. p'
hoc est, an solns Moses, an etiam ipsi verbi Dci J|^^Xi5!
interpretes essent. Sic enim dixerunt (Num. sii. ""^j|^.'^,
2) : Num per Mosen loquutus est Doininia ? nonne y-iy^r^t.'
et nobis similiter loqtmtas est P Deus autem hos
increpavit, distinxitque inter Mosen et alios pro-
phetas (Num. xii. 6, 7, 8) ; Si quis (inquiens)
J^aerit inter ros propheta, in visione appareho et,
relper somnium loquar ad illum. At non talis ser-
rus meus Moses, etc. Ore entm ad os loquor ei, et
pafam, et non per <enigmata etjiguras Dominum
videt. Quare ergo non timitistis ? etc. Postremo,
quod interpretatio verbt Dei, viveute Mose, non
fuerit penes prophetas alios quoscunque, ex eo coUi-
gitur, quod jam citavimus de excellentia ejussuper
omnes alios ; et ex ratioue naturali, quandoquidem
ejusdem prophetae cst, maudata Dei et ferre et expli-
care ; aliud autem rerbum Del tunc non erat prreter
iUud, quod per Mosen annunciatum est ; et ex eo
etiam, quod propheta eo tempore alius exstiterit
nemo, qui ad popiilum prophetaverit, prJeter sep-
tuaginta seniores, qui per spiritum Mosis propheta-
vemut. Atque id quoque injuria factum credebat
Josua, Mosis tunc minister, post successor, donec
consentiente Mose factum sciret : id quod ex ipso
textn Scripturfe (Num. xi. 25) manifestum est:
Descendit Dominusper nubem, etc. auferens de spt-
ritu, qui erat in Mose, et dans septuaginta viris.
Fostquam autem nunciatum esset, quod propheta-
rent, dLvit Josua ad Mosen (Num. xi. 28) : Dotnine
mi, prohibe eos. Moses autem respoudit, Quid

364 RRLIOIO.

SECT. III. (vmnlarisprome? e\.Q. Ciim ergo Moses solus rcrA)

. , ^f- . Dei niiHcius esset, neque erat munus interpretaniit

penes priratos, nec peaes synagogam, nec penea

Isacer(lotem,j\ec penes aHos propketas; restat, /n/cr-
pretem verbi Dei UDum fuisse Mosen, qui summam
etiam potestatera habebat in rebus civilibus ; certa-
meii autem Core et eaiterorum conjuratoruna coutra
Mosen et Aaronem, et Aaronis cum sorore contra
Mosen, suscitatum fuisse, uou propter animanim
siiarum salutem, sed propter ambitionem et reg-
num in populum.
j^^Cfi!^ 14. Tempore Josuae, interpretatio legtan et rerf»
m.ummoMe«. 7)e( er«i pencs Eieazanim smnmum sacerdotem,
joii^ eundemque regem sub Deo absolutum. Id qnod

Icolligitur, primo, es ipso pacto, in quo respublica
Israelitarum appellatur regnum sacerdotale, vel
ut recitatur ( l Pet. ii. 9) saeerdotium regale : quod
nullo modo dici poterat, nisi per institutionem et
pactum populi potestas regia intelligeretur essc
penes sacerdotem. Neque repugnat ante dietis,
ubi non Aaron sed Moses regimm sub Deo habuit ;
cum necessarium sit, ubi unus homo instituit rei-
publicse futurae formam, illum unum regnum pro
suo tempore moderari, sive monarehia, sive aris-
tocratia, sive democratia sit, quod iustituit; et
habere potentiam omnem in prajsens, quam aJiis
tributums sit in futurum. Habuisse autcm Elea-
zarum sacerdotem non modo sacerdottum, sed
etiam imjieriim summiim, expresse habetur per
ipsam Josuae ad administrationem rerum vocatio-
nem. Sic enim scriptum est (Num. xxvii. 18-21) :
ToUe Josuam flium Nnn, ctc ; qui stabit coram
Eleazaro sacerdote,etomnimultitudine; et dabts
ei pr(ccej}ta cunctis videntibus, et partem gloriie

DE HEGNO DEI PER PACTUM VETU8. 365

tuis, ut audiat eum onniis synagogajiliorum Israel. sect. iii.
Pro hoc, si quid ageadum est, Eleazar sacerdos . '^- .
co/tsulet dominum. Ad verbum ejus egredietur
et ingredieiur tpse, et omnes Jilii Israet cum eo.
Ubi consulere Deum, quicquid agendum sit, hoc
est, verbum Dei interpretari, et in nomine Dei
imperare in omnibus, pertinet ad Eleazaram ; egredi
autem et ingredi ad verhum ejus, hoc est, ei obe-
dire, pertinet ad Josuam et ad omneni populum.
Notandum quoque est, vocem illam, partem gloria:
su(s, aperte significare non habuisse Josuam potes-
tatem jequalcm ei, quam habuerat Moses. Interim,
manifestum est etiam tempore Josuie potestatem
summam civilem, et auctoritatem interpretandi
verbum Dei, faisse ambas in eadem persona.

15. Post mortem Josuie sequuntur tempora Ju- .^-^^^^ll^
dicum usque ad Saulem regem ; in quibus mani- >» •ui«mQ «.«r-
festum est jus regni a Deo instituti mansisse apud s^ui„m^^.
sacerdotem. Erat enim rrgnum ex pacto sacer-
dotale, id est, regnum Dei per sacerdotem : atque
tale esse debuit, usque dum forma iUa a populo
ipso, consentiente Deo, mutaretur : id quod non
est factum antequam petentibus regem oonsen-
sisset Deus, dixissetque Samueli (1 Sam. viii. 7) :
Audi populum in omnibus, qute loquuntur tihi :
non eium te, sed me abjecerunt, ne regnem super
eos. Potestas itaque civilis summa debebatur ^i/re,
ex institutione Dei, sacerdoti summo. Facto autem
potestas illa in prophetis erat, quibus, a Deo extra-
ordinarie suscitatis, Israelitse, gens prophetarum
avida, propter existimationem propheti^ protegen-
dos se et judicaudos subjecenmt. Ratio hujus rei
erat, quod institutione regni Dei sacerdotalis, etsi
pcenae statutse fuerint et magistratus qui judicarent,

Ui. jus tamen posnas sumendi dependebat ab arbitrio
'^ privato, et peiies dissolutam multitudiuem et sin-
B- gulos erat puiiire vel non punire, prout a prirato
j^r. zelo excitareutur. Ideoque Moses imperio proprio
"^ morte multavit neminem; sed quando interficieii'
dus aliquis esset, unus vel plures, iu enm vel eo8,
auctoritate divina, diceudoque, hoc dicit eos populo invisum, regni
affectati accusatum, et crucifixum, descripta ejus
genealogia, nativitate, vita, doctrina, morte, et re-
snrrectione, comparandoque ea quse fecit cum iis
quffi prsedicta fuenmt, verum fiiisse Christum, et
regein a Deo promissum, et ad renovandum inter
ipsos et Deura pactum novum a Deo patre missum,
et ostendunt Evangelistie, et Christiani omnes con-
sentiuut.

4. Ex eo, quod Christus a Deo patre missus
. fuerit ad percutiendumyo?rfK* inter ipsum et popu-

376 RBLIGIO.

iii. liim, manifestum est, et si Christus patri suc

, lis sit quoad uaturam, minorem tamen fuisse

Dii jus regui. Eteuim munus tale, proprie loquendo.uonj
«««regium est, sed pro-regium ; quale erat regimen
'^^- Mosis. Ilegnum euim non ejus, sed pafyis erat ; id
quod Christus significavit ipse, cum nt subditus
baptizaretur, et aperte professus est,quando (Matth.
vi. 9) orare docuit : Paler noslct; etc, adreniat
regniim tiiitm. Et ubi dixit (Matlh. xxvj. 29) : Non
bibam, etc. usque in diem illum, cum hibam illud
vohiscum novum in regno pafris mei. Et sanctus
Paulus (l Cor. xv. 22-24): Sicut in Adam omae*
moriuntar, ita in Christo omnes vivijicabuntur ;
unusquisque autem in suo ordine ; primitiee Cliris-
ius ; deinde, ii qui sunt C/iristi, qui in advettlH
eJHs crediderunt ; deinde Ji7iis, cum tradtderit
regnum Deo ef pafri. Idem tamen appellatur
etiara regnim Christi. Nam et mater filiomm
Zcbedffiirogavit Christum dicens (Matth. xx. 21);
Dic, sudennt, hi duo Jilii inei, unus ad de.rtram
titam, et unus ad slnistrain in regno tuo, Et
latro in cruce {Luc. xxiii. 42) : Voinine memento
mei, cum veneris in regnum tuum. Et sanctus
Paulus (Eph. v. 5) : Hoc enim scitofe intelHgentes,
quod omnisfornicafor efc. non habet hareditatem
in regno Christi et Dei. Alibi (2 Tim. iv. I):
Teatijicor coram Deo et Jesu Chrisfo, qui jadica-
turus est vivos ef mortuos per adventum ipsias et
regnumejus: et(vers. 18): Liberavil me Dominus
ab omni opere malo, et .lahu^njacief in regnum
suum ccelesfe. Neque mirandum est idem regnum
utrisque tribui ; quam uterque pater et jiliug,
idem sit Deus ; et pactum novum de rcgno Det
non sit propositum in nomine Patris, sed in

DE REGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 377

nomine Patris, Filii, et Spiritus Sancti, ut sect. in.
miius Dei. . '^- .

3. Regnum autem Dei, cujus restitueudi causa R^"-" U"
Chkistus a Deo patre missus est, non ante im-M^Tdl^to
tium sumit, quam ab adventu ejus secundo, nimi- ™e ju^dT"
rum a die judicii, cura venturus est in majestate
comitantibus angelis. Promissum enim est apos-
tolis, in regno Dei judicaturos se duodecim tribus
Israel (Matth. xix. 28) : Vos qui seqmtti estis
me in regeneratione, cum sederitfiUus hominis in
sede viajestatis sikf, sedebitis et ros judicantes
duodecim trihiis Jsrael. Id quod praestandum non
est, nisi in die judicii. Nondum ergo est Chbis-
Tus in sede majestatis suje. Neque tempus, quo
Christus in terris versatus est, regnum dicitur,
sed regeneratio, hoc est, renovatio sive restitutio
regni Dei, et evocatio eorum qui in regnum futu-
rum recipiendi erant. Et ubi dicitur (Matth. xxv.
31,32): Ciini vP7ieritfillus /loiiiinis in iiiajestatesua,
et omnes angeU cmn eo, tunc sedeftit super sedem
majestatls sua: ; et congregahuntur aiite eum om-
nes gentes, et separabit eos ab invicem, sicut pas-
tor segregat oves ah ht^dis : manifeste coUigitur,
nuUam futuram separationem, quoad locum, sub-
ditorum Dei ab ipsius hostibus ; sed permixtim
victuros esse usque in adventum Christi futurum.
Id quod confirmatur etiam per comparationem
regni ccelorum cum tritico zizaniis mixto ; et cum
reti onme genus piscium comprehendente. At
regnum proprie dici non potest multitudo hominum
ex subditis et hostibus simiU promiscue babitanti-
bus. Praeterea, apoatoU, cum Ser\'atorem nostrum
interrogarent, an in eo tempore, quo ascenderet in
ccelum, restituturus esset regnum Israel, aperte tes-

378 RELIGIO.

6ECT. m. tabantur putare se tunc, cum Christxjs aBcend&-
. "■ . ret, regnum Dei nondum adveuisse. Porro, verba
«.ii..n Dri Christi (Joh. xviii. 36) : iio?i est regnnm meunt de
™^«te ^t^ miindo : et (Luc. xxii. 18): non htbam eie,
J^"^'!P™ donec regnum Dei retiiat : et (Joh. iii. 17): noif)
misit Detisjilium suum in hunc mundim, ut Judtcet
mundum, sed ut salvetur muudu^pcr illum : et (Joh^
xii. 47): si quis audierit verba mea, et non ctuUh'
dierit, ego nonjudico eum ; non enim vent, utJudU
eem mundum, sed salvijicem mundum : et (Luc. xii.
14): homo quis me constituit judicem aut divisorem
super VQS ? et ipsa appellatio regni co^lestig idem
testatur. Idem coUigitur ex verbis prophetBB Jere-
miae(xxxi. 34) loquentis de regno Dei "per pactum
novum : Non docebit vir vllra proximum suum,
et vir fratrem suum, dicens, cognosce Dominum ;
omnes entm cognoscent me a minimo eorum usque
ad maximum, ait Domtnm : id quod de regno
hujus mtmdi intelligi non potest. Regnum igitur
Dei, cujus coustituendi eausa Christus in honc
mundum veiiit ; de quo prophetje vaticinati sunt j
et de quo oraiites dicimus, adveniat regtium tuum ;
si subditos ab hostibus loco separatos, si judicia, si
majestatem habere debet, prout est prsedictmn, ab
eo tempore incipiet, iu quo Deus oves ab haedis
separabit ; in quo apostoli judicabunt duodecim
tribus Israel ; in quo Christus veniet in majes-
tate et gloria ; in quo denique omnes cognoscent
Deiim, ita ut non opus sit doceri, id est, in secunda
Christi adventu, sive die judicii ultimi. Quod
si reguum Dei restitutum jam esset, nuUa rati»
reddi posset, quare Christus, completo opere prop-
ter quod missus est, iterum veniret, aut quare ae
precaremur : adveniat regnum tuum.

DK BBGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 3^9

6. QuamquamautemrpgTiMffliJe/perCHRlSTUM sect. iii.
Joedere nom coustitueuduin, coeleste fnerit, non . "• .
est ideo putandum eos, qui in Christum credentes Rfgunm chrisii
pactum illud inirent, nou fore etiam in terris ita l,™^^kirinl!
regendos, ut iu fide sua et obedientia pacto pro- J^^^,^„
missa perseverareut. Frustra enim fiiisset regnum f<wmmi«f
coeleste, et promissa patria, nisi in ipsam perdu- pcnuariou™.
cendi essemus. Perduci autem non possunt, nisi
qui in via diriguutur. Moses cum instituisset reg-
jium sacerdotale, ipse per totum tempus peregri-
nationis usque ad ingressum terrse promissse, etsi
non esset sacerdos, populum tamen rexit et con-
duxit. Eadem ratione Servatoris nostri est, quem
similem Mosi ea in re Deus esse voluit, quatenus
a patre missi, ccElestis civitatis futuros cives etiam
in hac vita ita regere, ut iu illam pervenire et in-
gredi possint, etiamsi regnum uon ejus proprie, sed
patris fuerit. Sed regimen, quo fideles suos in hac
vita Christus regit, non est proprie regnum sive
imperium, sed munus pastoritium €ivQJus docendi ;
id est, nou dedit ei Deus pater potestatem judi-
candi de meo et tuo, sicut regibus terriE ; nec
potestatem cogendi per pcenas, neque leges fe-
rendi ; sed mundo osteiidendi et docendi viam
et scientiam salutts, hoc est, pradicandi et ex-
plicandi quid faciendum iis est, qm in regnum
coelorum intraturi sunt. Quod nou haboerit
Christus potestatem a patre ad judicandum, iu
qusestionibus mei et tui, hoc est, in omnibus quees-
tioniffus Juris, hiter eos qui non crediderunt, satis
ostendunt verba illa Christi supracitata; ho/iio
quis me constituit judtcem aut divisorem super vos.
Et ratioue confinnatur ; cum enim Christus mis-
sus fuerit ad pactum inter Deum et homines per-
eutiendum, neque obligatur quisquam ad obedien-

tiam praestandam ante pactum iiiitum, si judicasst

de qu.-estioiiibus juris, nemo seutentiae ej us tene

■n t-hri.a retur obedire. Sed coguitionem jurls iion fuiss

Christo commissam iu hoc mundo, neque iute

^ fideles neque inter infideles, ex eo apparet, quo(
jus illud sine controversia pertiueat ad principes

i. quamdiu auctoritati eorum a Deo non derogatur
Non autem derogatur ante diem judicii, utapparel
ex verbis sancti Pauli loquentis de die judicii : de-
inde Jinis, inquit (i Cor. xv. 24) cum tradiderii
regnum Deo et patri, cum evacuaverii omnem
principatim et potestatem et virtutem. Secundo,
verba Servatoris nostri, Jacobum et Johanuem, ubi
dixissent (Luc, ix. 54) vis dicamtts 7tt ignis de-
scendat de ccelo et consiimat illos, iiimirum Sama-
ritanos qui euntem in Jenisalem nolueruut hos-
pitio accipere, increpantis dicentisque (vers. 56) :
Filias hominis non renit animas perdere sed sal-
vare: et illa (Matth. x. 16): ecce mitto vos, ut
oves iti medio luporum : excutite pulverem, et si-
milia : et verba illa (Joh. iii. 17) : non misit Detu
Jilium suum in httnc mundum, ut judicet mundum,
sed ut salvetur mundus per illum : et illa (Joh.
xii. 47) : si quis audierit verha mea et non cus~
todierit, ego non judico eum ; non enim veni, ut
judicem mundum, etc: ostendunt non fuisse datam
ei potestatem quemquam conderanandi, aut puui-
endi. Legitur quidem (Joh. v. 22) : pater nonjudi-
cat quemquam, sed omne Judicium dedit fiHoi
illud vero, cum intelligi possit et debeat de die
judicii futuri, antecedentibus non repugnat. Quod
denique missus non sit ad leges novas ferendas,
neque ergo fuerit ex officio et missione legis-
lator proprie dictus, sicuti neque Moses, sed lator
et promulgator legum patemarum (Deus emm.

DE RBGNO DEl PER PACTUM NOVUM. 381

Tion Moses neque Christus, ex pacto rex erat) ex sect. m.
eo coUigitur, quod dixerit (Matth. v. 17) *■ wb veni '^- .
solvere, nimirum leges autea a Deo latas per Mo-
sen quas statim interpretatur, sed adimplere : et
{Matth. V. 19): qui solvertt uniim de viandatis
illis minimis et docuerit sic Itomines, minimus
vocahilur in regno cwlorum. Non ergo habuit
Christus a patre sibi commissam auctoritatem
regiam aut imj^eratoriam ui mundo, sed consilia-
riam et doctrinalem tantum ; id quod significat
ipse, tum {Matth. iv. 19) ubi vocat apostotos uon
venatores sed piscatores hominum, tum (Matth.
xiii. 31-33) ubi comparat regnnm Dei grano sinapis
et fermento abscondito in farina.

7. Promisit Deus, primum, Abrahamo semen nu- '^"^'^ "^ p^

^ niiui ulTiiH(aa

merosum, possessionem terrae Chanaan, et bene- quBnam «ui.
dictionem gentium in semine ejus, ea lege, ut ipse
et semen ejus ei servirent ; deinde semini Abra-
hami secuudum carnem regHum sacerdotale, regi-
men liberrimum, in qno uuUo humauo iraperio
subjiciendi erant, ea lege, ut servirent Deo Abra-
hami eo ritu, quem doceret Moses; postremo,
et illis et omnibus gentibus regimm coeleste et
{eternum, ea lege, ut servirent Deo Abrahami eo
ritu, quem doceret Christus. Pacto enim novo,
hoc est Christiano, conventum est ex parte homi-
num, ut Deo servirent Abrahami eo ritu, quem
doceret Jesus ; ex parte Dei, ut remitteret illis
peccata, et in regnum caeleste ipsos introduceret.
De regno co?lesti, qnale fuerit, diximus supra ar-
ticulo quinto. Appellari autem solet, quandoque
regjttm coelorim, quandoque regnum glorite,
quandoque vtta erterna. Quod requiritur ex parte
hominnm, nempe servirc Deo prout docuerit
Christus, duo continet : obedientiam Deo prce-

3B2

RBLIGIO.

III. standatn (hoc enim est servire Deo) et Jid^m i

; , Jesum, iieinpe, ut credamus Jesum esse illum'

ipr». Christum a Deo promissum; ea enim sola causa
^■1"' est, quare illius potius quam aJterius sequenda ait
doctrina. Obedientia; autem loco in Sacris Scrip-
turis sxpissime pouitur pienitentiii, propterea quoi
Christus ubique docet vohmtatein apud Deoml
pro facto haberi : pmiitentia autem obedientisl
auimi sigiium est iufallibile. His iutelleetis,
essej(ederis Ckristiani couditiones, quas dixiinus;
nempe, ex parte Dei, dare hominibus remissionem
peccatoruru et vitam aeternam ; ex parte hominum,
poenitere, et credere in Jesum Chbistum ; ezJ
multis locis ScripturBe Sacrae eridentissime appar&-.J
bit. Primo, verba iUa, (Marc. i. 15) ; Appropin- 1
quavit regnam Dei ; pfenitemini et credite Evatt^M
gelio ; coutinent pactum totum. Similiter, illaJ
(Luc. xxiv. 46, 47) : quoniam sic scriptum esiy rf«
sic oportebat Christum pati et restirgere a mor- 1
tttis tertia die, et preedicari in mmine ejus pa-ni- M
tentiam et remissionem peccatorum in omaetM
gentes, incipientibus ab Jerosolyma ; et ista I
(Act.iii. \9, 20) : pmiiteviini et convertimini, utde~ I
leantur peccata vestra, ut cum vencrint tempora I
refrigerii, etc. Aliquaudo vero altera pars pro- I
ponitur expresse, altera subintelligitur, ut hic I
(Joh. iii. 36) : qvi credii in JiUnm habet vitam I
tEternam ; qui incredulus est Jilio, non videbtt I
vitam, sed ira Dei manet super eum : ubi fides ■
exprimitur, pwnitentia tacetur. Et iu prsedicatione I
Christi, (Matth. iv. 17) : Pwnitemini : apprupin- ■
quavit enim regnum Dei : ubi poenitentia expri- I
mitur, subauditur Jides. Sed manifestissime et I
formalissime contractus novi partes ibi explicautur, I
ubi princeps quidam, reguum Dei tant{uam licitans, I

DE REGNO DEl PER PACTUM NOVUM. 383

Servatorem nostrum interrogat {Luc, xviii. 18): sect. iii.
Maglster bone, quid Jaciens vitam eeternant pos- . '^- .
xideho ? Proponit autem, primo, Christus partem
pretii uuam, nempe, observationem prpeceptorum,
sive obedtentiam ; quam cum prasstitisse se re-
spondisset, adjuugit alteram : Unum, inquiens
(vers. 22} deest ; omiiia qiia:canque habes vende,
et da pauperihas, et habebis thesaurum in ccelo,
et veni sequere nie. Hoc ^dei erat. Is itaque,
non satis credeus Christg et thesauris ccelesti-
bus, tristis abiit. Continetur autem idem pactum
his verbis (Marc. xvi. 16) : Qui crediderit et
baptixatus fuerit, salvus erit ; qui vero non cre-
diderit, eondemnabitur ; ubi ^des exprimitur ;
pcenitentia m baptizatis supponitur. Et his {Joh.
iii. 5) : ntsi quis renatus fnerit exaqna ct Spiritu
Sancto, non potest introire in regnum Dei: ubi
Krenasei ex aqua idem est quod regeneratio, id est,
■«onversio ad Christum. Quod autem duobus
locis proxime citatis aliisque requiratur baptismus,
intelligendura est, sicut circumcisio erat aApactum
retus ; ita esse haptismum ad pactum novum. Cum
I «rgo illa non ad essentiam, sed ad memoriam pacti
I veteris, ut ceremonia et signum pertinuerit, quod
in deserto omissum est; similiter etiam hic non
ad essentiam initi Jaderis noci, sed ad memoriam
ct signum adhibitus est ; et modo voluntas adsit,
per necessitatem omitti qnoad actum potest. P(e-
nitentia autem et Jides, qus de essentia jaac/i sunt,
semper requiruntur.

8. In regno Dei post hanc vitam leges futurae Lfms o chtii*.
mll^ sunt ; tum quia neque legibus locus est, ubi prn,^ i " *'
leccato non est ; tum etiam quia leges a Deo nobis J|,'J^,_
latae suut, non ut in coelo, sed ad ccelum dirigamur.

384 REI.IGIO.

I 8ECT. III. Q.uas igitur leges Chhistus, non ipse saiixit ;

_ auctoritatem legislativam, ut supra articulo sext^
■«to ostensum est, assumere sibi noluit ; sed pro pater
!Wr'iniiiiiu*u. uis proposuit ; id nuuc inquiramus. Habemus an-
m socrun™- (.gjjj locum Scripturae (Matth. xxii. 37-40) ubi legei
Dei usque ad id tempus traditas, omnes contrahit
in prBecepta duo : Diliges Domlmim Deum t
in toto corde tuo, et in tota anima tua et in iota
mente tiia : /loc est maximmn et primum nutnda^
tum. Secuttdiim autem simile est huic : Dilige*
proximum tuum sicitt teipsum. In his duobut
mandatis universa lex pendet, et prophette. Ho-
rum quidem primum datum aute est per Mosf
(Deut. vi. 5) totidem verbis. Secundum autem
etiam ante Moseu : est enim lex naturalis, iuitium
habens cum ipsa natura rationali. Est autem
utrumque simul omnium legum summa, Nam cod-
tineutur omnes leges cultus divini naturalis in 1
verbis, diliges Deum ; et omiies leges cultus divini^
ex pacio veteri debiti, in eo quod dicitur, diliget,
Deum tuum, hoc est, Deitm quatenus regem pectt-
liariter Abrahami et semiiiis ejus ; et omnes lege»
naturales et civiles his verbis, diliges proximuoi
ttimn sicut teipsum. Nam qui diligit Deum
proximum, aiiimum habet obedieudi et divinis et
humanis legibus. AmpHus autem quam animum
obediendi, Deus nihil exigit. Habemus alimu lo-
cum, ubi Christus leges inierpretatur, nempe
quintum, sextum, et septimum sancti Matthaei ca-
pita integra. Eeg vero leges omnes habeutur, vel
in Dccalogo, vel in lege morali, vel coutinentur ia
Jide Abrahami : ut continetur mftde Abrahami illa'
de non repudianda uxore. Illud enim, erunt duo
iii carne uiia, neque a Christo primo, neque i

DE REGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 385

Mose, sed ab Abrahamo traditum est, qui primus sect. iii.
inundi creationem prEedicavit. Leges igitur, quas . "■ .
Chbistus in altero loco contrahit, in altero expli-
cat, aJije non sunt quam illre, ad quas tenentur
omnes mortales qui agnoscunt Deum Abrahami,
Prjeter hns, uullam legem a Chhisto traditam legi-
mus prEeter institutionem sacramentomm baptismi
et eucbarisiits.

9. Quid ergo dicetur de pra;ceptis hujusmodi ; r""?'""!^'
pcenitemini ; bapiizamini ; serva mayidata ; cre- m"ii io«niw«,
dite Eoangelio ; venite ad ine ; vende omnia qute 101!"™ ■uni
hahes, da pauperibus, sequere me ; et similibus ? '"s™-
Dicendum est, non esse leges, sed vocationem

aA Jidem ; quale est illud Isaiie (Iv. 1), Vemte,
emite ahsque argento et absque ulla covimutatione
vitium et lac. Neque si vocati non veniunt, prop-
terea peccant contra ullam iegem, sed contra pru-
dentiam tantum ; neque punietur injidelitas, sed
peccata priora. Quare sanctus Johannes de incre-
dulo dicit (Joh. iii. 36) : ira Dei manet super illum ;
uon dicit : ira Dei veniet super illum. Et (Joh.
iii. 1 8) : Qui non credit jam judicatus esf, quta
noH credif : non dicit ; jadicabitur ; sed, jam ju-
dieatus est. Imo non satis concipi animo potest
remissionem peccatorum beneficium esse a fide,
nisi etiam e contrario intelhgatur, punitionem pec-
catonim damnum esse ab infideUtate.

10. Ex eo, quod Servator noster principum sub- rf«m««a
ditis et civitatum civibus nullas leges praescripsit drii™' lilZi™
distributivas, hoc est, regulas nullas dedit, qulbus '^'^^•^^
civis scire et dignoscere possit, quid sit suum sibi
proprimn, quid ulienum, neque quibns formulis,
.rVerbis, circumstantiisve dari, tradi, invadi, possi-

tri rem oporteat, ut accipientis, inmdentis, vel

Ibect. III. possidentis jure existimetur ; intelligendum neccs-
sario est, noa tantum apud infideles, inter quos
ipse Christus judicem se et distributorem esse
ire negavit, sed etiam apud Chriatianos, cives singidus
■'.'T.'" reeulas illas accipere debere a civitate, hoc est, ab
eo homine vel ea curia, quEe civitatis snmmum habet
imperium. Sequitur ergo legribus illis, non occi-
des, non mcechabere, nonfurahere, parentes kono-
rabia, nihil aUud prsecepisse, quam ut cives et sub-
diti suis priiicipibus ct summis iraperantibus in.
(juaestionibus omiiibus, circa meuni, laum, sutim,
alienum, absolute obedirent. Etenim preecepto,
non occides, non omnis occisio prohibetur. NaiH'
qui dixit, non occides, idem dixit (Exod. xxxv. 2)j
occidafur is quijecertt opus in sahbatho. Neque
omnis occisio causa inaudita: dixit enim (Exod.
ixxii. 27), occidat unusquisqne Jratrem et amicum.
et proximum siium : et occisa suut tria et vig^t»
millia hominum, Neque omnis occisio hominii
innocentis: vovit enim Jephte (Jud. xi. 31), quicutP-
qtie primHnJuerit egressus, etc. eum holocaustum
qfferam Domino : et votum ejus Deo acceptum est.
Q.uid ergo prohihetur ? Hoc tantum, ne quil
occidat quemquam, quem occidere non sit ipsi j
id est, nemo occidat, nisi id facere situm sit. Jubel
ergo lex Christi, cu-ca occisionem, et proiude
etiam circa omnem Isesionem hominis et circa
pcenas statuendas, soli civitati obedire. Similitei
prjecepto, non lacechahcre, non i»rohihetur omni
concubitus, sed tantum cum alieaa ; quEe ver
aliena est, judicatio ad civitatem pertinet, et per
regulas, quas prsescribet civitas, determiuanda est.
Imperatur ergo prsecepto hoc mari et fosininiE ser
vare fidem, quam dederint mutuo, ex prsescripto

DE REGNO DEI PER PACTUM NOVCM. 387

iritatis. Pariter praecepto, non fiirabere, non sfxt. irr.
prohibetur omnis rei invasio aut clandestina abla- .. . '/•...
tio, sed alieiife tantum. Jubetur ergo civis hoc
uiium, ne invadat aut surripiat quicquam, quod
invadi aut surripi prohibet civitas ; et in miiversum,
nou vocare quicquam homicuUuviy adidteriitm, vel
Jurfiim, iiisi quod fiat contra leges civiles. Pos-
tremo, cum jusserit Christus parentes houorare,
nec praescripsit quibus ritibus, quibus appellationi-
bus, quali obedientia honorandi sunt, intelligitur
honorandos esse, voluntate quidem et interne, ut
filiorum suorum reges et dominos, externe vero
non utterius, quara permittit civitas, quBe smm
cuigue (sicut et res alias) honorem assignabit. Cum
autem natura justitise in eo consistat, ut suum cui-
que tribuatur, manifestum est ad civitatem jierti-
nere etiara Chiistianam, quid sit justitia et quid
injustitia, sive peccatum coutra justitiam, determi-
nare. Quod autem ad civitatem pertinet, id per-
tinere censendum est ad eum vel eos, qui habent
summum civitatis iraperium.

I ) . Porro quoniam Ser\-ator noster civibus nnllas P.rt;ii"t .1.1
iudicavit leges circa civitatis regimen, prseter leges ti,-iim jcfiidM.
naturae, hoc est, prieter njBfldatum obedientiEe civi- ^"Jji^^J"?"
lis, non potest eiris quisquam privatim determinare, ''f'^™''™''
quis sit amicus, vel quis hostis publicus, quando
bellum, quando foedus, quando pax, quando inducise
ineundie sint ; neque qui cives, quse et quorum
hominum auctoritas, quse doctrin^, qui mores,
quffi orationes, qufe combinationes et quorum ho-
minum, satuti civitatis vel commodfe vel adversse
sint. Haec ergo et simiha omnia a civitate, id est,

«mmis imperantibus, si opus sit, discenda sunt.
PrEeterea, haec omnia ; propugnacula, domos,

8ECT. iti. templa sedificare ; pondera ingeiitia movere, 1
.,_}^\^ toUere ; maria tiito traiismittere ; macliisas l
^TTiinri^tmd. omnem vitEe usum coiistruere ; orbis terrarum f
i'™']''''^"^'^ ciem, siderum cursus, anni tempestates, temjioni
''C^^IIPJIi^' rationes, et deuique naturam rerum cognoscen
et qitio iiut»»ii jura naturalia et civilia callere ; scientiseqne omni
quae philosophise nomine coraprehenduntur, pard
ad vivendum, partim ad beue vivendum iiecessari
sunt ; horum scientia, quia Christus eam nc
tradidit, ratiocinatione, id est, texendo coiisequei
tias initio sumto ab experientiis, addiscenda es
Sed ratiociuationes homiuum, interdum rectse, ii
terdum erronese sunt ; et proinde, id quod conclud
tur et tenetur pro veritate, quandoque verita
quandoque error est. Errores autem etiam cirt
philosophica hpec aliquando nocent pubiice, ma|
narumque seditionura et injuriarum occasionei
priebent. Oportet igitur, quoties repugnaus bon
publico et paci communi controversia de his rebi
oritur, esse aliquem qui de ratiocinatione, id es
an quod infertur, recte inferatur, uecne, sententia:
ferat, ut controversia fiuiatur. NuUse autem i
hanc rem data; regulae suut a Christo ; neqi
enim venit in hunc mundum ut doceret logicm
Reliquum igitur est, judices talium controversiani
eosdem esse, quos Deus per naturam prius institl
erat, nimirum, eos, qui a summo imperante in uni
quaque civitate constituuntnr. Porro, si contr
versia de eorum, qua; in usu communi sunt, nom
num sive appellationum sif^ificatioue accurata
propria, id est, de definitionibus suscitetur, ita '
ttd pacem civitatis vel ad juris distributionem op
sit ut determinetur, pertinebit determinatio j
civitatem. Nam hujusmodi definitiones ex obse

DE REGNO DEI PBB PACTUM NOVUM.

389

vatione dJversoram conceptuum, ad quos siguifi- sect. iii.
candos appellationes illse diversis temporibiis et . , "■ _ .
causis adhibentur, bomiues ratiocinando expiscan-
tur. Decisio autem quiestionis, an quis recte
ratiocinatus fuerit, civitatis est. Exempli causa :
si mulier partum ediderit formse insolitie, vetet
autem lex hominem occidere ; nascitur quiestio an
partus sit homo. Quaeritur ergo, qnid sit homo.
Nemo dubitat, qain judicabit civitas, idque nuUa
hahita ratione definitiouis AristotelicEe, quod homo
sit animal rationale. Atque hEec, nimirum jus,
politia, et scienliie naturales, subjecta sunt, de
quibus Christus prjecepta tradere aut qmcquam
docere, praeter hoc unum, ut in omnibus circa ilia
controversiis cives singuli civitatis sme legibus et
seutentiis obedirent, ad officium suum pertinere
negat. Hoc tamen meminisse oportet, eundera
Chhistum ut Deom potuisse jure non modo docere,
sed etiam imperare quie voluit.

13. Officii Servatoris nostri summa erat viamivrtimt«i<,ffi.
docere et media omnia ad salutem et vitam reter- oraiBorBijVn™
nam. Mediorum autem ad salutem uuum est ^*™^"*^-
jusdtia et ohedientia civilis, et observatio omnium "'"^ |.««i«.
legum naturalium. Docen autem possunt h^c cjuon™ mi. ai
duobus modis : altero, ut theoremata per rationem "c™ ' '"°'"'°
naturalem ; deducendo jus et leges naturales a priu-
cipiis contractibusque humanis ; atque doctrina
ea sic tradita examini potestatum civilium subjecta
est : altero, ut leges per auctoritatem divinam,
ostendendo talem esse voluntatem Dei ; atque hoc
modo docere ad eum soium pertinet, cui voluntas
Dei supematuraliter coguita est, hoc est, ad
Christum. Secundo, ad officium Christi perti-
nebat coudonure poeniteutibus peccata ; nam id ad

390 RBLIOIO.

8ECT. III. horainum, qui jam peccaverant, salutem neces
. '^' .. riura erat, neque ab alio fieri potuit. Non cn
pcenitentiam sequitur reraiasio peccatonim natn;
liter, ut debita ; sed depeudet, ut gratuita, a voli
tate Dei superuatiiraliter revelanda. Tertio,
Christi officium pertinebat docere ea mandata I
omnia. sive circa cultum sive circa dogmata fid
quffi ratione naturali sciri non possunt, sed reve
tione tautam ; qualia sunt ipsum esse Christui
regnum suum noii esse terTestre, seti cosleste ; e»
prtemia et peenas post hanc vitata; animamesse ti
mortalem ; sacramenla tot et taliafare ; et simili
Diitinctto H. Ex iis, quEe dicta sunt in articuHs proxiD

iT^talljibU praecedentibuB, non est difficile distinguere inti
spiritualia et temporalia. Cum euim per sptrit
alia ea intelligantur quje fundamentum habent i
auctoritate et officio Christi, neque, uisi e
Christus docuisset, sciri possent ; sintque caetei
omnia temporalia : sequitur definitionem et ser
tentioB lationem cJrca Justum et injastum, cognit
onem controversiarum omnium circa media paa
Tel defensionis puhlie^, et examen doctrinanu
librorumque in omni scientia rationali, Juris est
temporalis. Quae vero, a Christi verbo et auct<
ritate tantum dependentia, mysteria fdei suni
eorum judicationem Juris esse spiritualis. Definir
autera, quid sit spirituale, quid temporale, quoni
am Servator noster distinctionem illam nou tradidil
rationis iuquisitio est, pertinetque ad Jtis tetaporalt
Quamquam enim sanctus Paulus multis in loci
(Rora. viii. 5 ; I Cor. xii. 8,9, 10) distinguat inte
spiritualia et carnalia, vocetque spirilualia ea
quifi sunt Spirittts, nimirum sapientiam, sermonei
scientifE, fidem,facuUatem sanandi morbos, ope

DE REGNO DEl PER PACTUM NOVUM. 391

Tationem miraculorum, prophetiaw, discretionem sect. i

spiriiuum, scientiam linguarum, interpretationem , \^

sermonum ; omnia per Spiritum Sanctum superua-
turaliter inspirata, et ea quse animalis Jiomo non
potest intelligere, sed ille tautura, qui cogiiovit
sensura Christi (2 Cor. ii. 14-16) : bona vero
fortunte carnalia vocet (Rom. xv. 27), et eos, qui
homines sunt, carnales (I Cor. iii. 1-3) : non ta-
men definivit, neque regulas dedit, quibus sciamua
quid a ratione naturali, quid a supematuraU in-
spiratione proficiseatur.

15. Cum igitur constet Servatorem nostnim v<Ti>un. n
judicandi determinandiqiie controversias omues iLUinai..:
circa temporalia summam auctoritatem commi-
sisse, vel potius non abstulisse, principibus, iisque
qui in siugulis civitatibus summum obtineut impe-
rinm ; videndum deinceps est, cui commiserit si-
milem auctoritatem circa spiritualia. Id quia
sciri non potest nisi ex mrbo Dei et ecclesite Ira-
ditioiie, inquirendnm proximo loco est, quid sit
verbum Dei ; quid illud interpretari ; i\\i\iX eccle-
sia sit ; et quid ecclesite voluntas et maiidatum.
Ut omittamus, quod verbum Dei in Scriptura Sacra
ponatur aliquando pro Jilio Dei ; accipitur ea vox
tripliciter. Primo, propriissime pro eo, quod Deus
loquutus est ; sic verbum Dei est quidquid loquu-
tus est Deus ad Abrahamum et Patriarchas, Mosen,
et Prophetas ; vel Servator noster ad discipulos et
alios quoscunque. Secundo, quicquid dictum est
ab hominibus jussu vel impulsu Spiritus Saneti ;
quo sensu agnoscimus Scripturas Sacras esse ver-
hum Dei. Tertio quidera, in Novo Testamento
frequentissime verhum Dei significat doctrinam
Evangelicam, sive verbum de Deo, sive verhum de

BECT. 111. regno Dei per Ciibistum : ut Matth. iv. 23, ubi
■ 'J" . dicitur Christus ^Tve^icasse Ecangeliim regni-y

IAct. xiii. 46, ubi apostoli dicuntur prEedicare
verbum Dei ; Act. v. 20, ubi verbnm Dei appel-
latur verbum rit(e ; Act. xv. 7, verbnm Evangelii ;
Rom. X. 8, verhum fidei ; Eph. i. 13, verbum ve-
ritntis {addita interpretatione) id est, Evange-
littmsalutis; et nbi appellatur rsr J(/m apostolorum,
dicit enira sanctus Paulus (2Thess.iii. 14), Si qnts
non ohedit verbo nostro^ &c. Quae loca intelligi
aliter non possuDt quam de doctrifia Erangelica.
Similiter (Act. xii. 24, et xiii. 49), ubi dicitur ver-
hum Dei disseniinari^ crescere, et multiplicari,
id de ipsa voce Dei vel apostolorum concipere
difficile est ; de doctrina, facile. Atque in hae
tertia acceptione, verbum Dei est omnis, quae hodie
e cathedris docetur, et in theologonim libris conti-
netur, doctrina defide Ckristiana.
Non oiDnio, quB jg^ jam Scriptura Sacra, nt quam agnoscimus
scriptun skth. a Deo inspiratam, tota verbum Dei est in secunda

pertinm tA . . . . ■ i i ■ •

cirKmnaGdiii acceptione : ct inuumera ejusdem loca, m pnma.
Et cum maxima pars ejus versetur in reg7ti ecelestis
vel prsedictione vel prcefiguratione ante Christi
incamationem,veIin evangelizatione et explicatione
post, etiam in tertia significatione ; ubi verbum
Dei Bumitur pro verho de Deo, id est, pro Evangelio,
Scriptura Sacra est verhum Dei, ideoque etiam
canon et regula oranis doctriHfe Evangefieee. Quo-
niam autem in iisdem Scripturis multa leguntur
politica, historica, fuoralia, pkysiea, et alia, quEe
nihil omnino spectant ad inysteria fidei, ea loca,
etsi veram doctrinam contineant et canon sint tali-
um doctrinamm, non tamen canon esse possunt
mysteriorum religionis Christianje.

DE REGNO DEI PBR PACTDM NOVUM. 393

17. Et quidem verbi Dei, non vox et Utera doc-
Irinie Christianfe canon est, sed sententia vera et
[enuiua ; non enim regitiir auimua per Scripturas v

~iusi intellectas. Scripturis igitur, nt fiant canon, "
interprete opus est. Sequitur autem hinc duorum "
altertim, aut verbnm interpretis esse verbnm Dei,
aut canonem doctrinse Christianffi non esse verbum
Dei. Horum posterius fatsum esse necesse est;
doctrinse enim, qnae nulla ratione Iiumana, sed per
revelationem divinam tantnm sciri potest, regula
esse non potest nisi divina. Quem enim fatemnr
Bcire non posse, an doctrina aliqua vera sit necne,
ejns sententiam in eadem doetrina pro regnla habere
impossibile est. Prius igitur verum est : verbum
interpretis Scripturanim esse verbum Dei.

18. Interpres autem is, cnjus sententiie tantum ^
honoria defertnr, ut habeatiu- pro rerbo Dei, non m
est quilibet qui ex Hugua HebrEea et GrECca vertit^-
Scripturam auditoribus suis L-atinis, Latine ; Gallis, "
G&llice ; et cEeteris singuHs vernacule ; non enim
est hoc interpretari. Est enim ea universim ser-
monis iiatura, ut quamquam inter signa, quibus

|«)nceptus nostros aUis patefacimus, principem

llocnm mereatur, non tamen id munus explere solus

r Mne ope multarum circumstantiarum possit. Ha-

I bet enim viva vox praeseutes interpretes, nimirum

tempus, locum, vultum, gestum, consUium loquen-

tis, atque etiam ipsum, qui loquitur, animum suum

aliis verbis, quoties opus est, explicantem. Haec

Hterpretationis adjumenta in scriptis veteris aevi

jsiderata revocare, neque ingenii quotidiani, ne-

; sine erufUtione et rerum antiquarum summa

■|ieritia, omnino ingenii est. Non suflicit i^tur ad

fciiterpretationem Scripturarum, ut qnis Unguam

394 RELIGIO.

SECT. III. calleat, qua loquuntiir. Neqiie interpres Scripturae
"":_ cauonicus unusquisque est, qui commentarios itt
eas scribit. Possunt enim homiues errare; pos-
sunt etiam eamvel ad ambitionem suam inflectere,
vel in servitutem prcejudiciis suis trahere etiam re-
pugnantem ; unde sequetur, habendam esse seuten-
tiam erroneam pro cerbo Dei. Etiamiii autem
accidere hoc non posset, tamen statim ut commen-
tatores hi discesserint, commentarii eorum expli-
cationibus, et procedente tempore, explicationea
expositionibus, expositiones novis commentariis
indigebunt sine fine ; ut nullo modo doctrinse Chris-
tiauEe canon sive regula, qua controversiEe religionis
determinandEE sint, consistere possit in quacunque
interpretatione scripta. Restat, ut interpres ca-
nonicus debeat esse aliquts, cujus munus legitimum
sit ortas controversias, rerbum Dei in ipsis judiciis
explicando, terminare ; et cujus propterea auctori-
tati standum nou minus sit, quam eorum, qui Scrip-
tui*am ipsara pro canone fidei primi nobis commen-
daverunt ; idemque sit interpres Scriptur<e et
doctrinarum omnmmjudex supremus.
piarai iQ^ Uuod ad nomen attinet ecclesia, ab origine
idem sonat quod Latine concio, sive conventus
civiura, sicut et ecclesiastes idem quod concionator,
id est, is qui ad conventum loquitur. Quo sensu
legimus iu Actis Apostolorum (xix. 32, 39) cccle-
siam coiifusam et ecclesiam legitimam, hano pro
ccetn convocato, illam pro conciursu popuR' per
turaultum. Caeterum per ecclesiam Christianorum
in Scriptura Sacra iutelligitor interdum quidem con-
ventus, interdum vero ipsi Christiani, etsi non actu
congregati, siquidem in ccetum introire et commu-
uicare cum congregatis concessnm sit. ExempU

DE RBGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 395

1: dic ecclesite (Matth. xviii. 17), de con- sect. in.

gregata intelligitur ; aliter euim dicere aliquid . 'y-. ,.

ecclesiee, impossibile est. Sed, devastavit eccle-
»iam (Act. viii. 3), de non congregata. Sumitur
aatem ecclesia aliquando pro baptizatis sive fidei
Christianffi professoribus, sive illi sint iQteme Chris-
tiani sive simulate ; ut, ubi legimus aliquid dictom,
vel scriptum, ad ecclexiam, vel dictum, decretuin,
factum ab ecclesia : aliquando autem pro electis
tantum; ut Ephes. v. 27, ubi dicitur sancta et
immaculata ecclesia. Non autem sunt electi,
quatenus militant, proprie dicta eccletta ; nam
convenire nesciunt ; sed sunt ecclesiaj^utura, ni-
mirum in die illa in qua a reprobis segregati triimi-
phaturi sunt. RursHS, ecclejtia sumt aliquando
potest pro OHmi!)us simut Christianis collective,
ut (Eph. V. 23) ubi CirniSTUS vocatur caput ec-
ciesite : et (CoL. i. 18), eapitt corporis ecclesiee:
aliquando pro partibus ejus, ut eeclesia Ephesi,
eeclesia quce est in domo ejus, septem ecclesite,
etc. Postremo, ecclesia prout pro coetu actu con-
gregato sumitur, pro diverso fiiie congregandi,
significat aliquando eos, qui congregaiitur ad deli-
beratioues et judicia ; quo sensu vocatur etiam
coucilium, et synodus : aliquando eos, qui conve-
nhmt in domum orationis ad colendum Deiun ;
qua significatione ponitur, I Cor. xiv. 4, 5, 23,

■, etc.

20. Ecclesia autem, cui attribuuntur persomdia, QnWHt tccin**

' '^ ' cui alliil.iiQQti»

l propria^wm actmietique, et de qua necesse estiQ«.Kiii
lligi illa : Dic ecdesite, qtti no/i obedierit eccle- ™jit

et ejusmodi omnes loquendi formulas, defi-
ida ita est, ut intelljgatur ea voce multitudo
hominam quipactum novum cum Deopcr Christim

eui nttribi
«•hiiili.

ill. inierunt, hoc est, multitudo eorum qui suscepenint

: , sacraraentum baptismi, quw •multitudo et jure in

*iai«, unum /ocum convocari possit ah aliquo, et eo con-
nrt, nocante, adesse omnes vel per se rel per alios
*"■ obligafttur. Nam multitudo hominum, si coire in
unum costum, ubi opus est, non potest, uuapersona
dicenda non est. Ecclesia enim neque loqui, ne-
que decernere, neque audire potest, nisi ut ccEtus.
Q,u£e a singuUs dicta sunt, nempe tot sententise
fere quot capita, unumquodque eorum hominis
unius, non ecclesitp. dictum est. Porro si ccetus
fiat, sed illicitus, considerabitur ut nuUus. Nemo
igitur eorum, qui adsunt in tumultu, decreto cEete-
rorum tenebitur, prjesertim vero si dissenserit.
Neque itaque ecclesia talis decemere aliquid po-
test ; tum enim decemere aliquid multitudo dicitur,
cum unusquisque decreto majoris partis obligatur.
Oportet igitur ad ecclesia-, cui quidem personalia
tribuimus, definitionem accedere, ut possit non
modo congregari, sed et jure. Praeterea, etsi sit
qui jure caeteros convocet, poasint tamen, qui vo-
cantur, jure non venire (id quod accidere potest
inter homines, quorum alius alii non subjicitur)
non est illa ecclesia jjersojta una. Nam quo jnre
ii, qui ad tempus et locum, quo vocantur, conve-
uiunt, nna ecclesia ; eodem etiam ii, qui ad alium
locum a se constitutnm confluunt, alia ecclcsia
est, Et quilibet komodoxorum immeras ecclesia
est; et per consequens, tot ecclesits erunt, quot
sunt opiniones diversae, hoc est, eadem multitudo
liominum erit simul et una et plures ecclesitc.
Itaque ecclesia, nisi ubi certa et cognita, hoc est,
legitima potestas sit, per quam singuli per se vel
per alios in coctu adesse obligentur, una non est.

DE RBQNO DE! PER PACTUM NOVUM. 397

*Atqne unitate legitimie potestatis eonvocaiuU sy- sect. iii.
Hodos et conveiitus Christianoriim, uon uiiiforinitate ._' ! '■ .
doctrinjE, fit «H« et capax functionum pcrtionaVtum,
quse alioquin est multitudo, et personai in plurali,
utcimque opinionibus consentientes.

2 1 . lis, qua; dicta jara sunt, necessaria con- Cmn» chn^
nexione adbEeret, civitatem Christianoriim homi- ^„„1 kcci^

Inum, et ecclesiam eorundem, prorans eandem rem '^''"""™-
K, duobus nominibus propter duas causas appel-
Nam materia ciiutatis et ecclesite eadem

Pest, nimirnm iidem homines Cbristiani. Forma
autem, quae consistit in legitiraa potestate eos con-
vocandi, eadem quoque est ; constat enim singidos
cives obligari eo venire, qno a civitate convocantur.
Qase vero civitas vocatur, quatenus confiatur ex
hominibus, eadem quateuus constat ex Ckristianis

^«celeaia nominatur.

22. Cura iisdem cohseret et boc ; ** plures sint '^»™ civitoit
Vivitates Christian^; eas simiil omnes ecclestam '^Z^^Ut^

Tsonaliter unam noji esse. Possnnt quidem con-

lensu mutuo una fieri ; eed non aliter, quam ut

Sant etiam una civitas. Conveiiire enim nisi ad

sertum tempus et locum constitutum non possunt.

Bunt autem personse, loca, et tempora conventuum

^uris civilis ; neque quisquam, civis vel extemus,

dem in ullum locum tnferre jure potest, nisi

f|)ermittente civitate, quse loci doniina est. Quse

Teronisi permittente civitatefierijure non possunt,

ea, si jure fiant, fiunt per auctoritatem civitatis.

_ Est eerte ecclesia universa unum corpus mysticum,

rajus caput est Christus ; sed eadem ratione,

*|tia omnes simul homines, Deum rectorem mundi

Bttgnoscentes, unum regnum et una civitas simt ;

: tameu neque una persona est, neque unam

398

ttEUOIO.

actionem aut sententiam communem habet. Pra-
terea ubi dicitur Christus esse caput corjtoris
ecclcslep, raanifeste apparet dJctum id esse ab apos-
tolo de electis, qui, quamdiu in hoc mundo sunt,
potentia tantum ecclesia sunt, quse actu ante nou
erit, quam a reprobis quidera segregentur, inter se
vero congregentur in die judicii. Eccle^a Ro-
mana permagna olim fuit, sed fiues imperii egressa
nonest ; neque ergo universa, nisl eo sensu, quo
dictum etiara est de Romana civitate, orhem jam
totum victor Romanns kahebat, cum non haberet
partem ejus vicesimam. Postquam autem impe-
rium civile in partes discerptum fiiit, singulae civi-
tates inde exortse totidem erant ecclexKe ; et quam
habuit in eas ecclesia Romana potestatem, ea tota
pendere potuit ex ipsarum auctoritate, quae e.v-
cussis imperatoribus, doctores tamen Romanos ha-
bere coutentae sunt.

23, Ecclexiastici appellari possunt, qui muuus
in ecclesia exercent pubhcum. Munerum autem
erat aUud ministerium, aliud magisteritim. Mi-
uittrorutn mmms erat inservire mensis, procurare
boua ecclesia- temporaUa, portionesque, quo tem-
pore divitiarum omui abolita proprietate de com-
muui alebautur, in singulos distribuere. Magistri
autem pro ordine, ahi apostoli, aUi episcopi, aJii
presbyteri, hoc est, majores natu sive seniores,
appellabantur ; non tamen ut preshyteri nomine
tetas, sed ojffi,ciHm distingueretur. Fuit enim Timo-
theus presbyter, quamquam juvenis; sed quia ple-
rumque seniores ad magisteria adhibebantur,
nomen aitatis ad significandum munus usurpatum
est. lidem magistri pro diversitate munerum
vocabantur alii apostoli, alii propketa, olii evan-

DE REGNO DEI FER PACTUM NOVUM. 399

vlistaf alii pastores seu doctores. Et opiis qui- seot. iii.

lem apostolicam universum erat ; propkrticum . '_''- .

Mtem revelationes proprias in ecchaia propo-
nerc; evangelisiicum, prtedicare, sive pnecones
esse evangelii apud infideles; pustoritiavt, docere,
confirmare, et regere animos eorum, qui jam cre-
dideraot.

24. In electione ecclesiasticorum duo consider- Ei«ii<iiiain
anda sunt, electio personarum, et consecratio sive^1^«iBc-
institutio, qure et ordinatio appellatur. Primos ^1^^!^'^
apostolos duodecim ipse Christus et elegit etP"""™-
ordinavit. Post ascensionem Christi, Matthias
in locum Judre proditoris suflFectus est, ecclesia,
qute ex hominibus circiter centum et viginti tunc
temporis congregata est, duos eligente ; stataerunt
enim duos, Joseph et Matthiam; sed Deo ipso

lorte unum Slatthiam approbante, Atque duode-
i hos appellat sanctus Panlus viagnos et primos
H>8tolos ; item apostohs circumcisio/tis. Postea
additi duo alii apostoli, Paulus et Barnabas ; ordi-
nati quidem a doctoribus et prophetis ecclesitp
Antiocheiio!, qu^ erat ecclesia particularis, per
impositionem manuum ; electi vero jussu Spiritus
Sancti. Quod fuerint ambo apoatoliy constat ex
capite decimo quarto Actorum, versu decimo tertio.
Quod apostolatum ex eo receperunt, quod jussu
Spiritus Sancti a prophetis doctoribusque ecclesiae
Antiocbeuje segregati fuerint ad opus Dei, ostendit
ipse sanctus Paulus, qui distinctionis causa vocat se

(Rom. i. I) apostolum segregatum ia Evangedum
Dei. Sed si quairatur ulterius, qua auctoritale fac-
tum sit, ut pro jussu Spiritus Sancti receptum sit,
quod propheta; et doctores illi profectum a Spiritu
Sancto esse dixerint, respondendum necessario est,

400 nELiGio.

I. auctoritate ccelesitt Antiochen^. ProphetiE euim
, et doctorea antequam admittantur, examinaudi sunt
abecclesia; diciteiiimsanctusJohaunes(l Joh,iv.i):
™° Nolile omni spiritui credere, sed prohate sptritus,
*^ ai ex Deo sitit; guoriiam midti pseudo-propfteits
exierunt in mundum. A qua autem ecclesia, nisi
ad quam scripta est ea epistola ? Slmiliter repre-
hendtt sanctus Paulus (Gal. ii. 14) ecclesias Ga-
latite, quod Judaizarent ; etiamsi videreutur ipsi
id facere auctore Petro. Nam cum dixisset se
Petrum ipsum reprehendisse his verbis : si tn, cum
Judreus sis, gentiliter vivis et non i/udaice, quo~
modo gentes cogis Judaizare ? non multo post
interrogat ipsos dicens (Gal. iii. 2) : hoc sofum a
vohis irolo discere ; ex operibus legix Spiritum
accepistis, an ex auditufidei ? Ex quo patet id,
quod reprehendit in Galatis, fuisse Judaismum ;
quamquam Petrus apostolus Judaizare cogeret.
Cum igitur quos doctores sequeretur ecchaia, non
Petri, ueque ergo houiinis erat determinare, etiam
ecclesi^ Antiochentv auctoritati iunitebatur doe-
torum et prophetarum suorum electio. ftuoniam
autem per doctorum sic electorum impositionem
manuum, Spiritus Sanctus segregavit sibi aposto-
los, Paulum et Barnabam ; manifestum est, sum-
morum in ecclesia qualibet doctorum consecra-
tionemet impositionem manuum ad ejusdem ecclesite
doctores pertinere. Episcopos autem, qui etpres-
byteri vocati erant, etsi non omues presbyteri epis-
copi, ordinaverunt tum apostoU, {nam Paulus et
Barnabas eum docuissent iu Derbe, Lystra, et Iconio,
preshyteros constituerunt per sjngulas ecclesias,
Act. xiv. 22,) tum etiam episcopi alii. Titus enim
iu Creta relictus est a Paulo (Tit. i. 5), ut consU-

DE HEGNO DEI FEB PACTUM NOVtna. 401

aeret per civitates presbi/leros. Et Timotheo sect. iri.

dictum est (I Tim. iv. 14) : Noli negUgere . , '^- . .

gratiam Det, guce in te est, qute data est tibi

per prophetiain, cum impositione manuum pres-

byterii : eidemque datse regulfe suut circa pres-

byterormn electiouem. Non autem intelligi id

potest, nisi de ordinatione eonim, qui ab ecclesia

eligereutur. Constituere enim doctorem in ecclesia,

nisi ecclesia permittente, nemo potuit. Nam ipso-

Kmm apostoloram munus erat, non imperare, sed

Edocere : et quamquam qui commendati ab apos-

^plis vel preshyteris fuerant, propter existima-

Bonem commendantium non rejicerentur, cum

^bmen sine voluHtate ecclesite eligi noii possent,

^Kam per auctoritatem ecc/esits electi censebantur.

Hbniliter ministri, qui diaconi vocantur, ab aposto-

^b ordinatii ab ecclesia tamen elecfi erant. Nam

^■UQ septem diaconi eligendi ordinandique erant,

Hon eos eligebant apostoU, sed (.4ct. vi. 3), consi-

^meratc, inqaiimt, J^ratres,viros ex vobis boni testi-

^■Dn/f septem, etc: atque illi (vers. 5) eligerunt

^mtephanum, etc. et (vers. 6) statuerunt eos ante

meonspectutn apostoloram. Constat itaque ex con-

Kroetudine ecchsite sub apostolis, ecclesiasticorum

KtBimum ordinntionem quidem, sive cousecrationem,

Kose fit per orationem et manuum impositionem, ad

^^iostolos et doctores spectasse ; electionem vero

^B^inandonim, ad ecclesiam.

^K 25. De potestate solvendi et ligandi, id est, pec- Poi«iBt™ pt

^B * ,. I. 1 , - ■^ laU iKruilaili.

MB/a remtttendt et retmendi, dubium esse non bm muitiemii,
Botest, quin ea data sit a Christo fiituris tunc pas- ^™ ^^^'
^fribus, eodem modo quo prsesentibus apostolis. "^^"^ ^
^Kita autem est apostoUs omnis potestas remittendi pa-^di^on» ju-
^eecata, quam ipse habuit Christus. Sicut misit d^un. "^

H VOL. II. D D

6ECT. iii. Tne pater,mqmt Chnstas (3o}i.xx.2l),et ego mitto
■ ^J' . vos: subiuii^tque (vers. 23), ^«orMM remiseritis
PoiMisirm ppc- peccata, remittuntur, et guorum retinueriiis, re~
biu ™ineuiii! tejita sunt. Sed quid sit solvere et llgare, sive
™ ^j^*^ peccata remittere et retinere, dubitationem habet.
i^wtarendpM. primum emai,peccata ejus retinere, qui baptizatus
piHiitentii ju- in remissionem peccatorum vere pceniteus est, vide-
d^m.' ' ^ tur contra ipsum pactum Novi Testamenti, neque
ergo a Christo fieri, nedum a pastoribus posse.
Remittere autem non poeniteiiti videtur esse contra
voluntatem Dei Patris, a quo Ciiristus ad conver-
tendum mundum, hominesque ad obedientiam re-
ducendum miasus est. Deinde si pastoribus singulis
eo modo remittere et retinere peccata concessum
esset, omnis metus principum et magistratuum
civilium, unaque omne regimen civile destrueretur.
Dietum enim est a Cliristo {Matth.x.28),imo etiam
natura ipsa dictat : Nolite timere eos, qui occi-
duttt corpus, animam autem non possunt occidere ;
sed potius timete eum, qui poteH et animam et
corpus perdere in Gehennam. Neque est quis-
quam ita mente captus, ut non potius mallet iis,
qui peccata remittere et retinere possunt, quam
regibus potentissimis obtemperare. Neque tamen
ex altera parte existimandum est, remissionem
peccatorum nihil aliud esse prseter exemptionem a
pcenis ecclesiasticis. Guid enim mali habet excom-
municatio prseter consequentem ex ea poenam seter-
nam ; vel boni, in ecclesiam recipi, si extra eam
esset salus ? Tenendum igitur est, pastores kahere
potestatem peccata vere et ahsolute remittendi^
seA poeniteniihus ; etreiine?idi, sed impognitentium.
Dum autem putant homines, pcenitere nihil aliud
esse, quam ut facta sua quisque condemnet, mutet-

DE REGNO DET PER PACTUM NOVUM. 403

[Ue eonsilia, quje sibimet ipsis peccata esse et cul- •
pam Iiabere videautur, orta est opinio, posse esse
poeiiiteutiam aute confessiouem peccatorum coram r,
hominibus ; et esse pceniteutiam iion effectum, sed "
causam confessionls. Atque iude difficultas dicen- ™
tium peccata eorum, quos poanitet, jam remissa"?
esse in baptismo ; non poBnitentium omuino remitti ri
non posse ; contra Scripturam est, et contra verba .1'
CTiristi dicentis, quorum remiserttis, etc. Scieu-
dum igitur. primo loco, ad difficultatis hujus solu-
tionem, peccati veram agnitiouem esse ipsam pceni-
tentiam. Nam qui scit se peccasse, scit se errasse ;
errare axitem ^'elle impossibile est ; itaque qui scit
se peccasse, uollet factum ; id quod est pcenitere.
Deinde, ubi dubium esse potest an quod factum est
peecatum sit necne, considerandum est poenitentiam
nou antecedere coufessionem peccatorum, sed sub-
sequi. Pccnitentia enim non cst nisi de peccato
agnito. Oportet igitur pceniteutem, et factum
aguosccre, et cognoscere quod sit peccatum, hoc
est, quod sit contra legem. Si quis igitnr, quod a
se factum est, putet non esse contra legem, impos-
«xbile est ut ejus pceniteat. Ergo aute poenitentiam
necessaria est factorum ad legem applicatio. Ad
legem autem siue interprete facta applieare, fhistra
est ; nou enim verba logis, sed sententia legislatoris
actionum regula est. Est autem legis interpres
amo vel homines ; non euim judex est uuus-
I facti sui, an sit peccatum nccne. Itaque
jidum factum est, de quo dubitatur au sit
, ante homiuem vel homines. Atqui hoc
hfionfessio est. Jam, quando legis interpres
;, factum ejus esse peccatum ; si acquies-
r judicio, statuatque apud se non facere
D D 2

404 RELIGIO.

SECT. in. amplius, pcenitentia est, Atque hoc motlo vera
._ '^' _ . posiiitentia aut non est, aut confessionem non ante-
poiEsisimipc- cedit sed sequitur. His ita explicatis, nou est
bm ^iHmii, intellectu difficile, qualis illa sit potestas sohendi et
™ '^^^' ligandi. Cum enim in remissione duo sint : al-
»p«**"»^i«»- tenan, judicimi sive condemnatio, qua factum judi-
pwuitaiiiB jii- catur esse peccatum ; alterum, nbi condemnatiis
d^m " judicio acquiescens obediverit, id est, poenituerit,
peccati remissio, vel si iion pcenituerit, refentto :
primum eorum, id est,judicare an sit peccatum, ad
interpretem legis, id est, Jiidice?» si/mmum ; secun-
dum, remissio vel retentio peccati pertinet ad pas-
torem ; et est illa ipsa, de qua agitur, potestas
ligandi et soliiendi. Atque hanc veram fuisse
sententiam nostri Ser\'atoris in ejusmodi potes-
tatis institutione, ex Matth. xviii. 15-18, sic ap-
paret. Discipulos alloquens : */ pecracenV, inquit,
in te Jrater tuas, vade et corripe eum inter te et
ipsum solum : (notandum obiter est, st peccaverit
in te, idem esse quod si injnriam tibi fecerit,
ideoque loqui Christum de iis, quse pertinent ad
tribiinal civile) : addit, si te non aiidierit, hoc est,
si neget fecisse, vel si factum coufessus fecisse in-
juste neget, adhibe tecum adkuc iinum aut duos :
qiiod si hos non audierit, dic ecclesitB. Qnare
autem ecclesite, nisi ut ipsa judicet an peceatum
sit necne ? Qiiod si ecclesiam non audierit, hoc
est, si senteutiie ecclesia non acquieverit, sed sus-
tinuerit non esse peccatum, quod ea peccatum esse
judicaverit, hoc est, si non poenituerit ; (nam cer-
tum est poenitere facti neminem, quod nou existi-
mat esse peccatum) ; non dicit, dic apostolis ; ut
sciamus, sententiam definitivam in qufestione an
Bit peccatum necne, relinqui non illis, sed ecclfsi<s ;

DE RBGNO DBI PER PACTUM NOVUM. 405

it tibi, inquit, siciit etfmicus et puhlicamis, hoc sect. iii.
est, tanquam extra eccfeslam, tanquam non bapti- . ^]'- .
zatus, id est, tanquani is cujus peccata retntentur. p^^^m^^v^
Baptizabantur eiiim omiies Christiani iu remis- iiui remittijndi,
sionem peccatorura. Quoniam autem quferi pote-^" [I^JX
rat, quis haberet tantam potestatem, quanta ^stj^*^^^
baptismi beneficium impoenitentibus auferendi, imniisnii»
ostendit Christus eos ipsos, quibus auctoritatem ei«ian..
. dederat poenitentes baptizandi in remissionem pec-
■eatorum et faciendi ex ethnlcis Christiaiios, aucto-
fritatem quoque habere peccata eorum, qui ab
ecclesia judicarentur impceuitentes, retinendi, eos-
qne ex Christianisreddendi ethuicos ; ideoque sta-
tim subjungit : Amen dico vobis, qtnecttnique alU-
^gaveritis super terram, erunt ligata et in coelo : et
^puectmque solveritis super terram, erunt soluta et
*n» coelo. Ex quo intelligi potest potestatcm sol-
vendi et ligaudi, sive remittendi et retinendi pec-
eata, quse et potestas claciitm dicitur, aliam non
Besse a potestate data alio loco (Matth. xxvili. 19)
Hlis verbis : Einites docete om/ies gentes, hapti-
mnantes eos in nomine Patris, et FilH, et Spirifits
mSancti. Et quemadmodum pastores baptismum
fciegare non possunt ei, quem ecclesia dignum cen-
Bset, ita neque retinere peccata ejus, quem ecclesia
■absolvendum judicat ; neque etiam remittere pec-
Kcata ejus, quem ecclesia pronunciat esse contu-
fcnacem. Et de peccato quidem judicare, ecclesia:
mett ; jiastoriun vero judicatos ab ecclesia ejicere,
mrel intra eam recipere. Ita sanctus Paulus ad eccle-
Hriant Corinthiacam : nonne de Hs, inquit ( ] Cor.
nr. 12), qui intus sunt, vos judicatis 9 Ipse tamen
Bbmicarium ab ecclesia separandum pronuneiavit :
W^go quidem, inquit (1 Cor. v. 3), absens corpore
mprtcsens atitem spiritu, etc.

406 RELIGIO.

26. Actus retentionis peccatoruni is est, qui vo-
catur ab ecclesia excommunicatio, et a Baucto Paulo,
tradere Satante. Nomen excomnnmicatioms idem
. sonans quod kiroimvaytityov iroiiiv, e syiiagoga ejicere,
tractum videtur a lege Mosaica, qua eos, qui a
sacerdote leprosi judicati sunt, extra castra seor-
sim habere imperatum est (Levit. xiii. 46), douec
rursus sacerdotis judicio mundi, et certis ritibus,
inter quos erat corporis lavatio, purificati essent.
Progrediente inde tempore, Judeeis mos erat eos
etiam, qui trausibaut a Gentilismo ad Judaismum,
tanquam immuudos,non recipere, nisi prius lavatos;
et dissentientes a doctrina synagogte, synagoga
ejicerc. Ad simUitudinem hujus ritus traoseuntes
ad Qiristianismum, sive Judxi essent sive Gentes,
non nisi per bapttsvium vaecclesiam recipiebantur;
et disseutieutes ab ecclesia, communione ecclesia;
privabantur. Tradi autem Satauae ideo dicebantur,
quia quod extra ecclfsiavi erat, id omne regno
Satanse comprehendebatur. Finis hujusmodi dis-
ciplin^e erat, ut destituti ad tempus gratia et
privilegiis ecclesi<e spiritualibus, humiliarentur ad
salutem. EfFectus autem, quoad secuiaria, is erat,
ut excomvumicatiis uon modo ccetibus, sive ecclesiis,
et participatione mysteriorum proluberetur, sed
tanquam noxius coutagione, etiam pejor ethnico,
a cieteris Christianis siuguUs fugeretur. Nam cum
ethnicis commisceri permisit apostolus ( 1 Cor. v. 1 0,
II); cmn kis ne cibum quidem una sumere. Quum
ergo talis sit excommnnicationis effectus, manifes-
tum est, primo loco, civitatem Christianam non
posse excommiinicari. Est enim civitas Christinna,
ecclesia Christiana (ut ostensum est supra art. 21),
et ejusdem exteusiouis. Ecclesia autem excomma-

DE REGNO DEI PEH PACTUM NOVUM.

407

r nicari non potest ; vel enim excommunicabit seip- sect. m,

sam, quod est impossibile; vel excoinmunicahitur ab , 'J' -

alia ecclesia, eaque vel universali, \elparticulari. Eicomnmni-

I Vniversalis autem ecclesia, cum personanoasit™^,u^\^.\„„

l(ut ostensum est articulo 22), neque ergo agat """ ■"'"'^

" aut faciat quicquam, excammunicare neminem po-

test. Partictdaris autem ecclesia excovimunicantlo

aliam ecclcsiam uiliil agit, nihil mutat. Quorum

, enim communis non est coetiis, eorum excommuni-

^xatio esse non potest ; neque si ecclesia aliqua, puta

\*ferosolymitana, aliam, puta Romanam, excommu-

nicasset, non illam magis excommimicasset quam

Beipsam. Nam qui aliam sua commuuione privat,

sequoque privat communione illius. Secuudo, ne-

tuinem posse civitatis alicujus absolutee cives simul

omnes excommunicare, vel templorum mum vel

Utum Dei publicum eis interdicere. Non enim

\Bxcommitnicari possunt ab ecclesia, quam ipsi con-

tituunt ; siquidem enim id facereut, non modo non

jeeclesia, sed ne civitas quidem esset, dtssolveren-

jtnrque sua sponte ; id vero uou est excommunicari,

■neque interdicl. Quod si ab alia ecclesia excom-

' municentur, habendi suut illi ecclesite tauquam

ethnici. Sed ethnicos, per doctrinam Christi, nulla

fecclesia Christiana prohibere potest, quin con-

fcgregeut se et iuter se commuuicejtt, prout eorum

liavitatibus visum fuerit; prsesertim si coeant ad

l£oleudum Christum, quamqiuim id fiat ritu et modo

lungulari : ergo neqae excommunicatos, qui uteth-

nici tractaudi sunt. Tertio, excommunicari non

posse principem, qul habet summum civitatis im-

perium. Neque enim per doctrinam Christi sub-

Utus unus, vel plures simul, priucipi suo quamquam

Imico loca publica aut privata interdicerc, aut

408

■. III. introitum iu quemcumque ccetum uegare potest,
/• . _ . . aut prohibere ne faciat quicquid iu sua ditione vo-
imiii- luerit. Est enim crimen laesa; majestatis in omni
Md«™ civitate, civi cuicunque, vel quotcunque civibns
*'" simul, auctoritatem sibi quamcomque in totam civi-
tatem arrogare. Qui vero auctoritatem arrogant
sibi in eum qui habet civitatis summum imperium,
eandem arrogant in ipsam civitatem. Prjeterea,
princeps summus, si Christiaims sit, hoc amplius
habet, ut civitas, cujus voluntas continetur in ipsius
voluntate, id ipsum sit quod vocamus ecclesiam.
Neminem igitur excommunicat ecclesia, nisi quem
excommunicat auctoritate principis. Sed princeps
non excommuntcat seipsum, non igitur excommu-
nicari potest a subditis suis. Potest quidem esse,
ut coetus civium rebellium vel proditorum pro-
nunciet principem summum esse excommiinicatum ;
sed non jure. Multo minus princeps a principe
excommunicari potest : esset enim hoc, non ex-
commiinicatio, sed potius indictio belli per convi-
cium. Nam cum una non sit ecclesta quje couflatur
ex civibus duarum civitatum absolutarum, propter
defectum (ut dictum supra est articulo 22) potes-
tatis rite conveniendi in nnum ccetum ; illi, qui
unius ecclesiffi snnt, non tenentur obedire alteri,
neque ergo propter inobedientiam possuut excom-
mumcari. Quod antem dicat aliquis, principes,
cum ccclesia? universalia membra sint, posse etiam
universalis ecclesitE anctoritate excoinmu/ticari,
locum non habet ; propterea quod ccclesia uni-
versalis (ut dictum est articulo 22) non est utta
persona, de qua possit dici quod yeceri/, decre-
verit, statuerit, excommunicaverit , absoherit, et
simiUa personalia ; neque habet rectorem nllum

DE EEGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 409

i terris, cujus jussu convenire et deliberare possit. sect. iir.
rectorem esse ecclesiee universatis, et posse ^]- .

' eam convocare, idem est, ac rectorem esse et domi-
num omnium per universum orbem Christianorum ;
id quod nemini conceditur, praiterquara soli Deo.

27. Ostensum est supra (articulo 18) a"*"!»"- ^^jI^-t^^!^^
tatem interpretandi Scripfuras Sacras non cousis- sncmiiepmdcn
tere in eo, quod interpres possit impune sententiamj dvullk
qnam iude elicit, aliis vel scripto vel viva voce expo-
nere et explicare, sed iu eo, quod non sit aliis contra
sententiam ejus faciendi aut docendi jus ; ita ut
inteTpretatio,de qua ag;imus,idem sit qaodpotestas,
in omnibus controversiis per Scripturam Sacram

, determiuandis, definiendi. Nunc ostendendum est
lauctoritatem illam pertiuere ad singulas ecclesias, et
Sdependere ab auctoritate ejus vel eorum qui habent
umum imperium, modo sint Christiani. Si enim
) auctoritate civili uon dependeat, dependere eam
: vel ab arbitrio singulorum civium, vel ab
fftuctoritate extema. Ne vero ab arbitrio dependeat
[smgulorum, prohibent, inter alia, cousequutura inde

l-incomraoda et absurda. Quorum pra^cipuum est

I hoc, quod non modo omnis toUeretur, contra prae-
ceptum Christi, obedientia civUis, sed etiam omnis
Bocietas et pax humana, contra leges naturales,
dissolveretur. Cum euim Scripturam Sacram sin-
guli interpretentur sibi, id est, unusquisque judicem
se faciat, quid Deo placeat, quid displiceat ; non
ante priucipibus obedire possunt, quam ipsi de man-
datis eoruni, utrum conformia sint Scripturfe necne,
judicaverint. Atque sic vel iion obediunt, vel obe-
diunt propter judicium proprium, hoc est, sibi
obediunt, non civitati. Tollitur ergo obedientia
ravilis. Rursus, cum uuusquisque propriam sequatur

410

BECT. ui. sententiam, necesse est controversias, quse ormntur,
. '^^ . iunmnerabiles fore, neque determinabiles: unde in-
in(«p«t.uo- ter homines, qui natura sua dissensionem omnem
s!^d(^™^habent pro contumelia, nasceretur primo odium,
"■Irita^"'"'' deinceps jurgium et bellum : atque ita omnis periret
societas et pax. Habemus prseterea in exemplum,
id quod sub lege vetere circa librum legis observari
voluit Deus, nimirum scribi quidem, publice haberi,
et canonem doctrinae divinie esse voluit : sed non
inde a singulis, sed a solis sacerdotibus definiri con-
troversias. EstdeniqueprseceptnmServatorisnoetri,
ut, si quid oriatur offensionis inter singulos, midiaut
ecclesiam. Itaque ecclesits munus est controversias
determinare. Nou ergo singulorum, sed ecclesite
est Scriptoras Sacras interpretari. Utsciamus ao-
tem auctoritatem inlerjiretandi verhum Dei, hoc
est, omnes qujestiones de Deo et religione detenni-
nandi, non spectare ad personam quamcuuque es-
temam, perpendendum, imprimis,e8t, quid momenti
ea potestas habeat in animis civium civilibusque
actionibus, Nemini enim ignotum esse potest, ac-
tiones hominum voluntarias necessitate uaturali
ipsoruin sequi opiniones quas habeut de bono et
malo, priemiis et pcenis ; ex quo fit ut obedientiam
illis, quorura arbitrio vel felices vel miserrimos in
setemum futuros se crednnt, prseatare necessario
velint. Quorum autem arbitrio, quce doctrinje et
quEe actiones uecessarise sunt ad salutem, statuitur,
eorum arbitrio exspectant homiues felicitatem vel
perditiouem ffiternam ; iis igitur in omnibus rebua
obsequentur. Quod cum ita sit, manifestissimum
est, cives, qui se obligari credunt circa eas doctrinas,
qu£e ad salutem necessariEc sunt, auctoritati externae
acquiescere, non coustituere civitatem per se, sed

ent;

DE REGNO DEl PER PACTUM NOVUM. 41 i

externi illius subditos. Neque ergo, etsi priii- sect.
ceps aliquis summus tantum auctoritatis alii cui- . '^'
cunque scripto concederet, ita tamen ut imperium interpiTtai
civile retinuisse intelligeretur, scriptum tale validum ^"«'ariS™!»™
erit; nec qnicquam transferet, qnod ad retinendum ■^^^'"
et bene administrandum imperium sit necessarinm.
[am (per cap. ii. artic. 4) transferre jus nemo
Itur, nisi dederit signum idoneum voluntatis
•ansferendi : qui vero rofuHtatem retinendi impe-
rinm aperte significavit, non potest dedisse signum
idoneum transferendi media ad imperium necessaria.
Non erit igitur hujusmodi scriptum signnm vohin-
tatis, sed ignorantiffi jn contrahentibus, Secuudo,
considerandum est quam absurdum sit, civitatem
vel summum imperantem conscientias civium re-
gendas committere hosti. Sunt euim, ut supra
ostensum est (cap. v. art. 6), inter se in statu hostili,
qnicucque in uuitatem personffi non coaluenmt.
Neqne obstat quod non semper puguent ; nam et
" iter hostes indncije fiunt ; sufficit ad hostUem
imum, qnod diffidentia sit, quod civitatum, reg-
lOrum, imperiorum fines, prssidiis armati, statu
'vnltoqne gladiatorio se mutuo, etsi non feriant, ut
lOStes tamen iutueantur. Postremo, quam iniquum
id postulare, quod ipsa postulandi ratione juris
;fiUeni esse contiteris. Interpres sum Seripturje Sa-
tibi, qni ci\itatis alienae eivis es. Qua ratione ?
bns pactis inter me et te ? Auctoritate divina.
"ndecogTiita? Ex SacraScriptura: eu hbrum, lege.
itra, nisi et eandem mihi interpreter : mei ergo
est, et caeterorum singulomm civium ea tnter-
itatio j id quod negamus ambo. Restat ergo, in
lOmni ecclesia Christiaua, hoc est, iii omni dvitate
'Christiana, Scri[>tiu-£e Sacrse interprcfatio, hoc est,

412 SBLIGIO.

' BECT. III, jus controversias omnes determinandi, dependeat
et derivetur ab auctoritate illius hominis vel ccetus,
penes quera est summum imperium civitatis.

28. Quapropter omniuo duo sunt genera contro-

ObiutiiinaiD

uira» inifiT™- versiarum, uuum circa ^piritimfia, boc est, circa

iiivestigari non potest; quales sunt quaestiones
de natura et officio Christi, de prtEmiis et pccnis
futuris, de resurrectione corporitm, de ?tatura et
offtciis angehrum, de sacrnvientis et cultu ex-
terno, et similia ; alterum circa qusestiones scientiae
humanjE, quarum veritas ratione uaturali et syllo-
gismis elicitur, ex pactis hominum et detinitionibus,
id est, receptis usu et cousensu communi vocabu-
lorum significationibus ; quales sunt quaestioues
omnes juris et philosophite. Exempli causa, quan-
do in jiire quaeritur, an sit promissum et pactum
necne ; id nihil aliud est, quam quaerere an verba
talia, tali modo prolata, appelleutur communi usu
et consensu civium promissiim aut pacium ; quod
si sic appellautur, verum est pepigisse, aliter fal-
sum : veritas ergo ea dependet a pactis et consensu
hominum, Similiter, quando quEeritur \r philoso-
phia an idem possit esse totum in pluribus simul
locis ; determinatio quaestionis dependet a cogni-
tione commuuis consensus hominum, circa signifi-
cationem vocabuli totius : siquidem euim homines,
quando dicunt totum esse alicubi, significant com-
municousensu intelligere se uihil esse ejusdem allbi,
falsum est idem esse in pluribus simul locis : veritas
ergo ea dependet a cousensu hominum, eademque
ratione in caeteris omnibus juris et philosopkies
qusestionibus. Et qui contra hunc communem circa
rerum appellationes consensum hominum, ex ob-

DE REGNO DEI PER PACTUM NOVUM. 413

niris Scripturse locis aliquid statui posse judicant, sect. iii.

tollendum judicaut et sermonis uaum, et una om- . ^" -

nem societatem humauam ; dicet enim qiii vendi- ciiri.timuini

derit totum agrum, esse totum \mo cespite, et ,ur„ mieVpn-

reliquum tauquam nou veiiditum retiuebit : imo ^i^^tc^Cd

ipsam toUit rationem, quae uiliil aliud est prEcter "'''™-

veritatis per talem couseusum factie iiivestigatio.

Hujusmodi itaque quEestiones non necesse est ut

■.determinet civitas per interpretationem Scriptune

kBacrse. Nou euim pertinent ad verbim Dei, eo

nensu quo sumitur verbum Dei pro verlH) de Deo,

id eat, doctrina Emngelica ; neque obligatur, qui

habet ecclesi<B imperium, ad hujusmodi judicia ad-

hibere doctores ecclesiasticoa. Quaestionibus au-

ktem fidei, id est, de Deo, quse captum humanum

■miperant, decidendis, opus est beuedictione divina

K(ne possimus falli, saltem in uecessariis) per impo-

mtitionem manainn ab ipso Christo derivauda. Nam

■iCum ad salutem Eeteruam obligemur ad doctriuam

isupematuralem, et quam propterea intelligere est

KUnpossibile, ita destitui, ut falli possimus in ne-

I cessariis, repugnat Kquitati. IiifallibiUtatem hauc

E promisitServator noster, iu iis rebus quae ad salu-

tem sunt uecessarise, apostoUs usque ad diem

' judicii, hoc est, apostoUs et pastoribiis ab apostoUs

! successive per impositionem manuum consecrandis.

1 Obligatur ergo, quatenus Christianus, is, qui habet

civitatis imperium, Scripturas Sacras, ubi qusestio

est de mysteriis fidei, per ecclesiasticos rite ordi-

] natos interpretari. Et sic in civitatibus Christianis

I judicium et spiritualium et temporalium pertiuet ad

L auctoritatem civilem. Et is homo vel ccetus, qui

I Bummum habet imperium, caput est et civttatia et

mecclesia:: uua enim res est ecclesia et civitas

m Ckristiana. \

CAPUT XVIII.

DE NECESSAllUS AD INTROITUM IN REGNUM CtT.LORUM.

1. Proposita (lifficultas de repugnaotia obeilicnili Deo ct homiui-

biiB, tollenda per distitietioneni inler necessaria et non nccessaria

ad sulutcm. 2. Omiiia necessaria ad solutem contineri Id fide

et obcdientift. 3. Qualis eit pa, <]ugd requiritur, ob«dientia.

4. Quid sit fideaj et quomodo diatinguatur a iirofesaione, a

scientia, ct ab opinione. 5. Quid sit credere in Chmtum.

6- Unicum articidum, Jeaiim esac Christum, necessarium essc

ad salutem, probatur ex scopo Evangelistarum : 7- Kx proidi-

catione Apostolorum : 8. Ex faeilitate religionia Christionffi ;

9. Ex co quod sit fundamentum fidei : 10. Ex disertissimis

Christi et Apiwtoiorum verbis. 11. In eo articulo contJDeri

fidem Veteria Testamenti. 12. Fides et obedienLia quomodo

concurrant ad Balutem, 13. lu civitate Chriatiaila, nullam

esse rcpugnantiam inter mandata Dei et civttatis. H. Doctri-

nas, qiue hodie controvertuntur de religione, spectare plerasque

ad ju3 regnandi.

■ I. AucTORiTATEM omuem in rebus sccularibus

derivari ab auctoritate ejus, qui summum habet

'" imperium, sive is unus homo sit, sive unus ccetus,

■'} in confesso semper fuit. Eandem in spiritualibits

CT ab auctoritate ecclesto" dependere, ex proxime an-

^ teeedentibus raanifestum est; et prEeterea hoe,

civitatem omnem Ckrtnt/anam esse ecclestam hu-

jusmodi auctoritate pricditam. Ex quibus colUgere

etiam quantnmhbet iugenio tardus jwtest, in civi-

tate Christiana, hoc est, in civitate cujus summum

imperium habet princeps vel ccetus Christianus,

omnevi urtiri sub Christo potestatem tam secularem

quam spiritualem; ideoque in omnibus iis esse

obediendum. Contra autem, quia obeilire opor-

tet Deo magiit quam hominihis, orta est difficultas,

DE NECBSSARIIS AD SALUTEM. 415

■ pacto obedientia tato iis praestari possit> si sfxt. iii.
quando imperatum fiierit aliquid, quod Christus '^ .
fieri proliibet. Causa difficultatia est, quod cum
0eus non ampliua per Christum et prophetas viva
voce nos alloquatur, sed per Scripturas Sacras, quse
a diversis diverse aocipiuntur, sciunt quidem quid
reges imperant et ecclesia congregata ; utrum vero
id, quod imperant, sit contra imperata Dei necne,
id nescinnt ; sed fluctuante obedientia inter pcenas
mortis temporalis et spirittialis, tanquam navigan-
tes inter Scyllam et Charybdin incurrunt ssepe in
utramque. Qui vero necessaria ad salutem, a non
necessariis recte distinguunt, nuUamhujusmodi da-
bitationem habere possuut. Siquidem enim man-
datum principis vel civitatis tale sit, ut obe^ri
ei poasit sine jactura salutis jetemje, injustum est
non obedire, et locum habent pnecepta apostolica
(Col. iii. 20, 22) : Filii ohedite parentibus per om-
nia : Servi, ohedite per omnia dominis carnali-
fttw; et mandatum Christi (Matth. xxiii. 2, 3) :

f Super cathedram Mo.sis sederunt Scrtbte et Pha-

I risai ; omnia ergo, qiKEcumque dixerint vobis, ser-

I vate et facite. Coutra, si facere jusserint quBe
puuiuntur morte letema, insanum est non potius

( mori mortem naturalem, quam obediendo mori in
«etemum. Et locum habet quod dicit Christus

! (Matth. X. 28) : NoHte timere eos, gvi occidunt
corpus ; animam aufem non possunt occidere. Vi-

• dendura itaque est quse sint ea omnia, quBe ad

1 salutem sunt necessaria.

2. Sunt autem necessaria ad salutem omnia dua^ oniBi«oe«».

I bus virtutibus compreliensa, Jide et ohedientia.c<'asi„eniaiii
Hamm posterior, si perfecta esse posset, sola suf- "'

I fieeret ue damnaremur ; sed quia et jam diu omnes

416 BELIGIO,

rei sumus contumacife adversus Deum in Adamo,
et prseterea ipsi actu peccavlmus, non sufficit obedi-
entia sine remissione peccatorum. Ea vero, unaque
introitus in regnum cix\\,Jfdei prsemium est. Aliud
ad salutem requiritur nihil. Nou enim clauditnr
regnom Dei, nisi peccantibus, id est iis, qui debitam
legibus Dei obedieniiain non prEestiterunt : neque
illis, si credant articuhs tiecessarios fidei Chris-
tianje. Jam si cognoverimus, in quibus conatat
obedientia, et qui sint articuli necessarii fidei
Christianse, manifestum una erit, qux civitatum
principumque jussn facere, et quibus abstinere de-
beamus.

3. Per obedientiam autem, hoc loco, significatur
Monfactum, sed voluntas et studium, quo proponi-
mus conari quautum possumus obedirc in futurum.
Quo sensu vox obedienti<e sequivalet poenitentitE.
Consistit enim pwniientits virtus non in dolore,
qm peecati recordationem comitatur, sed in con-
versione in viam, et iustitnto non peccandi amplius,
sine quo dolor ille nou pcenitentis, sed desperantis
esse dicitur. Quoniam autem qui Deum araant,
non possunt non velle obedire legi divinse, et qui
amant proximum, non possunt nou velle obedire legi
morali, quae consistit, nt supra capite tertio osteu-
sum est, in superbiie, ingratitudinis, contumelia:,
itihumanitatis, inclementife, itijurits, similiumque
ofFensarum prohibitionc, quibus proximi Iseduntur.
Itaque voci obedientitr sequivalet etiam amor sive
charitas ; etiam justitia, quae constans voluntas
est suum cuique tribueudi, tequivalet eidem. Jam
sufficere ad salutem^"rfe/fl e\, panitentiam manifes-
tum est ; primum ex ipso foedere baptismi. Nam
interrogantibus Petrum iis, qui ab ipso die Pente-

DE NECESSAmiS AD SAHITEM.

417

rostes conveitebantur, qttitl /aciemus ? respondit sect. in.
l(Act. ii. 38) ; popnitemini, et haptizetur unuJiquisque . , 'I'- .

teatrnm in nomine Jesu in remissionem peccatorum.

~Nihil ergo ad obtinendmn baptiBmum, hoc est, iu-

troitmn in regiium Dei, faciendiim aliud erat, nisi

poenitere et credere in nomen Jesu. Pacto enim,

quod fit in baptismo, promittitur regnum crelomm.

Deinde, ex verbis Christi (Luc. xviii. 20 ; et Marc.

X. 19) respondentis ad principem interrogantem,

quid faciens vitam Beternam possideret : mandata

nosti, non occides, non vicechaheris, etc ; quod

obedientifB : et, vende omnia giiee hahes, veni, et

sequere me ; qaodjiilei erat. Et ex eo quod dici-

Xxa,justns {non quilibet, seAjuslus) ejcfide vitet:

• est emm Justitia voluntatis dispositio eadem, quEe

tpasnitentia et ohedientia. Et ex verbis saucti Marci

l{i. 15) : quoniam impletum est temjnis, et appro-

pinguavit regnum Dei, pcenitemini et credite Evan-

f^gelio ; quibus non obscure significatnr, non opus

resse ad ingressnm in regnum Dei ahis virtutibus

' Tpmtec pcenitentiam etjidem. Ohedientia itaque,

quae ad salutem necessario requiritur, nihil aliud

est prseter voluntatem sive conatum ohedtendi, td

est, facieudi secundum leges Dei, id est, secundum

leges morales, quse eaedem omnibus sunt, et leges

" civiles, hoc est, mandata imperantium in rebus

temporalihns, et leges ecclesiasticas in sjnrituali-

hus ; quae duo geuera legum in diversis civitatibus

et ecclesiis sunt diversa, et coguoscuntur promul-

gatione vel sententiis publicis.

4. Ut sciamus quid s\t Jjdes Christiana, defi- «uiJ «it fi
nienda est in universum Jides, et a cieteris animi ru^ . ^
Bctibus, quibuscum vulgo confundi solet, distin-",°7b 'riilir^
guenda. Ohjectumjidei uuiversaliter sumptje, nimi-
VOL. II. E e

418 RRLIGIO.

sECT. III. ruin, id qitod creditur, semper proposilio est, id
._ '^- . est, oratio aifirmans vel negans, quam veram esse
Qnid rii aii«, et conecdimus. Sed quoniam couceduntur proposi-
^"«Ti!^ » prgc!^ tiones propter diversas causas, accidit Iiujusmodi
rt^b tirid^p"' concessiones diverse nominari. Concedimus autem
quandoque propositiones, quas tamen in auimum
non recipimus. Idque vel ad tempus, nimirum,
tantisper donec ex consideratis consequeutiis earum
veritatem examinaverimus, quod vocatur siippo-
nere ; vel etiam simpliciter, ut metu legum, quod
est prqfileri vel conjiteri signis externis ; vel ob-
sequii spontanei causa, quod faciunt homines animo
civili erga eos, quos reverentur, et erga alios studio
pacis, id quod sirapliciter concedere est. Proposi-
tiones autem, quas pro veris recipimus, coucedimus
semper propter aliquas rationes nostras. Eae vero
derivantur vel ab ipsa propositione, vel a persona
propanentis. Derivautur autem ab jpsa proposi-
tione, revocando iu memoriam quibus rebus signiti-
candis nomina, ex quibus propositio coaflatur,
communi consensu usurpantur ; quod si fiat, asseu-
8US, quem praebemus, dicitur scire. Si vero recor-
dari non possimus, quid certo per ea nomina intelli-
gendum sit, sed modo hoc videtur, modo illud, tum
dicimur opinari. Exempli causa : si propositum
sit, diio et tria esse qvinque ; revocando autem in
memoriam ordinem nomiiumi numeralium, ita con-
sensu communi eorum, qui ejusdem sunt Hnguje,
(quasi pacto quodam societati bumanse necessario)
constitutura esse, ut quinarius totidem unitatum
nomen sit, quod in binario et temario continentur
simui sumptis; ac assentiatur quis verumid ideoesse,
quia duo et tria simul idem sunt quod qninque;
dicetur assensus ille scientia. Et scire veritatem

DS NECESSARIIS AD SALUTEM.

419

istatn, nihil est aliud, qunm agnoscere essc eam a bect. i:
Bobis ipsis factani. Qnomtn eiiim arbitrio et lo- ''■
qnendi lege, numerus | | vocatus est binarius, i | | Qui.i .ii liaE
temarius, et i i I I I quinarius, eorum arbitrio fac- gnllra, , p„
tum est, ut vera sit propositio : binarias et /erHff-T^t''— "
^^^ rivs simul sumpti faciunt f/uinarium. Similiter si
^^^fcxneminerimus quid sit, quod vocaturyKf^ttm et quid
^^^Mifijttria, sctemiis ex ipsis vocibns, an vemm sit
^^^^^urium esse itijuriam, necne. Veritas idem est,
^^^H~quod vera proposifio ; vera autem est proposilio,
^^^f in qua nomen consequcns, quod vocatur a logicis
P pr(sdicatttm, coniplectitur ampUtudine sua nomen

I atitecedcns quod ^'ocatur subjectim ; et veritafem

^^^ scire, idem quod, esse eam a nobismet ipsis ipsa
^^B&ominum usurpatione factam, meminisse. Neqne
^^^B temere olim a Platone dictum est, sdentiam esse
1^^ memoriam. Accidit autem interdum, nt voces, etsi
certam et ex coiistituto defiuitam habeant signifi-
oatioiiem, usu tamen vulgari ad ornaiidum vel etiam
fidlendmn particulari studio a propriis significa-
tionibuB ita divellantur, ut conceptus, propter quos
rebus impositai fueruut, revocare in memoriam
difficultatem magnam habeat, neque nisi acri judi-
eio et dUigentia maxima superandam. Accidit
quoque, plurimas voces nullam habere propriam
Bive determinatam et eandera ubique significa-
tionem, atque intelligi iion sua vi, sed signorum
alioram simul adhibitorum. Tertio, nomiua quse-
dam sunt rerum inconceptibilium. Eamm ergo
rerum, quarum ipsa sunt noinina, conceptus nulli
Bont. Et propterea propositiouum, quas conflant,
veritatem ex ipsis nominibus fmstra quferimus. In
his casibus, dum considerando vocum definitiones
veritatem alicujus propositiouis investigamus, prout

420 RELIGIO.

, . SECT. in. spes est inveniendi, putamus eam aliquando veram,
aliquando falsam. Quorum utruraque seorsim
opinari dicitur^ atque etiam credere ; ambo
simul, duhitare. Quaiido vero rationes nostrse,
propter quas assentimur propositioni alicui, non ab
ipsa propositione, sed apersona propotientts deri-
vantur, ut quem ita peritum judicamus, ut non fal-
latur, neque causam videmus quare velit fallere;
assensus noster, quia nascitur non a nostrje, sed
aliense scientise Jidacia,Jides appellatur. Et quo-
rum fiducia credimus, illis vel iti illos credere
dicimur. Ex iis, quse dicta sunt, apparet differen-
tia, primum, mt^rjidein, et prqfessionem : illa enim
eum assensu interno semper conjungitur, hsec non
semper. Illa animi persuasio intema, hsec obe-
dientia externa est. Deinde, 'mt.tr Jidem et opi-
niotietn ; haec enim nostrse ratioui iunititur, illa
aliense existimationi. Denique, iwtex Jidem et scien-
tiam : bujus euim est propositionem examinatione
comminutam et mansam lente admittere ; illius au-
tem, integram deglutire. Prodest ad scientiam
explicatio nominum, quibus id, quod inquirendum
est, proponitur ; imo uuica via ad scicntiatn est,
per dejinitiones ; adj?(/i?jn autemnocet hoc. Nam
quEe supra captum humanum credenda proponun-
tur, nuncjuam explicatione evidentiora, sed contra
obscuriora et creditu difficiliora fiimt. Acciditque
homini, qui mysteriafidei ratione naturali conatur
demonstrare, idem quod tegroto, qui pilulas salu-
bres, sed amaras, vult prius mandere, quam in
stomachum demittere ; ex quo fit, ut statim revo-
mantur, quse aUoqui devoratEe eum sanassent.
= o. Vidimus ergo, quid sit cr^t?<?re. Credere axL-
tem*»CHRiSTUM quidest? velJJcfe/mCHRiSTUM,

DB NBCE88ARIIS AD SALUTEM.

421

I quEenam propositio est objectum ? Quando enim sect. rn
I dicimus, credo in Christum, significamus quidem '^
' cui, non autem i/wirf credimus. Est autem cr«?cre
in Christum, nihil aliud quara credere Jksum esse
Christum, nimirum illum, qui secundum Mosis
et Prophctarum Israeliticorum vaticinia venturus
I erat in hunc raundum, ad instittiendum regnum
Dei. Id vero satis apparet ex verbis ipsius Chbisti
ad Martham (Joh. xi. 25, 26, 27) : Ego sum, in-
^oSX., resurrectio et vita: qui c'RY.D\'T in me, etiamsi
mortttus fuerit, ricet ; et otanis gui vivit, et CRE-
dit in ME,no7( mor/etiir in /eterjium. Credis ftoc?
Ait illi, utique Domine ego eredidi, qnia TU ES
Christus fiUus Dei vivi, qui in hunc mundum
venisti. Q,uibus verbis videmus, credere in me,
explicari per quia tu es Christus. Est ergo
I credere in Christum nihil aliud, quam credere
psi Jesu dicenti se esse Christum.
6. Concurrentibus ad sahitem^rfe et obedientia, cnicim iirii
utraque necessario, qualis sit ea obedtentia, et cni ciirti.iiuii,ui
debita, monstratum est supra, articulo 3. Articuli ^J!^,™!»
.aatem^rfei, quinam requirantur, id nunc inquiren- g" "/?!^
dum est. Dico autem alium articulum fidei* prseter

• DicoauleTiialii<mafliciilumJideiprieferhuHC,] Assertionem
haQC, quam novit&te sua thoologis plerisque displicere posse video,
etai sati» in sequenlibus confimialam, ampliua tamen eiplicare
operte pretiiim esse duxi. Primo igitur, cum articulum liunc,
Jesum esse Chrlshim, solum ad salutem necessarium essc dico,
non dico solain fidem ad salutem necessariam esse, sed requiro
etiam justitiam, sive obedientiam legibua Dci debitam, boc est,
voluntatem recte vivendi. Secundo, nun nego quin multorum
aliorum articulorum profeastOi si modo profesaio eorum ab cc-
desia imperetur, ad aalutem quoque necessaria sit : scd cum
fides interna, professio eiterna sit, illam proprie fidcm, lianc obe-
dientiffi partcui esse dico, ita ut articulus ille ad lideni inteTnani,
noit autem ad professionem Cliristiani aotus sufficiat. Postremo,

423 RELIGIO.

hunc, Jesum esse Christum, homiui Chnstiaoo,
ut necessarium ad salutem requiri iiullurii. Dis-
tiuguendum autem est (ut supra art. 4), mter^dem
^ et jtro/essionem. Prqfessio ergo plurium dogma-
tum, si jubeatur, necessaria esse potest ; est enim
pars obedientite legibus debitse. Sed non quEerimus
jam de ohcdie?ifia necessaria ad salutem, sed de
Ji-de. Probatur autem, primo, ex scopo Evangelis-
tarum, qui erat per discriptiouem vitK Servatoris
nostri illum unum articulum stabihre. Sciemus
autem talem fuisse scopum et consilium Evange-

quemadmodum si vcram ct internitin pceniuntiam peccatorum
Botam, e.t parte juHtitiie, ad salutem nece.isariani esse dixissem,
tamen pro paradoxo liabendum non futssct, (juoniam in ea jus-
titiam, obedicnliam, atque animum ad omnes virtules refonnatum
contineri iDtelligimus. ItA eum fidcm unius articuli sufiicere ad
salutem dico, mirandum minus tst, cum iu eo tot alii articuli com-
prebeDdaDtur. NaDi verba hsc, JesM cxl Vhrhtw, sigci&caut,
Jesum esse illum, qucm Deus venturum in munttum ad regoom
■uum inataumuduni proniiaerat per proplietas, hoc est, Jesum
cBse Filium Dei Creatoris cceli ct terrie, oatum ex virgine, mor-
luum pro peccatis iwuni, qui esseut in illum credituri; esse
Christum, id est regem ; revisisse (nam alioqui regnaturus non
est) judicaturum mundum et remuneraturum eorundum opera,
aliter enim rex esse non potpst ; item resurrecturos esse homines:
nam absque hoc ad judicium venturi non sunt. llaque unico
lioc nrticulo totum continctur symbolum apostolorum; quod
tamen pic contrjhcndiim ideo existimavi, quud viderem propter
huno sojum, sine csteris, qui es eo per consequentiam dedu-
cuntur, permulloa tum a Christo tum ab apostolis ejus in regnum
Dei admissos fulise: ut latro in crucc; ut eunuchus a Philippo
baptizatus ; ut duo millia hominum ad ecclesiam n sancto Petro
simul aggregata. }ji quibus autcm hoc displicet, quod eos omnes,
qui arliculo qualicunque ab ecdesia detinito assensiim intemum
nun prffibeut (nec tamen cuntradicunt, sed, si Jubcanlur, con-
cedunt) non damnatos in scternum censuam, quid illis fadam,
neacio. Nam ut aententiam mutem, Scripturee Sacre, qute se-
quuntur, teBtimonia apertitfaima iropediunt.

DE NECESSARIIS AD BALUTEM. 423

lUtarum, si obseiTemus ipsam bistoriam. Sauctus sect. iil,

Matthaeus, iucipiens a genealogia ejus, ostendit; . ^

(cap. i.) Jesum ease ex geuere Davidis ; natum ex uoitiim ■
Virgine ; (cap. ii.)a Magis ut regem JudBeorum ado- c^t^
ratum ; ab Herode eadem de causa quaesitum ad *^|,'J^™
necem ; (cap. iii. iv.) regnum ejus Joanne Baptista '^' ^ «
et a seipso prjedicatum ; (cap. v. vi. vii.) leges do- ' ^
euisse, nou ut scribs, sed ut qui haberet auctori-
tatem ; (cap. viii. ix.) morbos miraculose sauasse ;
(cap. X.) apastolos praecoues regni in omnes Judccse
partes ad predicatiouem regni dimisisse ; (cap. xi.)
iiunciis aJohanne quBerentibus, au Ls esset Christus
necne, respondisse, referreni qtue vidissent, nempe
miracula, quae in Christum solum competerent;
(cap. xii. et seqq. usque ad xxi.) reguum suum ar-
giimentis, parabolis, et signis apud Pharisffios et
1 alios comprobasse, et declarasse ; (cap. xxi.) saluta-
1 tum fiiisseinregem,cum ingredereturJerosolymam;
(cap. xxii. xxjii. xxiv. xxv.) se ChristumiUum esse,
contra Pharisaeos sustinuisse ; alios de pseudo-
Ckristis prsemonuisse ; regnum suum quale esset
parabolis ostendisse ; (cap. xxvi. xxvii.) captnm
et accusatum fuisse eo nomine, quod se regem esse
dixerit; crucique titulum inscriptum, hic ebt
Jesus rex Judbobum ; denique (cap. xxviii.)
post resurrectionem dixisse apostolis, dittam sibi
esse omnevi potestatem m coelo et in terra. Qua;
omnia eo pertinent, ut credamus Jesum esse illum
Christum. Talis erat ergo in describendo evangelio
scopus sancti Matthici. Qualis autera erat hujus,
talis erat caeterorum Evangehstarum ; id quod seor-
sim sanctus Johannes in fiae evaiigelii sui (xx. 31)
expresse habet : Iltec, inquit, scripta siint, ut sci-
utit, quia Jestis est Christits Filius Dei viventis.

7. Secuiulo, probatiir idem ex prieclicatione Apo&-
toloniin ; erant enim regni pra^cones, iiec Cbriatus

1« eos misit (Luc. ix. 2, Act. xv. 6) ad priedicandum
aliud, quam regnum Dei. Quid autem post Christi
ascensionem fecerint, intelligi potest ex eonim accu-
satione (Act. xvii. 0, "} : Trahehttnt, inquit sanctus
Lucas, Jasonem et quosdtim Jratres ad principes
cimtatis, clamantes : quod ki siint, qui urhem con-
citant, et hite venerunt, quos suscepit Jason ; et hi
omnes contra decreta Ctesttris faciunt, regem
alium dicentes esse Jesum. Etiam subjectum con-
cionum apostolicarum quale fuerit, apparet ex his
verbis (Act. xvii. 3) : De Scripturis (subaudi Ve-
teris Testamenti) adaperiens et insimians quia
Christum oportuit pati, et resnrgere a mortuis, et
quia Hic EST Jesub Christus.

8. Tertio, ex iis locls quibus eorum, quse a Christo
ad salutem requimntur, declaratur facilitas. Nam
si ad salutem necessario requiratur assensus animi
internus veritati omnium et singTilarum propositi-
onum, quae circa fidem Christianam hodie vel con-
trovertuntur, vel a diversis ecclesiis diverse definitEe
sunt, nihil esset religione Christiaiia difficilius.
Q.uomodo ergo verum esset, (Matth, xi. 30) Ju-
gum nietun suace est, et onus meum leve ; et (Mattb.
xviii. 6) Parvulos in eum credere ; et (1 Cor.
i. 21) placuisse Deo per stultitiam pr^dica-
tionis sahos facere credeutes f Vel quomodo
satis ad salutem instructus fuit latro pendens in
cruce, cujus fidei confessio contiuebatur his verbis :
Memento mei, cum veneris in regnum tuuvi ? Vel
ipse sanctus Paulus unde tam cito ex hoste doctor
Christianorum fieri potuit ?

9. Ciuarto, ex eo quod articulus iile fidei funda-

DE NKCES8AB11S AD SALUTEM.

425

■meiitum sit, neque alii fiindamento ipse innitatur sect. iii.
(Matth. xxiv. 23, 24) : Si qvis vobis dixerit : ecce . 'f- .
kic esi Christus aut iltic, nolite credere : surgent ki .■" q-^d ut
enim pseudo-Ckristi, et pseudo-prophetie, et da-^ia-.
hunt aigiia magnn, etc. Ex quo sequitur propter
fidem hujus articuli, negandam esse fidem signis et
prodigiis (Gal. i. 8) : Licet nos, aut angelus de
ccelo, ait Apostolus, evatigelfzet vobis prfeterquam
quod evangelisavimns vobis, ajiaihema sit. Ergo
propter huuo artlculum neganda esset fides ipsis
apostoUs et angelis, pQto ergo et ecclesise, si con-
trarium docerent. Ckarissimi, nolite, inquit sanc-
tns Johannes, (1 Joh.iv.) omni spiritui credere,
sed prohate spiritus si ex Deo stnt ; quoniam
multi pseudo-prophetee exierunt in mundnm: in
hoc cognoscitur Spiritus Dei ; omnis spiritus qui
conjitefur Jesum Christum venisse m earne, ex
Deo est, etc. Est ergo articulus ille mensura
spirituum, secundnm quam auctoritas doctonim
vel recipitur vel rejicitur. Negari quidem non po-
test, quin a doctoribus didicerint omnes, qui hodie
Christiani smit, fnisse Jesum, qui ea omnia fecit,
quibus Christus esse agnosceretur. Non tamen
gequitur eosdem articulum illum doctoribus credere
vel ecclesiae, sed ipsi Jesu. Erat enim ille articulus
ecclesia Christiana prior, etsi cfeteri omnes poste-
riores fuerint. Et (Matth. xvi. 18) ecclesia super
illum, non hic super ecclesiam fundatus est.
Pneterea, ita est articulus ille, Jesns est Christus,
fundamentaiis, ut cBeteri omnes dicantur a saucto
Paolo { I Cor. iii. 11, 12, etc.) illi superEedificari :
Fundamentum aliudnemo potest ponere prater id,
quod positum est, qttod est Jesus Christus (hoc
est, Jestts est Christus) ; si quis autcm siiper<cdi-

436 RELIQIO.

I. ficat mper fundamentum hoc aitrum, argentiim,
. lapideg pretiosos, Ugna^fceauin, stipu/am, unias-
ciijusque opas vianifestum erit. St cujus opu*
manserit guod supera:dijicarit,mercedem acdpiet;
si cujtts opus arserit, detri/nentum patietur, ipse
autem salvus ertt. Ex quibus patet per fuiida-
mentum iiitelligi articulum huiic Jesum esse
Chhistum : uou euim superiedificatur super per-
sonam Christi, aurum, argeutum, fceuum, stipula,
quibus siguificatitur doctriDSe : et posse falsas doc-
trinas fundamento superstnii, nec tameu ut dam-
nentur, qui eas docueriut.
'" 10. Postremo.quodarticulusillesolusnecessario
■. teneudus sitjide interna, evidentissime ex plurimis
Sacrje Scripturffi locis, quocuuque interprete, pro-
bari potest. Joh. v. 39 : Scrutamini Scripturas,
guia vosputatis in ipsis vitam ecternam habere: et
illte sunt, guie perhibeiit testimonium de me, In-
telligit autem Christus Scripturas soHus Testamenti
Veterin ; nondum euim scriptum erat Testamentum
Novum. Jam vero testimoniura de Cbristo in Ve-
teri Testameuto uuUum aliud exstat, prxterquam
quod venturus erat rex Eeternus, tali loco, talibus
parentibus nasciturus, talia docturus et facturus j
quibus rebus ut signis diguoscendus erat. Quse
omnia hoc unum testantur, Jbsum, qui ita natus
ea docuerit et fecerit, esse Christum. Alia igitur
fides ad vitam Eeternam prseter illum articulum
nou requirebatur. Joh. xi. 26 : Omnis, gui vivit et
credit in vie, non morietur in ^ternum. Credere
autem in Jesum, ut ibidem explicatur, idem est
quod credere Jesum esse Christum. Qui ergo
id credit, iiou morietur in ieternum ; et per con-
sequens, articulus ille solus est ad salutem necessa-

DE NECESSARllS AD SALUTEM.

427

llius. Joh. XX. 31 : Iliec scripta mntj ut creda- sec:

lilWj ?«'0 Jesus est Chbistus Jilius Dei, et ut . ;

■ ^edentes vtiam ftabeatis ia nomine ejug. Q,iiare,

qui sic credit, habebit vitam seteruam ; neque ergo

opus habet alia fide. 1 Joh. iv. 2 : Oainis «pi-

ritus, qui conjitetur Jesuia Christum venisse in

carne, ex Deo est. Et, 1 Job. v. I : Omnis spi-

ritus, gui credit, quoniam Jesus est Christus,

ex Deo natus est. Et 1 Joh. v. 5 : Quis est,

qui vincit viundam, tiisi qui credit, quoniam Jesus

B8T Jilius Dei ? Si igitur non sit opus aliud cre-

.dere, ut quis sit ex Deo ; natus ex Deo ; et ut

I vincnt jnunduM, quam Jesum esse Christum ;

[ onicus iJle articulus sufficit ad salutem. Act. viii.

, S7 '• Ecce aqua, quid prohibet me baptizari ?

' Dixit autem Philippus : si credis ex toto corde,

\ficet. Respondeiis, ait: credo Jilium Dei esse

1 Jesum Christum. Si quidem ergo articulus ille

I (Bx toto corde, hoc est, fide interna creditus, sufficit

' ad baptismum, sufticit etlam ad salutem. PrEeter

beec loca, alia innmnera sunt, quie idem clare et

[ expresse aftirmaut. Imo, ubicuuque legimus Ser-

yatorem nostrum cujuspiam fidem laudasse, vel

dixisse,^(/c* tua te salvumj'ecit,\e\&ima£?,e quem-

piam propter fidem, ibi propositio credita alia non

erat quam haec, Jesus est Chkistus, vel directe

vel per cousequens.

11. Quoiiiam autem credere Jesum esse Chris-

fum nemo potest, qui, cum sciat per Christum

intelligi regem illum, qui a Deo promissus est per

Moseii et prophetas iu Regem et Sematorem muudi,

I non credat etiam Mosi et prophetis, neque credere

s possit, qui uou credit Deum et exsisterc et mun-

'mm gubernare, contineri necesse est fidem illam

Artidulo
u TiaU-

FtdnrtoWie

428 RELIGIO.

de Deo et de Veteri Testamento iu fide hae Testa-
menti Novi. Cum ergo in regno Dei per naturam
erimen Isesse majestiitis divinEe solns esset Atheis-
mus et negatio providentiEe divinae ; in regno antem
per pactum vetus, etiam idololatria ; jam in regno
per pactum novum additur etiam apostasia, sive
renunciatio hujus semel recepti articuli, Jesum esse
Christim. CEeteris doctrinis, si modo a legitima
ecclesia definitfe fuerint, non est sane contradicen-
dum : est enim peccatum inobedientise ; obedientia
autem ad salntem necessaria est. Csetemm ut
credantur Jide iitierita, ostensum est ampUter in
proxime antecedentibus necessarium non esse.
"■ 12. Partes in salute Christiani perficienda^rfM
et ohedientia diversas habent : biec enim poten-
tiam sive capacitaiem contribuit ; illa actum. At-
que utraque suo modo justificare dieitur. Christus
enira non omnibus, sed pcenitentibus, sive ohedien-
tibus, hoc est, justis (non dico insontibus, sed

justis : Justitia enim est voluntas obediendi legi-
bus, et couvenire in peccatorem potest ; voluntas
autem obediendi obedientia est apud Christum)
peccata remittit. Non enim quUibet, sed justus
ex Jide vivet. Justijicat ergo ohedientta, quia

facit justum, eo modo, quo temperantia facit tem-
peratum; prudentia prudentem ; castitas castum,
nimiruro essentialiter : constituitque hominem in
eo statu, ut venire capax sit. Rursus, Christus non
omnibus justis peccata condonare promisit, sed
solis credentihus ipsum esse Christum. Justijicat
ergo fides eo sensu, quo justijicare dicitur judex,
qui ahsoltit: nimirum per sententiam, quae actu
salvum facit. Atque in hac acoeptione justifica-
tionis (est enim vox aequivoca) justificatjiWi?* sola;

OE NECESSARIIS AD SALUTEM.

429

\ illa autem, sola ohedientia; sed neque justltia sect. iii.
sola, neque fides sola sahijicat, sed simul ambae. '*■ ,

13. Ex iis, quje hactenus dicta sunt, facile erit in civiimo
perspicere qnid sit officium civium Christiauorum i^ ^^ug!
erga summos imperaiites. Qui, quamdiu Cliris- ^IIJJ^'^
tiauos esse se profitentur, subditis suis ut Christum ai anina.
negent vel contumelia afficiant imperare non pos-
sunt ; nam si hoc imperarent, profiterentur se non
esse Chriatianos. Cum enira ostensum sit, et ra-
tione naturali et ex Scripturis Sacris, oportere cives
principibus rectoribusque summis civitatis in omni-
bus obedire, prBeterquam in iis, quEE sunt contra
maudata Dei; et mandata Dei iu civitate Chris-
tiana, circa temporalia quidem, id est, ea qute
ratione humana examinanda sunt, leges esse et
senteutias civitatis, prolatas ab iis, quibus legura
ferendarum coiitroverstarumque judicandarum auc-
toritas a civitate commissa est ; circa spiritualia
vero, id est, ea quse per Scripturam Sacram defi-
nienda sunt, leges esse et sententias civitatis, hoc
est ecclesise, (nam civitas Christiana et ecclesia, ut
psteusum est capite prjecedente, articulo vicesimo,
eadem est res,)prolatas a pastoribus rite ordinatis.et
qui a civitate in eam rem auctoritatem acceperuut ;
iqoitiirmanifeste in civitateChristiauaobedientiam
i summis imperantibus iu rebus omuibns, tam
\ritualibus quam temporalibus, Imperantibus
non Christianis, in temporalihus quidem
aibus eandem deberi obedientiam, etiam a cive
istiano, extra controversiam est ; in spirituali-
r vero, hoc est, in iis quae pertiueut ad modum
leadi Dei, sequenda est ecclesia aliqua Chris-
morum. Etenim Deum uon loqui iu rebus super-
ilibus, uisi per Scripturie SacrBe interpretes

430

nOigluBe.

ChristianoB, fidei CliristianK est hypotliesis. Qtaid
autem } An principibus resistendum est, ubi obe-
diendum non est ? Minime sane ; hoc enim contra
pactum est civile. Quid ergo agendum ? Eundum
ad Christum per martyrium. Quod si cui dictu
durum videatur, certissimum est eum non credere
ex toto corde Jesum esse Christum_^/*«w Dei
vive»ti.t; ouperetenim dissolvi. et esse cumChristo;
sed velle simulata fide Christiana pactam civitati
obedientiam eludere.

14. Mirabitur antem forte quispiam, si excepto

i unoarticulo, Jesum esse Christum, qui iiecessa-
rius est ad salutem de fide intema, cjeteri omnes per-

'■ tineantadobedientiamtantura,quaequidempra;stari
potest, etsi quis non interue credat (modo cupiat
credere, et exterue profiteatur, quoties opus est)
qugecunque ab ecclesia proponuntur; unde fectum
sit ut tot sint hodie dogmata, quae dicuntur omnia
ita de fide esse, ut uisi ea quis eredat intenie, in-
trare in regnum coelorura non possit. Quod si
idem consideret, in plerisque controversiis certa-
men esse de regno humano, in aliquibus de qutestu,
in aliquibus de gloriaingeniomm, minus mirabitur.
Qusestio de ecclesiee proprielatibus, quEestio est
dejttre imperii. Cognito enim, quid sit ecclesirt,
cognoscitur una, cujus sit imperium in Christianos.
Nam si quselibet civitas Christiana ecclesia illa sit,
quam omuem Christianum illi civitati subjectum
audire prfecepit ipse Christus, tum civis quilibet
tenetur civitati suEe, hoc est, ei vel iis obedire, quo-
rum est imperium summum, nou modo in tevipo-
ralibus, sed etiam in jfpirituaiihns. Sin quielibet
civitas Christiana non sit ecclesia illa, tum est aliqua
alia ecclesia universalior, cui oportet obedire. Om-

DE NECESSARIIS AD SALUTEM. 431

Bes igitur Christiani illi obedire debent, sicut obe- sect. iir.
dirent C-hristo si veniret in terras. Imperabit ergo . '°- .
illa vel per monarcham, vel per ccEtum aliquem. DcHcriniw,
Qusestio itatiue est dejnre imperii. Eodem spectat ?Xrt«i!hirrto
quiestio dv iiifnUibiHtnie. Quisquis enim vere et I^^^p™^;^'
interne crederetur ab uuiverso genere humano non -^jmnw»"*-
posse errare, certus imperii, tam temporalis qnam
spiritualis. esset, nisi ipse noUet, in universum genus
humanum. Si dicat enim obediendum sibi esse in
temporalibtis , eo qiiod pntatnr uon errare, tale
imperii jus ei conceditur. Eodem spectat privile-
^um interpretandi Scriptnras. Cujus enim est
controversias, quje ex diversa Scripturamm inter-
pretatione oriri possunt, determinare, ejus est om-
nes simpliciter controversias determinare. Cujus
autem est hoc, ejusdem est imperium in omnes, qut
agnoscunt Scripturas esse verbum Dei. Eodem
spectat disputatio de potestate remitfendi et reti-
nendi peccala,sive de aiictorilate exeommmicandi .
Dnusquisque enim, si mentis compos sit, obediet
1 omnibus simpliciter ei, cujus arbitrio credit se
llvandum aut damnandum esse. Eodem spectat
s institnendi societates ; ab eo enim depen-
Dt, per quem exsistunt, qui quot monachos, tot
subditos, quamquam in civitate hostium.
idem spectat qusestio dejndice legitimi matri-
Cujus enim est judieatio ea, ejus quoque
t cognitio causarum de hiereditate et successione
\ omnia bona et jura, non modo privatonim homi-
n, sed etiam summorum principuin. Eodem
nodammodo spectat ccelihatus ecc/esiasticorum.
aelibes enim minns quam caeteri cobserent cum
leliqna civitate. Et prseterea incommodum non
«ntemnendum est, necessarium esse principibus

^^ SBCT. III,
' . I&

rdigione. npec-
od juH reguAucli

vel sacerdotium, quod maj^ium est vinculum civUis
obedieutiiB, amittere, vel regnum haereditarium
non habere. Eodem quoque spectat canonizafio
sanctorum, quam, ethnici apotheosin appellarunt.
Nam qui subditos alienos tanto priemio allicere
potest, talis gloriae avidos ad quidlibet audendum
et faciendum inducere potest. Quid euim nisi
honorem apud posteros quEesivemnt Decii aliiqiie
Roraani, qui se devoveruut, et mille alii, qui in
pericula incredibilia se conjecerunt ? Controversise
de purgatorio et indulgentiis de quaestu snnt.
UuEestiones de libero arbitrio, de justijicatione, de
modo recipiendi Christum in sacramento, philoso-
phicse sunt. Sunt et qufestiones de ritibus non
introductis, sed relictis iu ecclesia nou satis pur-
gata a Geutilismo ; sed non est opus plures euume-
rare. Sciunt omnes, eam esse naturam hominum,
ut dissentientes de quaestionibus, ubi agitur de
potentia, vel lucro, vel prastantia i?igenii, alteri
alteros convicientur et anathematizent. Non est
ergo mirum, si dogmata fere omnia, postquam in-
calueriut homines dispntando, dicantur ab his vel
iUis necessaria esse ad iugressum in reguum Dei,
uon modo ut contumacise nomine damnentur, qui
ea non concedunt ; id quod post ecclesise senten-
tiam verum est ; sed infidelitatis ; quod falsum esse
osteudi supra ex pluribus evidentissimis Scriptune
locis : quibus addo hunc sancti Pauli {Rom. xiv.
3, 5) : Qui manducat, non manducantem non sper-
nat ; qui non mandiicat, ntanducantevi nonjudicet:
Deus enim illam assumpsit. Aiius judicat diem
inter diem ; alius autem Judicat omuem diem :
unusquisgue abundet in suo sensu.

FINIS VOLUMINIS SBCUNDI.

STANFORD UNrVERSITY

LIBRAKY

SUnfordt Caliionua