See other formats

Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis, commoda, oeconomica ..."

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . qooqle . com/ 



^pES mj CIRCUMTE 



PJlTROLOGI^ 

CURSUS COMPLETUS 

8IVB 

BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, 

OMNlimi SS. PATRDM, DOCTORUM SWTORIIMQDE 
EWIASTICORDM 

QUI AB iEVO APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTII IH TCMPORA 

floruerunt; 

RECnSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QHR 

EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICiE TRADITIONIS PER DUODECIM 

PRIORA ECCLESIiG SiGCULA , 

JUXTA EDITIONES ACCDRATI881IIA8, INTER 6E CUMQDB M0NNDLLI8 C0D1CIBU8 MANDSCRIPT» COLLATAS, PERQUAM 

DILIGENTER CA8TIGATA ; 

DISSERTATIONIBDS, C0IIIIENTARI18 LECTI0N1BD8QDB VARIANT1BU8 CONTINENTER ILLDSTRATA ; 

0MN1B08 OPERIBDS POST AMPLI8S1MA8 EDIT10NE8 QDiE TR1BUS N0VI881MI8 SiECULlS DEBENTUR ABS0LUTA8 

DETECT18, AUCTA; 

1ND1C1BD8 PARTIGULARIBUS ANALTTICIS, 8INGDL08 81VE TOMOS, 8IVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI 

8UBSEQDBNTIBU8, DONATA ; 

CAPITUL18 INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISP08IT1S, NECNON ET T1TULI8 SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM 
DISTINGUBNTIBUS SUBJECTAMQUB MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ; 

0PER1BU8 CUM DUBIIS TUM AP0CRTPH18, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM 
ECCLE8IA8T1CAM POLLENTlBUS, AMPLIFICATA ; 

DUOBUS INDIGIBUS GENBRALIBU8 LOCUPLBTATA : ALTERO 8CIL1CET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID 
UNU8QUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THBMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO 

SCRIPTURifi SACRiC) , ex quo lectori gompbrire sit obvium quinam patres et in 

QDIBUS OPBRUM 8U0RUM LOCIS 8INGUL08 SINGULORUM LIBRORUM SCRlPTURiB 
TEXTU8 COMMENTATI SINT. 

EDITIO ACCURAT188IMA,CiETBRI8QUE OMNIBUS FACILE ANTEPONBNDA, 81 PERPENDANTUR : CHARACTERUM NITIDITA8, 

CHARTiE QUALITA8, INTEGRITAS TEXTUS, PERFEGTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETA8 

TDM NDMERDS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA S1BIQUB IN TOTO OPERIS DECURSU CUNSTANTER 

SIMILIS, PRBTIl EXIGU1TA8, PRiESERTIMQUE I8TA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, 

SBXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUB HACTENU8 HIC ILLIC SPARSORUM , PRIMUM 

ADTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA , BX OPERIBUS AD OMNES iETATES , LOCOS, LINGUAS 

FORMASQUB PERTINBNTIBUS, COADUNATORUM. 

SERIES PRBMA, 

IN QUA PRODEUNT PATRE8, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIiE LATINjB 
A TERTULUANO AD GREGURIUH MAGNUH. 

ACCURANTE J.-P. MIGNE, Cttt^ttttW (COttt^i^tOrttttt IN SINGULOS SaENTLB 

ECCLESIASTIC-5 RArdOS^D^TORE. 

PATROLOGM TOMUS IX. 

HILARII T0KU8 ^BIOA. 



PARISIIS, EXGCDEBAT VRAYET, 

fif riA DICTA D'AHR01SE, PR£S LA BARRliRE D'ENFER, 
00 PBTIT-lf0IITK0D6B. 

im. 



3R 

(o O 

cop. ^ 



AMcoreale, au Petil-MoDlrodge, de rimprimorie dc 
Vnyet de Surcy, nic de S^vres, 37, \ Taris. 



SANCTI 

HILARII 

PKTATIENSIS EPISdOPI 

OPERA OMNIA 

JUXTA EDITIONEM MONACHORUM ORDINIS 

SANCTI BENEDICTI 

E CONGREGATIONE S. MAURI 
ET OMNES ALIA9 INTER SE COLLATAS, . 

KKPRODITCTAy BME1IDATA| SIlfOULARITBR ADGTA. 



-^m^' 



TOMUS L 

mw 



, « « • • 



• » • t 






PARISIIS, EXCDDEBAT VRAYET, 

IN riA DICTA D'AHBOISE, PRES LA BAHRIERE D'ENF£B, 
OC PETlT-MOiaRODGB. 



ELENCHUS 



OPERCH HVM IN BOC VOLUMIRE CONTINENim. 



»0<fi 



PrflBfalio editionis MaJfei. . . . col. i-xii 

Epistola nuncDpatoria 9 

Prsefatio generalis « • 11 

Yila S. Hilarii ex ipsias scriptis potissimam collecta 125 

Vita ejusdem auctore S. Hieronymo iSk' 

Yita eJQsdem a Fortunato scripta .' . Ibid. 

De translatione S. Hilarii Petri Damianl sermo .199 

Selecta veterum testimonia de S. Hilario 203 

Notitia litteraria in S. Hilarium 207 

Syllabus manuscriptorum necnon editorum codicum ad qoos exacta 

et emendata sunt S. Hilarii opera 219 

Admonitio in commentarium sabseqaentem 221 

Sancti Hilarii tractatus super psalmos 231 

Commentarius in psalmos XV, XXI, XU ^ . 890 

Commentarius in Evangelium Matthsei , . 917 



Tom 8EPTI1U col. 200, post cxtremam notam sup- 
ple sequentia, quse cxcidere, iia ui sic phrasis 
ullima reslilualur : Viden' utriusque operi$ 
auclorem noitrum Lactantium ? An ovum ovo 
simiitus esu potest ? 

— col. 335, lin. 17 : Cruterum; leg. Gruterum. 

— col. 3J0, liu. 5 ab inrra : quot; leg. quod. 

— col. 467, liu. 36 ab infra : Suotonio ; leg. Sue- 

lonio. 

— col. 478, lin. uU. : exibet ; Icg. exhibet, 

— col. 501, lin. 6 ab inrra : Januam ; leg. Janum. 

— col. 502, lin. 25 : strunta; leg. structa. 

— col. 567, lin. 5 : liv.; leg. Liv. 

— col. 620, lin. 13 : sive; leg. five. 

— col. 655, lin. 38 : Chtiti; leg. Christi. 

— col. 652, lin. 25 : agmnsi; leg. against. 

— col. 656, lin. 27abinrra:l/ieiW;Ieg.f/<^/ia(l. 
— - col. eadem, lin 28 ab inrra : thei ave; leg. they 

have. /. ::/.:': :••:.•: 

— col. 674, lin. 19 : utpon ; \ei:upmii ":..:..': -.: 

— col. 682, lin. 11 : autpicioux; leg. auspicious. 

— col. cadem, lin 13 ab infrxV.e/y^/^j'|lcg\ efght. \ 

— col. 686, lin. 14 ; Cttawli;"-leg>^'ii&ri** : :\ \ 

— col. 688, lin. 18 ab infra : amond ; leg. among. 

— col. 6y3, lin. 24 : fomitght; leg. fortnight. 

— col. 696, lin. 3 : pretbyteris; leg. presbyters, 

— col. 698, lin. 36 : if; leg. of. 

•— col. 699, lin. 29 ab infra : wero ; leg. were. 

— col. 703, lin. 26 : Wold; leg. World. — $ulh 



duer; lcg. subdued. 

— col. eadem, lin. 36 : Gunditur; leg. Funditur. 

— col. 707, lin. 46 : roMrf; leg. round, 

— col. 708,*lin. 12: Mippodrome;\e%. Ilippodrome. 

— col. 744, lin. 22 ab Infra : Centill.; leg. Cenetht. 

— coi. 769, lin. 43 : causis ; leg. cautis. 

— col. 789, lin. 16 abinfra : bis ; lcg. his, 

— col. 800, lin. 8 ab infra : uviddow; leg. widow.-^ 

Maximians; leg. Maximimis. 

— col. eadem, lin. 9 ab infra : Empres ; leg. 

Emperess. 

— col. 802, lin. 15 : Magno; leg. Magne. 

— col. 80S, lin. 20 : fet up; leg. set up. 

— col. 8 13, lin. 37 : fith; le^.Jfth. 

— col. eadem, lin. 57 : signi; leg. sign. 

— col. 815, lin. 4 ab infra : Maxentius es ; leg. 

Maxentius^s. — Maximin; leg. MaxinMs. 

— col. 818, lin. 10 ab infra : hald; leg. had. 

•• — ooj.^825,Jin. 16ab MT^:souldiers;\eg. soldiers. 
-^ dW.:eadc5n, Iln. 26 ab Infra : fer; leg. for. 

— col. 833, lin. 18 ab infra : hurch; leg. church* 
"y^, i^oj. ^5,- liii. 9 ab infra : oder; leg. order. 

:— ' i^\.my, fiii. 4 ab infra : moneths; leg. monthg 



ToMi OCTAVI col. 392, lin. 17 : depe';\e%. depereat. 
^ col. 1355, lin. 33 : cum ; leg. eum. 
— col. eadem, lin. 35 : seripsisse €m, ut cum es- 
cubei; leg. scrt|iiiife, ut eum m escubet. 



EDITIONIS MAFFEI PRiEFATIO 



»< < € 



Cum deprehensam nupcr sii S. Hilarii Piciavien- A lionem, ut erudiii scculi genio morem geram, exhl- 



sis opcrain quam mullis biblioihecis desiderari, vc 
nalia vero in Iialia univcrsa vix repcriri , prffislanlis- 
simus Canonicoruin Veroncnsium coBlus, aique adeo 
ejus Archipresbyier Joannes Franciscus Musellius, 
studioruro fauior accrrlmus, piarumque ac eximia- 
rum rcrum perpeliius auclor, vetuslissimis eliam Ca- 
piiularibus codicibus novam ediiionem aul augcri, 
aul magnopere illiislrari possc speraiiles, ul praecla- 
rissimi Palris scripia in hJ^c civiialc lypis denuo ira- 
dereniur. consiiluere. Cum vero cam mihi curom 
dcmaiidarc placnisset, viderem, ne quid eiliiio hajc 
deirimenti caperel ; quin si anieriorcs omne» novo 
accedente studio, aique itcratis curis supergredi no- 
bis licerel, ut id nequaquam praiermiiterelur; ad 



bcre pergo. Alter ex illis opus conlinet de Trinitaie. 
L'iJ)cr esi maxiroi moduli,singularem lum litlerarum, 
tiim membrnnui magniricenliam ostcntans, figura 
quadrala, laevi charlaacplerumquesubiili.alramenio 
innavuin vergente, scriplura bifida, atque a lemporls 
injuriis iniacia : oris laie clrcumalbicaniibus. Intcgrae 
paginx exemplar vides. 

Eadem m:mus, nihil prorsus ab hac ampliiudlne 
et scriptur» majesiaie deflectcns, persiat usque ad 
exiremum. Sub fiiicm ircs aut qiiaiiior desiderantur 
cliarix, qiuipropter nec libraril, nec temporis supe- 
rcst lioia ; sed quinto aut sexio seciilo exaralum co- 
dicem iiidicia persuadcnt omnia. Anilquilalis gloriam 
minime ergo codex nostcr p^rcciebri illi concedit. 



posiremam prxcipn^, quae a Benediciinis MaurinaB B qui in Archlvo Vaticame Basllicse custoditur, ct vclul 



congregaiionis Monachis elaborata est, ne duin in 
spiciendam, sed quantum ingenii mei tenuitas fere- 
bat, cxcutiendam eiiam ac pensitandam me conluli. 
Yerumiamen illam Um docle, tam diligenter, tam 
studiose confeciam, numerisque omnibus absoluUro 
percipere roihi visus sum, ut ab ea rccedendum nii- 
nime exisiimariro, et piaculi loco duxcrim iiitermis- 
cere quidquam, laudaiaeque corum editorum indu- 
slrije quoroodocuroque manus inferre. Auctor 
propterea fui, ut Parisina plane ediilo recudcrelur ; 
siroui tarocn, quod unice nobis supcrcst, qnicquid ad 
earo ornandaro ex ross. codicibiis nostris erui possel, 
excerpereturdiligentissimeaique in publicuro bonum 
eroiiteretur. Neque eniro assentiri profecto possero» 



unice vetusiissirous ad hanc diem deprxdicatus est : 
quod enim eum P. Mabillonius dixerit, scriptum 
esse $ub finem ieeuli quarii aut ineunte quinto, qu9e 
verba P. Culanlius repetit in praefatione , id mero eC 
involuniario lapsu viris doct<ssimis excidisse paiet, 
cum ad annuin dcciroum et quingeniesimum ejusdcm 
collationem revocent : quo conslat, $ub finem $eeuU 
qtunti, aut inennte texto (Re Dipl. lib. v, pag, 350), 
enuniiandum fuisse. Verum suspicari me veheinenler, 
hallucinaiionis, aut erroris quidpiam in judicio de eo 
codice ad hanc diem laio subcsse, aclatiiare, ncqua- 
quaro dissimulo. Quamvis cnim e Mabilloniano spe * 
cimine eximia libri vetustas appareat, non ejusmodl 
apparet lamen, quae secundum observationes com- 



ut in bac urbe quoque mos aniperetur eorum typo- G munilcr adhibitas usquc eo revocari possii. Testes 



graphorum, qiii lucruro papyraceis mercibus auco- 
paiuri, de atraroento ac de chariarum plaustris unice 
sant solHciti,reroque librariani e litteralis hominibus 
pendcre ignoranies, c<liliones alibi factas nullo siu^ 
dio recuduni, consilio nullo. li scilicei ne de prxfa- 
iiuncula addenda cogitani quidem, nedum illustrari 
novis curi?, at^ueaugcri veleruro Scriptorum Opera 
saugani; quin curo duo aui tria, lituluro exhibentes, 
dcsuoproferreverbacogantur, illa ipsimei adjun- 
gunl, atque soloeco aliquo, si Deo placet, vel lepida 
quadaro ridiculave forroula librl fronlero Insigniani 
quandoque ac disiinguunt. Deploranduro hoc, et fa- 
Ule propeinoduro Italico nomini malum haud lu 
profecto glisceret, modo qui libros delectu nullo , el 
audito Uniuro Auctoruro noroine slaiim redirount, D contulit aique emendavit. Sic ad calcero Virgilii 



appello, quicumque in priscis pcrquirendis codlci- 
bus, ac lerendis minime perfunctoriam posucrlnt 
operam. Liber Viquidem de quo agimus ea scriplura 
consiat, in quam sequiori aevo sensim deflexit Ro- 
manorum uncialis, solo N majorem ac priscam for- 
mam retinente. IIIo scribendi genere mulii multis In 
locis reperiuniur codices, quorum quempiani neroo 
uroquaro fuii qul in lanUm vetusutem assereret. Ac 
de adscripU epocha quid dicemus ? haec scilicet ha- 
beri dicuniur ad calcem : Contuli in nomine Domini 
Jesu Ckristi aput Kasulis comtitutus anno quartode» 
eimo Trasamundi regis : quae quidem verba inicnp- 
tionem eujusdam studiosi Mabillonius appellat ; vere 
autem ab illo adjecta sunt, qui codicein, ut mos erat. 



sibi cavereni aliquantiaper, nec quod inconsuUo el 
itnperite ia lioc genere peragitur, eadem comiute 
excipereni,acquod siudioseatque utiiiier elaboratur. 
Jaro vero curo duo praecipue in Capitularibus scri- 
niis S. Hilarii codices habeanUir, quibus non roulias 
veliro ex isliosroodi reliquiis , quacuroque undem In 
Dlbliotbeca aupenntibaa anteponas. eoruro descrip- 



Medicei adnouvit Rufius Apronianus : Legi el di* 
sUncxit elc, deinde, Distincxi emendam, etc. Cum 
ergo in Hilarianl codicis subscriptione annuro quar- 
lumdecimum Tratamundi Regis legerit Holstenius, 
anno saltem Chrisii DX scriptum fuisse omnes sub' 
inde assensi sunl. Hacc nihilominus opinio multoro 
Infirmetur necesse edt, ubi animadvevUm^x^^H^VEsiwSi 



<> 



III 



MAlTEl 



illud, proul iii spccimine repr;rscnl.»lur, ncc pro 
Trasamwidi , r«c pn> Tratamund legi posse ; ubi «iih^ 
m? ubi a duplex? ubi ti? visreor ergo ne aliud 
quodduin ibi lalilet nomen ; circa illud vero, qui co- 
dicein noii viderim, divinalionibus pareo. Diciio quo- 
que, quum pro Putzalis accepit Holslenius, et pro 
Easuli$ Nabiiloiiius babet, de Cusuhi eiplicans By- 
zaccnae proviiici;c dviiale, valdc iii anibiguo esl ; nc- 
que eniui prloiaHi liiieram, ut' ibi eniiigiiur, pro 
Kappa recipient diplomaiicorum bomiiium liiii ; et 
miruin videri possil, Augusiini, Cypriani» Teriulliani 
in Africa scripia cxemplaria noii liaberi, haberi au- 
tem llilarii Piciaviensis. 

At de his quidquid unicuique libet credatur, ne- 
que enim quidquaui praifracie staiuo, neque aiiud in 
urseseniia ad rem pcrtinet nostram, nisi ut ex utrius- 
qiie spccioiinis coliatione vctustalis laude Veroneu- 
sein codicern aiiteferendum esse, docius lector agno- 
scai. Quod si velusiaie nequaquam praRcellerel, saiis 
pra^ccilit emendatione ac Gde ; menda siquidem in 
Vaiicano abundare inonuit CuLaiitius, cum in Yero- 
nensi perraro occurranl, iia ut parugrammatis minug 
eoiiiamiiiatos codices paucos viderim. Priscse eliaiii 
orthographiae commendaiur us» ; propierea ubi cxem- 
pligralia in edilisai(tft^iiiiu<(bujii$edilioui8col. 34)« 
iii ims. est adiiugimw; ubi c. ii^, ul id de quo agi^ 
tur aisequatur; in iiis. adsequofnur : quibus leclioni- 
busseiisus quor|ue restituitur. Plura in Auctores ve- 
teres invocia suni aenigmata, qiiod librarii vulgarem 
pronuiiliaiidi mplliiiem sequentt^s, a recta hac scri- 
bendi iiorma deflexeriiit. Quis explicet, exempli gra- 
tia, lloralii versum illum, ut coinmuniier legiinr ? 

Cuin rideiitlbus arrident, cum flentibus adsoDt. 

At cui conslet scripsissc Poelam adridem^ inielligjt 
' statim, respoiidcns verbqm esse adfienl^ qiio reposilo 
optiipe proceditsententia. No|im taiiien urgealur htxc 
regula usqiiequaque, ita ut eiiam exsilium scribere 
teiieamur, quamvis qqibusdam e veleribus Gramnia- 
ticis ediceiilibus. Iia quidem in posirema S. Hilarjii 
editione factum est, iibris tanien nosiris veiustissi- 
inis miiiime suffraganlibus. Archaismqin sapit jn 
codice nostro tkensaurus quoque non una vice; 
i|t In compari alio niox eiiurrando Iraciatus in Psal- 
nps complect>?nte, formonsa sum ; nam et in Virgilip 
MediccQ Formonsum Pastor animudvertere memini. Mi- 
rum esi quam adderormandas cujusvis lingiiae dictio- 
nesperpeiuopropensum» in piignaiitesiq\icein corrup- 
tipnes feraiiir vulgus ; nam qui n perperam iniruden- 
les thensaur\nm et (ormontum enuntiabaii|, iidero alia 
efferenies verba, eam ruterapr) iqjuria extrudebanl; 
CMJiisiupdi e|pciiiioi)is yesligia in Ve^pasiaiii pu- 
inismaie aniinadverlebani Muper, Runm fieeurges 
pprereine pro fte^urgens : qujn (reque^ pro (req^en» 
et alia id gciius non in Vs^. tantum, se(| et in quibus- 
i\s moiiumeniis persaepe occurrunt. At dolemlimi 
summopere priMiam aBqqe ac postremam) cbar* 
tam inalo. quodam fato a codice nostro abscissas 
fylssc; ita ul nec Aucioris nomep, quod qui in du- 



LWTIQNiS IV 

A biiiin revocaici noii dcniil, nec Operis iiiscripiio a|>- 
pureai , qu:e diversiniode prolaia est. Uuriini ilideiii 
libris xu ille de llde OrieDlalium adjungeretur, ex 
qiio Cassiodoi iii^ Ircdecim libios beati Uilarii de sancta 
Trinitate momoravii , e\ Ms. niulihiioiie ignoramiis. 
Libri in capiia videnlurdividi, sed admodum prolixa. 
Qwa affeiuuiur aucioritates veisibus aixliQribus iii- 
digi aniur : verba siqu« fuerunt oiiiisaa, itiinuio cba- 
raciere superaddiia visunlur, at ejusdem Mbique figu- 
T2d ac niajoris foriiiae. 

Cuin luuliis abhiiic annis (ue(|ue eniin txGco-cvo^, 
aut hornus liic labor esi) iii bunc pi xdaruiu codicem 
primo iocidissem , impctu quodam ad decantaium li- 
bri secundi , capite in posirema edilione vigesimo 
septimo, inspiciendum locum me conttili : ex eo si- 

B quidem acenimje cuiu octavo ac nono seculo coiiten- 
tiones, lum eo niaxime tcmpore itcratae inier erudiios 
viros fervebaiit discepiaiiones. Censebam equidem 
earo coniroversiu; partem, quje ex antiquis codicibus 
pendel , boc poiissimum supra caeteros antiquo atque 
eximio codicedirempiumiri: scd mirum, in boc quo- 
queqnod nos ancipiles adhiic reliiiquai, nie deprelieu» 
disse.Quxsiionis caput esi, ulrum in fliie praidicti 
capitis legeudum sit , dum carnis humlitas adoratur , 
an vero, diim carnis humilitas adoptalur; cumque dis- 
crepent eo loco non excusi tanluin , sed ei scripii ti- 
bri , ulra praeferenda sit lectio, ulra ab aiiciore ipso 
defluxerit. Id quidem tot concerlalionibus iiequa- 
qiiam disquirendum erat,cum ab uiraque leciioiio 
sensus fluat oribodoxus : paiet cnim verbum adofH 

C tutur de huroanilaie iiiielligendum esse a Filio ad- 
sumpia, non a Pairendopiaia. Hisiorio' laiiieii inicr- 
erai, ui pra>cipue qiiod ad Felicem Orgeliiaiiiim Epi- 
seopum spectat, facti verilas dete^jereiur : huic expo- 
nendo supersedeo, cuin satis iunotescai, eta receini- 
bus Scripioribus fnse aiqiie elegaiiter propoiiaiur 
discuiiatiirque. Ego quid codex noster ferai bona (ide 
exhibebo. 

Priiiitim igitur pro comperto habeatiir in lioc libro 
ADOBATUR scriptum esse, nullo abrasionis vesiigio, 
nulla superiiidtictionis suspicionc : at cum post eam 
diclionem a capite resumatur versus , in vaciio qnod 
remanet spatioy sive eadem, sive paulo posieriori 
roanu, ADOPTATDB adjecium fuisse. Priori verbo miila 
quidem irrogaia est contiimelia, sed lincolis siipcrpo- 

D sitis, atqtie R in superiori niargine adscripto, indica. 
lur de inore, adjectam diclionem anteriori siio^iiiien- 
dam esse, in aliis lamen codicibiis certius adliuc ics- 
timonium ^equirendum. Id in hoc libro , ui ei in 
aiiis, ad dubia loca graece eliam quandotjue iiinuiiur, 
pro R require, Z adpo»iio, hoc esi, Wtci. In verbo 
afioptatur eadem iitteraruni flgura, idem prorsus aira- 
luenii color; at levi ciiltello luisse olim apparet, qui 
rnteras,et superposiias lineola^ abducere tciilani, ac 
delere. QiitB quideiu omnia in has conjecturas me 
pertrabunt. {jiquido primum , nulUque baesiiatioiie 
exaravit librarius adoratur; at sive ab ipso alia post- 
modum exeinplaria inspicienle, sive ab alio quopiam 
adoptalur additum est , et siipul ui advrafur esipunge* 



PRiEFATIO. 



YI 



reiur rooDitum. Aller eiinde «ccestU , cui 8ecun4ii A cerieot, laoieqiie ifMM %c cantpee4» mjorit veMisi»^ 



lecrio Don prob.ibaiur; proplerea verbum adoptatwr 
coiiaius est aiiferre» abrasionis niibeculis id gaiis les- 
t:iiiiibiis. Colligi liiiic polest, libenier qiiideni adora" 
iur lecium olim fuisse, «le ea tamen lcctione aniiqui- 
tus qiioque, et miilio ante Felicem Orgelitanum dubi- 
lahim esse. Neque liuiic codicem uniim ex iisesse, 
qiiihus Felix, tcI ejus (autores manus injecerint, sus- 
picari possumiis « cum adoratur minime abrnsum sit, 
llinc ei in Valicano codice, ut audio, controversa dic- 
lio a secundo calimo immutationem est passa. Ex eo 
nccidit ul Moralur legerinl Uiiicmarus atque Alcui- 
iius, adoptatur vero Agobardus Lugdunensis; qui Fe- 
licem confutans, aique omnia quse pnvcess^rant 
probe callensy ab omni fraude sibi saiis cavisse cre- 



lis aucupenlur fidem. S. Hilarii Traetaius ip Psalmof 
compIectiiMr • quorum rara admodum occurrunt 
scripia exemplnria. illos in ix, xui ei xci in qns. Vuij- 
cano unice ad lianc diem reperios comprobai nosier , 
qui pariter recenset. Libri forma media et oblonga» 
ne qiiadrata unice in preiio sit : membrana ubi inoF- 
fensa, candida est, adeoque subiilis ac tenuis, ut 
qiiaednm folia tacium effugere videanUu* : Btrameo- 
lum xernmpelinuni esi, ei subalbicans : seriptura iu 
duas coluronas discreta, ul in specimine conspicis di- 
ligenter qiiidem efficio, nec tamen codicis faciero, ac 
litterarum eleganiiaro saiis exprimenie. 

Ubi Grxca inciduni verba, accenlibus ac spiriiibu$ 
nullis eningiiniur. Quaecumf|ue sive ex aliis Psalmis, 



dendus est. Saiis ergo verisimile apparet , leclionem B sive aliunde sumpta afferantur , seponuntur ut in 



adopiatur ^FeliCQ non primo excogiiai;im, sed in ali- 
quo codice inventam e.sse; ciimque sibi propiiiam, 
ac ui accidere solet prapjudicio quodain occupaiis, er- 
rori suo faventem male repuiaret, in Aquisgranenses 
codices dolose induxisse : Forie eiiain lection^m illam 
odio deinde habuerunt Catbolici ex hoc ipso, quem 
Fclix illi supersiruere errorem conatus est; adopUo- 
ni$ ceieroquin voce saiis ipsis spspecia pps|4rianam 
hxresim. Non per adopHonem liac faela iunt , absit : 
itn in CapitularialioGoiiciliumEphesinumcontincnie 
codice ea verba S. Athanasit in Epislola ad Epicletum 
laiiiie redduntur : eO Biatt ^ Taura ^tvcro , fii^ 
ycvocro : quae in Goiictliis edila versio prave coiilor- 
quei. Cassiodorius ip Psalm. i, propter humililatem 



exemplo, priori eiiam versu rubricato. Kubricat^ 
autem verba auri.olim superinducii alicubi vesiigia 
reiinent. Scriptionis species Virgilium Mediceupi 
(paruni feliciter ab ediii^ speciminibqs repraeseoia- 
lum) in eo pr;ecipu0 r^ert, quod lilterafi mediocris 
pariter sint magDiludinis, ^t calamo subtiliori ex4r$H 
iae : quod P et Q dfscendaqt puipquam, neque infra 
proiendaniur ; eiquod in T iransversa Wnes^ vix ap- 
pnreat, ut etiamin G ei ii^ L inferiores ductus. Cac- 
terupn uosier magis affabre, distincteque ^fi aequ^Ii- 
ler descriptus est : ne quid a recia linea in versibus 
exarandis roanua dcflecieret, calapii via stylo dpsi- 
gnaia vlsiiur. Ab eipendaiione quoqup gent^ratinn 
iaudandus Vibev : quamobrem librarii jure qiento ii| 



earnis adxnmp/^p. Hinc Atcuimis Felici : tuomninoper' G hominuro memorinn) nomen rcvocabimqs, qiiod prgp- 



ver$i*iime dici$ adoptatur : qiiaiiivis non ea perversa 
e^sent verba, sed iiiterpretaiio. llaec autem omnia, 
ui coiisiet, qunm .ib antiquo, et ciir is locus dupliciier 
in libris describereiur. Cxierum qiiomodo Qilarius 
ipse siripserii, mihi quulein fncil^ cogiiitq vide- 
iuromnino; coniexlum enim percurrentibus statim 
p:itebit vocero adoratur oraioriae eloganliie, quam 
Aiicior ibi seciaiur, miniroe conveiiirc. Parit Yirgpt 
partui a Deo e$t; infan$ vagilf laudante$ Augeii 
audiuttiur; paani $ordent, Deu$ adoratur : ila pote$r 
tati$ digmla$ non anuttilurt dum carni$ kumilita$ ado' 
raiur. Neqtie a)iie iromedi^ta orationis incinbra bis 
eodem verbo clnuduntur, neque inirificum illiid, 
quoU ex opposiiis aucupatur HiUnuSt orfiur nllo mo- 



ter morem, ubi piinu^ exspeciandiim ^r^t, incitfri- 
mus : in alphabetico scilicet Psalmo cxviu, po§t illai 
Littera //// expiicit^ incipit Littera V feliciter ^^xi^uis, 
sed majiisculap pariter» ut vocamus, figqrae chnr^^te- 
ribtis legiiur iqferius : Scribit antiquariM$ f Mfq/itcs 
NT ila colliganiur N, quod copipepdii genus vp^rum 
lapidum usum sapil. |n epdem Ps^Imp po^i liKepin 
decimam, intra circuluro Christi monogrsfpifpsi ii^ 
apice prsB se ferenlero : Scriblori vita^ legenti doctrina» 
Anii(|uarioruro muiins, qtioruin frequ^ps apu4 
veteres meniio , Yalentis lex anno cqcixxu l^l^ 
prpbe describit- Antiquario$ ad bibliothecce codice^ 
componendo$^ vel pro vetu$tatf reparan((o$^ q^atuor 
GnBco$ et txe$ Latino$ ufibendi perito^ legi j(<6e- 



do, si digniiaiem f\m ainiifat, qui adoralur ; oritur I^ tiitt< (C. 7/<. di Antiqu. /. n). )>idprus ii^ dictos 



aulem oplime, si digniiaiem non amitiai, qui carnis 
hiimiliUlem adopiai. Cur vero Fclix priminatipnero 
fnlsi veieri al| ino prolaiq codice adoptatur exbibeuie 
non reputerii, vel invidiam salteui non minueriit pro- 
fecio non iutelligo. jSod^m eerie leiisu Hilarius in px- 
posiiione Psalmi cxxyii protulit per adopHot^m cqr- 
poris : fru>tra vero legeiiduro csse per adeptione^f 
qiiamvis Erasmiana editione suffrnganle , vir ingenio- 
sus C(mjicieb:|t ( De vett. Hc^rr,, e|c., p. 460); nam 
fli/opiionm prsefert prsstanlissimus pipniuni fapituli 
Dosiri liber aitcr , cujiis jam relaiionem ingredimur. 
Paucos quid^in ex Epcl^^ias^jcis praesertim manu- 
scripips Godlcos reperias, qi|i cuni hoc aotiquiia(e 



puiat, quia tatiiiimmodo vetera scriberenl {Qrig. 
lib. vi), sed repngnat Euihajii posiri ^ipcipriUf^, qui 
se antiquariiim voc^it, Hiiarii nequaqiiam tuqc yp- 
tustos, sed forie caleutes adhiic conimeniarios tran- 
scribeiis. Ego ipler Ii|)rar|o8 eo prxsertim pofpipe 
donatos ppinor, qui non f:prsoriis, seu c^leribuf| 
qtias barbaris iioiniuibu$ ppp sjpe ipirp et universali 
errqre desiguari solcnli sei| roiijorihus, apcurqieqn^ 
effiptis litieris, ac diljgcn^ia singulari codices pQi)r 
striiere profiterenlur. Cracum vocai)ulum (iocfst iUtir 
'ktypafoit siquidero Antiquariu$ rcfidilur in veieribU9 
Glus^is. prxcepil Imperaior Cons|anliniis episiola a 
Theodoriio in Ecclesiasiica Historia {lik. i, c. (6) re* 



VII MAFFEI 

lata, ut ad multarain (Jrbis sux Ecclesiarum usum 
sacrarum Scriplurarum quinquaginla membranei co- 
dices conficerentiir vtto rcxviTwv Ka)liyp6cf6iVt xa^ 
ccxoe6&>f T1QV Tsxvijv iTrcffTaixcvuv, ab artificibus pnlchre 
scribentibu» t otque artem perfecte callentibus : vertit 
Epiphanins SchoIa>ticus in Tripartita, ab arti/icibus 
dntiquariist et perfecte artem »cientibus{lib, ii, c. 6). 
Propterea Anguslinus in SermoncdeVerbis Domini : 
Qui ridet Utteras in codice optime scripto, et non novit 
legere^ laudat antiquarii manum, admirans apicum pul- 
chritudinem, M niitem nominis sequiori a^vo librariis 
innjoris formae liiteris codices efOngeutibus adhoi^sisse 
puto , quod antiqiios imiianies primxvam liltcrarum 
iiguram servareiil : neque enim prima aut secunda liii- 
guae Lalina;xta(eea significatione, sed pro antiquitalis 
cultoreanliquariususurpabatur : propterea auclor Dia- 
logi de Oratoribus : criminabimur te antiquariis ; el in 
€odem libro : nec quemquam adeo antiquarium puto, 
etc. Vocem eodein sensu adhibent JuYenalis ac Sue- 
tonius. Cseterum antiquarium noslrum , qiiamvis 
Grxcum nomen prae se ferentem, Graecum fuissc ne- 
, quaquam suspicemur, cum Latinis libris operam da- 
ret, ei pro Euthatio (ab ivOaXciv siquidem deducitur) 
Eutalium scriberet. 

In vacuo, quod remanserat, spatio ad (inem Psalmi 
cxx! diverso prorsus scribendi genere, et recentiori 
atramcnio verba ha^c posterior manus ndposuit quasi 
ladibunda: In nomine Domini Ihum Xpi Ariperto Rege 

fkit vera justitia et ancera Deiiide , BuHius Abbas 

de Monasiirium sci Thome Apostoli cuit vocapolo est 
Pineolo. S. Thomae Teniplum, et Convenius, quem 
modo PP. Carmelitx possident, ad pontem est situs 
Pignolo usque iii hanc diem nuncupatum. Monaste- 
rium ibi fuisse, et Mouachos cum Abbate suo commo- 
ratos olim esse noverat nemo. Lingux Ilalicae quam 
proxime ab ea usque xtate praeluderetur vides; 
quod enim nunc Abate del Monasterio dicimus, Abbas 
de Monastirium vulgariter scribebaiur ; cumque um in 
popularis pronuntiatio 8;epe converteret, ulitem e 
mss. didiciy et hic eiiam apparet {vocapolo euim 
pro vocabulum est), a vulgari lingua verba parum de- 
flectuni. Sub Rege Ariperto scriptum codicem ex hac 
nota non defuerequi arguerent; at liiterarum forma, 
ipsaque hujus adjeciionis facies, satis ostendunt mul- 
to recentiorem fuisse; et profecio nisi liber bic 
ulriusqueAriperti aevum longe antevertat, conjecturis 
fidendum nullis, atque indicils quibuscumque tutiori- 
bus in posterum valedicendum : neque enini ad ip- 
8um codicem, vel ad ejus amanuensem ea refcriintur 
verba, sed ut e loco et modo prorsiis cunsiat, sive 
Builii Abbatis, sive oiiosi cujuspiam lusus fuit vacuo 
illo spaiio abutentis, quod in plerisque eliam impres- 
sis libris occurrere aliquando solet. Alios conlra au- 
divi, eo quod nigrescat boruro verborum, fere ut in 
hodiernis scripiuris, airamentum , recenter addiia 
fuisse perperam existimantes : iia nlminim in erro- 
rem proni perpeiuo sunt, quicumque non omnia pen- 
Bitant, et uno tantum argumento ducti in his rebus 
talculum ponunt. 



EDITIONIS Vlll 

A J»m vcro ut quidquid ad dctergendum aique am- 
plificandum Hilarlum conferre utrique codices pos- 
sent, ob oculos haberetur, Joseph Blanchiniiis, 
Veroncnsis Ecclesiae Canonicus, ac Bibliolheca- 
rius, maximae spei juvenis, percelebrisque pairiii 
condignus lixres, cum Benedictina cdiiione solidos 
contulii, el variaiites lcctiones omncs summa dili- 
gentia nc fide adnoiavit distincte, atquc ordinatim 
congessii. Mulium eiiam operae iii iis erudite posne- 
runt Saccrdos eximius Dominicus Vallarsius, nec non 
P. Alexander Benifacius ex Oratorii Congregaiiohe, 
quoc magno et pieiatis ei litterarum bono paucis nb- 
hinc annis in hac civitate coaluit. Varietates auiem 
nosiras, ut a captcris, qiiae supponuntur textui, faci- 
lius secernantur, numericis designamus noiis : neque 

B tamcn univcrsas omnino exhibuimus; qiiid enim uii- 
liiatis ubi patens error in codiccm irrepserit, vcl 
ubi rcs nihili moiicantur? Adscribentur quidem 
ali(|uando , etiamsi a praecedente editore reccn- 
silx iti'm fiierint, ui constel, quibusuam ediversis 
lectionibus tam insignium membranarum calciilus 
accedat. In textuni ea tantiim recepimus, quae illum 
omnino resarcire, vel tuto resiituere pateal; quod 
locis pluribus, praecipue trnctatuum in Psalmos, 
pnTSiare contiglt : prioribiis lamen leciionibus per- 
petuo adposiiis, ut intcgrum unicuique liberumque 
judicium sit. Idem prorsus , cum Cassiodorii Com- 
plexiones primo emitierem, praestiti, ex quarum Prae- 
fatione, ut de consilio in bac etiam recensione adhi- 
biio satis constet , duo liceat verba transcribere : 

C Emendationum, quas raro adhibui, ubi operas pretium 
sitf admoncbo^ ut et ipsce ab aliis emendari possint : 
hoe si pr(estitissent transactis temporibus Critici^ vete- 
rum scripta aliquanto melius pemosceremus ; innume- 
ros enim locos ex arbitrio repcientes, antiquorum codi» 
cum lectiones nobis subduxerunt, Exiles autem ac mi- 
nutas quandoque animadversiones culpandas in his 
rebus non esse,vclcontemnendas, Hilarius ipse, quem 
doctissimum Patrem Cassiodorius nuncupat, docet ; 
Ariannm eiiim impictalem increpat, quae se ad fraudem 
syllabte adjectione, quce in libris non exstat^ instruxit, 

Ego quidcm tum ex omniiim congerie , qiix mihi 
exhibendx vidcrentur, varietates excerpseram, tum 
adnotatiunculas quasdam, paucis lamen locis, adjece- 
ram : veruintamen cum acciderit me, autequam praelo 

]) singula traderenlur, peregre exire et impressionis 
tempore ahcsse, autogMphas, quas dederam schedas, 
qui opcris et emendaiioni praeeranl ob implexam 
scripturam nequ^iquam assequentes , quxdam omit- 
tere coacti sunt, quaedam aliquanto immutare. Id 
Tero etiamsi parum referat, sunt qui me adigant, 
ut ex prxtermissis aut interpolatis hic sequentes 
exhibeam. Adscripseram ergo. 

Col. 15, i. Priore Veronensis libri quaternione 
abscisso , varinnlium leclionum prima occurrit tenet 
pro tenuit; ul habetur paulo anie : Quartus tiber au- 
spicatur, Ab iis verbis sub ttnem paragraphi decimi 
a iuis non rcceptum nuiic ms. iiicipil. 

C. 17, 2. Piie doctrince in lextum receperam, sub- 
tus nionens : ita ms. ttoKer, ii6t in mktmori editione 



II 



PRiEFATIO. 



pietati doctrinm^ n. 6, diwniiatemj niliil addens ; n. 7, A 
tn anteriori natuni et ex Deo. 

G. 19, 1. Liber nosier : neee$se e$t in profesiione 
absoluia adversandi calumnia videalur, Aliqunnio me- 
liu8 quam in Erasmiaua cacterisve : et cesset , etc. 
Plane, ut opinor, resliloenms locum, si legamus : at 
necesse est, eic, calumma cavealur. 

C. 21 , 1 . Ifi auteriori pro abeo tUi legil Erasmus quo- 
que, liabeltaiur aul iltud^ quod senleiitia; non quadrat. 

C. 3i, 7. Qwtcumque habei Pater dedit Filio : ex- 
hibentur verba hxc in ediiis, sed in ms. noslro non 
apparent , nec unde eruta fiierint reperire est. 

C. 34, 9. Manibuslino oecupatU, pedibus limo obtiiis 
111 textum admiseram : at ignarus inler variantes re- 
censebam. 

C. 35 , 3. Veronensis liber : et snmet sibimet quod 
liberum est : nam si verbtim a tempore liberatur, 
▼ideiur conscqui sumpiiirum sibi qiiod libcnim est , 
hoc est nemini obtemperaiurum. Quod siatim di- 



C. 27, 3. In judicio. 

C. 39 , 2. In Ms. jtti libertatis ; exinde artatum est, 
Cum t liitera pimclo superposilo nequaquam a libra- 
riis dislingiieretur , ambigiia persxpe erat leciio. Vis 
ac poteslas non defuere qiii pariler legereni, ubi jus 
ac potestas scripserunt Jurisconsulli. flinc ulrum 
Liutprandum scribamus , nn Luitprandum nesciiuus. 

C. 40, 6. Convertimini. Codex Psalmorum Vero- 
ncnsis Capiluli prxsianiissiiniis, convertamini. 

C. 64, 1. In anteriori editione, quotiensqui titulos 
habent. Cxierum huic codici solemne est quotiensque 
exhiberc pro quotiescumque. 

C. G8, 4. In nis. civiiate eversa : primam dictio- 
nein respuiinus , sccundani aniplectiniur ; ita paulo 
anle eversam pra*fert liber. Kecinm hic Benedictini 
ediioris lectionem captivitas apellHur confirmat co- 
dex ; a Grxco enim vcrbo esl, aTre^Xw, excludo , 
rejicio ; <|uainvis nuciorem allerum , i|ui Latine usus 
sit , non memiiierim : baud fcliciler conjecerant, qui 



luitur Apositoli verbis subjiinctis , ilemqne, quoniam p appctlatur substitiiebani. 

gui abest a tempore non abest ab auetore. Ita Ms. nos- " C. 68, 5. Psalmus David xiiii, ut scribebant vete- 

res, noti pM/mus xiv.|Sic iiifra : exp/tcf<Pia/nitis xiin, 

incipit Ptalmus Li. 



ter, ubi anlerior edilio , aui abest a cogniticnis tem- 
pare. Halieiur eiiam in codice erans, loco tou qui erat. 

C. 39 , 1. Odiosa inserueram textui, iia prxfercnie 
nis., et quia otiosa profecio noii crat fniudiilentia bae- 
reticorum undique circumsirepentium. 

C. 59, 1. Adjecimus e libro nostro : habet Eras- 
mus quoque, i Cor. xv, 8 : visus est et mihi, 

C. 63, 2. Salutaris tui. 

C. 165, 2. Deus addidimus, necex conjectura tnn- 
tnm, sed codicis nostriaiictoritate cietcris vetuslioris': 
io Grxco texiu quoque o aXsOtw Osoc. 

C. 169, 1. Se carere synagogam : '\n hoc siquidem 
codice caret Palrem , careat virtutem ; ad psal- 
inum Lxvi nbsiantiam non carebunt ; e Gr.nccoruni 
DSOy apud qiios ti v^tc/su ; Laiine qiioque Plaulus in 
Curc. id quod amo, careo, 

C. 243, 2. Abest cctermm a noslro quoqne. 

C. 246, Chrisii sccundis curis. 



C. 73, 3. Atia pro atta rcposuimus ex codice , et 
ex verborum coniextu. 

C. 74, 5. Quod per superiora confirmat , Propheta 
subjecit dicens. 

C. 78. 1. In finem inteliectus ilti David , ctim venit 
Doec Idumwus , et adnuniiavii Saul, et dixit ei : Venit 
David in domum Abimelech. Abiinelech coiistanter in 
libro nostro velerrimo, Septunginta pariier 'A^ifjtAcx 
scripsere. llebraicus texliis ilc/itiiie/ec/i ; cujus diver- 
silatis raiio est , quod in aiitiquis Hebmcornin libris 
Domenjioc noii scribei etur per heth , seu cheth dica- 
mus , pa^nN ui in recentioribiis, sed per caph ; qux 
httera Ocum maximam liabeal siniilitudinein cuin H, 
faciilima fuit eariim cominntitio. Hoc autein certo 
comperi e veteri Auctorc Breviarii in Psalnios D. Hie- 
ronynio olim adscripti , sic enim ad biiiic locum : 



C. 251 , 1. Oinnis pleniiudo divinilatis, ^rav to C In Hegnorum libro, et in ipso Hebraico Psalterio Abl 



rchiipfapLOL. Sicel infra : omnis vero corporatiter plenitudo 
dimnitatis. 

t^.27l, 3. /tt eo. Exinde inrcligiosi unionis; ubi 
conjeciura nrmaiurdociissiini editoris Beiiediciini ad 
n. 36 libri ociavi suspicantis, uuionis nonien mascu- 
lini generis Hilario fuissc. Ejiisdein generis fnit id no- 
minis apnd onmes ciim pro inargantn adhiliitiim esi. 

C. 284, 5» Ecferret. Aliis eiiam in locis ecferre pro 
efferre. 

C. 296, 3. Mandando pro manendo. 

C. 385, 1. Pras participes tnos. h\ allero traclatus 
iti Psalmoscomplectente codice : prai consortes tuos. 
Aiiiniidversum est a nobis, sub finem prxfaiionis ad 
Cassiodorii ComplexionesFJorentiic vulgntas, in hu- 
jusmodi barbnrismos indoctos amanuenses ex com- 
niunis sermonls con^uetudine aliquaiido incurrisse ; 
qiiapropier Trimalchionem etsocios, ui etiam a plebeia 
locutionc ridiculum aucupetur, itasermociiianiesindu- 
cii Peironins Arbiter : scimuste pree litteras fatuum esse. 

C. 420, 6. nisi ex utroque consislit. 

C. 440 , 1. Sotus hic itaque : neque ultra procedit 
Capiiularis codex postrema charta diminulus. Nibil 
allioet inoncrCy verba qii»damaddi aliquando,et sub- 
}ici , qnonim inihi non est laus inroganda , varian- 
tesqiie aliqnas in diligenti» (idem exliiberi, quas ego 
iransmiseram : veluti genum pro genu , precem eguit 
pro preceeguit, saltim pro saltem : similiier profane , 
nbi recte in editis proftmce, far^ ubi iriticum in /ort- 
naui comminnlum , figens , iibi fingens , neque , ubi 
nenipe , exteriorqne , ubi eritque , erura vulnera , ubi 
ernt cruda. Mullo minus variatum esi circa Tractatus 
hi Psalmos , prxcipue ubi aliquid addideram , aut 
adnoiaram , cuin nitidior esse autograpbi exeinplaris 
scriptura. Haeotamcn suntomissa. 

C« 24, 6.AbestCa?/esfis, ut etiam a Graecis plnribus. 

C. 26, 4. Non mu/t/enmr ; aliquanto melior lectio , 
fted adhuc muiilata. 



metech scriptum est ; sedquoniam betb et capli apud He- 
brasos iitterce modico apice distinguuntur, ideo error /a- 
citius obrepsit. 

C. 107, 4. Prxter ea quae afleruiitnr, nddideram : 
Verbum habent Seduiius ac Tertultianus. Ut liic sn/- 
vifica pro salvunt me fae^ ita alibi lucipeat^ et in 
Psal. cxLv, legil Hilariiis Dominus sapieniificat ecBcos^ 
ubi V u Iga ta t//if iiitiiat. Hodiernas lectiones et D. Hie* 
roiiymi einendationibus accessisse , illas ab Ilalica 
versione Hilariuni arripulsse, vix ainbigam. 

127, 1. Traciatus in hnnc atque in snbsequentem 
liber iioster non liabel , sed ad praeccdeniis calcem : 
explicit Psalmus liiii, incipitPsalmus Lvii. 

C. 152, in 2, inmulantur. 

155, 1. etparavit eim, et in eo paravit, plnnc cum 
graeco xai iQToi/xao-cv auTO, xat Iv avrw irrot/x^/o-cv. 

C. 247, 2. quo a Znbuio tentalur. Iia stribiiur in 
codice, atque ita passiin occnrrit in mss. Zaboti de- 
betiatorem prsefcrt iilem liber sub fiiiem Sennonis in 
•L' Psal. LXin. Zabuii progeniem . Zitbuti potestatemyMt 
tentaretur a Zabuto^ legiinus in llitarii Coinmentario in 
Mailb. apud Erasmuin, Guil. Givcde Script. Eccl. 
in Commodiano Zabulus, Zacones pro Diacones, vo- 
cabula pntat Arronini propri.i : sed revera nec voca- 
biila haec snnt diversa , nec loiigins derivata ; sed ut 
ila aliquando scril>erenlur, inollities quxdam prola* 
lionis eifecit, qoam in hodiernis Gnccis aiiimadvertt 
sacpius ( pro 9 cnuniinnlibus , ei (ta pro ^ta. Qnam 
auiein ab antiquo iis obtinuerii sonns, veieres libri 
lesiantur Zabuium sucpe, ul vidimus, pnererenles ; et 
niire conOrmai Pboiius, ubi animadvertit Pbilostor- 
gium in Ecclesiaslica Hisioria Nadiandum pro Na» 
tianzo scripsisse : Na^tavdov Bk xai NaCtovCov c^aivo- 
fxaCct. 

C. 256, 4. Locus Isai.nc respicitur liii, 5, pro 
nobis doletf el nos cestimavimus eum in doloribus esse^ 

C 256, 5. in Cali», ul \iv ^t^^q» 



XI 

C. 285, 1. Nilulhkadnolaveram, 

G. 5i9. 1. Oleum exultationis. 

C. 567, 5. hiliciia esl. 

Vs. 585, 5. hxpetitur, 

C. 595, i, Mannam malutinnm, panlo infra CoeleS' 
tem manuam: il:i H>Iarius Pasehani , eic, ui Cras- 
iniis .-inimndvorlil iii praTaiione. 

C. AiO, I). Iii ins. iniqni, iil in RomJnioPs»lierio ; 
iicc alio ^eiisii HifronyiiiiiN persi*quniore$ sceleris , 
iil osl, scele^li ; iiniii «l Piaulus fttiqilii persequentem 
dixit prnfl.igitii Minatore, seii flagitioso. 

C. i;)0, 5. Iii anleridri editione erai menlis, quam 
diclinneni Ernsmiana non liabiH, noc liber uostor. 

C. 517, i. Hic locideseril nob siib tot seculorum 
pondcre falisceiis codex, posireiiiis chartis prorsus 
exesis aiii mi>ei'c disccrpiis. 

Exegi monimentnm febre molestius^ in ipsoscribendi 
a'Slu siihtiis adtiidenim , Horalianum versum panlo 



MAFFCl CDITIONIS XII 

A in ms. legiiur : Annum (eterni el f^eati illius seculi sine 
dubio declaral , quia bonitatis Domini hic annus est. 
IIhjus anni bene^icitur corona , visitata enim terra ji4- 
cnndissinius annus et suavissimns erit; hcec enini 
Christi est poteslate victoria. Magis conscntanenin 
est , Hiiarium ipsiim ila primilus elnciibrasse , 
deinde auxisse novis curis, ot in anipliorem formam 
redegissc. Forte Serino:ies ad populum babendos ila 
prius exaravit, (|uos exinde in Commeniarios truns- 
fudii. rropterea in Psal. lxv illa omnia ms. tran»i- 
lit, quo! ad Gnrcitatem periiiieiil, et e Giaeci tixtns 
lcciiono deducunliir. Nec tamen in \v\c conjectuia 
saiis acquitscinius : nimis enim mnnca plcrumquc ex- 
po.Nitio est , pUiresque Psalinorum versiculos pncte- 
rit, quos intcrpreiem iniis qii.'e desunt attigisse, ali- 



detorquens ; ac si graiularer mihi, quod eo tamdem ^ quando seiiteiitia demonstrat. Quxdam eiiam nddun- 



lahore levaius essem : varias siquideni lcctioiics in- 
vi' cm conferro, fngientos liileras perseqni, codicnm 
apices captare; ct cuiii miris librarioriim spbalmatis 
confligcre, res est incredihilis mob'Sti:c plena,et 
uiiilequ ique pcriciilis circumsepia. Ipsas praccedeuiis 
ediloris eriiditas adnolationci^ cum pcrciirrorem, ali- 
qua Parisini quamvis diligcniis^iiui iy|iograpbi nicu- 
da nostro osiendebam; iit ab iis sibi caveret; velut 
pag. 175, ubi Tiillii locns aflrermr Deganie adverbio 
prxicrmisso : modo auicni id qiiidem lypographunii 
Mostrum, pag. 197, reposuisse vidco , scd diclionem 
aliam pnclerisse : lcgi cnim debei ; quod qui dubitat^ 
haud sane intelligo , cur non idem , Sol sit, an nullus 
sit, dubitare possiL 



tiir» qua' Hilarii non videntur, ut ad P^al. lxiv, n. 4 > 
Ecclet-ia nondnm Christi adventu inluminata , fnit nli' 
quando vanis snperstitionibus obnoxia , cum prmcepta 
gentilia^ etc. lioc iu editis de biimani generis nnivor- 
sitate prnfertur , quani Ccrlesia) nomino nuiu|nam 
iiidigitavit Anctor noster. Ne.jue illnd ab co e^se (tc- 
diderim iii Psal. cxxiv. Hoc loco in circnitii popnli 
Evangelium significat. Nec lota dcsimt miiius oppor- 
tuiie mutilaia, eliniuds eleganier connexa. Sn<picari 
ergo quisquam possit ab alia manu bas epiiomas 
proces^isse , et in proprium iisum ita ab aliquo hos 
commcntarios conversos, Quin ei illa aliiniaudo sii- 
spicio incessil ; num in commeniarios, qiios b)hc« 
nius, extranei quicquam el alieni insinuatum fncrii ; 



Verumiamcii pr:cter diversas hicetsub texlu pro- Q velut qux in expositione Psal. lxv a Gixcarum dic- 



latas lcclio/ies, nliquos ex Hilarii tractatibus in Fsal- 
nios rctinci codex nosier multoiie^ , nec paiicis dic« 
lioiiibiis , vel uiio tanium aul altero vorhu ab cdiils 
reocdcntes. Cos nt jacent, diligontcr exscriptos con- 
junclim udponimus et cxhihemiis : ^rrorcs tantnu^ 
quosdani .vustulimus , cl dictiones profeta , fHosofuSj 
centemimus , clc. , ad commiinem usum traduximus. 
YarieiariS ratio in eo pr;rcipuc vcriiiur, ut multo 
brevioies hi nostri sinl, plnrcsve qna periodos , ({ua 
iiiiegras pagiiias sive scripius liher rcsccet, sive vul« 
gati inicrserani. Quodnam de hujusin«di diflrereiilia 
jiidiciiim ierendum sit docius L*ictor statuct. Cogi- 
tiverain prius , num ex ore pronuntiaiiiis exce/itos 
notarins vocis celeritatem liaud assdtuens decurtatos 



lionum pioprieiate ac vi dcrivaiitur : llilarius sii|>ji- 
dem Crtecarum iitterarum quamdam laniiim aHrulam 
capcrat, si Hieronymo fidcs in Cpistola ad Marccl- 
lam ; quam snspicionem tamen rem perpcnde:ilos rc- 
jciinuis. Yerum de bis erudiioriim hominum jndi- 
ciufn esto. 

Ipso initio aliquid deesse , spalio roliclo lihraiins 
i)inuit : biuc cst, quod a versiculo scpiimo oxpo^ilio 
incipiat. Sub fincm qnoque Psal. cxxxii miiliialnin 
dignosces. Uhi in ediiis col. editionis nostr» 188 : 
Accinctio potenti(e ei quod indigrbat corpori coaptatur. 
Non enim virtus accingitur, sed in virtute Dei polcniia 
homo quem Dominus assumpsit uccmgitur : mnllo mc- 
lin< cxplicaiuriii ms. ^on enimvirtus accingilur, sed 



^cdisset; ut quaindam C^csaris oralionem, qq:c cir- D in viriute Dei potcntia hominis;idesty ei corpuris qnod 



cuiofercbatur , exi>iimabai Aiigii^us ab actuariis ex- 
ceptam male subseqnentibus verba dicentis {Snel. Cass, 
c. 55). Ai obstat conseqtjontia scrmonis, et addita 
etiam inierdum verba , ac mutatus non infrequenter 
oratioiiis conicxlus : ubi eniin exempli causa in edilis : 
Annum benignitaiis Dei ex propheticis aique Aposlolicis 
doetrinis cognovinius ( Ad psal. lxv) ; et post aliqua : 
Numque bonitalis Domini hic annus est , quo erunt fN- 
defessa illa benignai retribuiiouis tempora a^spicanda. 
Uujtisigitur anni Dei benedieet coronam jucnudismiU* 
et suavissimus visitaKe lerrie inebrinlwqne fructus. 
Bac enim Christi est^ dtpulsa corporum nostrorum 
cmupiione^ et perempta mortis potestate, victoria ; ita 



deerat coaplatur. Ejns ergo hom nis potcniia , qmm 
Deus adsumpsit , accingiiur in virlule. Jam vero niliil 
iillra te moramnf.amice Lector, et ipsos, ut in codi- 
ce apparcnt , Tractaius , sivc serniones , aui seiiuo- 
num adumbratioues mavis, tibi ob oculos bisiimns. 

INCIPIT PSALMIS LXIII. 

Im finem Psalmus David . 

Exaudi, Deus^oralionemmeam, dum deprecor odlc: 
a iimore immici erue animam meam. Seruiati sunt n/r- 
qnilates. defecerunt serutanles scrutinio. S|»irilns eniiii 
Propheialis, qui per Duvid loquehatnr, andiens om- 
nia et sciens universa, boc iii loco noii s<duni Ju- 
da:orum malignam conspiratiouem, verum etiam 



TM 



PRiEFATU). 



XIV 



rii:iosr»phorum iiiaiinii sciomi:im , ct ll:rreiicoruin A tiir adversum ista scrulanlcs. Po^i h.TC nit : 



perversam coiiiumaciam pronunrMt aliquando defl- 
cere : iuhoc caoilulo osteiidilar, cuindicit : 

Perscnuali $unl iniiiuitatei , 

De(eceruiil scrutantei scrutiuio. 

Omnium ergo maloruui homiiium ingenia deficiunt, 
nt osiendit Proplieia. Philosophusenim miindi domi 
naiucn impiigiiai, iiuiic aqnis . iiunc lcrrc, uunc cce* 
lo l)ei noin<'ii indulg«^us; llserriiciis autt^m doc- 
trioniii Gdei meniilur : conira quos oiiincs pervigili 
cura , el assidiia ad Dominiim oraiiniie piigiiavit. Ob 
lioc ii^iiiir Prophela dixit : Exaudi^ Deus, oraiionem 
meam^ dum deprccor ad te. 

Vigiinnduni er^o iii oralione Dei est , ut cum rali- 
gari anim» in prc>suris di^porit , Deus sempcr ora* 
tus oxaiidial, nosque ab his quae limeinus criplat ; 
in sequeuii ciiiin ait : 

A timare immici eripe animam meam. 

Ileiiseuim iion tuiio laulum orandus est , cnmqiis 



Accedet homo ad cor altum , et exaltabitur Deu$. 
Pervirt'ileuieniuHiociriii >neicruditur,rlcuii ) iiltiiii| 
cor sit,ad Drum, li:rc divini' oprraiionis pnxTonia 
prororculur; ii:i iit eoruiii i|)SOtuiii, r|iii li:<c audiaiit, 
confessione laiideiiir; hoc esi cigo: Accedet homo ad 
cor altum, et e.Ta^cr6f/«r O^mjs. Cogniiu euiiii srruian- 
lium defecii iiie , et accedente b<>uiiiie cordis aiii, 
magiiiiireiili:! Dei :igiiosriiiir : nam «luis non iiiagiii- 
flcabil neiiin ,qii('m niuiKii hiijns eogiiovcrilcondilo- 
rem ? qiiis iiou iiieluol, queiu jndiceiu sciet? qui^ non 
reiiusci in innoceu taiu eiipiat, cum pece:tti reiuissio^ 
ncin per uov:im iialiviinteui nc(-i|>i:il? ijuis jrim reha- 
tiie pcccare noii desinai, ct iu iiiiioceiiiia parvuli 
permanere, ciim talinui seiat rcgniiiu esse coRloriim f 
H:ec nrotessio nostr:i scrulanlium ingenia deinliiat ; 
h;ec doctriiiai specula, qux parvulorniu sa}ei(lU2 sunu 
stultas dispul:itiones vuinerani; aununtiaiis euiii| 
operibus Dt-i, tunc iiiCipicnt faeia cjus intelligi. 



timentur eveneriul. Seiuper ilaqiie indi-fessis preci- n (unc in iiis i:rtabitur Ju iiis, lunc cuui oinnes rceti 
Ikus orandu^ esl , iil iios u tiniore eoruui , quorum ^ corde iandahunt. In iiis esl la>ii:ia S:iucioriiin, in his 
doniimtuni timcuius, eripiai. Proph^ia crgo, non 



igiiariis qu:v evcniiira «^iut, iuimiiipiitilms <;emper iri- 
bulaiiimibus auxiiis, et ad omnem liiiiorciu inimci 
sotllciius, Deum or^t ob ea qiia! limet, ui cuin in 
tribu|:itiouc fuerit exaudiatur ; iieque euiiii Dei iiii- 
sericortiiam metus n<>sler, sed fides promereiur; et 
adjpcit : 

Proleiisti me « eonventu maiignantium^ a muUitU" 
dine overantium iniquitatem ; qui exacueruni iil ^a« 
dium linguas suas^ intenderuntarcnm, retn nmaram, vt 
sagittent tn obsevro immaculatum, 

Sed areus lioiuicid:i^ liiigiia scniper intcnius est, 
et acuiiien gladii lingux ejiis pra;sto est; volaut 
enim letbales ejus s:)giita>, et non diihiumet, qnid 
efficiant, hoe enim qiiserunl, ulsagitient in ohscuro 
immaculaiuiii : huiie enim qu:erit iiialiguiis inierii- 
cere imiiiaciiialum » cui per Baptismuni facla reinis- 
sio est veterum criiuiuuiii « uondiim t:imon docirinis 
spirilalibus erudiium, sed ^iuipticem , et ex novas C qii:e corpus esi Chrisii Doniiiii iiosiri. ipso dieenle 



Fpes firmissiina ; oh iia^c Deuni qui reeio sniil cor- 
de iandainint, scicutes esse reiuissorem peccatoruin, 
mortis pereiiiptoreni, Zaboli detieliatoreiii , Denin 
et Doiniiium iiostriim JeMim Ciiiisium , qui est bc* 
nedicius in seciiia seculoruiu. 

INCIPIT PSALMUS LXIV. 

IN Fi.NEM PSALMUS DAVID. 

Te decet hymnns, Deus, in Sion^el tibi reddetur votum 
in Jnuialem, 

llic psaluiiis proprie in finem et congregatioiiera 
genliiiiii , «ina^ DtMiiii laniiatiinr suni , dieius esi : in 
exordio aiileui ojus seeuniiuni con<uetiidiuem siiaui 
propheta oraiionem ouniem ad Di>miuiim dirigit. 

Te decet^ Domine^hymuus, Deus, in Sion^ et tibi red" 
delur votum in Jerusalem. 

Sioii quidem nious esl adjaeens Jeribalem : sed 
hoc loco iiioniis uoinen el uriMs lLCclesi:im signitieat. 



nalivilalis iufantia tenerum , qu:erit iiiteiiio arcu per 
rerum ignorantiain vuinerare : ait enim : 

Siibito saqittabunl eum^ et non timebunt, 

Nainnm ^inipticem et immaculaiam , hanc enim 
fallcre qiiaeruiit, huic occultos laqueos pnclendiint, 
ut per laientes insidias interlidant iniiociMilem ; se- 
quiliireuim : 

Firmfiveriint sibi verbum molum^ dispntaveritnt^ ui 
absconderent laqueoSy dixerunt : Quis videbiteos? 

Seinper eniiu ez se adversiis fideiii pr.Ti^io sunt ; 
et ideo dictiim est : Absconderunt iaqueos, et dixerunl : 
Quisvidebit ^os? SiH^ireiiciis pcrveriere (idem leii- 
lel, iiieredibile est quauiis eain ingeniis suhvertere 
conteudal. Si spcin a;ternit:itis noslre philosophia 
inipugiicl, miruin in modum oiiiue bonuin prae^emis 
vilin |M)iiil iu corpore, iia ut iiigenii sui virtnteeoB- 
lesiis iiislitutio subriii possii. llierque ergo scrii- 
tauies deficiiiut pro eodeni Propheia : Defecerunt 



Ego auiem cons'iiutus sum rex ab eo super Sion moii- 
tan sunctum ejut Hyiiiiiiis ergo hic Deo conileeet , 
qiii sit iii Leciesin , sjiiriinii eaniieo innnteus, ei Dei 
l.udilmsdiiicis : qiiin sniiscqiiiiur : 

Exaudi orationem meam ; iid te omnis caro veuiet. 

Noii enim dicil meam , lit diceniis persona possct 
intcliigi : licet eiiim innlti h<>c. lanqnam dee^sei, nd<- 
diderunl, nou lanien iu authenticis exslai : Proplieta 
eniiu iitin suo sensu , sed inspiraiiis hsec loqniinr , ct 
suhjecit : Omnis ciiro ad te veniet, Kielt^sin ciiini iioii' 
dum Ciirisii adveiiii iutumiiiaia, fuilaiiqu>udo vanis 
supersiiiitiiiibiis olmoxia , cuin pnecffiia gentilia 
ouiiies honiin^'s ad stniiinm impieialis iinbnerenl , 
Deuin in lignis et i:ipidibus pr.edieando. Seiens air- 
lem anlii|ua criuiiua sua Deo propiiianda, veniet ergo 
omnis earo ad eum : aii diceii.<« : 

Verba iniquorum prcevaluerunt super nos , et impie- 
tatibus nostris tu propitiaberis. 



scrutautes scrutinio, Sed quid ad Deum huuiann per- rv Nam qiiautiim prosii errorem gentiiem reliquisse, 
versilas?qnid adversus opificem operis iugeniuin? doclrinam iiiipiam sprevisso , osleudii inferius , di 
licet ouiuibusargiimeniis ad evcrtendam veriiatem ceiis : 
ingeniiim suuin ostcudat, dciiciet taiueu adversiis 
TfTitaiein adserlio falsitalis : atqoe ideo subscqui- 
tiir : 

Perserutati sunt iniquitateSj defecerunt scrutantes 
scrutmio, 

Exquirant licel omuia naturaliiim caiisanim secreta, 
iii ipiiu tanien operis sui iuteuiione dericiunt, doc- 
irinisspriialilms refutati. (jui cnim. ...... oniuia do- 

eeiit audieni a iiobis aeterna! virlutis Deiitu. Jain si 
fidem HaTeticiis deslruere tcntet , Dei Fiiiuin sem- 
per fuis^c eognoscei , nullo a Palre iiiiervnllo tempo- 
ri« S4*paratuui. Cognoscet i|>su'u esse virtiilem. sa* 
pieniiaui Dei , homiuis coiidiiorom; hiiiic prima 
niuiidi crimiiia diluvio abluis^iO . hunc Moyseo legem 
dtdisse, hunc in Propheiis fui^se, bunc per cariiis 
iiifirmitaieincarnisgloriam renovasse. Deficieot igi* 



Bealus quem elegisli et adsumpsisli , ut inhabitel in 
tabernaculis tui», 

Omnis siqnidem ciro veniet ad Deuin, id est, ca 
oinni hoiuinuiii geiiere cougregnbuuliir. Sed be;uu8 
est iile, qiiisquH fMerit ciecms ; miiiii eiiiin Fcctindum 
Evnngeiiiim vocntisunt, sed pniici eiecti. Elceli aa- 
tern suiii iiiiptiali veste , sed et ptiro niqiie iuiegro 
novic naiivitalis corpore splciididi. Qui auleiii ciec- 
tus est, sciie iios coiiveiiil oh qiiani reni fiierii eliic- 
tiis , ad id scilicel «luod iiiseqiiilur : ut inhabitei in 
tabernaculis Dei. Omiiis cr^o perlcclio boiiorniu in 
requie (suppl. tiabitaiionis) eoeiestis esi : inultns 
eiiiui minsioues Domiiius in eceiis esse leslilur; sed 
Pairem ornt in h.vaugeiio , ni Aposioli uiii el i|>se sit 
maneaiit, dicens : Paler, quos mihi dedisti volo, ul ubi 
ego stim, ibi aitU mecum (Jo. xvii, 4). Ex piiirimls er^ q 



XV 



MAFFEl EDITIONIS 



XYI 



inansionibns Apostolis suis eam , qux f>ibi esl propria, A 
commufiical. Scil autem propbeta , quanta bealiludo 
rit in labernaculis Dei. Alio loco dicit : ConcupivU et 
defidl amma mea in airia Domini (Psal. lxxxiii, 3) ; 
posiea antem cum fueril eleclus , lioc sequiiur : 

Heplebimur in bonis domui tiue; sanctum est tem- 
plum tuum , mirahiie in asqiiiiale. 

Quseauicmsinl bonadomuspossnmusagnoscere; Ec- 
clesi;e scilicetmnnera,qu«'e et secimdum multiiiidinem 
fnictus Glirisiusindulsit,qnia ctipsa secundum Aposto- 
lum domus Dei cst. Ilu:c ergo Ecclesia habet irice- 
num, sexagcnuin, centenum rructuni. His ergo bonis 
domus Dei replebiiur , quae inlerim per divisionem 
bonorum adorn.itur , siciit scriptiim est : Huic ergo 
dabiiur sermo sapienliie , alii sermo scientice , alii fiaes 
in eodem spiritu, alii dona curationum, atii genera lin- 
guarum , alii interpretatio iinauanm (I. Corin, xii, 8). 
Yerum sunt et alia plena domiis Dei munera , quoe 
ocuius non vidit , nec auris audivit , nec in cor hominis 
aseendit , qwB priBparavit Deus his qui ditignnt eum 
(ii, 9). Ideo insequitur psalmiis diccndo : Sanctum " 
est tempiumtuumy mirabiiein cequitate. Omniiiin nam- 

3ue credentium corpora ttimplum Dei essc npostolus 
ocet dicens : An nesciiis quod temptum Dei estis , et 
Spiritus Dei iiabitat in vobis ? Si quis temptum Dei cor^ 
ruperit , eorrumpel et hunc Dens ; templum enim Dei 
ionetum es(, quod estis vos (iii, 16). Ornanduin est 
ergo hoc Dei templum in sanctitate atque jusiilia , 
oniliiinibus at«|ue operationibus , ut bonis doinlis Dei 
replentur, ut sanctum et mirabile lemplum illius si- 
mus. Iiisequiiur post'h:ec psalmus dicens : 

Exaudi nos, Deus, saiutaris noster, spes omnium fi- 
nium terrcs , et in mari ionge. 

Oinnium itaque spes Ghristus esi in mari atque 
in lerris. liaque cur in eo omnium spes sit in conse- 
qiieniibiis docet dicens : 

Prceparans monies in virtute tna, accinetus potentia , 
aeonturbans fundum maris, sonum fiuctunm ejus. 

iloc loco non ad lerrenorum monlium naturam 
sermo iste exlenditur, sed qui isli sint montes alius Q 
propheia ostendit : Audite, popuii omnes , et attendat 
terra, et omnes habitantes in ea : et erit vobis Doininus 
Deus in te\timoniOf Dominus Deus de domo suncta sua. 
Propter quod ecce Deus descendet de ioco suo , et de$' 
cendet super exceisa terras, el conteret montes subtus i e, 
el vailes iiqueseent tanauam eera a facie ignis propter 
impietatem Jacob (Micn. i, 2]. 

Nam et iii alio psalnio ita scriptum ostendiiur : 
Commota est et contremuit terra^ et [undamenta mon- 
Hum coniurbala sunt ei commota lunf , quoniam iratns 
e$t eis Deiis. Ascendit [umus ab ira e/tfi, et ignis a[acie 
ejus exardescet , et carbones accensi sunt ab eo , et in- 
ciinavit coslum^et descendit, et caiigo subpedibus ejus. 
Misit sagittas^ et diasipavit eos, et fulgura muitipiicavit 
et conturbavit eos iPs. xvii, 8). In iiis, quanlum leciio 
docet, adventnm Domini de coelo per prophetam Spi- 
ritus Sanciiis ostendit , metum terrae , montiiim tre- 
^idnlioiiem ; ob id quia iratus sit eis Deus , fumo de 
ra ejus exorto , ignem deinceps de conspectu ejus ^v 
accendendo. Fumuit qui asccndit praeteriti temporis ^ 
res G^i . in igiie, quia facic ejus exardescit, futuri 
teinporis sigiiiftcatio continelur. Hos ergo monles 
sngittae dissipnbnni , et fulgura mulliplicata contur- 
hnnt ; omnem scilicet supereininentem virtutem. 
Quicumque se contrn Deum cxnltatiis offeret, ine Dci 
gubditus erit ; descendens igiiur Deus Verbum as- 
sumptiim sibi hominem potciitia accingens, primiim 
hrcc summa moniium deprcssit. Diaboli scilicet excel- 
lentiain protrivii, quein pcense judicii prxparavit. 
Serva^il ideo hnnc propheia raiionem , dicens : 

Prosparans montes in virtute iua^ aceincius potentia. 
Non enim virtus accingitur, sed in virtule Deipoten- 
tia hominis, id est, ei corporis quod deerat coaptatur. 
Ejus ergo liominis poieniia, quem Deus adsumpsit , 
accingitthr in virtute. Delnnc ait : 

Qut conturbat [undum maris , sonum flucinum ejus. 
Cionturb.it autem nou inarei scd roaris fundum ; roare 



r; 



auiem, utest in alio psalmo, propheiiie sermo incui- 
rit, et seculum nuncupatur, sicni ait : Hoc mare ma- 
gnum et spatiosum ; ibi requiescet Draco, quem figu- 
rasti ad inludendum iiium (Ps. ciii, 25). Monies igitur, 
id est, adversarii oinnes, pcenie jiidicii praeparanlur , 
et maris fundamenta turbabunlur. In liorum enim fi- 
duci» sxculum consistebal; lurbaio enim Diabolo 
omnia erroris sui minisieria turbabuntur. Recor- 
demurautem murmura, ei baccliantiiini fremitus,om- 
nium denique profanorum cxrimoniorum canlu 
mnndum aliquando sonuisse : nunc vcro Domino 
Ghristo praedicando, silere oinnia, et trepidare, cum 
Antisiiles lemplorum insanientes fidelium vlrtuti 
subjiciunlur,cum justorum verbis torqiienlur, laniaii- 
tur, nrunlur, puniuniur. Per h:ec itaque jam judicio 
prafparantur, et prxparatioista qiiid proficiai agnosce. 

Turbabuntur , iiiquit , genies , et timebunt : videntes 
itiique Deos snos mutos, ct ad imposilionem maniiuin 
nosirarum vocibus Ingemenies : sed post turbationem 
gentium ct hi timebunt, qui inliabiiiint (ines. Finis 
autem postremum tempus est, in qiio res ipsa deficit: 
videamus ergo , hi qui fincs habilanl,curtiinebunt, 
et unde illis metus ingruat; sequilur nainque : Et (i- 
nubunt a signis tuis. Metus ergo omnis a signis est : 
sed qu» h£C erunt signa ? Exiius matutini et vespere 
deiectabis : nam posl contiirbati maris fuiidum, inaxi- 
nium Dei signum est dies in orationibus. Inchnalur 
hyinnis Dei dies : clndiiur secunduin quod dicium 
est : Eievatio manuum sacrificium vespertinum (Ps. 
CXL, li). Succeditet hocseqiiens signnm. 

Vfsitasti terram , el inebriasli eam. Visitavit auiem 
Deus terram,id esl, hnmani generis nativitatem, eam- 
que visilatain per Spiritum sanctum inebriavit. Mul- 
liplicaia inuneribus Dei dives efficitur, Apostolo di- 
cenie : In omnibus diiaii estis in ipso omni verbo et 
identia (I Cor. i, 5). His enim bonis replemur quoti- 
die , atque ebrii sumu^ ; et unde sit iste ebrieutis 
fructus in sequentibus ait : 

Fiumen Dei repieium est aqua. Nam in Evangelio 
sic ait : Qui crediderit in me^ sicut scriptum est flumina 
deyentre ejus exient (Jo. vn, 38). Iloc ergo dicebal de 
Spiritu Sanclo , quein accepturi erant credentes in 
eum. Hocergo flumen Dei aqua replelur , Spiritus 
enim Sancti muncribus inundatnr , et iii nos cx illo 
vitje fonte fluvius Dei aqua repleius iiifnnditnr. Habe- 
mus etiain et cibuin paratum : quis hic cibus est , vi- 
deamus. Ut autein hxc omnia futuri teinporis doceret 
esse, ait : 

Rivos ejus inebria, muitipliea generationes ejus; in 
itiilicidiis ejus lcelubiturcum exorietur. 

Terra autem visitaia inebriata est ; et quomodo 
nunc rivi ejus inebrianiur ? inebriamnr aulein ipsi 
cum Spiritum Sanctum accipimus. Dehinc orat pro- 
pheta , ut hos eosdem rivos inebriel, ut generatiunes 
nostrae inultiplicentur, ut terra scilicei bona secun- 
duin Evaiigelii comparationem verbi semen excipiens, 
fructu tricesimo, et sexa^esimo , et centesimo dite- 
scat : id est, ut posi Baptismi gaudium subeat in iios 
sacramenii inteiligeniia , propheiis scientia , sermo 
sapientijey sanationumcharismata, etdxmoniasnbjec- 
la sint nobis. Haec enim nos tanquam stillicidia pe- 
netrant,qu£ paulatini coepia fructum nniliiplicem 
exuberant : in his igiiur stillicidiis cum exorieiur 
terra , laitabitur, Sed stillicidia muliiplicanlur ut rivi 
siiit, rivi antein inebriantur utflumina sint. Post ista 
Insequitur psalmus dicendo : 

Benedices Domino coronam anni benignitatis tuce, 

Annuin aMerni et beaii illius seculi siiie dubio de« 
clarat,quia boniuiis Domini hic annus est. Hujusanni 
benediciiurcorona, visitata enim terra jucundissimus 
annus, et suavissimus erit : haec eniin Ghrisii esi pote- 
state victoria; hxc corona Domini flore benedicta esi, 
Sanctoruin suorum choro gloriosus. Tunc ubertaie 
campireplebuntury tunc deserti hnes pinguesceni, tunc 
colles exsuliaiione accingentnr,itunc arietes ovium in- 
duentur : tuncenim retributionis est tempus ; in campis 
^nim quorum cullurae usus est , ea quse sub lege et 



XVII 



PRiEFATIO. 



xvin 



ciillura Dei fuerint opera « uberlalem consequentur. A OmnU terra adoreni libj^ et psallent tibi : Pgalmum 



Ubi auiem flnes deserti pinguesceni , Ecclesiae, qu» 
deserta fuit , |Mipulus repromissionis fruclu iierum 
ditatur. Incollibus vero exsuliatione accinctis gloriosa 
roartyruni gaudia nuntiantur; hi enim sunt nomini- 
bus cxteris aliiores. Cum auiem arietes ovium in- 
duentur, pairiarcbarum, et proplieiarum, et Aposto- 
lorum xterna illa et beata vestis , qui duces sancti 
gregis sunt , ostenditur. Hoc ergo indumento arietes 
ovium induentur , et hoc glorios» immortaliiatis ba- 
biiu vestiuntur. 

Et convalUi , inquit , abundabunt frumento : humi- 
liores scilicet , atque operis boni tiomines rrnctiim 
vits sortientur, non enim uberiaiem replebuntur, ut 
campi , neque exsultatione accingeniur , iit inontes » 
sed inimento tantum abundabnnt; idest vivendi sub- 
slantia non cnrebunt : hi enim campi , haec deseria , 
hi colies , isti arieles , hxc convallia clamabunt , et 
hymnum dicent , et ob hxc diversa relributionum 



dicant nomiiii tuo, Aliissime. Vetiite^ inquit, et videte 
opera Dei* 

Inviianlisverbum est, doctrinam enim Dei tanquani 
in vicinio collocatam posuit. Et cum venisset, inquit, 
evangelizavit pacem hit qui de longe, et pacem /iis ^Ht 
de prope {Epnes, ii, 17). Cx lege enim multi tanquam 
de prope manentes crediderunt ; ex geniibus autem 
longe positis Propbetae prxdicatio omnes ad Der opera 
coniuenda advocat : sed non ea opera, quae cunctorimi 
oculis subjecta sunt, coeli, aeris, terra^ ac mnris : hxc 
enim omnes coniuentur : sed ea quac fidelium lantum 
studio compei ta sunt cuin ingcnti et admirabili virlute 
Pharaonem pro iinpietatis suae mcriiis in exemplum 
humani timoris oppressii; cuin mare siccaium est; 
cum Jordane populiis pcdibus egressus est : ad hujus 
igitur Dei opera contuenda Proplicta genies advocat, 
dicens : 

Venite, et videte opera Domini, terribilis in consHiii 



praemia indefessis maximis vocibus Dei potenliam n wper filios hominum. Qui convertit mare in aridam^ in 

->•—•- — • ^ flumine pertransibunt pede, Sed quid nd universa: ter- 

rae saluteiii proficit?Videnmusqiiid nobis lantopostea 
geniis Jordanes lunc arefactiis iinperiit, hujus enim 
aqiiis primum peccatoriim ablulio Joanne poeniten- 



praedicabunt. 

INCIPIT PSALMUS LXV. 

Jubilate Deo, omnis terra^ Psatmum dicite nonuni 
ejus, 

Primum ergo jubilandum Deo praemonet, secundum 
psallcudum nominiejus, dehincdandamgloiiam lau- 
dationi ejus; tunc dices Domino Deo, quam terribilia 
gunt opera tua: posircmo confitendum, In multiiudine 
virtutis twe mentientur tibi inimici tui. Sed ad ratio- 
nem, atque ordinem liujus scrmonis necessarium est 
id, quod difficultatem affert, paucis absolvere. In la- 
tinis codicibus iu legimus : 

JubitaU Deo , omnis terra, 

Sed quaiilum ad eloquii noslri consuetudinem per- 
tinet. jubilum pasioralis agresiisque vocis sonuin nun- 
cupamus, cum in solitudinibus aut respondens, aut 
requirens ductae in longum sonus vocis aiidiiur. In 
Gnecis vero tibris, qui ex Hebraico proxiini sunt, si- 



tiam pnrdicanle donata est : pcr liunc eniro fluvium 
in reproinissionis lerram populo iter fuerat; nunc 
quoqiie per eum via nobis coeiesiis regni demonstra- 
lur, aquis ipsis Baptismo Domini consecratis* Ubi 
ieetabimur in ipso, Propheta subjecit , diceiis : 

Qui donnnaoitur in potentia sua in asternum. 

Unigenitus enim Dei filius, et si regnavit semper, 
non tamen semper re^navit in corpore : nain hoc toco 
tempus illud ostendiiur, quo glorificato in gloriara 
Dei corpori et nomen Dei donatur, etregnuin. 

Quaniam probasti nos^ Deus^ igne no$ examinastif 
»cut igne examinatur argentum, 

Compnralionis similiiudo esi : examinandi argcnii 
illa sola ratio est, ut sordcs, quae ex prima terrae 
maleric adbaeserint, decoquantur; et si cx nlterius 



gniflcationem ejusmodi habet alalagmus, qiiem La • G meialli natura adinixta fuerint, purgcntur. 



tini jobilum ponunt : significat vocem exerciius prje- 
liantis (o/. proterenlis), aut in^concursii propier rem 
hostem, aut successuin victoriaeexsultaiionis voce te- 
stantis. Vox autemexsultationisdissenlita jubilo. Po- 
siti igitur et nos sumus in vitae istiiis pracliis, et iiihoc 
carnis et snnguinis iioslri cerlamine, adversuni Dia- 
bolum, exercitusqiie ejus armis S|iiriialibus dimi- 
cantes: propicr quod monemur Deo in voce exsul- 
lationis jubilare. Ferendus est ergo coiifessionis 
nostrx sermone omnis profanus audilor , et adver- 
sam Diabolum, armaqiie ejus, oraiionum nostrarnm 
sonito certandum est, et belli nostri victoriam eXdUl- 
taiionis voce monsiranda est. 

Audiat orantis populi vocem qnis, cxtra Ecclesiam 
spectans celebres byinnorum soniius cum devota re- 
spoosione confessionis accipiat : necesse est terreni 
omnem adversantem, cum audiat victrices voces no- 
strasexsultationisgloriapersonare : Dategloriam lau' 
dationi ejus : tali enim laudatione cum genles opera . 
nostra contuentur, Patrem nosirum, qui in coelis esi, ^ 
ma&nilicabunt, et dabunt nomini ejus gloriam. 
Dicite Deo : Quam terribilia sunt opera tual 
Quis enim non trepidet ad majestalem ejus qui 
secula instituerit, mundum condiderit, temporfi per 
vices dimensus sit , coelum astris ornaverii, terram 
fructibos repleverit, mare obicibiis concluserit, ho- 
minem, ut his aut uieretur, aut dominaretur, ele^e^ 
rit? Per haec omnia virtutis signa potesiatis ejus 
aetemiias noscitur, ista enim terribile notnen condi- 
loris efflciunt : horum igitur operum conditor esse 
Deus, a nobis praedicandus est, et a cacteris confi- 
lendus* 

/r fiui/ltftu/iiie wtutis tum mentientur tibi tittmict 
tai. 

Ex moltiludine scilicet virlutis Dei falsorum in 
diis nomiflom vana efOciuntur, et quia mentientur 
inunici» quid a cunctis fieri oporieat, doceiur iu : 



Deus iiaque credcntes iii se, iion taiiquam ignarus 
examin:it, sed secuiidum Aposiolum tenlationibus 
probaiioncm affert. Sic itaque examinantur cre- 
(lcnies, iit igne purgati, et admixlioiie viiiorum car- 
narmin dcf;ccati, splcndcant, exaunnanle innoceniiae 
clariiale. Tciiluiionum aniem geiiera, et diversas 
Martyrum viciorias conluenles sciinus (piibus modis 
aniinae poiiantur in vilam. Alii in vincnlis carceris 
gloriantur, alii cxsi in verbcribus gratulantur, alil 
potestali desecanda feliciuin capituin colla subniit- 
tunt; plures iii exstructos rogos currunt, et irepidan- 
tibus poenae ministris ignein saliu devotae festinatio- 
nisinsiliunt; alii in profundum demergentes, iion in 
aquas iiecaturas, sed in refrigeriuin aeteriium Beati* 
tudinis decidunt, toto ipso corpore Deo hostiam ian« 
quain holocausta pnrbentes. 

Pcrcurrit ergo per baec passionum genera ex per- 
sona Aposiolorum et Martyrum proplieticus sermo 
dicens : 

Igne nos examinasti, sicut igne examinatur argen* 
tum : induxisti nos in laqueum, id est in custodiae ca- 
tenas : posuisti tribulationes in dorsum nostrum, poenas 
sciticet verberum, quibus Apostoius Petrus gaudei,et 
Paulus exsultal : imposuisti honunes super capita nostra : 
transivmus per ignem et aqumn, Non in his dissolvi- 
lur, sedin aliud per illa transducilur, cum dicit: 7ran- 
sivimus per ignem et aquam ; et ubi transducatur, Pro- 
pheta non ignorat dicens : Induxisti nos in refrige- 
rium, Resurrectionis scilicet diem signilicat, in qua 
post mortis istius lempus non flctur, non pcccatur, et 
vivitur. 

lutroibo in domum tuam in holocaustis ; reddam tibi 
vota mea, qwB distinxerunt iabia mea. 

H»c ergo sunt in tributatione primum Martyrum 
vota; tuncdeinde, utexnobis holocausta medullata 
consumment. Induti sunt arietes o^vMm \ V\>k. ^vc«Bi 
arietes cum \i\e«uso omm \kMVit«^ \^s^v|^'&VQit 



XIX 



MAFFEl £DIT10NIS 



\X 



tamqiiam principes gregum.Non solum aulem arieies A Dei sermo consuluii. Hoserto gradus Caniici quxr.i- 
ciiin incenso offereniur, sed eliam boves offerenlor mns, per quos ascendere ad loca, quae siinl Sanclo- 

rnm, possimus. Ardnus enim usque in ea, el aiigusli 
itineris ascenitus est. Ideo ail Ibvid Propliet* : 
Ad t€y Domine, cum iribnlnrer ctatnavij ct exnuditti 



cum liircis; idesi contnmacis nainr.-e pecora ad cul- 
luram Dt»idomaniur, qui siib momento temporis eru- 
diti sint. Non ergo de pccudibiis harrc loquilur, sed in 
hobus Ecclesi^e hominis ngiira inonsiraliir : iliossci- 
licrt, quos perscciiiionis tenipeslas in Martynim glo- 
riam generavit. Scimns eniin plures per ignorantiam 
excniplo Mariynim ad mariyHum cucurrisse, fldel 
manyrio gloriam consecuios; qualis Tuit illeunus de 
lalronihus, qiii cum Doniino cruciflxiis In ipsa sua 
damnaiione Dcum ronfessiis est, dicens : memenlo 
mei^Domine^ cum venerit inregnnm (uum(Luc.x\iny 42|. 
Cui ita responsum a Deo est : Amen dtco tibi^ hodte 
mecum erin in Paradiso. Postea eniin quain pcrsnnam 
Aposioloriim, M.iriyrum, Propheiarum Spiritus pro- 
phetalis ostenderat, qiiibus modis aulmae easent in 
vila, eloquitnr dicenS : 

Suanta fecil anima: meas, 
auc: enim animain posuit In vitam, hanc in refri- 
gcrium induxit, hjcc in holocausils domum Deiintroi- 
vit. Mcruit ergo bona anima, qUtit ad Deum ore cla- 
mavit, noii iii liiigua, scd iub lingua : in occullis 
scilicet rmgua Deum confessa est, propter quod ex 
Mariyrum persona dictiiin est : 

Injustiiiam ii couspexi in corde meo^ non exaudiai 
Deiu. Proplerea exaudiidi me Dcut, intendit voci ora- 
tionis meee, 

\n conle siio niillum scilicet viiium contrahens; 
hic enim digniis fuit audiri. !n vlta ejus anima posiia 
est : pedos ejus non commoli sont, et in refrigtTium 
iiiductus est, et domutn Dei inlroivit, et qua; distin- 
3[eral lahiis vota pers<»lvil, dicendo : 

Benedicius Deu» qui non amovit deprecationem meam 
et misericordiam $unm a me, Laudem Dto coe]>tam in 
exordio Psalmi, iu tiiie confesus est Deum, cui glo- 
ria est in secula seculorum. 

INCIPIT PSALMUS CXIX. 
Caiiticiiin graduum. 

Ad U^ Domine, eum iribularer clnmavi^ et exaudini 
me, 

Psalmoriim tituli, iit in Psalniis ostenditur, Itabent 
suas proprias sigiiilicaiioties, rationem et argiimenia 
8cripi(»riini, qu£ siihjaccnt, brevissime coniiiientes : 
de qtiihus iiiiiic non est iiecesse tractare. Tunc eiiim 
id fieri oporiei.cumPsalmiis uiitisquisque traclabitur : 
Nunc vero Caiilicum graduum altiiigiinus, quorum 
coniiuua eta^ualis in >eriplio cst. In plerisque auiem 
Psalmis miilia secuiidum liistori:im, et ordinem in 
superscripliouibus eoruin esse iiidiia leginins : ui cum 
fugit David a facie filii sui Ahsaloii, ciim muiavit 
viiltum siium coram Ahiiiielech , cum post Bersahee a 
Nathan Proplieta iiionetiir, et in reliquis sicubi ges- 
torum veritas ipsis Psalmorum titnlis coniiiictnr. Sed 
inemiiiibse iiosoporlei, ejiisdem Psalniosnon idcirco 
omiies corporaliter inlelligeiidos; quin poiiiis oporlct 
nosspiritaleminlelligentiam sub hac gestarutn rerum 



me, Ciim eiiim quis Heprecani jnsie ctamel ad Domi- 
mtm; aiidiet contintio oicentem sibi : ecce adsum. £t 
quia adest, ileriim rogaiidus est : 

Doffitfie, libera ammam meam a labiis iniquis et a 
lingua dolosa, Dolosa autem lingua <»pus csl fallax, 
nuod (ler vitiB tetiiporalis spem deducii iii luortcm. 
Haereiicorum quoque ista mendacia sunt, aliicr oni- 
nia tradere ei docere, quam scripia sunt. Ah liis igi- 
tur per Dei misericordiam oranies liheraniur : et in- 
ter eorum iribul.itiones, clamantes ad Dcuin exau- 
diemnr. Suh hoc subseqtiitur. 

Quid delnr tibi, et qnid apponaiur tibi ad linguam 
dolosamf id est quid libi adversus ralsiiaiein <'jui 
prxsidii afferalur? responsum est : Sagiiia: potetUes 
. acuias in carbouibus desolatoriis, Sagitlam aiilein ipsiini 
B Dominuni nunciipatiim E>aias osl*ndii, hor. m«>do 
dicens : Posuii me ui sagillam electam, et in pharetra 
sua abscondit me^ el ait^ Grande tibi est lioc^ vucari le 
puerum meftm (Is. xlix, 2). Sint ••rgo lix sagiila; utnuiH 
qiie in moduni exspeclatije, vcl in paMiani iniquoriini, 
vel in saiiciorum corporutn ueccatum vulneiantes : 
sitque vel devasianscarbo, velpiirgans, purgal auleui 
ftd perfectam iiinocentiam confiteiites. 

Heu me! quod incolatus meus prolongatus est. Post 
enim sagttl^s Dtmiini, et illos carhones desolaiorios 
beali illius regni gloriam desiderat. Neque solum <lc- 
sidorat, sed omiies moras odit dicendo : 

Heu me ! quod incolatus mens pr olongatns est ! Tale 
hoc dictuiii est, iit cuui iti tvangclio |ictitiHis : AdvC' 
nial regnum tuum, fiaivoluntas tua (Matt, vi, lO). Iu 
boc igiiur corpore positus proplietx spiritus, tiiniiiim 
sihi prolixum inctdatum queriiur hic, festiiians perc- 
griiiari a terrenis, el incolare ccelestia ; ut derelictis 
praesentibus, consequatur invisibilia ei xterna : ideo- 
C que ait : 

Heume! quod incolatus meus probngatus est : ha- 
bitavi cum inhabitaMibus Cedar, Cedar gens est Isniae- 
litarum deserta incolens , cujus liiies i!S<|uc Me<I<)S 
ei Persas proferuniur. Ced.ir eniin Ism:iel lilius fuit, 
Cenesi tesiante: Primi7/vu<, inquii, Ismael Naveoth.et 
Ce(/ar(Par.i,i9). MisunliiuncSaraccniniiticupati.Qui 
er,^o P^alroos istos terreno ingenio iiitclligcndos puia- 
veruiit, id volunt cx persoiia populi captivi Prophetam 
conqtiestum fuis.se, qtiod in habiiaculis Cedar l<»iigus 
illi populo fuerrt incolatus. Sed virtutem verhi non 
sic iiitelligere debemus : Cedar enim secundum II e- 
braicaui liiiguam, ut nobiscuiti proiiuntiatur, ohscu- 
ralio est. Meininit htijus taheriiaculi sponsa illa in 
Caiiticis canticorum diceiis : Nigra stim, et formosa 
sum filia Hierusalem^ sicut Tabei uaculum Cedar, 

Propheta ergo , i|uia iniquorum C(»iKsoriium et 
habitatiouem eorum in ohscuiaiis odirei, ideo ait : 

MuUnm incola fuit anima mea ; cum his qui oderant 
commenioratione suscitari. Ergo si secunduoi titulos .^. pacem , eram padficus, cum loquebar ittis impugnabant 
superscriptos in Iioc Psalmo, aliquid -de htstoria coii- ^ me graiis. 



tineai, videndum est. In Esaiae enini libro, oranle 
Ezechia, sigiium ei posilum est iii gradibus prorogai» 
salutis. Erant autem in domo ejiis gradus decem, 

3u<is 8oI ulira icmporis sui cursdm luniine suo accc- 
cnte conscendil, rdr>umque die moriis ejusdem 
temporis sni liimhie decedeiite descendit. S<*d nulla 
ad psalmos historias siroililttdo est. Uoc tameii quod 
Ezeclii» datum est signutn, maiilfeste ostendit Dei 
lumeii his, quibus pro meritis futurtt vitic beatltodo 
impcriitur, accedere; illis vero quibiis sit negata, dis- 
cederc. Esse antt*m in leniplo ;;radus quiudecim, hi- 
storia iiobis locuta esi, dift|iosiiOHque <miineh eotisi- 
sierc, quibiis quxdaui quasi dignitiiB Mi anteoedetitibiis 
obiinoretur : iit Leviiici prlnium coftsistereiit, post 
Israeliiap, tunc Proselyti, et deineeps alfi. Psalmi 
eiiiin non sui laiitoro lemporis res huiitiant, miihtis 
Mripii siiat; mA wiivertli» qui lli viiam vemreiit, 



Erat (|uidem (iropheta pacificus cum pacis intmicis; 
sed pra^dicationem ipsius oderant; et a doclrina Dei 
eommovclKintiir. Hos ergo modeslia sua Propheta in 
pace cohihebat : ideoqiie praedicare pacem proplieta 
non dedinit; sed pacis prxdicatorem inimici pacis im« 
pugnant. 

INCIPIT PSALMUS CXX. 

CAirriCUH GKAIICUH. 

Levavi oculos meot in montes, unde veniet ttuxilium 
mihi, 

liiimame meulis natura ea est, ut si cogltaiiime 
ali(|uhl coniemplemtfr, talis se nohis unainueque spe- 
cies exhibeat, ^qitaiem eam et cogitando formetiitis. 
Quoqtto{(Miin mentis iiostrne oculos inteiiderimus, id 
i^um ift^quod flxi suiit referont ad seiismn. Levavit 
ergo iii monles Propheia oculos ; quosnam oculos ? 



XXI 



PRiEFATlO. 



XXII 



iiempe de quibus scriplum esi : Revela oculci meos, 
et rofnoscam mirabilia de iege tua (cxyiii, 18). Non 
ergo III id revelandi siint octili, quod cernebaiur, sed 
ad id quod intelligi oplatur in lege. Mentis oculos 
Proplieta elevavit in montes : quosnam iii monies ? 
iion iilos utique , quos aspectos videt bumanns, sed 
niontes accipimus propheticos libros ex terra in al- 
tum eievatos, per quos sii in superiora conscensus. 
Poterimus aiitem et montes intelligere evangelica 
inysieria, et Gcelorum virtuies, et potestates, quo- 
rum miiiisterio iiobis ad coelum pnesiaiur ascensus. 
In hos igitiir montes propfaeia oculos cordis elevaiis, 
et in liis igitur intelligentiae sux lumen intendens« 
totum id quod cogitaiione viderat, mente coiitiuHit, 
sciens uiidc Tenturum esset auxilium, et dicens : 

Unde veniet awnlium mihi. Staiimque sibi beiita 
coiifessione respondet : Auxilium meum a Dommo^ qui 
fecit ealum et terram, Haec felix fides, haec vera con- 
lessio est, haec spes aeternae coalestis benediciionis 
digna muneribus. Tum dicit : 

Auxilium meum a Domino, qui fecil coelum et ter- 
ram : ideoque ait ; Intende in commolionem pedem 
luum^ neque dormiet qui cuttodit te. 

Pes est pars corporis, oinne corpiis io res agendas 
efficiendasque circiimferens. Sub pedis noinine motus 
nientis nostrae incessusque significaiy et in Evangeliis 
Domiiius peJes alios significans , pedem dextruin 
scandalizantem jussit abscidi dicens : Ei si pes tuu$ 
dexter scandalizat (e, absdnde emm ( Morc. ix, H }. 
Ergo ut oculi meniis, ita et pedes iiitelligendi snnt, 
liabentes in se et inlelligeiitiae visum , el voluiitatis 
niolionem. Gtsubjecit : rfeffue dormiet qui custodit te. 

Domino itaque manente in nobis, pervigil custodia, 
et indefcssa munitio est. Yerum si per teporem fidei 
dormiamusy dormil ct ipse nobiscum; non eniin in 
Deo somnus est, cujus Angeli et nomine, et natiira 
Yigilantes sunt; sed quia secundum fidem nostram 
autvigilaniem aut dormientem Deiauxilium nobiscum 
aut vigilabity aut dormiet; idcirco Dominus frequeii- 
ter et vigilaus significatur, et dormieiis. 

Dominus proteciio tua super manum dexirce tuce. 

Semper Scriptura dextram parieni optiiiiam atque 
utilliinain denionsirat, manum vero etrectiim oinnis 
operis accipiiiius, uiide illud etiam sic dictum est per 
Propheiam : Libera me de ore leonis, et de manu canig 
unicam meam {P$. xxi, 21). Liberari se ab operibus 
malitiae deprecatiir : idcirco super manum dexteroe 
cuslodia Dei vigilatura promilliuir, ut illibala in iio- 
bis bonae volnniatis opera perseverent , quibus ma- 
nentibfis in nobis aDterni illius et beati lemporis re- 
gno detcrsa omiii iiifirmitaie utcmur. Nani et hoc 
nobis quod sequitur Prophetije spiritus pollicetur di- 
cens : 

Per diem $ol non nret te, neque Inna pet noetem. 

Spiriius enim propheUilis novit illam bentitudineYki 
temporum, in qua a nobis omnis demoiatio eorporeae 
iDfirniiiaiis abscedet ; in qoa non frigtis, iiOn calor, 
non nox, sed xterna dies, et beaia temperies sft, Jus- 
tiiiap in nos scfh. doroinante, cujiis tempoHs requtem 
jaro in eremo Doroiniis prasformans, populo soo diur- 
nuin caloreiii in columna nubis, et nociurnum frigns 
ac tenebras in colomna ignis temperabat. In Itac igi- 
tur aetemomm temponnn custodia qnisqae Domlnf 
custodiain promcruit, nermanebit, ne gelu luiix et 
caiore solis uratur ; sed seculi hiijus injuriis libera- 
tus in stemo, et beato regno corporis sui snmat so^ 
lidam immuUibilemque naturnm. Seqnilut deiiide : 

■Dominus cusiodiet te ab omni malo. 

Fidelem anhvium ab omni malo Domihus custodft, 
id est ne eiim Diabolus corrmnpat, ne fur Ql)repHl, 
ne lupus laceret, ne leo vastet. Haec eiiiin siint Dia- 
boti niiiiisieria vitiis consuinero, blandimeniis subre- 
pere, obtrectaiionibus lacerare, el tota virtuiis suae 
potesiaic vastare. Ab lioc igittir omiii malo exspectan- 
da cuslodia est : idcirco consequitur : 

Cuslodiet ammam tuam Dominus. Ne quid lot malis 
io eam sit potestatis. 



A Djmln\s custodiet exitum tuum' el inlroitum tuum^ 
ex lioc nunc et usque in seculum, 

Cnm etiim exeiintes de corpore ad introiium iilutn 
regiii coele^tis pcr cusiodiam uoinini fidelesomiies re- 
servabunlur, in sinii scilicet interim Abraliie collo* 
cati ; quo usquc introeiindi rtirsum in regniim coelo- 
rum lernpus advenial. Gusiodiet Doinintis exituin, 
custodiet iniroitum : ipse est enim, qui aii : Egosum 
janua ; el, nemo vadit ad patrem^ nisi per me (Joan. 
X, 7; XIV, 6). Ipse est Dominus Jesus Ghristus qui est 
benedictus in secula. 

INCIPIT PSALMUS CXXI. 

FELICITER CANTICUM GRADCDM. 

Ltetatus sum in his qucE dicla sunt mihi : in domum 
Domini ibimus. 

Qui spe ccjelestis desiderii tenetur, nihil obscuritatis 
in br»c spiriius Psalmo habebit : namque ctim se mo- 
miiierit scriptum cohaeredem, et siinilein Angelis, ez 
j. resurrcctioiie renovaiiduni, futuruinque iiictdam civi- 
^* latis coelestis vivis lapidibus exsiriiciai,dequa PauluS 
memorat : Jam non eslis advenas, neque peregrini. sed 
estis cives Sanctorum, et domeslici Dei^ superadificali 
super fundamenlum Apostolorum (Eph, ii, 19) : ciiro- 
que legerit ea, qiiae nunc sunt, ex parte adnuntiata 
ab Aiigelis formata in lege» exposita a Prophetis, 
prsedicaia ab Apostolis ; tunc ipse sibi necessario pro- 
claniabil, exeniplo Prophetse dicens : 

Lettatus sum in his quce dicla sunt mihi. Sed qitae surC 
illa qii:e dicia sunt, in quibus laeiitia suscepta est? 
neinpc id quod seouitur : 

In domum Domtni ibimue. 

Ergo quia Iiscc antea dicta sunt, propterea Ixtalur, 
gaudetiir, qiiod eunduin in doinuin Domini sil. Qiiac 
aoiem sit domus Domini , in alio Psalmo declarat, 
dicens : Quoniam etegit Dominus Sto/i, pra:legit eam in 
hahitationerh sibi. Hcec requies mea in secula seculo- 
rum^ hic habitabo quoniam prcelegi eam (Psal. cxxxi, 
15). Non utiqtie hanc terreiiam, quae propheias oc- 
G cidit et lapiaavit; sed illam liberam et coelestem 
llierusalem. Ne forte quis ignoret in vanum nos In 
eam domum Ittiros, subjecit dicens : 

Stantes erant pedes nostri in atriis Uierusalem : Non 
fncerta nontlaiit, non iiicogniia poUicentur. ilanc do- 
mum desiderabilein et dilectani a nmltis agnovimus. 
Nani ia nlio psalino nit : 

Vnam petii a Deo^ hanc requiram. ut inhabitem in 
domo Domini omnibus diebus viics mew (Ps. xxvi, 4 ). 
ILcc domus dosiderabilis cst, fuiid;ifnen(o duodocim 
vivarum gemmarum esse vivos lapides ekstriictos , 
excisos : primum id opus osdificaiioiiis cst a Moyso 
in Icge, a prophctisfh passionibus suis, ab Apostoli^ 
in martyriis. li aediftciitores, hx>c civiias, hic stantes 
sunt pedes Sanciorum, ctijus domus custodes sunt 
Apostoli, quibusdaiae sunt claves, sicuti dicttim est : 
Vobis dabo claves rcgni coelorum. Hjcc est Hierusa- 
lem, qute cedificatur ut civitas : aedificattir eniin iisque 
ad diem consummationis, donec intret in eam pleni- 
|x iirdo gentinm , cujus participatio est in ipsum. Qui- 
^ cumque enini se a coeiu Sanctorum et ab Ecclesiab 
corpore separant , participationem sanctae isiiiis do- 
mus non hab^bunt. Quia pariicipatio civitaiis hujOs 
in ipsuiji est : oroiies (miro, qui uno aniroo suiit, ili 
ea enint : 

Ascenderunt tribus tribus Domini Sunt enim gul 
non soiit Dominl, quibus dictom est : Vos estis plii 
Didboti. Tribus ergo, quae sunt Domini, ascendent, 
id est qui secundum testimonium Dei intrant in sano- 
tam civitatem. 

Ad cOrifitendum, inqult, nomini ejus. SeJ coiifes- 
sio isla jiidicium est. Judicatur enim per eos, qiil- 
bus diciuin est : sedebitis super duodecim tribHnalia, 
judicantes dHodfcim tribus israel. Non soluiii hi 
judicabuiil, sed et Regiiia Austri et ipsa judicabit, et 
Nrnivitic coiidemiiabuni; quia hi poeniienliain prae- 
dicante Jona prophela egeriint, el Regina Austri ex 
tiltimis terrae partibus veniens sapicntiaro Solonio- 



XXOI 



MAFF£i CDiTIONlS PIVifiFATlO. 



XXIV 



nis audivit : in qua regina Ecclesiae fignra csi, qu.-e 
peregrina et incognita poenilenliae crcdidil, ct sa- 
pientiam desideravii audire. 

Quia iUie sederunt sedes in judicium, sedes super 
domum David, Sicut enim in caeieris locis nomcn 
Dei ex corpore est ; nunc quoque Scriptura ipsum 
Deum David nuncupat, nomen ei ex parente camis 
assumeiis. 

Rogate qumad paeem sunt Hierusalem. Rogate non 
orandii. sed interrogandi sermo est : pacem discere 
in volnniate estaudientium. Gum enim de pnce ejus 
interrogaverint, tunc l.^elabunlur, tunc conndenter 
diccre putcrunl : in domum Dei ibimus. Deliinc se- 
qiiitur : pax in virtule tua, el abundantia in turribus 
tuis, Pax aique virtus domus liujus invicem connexa 
sunt sibi. Sed in omiii genere civitatis niliil neque 
flrmius, neque uiilius, ncque excelsius lurribus est. 
Nam cum de pnco virtutis memoria esset, abiindan- 
tiam bcatitudinis perrect» civilatis hujus principibus 
populorum, tamqnam flrmissimis et gravissimis 
depuiavit, dicens : 

Et abundantia in turribus tuis : Per quod intelli- 
gitur, abundantiam iianc non promiscuam omnibus 
esse; sed Fidelium tantum, et Snnctorum virorum, 
qui cseteris vclut turribns adiflciorum emineant; 
id est Patriarch:e , Propheiae, Aposioli, Marlyres; 
de quilms Dominus in Evangelin ail : Patert pro Ms 
te rogo^ ut omnes unum simus (Jo, xvii, 21) : hic est 
Dominus noster Jesus Gliristus , qui est benedictus 
in secuia. 

INGiPlT PSALMUS GXXiV. 

FELICITER CANTICUM GRADUU^I. 

Qui confidunt in Domino, sicut mons Sion non eom- 
movetur in (Biernum ; qui habitat in Hierusalem^ 
montes in circuitu ejus, et Dominui in circuitu po- 
puli sui, 

Est enim mons Sion civitati Hierusalem immi- 
nens : est autem eadem civitas iia posita , ut circa 
ipsam plures sint inontes. Qui ergo coiifidit in Do- 
mino, illuni prorecium habebit, ut sit sicul mons 
Sion. Noii eiiim liieriisalem ipsa sanciific^Uionem 
habitantibiis afTerebat, ut liabitalio ejus firmata esset 
acterna : cum exinde sacrilegia, cxdes proplietarum, 
Judicium mortis in Deum, Tuga Apostolorum, Grucis 
scandalum sit. iiabitanles auiein in eam quoties 
captivi? quoties perenipti? ad ultimum civitas ca- 
dem funditus diruta est. iiierusalem itaque evcrsa 
populi ejus exstincti sunt : hodie in ea noii Sacerdos, 
non I^opliela, non princeps. Et qiiomodo habitatio 
ejiis non commovebitur in x^iernum ? et Doininus in 
circiiitu populi cjus? sed quia in lioc monie fructus 
Prophctiae nullus est, quid in monte intelligi opor- 
teat Esaias docei, montem Domini excelsun^ signi- 
ficans ad quem gentcs venturx esseiit. Ecce mitto 
in fundamenta Sion lapidem praclarum, electLm^ an- 
gularem, pretiosum ; et qui credit in eum non con- 
fundetur (Es. xxviii, 16). Hoc in loco fundamentum 
Ghristum significat; per quem beata iila Ecclesia 
inielligi videiur, quam Apostolus alic nomiiie Hicru- 
salem nuncupat dicens : Quas nunc est Hietusalem 
serviens cum fiiiis suis ( Gal, iv, 25 ) : ca aulf m quac 
sursum est llierusalem, libera est, quae es* mater 
nostra. Uabemus er^o montein Sion D^mini, habe- 
mus et civitatem Dei Hierusalem : &> nomei. moniis 
interpretatio est speciilatio. Sequamur ergo Aposto- 
lum, sequamiir Evangelium, seqmmur Profhetas. 
Gonfidamus in Domino, qui mons dicfis est : habl- 
temus nuiic InEcclesia Uierusalem, quae no». move 
tur in aeternum. 



\ Et Doniinus in circuitu populi sui ex hoc et usque 
in seculum, Hoc in loco m circuitu populi Evaiige- 
liuin signiHcat. Nnmqiie cum ad Moysem Dominos 
dixisset: Ecce angelus meus antecedet te; ille respon- 
dit : iVtfi lu mecum amMes^ ne me expellas hinc (Ex. 
xxxii; 54. xxxiii« 1.^). Bonum quidem praesidium An- 
geli, sed inelius Domini : muliis enim anima nostra la- 
queis nppciitur, multis adversus nos armis dimicator. 
Scicns ergo Domliuis non ndvcrsns carnem et san- 
guinem nobis pugnam esse, scd ndversus mundi 
htijus potestatcm , ait Evangelia consiimmans : Ecce 
ego vobiscum swn omnibus diebus usque in consumma» 
tionem swcuti (Matlh. xxviii, 20). 

Qui non retmquil virgam ptccatorum super sortem 
juftorum;ut non exteudant justi in iniquitate 



In virga potestatem intelligi convenit. Virgam se- 
cepii Moyses, qua posset Inccre signa : fuit eC 
virga Aaron , fuii el virga Pharao, fuit ei vir|i 
Nabuchodonosor. Ergo in circuitu iios Deiis custo- 
S dit ; ne super sortcni nostrain peccaiorum virga d^ 
relinqiiatur. Vcniunl quidem tribulationes, sed nos 
permanent : vcniunt perscciitiones, sed non persi- 
stunt. Non cnim super sortcni nostram peccatoris 
virga derelinquilur; Domiiius namque in circuita 
populi sui esi in xlernuin. Quain autem retribulio- 
nem a Deo mereatur is, qoi ab onini iiiiquiiate mt- 
nus suns absiineat, inseqiiitur diceiis : 

Benefac, Domine, bonis et rectis corde, 

Nam reiributio ut boiiis, ita et malis non deesl; 
sicut subse(|iiitur : 

Dectinantes autem ad obligationes adducet Dominus 
cum operantibus iniquitatem, Qui enim operaiur inl- 
quitatem, legis alienus est : qui autem decilnat ex 
lepe, transgrcssor cst legis. Ab his crgo mens nostra 
alienanda est, ne adducatiir hoino cum operaiilibus 
iniquitatem. Qui enim ista uiiiversa observaverit 
homo pacificus, non derclinquit super se virgam 
peccaioris; sed fide pcrfecta permanetin xternum : 
G et audiel pro meritis sibi dici : Pax super IsraeL 
llle cst enim pax nostra, qui fecit utraque uiium, 
Dominus noster Jesus Ghristus, qui est benedictus 
in secula. 

INCiPIT PSALMUS GXXXii. 

Ecce quam bonum est eijucundum habitare fratres tn 
uniim. 

Bonuin ct jucunduin est in ununi habitare fratres. 
Guin in uimin habitant, convenlu Ecclesia* congre- 
gaiilur : cum fratres nuiiciipaniur unic:c voluntatis 
cliaritatc concordes siiiil. Ad primani ehim Aposto- 
lonim prxdicaiionem hoc magiium praeceptum fiiisse 
legimus quod dicitur : Erat enim omnium credentium 
cor^ et anima una{Act, iv, 32). Iloc iuque populo Dei 
congruit, sub uiio Patrc fratres esse, sub uno Spirita 
unum esse, sub una domo nnaninies incedere, sub 
iino corpore unius corporis nienibra esse. Jucundum 
et l>onuni est habitare fratres in iinum. Goinparatio- 
j) nem vero hujus boni jucundique Propheta constituit» 
dicens : 

Sicut unguentum de capite, quod descendit in bar» 
bam^ Aaron, quod descendit in oram vestimenti ejus* 
Aaron unguentum, compositio fuit ex odoribus, unde 
iinguitur in sacerdotem. Hanc consecrationem primum 
Sacerdoti suo Deo esse complacuii. Dominum quo- 
que nostrum invisibiruer unctum esse a consoriibus 
suis. Unctio ista tcrrena non est : non cornu, ut 
reges uiiguel>antur, sed oleo laititise mictus est. De- 
nique post hanc unctionem Aaron..... 



■a 



EPISTOLA NUNCUPATORIA 

EDITIONIS BENEDICTINiE 

EMINENTISSIMI D. D. C^SARI ESTR^O S. R. E. GARDINALI. 



Inter procipuos siudioram noslroram, immn et A in prolusionibus i^itis publicis , quibus ad laiireaiii 



totius Congregatioiiis nostras pntmnos ac fautores, 
cam te jam dudum in primis suspiciamus, F!ifiNE!fTis- 
SIME DamnB; neroini mirum videri debet, quod S. 
Hilarii Opera, qu.-e novis recognita curis, el pro mo- 
dulo a nobis illustrata in lucem deniio prodeiint, 
Eminentix inx nunciipemus et offeramiis. Nam post 
toi honorifiea lestimonia, quibus non modo universum 
ctttam nosirum, verum eiiam quorumdam e soda- 
libos nostris, tum in sanciorum Patrum scripiis re« 
eenscndis, tum in cruendis veiierandic amiquitatis 
mononientis labores suminis Pontificibas, sncro Gol- 
legio. tolique Romaii» curias approbare dignaius es ; 
•ane committendum non erat, ut tam propensa in 
nos benevolentia et bumaniias debita grati animi tes- 



doctoraloin te disponebas, quam edito singnlari eru- 
ditioiiis specimine, anno aetniis vigesimo primo non- 
dum absoluto, suinmo omniuin phiusu assecutus es ; 
deinde in variis actionibns Uinto studio, tnnta felici- 
laie ac dexterit:ile asseruisti, ui nulla vel ropcntina 
occasio te umqnam imparatum invenerit, nulla, 
quantumvis difOcilis et ardua, turbaium te et anxium 
effecerit. 

J^m vero quanla reverentia M»gnum GallicannR ec- 
clesi» Pncsulem, pervigilem atquc indt^fessiim domus 
Dei speculaiorem su^picies, cum tu ipse ecrlesi.T Lau- 
dunensi, meritornm niagisqiiamsBiatishabita ratioiie» 
nominanie rege pr.-vfectu^ , as^iduiis in lu^lraiioiiibus 
parocbiarum, sedulus in celebrandis ordinationibus» 



lificatione fraudaretur. Quod repugnanie aequiiate ne B frcquens in administrando populis tuis confirniatioiiis 



CTeniret, nibil opportuniiis aptiusqiie nobis siiccur 
rerepolerat, quam nova baec magni flil4rif Operum 
editio, qu», ai quidem prxsentium ac fiitaroram bo- 
ninum oculis indigna non erit, beneficentiam istam 
reddet immorlalem. 

Neque vero tam bonum et idoneum pro nobis va- 
dem, uii speramus, recusare volueris, RniiiENTiSsiHE 
DoHUiE, utpote qui et solvendo iion inipar sit, et fu- 
tunis debitor minime morosus et ingratus, qualem 
certe vel optare potuisses. Si enim generis clnriiaiem 
qmrtm^ eximius ip^ inciykB gentis Esiraex splendor : 
/dit ille, quod ex Fortnnato discimiis, inter Gailieanas 
fandtiat lampade nobiUtatit non obunrut ( Fortunat. 
lib. 1 Vit. S. Hilarii ; Hier. praif. in lib. ii Comm 



sacramento, quorum numerum pene incredibiiem 
sacra unctione tinxisti, qiiibus senectus et invaleiudo 
decessoris tui hoc beneficium iiejaverant ; imperatis 
per iiniversain dioeccsim du rerum ecclesiasticarum 
usu aique dncirina certo lempore recurreniibus coU 
loqiiiis, clero :id cxacliorem disciplinam revocando, 
erecio a riindamentis seminario, fuiidato in coinmo- 
dum egenorum utrinsque sexus, put^ronim, senum, 
invalidorum. tam urbis, qnam universae dicecesis xe- 
nodocbio, mnnitis, adhortationibus, edictis abunde 
ostenderis, quid deceit minisiros Cbri>ti, ct dispeu- 
satores mysieriorum Dei, quos Spiritus sanchis posuit 
episcopos regere Ecclesiam Dni ? Cuin autem Romnm 
evncatus, nc sacro C:irdiiialiuin cuelui adscriptus. 



ad Gal.). Si candorem, si generosum pectus, qua; siint ^ Ecclesi.e et regni ne^oiia per plures aniiofi sustiiicres; 



aniroi tni dotes, amas : idem erat gratia generositalit 
et nitare peetoris ornatut. At forUsse eloqneniinm, vir 
ipse eloquentissimus, ulierius cupis : Rhodanum elo- 
quenHte eum vocat Hieronymus. Placet libertas di- 
cendi, qualem in Romanis illis comiiils sxpius exhi- 
bai!»ti? Nemo Hilario in dicendo liberior aul con- 
auntior, vel ConsUntio Aogusto teste. Denique si fidei 
catholicje amorem ardentissimnm probas, ut certe 
probare le demonstnnt, qu.-e ad delegendam et in ip- 
soniet ortu suo configendain nefariam hxresim ciim 
Eminentissimis collegis tuis nuper prxstili^^li : Tuit 
Hilarias religinnis coluiniia qu» nuUniem fiiNii Ec- 
deslam, ejusdemque beiieficio(^a//ia monttra non ha- 
buit^ h<ere$it periculo ab ipto liberata : qui permentus 



ne tot recte insiiiula in dioecesi Lniiduneiisi Inngiori 
absentia deiererentur, annuente ri^ge, ex tua gente 
tibi successorem dt^Iegisii, qui quai a te optime prse- 
siita ac stabiliu Tuerant, non nindo servare, sed et 
coiisummare posset, consiliorum luorum nim snlum 
pnriiceiis, sed xmuliis, qna iii re nequiquam te di- 
vina bonius destiluit, aut fefeilit eventus. Ad h.ec 
cum jam plnrimas Galliarum dioeceses exnriae dissen- 
sinnes invasissent, et ipsimel episcopi iii adversas 
paries distrahendi viderentur; a studio partium alie- 
nus, veritatis ei subjeciinnis ainaiis, ea .Tquiiate, ea 
prudenlia ecdesij; Laudiinensi prospexisii, iit pacaU 
semper et ab his procelli^ libera tuiaque exsliierit. 
Nec privaie taniom ecclesiae tu:e tranquillilati stu- 



ett orbem terrarum nuUo perfidia: infectum , ut eunctot ^ dui^ti, verum dum de componendo kinto iirgotio, 
ad emendationem et pamtenliam revocaret. Unde ab co 
qnaesilum in concilio Seleuciensi, qu<e estei Gallorum 
fdes^ ibique tit tpectaculum mundi productut ett : Tu 
▼ero in Europae tbeatrum identidem productus, Galli- 
canx Ecdesiae fidem ac Regni jura» primum qaidem 
Patrol. IX. 



sedandisque conieniinnibiis, qux iii aperiam discor- 
diam erumpere potuisseni, agereiur; nccer>itus a 
rege, Poutifici gratiis, nemini suspecius, quis nescit 
quam egregie, ({uam feliciter iaborasti iii restituenda 
Ecclesi» Gallican» pacc, qu» viget adhuc, et tam alus 

Jl 



U pnyEFATlO GENr.RAUS, « 

rndiccs egit, m vicluram scmper, duraluramquc spc- A ignola Inquimur. Vivunl adhuc lam splendidi facinoris 



remus? 

Rl qiiid mirum, si lanlft faciliuio rcs maximAS fldei 
tunc commissas geris, qui nb illustrissimo parontc, in 
Romana legaiione res Gallicas foftiter agento, fueris 
ad dimcirK^ra ncgoiia seriuoiiibus ci exciuplis pene 
adliiic pucr iurormalui! Bciltcei» quod ei g«mmo ge« 
nere, pacis bellique muneribus clarissimo, ortus es, 
et quod in urbe Roma cducatus, bacc (e et ad pur- 
pnram, etad magna quacquc gerendu naium porleu- 
debant. 

Quam non vanum oiuen ftierit, lcslantur variae, 
qua^ in Germania, Lusitania atquc Italla, prajsertlm 
Tcro in ipsa urbe Roma gessisil legationes, qaibus 
lanla diligeniia perfunctns es solus, ut nulli umquam 



pru!clari lestet, ejusque momorla vigebit semper 
apud posleros. rion miramur itique si le factorum 
gloria tibique sequitur, qua: utinnm sic ad posteros 
pertingftt, ul iiiscribalur xteriKx; il!i roemoria;, cui 
niliil perit : quemadmodum llilarii fama, non contenta 
Galli» lermiuis, exlerasetlam nallones, iiitmo et cx- 
1(16 ipsos iiui^Ievit, meritorum gratia percurrente, id- 
quc efiicicnte, ut in utroquo orbe sauoiisdmi Ponii' 
ficis gloria miliiaret» 

Dum in haec vota desinimus, modestiae consulimus 
tuae, Em iNENTissiHE EccLEsiiE PRiNCEPS , quaB nec se 
immodicis patitur onerari praeconiis, nec cum Maguo 
Hilario conrerri. lu eo giquidem uiulta suspicis imi- 
taiione, imuio et admiratioue digna , zelum pro ca- 



negotlo defUeris; tanta re1i{;ioue ac charitate cum aliis B tbolica veritate et pro justiiia iiitrcpidum, fortes pro 



ut taiidis «mulatione ne latum quidcm unguein ab of- 
iicii sediilltate deflexcris. Sed, quod in ecciesiastico 
Tiro suminopere laudandum esl, gravlssimis licet im- 
mersus negotils, amoreni qnem in litteras et iii lit- 
temtos Juvenis conccperas, aetate progrediente non 
minore siudio retinulstl; et slcut illas neglexistl 
numquam, ita hos sittgulari semper benevolentia cs 
complexus. 

Quid dieam reglns afniiltates, quas dum regni eoni- 
modls inservis, Estrocxgenii tot oliin titulis decoratae 
adJunxistlT Veruui ad lauduiu tuarum cumulum suf- 
fioit regiii omnium maximi taui b(*nigne, tam strenue, 
tam oonsianter impensum pro obtluenda tibi purpura 



religione apologi.is, diuturnum exilium, aliaque prae- 
ciara facta, quae gloriosum Christi Gonressoris titulum 
ipsi compararunt : quod unuin sane quibusvis elogiis 
iltusirius merilo e^isiimas, 

Tanti Doctoris ac Pontiflcis Opera tuis auspiciis, 
Y|R EniNENTissiHE , dum couimittimus, non Uilario 
ipsi, sed nobis, studiisque uostris patrociiiium ex le 
couquiriinus : quod cum antehac immeriiis pru^.stiie- 
ris, iii posteriim, uti ex tua beuiguiiate sperare iicct, 
Hilario suO^ragiiiKe non denegabis. Nos vero gratias 
tibi habebimiis immortales, quod tam faciie te exo- 
rari patiaris ; gratiam singularcin Hilaiio, cujus be- 
neticio efiectum est, ne simus iiigrati : erit«|ue baec 
ejiis Operum editio perenne observantio! in te iiostrae, 



pairociuium : etijus adeo excelsuin et hoitoriflcum 

de le Judicium, purpurae ipsl nou impar, lnsigni fldei C adeoque grati animi monumeiitum. Ita vovent 

et subjeeiiouis exemplo coiiflrmasti, cum oblatam di- Emineutiae tux* 

dlgnliatem ea conditione quae mandaiis regtis luinus Addictissiini et obscquentissiou 

eonsona videbatur, pari constantia recusasti. Non Monaciii Bencdictiiii Congregat. S. Mauri. 



PRiEFATIO GENERALIS. 



Ecelestam sinccre diligere, ei inclylum illiii* defeu* 
sorem liilariuiu summa observantia noii eolore difH- 
clilimum e»t. Dum vivcrot, nescio qiias gravltaiis si- 
miil et benignilatis noias prsc se fcrobat , ut cutu 
cathMlicorum diix, haereticoniuique terror csset, utro- 
rumqiie taiiien non admirationem soliim, sed et revc- 
rentiatu sibi e<»nciiiarit. Euni quidem iionnulli per 
frauilom oppiignare, at roraui illi resisiere iiemoum- 
quam tiusus est. lllnruiu dolis ab Occideiite divulsus, 
nou tam huic parii ereptus visus est , quaiii Orienti 
dalus, ut iiulla pars orbis illius lumiiie non frueretur. 
Tuui oiiim Occiiieiitis eeclesiae consilia ipsius exqiil- 
r4>re non desiaruui , ut eorum sapieutia regerentur, 
et ifiii morein gerere Orieniis episcopi pniilatim ns- 
sueveruiit. Quocirca teuebricotia hacresis, qua; in iis 
regtonibus principaturo tenebat, tanii sideris acccs- 
sum fiUStiuiTu diuiius non vaJeus, sibiqiie aut ceden- 
duui, aut llilarium e finibus illis exturbandum esse 



prosplcietis, cum nova splendore Galliis reddidif, 
cujus luceiu extiiigiiere se posse arbitrabaior. Incul- 
patiini viriim , in quem adversarii , calumidandi arie 
pollenies , non potucriint tunc qiiidquam excogitare 
criminis, quo ipsum perderent! Fellx culpa unica el 
ohjecta, qiiod li.Tresis eo pracsettte nulla pace f^ul 
nihilque moliri sineretur! Et vero rediiu ipsius in 
nihiium cessil, quidquid ante iti Ilalia , lllyrico, Gal- 
Ih teiitaverat : et apud omnci eonstitity uniut //i- 
tarii beneficio notlras (nomliialitu) GaUias a piaculo 
hartm liberatas, (Sulp, Sev, lib. iiBiit, tac) 

f . tlxc et alia fortlssimi confessoris gesta qul pro- 
be consideraverit , fhcile assentieiur eum Ecclesiae 
dalum, ne portae infernl adversiis illam praevalerent : 
neque inflcias ibit, summa ciiin veneratlone a catho- 
iicis cxcipicndaiu esse doclrinam cjiis , qui hxreticis 
adeo reformidandiis l\ierlt. Jam vcro iit in eani quis- 
quecommodius utiliusque incumberet, opeliam nos- 



13 PRi£FATIO GENERAUg. U 

tnin, qiiam in ftliorvni Patruni editionc nonnulli Ta- A rerenael, ez quonim doctrina ex|)oi.endum easet fidei 

de Incarnaiionis mysicrio dccretum 



Tore assensuque guo sese appr«»barc te^tati suni, ad 
ftcripu ipsius recognosceiida non recusnvimus. Rt 
fcrle boc ei oCficium pluriinis nos liiulis debere con- 
fiieniur. Gum enim eum eum oinnilm? Ecclesiac 
alumnis vetieremur iil pnf rem ac magistrum , et no- 
iMiii.iiim cum Gallis ul Galliarum iiostrnruni decus et 
orHiuicdtuin ainplexcmur ; e) laincn nomine nobis 
siiif ubriter carus esse debet , «tuod iirima in Galliis 
ji^icerit iDOttastcriorum fundamcnta. Deiniim ui non 
quod nogtra, sed quod Eedesim rerert , respiciamus; 
quis oeget laoto pJuria ejus inleresse, ut pora ac sin- 
cera b.ibeai llilarii scripu , quanto majoris sunt ad 
fidem illius aditruendam aoeloriutis ? Nam cum Ec- 
cIam;! adeaa gaam a Gbriato eC Aposiolis teiieai, illi 



sed et Act. ii, 
p. 3.^7, primo loco ponit quae ex scriptis illius ex- 
cerpta sunt. Nunc qiiid in illorum variis editionibus 
praestiium sit videamus. 

I. De variis Operum S. Hilarii editionibut. 

5. Ex Rolterti ForinnatiMaclovicnHisad Badii cdi« 
tiouoin praeratione accipiiHus, libros de Triniiate, ad 
Gonstnniinm, coiilra Gonsiaiitiinn , contra Auxen* 
liuni et de Synodis, piiiniim Georgii Gribclli prcsby- 
t**riopcra iu hicein prodiisse; luin Gommentarios in 
Psaluiorum explaiiatiouem a Jolianne Solido Graco- 
vi), adhortante Jacobo Fabro Stapulensi, e sito et 
squalloreriii^se redemptos; ac landein auno 1510 Ba« 



ro graviores suni testcSy quo apostolicis temporibus B dium Ascensium, cum a Guillelmo Parvo regi» con* 



Ticiiiiorcs. Ncqiie miilios e latinis Patribus rccensere 
cai» qui xUte llilarium prsecedant. Nam poat Ter- 
tullianuiu, Laciantiutn alquc Gyprianum, vix uiium 
repcrias aliciijus norainis eo antiquiorem. Ille vero 
toi Cere prxcones babet, quot nobis p«>f t ipsom pr»- 
siitii Deus fldei Dociores. 

5. Primum a toto Gancilio Parisiensi fidetis Do- 
miaid nominig prmdicalor cognoroinnius, sub^nde 
ab Augusiino audiit EccUiim aaholiccs adrertui 
hosreicos aitrrimui defensor : cniholicus et insignh 
Eccle^ caiholicm doetor^ et non mediocris aurlori- 
tatis iu iractatioMe Scripiwrarum et in assenione pdei 
9ir. {Augusl. lib. i cont, Juiian. cap. 5; lib.u,c,l; 
et lib. VI, de TriH., c. 10). Tum a Cassiano {lib. vii de 



ressionis auditore Tractatiis iii Mattbaeum uoa cum 
episiiila ad Apram e sancii Benigiii Divioiiensis ccb* 
iiobio crutos accepisset, eosdeiu cum praediclis Hila- 
rii 0|)eribus pra*lo suo Pari»iis subjecisse ac divui- 
gahse. Optaiidum fuerai, ut qiicniadmodum a suppo- 
stiiiiis pura, lU et a mendis iiinumeris castigaU pro* 
diissei ba^c cditio. 

6. Tredecim post aniiis Erasiuus ad iibros potiasi* 
muin de Triuitate casiigandos animum appulit : 
Tractatiis alioa ut pturiiiHim aut neglexit prorsus, 
aut propier veterum codicuin penuriam emendare^ 
non valiiil ; laodcm tamen suo ex labore relaturus, si 
se a dcciamaloria pra^falione abslinuisset, qii» el 
sacr£ iiH|uisiiioni lionian», et Parisieiisi (I) Tlieo- 



lii^. c. 2; tib. X, c. 5; lib. i, c. 4) laudatus est ut C logiae Faculiaii ctuisuris digna raerito visa csi. In 

liae qnippe, ul Gillotii vcrbis uumur» iMmifttiiitf 
coHtumeliosisiiue digressionibus^ quas gratiosis exes^ 
sationibus involvilf plurinia llilarii dicu gesUquesini* 
sirain in pariem sic intcrprcutur, ut videatur ex 
liberiori quadam carpcndi saiidutt viruni iicentia 
gloriam sibi faccre voluisse. Modo eiiiiu Arianps excu- 
sat , quo pium Praeaulem acrius mordeat ; modo qu» 
virtiilcni iu eo spir^iiit, uiio tribuit. Ubi iiie summae 
inoderatioiiissuai fidcm biiic facereconatur, quod per 
totuw exsilii tcmpus niiiil contra Ariaoas piirtes £i- 
mosuiu aut scripscrit aut dixerit ; eain oliam lingit 
Erasmus lam diuiuroi ailcutii cauaam, quod in ianto 
mundi dis^dio nonnihil ambigeret iititis animus qum 
wa fides esset { Lib. vi de Trin, , it. 2i). Quasi 



liagisier Eulesiarum » et a Facundo llermian. 
ouiJC ut Arjaitoriiw potentissimHS algMe acerrimus 
expugnaior^ nunc ut dodissimus antisUs ei fortissi' 
whs confessor. Sed elogia cictera siipcrat iilud, quo 
eutti Facundus {Lib. conlra Mocianum) idom vo- 
cat prudemem ac moderatum Ecetesim gubemaiO' 
rem : quasi qui ooa uniiis, aed lotius Ccciesia; sus- 
cepis^ct prudeoterque moderalusessetgubernaculum. 
Apud Hieroiiymttm aiitem, iit cseteros interim silca- 
rous» qiianta; aiidoritat in fiiit? Ilie se saiis purgatum 
putni, iibi ostenderit sibi pra*luxisse Uilarii exoiu- 
pluai : Si£ hoc crimen est^ ioquit episl. 75, nr- 
^noiof et confessor UHarius : et epist. G!2 : Hoc 
Bfto sotus ego ftci^ sed et comfessor Hilarius; ac 



deaiUA epist. 101, cum ipsi supi>eteret unde se mul- ^ vero de fide vel luiniinum dubitaase credendus sit» 



lorum cxeiupio tueretur , unum boc protulii : Suf- 
fal in prmseuls nomiaasse Hilarium confessorem. 
i. Ipsi etiaiD Gr£ci, in laudaodis Laiinis quamvis 
pajrcia&iiui , ab illius Umen Uude roinime absiinue- 
moL Cum cum ob sanctiutero vitat, tiim ob doctriiue 
atque cloi|uaotlB prseauntiam egregie eonimcmbnt 
Socraiea ii^« ui, c. 10; Soxoweoos lib. iii, c. 14 et 15, 
occooii lib. V, c. 13. Nicopborus Galiixti lib. x, cap. 
17. Ipsius eilam lestimoniia dicU sua lirmant Tiieo- 
doretua Dtial. 2; lipbreiu. Tbcopoiit. apud Pbouiim 
pa§e B07, ubi Catalitarum episcopus falso ouncu* 
p^tur^ Uuio ct Clialccdottcnse conciiium non modo 
W' U P9K> 510, eiaci. ii , pag. W , ioier cos iiliuii 



qui se pro ipsa tuenda coinmori posse, nec ab 
ea posse ulla raiioue diveili et dixit et vere se 
dixisse tain longo laiuquc diuturno exsilio ac muU 
lis aliis prxclare gestis evideutissime comproba- 
vit. Quid illud, qiiod cum s<ila Gbristi causa» ut 
aiieniiu» rumperet, perinotuin se tesutur Hilariua 
(iit CoiuUNr., n. 2 et 5), Erasuius vult iioc facium 
esse ex:»iiii iinpatienlia ? His al^iisque indicavii, num- 
quam siiM satis iiotuiu fuisse fortissimi cunfessoria 
aniuium, seqiie iliiiis Op«ra, iu quibus iotrepidam 
lldei suse consuutiam ubique graphice consignavity 

(1) RHensetur inter tibroe censura notalot oA omMi 
15i4fl4<ait. l^. 



15 



PRi€FATlO GENERALIS. 



1G 



fesiinanti animo atligisse. Hinc non saiis accnratus A qunR ndversiis Uilarium diaconum hnpiisma lixrcii- 



lectionnm dclccius. s:ppe ctinm negleclu:». Hiiic prae- 
propera iliius de docloris nosiri scriptis, doctrina, 
gestis, moril)us, et plcrumque fals.i judicia. llominis 
multis occupati lubeiiter exciisamus Inp^iis, ultro 
ctiam silentio prcmf^remus , nisi nalx inde quxdam 
opiniones Hilario conlumcliosx plurimorum nnimis 
altius insedissent. Qunmqu-*m nemo eum facile cx- 
cusatuni habent, quod in dicenda de rebus gravissi- 
mis senientia tam facilis tamque pra^ceps fuerit. Quis 
enim eum non damnei , qiiod quidquid Hieronymus 
conira llilnrium dinconuin Luciferianum scribit, ad 
llilariiim Piclnvensem cpiscopum rercrnt, licet post- 
modum rnteatnr sc incertum esse, nii adversus ipsum 
Hieronymi dicia intelligenda sint ? Ul cnim niiitnmus 



corum non recipicnlem nicroiiyiniis dialogo couira 
Lucifer. scripsil. Animadveriit qnideni Grlna^u:^ «l>- 
jcctari sibi possc, eum ibi ab Hicronymo Hilariuin 
notari, qui iii diaroni niunerc deruncius ad episcnpa- 
tum niiiiiquam pervenerit : scd brevis ei succurrit 
expediiaque responsio, mendum iii Hieronynii liliros 
irrepsisse. Non leviori^ momenti esi, qiiod in eadem 
viia asserit, quoidam ex D, Uilani coUegio sodaleSf 
sive Canonicot qnos vocant, extitisse qui dicerenl, 
licere ipsis honorabile conjugium contrahere ex insii- 
luto Uilariiy qui legem de coslibatu suis minime tcrip^ 
sisset , tain gravis assertionis audi lepidaiu pro- 
baiionem, »( mihi narravil vir clarissimus Gasparus 
Uervagius J, U. consultissimtts et amicus meus, Qiii- 



qood noii admodum abstrusa erat hiijiis rci pcrccp B bus ineptiis coiifutaiidis, aliisque reft.Tendis supcrse- 
tio, cerie nb incerto in calholicum EcclesisR doctorem dcmus. 



ac derensorem prxfract:e baeresis suspicio nullo 
pncto injicieiida ernt. Ilanc Erasmi edilioncni anno 
i5l5 Basilca; lypis « uis adoinavit Frobeiiius : apud 
qucm, adjecto de Patris el Filii unitate psoudo- 
Tractatu, anno 1535 rccusa esi. 

7. Erasmi tanicn laborcin plurimuiu laudavit Lu- 
dovicus Miricus, ipsc diligeniia vicii. Nam sciiplis 
exemplaribus accurate collatis, quidqirid iii eis a Fro- 
beniana editione diversum naciiis est, nou iniiiore 
cura notaviu Plurimos codices mirce anliquilatis sc 
coniulisse tcslalur, iinos nomiiiai Yictorinos, qui 
certe antiqiiitntis titulo a muUis longe supcrantur. 
Ex eadcm S. Vicloris biblioibeca eruit libruin de es- 



10. Ut primuin bujusmodi vilam , eiquc adhxren- 
tem Erasmi prxratioucm perlcgit Gillotius, utiuinquc 
opu^, utsaiiciisbimo pr.x^suli conluineliosuu), acpictati 
catholicai? valde noxiiim, a chrislinnis Iccioribus abji- 
cieiidum judicnvit. Ipsc inclioris voti coiiipos coni- 
mcnlaiiouem eis siibsiiluit, in qua priinum vcniunt 
qu£ ad llilarii bisioriam spectant, cx illius aliorum- 
que velcrum scriptis collccia ; tiiin de ipsius siylo ct 
scripiis disserit; ac postrcmo locos suspectos notai, 
el qiiaiitiim polest benigno iiiterprelatur : oims pro 
illa sLtate cxquisiium cl laiide dignum, quamvis per- 
niulta iii eo rcpcrire sit , qiKi; bisloriu; jam limatiori 
ati|ue accuraiiori a!sSuef;ictos nonnihil oireiidant. 



sentia Patris el Filii, diias nd Augustiniim cpistolas, ^ Comnimtaiioui huic Hiinrii aliquot elogia, ac viiam 

per Hitiionymiim ex lib. de Script. eccl. pcr Fortu- 
nnium ct Gregorium Tiiron. nccnon Peiii Damiani 
de trauslatioue S. Ililarii Sermonem adjecit : libros 
autem de csseiiliii, ac de iinitate Pairiset Fiiii , ceu- 
tonibus dumiaxat ex quibiis ronstant notatis, sup- 
pressit. Ac demum iu indicandis plerisque Scriptu- 
rarum locissuam probavit diligcntiam : at iilibaium 
prorsiis reliquit Hilarii textum in quem etiam inciiria 
Nivellii, qui haiic editioncm an. 4572 typis elegaiitibus 
sed manu iiiinus accurata adornavit, uienda irrepse- 
runt noii pauca. 

11. Tandem ut puriora ct limpidiora Rhodani 
liujiis latiiix eloqiientiae flucnta labcrcntur, niinol605, 
nnimum adjecere typographi Parisicnses; a quibus 



ac Metriim in Gmesim : qux cuin genuinis Hilarii 
Operibiis aiino 1544 Parisiis npud viduam Carolam 
Guillnr cxcudi curnvil. 

8. Hxc Mirxi editio omiiium, (\\\x ante ct post 
prodierc, licel nostro jndicio cnstiKatior, ita laineu 
rara est, ut lusiratis pluribus Pnrisinis bibliotliecis, 
enm detegere nos posse jmn dcsperareinos, cuni iti 
magno Carnieiitnrum Couvenlu offi^ndimns. Et ca 
quidem neglecta, immo iiec memorntn, llilnrii liicu- 
bratioiies, qualrs ab Erasnio prodierant, lertio Basi- 
lex apud Frobcnium anno 1550« vulgata; sunt vi^t- 
tantissime et ad plura exemplaria per D, Martinum 
Lypsium coUala et recognila, Neque negnnda est in 
mendis typicis emaculandi» Lypsii vigilaiiiia : scd in 



conquirendis ac reccnsendis inss. curain pusuisse D quid eo in negolio prastitum sil, nunc aiidiamus 

Primum, inqiiiuiit, ab eo qui praslegere preloque 
adornare libros exeudendos soUt , Uilarii Opera cura- 
vimus cnm opiimis quibusque mss, codicibus cvnferri : 
quos benigne nobis ac Uberaliter locnplelissimis suis bi- 
bliothecis viri clarissimi atque eruditissimi suppedi" 
tarunt^ ad libros de Trinitatc Nicolaus Faber, ad Trac- 
tatus in Psalmos Jacobus Bongarsius, ad Commentarios 
in Matthmm recensendos Pauius Petaveus Senator 
Parisiensis. Deinde vero cum adscriptis nd oram mar" 
ginis variis lectionibus suam nobis operam vir quidam 
doetissimus non denegassel, ut earum delectu habilo, 
qum jam receptis prmferendoi viderenlHr^ reliquas 
expungeret; visum est etiam ah aUero impetrandum^ ut 



videtur longe niinorem, qtiam In excogiiandis con- 
jeciuris, in quibus non seinper, iinmo raro felix 
fuit. 

9. Nemini hactenus vencrat iii inentcm, ut vitam 
Hilarii Operibiis ipsius pr.ncmitteret. Priinus hoc opus 
suscepii Johannes Jnc. Giiimis , qiiod anno 1570 
Eiisebio Episcopo Hasilex» in froiite lucubrationuin 
saucii Doctoris cdtMidiim tradidil. At qiiamjejunn, 
aridn , impcrfecta ac ralsa esi illins namiio! Tcm- 
pora vix ust|unm recte assi^snal, pliirima omitlit lli- 
larii iresia, falsa nlinnde :<dsciscit, et in nnsceiiiis lix- 
ime^8 graliam aliquot adjungit fubellas vaide piie- 
djecporro viu ex iis potlssimupi couflala est. 



17 



PRiGFATlO GENERAUS. 



18 



eaSf quw in superioribus ediiiouibus lolerata fuerant^ A lioros. Siudiosonim opora magis coiriparet iii exem- 



Mub libri caicem coUigeret : ne forte a te illiv quoque 
desiderarenlur, sive quad earum verbi$ ulibi ciiata lesli- 
tnonia qucedam possent occurrere^ five quod utrum his 
novis posihabenda fuerint, judicio tuo velles expendi, 
Adjeeimus praiterea Fragmenta ex opcre hislorico^ quw. 
an. 4598 ( apiid Ambrosiiim Droiiar Nicolai Fabri 
opcri) V, e, P, Pitheus publici /firii fecit^ ct exscriptos 
ex iisdem mss, librls Tractatns in Psabnos i5, 14, 
4 i9 et 450. 

12. Post toi tamquc variorum hominiim iii bac 
editione impensos labores, non miilto lainen puriora 
prodieriint disertissimi Doctoris scripta. Qiii eniin 
vnriis lectionibus seligondis opcram siiam coinmoda- 
Yit, sive jiidicii fuorii non admodum cxqnisiti, sivc. 



plari olini Aqu SKi^toeiisis , |iO>t Corlieionsis, nunc 
Germanensis bil)li<>thec;c . ex qiio cuin plnra posi- 
modum descripia siiil cxenipl:), priores leciioiios ubi-i 
que posibnbilac sunt. iinoio lociun cesseriint secuudis. 
Qiiocirca non e\ uno altorove codice , si prafsertim 
rcceniioris fuerint, sincera exprinii poluerunt Hilarii 
scripla 

15. Nullu^ (lesiilerari posse ^idetur aniiquior, qiiam 
qni ii) arcliivo Vaiictnrc ecclesix asservalur. Nam ut 
Mabillonii nostri lib. de re Diploinatica tab. 0, verba 
hic adscribamiis : i Scripius est codex, si priora folia 
recciiiioris scripturc excipins , sub rinem sseciili 
qiinrti , aul ineiinte qninto, ul inlciligitiir ex adjuncta 
(ailcaUem libri in Coiisiantiuin) inscripiioiieciijiisdam 



iit S3*pe lil in iis qiiic alieno nomine labor.ntur, hoc B studiosi , qunm sic reddo : Contuli in uomine Domiui 



porfunclorie ohicril, Sirpe niimero mnlnvit qunc rcti- 
ncnda fiierant , et contra quae fuissent inutnnda re- 
linuil. Hincqui in cdilionc niini 1651 variantcs lec- 
tiones, qnx priinum ad cnlcem conjccla! fuerant, 
propriis locis apiavit atqiie ad mnrgincm adscripsii, 
eas rcvocnvil non sonicl, «iiix in priorihus edilioiii- 
biis obiinucranl. Sed ot Pahsienscs lypogrnphi, qui 
qnod nriis su.-c non erat nliunde mendicaruiit, iia ne- 
glcxcruiil quod erat ii:duslri:c siia", ui eoriim editioni, 
pr:i; mnltiludinc mcnilorum, facile anlcferendie vi- 
dcnnturBasileenses.lilaColonia! Agri|>pin:caii. 1617, 
ac rursum Parisiis an. 1651 ei 1652, recusa esl. 

45. Yel cx hic simplici expositione liipiet, nihil 
nmquim in edendis Hilarii scriptis pr.Tstiiuiii fuisse. 



Jesu Christi aput Kasutis consiitulus anno quarto^e' 
cimo Trasamundi regis. Qui cnlalogum arcbivi pr»- 
dicii ordinavit, pro aput Kasuiis, legit Putzalis : quod 
est in Africa, inquil , in regione Numidice seu Barba^ 
rlw. Vulgo appetlntur Putrnztio^ situm inter Tunetum 
et arcem Coletas. Si recte apice.s codicis nssequor, non 
duhiio esse hgenilum , apud Kasulis , qux urbs crai 
proviiicix Bis:tcciiae , Anlonio Casula dicta : cu- 
jus Epi-copus Quiniiaiius legltur in Nolilia Africx , 
Quinlianus Casulis-carianensis. Facilis «lUippe est d in 
t permiilatio, qunlis est in vocihus haut.set, nliisquc 
similibns , qua". in mss. coilicibus non raro ocrurrit. 
Holsienins ad ornm hujusce adnoiationis manu sua 
scripsii, nniiuin quartuin-deciinuin Trasamundi regis 



qiiod omnibus numeris suis ahsolutum csset. Badii C convenireannoCliristiDx. iH.iolcnusMahillonius.Sed 



nnmqiie editio mendis scniel innnmeris. Erasmus 
prxler libros de Trinilale vix alios nd niss. fidein re- 
cognovit , et eos qnidem non niagno exainine adhi- 
Lito correxit. Eo diligenliorMiraus ncc magnam mss>. 
copiain ncr in oiiincs Hilarii Traclalns habuit, et plus- 
rulum credidil prTcessoris sni ingcnio ci conjectiiris. 
Novas deiiide duin ox proprio cxcogiiat Martinns 
Lypsius, singulos Hilarii lilros plurihnsiu lociscon- 
laminal, quam castii^at. Huiic iniucn niaxime seculi 
sunt, qui Parisie:isilius lypogmphis operain suam 
coiitulernnl : post quos ensdem lucubrationes iienio 
amplius liinandas suscepit. 

H. De codicibus mss. 



in nnliquo codicc non nogandnm esl inenda csse an- 
tiiiun , qua> qund llieronymu^ episl. 28 nd Lucinium 
monei , in mcniein revocnni : Opuscuta mea ad des- 
eribendum hominibus luis dedi , et deseripta vidi in 
chartaceis codicibus , ac frequenter monui ut conferrenl 
diliiientius et emendarent. Ego enim tanta volumina 
prw frequenlia commeantium et peregrinorum turbii 
relegere non polui. Unde si paragrammata repereris , vel 
minus aliqua descripta sunt , quw sensum legentis tm- 
pediant ; non mihi debes imputare , sed tuis , et impe- 
ritio! notariorum, librariorumqne incurias : qui scribunt 
non quod inveniunt , sed quod intelligunl ; et dum cdie^ 
nos errores emendare nituntur, ostendunt suos. Eam ob 
rem codicis hiijus anti(|nitnti nihil iiiconsulte tribui- 
14. Non nh eo solum iempore,ex quo excogitataest D mus, ea tnniuin ei concessa vencratione, ut leciiones 



ars typogrnpliica , sed et sn|KTiorihus s rciilis idenli- 
dcni extiterunt , qiii in recognoscendis Hiiarli Operi- 
Liis indiisiriam siiain probarenl. Ob rocondiliores 
auiem illius sen>us efTt-ctum cst, ut intcrdum viri illi 
Mih>tiiuerent proprios, verbis obscuris, qiiae non sa- 
lis asseqiiehantur , alia superaddeiites planiora , qusB 
dcinde in exemplis rccciitiorihus sola obtinere con- 
sueverunt. Hujiis rei exemplum suppediiat codex 
oliin Floriacensis , nunc Colbortin:e bibliotbecx noi. 
1194, ex antiquissimo Carnutonsis ecclesi.T* ms. ab 
Aiinis circiier 700 descripius , iii quo ee tantum vi- 
fuiilur lecliones, qna> in Cnrnutensi secinidis curis 
adtexUe sunt, quamvis prim:c ut plurimum sint ine- 



prope omnes, in quihus a CTteris discrepei, diligen- 
ter annolaremus. Has a Johanne Baptisla B 'ndinio 
Vaticanx basilicae Canonico, cum novain Hilnrii edi- 
tionem pararet , coliectas, nobis de8cri<)scrunt Fra- 
tres nostri qui Romie ver^aiitur, et nonnulla Opera 
per se accurate recognoscentes laudati Canonici dili- 
gentiam probaverunt. 

16. Post codicem sancii Petri amiquitale secundus 
est, sed propier slnceritatem facile primus, oliro ab- 
batiscsancti Dionysii juxtn Pnrisios, nunr ColbcrJnae 
biblioihec^e ms. 825 quein cum aliis bene muliis hu- 
manissinie nohis snppcditavii nutiiquam saiis pro sua 
comiiale laudandiis Sicphaiui^B^U\im^\vV^\cvVvM\^ 



49 



PHitFATIO GENEHALIS. 



«iO 



ihecas prserectas. Porro quamvls non cnttai bic co- A ^'si^is quanlum iu se erai detcrruisse , ac landeni lioc 



dei mendlfl , qa» imperitis etscripioribus non raro 
accidunt ; nullum tameii habet, quod a scioiis Immis- 
tnm suspiccris. ll(»c in eo ms. notatu dignum , qiiod 
«nm ad calcem cujnsque libri subjiciatur Hilarii no- 
men , nusi|uam occurrat nisi nudum et lionoriflco 
quolibet littilo dcstiiutnni , ▼. g. Explieit tiiluri Uber 
primui^ Explicii Uilari liber secundus^ iiusquam lane- 
ft ; quo lamcn titnlo cum ab llieroiiymo , Augusliiio 
et aliis, lum iu laudato Vatican» basilicaD eiemplari , 
insigiiitur. Quod argumento est, eum tel ci ipso lli- 
larii autograpbo, vel ii alio eicmplarii qnod Hilaiio 
adhvc superstite scriptum fucrit , summa flde fuisse 
exscriptum. 
47. Longum esset, fursitau et supervacaneum , de 



ei arte ct induslria persuasisse, qiiod primum verbis 
oon Taluerat ; f:iclle assentieris, hunc librum minime 
inscribendum esse adversus Salusiium ; ut in vulgaiis 
Hieroiif mi obtiiiet , sed , ul in exemplari Corbeieiisi 
litteris Meruvingicis scriplo, ad Salusiium; ad qaein 
ut natura iiiiteiii et hunianum coiifugorit llilarius ad- 
versus nequitiam Diuscuri, qui forsitan crudcliur Ju- 
liani jussa prupensius exsequeretur. Hiiic quoque 
conficitur , eumdem libellum Juliano rerum poticnte 
scriptum esse. 

20. Illius auiem Hymni qua de re fractaveriitt , 
breWter persiringii Gunciiium Toietanum iv, cau. 43, 
Ubi ail : SonnuUi hymni humano studio in laudem Dei^ 
atque Apostolorum et Martyrum triumphos compoM 



cieteris mss. siiigillatim dissercre. Iloc certe a^serere B ^^^ noscuniur^ sicul hi quos beulissimi doctores Hiia- 



liceai, nihil nos nun egisse, quo plures ac prsbstan- 
tiores eompararemus , neque eiiam laborl pepercisse 
Tcl temporl < ot qnid tn iis f qtiid in vulgatis praepon- 
deraret, dijudicaremu». Et ad librot quidem de Tr'i« 
nitale nihil nobis amplins destderandum tideri , con- 
flrmatit codcx Insignis eccleslse 8. Martini Turonen- 
ais ab aiinia circiter mille descrlptus : cx quo cum 
tari» lecilunes , libris illis jam paratts et castigaiis 
aed nondum prelo subjectia, missfo essent, ne una 
quldem inventa est prius vulgatis praferenda , quam 
Bon Jam ex aliis revocassemus. 

18. Quanto autem studio mss. copiam ubiquc con-* 
quisierimus , teates sunt Germani , Britanni , ntqtie 
Itali, quorum opera exterarum illnrum regionum hU 



rius atque Ambrosius ediderunt. be iisdein Hierony- 
rons praefat. in lib. ii, Gonim. ad Gal. hoc unum in- 
dicat, qUud Uilarius latince eloquentice HhodmuSf 
CaUus ipse, et Ptciam geniius , in hymuorum car- 
mine GaUos indoeiles vocet, Scd cuin Isidonis Hispal. 
lib. I Off. eccl. c. 6, hoc ci iaudis tribuit, quod 
hymnorum carmine claruit primus, in iioos Laiinos 
respcxisse inieiiigendus est. Nam et in hoc genere 
longe ante Hilaiium claruerunt Asceiae iili, de qui- 
bus Eusebius lib. ii Hisl. cap. 47, ha^c ex Philono 
describit : Non solum contemplalioni vacant; sed etiam 
cantica hymnosque ad laudem Dci componunt omui 
rttetrorum ac modulalionum genere. Ariaiiis quoque ub 
ipso ortu suo solcmnem fuisse hymnurum cantuni 



bliolliecas lustraYimus. Quod iiobis censuimus pne- C! tcslis est perceiebris illa Arii Thalia , in qua Atlia- 



atandnm , nou tuntum ut cdita Htl«iril8crlpta pristiiius 
integritati autt restituero , acd et e latebrls eruere 
nondiim edita valeremus. Laiere enim mulia certi^- 
iiniuin est. Et psalmos quiriem si non onuies, eeite 
jnulto plures, quam quorum Tracutus exsiant, enar* 
ratos ab eo fuisse apeciall in eosdem Tractatos prac* 
fatione evincetur. Gassianus praeterea et Alcuinus 
procBmiom ipsiiis laoJant in Maithvi Comntentariom. 
Et ab Hieronymo in serie Ojierum Hilarii recenseniur 
Hber ad prmfecium Salustium titfe contra Diosc&rum^ 
Hbef hymnorum , et mysteriorum alius , Hber adversns 
VfHicium ei VaUntem , Tractatus in Job , qno$ de 
frmeo OrigenU ad $en$um tran$iulit, epistoland diver" 
90$ f et, ut a nonnallis audierat, in CaMicaCanticorum. 



nasius Or. i cont. Arian., pag. 340, Ariiim pcr\'crsa 
sua commenla inseruisse memorat. Magistrum imiiad 
discipuli hyiuiius aple ad suam hxresiiu compositos 
alieniatim cecineVunl. Quod cum Arcadiu iinperatore, 
GaiiK» poientia freli, publice ac summa cum liccniia 
pfttsfarent; veritns Ghrysostunius , ne quisex simpli- 
cioribas , liujnsiuodi canlicis , ab Ecciesia abslrahe- 
retur, quosdam ex caliiulica plcbe eis opposnit, qui 
majore cum pompa ei apparatu hymuos decantando 
Arianorum atudium superurent. Sucratis ac Sozo- 
meni , a quibus baec accepimus ( Socrat. lib, y\ , c. 8, 
et Sozom. lib. viu, cap, 8), si expendaniur verba, 
publicarum suppiicationum seu processiunum cun- 
suetudo, in fesiis ac Duminicis diebus usiiata , biiic 



Libri adversus Ursaciumet Valeutem sopersont tan- Dnaia esse facile exisiimabliur. Quamquani hujusmodi 



luiR fragmento : cscterorum nihil , aot prope nihil. 
Sed de siiigulia nonnulla obser?are jui^lt , quo va* 
leatquiaque vel oblata dignoscere, tel respuere falso 
llilarii nomine personata. 

III. De BilarU Operibus quas exciderunt. 

49. Qualis Hilarii ad Salusiium llber, CUjosTeeon- 
ditlonia Dtosooroi foerlt, Hlaronymos epist. 84, ad 
liagnom , explicat his TerMa : Bretl libello , qum 
icripeil eontra Dioscorum medicnm, quid in litlerie 
fO$$et oetendit. Quiboa ai addiderisquod de Salustio 
narrat TbeodoretM lib. iii Hist. Eccl. c. 44, eom, 
etbnicom licetj JuUanum laiiieo « crvciapdis Cbri8« 



ritotn jam vcterem appeltal Ambrosius epist. nunc 
40, ad Theodos., n* 4G, ubi Monacbis a Yalenliiiianis 
prohihitum esse memorat iter, quo psalmos canentes 
ex coniuetudine usque veteri pergebani ad celebritaiem 
Machaba!orum Martyrum. ilis obiier obsenralis, ut ad 
Hllarium revertamur, forte eiiam ipse inler Ariaiios 
relegatOit , com hymnorum usuin, quo ilii ad haeresim 
suam insinuandain abutebantur, ad veram fidem ac 
pietatem animis fidelium injiciendam et fovendaiu 
commodissiinum jndicaret, ad hymnos scrii)eudos 
animum adjecit. 

24. Eorum saliem nonnullos in ecclesiastlca offlcia 
fioscepios esse valde prot)al)ile est, Eraftoius bjmm 



2! 



1 HiCFATiO GENfidALIS. 



±i 



de S. Joh^niie Baplisla el de Cruce llilarli esse con- A pco t(!mporibUs ac locis per .suos singtfla dispOfiii , 



jectat : sed hiljus ponjectufse suae niiliain affert pro- 
buiionem, et bymiios dc CruCe nominatim con^iat 
esse Fortnnati. Ilymiium Vloria in excelm ab iiio 
aucium et consummatum esse tradunt Aicuinus vul- 
gatus iib. de div. Off. c. 40, Reinigius Auilss. iib. l, 
de celebr. Missse, llugo Vict. lib. ii de Sucram. p. 
9, c. 9, et Honorius Aiiguslodun. lib. i, de gemiiia 
animap, c. 87, idqnc a pluribus ila exisiimari fatelur 
Innocemius, 111 lib. ii mysl. Missic c. 20, quanivis 
ipse Teiesphoro banc gloriam Iribual. El quidcm ut 
Lymiius angelicus in missa canereiur, a Telespboro 
Papa inslitulum esse scripseriint Aiiastasius Blbliotli. 
in ejus vita , Talarridus Slrabo de Rebus ecci. c 22, 
Ainahrius Foriunalus, lib. iii dc Off. eccl., c. 8, 



tempcr.it , perlicit , pfopria evndant. Hujiis rpi ccfc- 
bre excnipium prrstnt Gregorii Saci^ifieiTtfiHum , 
quod Iti usus suos ita {tccommodarunt siiigtifde eccle- 
sidD , ut vix uiium repcrias exeiripfar, quod Gregoflo 
adscriberc et solido valea^. 

24. EpistolMS Hilarii ih utittm qtioddam volumen 
coilecias fuisse sonant verl)a Sulpicii Severi, dnm 
iib. II Osiuni ccntenario majofem lapsum esse les^ 
taius, sulijicit, ut tancm HUarius in epistolis refett. 
Nonnulla udiiuc in Operibus illius remnnenl vefttigia, 
ex quibus deprehendcre est qtiando, ad quos, quibi!S 
de rebus scripscrit. Qui itlum decreti anno 355 edit 
auciorem esse coiicesserit, qno sc cnm Gallicaiiis 
episcopis a Sjilurninl, tfsacii ci Valcntis commi> 



e( vuigalus Aicuiniis de div. OfT. c. 39. Scd cum B iiione Siparavit , uli lib. in Consiantium n* 2 deel:'« 



prfcedenlibus absque negoiio ea ratione concilinri 
queunt, ut Telespborus quidem verba Angeioniiii In 
missa cani instiiucril ; quoinodo re vera in Liturgia 
S. Jacobi ter dicuntur ; sed reii(|ua auctorem babue- 
rini llilarium. Nequecontra priofefii opinionem qi/id- 
quam conficitur, nl ex libro Alhanasti de ViiginU:itc, 
in quo bymnus bic integer memoratur, aut ex iil). vii 
Constil. Apost. c. 47, ubi exslaiex sotido descriptus. 
tluuc enim conslat pluribus postmoduin aucium es- 
se , illum autem Atbanasii csse minime tiquet. Scd 
neque adcst aucloritas salis niitiqua, qtia Hil;irto enm 
hyiunuin adscribamus , queiii conciliuin Toleianum 
IV , caa. 15, indefiniie tradii ab ecclesi.tsticis aucto- 
ribus es:»e coinposilum. (LJiisdeiii hymni , non autrm 



Mt , iion inficias ierii < umdein statim sancti cmi* 
fessoribus Iioc sUuiii docretnnl «lighiflcdssc , quod ort- 
rum aucloritate cdnflrinauiiuiii derellqUorat. Apcftius 
iib. de Synodis n*^ t inenioial, sc e$ 60 lemporc, 
quo in exilium pnl^iis est, de divefsis BomanofUin 
provinciaruni url ilnis pltircs mlsisse fltteras, (|uii/f(s 
Occideiitales de Orientarnim ecclesinfuin stato, ct de 
progrcssu Arianx» haoreseos certlorrSf factebnt. Eis- 
dein, uti concillu.^n Hrisieftse Fragm. ii, n* 4, tcs*. 
tatur , anno «^GO ineunte ntinliavit, qtii OHent.iles 
cuin Icgatis Ariiiiino Constantinopolrm retersis se 
gessisscnt. Et qua quaticuntqiie notitia conclndi ttie- 
rito potcst, euin lolies catholicis scripsis?e, qu6t'(!S 
aliquid accldit, qnod ut Ecclesix* ilolMm csset, intef • 



auctoris, menlio habetur in Regula 9. Cxsarii Arc- C essc jiidicarit. Calliolic:» sunt enim et catliollcis fie 



lat. c. !!i. 

S2. De auctore liymnt Te Deum non minus dlvcrSLc 
sunt sententia;. Qui illum ab ali(|uo S. P. N. Beiie- 
dicti discipulo comjiositnin existimavil, quia In iilius 
Regula c. 9, pra:cej)luin esl ut siiigulis [)ominic'Scan- 
telor, rerblatur ci Caesarii Benedicto leqiialis, iiiiino 
etiam pauto superioris , Regula, in qua idetn hym- 
nu8 cap. Sl, memoratur. Qua; auteiii AUibrosium et 
Augnstinum aoctorcs illius facil vulgi opinio, solo 
nititnr pseudo-ltacii Chfonico iib. i, c. 10. Eumdem 
in ms. anie annos 400, exarato vidimiis uni Ainl)ro- 
sio adscriptdm, Smaragdo in Regnlam Bcned. c. 11 
sufTragante, ubi hymnum eum vocat Ambrosianum. 
At Abbo Floriacensis epislola in ms. Pilh.tano rc- 



tolis Ecclisiis, non priVatis per«Onfs inscriptjs ple- 
fa»que llibril epistohr. Libros qnidcm appellarc ph* 
cuit iliius cum de Synodis ac fidc Oricntallum , tfifil 
contra Constantiom, ncc noii contra Auxeneiiim Ope- 
ra ; sed propfie tanicii cpi^tolre sitiit ad Ecclesins 
inissae, Ita ct ciim divcr-^as de diversis proviticiafmii 
Romanarum partiiius se scripsisse dicat; nulliifs ta- 
men audis nomen episcopi , ad qiieni privatim litte«> 
ras suas miscrit. Totum quo(|ue Concilium Parisiense, 
non singularis episcopns. sibi ab lllo nuntiatnm e 90 
rescribit , quid cum Orlcntalibiis agerettir. Non (*H 
tamen ncgandum quod superius ab Hieronymo audll- 
mus, eum eiiam ad diversos scripsisse. £t certe 
libri de Synodis Apoioglam, e mss. nunc prlmam 



licta , in qua nontinllas etplicat grammaticc rcgnlas, D ernt.'ini , non sine epistola ad Lucifefum Calafitanum 

rcm relmi notara et constantcm ponit iiliiis parentem 

esse Hilarium nostrum. In Dei pnUnodia, inquit, 

quam eomposult Hilarius Pictavensis episeopus , non 

jHXia quorumdam imperitorum errorem suscepisti , ted 

poiins scsccPTURUS legendum : Tu ah LiBenANDVH sus- 

CErruRUS BoiimEii , etc. 

t5, K\ libro Mysteriorum nlhil nobis snperest nisi 
titulus ab llieronymo indicatus. Quamipiani quod dc 
byninis diximus, id de hoc libro xquc conjedare \U 
cet, eum Offlciis ecclesiisticls immixtum esse. Usu 
enini venit, ut cnm in dies augeantur ecclesia^tico- 
rum officionim solemiiia , iliius nomen diii retiiiere 
neqaeanti a qao ordiiiata shit; sed Eccle&iu;; quae 



inissam esse probabile est. Plist forie in e;r flguratus 
sit sernio semel atque itcrum ad Lueiferum con- 
versus. 

25. Ilis omnibus operibos ceiebriores sont Iracla- 
tus iii Job, Augnstiiii ei llieroiiynii tesiimoniis toiies 
conimeiKlati. lllos desiderio conqiiisivimns eo m^ 
joii, quo facilius esl eoiuni vcritatem vel ex Angns- 
tini loco lib. u contfa Julian. c. ddijudicare. Ex Iiac 
una iiota rcprobalnr eoruin opinio , qtios Possevinus 
in Apparaiii sacro ad verbum HHauus observat di*- 
btinsse, nnm illius sint tres lii<ri iii Job apud OrigC- 
nem vulgati cuin pfcTfalione cujus Iniiium Peritorum 
mos est medtcorttm. V^^mV\« w\m \iv \ft^* \wmK.t^\ 



<25 PRiEFATIO GENERALIS. U 

Padolironensis inscribanlur libri quos de graco in A Pauli verba Rom. v, 12 cxplicaniur : Sic sanctui 
htinum Hilarius episcopus vertit ; iii eis inaien non Hilarius inteUexit : Jn quo omnes peccaverunl. Ail 
occurrunl verba ab Auguslino ex iltlarii iii Job Trac- enim : In quo, id est^ in Adam omnespeccaverunt. Qux 
talibus allala. Sed neque ii libri , ul Mabillonius in verba quia occurrunl in Coinmentariis Ambrosii no« 



Itin. lial. p. 208 admonuit, lanli docloris venam aut 
genium sapitint. Longe miiius consentiunt cuin illius 
Hde. Eorum enim atictorem Ario adhxsisse, vir lU 
lusiris. Daiiiel Htielitis iii Appciid. lib. iii Origeniaii. 
n. 2 binc probai, quod iii eis hoaiouHOii rejiciatur, ac 
laudibus celebretiir Lurihiaiius . ciijus se disciiiulos 
esse primi Ariani gbiriabaniur. Undc Ariusipse apud 
Theodorelum lib. i llist. eccl. c. 5 ad Eusebium Ni- 
comediensem scribens, Coltuciauislam eum vocat. 
Forle eliam Licinianns (qui Carthaginis Spatario! 
cptscopusab I<»idoro de Scripi. eccl. appellaiur), falsa 



mine vulgaiis, qui ab Hilarii nostri siilo longe abhor- 
reni ; muiii exisiimant Augusiinum Hilarii nomine 
dcceptum, eosque Coinmeutarios Hilario diacono Lu- 
ciferaiii schisiiiaus fauori csse adscribendos. Sed 
hi non racilo se expcdiuiit, ciim coruin auctorem Ro- 
maiio Pontidci cominuniuiie conjuiiciiim esse, et ei*- 
rorcs rcfuiasse rebapiizaniiiim, Hilariiim vcrodiaco- 
num, Hieronyuii dial. conira Liicif. lesiimonio, in 
errorc et schismate perseverasse objicitur* Sed de- 
ceptus sit Aiigustiiius, necne ; neque ex ipsius, neque 
ex Hispaleiisis concilii testimoiiio necessario conclii- 



inscripiione deceptus fuerat, cum ad Grcgorium Pa- ^ ditur, Hilarium in Pauli epistolas edidisse Commen- 



pam scribit (Spicileg, vii, p. 5b9) : Hubemus saue ti 
bellos sex sancti Hilarii episcopi Pictaveusis, quos de 
graico Origenis in tatinum vertit. Sed non omnia secun- 
dum ordinem libri sancti Job exposuit, Siquidem Hie- 
ronymus iiusquam Hitarii in Job libeltos commemo- 
ral, sed lib. de Script. eccl. Tractatus in Job, Apolo- 
gia autem advcrsus RuOnuin, cpist. 101 ad Panima- 
chiuin , et alibi homitias in Job; quo eliam nomiiie 
citaniur ab Augustiiio contra Jultanum. Alia sese of- 
fert de sim ei iiaie libellorum eorum, quos Licinianus 
hahuii, dubitaiidi ratio : sed eam iiifra coinmodius 
expeiidemtis. Hoc Hilarii opus ad exsilium ipsiiis re- 
ferre licet. Exsuli enim convenicntissima erat libri 
hujus tractatio, in quo iiobis rarissimum patienti«e 
exeinpliim Deus exposuit. 

26. Aliud Hilarii opus nolatur in vulgata Hiero- 
nymi episl. 50 ad Pammachium, ubi, rcceusitis Pa- 
tribus qui de numero impari traclaverunl, subjiciiur : 
Quorum Hilarius de Septenario^ id est, impari numero 
disserenSf quas et quanta dixerit , ad Fortunatum tiber 
itlius testimonio est, Cypriani ad Fortuiialum de ex- 
hortaiione mariyrii librum cap. II hoc loco ab Hic- 
ronymo indicari non dubium est : qiiem proplerea 
Marianus Hilario adjtidicandum omnino aibitratur, 
sed frustra. Nain non modo libri illiiisstilusCYpriani 
genio longe magis consentaiieus est quam Ililarii ; 
sed et pluribus opiiniae noUc niss. ad pr.rdictum Hie- 
ronyini locuin exactis, ne in uno quidem occnrrit 
quorum Hilarius, sed in omnibus iiiagno consensti 



larios; sed tanlum in Operibus, quorum jacturam 
iiovimus oc doleinus, quosdam ex eis locos exposuis- 
se. Quamquam Hispalensis cuncilii verba aliud quid 
soiiare fatendum est. 

iS. Hxc de perditis Hilarii operibus duximus prx- 
loquenda, tum nt ad ea qu9erit.inda quisque excite- 
lur, lum ut discat non omni titulo credcre. Exsiatiu 
ms. Colbertino 5079 sermo inscriptus, S. Hitaril 
Pictavensis de arbore in qua erat notitia sciendi boni et 
mali. Hilirianum nibil habens prxtcr nomen litulo 
prxnotaium. Neqtic magis cum illius locutione con- 
seiiiii homilia in initium MaUli:ci ipsi in Vaticano 
ms. 1267 adscripla cum hoc inltio : Satis anxie^ sa- 
tisque trepidamer, cur sanctissimus Matthanis tali usug 
G sit principio, exponere aggredior ; quxque claiidilur 
Iiis vcrbis : Quatenus autem excitala sit heec generatio 
per Apostolos^ satis ut opinor in qucestione generatio- 
num discussum est et oslensum, Non repetimus quod 
de libris in Job eidcm perperam inscriptis observa- 
tum est. 

29. Qiii tot lanti viri Opera perierint, si quis mi- 
rctur ; prseier communem lemporis omnia conteren- 
tis aique coiistimentis raiionem, in mcniem veninut 
et aliac duas prima quidem, quod Origcuis, cujus 
odiosum nomen fuit ac docirina damuata, et imiia- 
tor atidicrit ct inlerpres. Neque alia videlur caiisa, 
cur plures Psalmorum Tracialus interciderinl, cxte- 
rorum rara invenianlur cxcmplnria, et liomiliarum in 
Job nulla. Ccrte cum hoc ipsius Opus apud se esso 



quorum Cyprianus. Quod vero Mariauus nsserit, Hi- D exisliniaret Licinianus, quam non magni, ctcur non 



lario amicuin fuisse Fortuiiaium , haud facile appro- 
baret : sed si approbaret , quid quaeso iiide conficc- 
retur? 

27. Probabtlior esset ambigendi ralio, an Hilarius 
in epistolas Pauli scripserit. Nani conciliiim Hispa- 
lense ii,caii. 12, illius ex episiolae ad Timotlieum 
explicaiione verba sic laudat : Sanctus ergo Hilarius 
in explicalione epistolai ad Timotheum sic toquitur : 
JSam et cum dicit Scriptura , elc. Nusirum porro Hi- 
larium omnino sapit fragmentiim illud, quod cum 
aliis ad calcetn operiim illius edeDdum curabimus. 
Alium quoqiie sancti Hilarii nomine locum Augusti- 
Jius lib. IV coiitra diias episi. Pelag. c. 4 affert, quo 



mjgni penderel, declarai his verbis : Satis miror ho- 
minem doctissimum et sanctum , ut de steilis Origenis 
nmias transferret. Nimirum non ailenderuiit boiii iili 
viri. quod de Hilarii in Origene imitnndo religione 
Hieronyinus passiin , sed conceplis verbis episi. 62 
ad Theopliilum ait, Noxiaqumque delruneans^ utilia 
iranstutit. Quocirca qiiod de Hieronymo ipso Rufmus 
in libros Periarchon asserit : Cum atiquanta offendi' 
cutainvenianturin greeco (Origenis), ita etimavit o»i- 
nia alque purgavit, ut nihit in itlis , quod a fide nostra 
discrepet, lalinus lector inveniat ; id ipsum commode 
dixcris de Hilario : prsseriim cuin Hieronymus in 
bac inlerpretandi ratione illius se iroitatorem ubique 



^^ PRiClFATIO GCNERALIS. «t 

profiiealar: Hae mh »oln$ego feci , inqnit e\y\si. ^^, A Ea ipsa igitur diligeniiui relegens , landem mihi mwi 

ium mvenire, cujusmodi 8en$um viderelur illorum ok- 



sed el confeuor Hiiariui fecil. lla autem persuasum 
ei erai« illius scripia ab Origenis erralis esse pura, 
ul cum epist. 7, ad Lxtnm sniiclus Patres a niia ipsius 
sic legi jnbeat, ul magii judicel quam scquatur; exci- 
pial tamen Hilarii libros, quos inoffenso decurrat pede. 
Eos vero poiisslmnm ab iis quae de stellis sonmiave* 
rat Oriisenes, purgaios esse plane conncitur ex epi- 
stola Hicronyiiii 75 in qiia ubi drfeiidit se, ad imiiatio- 
nem eorum quae Hilarins bomiliis in Job gesserat, 
transiulisse qux bona sunt, et mala vel amputasse 
▼el correxisse vel tacuisse ; Yigilaniio siatim expro« 
bral, quod Origenis iii Job Traclatus descriplos ba- 
beal, m quibus contra diabolum el de slellis cceloque 
dhpunms, qwedam loculus esl quce Ecclesia non reci- 
piL Hinc non frustra monuimus nuni. 25 innxiiue nm- 
biguom esse , aii Liciiiianns in genuiniim Hilarii in 
Job Opus incideril. Qtialenns auieni Origcnis imita- 
tor ruerii, commodius in fronte Traclattiuin ipsius in 
Psalmos cxponenius. 

30. Altera raiio, cur non eo quo meruerani studio 
excepta conservaiaqiie sint Ililarii sciipla, cx eorum 
obscnritaie peti polest , qnnc nonnuilam incautis a!i- 
quaiido pr» se ferat erroris spccicm. Prorccio si 
ninlt'>s offeiMlissent Jnbaiinis cttjustiam siiniles, niliil 
eornrn ad nos perveiiissei, nisi iiiidi ii:uii, aut certe 
fragroeiita,qu:e llieroiiyfni, Angustiiii, Leone$,Tbeo- 
dureti, concilia Calcbodoneui»e, Hispalense, elc, no- 
\U Iransmiserunl. Jobannis litijus apiid Pliilippum 
bonx Spei Ordinis Praiuioiistiaiensis Abbaicm, 



scuritas operire. Si cu aiiiiiio, quo iaiidatiis ille Pliilip- 
pus , Hiiarium lcgisseiit Centuriatores , Erasnius» 
Sculteius, eorumque similes; eadeiii ralione dubio 
procui evanui«>ent errores ac naevi , quos in illo de» 
preliendisse sibi videbaniur. Nos vero quain circum« 
specie singula oninia iliiiis dicta expeiiderimus , 
qtiidve prscstilerimus lecloris snblovandi graiia, nunc 
esi apericndum, post qnaiii de obscurilatis iliius 
causis noiinibil dt^serucrimiis. 

IV. Unde obscurus sit Biiarii sermo, Quid in liae 
editione prosstitum, 

32. Ililariaiii sorinoiiis obscuriias non uno cx ca- 
B piic orium liabct. Eam liieroiiynius Gallicano geiiio 
videlnr asdcribere. Quainvis eniin episl. 4, ad itusli- 
ciini,Galloruiii serinoni uberiatemirWimi »c nitorem : 
de eornin tanien, ac noiiiinuiiin llilarii slilu scribit 
cpisi. 13 ad Paulinnm : Sancius UilQriui Gaiiicano 
altoiiilur colliurno : et cum Crcecice fioribus adornelur^ 
ioiigis interdum pe. iodis involviiur^ et a iectioiie simpii' 
ciorum fratrum procni est, El h periodi longui, densao 
lainen siinl sciiienlia', rn-quentcs cclipses, et nlii vox 
ali(|ua dtiabus pliiasihus rcpeteiida Cbsel, ea inler 
utrainqne ila culiocatur, ul respondeat utrique. Sic 
ingeniuni facile ac recundum rcslinat parere, quod 
uberiim animo concepit. Lectori etiain inlerduin in- 
commodo! sunt nonnuUx verboruin inelaibcses, dum 
qua: ex natura sermonis cob:vrcie proxiniis verbis 



pag. 94, de libris Hilnrii de Triniiale verba ea sunl : C deberent, ad ea qnx loiigius di^laiil, sicpe sint refe- 



Eui in muilis bene seiilit de consubstaniialilate et per- 
tonnruiH diseretione; quouiam nulia faisa esl doclrina^ 
qucB uon aiiqiia vera intermisceat : lainen in piuribus 
icrupuiosissime disputal^ in quibusdam eliam errorem 
perlinaciier preedical ; ul merito propter lioc ab his qui 
rnniiiiaiil prorsus respiiendus sit. Tuin pag. 95 illius 
in ll;ittliaeum Commentarios non miiiori conteniptu 
rcspuil. Abundanl enim, inquit, simpiices libri ; ul jitre 
icrupuiosi propler offensam debeant evitari, Quod si 
Yaierei, de magiia sacrarum iiiterarum parte iirorsus 
aclum essei. 

31. Neque vera bominis qiiainvis ainici iniquam 
adeo seiiieuliam probare umquam puiuit Abbas 
a^qnior longe atque sapientior. Numquid^ ait epist. 6, 



reiida. Rarius , scd tainen iionnnmquani negliguntur 
graniniaticai leges. 

33. Obscuntatem quoque parit rerum , de quibus 
Ililarius disserit, subliinitas. Fere eniin totus est aut 
in recoiiditioribus Scripturnrnin sensibus eruendis, 
aut in a^sercnda Patris et Filiv tntu coiisiib^tantiali- 
tate , tum discrciionc : quo iiibii abstru^ius, subli- 
inius niliil cogiiari potcst. 

5L liis accejit quod in iis, quae tractat, Latiiio- 
rum ncinoqucm iiniiaretur, ei praiivcril. Ex omnium 
quippe coiisensu gladium adversos Ariauos slrinxit 
Latinornm primns, inimo bellnin eispriinus indixit: 
ut inerito llieronynius advcrsus Rnfin. lib. ii, eum 
appellarit contra Arianos ialini serinonis tubam. Pri- 



etiam debeiil, quw scrupuiosa et subliiia sunl evitari ; l^ nnm elisnn cx Latinis liyinnoium scriptorein eum 



rei forie iecta^ et non inteiiecta, inconsullo judicio re- 
probari, eisque pro vilio ipsa scrupuiositas et subtiliias 
hiiputari; el non inde muiio potius muiloque reveren- 
tius honorarif Ipse epist. 5, ingeiiuc cuiifessus scse in 
ifs libris quamplura iuvenisse, qua' noii caperet vei 
ob obfcuritalem iermunii^ vei ob meiidositatem codicis ; 
ac rursum in alia incidisse, quce propter sui aiiquantU' 
iam novitaiem non satis piacueriinl : primum a sen- 
teiitia fcrcuda sese su.stinuil, ne, inquii, leuiere dam- 
nani ta in qmbui caicitai mea offendit, jure perdam 
eatera quce meus inteiieetus utcumque compreliendit : 
tttm qaae percipere.priinum non valucrat, alientiori 
lectione sc assecutum csse declarat in btiiic modinn : 



fuisse, supra ex l>idoro probainm est. Eos quoque 
Scripturx libros, quos cxponcndos snscepit , a nullo 
anic ipsum Latino, sait(Mn quod sciret, cxplanatos 
esse boc indicioost, quod Mattb:i'Uin explieans, Ora- 
tioncin Doininicain qiiia a Tortulliano et Cypriano 
expositam rescisset, consulto prxlerierii. Deiniim 
sub riiteni libri dc Synodis iion sine iiiodcsta quadain 
prxfatione fatetnr, se in eo opere locutuin esse de 
rebus abscondiiis el ttsque ad hanc oetatem suam inten" 
tatis ettacitis, Jam vero cuni ad rcs divinas, dc qtiibtis 
loqueiidnni ci erat, nonduin salisaccominodatic cssent 
latiiiic voces, in idoneis qucritandis taniomagis labo- 
ravit, qu mto latina lingua an^isvvov qI \!^\w\Vv^\\v^ 



«7 



PRifiFATIO GENERALIS. 



eriit 1111.1111 groN::!. liinc^itim rreqtientciii ttrnc tem. A cedcndum, quod in aliorum Pairum lectione eiiiim 



poris faisse jurglorum causnm Grfgorius Naz. Or. 21, 
n. 46, tradit 9m cnr»&rnra riig irKpK roic 'iTa^otf y>wr- 

35. Gregorius idem Or. 36, n. % notat triplcx im- 
mtncre dc Deo loqiieniitius |rcrictilum, in meiite sci- 
lic<.*t, in serinone, in audilu : Nam et res divlnaSy iii* 
qiiit, mente consequi nrdttum, et verbis expltcare per- 
difficile^ et purgatas aures nancisci majoris laboris et 
difficultatis, Triplcx illud periculum sensit ac (imuit 
Hilarius. Unde lib. ii, n. 2, viccm suam dnlct , qiiod 
hwreticorum bbspliemantium vitio itlicita agere^ ardua 
scaudere, inelfabilia ehqui, inconcessaprcesumerc coin- 
pellaliir : ut quw conlineri retigione meutium oportniS' 
senty in pericnlum humani eloquii proferantur, Tum 



obserVandum Eulogius Alcxandrimis apiul Pliciium 
cod. il5, pra*cis»it : Oportet igiiur sanctorum, qui cer- 
tis temporibus Ecctesice doctores exsliterunty doctrinnni 
integre perlegere, etnon ex parte illorum proferre seu' 
tenliaSt indeque de tota eorum mente non sine pericuto 
conjecturam facere,.,. quando quidem ex uno aliquo 
dicio, sive epistola, sive tucubralione^ tola seriptoris 
pietas ostendi non polest, Praeterea vcrba illiiis iion 
scniper ad nostros loqiicndi modos suiil cxigcnd.i. 
Eoriim cnim plurimi, quos postea, AugusiiiK) pr.T- 
sertim doctorc, invexii iisus nut compiobavit; ilila- 
rii a'VO aut innuditi eranl, nul noridum s:itis recepii : 
ut merilo dixerit cum Auibrosio episi. 48, ad S^ibiii. 
num. 4: Verbumsi offendero^ virtutem professionis iu-' 



Tcro iium. 5, animi sensa propria explicare non va- B terrogato. Si, inquil idem niim. 6, verba moveutt non 



leniis apstitm ct anxietatem declarat his verbis : ililii 
eerte his respondenti in curis cestus est, in sensu tabes 
est, in intetligentin stupor est ; in sermotie autem non 
jam infirmitatem^ sed silentium confitebor : eum , in- 
quit, lib. de Synod. n. 5 : difficillimum sit^ semum 
ipsum proprice mea: fidei secundum intelUgcntitB inte- 
rioris a/fcctum loquendo proferre. Dcmum ab auditu 
sibi limet, dum libri ejiisdem nuiii. 65, ait : Memen' 
tote^ non sensum milii deesse, sed verba. Arguum forte 
%n eo mturam meam , non tumen arguam voluntatem ; 
et ignosco naturo!, si loqui de quod vutt non potat. 
Conscius cnim sihi, qiiod iii rebus diviiiis verborum 
adhuc significatio anguslior quam inteltigentia sit , 
tanto inagis formidabat ne aures ofTeiideret, qoanio 



prasjudicant fidei. Etenim sermonem mens non dnbia 
obumbrnt, et defendit a tavsn . Iia licl, ul nemiiicm 
offendal persouce vox co seiisii accepta, (|Uo nunc 
naturce vocabulum ; aut cum uti Deo pro frui Deo oc- 
ctirret ; ct alia hujusmodi qu:c receiiserc longimi 
esset. Postremo quia in Latiiiis non habuit (\\us in 
rcbus ase tractandisimitarciur;ad inenieni Gj.tco- 
rum, qiiorum ei Kdlo rainlliaris eral, niulta eum 
expressisse advertenduiii est. £x qua , sicut et ex 
superiori observalione connciiur, illius scrmonciii 
cum Grxcis, nutcertc Lalinis P.ilribus quieum pM- 
cesserunt, iioii cum iis qui eum sccuii sunt, esse 
compnrandum.Uuod si pra^slitlsscnt, qui plnrosiii co 
opiniones ac dicendi modos sin^iilarc» iiotnruni. iii 



minus tiim de vi ciijusque vocis inter boiiilnes convc- C nullo fereeum singulariter aut sensibse aui locutum 
ncral; cum plcrmnqiie, ulloquituripselib. deSynod. esse deprcbendissent. 



n. 8, ignorata verborum opinione plurimum intcr sd 
digbidinrentur. Quippc, inquitGregorius Nnz. Or. 21, 
li. 97, cum exigua res quolidie accederct^ qucs moles- 
tiam a/ferret; eo tandem res adducta est , ut pericutum 
esset ne orbis lerrarum fines uua cum sytlabis abrum- 
perentur. 

56. Quocirca veiba de Deo f.iciurus, ut sibi rccte 
senllendi ac loquendi diflieultas complaiiaretor, ipsius 
opem supplex Implorabal. Exposut, Carissimi, iiiquit 
lib.de Synod. n. 65, quantum humani sermonis con- 
tuetudo patiebatur, et Dominus mihi semper ut ipse scit 
a me oraius indulsit, communis fidei conscientiam. Iia 
etiam quo fncilius cogilafa ipsius ab aliis perciperen- 



38. Qiiaiilo difiiciliora b.ictcnus judicnta sunl Hila- 
rii scriptn, taiito opciosius cnitendum duxiinus, nt 
en diflicultas sublevnreiur. lliijus rci gralia sii gnins 
singulis operibus pra.>misimus :idinoniliones aut pra- 
fationes, In qiiibus quidquiil ad opcris occnsio^ieni, 
teinpus , scopum, veriiatem et alin id gcnus spcctat, 
pro noslra virili parfe explicuinius. His iiiicrduni 
subnexa cst totius operis synopsis : quod pr;cscMim 
ad libros de Trinilate visiim esl quodum modo neces- 
snrium. Tum ut lector iii asscquendis Hilarii sensis 
minus lalioraret, prcccipua ipsius argumenta, qiian- 
tom per orain libri lieuit , brevibus summariis coiii- 
prebendere curavimus. (Jt nutem baberet, ubi perio- 



tur, ca variis modis explanabat : ut si cui una ralioiie l^ dorum longitudine faligatus requiescerei, iractnius 



obscura essenl, ea aliera fierent apeniora. Quam ob 
rcm eloquetiiix mx vires exserens, de Deo quam 
alte seniiret , insigiiibus speciiiiinibos sx*pe numero 
comprobavit. Non enim, inquit ibid. n. 62 , infinitus 
et immensus Deus brevibus humani sermonis etoquiig 
intetligi poiuit, vet defendi : fattit enim pterumque au- 
dientes et docenies brevitas sermonum. Giim igitur Hi- 
larius, veriius ne ralleret brevilate, sermonis copiam 
scctatus esset; leclorem jure nc meriio ndmonct lib. 
de Synod. n. 6, ne dc sc ante sermonis eonsummatio- 
nem per litterarum exordia existimet judicandum. 

Zl. Quam precem cum num. G6 repeial, rursum- 
^i^MJcuJmFnj^m,}, umJyumo ne^aYcrii ^i cou? 



singuli varios in numeros sunt dislincti. Ea quoqnc 
ratione citntionum commodilati consulium cst, nc 
paucos versus recognoscere volentibus toli libri cs- 
sent pcrvolvendi. 

39. Sed iu redintegrando textu, ex ciijusdcprava- 
tione obscuritas ut plurimum creabaiur, nosira poiis- 
simnm cura ac stndium fuil. Ei si autcm quam plii- 
rima, nihil tnmen nisi praevia diligenii ac morosa 
considcratione immutatum. Qua in re maxime spec- 
Livimiis scriplorum codicum in unnm leciionem coii- 
spirantiumanliquiiaiem, sincerilntem, muUiliidincm, 
si prTsertim alias iii mcndosis lods dissiderent. Nain 
cpu^Uure 69l«( YeritaSy qugs fakius di8»id«oie^ fa-- 



S9 PR^FATIO GENERALIS. no 

cii. Sicui auicni iii^s. aiiiii|uiU(eiii cx tcripiuin cl A recept r Eocletlae fldei a^lrersa scripsiijsc nrguitiir. 
cliAraciere |iert|K;ximust iu ex confiaiiiia quadam in 



reiiiieiidi* iis ioqiieiidi niodis, qoi in aliis exeinpla- 
ribus ob siiiguiariiaicm s»pc uiuuii •uut, eorum 
probavinius sincerilaieni. Ad horuin Teriisiiem iia 
f crupiilose expressiiiius omuia , ul ex iii eiiani ver- 
boruin ordinem revucaverimas. Si qiiid vero ca&liga- 
lum quod noii oporlcbat, niliil lamen erepiuin lee^ 
lori : f|ui ad oram libri , quiilqirid in prioribiis 
odiiionibus, quid(|uid in mM. occurrit, quod alicujas 
momemi sit, pro libiio seligeiiduin inveuiel* 

40. ImporiunsB (|uidcin suni^ ei ab auclore iiiien^ 
lionem lecioris nonnihil abducunl nuttilu! frequenies. 
Sed plerique rescire cupiuni, qno jure quave aucio* 
riiaie mnuium sil,quod prius obiinebal : el nullus 
esl, Gui si placeaiii soia aueioris verba, nuUs seor- B exsiitisse ; alt'>r quod Gbrisium cx Spiritus saiiclf 



i I. — DE CONCEPTIONE CHRISTI SAKA 8ARCTI BILAail 
FIDES DEUOMSTBATUR. 

4t. rrfleposliiis Joliannes apuJ Philippnm Bonnt^ 
Spei abbatem repeiiiis episiolis/conlendit, llilariuiii 
in lib. X de Trinii. asserere Domiuum nottrum cor» 
porii mitium non uecepitse ex Mariay ted quati ex Spf- 
f t<ti tancto : cum e coutra, iiiquit, Ecelesia Catholica 
teneal, quia in iita conceptione Domini Jetu Spiritns 
tanctus non fuerit cautamaterialis^ sed efflciens; caro 
autem tacrm Virginit fuerit causa malerialis, Qni' 
circa, sl non falliiur iohnnnes, dnplex llilnrii in ex- 
plicanda Ctiristl conceptione error fuit : iiniis, qiidd 
Mariani carnis illius caiisam m.iterialem negnverlt 



ftim ab iis posiUs non sit liberum pra!lcrire. lia 
eliam ubi qiuedum Doiau suni, qiiae miiiuris nionicn!i 
vidcbuuiur; hoc |)aucis pne«iiioni esi, cl iu eoriiin 
graUaiu, qui in dociore Ecclesi» anliquu ae dinicilii 
ei de re in qua ex verbis inordinate prolaiis sa'|>o 
incurrilur bxresis iraclaull, nibil negligenduin dit- 
ctini. lii aliis majoris momenli locis niuiationes fuc* 
las non sols mss. auciorluie, sed et quam pauciori' 
bus verbis licuil, nitione est dcmoiisiraluiii. Quod 
facienduiM prassertin censuimus, quutie» qiii Hlla- 
riuin antea recognovenini, a vero illius sensu aber- 
raiiies, Ulsa» sub.ttiuierttnt ieciiones, qux quaindam 
Teriiatis speciein pra^ se reiTcni. lisdcm ndira iliVw 
iranior ei eiplicantur lucuiioiies iiiusiiaue, imp^iexj: 



sabffUiitia earnem su.nm sump^isse crcdiderit. Ex r|Ud 
sequiiiir, ut in absiirdam illam opiiiionein aMcril, 
quus aliqiiaiidiii inter Gurinthios pervagatn, Atliannsji 
ttd Epicieium cpisiola acriier exngiuti est, qiia ni- 
niiruni caniein Chrliti dlvtna; Dnturu; consuh^tnniia- 
lein esse dispulabaul. 

4i. Levioris forle inomenti videretur illa JohaiiUls 
censura, utjMile homliiis mti/(/i occupati, et cui ciiin 
vtx tpatinm cogitandi, nedum scribendi suppettTCt, 
deerai undo sentfuiiam sntis gmvcin dixisse judicn- 
rciiir. Yeruin bauc falsam aul iemerariaui quis sihi 
persuade&t, cum in^r&sml prsefaiione legerit : Libro 
tsrlio, \ed ntagit tihfo \itcimo^ tic loquitur de corjwre 
Oiristi, ut setitire videatur : Hhtriam uirgmem, prwter 



pbrases, sentenrue singulares. Hilarii euiut $Cf\\\\uC conc*.piepd%ycstofid<*e'l pmiendi minitterium^nihilad^ 



oou Uiilum a mendis pura el inlegra'^'se3* el <ed;i^ 
liiciiioraexhibere ruilauinius: et lorxjru^n^udiiiiulio^* 
riua sensum non sine labore assecuii, nt»»iri ofAcil 
cxi»timaTimos esse , ut aliis bic labor levareiur. Eaiu« 
dcin ob caasam ex erudiioriiin operibus eligere iion 
gravaii Bunuj , si quid ad gesiiHiim, qiiae HilariUi 
aiiingii, noiiiiam faciliorem cundocerei. Denique quse 
i:i eo pugiianlia, qu» suspecta videbanlur, coiupo- 
nere et ab o.<nni errore vindicare siuduimus, noii va* 
nis aut aliuiide aceersitis miioiiibits, sed ex ipsiusmet 
verhis. lllus enim locos, aui cx adjuiictis expenden' 
tesy aut coroparanics ciim eUrioribus, deprchendi- 
mua qnam jure Hilarius, de locutione non iU, ut de 
fide siia securus, monuerii atque enlxe rog:iverii, ne 



diditu deftio; f)rii*se^itnf sulfrngniiie Sculietu ac di- 
ccnle, Sentire videtur, Christum non aecepitse carnem 
a beata Virgine : noii cniui hic Ifilnrii script i aui cx 
parie aiii celeriter percurrrsse existimniur. 

45. Audiel Igilur catholicus Praesul impictalis cjus 
auctor, quam ubl ab Eniychete prLdicnri rescift 
S. Leo, ui veriiatis omnium nosirorum inysierioniin 
pereinpiricem exhorruil. St enini sensii Ililariiis, 
Chrittum non accepisse earnem a beata Virgine; niliil 
novi docuii Entyches cum dixit : Corpus Domini, 
quod ex Maria faetum est^ non esse nostrm substantice^ 
nequi hnmanee eontpertionis ; ted humanum quidem 
illud ifocari , nan tamen nobis consubstantiule , neque 
genetfieit ejut tecnndum earnem, Ilanc lanicii docti !• 



de ipso anle aiMulutuui sermunem judtcaretur. Quoa- D nnm Flavijiius apuil Leuncm cditionis novs p. 474, 



dan ex ilhs celebriores atqoe difOciliores ab ipso 
exordto tractare juTcrit : quo cuni coiiimodius quam 
iu orani coiiferre liceat, quidquid in utiani eamdcin- 
qae rem divcrsis locis dixerit ; ex routua plurium lo- 
corum collaiione vera illius sentcntia mnnifesiiui 
ap|>arebit. Et ceric visuni est expcdire, ut Uiiti viri 
scripla non prius offerreiiiur, quam praecipiix suspi- 
cionuin nebulx prorsus fuissent dissipai^e. in liis dis- 
puiationibus aliorum eiiani Patrum dicU interduiii 
adtexiffius ; quo Hilariiis non modu seciim , sed e( 
cum veteribus consciilire demoiistretur. A myslerils 
Cbristi eiordium flai, quorom priroum tese offert 
ipiiiis de sacra Virgioe conceptio, de ^ua Doiipullii 



veluli novnin cl inipi^im dcnuniiat. Leo ipse ad Ju- 
lianum Coenseni episi. alias 11, nunc ^5, non niodo 
significal, Eulyi-Iieii Vmgeniium Dei filium sic de ute- 
ro B, Vtrginit profdieare natum , ut humani quidem 
eorporis tpeciem gesserit, sed humanm carnis Viritat 
Verbo unita non (uerit ; sed ct hanc sententinm pro- 
digium app<;Ilai falsiiaiis, uiide Innuniera opinionum 
nionsira nnscantur , ac reslaurentur errures Valon- 
tini, Manicha:i, Apolliiiaris, quoruin nulliis iii Cbristo 
huniana! cariiis credidit vcrilattim. Qua utiqiie iion 
recepU, fidcs iiusiri de unlgcniti Dei passione , mor- 
te, resurrectioiie,etc., nhnuilur. Non iniuieiitojtaiiuQ 



51 PRiEFATIO GCNERALIS. 52 

epist. alias 13, nunc 27, ad Pulcheriam c. 4 scribai, A coelo esse adveclum, nut certc illud per Mariam po- 

lius iraiisissc, qunm ex ca accepttim csse volunt. At 
vcro primir sententiic rcpugnnt , qudd caro Christi 
tion simulatw naturcp; altcri, quoJ noit aUeinc; pos- 



eam nonnisi imperitl» pnrlum esse potuisse , lon- 
geque ab eo Enlychen fiiturum fuisse alicnum : Si 
Symboii pieniludinem puro el simpiici voiuisset corde 
concipere. Non enim, iuquit paulo superius, de por^ 
tiuncuta fidei nostro!, qua^ minus lucide deciarala sit^ 
quitritur : sed hoc stuitissima resultatio audet inces- 
sere^ quod Dominus noster in Ecclesia neminem sexus 
ntriusque voluit ignorare, 

44. Ex his aliisquc Lconis verbis, quibus Euly- 
chiano: impielnlis slolidilaiem rrequeiis arguit, salis 
ipparet lemeriias eorum , qui doctrimc taui insulsnc 
ruspicionem in sanciissimum et non imperitum Ec- 
clesi:c dociorem iujicere non timucrunl. Huic in Hi- 
larium coniumeliae locum nullum permiserat Chalce- 



trcmx, quod in utero el ex utero sancta? Virginis as' 
sumpta ufOrnintiir. 

47. Sed ex libro x de Trinimte , unde prxsertim 
orti! dicunlur suspicionei, ens amovcre juverit. Quid 
autein sibi vult illud num. i7 : Quw (B. Yirgo) offi- 
cio usa matemo sexus sui naturam in conceptu et partu 
hominis exsecuta est , iiisi bcatnm Virgincm iii con- 
ceptu corjioris Christi de carne sua suppeditasse, 
quod suppediiarc soient ali.T luatres? Hoc ipsum 
niim. 45 diserlius eloquilur, uhi iii coiiceptu Chrisii 
Verbum quidcm , quod Spiritus vocabulo iiitelligen- 



donense Concilium, cum act. 1 ilium cum pnucis aliis B dum mox ostcndeiiius, per viriutoiiisunin supplevisse 



Palribus recensuil , ex quorum docirina condendum 
esset (idei adversus Eutychen de Incarnationis mys- 
terio decreium. Sed et posiea Philippus Ron»^ Spei 
Ordinis Praemonsirntensis abbas saiicto confcssori ab 
aniico illatam injuriam tribus episiolis ita propulsa- 
▼it, ut ille confileri tandem sit coaciiis, ha*c Hilarii 
lib. X deTrin., n. i7, Hominem enim dicens (Aposto- 
Iun) nativitatem ex Virgine docuit^ quce o[ficio usa 
materno, sexus sui naturam in conceptu tt partu homi- 
nis exsecuta est, in eum, qui Clnisiiim cx Maria cor- 
poris initiuin accepisse negarel, miuime qundrare. 



Ea lanien rst vis pracjudicatae.^p^ootii!*; ea JiQoiiuym ^<^ saiutis c 
pbilauiia, ut Jtdianiics llilanririb ij[iirf nSftlia^ ^Oau^stT; ^ihiliV^ 

Ki!iiil>rnria InriiUim. rAisnnnHnrA inalnAr;! «^S. £aBl 



ofGciuui viri, sed Virgineiu nihilo miiius iiiatris mu- 
nus iiiiplevisse dcclarat bis vcrbis : Virgo enim non 
nisi ex suo sancto Spiritu geuuit quod genuit : et quam- 
vis tantum ad nativitatem carws ex se daret , quantum 
ex se femino! edendorum corporum susceptis originibus 
impenderent , non tamen Jesus Christus per humanw 
conceptionis coaiuit naturam, Quid est ex se daret, 
nisi ex sua carnc? Iliuc et mox subjicit, 7eniit< m 
hominis naiivitate quod matris est; et pauio anle le- 
gere esi, Quodsi assumpta per se sibi ex Virgiiie ear^ 
fie, clc.,necnoii cap. xvi in Maitli., nuin.8 : lluma^ 
nw saiutis causa Clnistus in corpore est quod assumpsii 



teuieraria locuium, respoiidcre inaliieril. 



•I^. £api ob causam Chrisii corpus modo assump^ 
45. liaquc cum npud ixfi^if^s, ftifl)*akarQve tesiir.V.fP''' ^ Virgine carnem, modo nostra carnis aut nostri 
monio, quo llilarius *Giifi%TVAi**ok ffttJiii^JvirgJtiis: H^iH^M^^^ nuncupirc solet : ut cuiii iii Psalin. 
cariie siiani sumpsisse dilucide plnneque doccal*, iu * ^f n. l^,*dU2 lu wternam gloriam ejus assumptx ex 



promplu essot fidem illius ab omiii suspicioiic vin- 
dicare : pluribus lainen hoc praesiandum duximus , 
tum ut iiingis perspicuum sit qiiam coiisiaiis fuerit 
illius do( triua ; tuin ut nb hoc initio intellignt quis- 
que, quanti faciendum sit coruni judiciuni, qui in Hi- 
laiio naivos numeraut potiiis, qiiain probant. Neque 
aatis erit ipsiiis de conccptione Clirisii fideni sanam 
ei orthodoxam dcmonstrare : insuper et unde Johan- 
ni ex Spiritu sancio velui ex cnusa maieriali carnem 
Christi conccpiaiu opinari , et unde eam ex Marix 
cariie assuniptam negare cum cideni Johnnni, tum 
Erasmt» ei ScuItclo visus sit , apcrieiidum erit et ex- 
piannndum. 

I. Camem Chri$ti ex Blariw earne susceplam passim 
llilarius docitit. 

46. II:vrcticos, qiii cnrnem Chrisii ex Mnria con- 
ccptam negnriint, simiil onines repcllit uiio Trnctilu 
Psal. cxxxviii , cum noii tantum ail num. 2 : Quw- 
eumque liomini iiii, quem ex utcro sanctw Virginis as- 
SHinput, et in quo se nasci hominem qui Deus erat vo • 
/ifif, apta et congma esse videbuntur, cum debita cceiesti 
hoc est divinac naturw suas dignitate tractentur : sed et 
addit num. 3 : iVoii aiienw aut simuiato' naturw lio- 
minemassumpsit, llli qiiippe aut Christum carnisspc- 
ciein, noii vcritntcm gestasse, aul corpus ipsius dc 



Yirgine carnis fiffliira transfertur; el lib. i de Trin., 
n. il :'Ac ne Verbum caro factum nut aiiud estel 
quam Deus \erbum^ aitt non nostri curporis caro es- 
set, liabitavit in nobis (qunsi in noslris) : ut dum ha» 
bitat, non aiiud quam Deus maneret ; dum autem iiG- 
bitat in nobis, non aliud quam iioslra; caniis Deus 
cttro factus essel : quia inquit lib. ii, n. iC, peridquod 
in nobis liabitat Verbum caro factum^ Deus est in iios- 
tri corporis veritate. 

49. Qiii plura volct, audiat lib. ix, num. 7, dicen- 
tem : Corporis nostri natus iiomo^ secundum consuc' 
tudinem naturw nostrw iocutus est ; et in Psalm. cxviii, 

^ lil. i4, n. 8 : Vnigenitus igitur Dei fiiius naiurx nos* 
tra; sibi ex Virgiiie corpiis assumens, ctc. Cuinquc 
rursum in Psal. Lxviii, n. i5, legerit, Christum in 
sanguine corporis nostri oiniiia rccoiiciliasse; fateatur 
necesse est , Hilarium vix potuissc pinnius se ab iis 
alienum oslendere, qui Chrislum ex Maria niliil nc- 
cepisse hcntircnt. 

50. Neque vero lanium ex Maria, sed ex Mariai pa- 
reiitibus cariiem Cliristi procrenlam assoruii : adeo 
ut Chrislus in P^al. lxvii, n. 28, de Judw frutice fu- 
turus, et in Psal. lxviii, n. i9, ex utero David prcdi- 
cetur. Undeiu Psal. cxviii, lit. 5, ii. 5, Davidcom- 
mendnt, uii dignum cujus filius Jesus Christus esset, 
£t ciiin in Rsnl. rxxxi, n. 3, tit ot alihi, Christum se 



55 



PRiEFATlO GENERALIS. 



M 



noniiiic David &rpe significare docent , lianc iinain A homo faclus est, nequc FiUus hommii. IJem argnmen- 



rediiit causain, quod cx ipsiusgencrc nalus sil : Qui^ 
hiiiuit , nomen parentii secundum originem carnis ac^ 
eepii^ nomeii sumens ejus cujus ex genere sumebnt e^ 
corpus, Iinmo scribit ei ipsa geiiie Moab per Ruth 
Salvatoris nostri carnero acceplain ; idcoque crudila- 
lcm aique impuriiaiem illius, prius quam assumere- 
tur, per vai ias gcneraliones, veluli per ollani, decoc- 
tam fuisse atque inundatam. Quiay inquitin Psal. lix, 
n. il, non solum ex hac generationc sanclorum, sed 
etiam ex peccatorum origine huic Dei Saneto carnis 
noitrm ineunda esset suseeptio , quia in similitudinem 
rarnU peccati Deus Filium suum misit, idcirco Moab 
oilaspei eius est. Tum iiiemorala genlis Moab male- 
dictione, eju<quc pcr varias genenuioncs piirgaiionc. 



tum ndversus Eutydicn urget Fcrraiidus diaconui 
epist. ad Anatolium. At vero Hilariiis nihil freqiien- 
tius inculcat, quam ut Chrislum et filium Dei el G- 
liiim Iiominis esse meniinerimus. Unutn e sexcentis 
locum seligimus de libro decimo pctituin, qui uiius 
idoneiis erat omnes suspicionuni nebulas co ex libro 
conccptis diniovere. Sic porro liabet num. 15 : Quo^ 
modo filius Dei hominis fiUus erit natus, vel manens in 
Dei forma formam servi acceperit, si non poiente Verbo 
Deo ex se et cnrnem inira virginem assumere, et carni 
animam tribuere, homo Christus Jesus ad redempiionem 
anitme nostrte et corporis nostri perfectus est natus ; et 
corpus quidem ita asswnserit, ul id ex Virgine concep- 
tum formam eum servi esse e/fecerit, ctc. IIoc qiiippe 



subjicit : Sanctusque hic ex Juda et Moab originem sn- B loco conteiidit, Christum falso liliiiiii houiinis nuncu- 



menSf decocta tamquam per ollam carnis cruditate^ in 
speciem eibi significatur wferniy cuiii cnro cjiis verc 
cibns vitm sit, Qui auiem Sanclus Dei Dominus iiostcr 
ex Juda et Moab sumit originein, si ex Maria nihil ac- 
ccperit? Aliius etiam in Psnl. lxviii. Chrisii ortum 
ducit Hilarius.Nnm et num. i5, naturamcorporis primi 
yidamabeo assnmptain aftirmat : el num. iO, homines 
vocat ipsius secundum carncm consanguineos. 

5i. Adeo seiisit llilarius carncm Christi ex Adam 
ac postcris peccatorlbiis propagatnin, ut cain ct car- 
nem peccatij et peccatnm vocitare iion dubitet. Car- 
nem enim peccati, inquit lib. i de Trin. n. i5, rccepit, 
ut aswmptione carnis nostree delicia donaret, dum ejus 
fit particeps assumptione^ non crimine. Et alii qiiidcm 



panduni iri, priino nisi homo perfecius sit, ex anima 
scilicct ct corpore nostro; deinde nisi hoc iion cx 
quavisassumptione, sed cxnativitale obtineatut pcr- 
rccttis honio naius sit ; ac demuiii quasi hoc dixisse 
non snmreret. vult corpus it:i abeo assumptum esse^ 
ut id ex Virginc conceplum sit, 

55. Pra'terca cum Cliri!»tuin asscrcns perfectum 
hoininein iiatum esse, adjicit ad redemptionem animm 
nostras et corporis nostri, altcram altingit rationem, 
ut vulgo utuntnr Palrcs adversus hxreticos , qui 
Chri>to iiegarunt huiiian;c naturx integritateni. iVaniy 
ut nil Gregorius Naz. Or. 51, n. 15, quod assumptum 
non esi, curationis est expers : quod autem Deo unitum 
est, hoc quoque saiutem consequitur, Si dimidia tan- 



Patres CJiristum peccatum factuin csse sic interprc- G tum ex parte Adamus lapsus sii, dimidiatum quoque sit 



tanlur, qiiod factus sit hostia pro peccato. Ai ille 
Chri-ti corpiis peccaii noitri corpus et peccatum non 
tam inde dici iiitcllexit, quod iinmolutiim sit pro 
peccaio, qiiam quia ex peccatoribiis est procreaium. 
Eain obcaus:im lib. ix de Trin. n. i5 in illnd Pauli : 
Quodenim mortuus est peccato, subjicil, morlem pec- 
cato, id est^ corpori nostro adscribens : et paulo post, 
Qui peccati nostri corpus assumens, toiusjam Deo vi- 
tit, E^idem respectu dixit Tertullianus : Defendimus 
autem non carnem peccati evacuatam esse in C7in</o, 
sed peccatum carnis; non mafcriam, sed naturam ; non 
iubsiantiam, sed eulpam. Sic et Gregorius Naz. Or. 
51 , n. 18, auctor est, quod a Chrisl ) assumpta sit caro 
damnata. Nec secum pugnat Uilarius, cuin de eadem 



quod assumptum est et salutem contequitur, Sic Fulgen- 
tius lib. I ad Trasimundnm C- IZ : Quod si totui 
(liomo) tenebaiur captivitatis vinculo, totus eguit Libe» 
ratoiis auxilio, Si autem totum debuit liberare pietas^ 
totum debuit suseipere majestas. Neque, puto, siiie 
causa nirsum ililarius in Maith. cap. x, n. i8« 
Chriiitiim non siinpliciter hominis rcdemplorem nuu- 
cupat, sed corporis et animce redeinptorem. 

54. Ilaud absimili ratione adversus Apellem, qui 
corpus Doniini ex siderea materla, non ex materna 
subbtantia constare contendebat, TertuUianus de re- 
surrect. carnis n. 2 concludit, vanain csse spcm re- 
surrectionis, si Dominus matris substantiam non ac- 
cepit : Sequitur enim, inquit, ut salutem ejus substantim 



Cbristi came lib. x de Trin. n. 25 dicii: Neque caro D excludant^ cujus Christum consortem negant. Quo 



ilia earo peccati^ sed similitudo carnis peccati : quam 
enim liic carnem pcccati negal, ut ostendai a domi- 
nantibus carnis noblra* vitiis immiinein, illic sane ct 
recte affirmat, ut carnis ab hominibus acceptje probct 
Tcritatem. 

5i. Si ad argument.1 veniamus, quibus saticli Pa- 
tres carnis noslrae veritatem in Christo exstitisse ap- 
probarunt, eadem abHilario noii ininus dilucidc 11* 
lustrata fui^se convincemur. Eo prjL*sertiiu adversus 
ba:rctici»8 nilitur Irenxus lib. iii, c. 22, quod Christus 
verc cogiiominari filius hominis iion potueril, nisi ab 
Iiomine vere acceperit subst.mtiain corporis : Si, in- 
quity non accepit ab iiomine substantiani earnis, neque 



spectat illud Irenxi lib. v, c. 1 : Vaitt igitur, qui a 
Valentino sunt hoc dogmatizantes (Cliristum nihil ex 
Maria accepissse) uti exciudant saiutem carnis. At vero 
Hilarius, ob illud Christi nobiscum consorlinm, no« 
bis resurrectioiiem non tantum spcrandam, scd jam 
aliqun ratione iiiduliam esse confirmai; ut carnem 
nostram jam in eo excilatam contemplemnr, in guo, 
inquit in Psal. cxxiT, n. 4, nosmeiipsos per assunip- 
tionem carnis nostrrn corporisque specuiamur. In eo 
eitim suinus resurreclionem nostram resurrectione nos- 
tri in eo corporis speeulantes, 

55. Redire pbicel ad epistolam 25 Lconis jam aii* 
periuslaudatam? Illic porro E^it^Uv^CWvtVm^m* 



%n PR JIFATH) 6ENERAUS. 36 

(liaiorcm ncgare sic argnilar, quasi hoc ei auferat A bct: Hoc ergo corpui, inquod indurAui i$l Spiriiut 



iioinen , quisqiiis ipsi niatris substanliaiii denegal. 
Ita et Fiilgentius lib. i .id Trasim. c. 1*5 docet Gbri- 
st*imDei liominumque medinlorem in casaumcogno- 
miiiari, nisi in se ut totuin veruinque Deuin de Deo 
natain, ila toium verumque de bomine natum bomi- 
nem coniineat. Eamdem quoqiie Gliristi nuncupatio- 
nem cum sacpius explicet Hilarius, numquam aliter 
expiicat, quam quoJ ct ex nobis carnoin, etei Doo 
babens divinitaiem» Deuin hominemque in se uno 
coiijungat. Unde iii Psal. lxvh, n. 57, intuens in 
illud Cbristi mcdiatoris offlcium , nos in unitatem 
Paicrnx majeslatis assiimendos prsedicat, dum nimi- 
rum et in eo per naluram Pater ett^ et ille rursum per 
iocietatem carnit in nobis est. 



Sancius : maxime curo ibidem pauio anle praemiserit, 
Filius aulem Spiritus Sanctus est. Neqiie aiiter iniel- 
Kgeiidum videbitur illud Irenxi lib. v, c. 1 , Spiritus 
Sanctus advenit in Mariam^ ibi expensum fuerit quod 
proximc subjicil, Yerbum Patris et Spiriius Dei udu-- 
nitus anliqum subsUmtiw plasmationis Adw vmntem et 
perfecium effecit kominem. Apertior esl Jiistini seiiten- 
tia Apolog. % ubi primum Filium viin ac virtutem 
Dei esse declarat bis verbis : Prima auiem vis ac vtr- 
tus secundum Deum onmium parenlem ac Dominum 
Filius etiam Verbum est, quodquodam modo caro fac* 
tum homo factus est : qiiibiis post pauca suboectit, 
Dei vis ad Virginem adveniens, ei obumbravit^ fecilque 
ut Viryo graoida esset : demum uiramque proposiiio- 



56. Mulla nlia argumenta suppeditat liber de Tri- B nem conjungens conciudit , $ptrr/ttni ergo vimque Dei 



niinie decimus, iii qiio cum Hilarius a num. i6, ac 
diMiiccps data opera rerellit !i9!reticos, qiiiaut buma- 
iiain Christi naiiiram ante quam assumerclur prx- 
exsliiissc, aut corpus ejus de coelis ndvectum esse 
asscrebant, ad verba symboli, Qui conceptns est de 
Spiritu Sancto et natas ex Muria virgine, fidem suain 
cniisiauler exigit. Juxia qune totam disputationem 
concliidit in huiic inodum : Geuuit etentiii(Yirgo) ex 
SE corpus; sed quod conccptum esset ex Spiritu ; ha- 
bcM, quidem in se sui corporis veritatem, sed non ha- 
bens natarce infirmitatem, Quae cum ita sint, nemo iion 
niirabitiir, qui nonnullis visus sit sentire, ChrisUim 
non accepisse carnem a beata Virgine. Unde b6c illis 
in mentcin venerit, nunc expendeudum. 

11« Spiritus sancti vocabulo quid dixarit Hilarius a 
censoribus suis non inteUectut ett. 

57. Htiie profecto Johanni erraiidi nata est occa- 
sio, quod cum lib. x de Trin. aliisquo locis corpus 
Giirisiia Spiritu sancto non modo forinaium, scd 
eliam assumpium legerel; Spiriius sancti nomine, 
more nostro tertiam sanctissiine Trinitatis personam 
significari exislimarit , cum intelligerei Hilarius se- 
cundain. Gerte his lib. ii, n. 27, verbis, Spiritus 
tanctut de tuper venient... naturce se humanm carnis 
immiseuit, uou seiilit, ut Johannes animo sibi finxit, 
Spiritiim sanctum carnls a Verbo assiimpinR fuisse 
caits iin inaterialem, sed Verbum ipsuni sibi natiiram 
liumannin intime conjunxisse. Hsc cuiin Angeli ad 



nefat etl aliud intelUgi ( I.4ica, i« 56 ) niti Verbumf 
quod etiam primigenium ett « ticuti Mogset propheta 
quem diximut iadictivil : atqne hic tuo ad Virginem ad^ 
ventu et adumhralioue , non concubitu, ted ti eam gra-- 
vidam effecit. 

59. Quidde Cypriano srnliemns? Modo quidem 
lib. de Idol. vaiiil. legere est, Uic in Virginem iUabi- 
fiir, carnem Spiritu tancto cooperaute indidtur : sed 
borum loco anliqnus optime not« oodex Germanen* 
sis pr;e se fert, Uic in Virgine labitur^ carne Spiritut 
tanctut induiiur^ eainque lectionew se in quatiior ini. 
naciuiu esae Pamelius testatur. Quae saoe corruptio- 
nis eo minus suspecla est, quo magis ab usilato nos- 
tro loquendi more alirna. Gypriani verbis ita einen- 

C datis suffragatur aniiquus auctor, quemab Auguatino 
epist. 148, n. iO, Gregorii sancti •|»iscopi Orientalia 
nomine laudari valde probabile e*^t. Uic porro ap«d 
Ambrosium in append. tom. u , iiov.% ediu p. 554 
babiH : Cunt Ulapsut ett in Mariam , cum Virginit uie^ 
rum opplevit , aUud utique ex illa^ quam quod venerat^ 
nalum ett. Planius autem , pag. 556, : Spiritut Dei 
veniet in le, et virtus Altitnmi obumbrabit te. Propter^ 
ea quod natcetur ex te tanctumf vocabitur filiut Dd. 
Videt ergo iptum Spiritumf id ett Filium Dei^ veniste 
ad Virginem , et inde Dei et homnit fiUum procetsitse, 

60. Si Aihanasiuui in eadem verba evangelica eo« 
dem sensuaccepta renpexisse inieiii^as,bauddifficul« 
ter assequaris cur lib. de iacaru. p. 7i dicat : Ideoque 
cum primum ad nos accederei^ ex Virgine sibi ipti cor^ 



1). Virginein verba , Sptrtlus tanctnt tupervenlet in te D put formavit : ut nobit non tenu£ argumentum tuee 



perittde ei snnt ac, Verbum ei Sapieiifia Patris des- 
cendet in te, et ex te corpus sibi cooptabit. 

58. Neque inaudita aut ei singularis videri debet 
harc int^rpretatio. Eadem qufppe Angeli yerba non 
alio modo intcrpretatur TertuUianus contra Praxeam 
n. 96. Nec alio spectat illud ejusdem lib. deCarne 
Cbristi, n. 18 ' Stc denique homo eum Deo, dum caro 
hominit cum Spiritu De\. Ea ipsa loquendi ratione 
Lactintius, lib. iv, c. 12, Verbi in uterum Virginis 
descensum enuntiat , cum ait : Detcendent itaque de 
ccelo tanctns ilie Spiritus , tanctam Virginem , cujut 
ntero te insinuaret , elegit, flls adjungere licet Pasto- 
rciii lib.iii Similit. 5, ubi baec «U corporeCbristi ba- 



divinitatis exliiberct, eum , qui hoc sibi corpus formave' 
rat^ aliorum qwoque cojiditorem et formatorem esu, 
Nam cum Patres a nobis pra.'uomiiiati vcrbis Angeli 
ad Virginem declarari cxisliment priwura filii Dei ad 
nos adveiituin, ul in Virgine et ex Virgine corpus sibi 
formaret; binc recte culligitur, eura corporuin noa* 
iroruin condiiorem ac proinde Deura essci quem 
Evangelia nobis aignificant proprii corporis sui for- 
matorem. Sin alio respexii ; unde quaeso ei coosUtii, 
filium Dei, cum ad uos primum accessit, corpus sibi 
formasse; ut exiude eum cxtera corpora pariter 
condidisse ac Deum osse couficeret ? Cerie Atliana- 
sius Verbttin aliquamlo \u Scripturig Spiriut^ saocti 



5^7 PRiEFATIO 

vocnlmlo signlficari non diihiiavii : cum episi. i ad 
Scrap. 1. 1, p. 970, biasphcmiam inSpiriluin Sancium 
enin esse inlcrprctctur, iiuxClirisli ncgei diviniialom. 

61. His acccdii Rufinus in 'eKpositioiio Symboli : 
qni licct priorn h:f^c vcrlin, Spiritus Sauctia supcrve- 
tiiet in te, de leriia saiici:n Triniiaiis person:i dicia 
ctsc nnslnimorcintftllignt.suhseqiieiitihU'; tnmnn Fi- 
lium indicari arbitratur : Qme ett autem, inquit, l^tr- 
ttu AUisiimi, nisi ipse Chrutus^ qui est Dei virtus et 
Dei sapietUia ? Naximinus qiioque le>te Augusiiiio , 
quanivts dissentiente , priora illa verba ad Spirilum 
sanclum, ad Yerhum nutcm postrema rderebat. A^ 
sercre, ait Augustinus lib. ii coutra eurodem &iaximi- 
niiin c. 17, n. 2, conabaris^ Spiritum Sanctum pras^ 
cessisse^ ut mandaret et sanctificaret virginem i/artam, 
ac deinde veniret Virtus Altissimi, hoc est Sapientia 
Dii, quod est Christus; etipsa^ sicut scriptum est^ aidi- 
ficarel sibi domumf hoc est, ipsa sibi crearet carnem, 
non Spiritus Sanctus. 

6i. Si quacras uiide llilarius cum aotiquis Patribus 
In cuin intelligeudi moduni conspirorit ; non deerit 
rcsponsio. Ac prinjo quidem nemo in vrteruro lec- 
liune vcrsiitus inficias ierii, Spiritus, aul Spiritus 
Sancti, vocabulum npud cos non sii>gulare csscunius 
pcrson:c nomeu, sed commune totius natura: divinsc, 
quod Palri, Filio ac Spiriiui sancto indiflerenterab 
illis aiiribuaiur? Hujiis reipa.<siin occurrunt exempla 
iii epistola Barnabx, c. 9; apiid Pastorem, lib. iii Si- 
niil , 5; apud Ireneum, lib. v, c i. Hanc vocem Theo- 
philiis Anliocb. ad Autolic. veluti Filii proprlain re« 
censet in huiic inodum : Verbum opcrum suorum ad- 
ministrum (Pater) adhibuit, ac per ipsum universa mo- 
litus est. Boc appellatur principium ^ quoniam princi- 
patnm ac dominationem habet in omnia qucc per ipsum 
fabricata sunt. Hoc igitur cum sit Spiritus Dei^ et prin- 
ciplum , et sapientia , et virtus AUissimi , labebatur in 
prophetas. Vox eadcm nahiram diviii:ini sonat iti his 
Athcnagoraj pig. 10 : Cum Pater et Filius unum sint^ 
ita nt Fitius sit in Patre , et Pater in Filio unitate et 
potentia spiiitus ;veIcuinTer(uIlianus contra Praxeam 
n. 27, ait : Dicentes Filium carnemesse^ id est hominem^ 
idestJesum; patreni autem spiriium , id est Deum.\Eo' 
dem iiilellectu loquiinr Clcmens cpist. 2, c. 9 : 
Jesus Christus Dominus noster, qui nos servavit , cum 
primum esset Spiritus , caro factusest, Quo spectaiillud 
Auguslini epist. 140, ad llonoraliim, n. ii : Verbum 
caro factum est, et habitavit in nobis : reddite vicem, 
et efficimni spiritus , et habitate in iUo. 

65. Longe m:)gis ad reoi noslrnii lacit hxc Alha- 
iiasli regiila ( Epist. ad Serap. p. 980) : !n evangelico 
sermone , «I sospe meminif cum diceret ( Chri^tus ) se 
filium hominis esse , eo ipso humaniiatem suam prce se 
fert ; quemadmodum ubi de Sptritu mentionem facit , 
suum itle Sjtiritum sanctum esse declarat in quo omnia 
fnciebat. Spiritus enim est , inquit lib. dc lucarn. 
Chrisli , Verbum Deus, Sic qui apud eumdem aucior 
est lib. de communi csseniia Patrls et Filii et Spiri- 
tus sanctl : Deitatem ergo Verbi ipse ChristusSpiritum 
Banctum oppeUat, et vicissim humnnitatcm suam (Uium 



GENERAUS. S8 

A homims appellavit. Hinc Gregorius Nazianz. Or. li , 
n. i9:Christum cxsislercdoret unumex duobus con- 
traiiis, carnc nimirum et Spiritu, quorum altcrum dei- 
tatem dcdit, alterum accepit. Ilahes et in Commentario 
oliiii Ambrosio adscriplo iii Roni. i , 3 : Etrm , qui 
eral Dei filius secnndum Spiritum sanctum , id est u- 
cundum Deum, quia Deus spiritus est , et sine dubie 
sanctus $st , factum didt juxta camem Dei Filium ex 
semine Ihvid, ei in Traciatii de fide orthodoxa apod 
eumdem Ambrosium, Cum honunem iuduere dignatui 
esl Chrislus, non kbem afternitnii intulit , tcl ^pfrtttfm 
tii carnetn mutaret* Ad llilarium nostrum ut redea* 
mus, miltimus quod cum iios in Ctiristo Deum et ho- 
minem, illc Spiriluro e( iiomiiicm distiugiiere soleat: 
ut manens, uu\u'\i lib. ix de Trtii. n. i4, Spiritus Chri- 

R sius, idemChristus homo esset. Sed taeendum roii est, 
quod ipse duta opera lib. viii , ii. ib , czemplis e 
Scriptura adduclis demou^lrai, Spiritiu vocem Patri, 
Fiiio et Spiritui sancto esse communem. Unde a|v- 
parei, cur illa tam ipsi quam CTteris Pairibus ad di« 
vinitaicni sigiiificandaro familiaris rueril. 

6i. Quod cuin iia essct, cui ex tribiis personis ap- 
tiiis coiigruerei ilM Angeli , Spiritus Sanetus supsr* 
veniet iats^ex adjunclis dijudic;iiidum fuit. Subjiinxil 
vero Angelus, Et virtus AUissinU obumbrami libi : un- 
dc facile obort:» e^tcogitaiio. liilum illiusde Dei Fi- 
lio csse sermoncm. Nam et Filium Dei virlutem 
Apostoius I Cor. i, 24, cognominal, et ei Allis&imi 
viriutem esse proprium videiur, per quem Pater, qui 
AIiis>imus est, uuiversa condidii. 

C 65. Intoliectum bunc non roediocriler connrmabal 
propheiiaSalomoiiis, Prov. ix, I : Sapientia asdificar 
vit sibi domum : quaro cum de Verbi corporatione vul* 
go iiiterpreteiilur Patres , uuiim illud profcrre satis 
erit c cclcbri Leouis ad Flavinnuro epistola : JEdi-^ 
ficante dbi Sapiewia domum Verbum caro factum esi , 
et habilavit in nobis, hoc est in ca carae quavi assumpsii 
in Iwmine. Ililnrius vero prophelix hujus auelorilale 
coiivictiis ndeo fuil , Filium ipsum sibi corpus for* 
niassc at(]ne coapiasse , ul propicr eam ambigere se 
dicni nn Cliristus sccuudum formam servi forroaius 
a Paire dici possil ; Et nescio , an quod formatus in 
forma servi est , referri possit ad Patrem , ut formatuM 
ab ipso sit : Sapienlia enim ipsa adificavit sibi domum^ 
ut liubitarct in nobis. Non bic tiinen iiitelligeuda csl 

D h;cc illius duhitatio, quusi Cbristi corpus Patris ac 
Spirtiis saucti opus esse iion seiitiat; sed quod il- 
lud a Filio propria quadain ratione , qu:e in Patrem 
:iut Spiritum Sanctum non conveniat , condituro ac 
foriuntum esse opinetur : eum omniiio ad modum « 
quo Sapieiitine coguonieu uni Fiiio attribuimus, iicet 
unain essc credamus Patris , Filii et Spiritus Sancli 
sapientiam. Alias enim omiie Fiiii opus, 6piis Patris 
esse tanio fidci studio propiignat, ut eum inseparabi* 
liaTrinitatis opera credidisse nullum dubiuro sit. 

(}6. At quovis loco pennolus sit Hiiarius, ut Spiri- 
tum iii Yirgiiiem supervenientem Filium ioteliigerel; 
consiat certe , ei conceptionem Chrisli cx Virgme 
Iractanti syiionymas fuisse Spiritus ac Verti voces. 



S9 



PRifiFATlO GENERALIS. 



40 



Quod si qois per se experiri volet , conrerat viciiios A riis illis cognominibus unicum Dei Filium intellexeril. 



uiiiiis ejusdcmque libri x locos : et ubi miiii. 15 le- 
gerit, Glirislo otnnis causa mtcendi invecta per Spiri- 
ium ;quid boc sibi velit declarnbit illud iium. 16 : 
Caro non aliunde oriqinem tumpserat quam ex verbo, 
Rursura si movealur quod ibid. babet : Yirgo enim 
non nisi ex iuo Sancto Spiritu genuit quod genuitf ct 
quod iium. 17, asserat filii boniinis originem ex su- 
pervenientis in Virginem Sancti Spiritus aditu ; scru- 
pulum levabit num. 18,ubi de Gbristo aflirniat, Ipse 
emm corporis sui origo est, utpotc, iiiqiiil , in formam 
corporis nostri virtutis suof potestate subsistens ; vel 
cum post piiuca pnedical, nostris eum carere \itiis , 
per virtutem profectcs ex se originis. 

67. Nciiiie liic silendum est l^bilippi ad Johannem 
responsum. Gum enlm in illis Hilarii lib. iide Trin., 

Spiritus Sanctus naturte se humance carmsimmiS' 

cuiff bic blaspbcmiain cogitaret; prudenler epist. 5 
respondit Abbas longe sapientior : Cum ergo dicitur 
vel Virgo de Spiritu concepisse , vel Christus carnis 
originem accepisse, non intelligitur quod divina sub- 
itantia in camtmtransierit, velconceptionis hujus causa 
materialis exstiterit ; sed adventus ejus in Virginem et 
mhraoperatio designaturj per quam Virgo generat , et 
Christus generatur. Recte quidem ille, si taineii iii bis, 
adveniui ejus in Virginemy Yerbi, et noii Spiritus 
Sanctt adventum intellexit. 

68. In enucleanda Spiritus sancti voce forie jam 
longiiis oralio processit. Sedcum heterodoxus nostra 
setate celebratissimus , prinios Ecilesias Pat^es iii 



Siibinolo igilur hoc srrupulo, qui Jobaniii scandalo 
niaximo fuerat, quid alios etiam moverit, ut lliiarium 
sensisse dicerent, Gbrisium ex Maria uibil accepisse» 
paucis expediamus. 

III. Aliquot loei , in quibus Hilarius Christi carnem 
ex matre sumptam negare visus est^ explananiur. 

69. Gum nnila esset de Gbrisii ex cariie Virginis 
generatione controvcrsia , non niultum laboravit IH- 
lartus , ut eain comprobnret. Iinmo cuin baiic ultro 
concederenl ndvcrsarii, atqiie ex ejus buniililale 
Glirisli divinitaiem exleniiare el infinnarc contendc- 
rent ; hoc ei iiiaxime enitenduni erat, ul in Ghrisio , 
prxter humanam nalurnm , etiam divinam essc de- 

B monstraret ; argiimenluinque diluerel , quod cx Iiu- 
mili illius dc Maria gencrationc conficiebaiur. Quod 
ut pncstet, ostendit Mariam virginem neqiiaquam 
virtute nalurali , sed prx^ler legem commuiieiu, 
Ghristuin peperisse ; sanctum vero Sjiiritum , hoc 
est ipsummet DeiFiliuin, in eain supcrvenieiitem , 
divina virtute sua corpus suum ex virglnis carne e£[or« 
masse atque assiimsisse. 

70. Uui hxc obrcrvavcrit, illud libri x, n. 16, quod 
Johannein tantopere conimovit : Non enim (Erasmus 
obnitentibus mss. addidit^x se) corpori Maria origi' 
nem dedit , iiullo negolio percipiet ita dictum , quod 
videlicet Maria corpori Ghristi origiiiem aique priii- 
cipium nalurali sua virtute non dedeiit : ul quia, in- 
qiiit Lco iaiidita ad Flavianumepi^tola c. 2, conceptut 



multts errassc,acnoininatim Filiumet Spiritum Saiic- G Virginii divini fueril operis, non de natura eondpientis 



lum solere conrundere asseruerit; nostris observiitio- 
nibus noniiihil necessario adjiciendum cst , ne quis 
iis coiifirmari putel tam imprudentem illins assertio- 
nem. Aliud certc est primos Patres ad enuiitiandam 
secundam ac tertiam Trinitatis personam eo voc:tbulo 
iDdiffereiiter uti, quod temporis processu tertix pro- 
priumfdctumest : aliud, eos personales utriusque pro- 
prietates confundere. Dccursis quidem aliquot sa^culis 
lertiae person.'e proprium habitum est Spiritus sancti\o^ 
cafoulum, quod primis audierat toti Trinitati commu- 
ne : atnusquam apud Patres rcpcrire est confusas e^ 
non distinctas Filii et Spiritus Saiicti persotias ; ut , 
verbi gralia, illud Ev»ngclii, in nomine Patriset FiUi 
et Spiritus Sancti interpretaiitcs', Filium et Spirilum 



fuerit caro concepli, Ncc cum Johanne llilarium secum 
pugiiaiitem censebit, sed in conceptione Gbrisii quid 
Dei, quid inatris sit accurale distiiiguentem siispiciet, 
cum (lost .'illata verba : Non enim Maria corpori origi" 
nem dedit, continuo lcgerit, Ucetadincremmta partum" 
qne corporis oinne quod sexus sui est , prasstilerit. Aut 
si lixc pugnaiit , pugnet et illud Leonis mox meino- 
rato loco, ubi ipsam Hilarii senteniiam aliisdumtaxat 
vcrbis videlur exprimerc : Fecunditatem enim Virgini 
Spiritus soficiut dedittVerilasaulem corporis sumpta de 
corpore est; pugnet et quod Gregorius Naz. Or. 36, 
n. 93, scribit, Mariani esse Gbristi matrem juxta le^ 
gem et non juxta legem generationis , vofAw xcU oO vo/xo» 
ycvvria-cuc; vcl qiiod epist. 1, ad Gledonium, defendity 



Sanctumconfuderiul,necsiibsistendiratioiiedistinxe D Ghrisium scilicet in Mati^ divino modo , quia absque 



rint. Qu(»d autem haec Spiritus Sanctus superveniet in 
1«, el alia hujusmodi, qux* nudc ad Spiritiini Sanctiim 
referuntur, reiulerint ad Filium ; citra errorem et 
absque ullo fidei periculo factiim est. lis eniro 
verbis aut persona qu» corpus a Verbo assumtum 
condidit, aut qiiae iilnd assum>it sigiiificalur : si quae 
condidit, iiitegra eritfides ad qiiaiiilibetreferantur; sin 
auiem qux assumpsit, ad Hilarii aliorumquc Patrum 
interpretationem erit redeundum. Iiaque absque iilla 
divinaruni personarum confusione dixit Hilarius, Dei 
Spiriium Dei virtutem , Dei sapientiam , Dei Filium et 
unigettUum Deum , ad renUssionem peccati condemna- 
tionemgue peccaU legis, hominem natum esse : cum va- 



viri opera, el humano , quia procreationis lege^ forma- 
tum esse ; secum deniqiie pugnet lixc de mirabili 
eju>dem Vtrginis conceptionc Tertulliani senientia , 
Peperity et nonpeperit : peperit enim^ quce ex sua came; 
et non peperit, quce non ex viri semine^ sed ex Verbi 
virtule. Cerle cum iii Virginc nuuiquam conceptum 
fuisset Ghrisli corpus , nisi superveniens iii eain Spi- 
rilus fecundiiatem ci pra;stitisset ; non ipsa Virgo , 
sed Spiritus dicendus est corpori Ghristi originem 
prxbuisse. Recte igitur dixit Hiarius num. 16 : Non 
enim corpori Maria originem prabuit : nec miiius vero 
num. 18 subjecit, Ipse emm corporis sui origo eU. 
71. Ut probetScultetus, videri Hiiarium Gbriftii ex 



41 PRiEFATIO CENERAUS. * 4i 

liam carnem neg^rse, Imuc ununi ex iib. x , allegat a lus cnini iii loto libro tcrtlus alius Incus est, qui sus- 

picioiii ipsius faveat. At vero si obbcura sunt pos- 



lcMSum, Hominii habitui ett^ origo uon hominis : qiieni 
in toto libro frusira quaesiviinus. Vcrbi tanien modo 
expiicata iium. 46 : iVoit enim Maria corpori originem 
dedilf eum indicare Tolui^se suspicamur : qiiibus con- 
nexuerit haec iiuin. 25: /Von fuil habitus iUe tamquam 
komims^ sed ul Aomtnu... dum et habiius earnis in na» 
iimtatis est veritaie. Ut igilur niliil iiovi affert, ita iiiiiil 
novi hinc a nobis desideraiur. Tantum notanda bo- 
miiiis in verbis l^atniiii rcfercndis lides , et qiiatdaia 
ad labefactandam eorum fidei rainam profiensio. Nam 
iii solo nuuiero 25 unde ashuit verba : Uomims habitus 
eal, llilariiis Christuni ob vcram ex bomlne naiivita- 
lem verun hiuninem esse ler diversis iiiodiA repetit : 
et lioc ipsum iu numcro subst*qiienti iion seniel iiicul- 



trt ina veiba, luccin pr.i!reriint priiiia. Si ciiiin Maria 
uiiuiide tion suscepitquod edidit^ iiece<»se est ut pro- 
priain ipsa suiistantiain submiiiistraverit. Quid est 
igiiur elenitMitorum nostroruin pudor, sine quo car- 
nem Chrisii provexil? iiuc ipsuiu, qiiod Gregoiius 
Naz.,Or. 35, n. 2(), iu comuiuni liuniiiiuingcneraiione 
dictu pudeiidum significiit , cuni aii : Haud magna es- 
set h(BC generatio (Verbi), si a te percipi possei ; quippe 
qui nec tuam quidem noris , aut certe exigua quadam ex 
parie perceperis , quantumque te duere pudeat, Nec 
aliiidMlii vultapud liilaiiuiu,carncin Cliristi sineele- 
mentorum nosirornm pudore provectain esse, qiiani 
quod apud Leonein, S«*rin. 5 deNat. Dom., c. 4. ron- 



cat. At vcro naiiviialein eam vcrain ncn esse , qu;e g ceptui spiritali nulla [uisse terreni srminis mixta con- 



pr(»priaiii ejus cx quo ortuin liabet , sulistaiitiain nnn 
acceperity qiianto studio ubii|ue defendit? 

72. Ab illo aiiteni divino Spiritn, cujus viriute Virgo 
coiicepit, Hilarius, iib. x, n. 55, conceptionem Christi 
spiritalem cognoniiiiat : Dum et corpus iltud corporis 
veritasest^quod generatur ex Virgine; et extra corporis 
mostri imfirmiiaiem est. quod spiritalis conceptionissump- 
mi exordium, E.inideni ob causam caro Cliri^ti a Ter- 
talliano (i.de came Christi^ n. 19), spiritalis iiuiicupa- 
tnr : et ipsismet concepiionis spiriialis vocabulis Lco 
papa, Serin. 5 de Nat. Doin. c. 5, uiilur. 

75. Idem Cliristi corpus coelesie vocant alii propter 
ctele$iem unionem^ commixtis videlicet ut naturis^ ita 
eiiam nominibus, atque ob arclissimam conjunclionem 



tagia. Menieni ipse sunm absquo ull.i aiiibignitale 
aperit lib. xii de Trin., n. 51), ubi qu:f*stioiie insii- 
tuia cur Christuiii factuin ex inuliere Aposlulus dixe- 
rii, acule respondet, cuni non extra rationem factum 
de muUere locutum esse ^ quem naium scit^but, frequm" 
terque dixitset ul ei natioitas veriiaiem generationis os^ 
tenderet , et fuciura uiiius ex uno naiivilntem prutesta' 
reiur; quia humnna permixtionis couceptum facturce no^ 
men excluderet , rinn fuctus esie ex Virgine disceretur^ 
qui natus magis esse non ambigebaiur, Qiia. qua^i^ ra- 
tioiie pl.iniiis piiuit Ctiristi ex Virgiiie siiigularis coii- 
ceplionis iiiodus ita cxplic^iri, iit et ipsius < x vcra 
matre vera nativita> aKsercretur?Cui non i erspi(!iiuin 
esi, Hilarium, dum libro in clcniiMitonini nosiioruni 



iiiler se ticissim commeantibus , ut loquitur Gregorius Q pudorein a conceptioiic Cliri^li rcniovet, iion mntcr- 



Maz.yOr. 51^ n. 12, conciiiente Aiiga^Uno (lib. eontra 
Serm. Arianarum^ c, 8) , cujiis verha sic describit 
S. Leo epist. ad Flavian.,c. 5 : Propter hanc uniialem 
per$otm in utraque natura intelligendam , et Filius ho^ 
tmtilM ieguur deseentUsse de coslo , cimi Filius Dei ear- 
nem deeaVirgine de qua est natus.assumpserit. At Hi« 
larius denominationis hujus rationein ex eo inaxime 
explicai« quod sacrum illiid corpus Verbi opus sit de 
ccelodesceiidentis. Caro illa^ iiiquit, lib. x, n. 23, id 
esi pams iUe de OBlis en, et iium. 18, ut per hoc. quod 
deseendens de cceiis panie esi » non ex humana concep- 
Uane (sed de Spiritu e coelis supcrveniente), origo esse 
corporii ejnstimarelur ; dum cceieste esse corpus osten- 
ditur» Qoanquam cum inter conditionem corporis, et 



iiae cariiis suiistantiain, se<l laiiiuni hnmnnas permix- 
tionis conceptum negarc, et adsiruere unius ex uno na- 
tivitalem, 

75. Igitur id ei omnino suiit elementa nostra, quod 
iniiia iio4ra : iieqne hs verbis ta«n rci coiiccpix 
siibsiaiitiaiii , qiiam modum quo conc piiur explic:u. 
QuhI iilustrat numeius 55, lib. vi de Triii. ulii incffa- 
bili-in a!tern:i* generalionis moiiuin noii ad nohtram 
iiasceiidi rati »nem cogiiaiHiuin esse sic adniofiPinur : 
Non enim per consuetudinem humani partus Deus ex 
Deo nasciiur^ neque per elementa originis nostroe ui 
homo ex homine propellitur. Iliuc el id diliiiiur, quod 
Juannes, ut ex epistola Hunaldi apud laudaiuin Phi- 
lippuin, pag. 97, apparet. ex lib. xdeTriii., n. 35ob< 



eiiiaassumptionemnnllumintervallumconstituat, sed D jiciebat : Quia quamvis forma nostri corporis essei in 

Domino , non tamen in vitiosce iufirmitntis nostrm essei 
corpore, qui non esset in origine, quod ex conceptu Spi" 
ritus sancli Virgo progenuit : quod licet s>'xus sui officio 
genuerit , tamen non terrenw concepVonis genuit ele- 
menlis, Genuit etenim ex se corims , sed quod comep^ 
tum esset ex Spiritu; hubens qudem in se sui corpo.is 
veritatem, sed non habens naiurrn infirmitaiem : dum et 
corpus illud corporis veritus est, quod generatur ex Vir^ 
gine; et extra corporis nostri infirmitatem est, quod «pi- 
ritalis conceptionis sumpsit exordium, Meino forte iion 
mirabiiur inipnidentiaiii, ne inl{uitaiem dicam, cen- 
sorum Hilarii ; qui ne unnm quidein locum repre- 
hendere valuerunt, in quo non disertis verbis asserc- 



et idem esse iniiuat momentum quo Spiritus 
smtetue desmper veniens Virginis interiora sanctificavii 
et qno naiurte se humanas carnis admiscuit , et id quod 
oHenum a se erai^ vi suaac potestaie profsumpsit {Ub ii, 
de Trm., n. 26), ipsiiis interpretaiio iioii niultum 
abest ab explicutione cxterorum : iiisuper et c« nlir- 
mat, quod communi flde reccptum , Leo in eadein 
eptslob Augnstiiium ex eodeni loco rursum imiiatiis sic 
emintiat : Naiura nosira non sic assumpta est, ut prius 
ereata, post a$$umereiur,sed ut ipsa aeswnpHone crearetur. 
74. Erasmam praeterea movit illud Iihro iii, n. i9 : 
£t eerie non Mcepii (Maria) ^iiod edidii , sed caro car- 
IWM Mne eleuseniarum nosirorum pudore proHxii. Nul- 
Patrol. IX. 



43 PRiEFATiO GENERAUS. II 

ret aliud, quam qnod eom opinarl Tohiemiii. Quid A lisina sit anain. QMod mmm mni fii UmU fmfiirm. 



enim magis iniquum . ul altius dicu nou repetaums, 
quim carpere quod postremo loco diciiur : iVoii ler' 
rena comceptionU genuit elemenlis; nec corare, aut non 
aitendcrc qa;e proxiuie prsccedunl, quod uxui tui of- 
/icio genueril, aul qux staiim sulijungunUii : Genuii 
eienim ex se corpus? Al eamdem iinquitalem longe 
antca passus esi Cyrillus. Quippe cpist. ad Joannem 
pag. 106, lom. t qiierilur, se ab ad?ersariis iiisimu- 
latum, qisasi ianctum Christi cerput non ex sancta 
Virgine sumptum dicercl : Cum, inquil, inteUigere opar- 
tmsset^ umtersutn fere ceriamfn pro fide a nobis esse 
gusceptum, quod sanciam Virginem Dei genitricem esse 
constanier affirmamus. At si sanctum corpus nostri 
omniuni Saltatoris Ctirisii non ex Vtr^m muum , sed 



€ coelo atlaium asserimus; quomodo iUam Dei gemtri- B dis^piciamos. 



foii(/iitoiiiiiii, s^^niiiai dktertkaie^ numqmd ex msenMU 
woluniaiis est, aut ex saeramenii unitale; quia kie et 
hapii$ma $ii unum^ et umum Ckristum induti omnes 
sunif Sic num. 9 , et riganiem et planUniem ei eo 
unum es<e coDcIiidit, ^iita ipei in m# kipfttiiio roNtfl, 
una unius regenerantis kaptiMmf dispeneatio sint ; ei 
paulo post , ^M ei ipta ru eadem efeeti ount, ut efue- 
dem rei et eficienticB sint minitiri; quasl diceret : Ideo 
unum sunt qui rigat et qui planui, quta ad anum ef- 
fectum, ad unum scUicet baptisna eoolereiidum, 
nnnm insinimenium sunL Demnm num. fi natura 
eoK annm esse ionuit, qui honore ano potianiar, qnta 
Aiwor nolarc oiit speeiet tit uut dignitm. Sed in quo 
oos cum Cliristo natara aoam Toloeril, propius 



cem esu inteltigemus f 

I 11. — nS IfATTtlLI 1011501 C!nTATC CCH CIIRISTO , 
«KtOE HEMAKTE CUH PATKE : rBI ET TERA BlLARIl 
dE ECCHAEISTIiE SACaAHB.TrO HDES A FALSIS SCIIL* 
TBTI IIfTBRPBCTATIO!nirS VCmiCATCR. 

76. Inter senlentias Hilarii sibi suspecUs Erasmus 
iii praefatione sua receoset , quod cum atiat^ tum im 
iibro de Trinitate ociaeo, magna conieniione defendit^ 
nos qiioque eum Patre et FiUo unum esu natura , hoh 
adopiione^ neque conseutu. Qai io censura duplidter 
potissimum peccat, primo qnod non atteudens quid 
llilarius naiura unum deGniat» de bis TOC»bulis ex 
oostro iiso (iijiidicet : deiode quod qua ratione cum 
Patre, qua cum Filio nus natura unum senserit, non G omnet tunt. Neqoe alio teosu Grpgorioa Nai. Or. 96, 



78. Vir 000 mioHB ob aeomeo iogeHii qoam ob 
pielatem buspicieudus , neium lUura oatHralem, quo 
oos Hilaritts cum Chrii^lo deTiiiciri Tult , iotelligen- 
dum puut Spiritom Dei , qui ClirisliaBaram anima« 
mm velut aoima sit , Tium ois iriboens ae HKHom ; 
ot fideles omnes a boato Petro HHHmHici hoo imme' 
riio sint appdlaii. BiBC qnippe fil, Hl qaettudmo- 
dom singola cujusque bomiois membn ch« aBlnia 
ad conficiendom uoum corpH<, iia singuli fideles rum 
Spiriia Cbritii ad comp<iiiendum unom Chrisil cor- 
pus, quod est Eccle$ia, nalHrali oeiH defincianiar. 
Coi iiilerpreUtioHi fiTel» qnod proiime ei lib. viii 
de Trio. rebtum est , omoes in qoaiiulibet ditersl* 
Uie nalHra UBHm esse , ^hhi HHBai CMifNm induti 



distinguat. Sed cum llilarius oos cum Filio iiatura 
ooum eo maiime probel, quod ipsammet e<«rois bos> 
Irae naluram assumpseril ; qui ha^ illius senteotia 
{)rasmo perspecU esse poiuit , cui Yisus est carnis 
iiostrx subsuoliani Cbri>to denegare? Hinc nemo 
Bon Tidct, quam cuin soperiore connexa sit htec dls- 
puutio. Qusni auteiu sil iiecessaria , binc probatar, 
quod qui iguoraTeril Hilarii ea de re seiiteniiam, toto 
lib. Tiii de Triuit. alii^que passim locis plurimum 
bborel nccesse esi. Hunc autcm laborem noBnullis 
lcvare non illibcnter suscipinius. 

77. Prinium igilur obsenare jiiveril Hilnrium non 
una ml oue nos cum Tairv ei Ftlio, sed |)roiime 
cum Filio, eoqiie Lintum oiedianto ciiro Palre uaiura 
uiiuiii dicere , quoii ex sequeuiibus perspicuuni fiei. D hottiiimiu cum Cliri»lo uoiuien coBskieffai. Ac sicut 



B. 17, com pneflusissel, slios in Ecclesia esse qui 
domioeotur et pnpsiai, alios qol pareBBi bc regan- 
tor; subjicit, Fiunt tauum utriqiue Himm iii HHMm 
CArislMm ak eodem Spintu cHHilnrti m eompaeti , 
mufvnfm h» tUhm X Mraw viro t*« «vihS wjmpputiX^yov^ 
ftfvR «Ri wvndcftfvK mtvcMtTOff. Qhh ip H cm illud Au- 
gustini semi. S(>S, b. i : Quod eu tpbritut tmter^ id est 
umima Hosfrs, ad mmnkru nottrm^ imc Spurilut tameiut 
ad membra Ckritti^ md eerpmt CMsli, qimd eet Eeeio^ 



aifl, ei Sei m. :il67, n. A : 



toia Ecctetia, quod m§U 
umiht eorpoTit, 

7*J. Ilittus lameB ad S|itriinm , 
Cbiisii raiioneni habei Uilsrii 



Moc m§ii ^rriiHt shrcIbs ih 

HWHI^ 



ad corpas 

illam 



Deinde cuni ei biiminum arbiirio iienJeaiit nominum 
defiiii:icines , qui Hiism iialiira dcfinial aitendendum 
esl. Hxc ai.teiu vocabula laiius a,ad eiim quam 
apud nos pjlere binc uuuiresiuin esl, quiid lib. vui, 
n. 9, generalim dicai : Qui per rem eamdem umum 
tusit, naiura unsitiiiuti, itos fanliuH rofHnra.'«. £i qui 
coitcludit num. 7, fideles, qui \tT fidem qu« ona 
est uniim suul, non solo consensu uuum esse. Si 
trqo^ inquit, per fideas, idest^per fidei umiut naluram 
HHffiH omaes ermmi ; qmaautda mon naturalem im kit in- 
tellijit uttiimiem, qui per naiuram umiut /Uiei umum 
iuni ? Rurbuui luturalem eorumdem uniutem uum. 
8 coofinoai, quod his unam Chrisium ioduris hap- 



triplei quodam BHido Chrisii corpns cBl, Balarale 
videiicet, quud sompsiiei Virfine; sBcrameniBle , 
quod Dubis in Euclurisiia reiM|uit; et gloriosum , 
qiiod in cmluiu reveut : iu ei triplici iUocapiie oos 
cum Cbriiiii naiura unow esse usiendit, dom et ille 
oaturaui no^lram assumit iu iBcarBaliooe » et nos 
veram illius caioem RcipioiHS io saeraaMoio Eocha- 
ristiae , ac demum eaBidem« qoaHi b PHire aceepit , 
gloriani nobis reiribuit in corpttHm reparaiiaHo. De 
tri|*liGi ilb miiUle singilbuiH ageHdHau 
1 Vnitmt AsHHBBsi nnn CArialH ok mammm iUmnm 

HfteO BflHHipiHW. 

80. PhiWsHphi VHierHS, ThUio losiH lih. i, QHesi. 



45 PRiEFATIO GtlNiilKALlS. 46 

Acad. « konunem eut censebant, qnan partem quam- A S^. Non aliud sibt viilt Prscsul nostcr , cum 1. tiii. 



dam cititath et univeni generis humani , eumque esse 
conjunctum cum hominibus humana quadam societate* 
llaud procul ab liac eoruni seatenlia abest lliiarius : 
cuni iii Psal. liv. n. 9 , de Clirisii CDrporalione ait 
U nivtfsitatis nostrw caro eU factus; et in P:>al. li, 
n. 16; Ut et Filius homiiiis esset Filius Dei^ natu- 
ram in $e univena carms assumpsit^ per quam effec- 
ius »era r/ffs, genus in se universoi propaginis teuet ; 
et num. M : Verbum caro factim esl , et habitavit in 
nobiSf naturam scilicet in se totius humani generis as- 
suinens. Pluribus aliis locis idipsum signi(ic;it; sed 
luculentum cstillud cap. 4 in Matl. num. i2, ubi ci- 
vititem siipra moutem posilam. carnein a Filio Dei 
assuniplam iiilerprelatur in hiinc modum : Civitatem 



ad liaereticos , qui nullam nobis cum Christo nisi 
coiiseiisus unit.item recipiebanl , i^ermonem siccon- 
verlit n. 43 : Intmogo utrumne per naturee veritatem 
hodie Christus in nobis sit : ac dcitide prosequiiur , 
Si enim vere Verbum caro factnm est.,. quomodo non 
naturaiiter inanere in nobis credendus est , qui et na- 
turam carnis nostrw jam inseparabilem sibi homo na- 
tus assumpsit ? Jiixia bapc Aiiibrosius lib. iv de Fidc , 
C. iO : Sicut unilatein fateor esse vitw coelestis in Patre 
et Filio per dwinw unitatem substantiw : ila vel divimB 
naturw , vel Dominicw Incamatinnis excepto privilegio^ 
societdtem nobiscum vitw spiritalis in Filio esse profi' 
teor per huinanw unitatem naturw : Qualis enim cwles- 
tis , tales et ccelestes. Denique sicut in illo sedemus ad 



carnein quam assumpserat nuncupal ; quia ut civitas cx 6 dexteram patris , non quia cum ipso sedemus , sed quia 



rarietnie ac multimdine consistit habitnntium; ita in eo^ 
per naturam suscepti corporis , quwdam nniversi gene- 
ris humani congregatio continetur, Atque ita et ille ex 
n-fStra in se congregatione fit civuas, et nos per con- 
sortium carnis suw sumus civitalis hubilatio, Haud ah- 
siiiiili rationo Gregorius Nyss. iiiilio (om. II in i Cor. 
XV, 8, de Cliristo loquitur : Corpus ejus omnis est na- 
lura humana^ cui est admixtus. It:i et Cyprianus in 
Douiinic. Oiat. de codem Domino nostro dicit : Ipse 
in uno omnes portavit : sccum^ inquit Aiiguslinus in 
Ps. Lxxxv. n. Jy Nos faciens unum hoininemy capui et 
arptts.Quibus plane consenlil Alhanasius,Or.^ cout. 
Ar., ubi Uxc Clirisli verba : Vi omnes unum sinl, sicut 
tu, Paterjn me et ego in r«, slc iiilerpretalur : l//i tan- 



sedemus in Christi corpore; sicut, iniiuam, sedemus, in 
Christo per corporis unitatem , ita et in Christo vivt- 
mus per corporis unitalem, Vide cjusdeni epistolam 76 
ad lra*neum, n. 8. 

83. Ob naturalem illam humani geiieris ciim cariie 
a Chrisio assumpta unitatem Hilarius in Psal. u , 
num. i6 et i7 docel , toli human:c nalurae factum 
esse jus nd regnum Dci ; a qiio nemo cadat , iiisi aut 
per inndeliialem aut per steriiiiaiem a Christo , in 
quo jam velut insiltis esl . erailicetur , non proliibi- 
tus unffuam inesse , <7tifa per naturw assumplionem in- 
cola sit receptus , sed ob infidelitalis crimen naturw 
consoriioindignusexisiens. Sicei in Psal.cxL}ii,n. i8, 
salulem carnis sunc in C(»nteinpiaiione resurrectionis 



qnam omnes a lue gestati, omnes unum sintcorpus, el C Christi gcntes jam intiicri scribit. In eo enim , iiiquit 



unus spiritus, et in viruin perfecium occurrant, Quid 
aliud sibi vult quod ait Cyrillus Alexand. Dial. I, 
p. i07 : Nos quotquot homines suinus^ naturati vinculo 
in idenlitatem esse constriclos. Leonem quoque, Am- 
brosiuin ac vulgaium Tituiu Bostrensem eadcin io- 
qucndi ratione usos csse osteudeinus lib. ii de Trin., 
p. 800, n. g. 

81. Ob bas locutiones videri posseiit sancti illi Pa- 
trcs existlmasse,non singularem, sed universam ge- 
ncris humani nattiram a Christo foisse assumplam. 
Hoc lameu polius senseriui, cuin natursc unius ac 
singularis susceptione universam in ea tenuisse. Non 
obscura cst cn dc re Hilarii sentenlia, cuin lib. ii de 
Triii., n. 25, ail : Nos eguimus ut Deo caro fierei^ id 
est, assumptione, carnis unius interna universw carnis ^ 
incoleref. Noque vcro boc uni Cbristo privilegium iri- 
buil, iit iii eo omnes existant. Idipsuiu et dc Adam 
ci de Abraliam affirmat : de Adam qiiideiu cap. 8 in 
Hatth. n.5 : In Adam uno peccata univenis geniibus 
remittunlur; de Abraham vcrocap. i8, n. 6 : In uno 
enim Abraham omnes sunms, et per nos , qui unum 
omnes sumuSy cwlestis gloriw numerus explendus est. 
Ex qiio perspicuum est, eos omncs , qui natiirx hu- 
inaunR con<^ortes siint , llilarii aliorumque Patrum 
senteutia, n.tturaU unitate esse conjunctos. Et uuiuii- 
tur, quidciM iu ilia luassa, ex qiia omiie.« omnino ori- 
ginetii habent, et cx qua Chrisius ipsc carnis sux 
subbtan^am /lumerc non rccusavii. 



in Psal, cxxiv, nuin. 4, vimus, resurrectionem nostram 
resurrectionenostri in eo corporis apeculantes. Ex quibus 
Goiilirmauir , quod siiperiori disputatione saiis sii- 
perque demonstraium putamiis , qiiam non negarit 
Hilarius Christiim ex Mariae substaniia carnem as* 
sumpsisse cum homiiies Christo natura unitos ideo 
affirmarit , quod eam ipsam susceperit carnis natu- 
ram atque substaiitiam qua constamus. Cum aulem 
iiaiuralis hujus unitatis gloriam nulli bomini neget ; 
patetquod diximus niinus cnni ad spiritiim Christi, 
qiio soii fideles :>c boni cum Deo uuiuntur , quam 
ad cor|vus illius respexisse. 

II. Ilominum cum Christo unitas ob carnem illius in Eu^ 
charistia perceptam. 

84. Alter ejnsdem unilatis explic/indac modus peti- 
lur cx coinmuiiione carni> Chrisii , qnam jn Eucba- 
ristiae sacrameiiio percipimus. Ne<|ue hoc allerum ar- 
guinentiim a priore separal Hilarius; sed utroque in 
uiium coniposito , iioslrnm cum Christo naluralem 
unitatem sic declaral (lib. viii, n. i3) : Si enlm vere 
Verbum caro facium est , et nos vere Verbum carnem 
dbo Dominico sumimus , quo modo non naluraliter ma» 
nere in nobisexistimandus est qui et naturam carnisnos" 
trw jam inseparabilem sibi homo natusassumpsii, et na- 
turam carnis suw ad naluram wteriiitatis , sub sacra- 
mento communicandw rarnis , admiscuii ? 

85. .Mirum quanliim sctorqueatScufletus iii analysi 
liujiis loci , ut propositi argumentl vim clidaLl. ^m. 



4T PR J^frA riO GLNCRALIS. 48 

quac de commanicatione carnis Giirisli in Cucliaris- A ^fui iit , Verbo scilicet assumptione carnis nostne 

nibil periisse , nobis autem |)lurimum glorix acccs- 
sisse. Quod illustrant haec aniiqui nuctoris verba lib. 



tia! sacrameiito perspicua sunt , dum detorquere co- 
iiatur ad glnrise ipsins consortium , ila iiitricaius est 
illitis seniio , ut vel ex pcrplexa illa dicendi ratione 
appareat interpretuionis falsitas : sic eiiiin verba al- 
lata explicat : Natura humana in Chmto divinUati 
juncta etl hac ratione summe myttica , ut ipta Chritti 
caro nobit quoque commnnicetur , id e$t , ut natura 
unum timut cum illa, purticipet immortalitatit et glorim 
resurrectionitqua illa fruitur, Boctibi votuntvertfa Hila' 
rii : cum ait : N.iluram carnis ad naturam aelcrnit.i* 
tis admisciiii ; addit , siib sacramciito iiobis comiiiu- 
nicat:r carnis, ubi nonde tymbolo cmua: loquitur ; aliter 
enim vocabido sacrameiiii utitur Hilariu$ : ted docet 
humilitate Filii Dei attumentit carnem noitram com- 



defideortbodoxa apiid Ambrosiuinin Append. ton). ii, 
c. 8 : Cum hominem induere dignatut ett , non labem 
oeternitati intulit , ut Spiritum in carnem mutaret , etc. 
Cum igiiur Hilarius divinam naturam verbo cBterni- 
tatii tignificare toleat; diini li>co laudalo ,/i6. viii, 
ail : Naiuram carnit tute ad naturam asternilatit 
admiscuit , simplex ac geriiianus sensus est : Non 
iHidaiii et a Verbo absoluiam carnis siiae naturam sub 
sacramento Cucharisiia) reliquit , sed divinit;ili suae 
admixtam ntqiie conjiinctam , utcommunicandocar- 
nem , divinilatis suae coiisnrtes nos efncerct. 
88. His verbis ita intellcctis , plana est Hiiarii de- 



mendari nobit tacramentum , id ett , arcanum illud , B inonstratio. Si eniro vere nobis pnestatur iiatura 



quod el naturam suam nobit communicaril , ut immor- 
ialet etiant not efficiamur. 

8t>. Pliira adversus t<irtiiosam banc , infldolem ct 
ineptani interpretatioiiem retorqiiere iii proniptu cst. 
Ac primo qnideiii nnlluiii in expo-ilo loco de Filii 
humilitate verbuiii rcperit. Deinde verbuiii conimuni' 
eatas loco communicmidiB substiiuit c(mtra fidem om- 
nium codicain sive ^cript'»rum, sive rxcussnrum. Scd 
et qua fronte negat lliiariiiin de Eucbarislia locutum 
esse , (luia llle tacramenti voce , non id qund vuigo 
solet , sed arc^inum quid significet ? Noniic imlio 
lib. II baptismus sacramenlum talutit humanoi appcl- 
latiir? An in boc ipso lib. viii sacramenti vox aliiid bo- 
nat quain apud nos, ubi ait: Qnod unum tunt in tania 



carnis Cliristi , subslantialiter iinita Verbo , qund 
cum Patie iiatura uiium est , sequitur ut iios cuni 
Christo, eoque niediantc cum Patre iiaturaliter unum 
f imiis : quod probandum suscoperat. Uiide du;e illx 
superius allatae propositioncs : Si vere not Yerbum 
camem cibo dominico tumimus; et : Si naturam carnis sutB 
ad nfitnram asterniiatis sub stieramento communicandte 
earnis admiscuit , boc tantum difltTunt , qiiod prima 
sacramenti Cucharistici naiuram ^iinul vt perceptio- 
ni.'m sonet, altera vero natiiram duntaxatetinslitu- 
lionem. Intelleciuin eiimdem confirmat quod conclu- 
-sionis iii modum snbjicit : Si vere igitur carnem corpo» 
ris nostri Christus assumpsit , et vere homo iile , qui ex 
Maria nalus fuit, Christus ( lioc est, Deut ) est , nosque 



gentium , sexum diversitate , numquid cx assensu »o- C vere sub myhterio carnem corporis tui tunumus ( et per 

hoc uiinin eriinus , quia Paier iii eo est et ille iii no- 
bis) : quomodo voluntatis unitas assentur ; cum natura- 
lis per sacramentum proprietas , perfectai tacramentum 
titunitaiisl Qnid eniin liocsibi vult, nisi quod cuui 
illiiis , qiii vcre Deus esl , viTam carnem sumimus, 
baliemns undecnmPatre copiilcmur: quia |>er veram 
Christi carnein iiobis impertitam in eo suiuus , qui 
per nnturam divinitatis in Deo Paire sit. Sicque natu- 
ralis per tacramentum proprietas perfecta sacramenium 
e$t unitaiis : lioc cst . propria carnis Cbri>ii natura , 
per sacrainentiim Cucliaristia; nobis praestita , vincu- 
lum est perfectae inter nos , Cbristum ac Patrem 
unitalis. 
89.Jb>ustra igitur tergiversatiis est Scultetus : frus- 



luntatit est , aiil ex sacrametiti unitaie , quia his et bap- 
titma tit unum ? Quid vero secuiidum Scultetum , 
aibivolet illud n. 15 Cbrisinm, cnm ipsius sanguinem 
bibimus et manducavimus carnein, in nobis per sacra- 
mentorum inesse mysterium , nisi Cliriatuiii in nobis 
inesse per mysierioruni mysteriuiii ? Ac ne plura liuc 
congeramus , consulat Scultetus Tract. P>al. cxxxi , 
n. 23, audiatt|iie ibi coelestem Jeriisalem definiri eon- 
eordem fidetium cmtum , et sanctipcatas sacramentis 
Ecclesiw animat, 

87. Prxterea ludit etilludit Sciiltftus in verbo ater- 
nitatit, Nam cum a;teriiiiatem naturadivina soia pro- 
prio sibi jure vindicet , uti cap. 23 in Matth. n. 5, do- 
cetur , lianc ab Hilario (Bternann vel astemitatem sim- 



pliciter appcllari aut noii adverlit, aut c^issiiiiiilavit. D tra eum sermonem, in quo se Hilarius de nostra cum 

Deo per I' ucbaristiaro coromunione loqui, tot tam- 
que divcrsis modis declarat, non de symbolo eoena^ 
sed de qiiodam glorix consorlio dictum esse conten- 
dit Neqiie vero in coacta illa interpretatione con- 
stare ipse sibi potnit. I3bi eniro locum attigit proxime 
allaiuin, nosque vere sub mytUrio carnem corparis sui 
sumimus ; concedit tandero etiam suptTion^ro « vera 
nos verbnm camem cibo dominico sumimus, dictum 
esse de sacramento coen.nR. In boc enim altero se 
liabere putat iinde fncum ac rumum faciat, qnia in eo 
adjectum reperit sub mysterio, Quasi vero iiudam et 
crudam Cbristi cariiem , et iion sub mysticis fpecie- 
bu8 vclaUin iu boc sacrameuto nos accipere Ecclesia 



€erte cum adversus haereticos, qui moestitudincm in 
Deum propier se cadere posse asserebant, cap. 31 in 
Matih. n. 2 , att : Ac si asternitas naturam fragilitaiis 
acceperit , et poslea , ae si aternitasdemutata in me- 
tum^ etc, an aliud sonat aternitas , quam qnod divi- 
nilas f Quis etiam iieget , bis Fragmenti ii, n. 3i, 
verbis : Idcirco immuiabilis et inconvertibilis filius Dei^ 
utinassumptione hominiscorruptionipotiusgloriam m- 
tulerit^ quam labem CBterni:ati ; divinilatem asternitatis 
vocabulo enuniiataiii esse ? nihil eniin hU fere aliud 
aigniliratiir, qiiani qiiod illis lib. 9. de Trin. num. 4 : 
Contumelics sucf volmntas , nostra provectio est , dum 
nee amittit ille quod Deus est , et homini aequirit ut 



49 PRi£FAT10 GENERALIS. SO 

unqiiam docnerit aiit crcdiderii. Sed si placct in A 92. Haiic aiHem carnalem, ut ita dicam, Chrisii 

pr.xseiitiam non in nobis tantum, seu non in ^olo usii 



ano loco sub wysterio ; placcnt iii utrnque vere car- 
mem snmhnui : pliict^al in primo vere Verbum carnetn 
Mmtfmarff. Iioc est eam ipsain cariiem, quam Yerbum 
ei Maria jam sibi iiiseparnbilem assunipsit.Certequi 
totum llilarii locum cxpcndct, illum credidissc iion 
inficias ierit, nos in Euchansiiac pcrcopiioi.e Chrisii 
carnem tam vere sumere qiiain vcre in (eiiip^>raria 
genrratione sua assumpsit ille nostram, et qiiam vere 
in .Tleriia accepit subsUnliaiu Pairis. 

90. Immo cum hoc postrenium, de qiio litigabaiit 
Ariani , persuadere conetur ex ea raiione , qua car- 
nem ChrisU in hoc s.icrameiilo acripimus , apud illos 
in conres.M> fiierii necesse esl, nos in Eucharisiia per- 
cipionda veram cirnis Christi iiatnram percipere. 



ponit Hilarius : si quidem absolule et ante omnem 
usiim camis ei sauguinis veritalem sic asserit ; de ve- 
rilale cami$ el sanguinit non relictus esi ambigendi /o- 
cus ; nune enim ei Domini profestione, et fide nostra 
vere caro est^ et vere sanguis : ac deindc sicramenti 
biijiis usum et efTectiim declarat his verbis, et hcBc 
haustaatque accepia id eficiunt^ ul et nos in Christo, et 
Chiislus in nobis sit, Praeterea n'm esse anihigendum 
dicit de verilaie carnis et sanguinis , poslquaiii Chris- 
tus pntfessione sua hoc tesiaium fecit : ntqiii ante 
usum Christus Drofessus est : Hoc est corpus meum^ 
hic est sanguis meui, Qiiid ? cum superiiis iiie norat a 
Christo naturam carnis su9C ad iialuram divinitntis, 



Qnippe ex evang<*Iicis hisce verbis, sicut misit me oi- B sub sacramento communicandce carnis adnixtam ; 



rent Pater^ et ego vivo per Patrem ; et qui manduca- 
verit camem meatn etipse vivet per me, concludit, vi- 
vlt ergo per Patrem; et quo modo per Patrem vivit, 
eodem modo not pcr carnem ejus rtviiiitis. Posiea in- 
8lat : Si ergo nos naturaiter secundum camem per 
eum vivimut , id est naturam carms suee adepti ; quo* 
modo non naturaliter secundum Spiritum (id esl, se- 
cundum diviniiatem) in se Patrem habeat^ cum vivat 
ipu per Patrem, Tiim prosequitiir : Per Patrem au- 
tem vivit, dum nativitas non alienam ei intulit diver^ 
tamque naturam, etc. Qiiod ex insiittiia coniparatioiie 
nequaquam conflcereiur, si carnis Cbristi solam fi- 
gunim, vel etiam diversam el alienam substaniiam 
acciperemus. Sed de nostro cur liic qiiidquam adji- 



nonne sntis iudicat et caniis et divinit.itis, etiam ante 
qiiam communicaiur caro, et diiin adhnc est commii- 
nicanda , adfsse pr.Tsentiam ? Li^git quidem ibi Scul- 
tetiis sub sacranienlo communicane carnity sed mala 
flde , uli jam moniiimiis. Deniqtie hon ipsum conflr- 
m.iri potest ex verhis lib. iii Constant. n. 11, ubi 
deplorans Ililariiisque ab impiis Constintii satelli- 
tibiis Tolosic gesta ruernnt , ait : Diaconet plumbo 
eliii , et in iptum , ii^ sanctistimi mecum inlelligunl in 
iptum Chrislum manut missa, Ut cnim Iiis verbis, in 
iptum Christum , Eiicliarisliaiu intelligimus, ficit in- 
tercedens admonitiiiuciila , ut taueiitsimi meeum in- 
telignnt : quK qiiidem hic perindc esi , atiiiie alii 
Pairihiis, quoiies de lioc sncraiiiento ad cnutelam 



dninus; cum quid Hilnriiis inlellig.it, naturaiiter te- G p:iulo obsciiriiis loquuntur, usitaia formiila norunt 

fidelet. Euchari>tia igitiir ipse est Christiis : Cliristtis 
aiitem ita . ut impioruin nianus in eum pt>tuerint 
mitii, ac miss.T re ipsa fuerint. Porro non miss;c fue- 
runt in Sacramenti usu : relinquitur itaque ut etiam 
aiite usum Christiis in illo fuerit. 

95. Yidit quidem (lilarius, buic nostrae de veriiate 
carnis Christi iii Eiicharistia fidei sensiis humnnam- 
que snpientiain rcpuji;iiari^ Vt^rum iis qnantuinvis 
obstropeiitibus snpienter occnrrit nc silentium prorsus 
iiidicit bis verbis : Non ett humano aut taicult tentu 
in Dei rebut loquendum : neque per violentam atque 
imprudentem prtedieationem, cceUttium dictorum tani" 
tati extorquenda pervertitat ett, Quas tcripta tunt lega* 
mutt etc. Legimus aulem Chrisiuin nnbis oorius 



eundum earnem per eum vivimut, continiio interprete- 
tur, id ett ^ naturam carnit suce adepti ? An iillus hic 
figurae inteiligendae locus ? Quae porro ligura; carnis 
cum camit nalura consensio ? 

91. At si cui necdum saiis probata perspectaque 
fuerit Hilaril sententia, expendat et illud (^jusdem 
loci , htec ergo vitce nottrce cauta ett , quod in nobit 
earnalibut manentem per carnem Christum habemus : 
ticturit nobit per eum ea condiiione , qua vivit ilie per 
Patrem, Qu» est enim ea conditio, qna Filius per 
Patrem vivat?NulIa profccto alin, iiisi quod veram 
et non figuratam accipiai Ipsius subsianiiam. Aul igi- 
lur vera Christi caro in Euch irisiis sacramento ac- 
cepla nobis per eum vivendi causa fuliira est, ant 



conditioiie , qua vivit ille per ^ suum imdidisse. Noii esl igitur audiendiim quitlquid 



non victuri sumiis ea 
Patrem. Deiiide spiritalem dumtaxat manducntionem 
quis hic cogitct, ubi in nobis camalibut manentem per 
camem Chrittum habemut ? Quid est per carnem^ nisi 
non modo secundum spirituni , sed et secimdum ip- 
aaromet cariiis snbstaiiUam , seu non spiritaliter tan- 
tum , sed et carnnliter ? Neqiie vero hoc ipsum voca- 
bulain praRterinisit. Nam b:ereticos , qui nullnm no- 
bis cum Patre et Filio naturalem unitatem concede- 
bant, cum sugiiiasset his verbis. quati nuUa pei^taera" 
wentuM carnit et tanguinit naluralit commnnionit 
ffroprtetat indulgeretur , coiifirmat subiiide, veram ac 
naloralem unitatem permanentem in nobit camaliter 
Filium in boc sacrainento indulgeri. 



reclamet infirma bominiim ralio. Nunc emm ipvut 
Domini profettione et ftde nostra vere caro est , et vere 
sanguis ett. At quoiiiodo unum et idem corpus potest 
esse simul in tot laniqiie dissilis locis? respondet 
tibi Hilarius : Qiiod Christus affirmavit, anne hoc ve- 
ritat non ett ? Conlingal plane hit vemm non ette^ qui 
Chrittum Jetum verum esse Deum denegant , hoc est 
qui Christum iiegant esse oinnipotentem, aiit pne- 
siare posse , quod pnestire se dicit. Hoc tulum est 
ipsius in rebiis creditu dilficilibiiH confiigium. Qimm- 
vis non assequatur finoniodo filiiis ex Pmris siibstan- 
lia genitiis sit, qui janiiis claiisis ad disctpulos ingres- 
8118 sit Christus, aui <\u^ i^^Vm^i N«w«i w^\^w- 



51 PniflFATIO r,ENER\LW. r»2 

iiem stiam sub mystieis speciehus porngftt tiuu- A ^it pradkmidnm. Ilnc nostra cum Clirislo iialitrac 



qunm tamen fel minimam de dictis Domitii dahiint 
qaem certo scit pUini posse, qnam vnleat htimnim 
ratio compreheiidere. Hiijus fldei su:e exemplum de- 
Doo prabet, ciim ah*uin a doobas prsecedeiuibus ex- 
plicat nostr?e unitatis modnm : qiii nunc paiicis est 
perslringendiis. Ante lamen non videtiir silendum, 
ctiam Cyrilhim Alexandr, dial. 1, p. 407, evemplo 
Eucharistiae uti ; ut eos refellat qui non aliam inter 
nos ptitinl nisi voluntaiis confensionem. Concorporei 
emm , inqiiil , focti iumui in CAWsfo, una eame pfflt/t, 
el uno Sfnriiu oksignati : el cum Chri%tnt tit inHimibi" 
U$ (neuliquam enim dhriiut esl), unnm omnet tumut in 
ipto, Ideotpie ad Palrem dicebat , ut unnm tint, stcuf 
el iros tinttm tumut. Yide enim ut m Chritto et tnnctei 



uiiitnte ila explicala , non erat unde Erasmo obori- 
relur uila errati suspicio. 

96. Sed neqne magis suspcctum csl , quod nos 
ctiam cum Pnlre nntura unum asseril. Non enirn lioc 
probnt , nisi Chrisio intercedcnie ac fungente metlia-f 
toris ofncio. Nam cum carnis Chrisii et nostnc sit 
una suhslanlia» Verbi auleiii carnein nostram liahen- 
tis et Pniris uiia nalura , ii( ut cotijuncti nniuralitcr 
cutn Cliristo , cum Patre pariier conjungamur , cum 
quo llle natui aliter conjunclas est. Ita enim , inqnit 
nnm. 45, omnf3 ttnicm tumus, quia et in Chritto Paler^ 
etChrittnt in nobit. Luculenlius autein num. 15, sen- 
tentiam suani slc explicat : Si voluntatit tantum uni^ 
tatem intelligi veltel^ cur gradum quemdam alque or- 



Spiritu omnet unum tumut tum tecundum eorput , B dinem contummandce unitatit expotuit (Joan. xtv, 19) 



fNm teeundum tpiritum, 

III. Vnitat Chritti et hominum. Qui Chrittus nos cum 
Patre unum esse efficiat, 
94. Tertlns unitatis modns, qtiem Hilarlus priinum 
tractat, fufui^m spectat vitam. Qunm enim unitatcm 
siiis precatiir Christus his verbis , Ut sint unum , ticut 
not unum sumus , inlelligendam putat ex his subse* 
quentlbiis, Et ego honorem^ quem dedisli mihi^ do eis : 
at tum fuluri sint unum , cum gloriae illius, qunm a 
Patre accepit , participes eflicientur. Omnes , iiiquit 
lib. VIII, n. 12, qui credituri in eumsunt, unum cum 
Patre et Filio erunt. Et quomodo erunt, mox docemur: 
Et ego honorem , quem dedisli wihi , dedi eis, Et 
nunc interroqo , utrum id ipsum sit honor, quod volun- 



niti ut cum iUe in Patre per naturam divinitatit ettet ; 
not contra in eo per corporalem ejut nutivitatem^ et ille 
rurtum in nobit per tacramenlorum inette mysterium 
crederetur : ae tic perfecta per Mediatorem unitat do- 
ceretur, cum nobit in te manentibtu ipte maneret in 
Patre , et in Patre manent maneret in nobit ; et ita ad 
unitatem Patrit proficeremut , cum qui in eo naturaliter 
secundum naiivitatem inett, not quoque in eo naturaliter 
inettemutf ipto in nobit naturaliter permanentef 

97. fn hnc hoininurn cum Deo unitate commen* 
dandn cum Hilario consentiiint et alii Patres, Grego- 
rius Nyss. de verbis I Cor. xv, 8, (oin. ii, tibi dicit : 
Ex omni autem humana natura , cui admixta fuit divi- 
nitat , veluti primiiiw conspertionit it qui in Chritto ett 



tat ; cum voluntat motut mentit sit , at vero honor ^ ftomo constilit , per quem divinitati umversa adnata et 

naturceaut species aut dignitas. Ex qiio poslea conclii- 

dll : Jom igilur umm sunt omnes (Ritcr, Filius, flde- 

les) in honore : quia non alius qttam qui (a Patre) ac- 

ceptus est, honor datun est (a Filio fldclibus) ; neque ob 

aliud datus est^ quam ut unum omnes estent, Undo flt 

ot credentet omnet honor Filii ad unitatem Paterni ho- 

norit atsumat, Qiiamvis auiem de hac uniiate sibi a 

Chrlsto promissa ccrttim se dirat per fidem ; ipsliis 

tamen rationem nonduin se probe scire fntelur ibi- 

dem subjicieiis , Fidem teneo , atque eantam unitatit 

accipio : ted nondum apprehendo rationem , quomodo 

datut honor unum omnet ette perficiat. 

95. Tripliccm illum unitatis modutn pattcis com- 
ptectitur num. i6 , ubl ei causam exponit, ob qunm 



admixta tunt : tum medintoris ofnciiiin ea raiione 
a Chrislo iinpleri docel , quod omnet tibi univerit, 
Praeclara siint hxc Paulini Nolani epist. alins 55 vcr- 
ha : Per Chritlum Deo juncti et insiti tumus , ut Dei 
arrhnbonem teneamus in terra nostra Spiritum sancunn 
quem dedit nobis , et nostri pignus habeamus in Deo 
carnem Christi : quia intervallum istud immensum, quo 
a divinit mortalia ditparantur , medio et inter utraque 
communi interventu tuo , velut quodam ut dc dixcrim 
ponte , conlinuat ; ut cujut tramite lerrena coeletiibut 
conferantur, Quserit Cyrillus Alcxandriiius , diaK de 
Trlnil., An eam tolam ob causam unigenitut mediaior 
ette centebitur^quod peccatum^ quodnos a Dei charitate 
et consortio arcebat^ procut repulit; respoiidelqtic , 



ca dere dlsputnrit. Ucec autem idcirco a nobiscomme- ^ aliam prceterea ei rationem arcanam et mysticam ad 
morata sunt : quia voluntatis tantum inter Patrem et 
Filium unitatem mentientes , unitatis ncttrte ad Deum 
ntebantur exemplo (en causa :) tanquam nobis ad Fi- 
iium , et per Filium ad Patrem , obsequio tantum ac 
votuntate retigionit unitlt , nutta per tacramentum 
carnit et tanguinis naturatit conmunionis proprietat 
indutgeretur ; cum et per honoremnobit datum Filii 
(hlc est priinus grndus unitionis cum Christo, gloria 
eommunls), et permanentem in uobit camatiter Fi- 
lium (secnndus, caro illhis nohls In Eucharistia 
data), etin eo nobit corporaliter et inseparabiliter 
unitit (tertius, caro nostra ab eo assumpta et nun- 
^tana dimissM), myiterium verm ae naturatit umtatii 



meditationit nomen et rem suppetere, Quod iiiysieriiiin 
slc postea exponit : Mediator igitur hoc pacto etiam 
centetur etse, ea, quce natura muttum ditsita et immen- 
to disjunguntur intervalto f deitalem nimirum et htnna' 
nitatem , conjuncta et unita Oitendent in teipto , et not 
per teiptum Deo et Patri conjungent, Ejutdem enim 
ett cum Deo naturce ; quia ex ipto ett et in ipto : et 
ejutdcm quoque nobitcum ett naturce ; nam ex nobit 
etiam ett et in nobit, 

§ Ul. — AN BILIRIUS ChRISTUII ESVEIBIfDI , TIlfENDI, 
DOLENDl, ALIISQCE UUHAlflS AFFECTIBDS OBNOXIDH 
NEGARIT. 

98. Quid Hilarios de Christi passione senierit, cele* 



55 PRiEFATIO 

brfsadeain dies CTSMlit controversia, ut hanc nobis illl- 
batam prsterire nulto pacto liceal. Inliacporrocausa 
nec ilii defuere oliiu , neque etianinum desunt et ac- 
cusatores, et patroni : quorum alii eum afnrmant sen- 
sisse Gbristum omnino irisiitit^e, meius, doloris, alia- 
rumqoe hiijusmodiaffectionumexpcrtem,alii negant. 

I. Pf4icipui Hilarii in hae causa reprehen$ores ^ ac 
de[eMore$^ 

99. Frimus inter Teieres Claudianus Mamertos 
lib. II de stattt anim», c. 9, in Hilarii scrlptis duo ut 
▼eris adversa animadvertit : unum , quod nihit tneor" 
pareum erotiimn dixii : oftnd, ^od nihil dolorit ChriS' 
tum in fa$mon€ $enti$ie (supple dixit) addilque : Cu- 
iu$ «t term pastio non fuit^ redemptio quoque nostra vcra 
e$$e mon potuit. Repreliensionis hujus prinio! p.irli suus 
infra erit locus : pO}ilremam eipendere nunc sulBciat. 

I9D. Multis post saecolis Berengarius, vcritus haud 
dobie ne sunm Ipsius do Eucharistia CDminentum Hi- 
larianaD auctoriiaiis pondere oppt Imeretur , eam ut 
dediiiaret, tanii viri famam labefaciare eonatus est, 
ac nei|ailer,La»franeotesieepist. 50divi)lg»re, qnod 
iN tractmm fkM perm$m $en$erit , et in Hbro de divha 
Trinitmte improhabiiee iententia$ de Domino Je$u 
Chri$io protulerit, Noo ita mullo posl Idein ille Johan- 
nes.qui Hibrlum de eoncepiioneChrisilmale sensisso 
pcrtinaciter voluit , epistoiis iisdem noii minus pr»« 
fraete contendit , Ipsius de passione Christi opinio- 
nem i recta lide abborrere. Ktt qiiorioe in re Baro- 
iiliN» ad annum 565, n. 4, minus circunispecte, qnam 
solct , de llilarlo loquitur, cuni scribit euin ab Apii- 
thardocilis inslauratuin esse erroreni iiui in llilario 
jam damnains fuerai ; ac prapter Claudiaiii Mamerti 
judicium f nuliam afferl d:imn»tionis bujus auctorita- 
lem. Nequellli in haccausa parcunl Erasmus ati|uc 
Scnlleiiis. Plures alii cisi noii aperte sanctuni Pre- 
sulem damnant , cum tamen aut frigide detendunt , 
aut in eoruni propeudcnl seiitenliam , qui illum er- 
rasse opiiiantur. Mediam nonnulli sententiain ineunl 
qui eum eonflteaiitur eum libris de Trinitate prava el 
a recti Ode atiena docuisse , hoc erratum pobteriori- 
bus scriptis ab ipso casiigatum ac retractatum esse 
eiislimanl. 

lOf . Non minus celebres fuere , qui venerandi 
docloris fldem adTcrsus reprebensores vindicarunt. 
Ac pdmo quidem uni Claudiano Mamerto opponere 
licel qootqoot Ecclesix patres Hilaiium laudanint. 
Iloe jam eleganler prxslliit Lanfrancus epist. 50, ubi 
Berengarii censuraiii eo maxime argumenio repellit , 
qood qmi$qui$ Uilmrio alieujue hmre$eo$ notam imponit^ 
muito$ orthodoxoi prineipe$ , qui magni$ eum laudtbu$ 
extulerunl , ejuedem errori$ maeula involvit, Ut enim 
postea subjicit, Cela$iu$ Papm in decreH$ 8ui$ libro$ 
eju$ inter emtholicae $eriptura$ enumerat,,, ejut aueto- 
riias in tacrit canonibu$ (puta in concil. Chalcedon. 
aci. II ; Tolel. iv, c. iO; llispal. ii, c. 12, etc.) de- 
cemi$$ime memormtur , reeipitur, H taudaiur : $anctu$ 
Aufm$daM$ in libro vi de Trimtatef cap, 10, exceltettti 
MM Immde 09MU.,. B. Hieromfmu$ (Yid. Epist. 7, 



GENERAUS. 54 

A ad Laetam) quatitis eum omne$que tibros eju$ in qnibtu-' 
dam $uis praconiis effert , epittotari brevflate compre- 
hendi non potest : c<Bteri sacrm retigioms doctore$ , qui» 
cumque de eo atiqtnd tocuti stinr, ab horum sentetitia in 
hac parte non dissenserunt. Tiim iis qui in lectione 
sanctorum Patrum sententias dimciles offeiisuri cs- 
sent, egregiam hnnc rogul.im proponit : Tutius igitur 
est lectori in difficiUimis sanclorum Patrum sententiis 
quas ingenii sui inibecittitas capere non poiesl^ interro- 
gato quod nescit, dicere settetcire^ quam perlinaci ar- 
rogantia, et arroganti periitiacia , non sine sua et 0110- 
rum pernicie fidei coiitraria definire ; praseftim si talis 
persona sit , quo! vet scientia titterarum, vet probilate 
morum , vet potius utraque parte , auctoritatis pondtts 
proe se genere videatur, 

B i03. Siinilem suporius a Philippo abbate nudivi- 
nms : qiuin ipse secntus noii eain esse Ililarii doctri- 
nam, quain illi afdngehat pri:positus Joliaiines, tri- 
bus cpistolis constanlcr propngnnvit. Sed cumpr.nc- 
posilus pcrtioacitrr ropiignaret , mota; litis nrbiter 
quxsitiis est Ifuiialdns : qui qiiidem utrunique ita co- 
natus est concillarc, ut llilarii fldcm suspectam hah<Ti 
nullo pactu pcrinlserit. Hxc HiinnMi sententia cuiii 
trihos Joannis epiirtoliscxstatad calcem epistolaruni 
Philippi nhbatis. 

103. Non longe postea sancti Thonias III p., q. 15, 
a. 5et 6, ac Bonaventnra 5 Scnl. dlst. 16, Magistrum 
imitnti , paiiter operam navnrunt, ut catholici pr:r- 
sutis (iicia calliolice intelligerentur; dilneruntohjecta, 
et qux nonnnllnm erroris spcciein prie se ferre vi- 

C debantur , sanrc fldei reddiderunt. Prolixltatis vilnn- 
d;i! gratla rererre suierscdemus , qu.T in hac causn 
eruditi illi viri Lanfranciis , Pliilippus Lombnrdu* , 
Thomas, Bonaventura a]ii'|ne pliirimi adversnriis re- 
S)Mmdcrtnt, ut ex ipsis Hilarii dictis gcnuinos illlus 
sensus exploremus. Qiiod sane iiec paucis expediri 
poterit : qnamvis prnnconcepta multorum opinio ever- 
ti aut sallem debililari valeat, ulii eis demonsiratum 
fuerit quod sequcnli proposilione aggredlmur. 

II. Quamlmuttm Hilarius docuerit objecto »bi errori 
adversa, 

iOI. Hoc in eum qiierelarum caput est , quod ll* 
morem, trlsiitiam aliasqiie ejusmodi affectiones, ae 
priesertiin dolorem in Christum nequaquam ccciilisse 
D cxistimarit. Quid autem errori huic tam adversuin 
tamque conirarium , quam ul omnes nos(ra> affec* 
tiones atque inflrmiiates a Cliristo suscepi:c prxdi* 
ceiitur? Atqui in ?iik\, uii, n. i, docet Chrislum ita 
oralionem temperasse , ut qui omnia secundutn homi" 
nem passtu est, omnia secundum hominetn et loquatur; 
et quorum infirmitaiet porlavit, eorntn ad Deum depre^ 
celur eloquio, Quid cst omma secundum liominem passuo 
e$t, nisl oninia qn» homlnes pali solent! S»pe enim 
apud euiii pnrticulrc $ecundum ea vis cst , ut idem 
sonct quod more; nec dul>ium sit, quln hic $ecundum 
hotnittem perinde accipiendiim sit , ac more castero- 
rum hominum. Diclus ipse suum num. 7, sic enii* 
cleatius expoiiil : Uc a6ioUiu«^mum titfcu VeiKmMMa 



nii PRiEFATIO GENERALIS. S6 

Humilitafis mel exemplum^ omnia qwB hominum sunt A postreino, ut univerm qum iri assumpia carne perlNft'1 



et oravitf et pauus c$t. Et ex communi nostra infirmi' 
tale salutem sibi est deprfcatus a Paire; ul nalivitatem 
(id esl iMtiiriim) nostram cum ipsis infirmiiatis nostrce 
iniisse inielligerelur officiis, Hinc iltud est , quod esuri- 
vt/, if/ti7i/, dormivit, lansatus fuit, impiorum coetus fugit, 
moestus fuit^et flevit.et pnssns^ et mortuus est, An liacc 
omnia, f|ii;ii sine alii|Uo (l«>lori^ sensu aiil aiiiiiise crii- 
ciiitu iiemo eiperilur, Chrisiuiii ahter experlum esse 
inteiiexit ? F.iUo igitur :isseruerit , omnia qu<B homi- 
num sunt iiaSsuni euiii esse. DeiniJe si ramem, sitiin, 
lassilU':iiiem, fletuiii soiiiis cainisiiiKeris, noii aiiimo! 
esse |):issioiiem. num etiaiii incesiitiaiii? At vero lianc 
uum. 8, iioii iii carne, sed in aiiima Ctiristi positam 
se iiitelligere derlamt liis verbis , Potentes animam 



in Pei assiimentis personam indderent potiut , quam 
inessent in propiia iilius na'ura. In quibus summaiim 
liabetiir prope tota llilarii de passione Cliristi doc- 
trina, a catliolica fide nihil dissoiians. 

106. Forte adliuc de dolore Clirisii, unde major 
est coiilroversia , perspiciiam cxspect^is senteniiam. 
Habes in Psal. lxviii, n. ^5, et perspicuam et diser- 
tam : Percussus ergo est Dominus peccata nostra iut- 
eipiens et pro nobis dolens ; et paiilo post: Hvne igi- 
tur ita a Deo percussum pfrsecuti sunt^ super dolorem 
vutnerum^ dotorem persecuttonis hujus addentes. Pro 
nobis enim secundum prophetam dotet. Rursum altera 
noii miuusevidensoccurret iium. %5, ubi Hiiarius pri- 
miiin asserii, Verbi assumentis natiiram fonnae ser- 



ejus exquirunt , quiv frequenter in Evangetiis tristis et B vilis assnmptione almlitam non esse ; adeo ut quod 



Mcesta est, 

105. Neque quisquam indcias ierit, anxietatem 
aiiiiiue csse propiiam afTectionem. \b Hilario tamen 
in Pial.cxxxix, uum. 2, tbristu^ pracdicatiir ex infir- 
mitute corporis anxius : et lior qiiiiieiii, uti dcclarat in 
P»ai. c\Li, nuiii. 1 non ob naturatem (Yerbo) quasi 
passionis metum , sed affectum hominis quem gerebat 
ostendens,,. ut ipte non simutatus, sed verus homo pos- 
set inteliigi, Cx qiio id viUm coiiKciiur, verum et non 
simulatum fui^se illiim Christi inetiim, quein , ut ve- 
rus et noii simulatus liomo possei inlelligi , siiscepC' 
rit. Cur aiitein iiaturalis ne^etiir , dicetiir iiirra co- 
piose. Eumiiem hiiinan:e mentis affcctum de Chii^to 
plaiiius arrirm.il in Psal. cxxxix, iium. ii, ubi cum 



assumptum est, non proprietas interior $it, sed ex- 
terior accessio. Tum lioc dictum suum conflrmat 
ex verliis psalmi : Pauper et dotens sum ego. et sa- 
lus vultis tuif DeuSf suscepit me : qiinc (|uidein sic 
enarrat , Pauper est, qui secundnm Apostotum^ cum 
euet omnium dives^ seipsnm ut nos diteseeremus pau» 
pertavit : dolens est qui secundum prophetam pro 
nobis dotet. Sed hunc pauperem ac dotentem salus ea, 
qu(e vultus Dei est, suscepit. Paucis suhiude explicaf, 
qiiomodo qiii iniago, vultus ac forma Dei esi, bomini 
illi pauperi ac doleuli, qiiein assumpsit, salutem iii se 
impertierii. Agnoscit ita(|ue iaudatis psalini veibis 
duplicein Christi naturam sigiiificari , di\inanique 
adeo noii defecisse, ut humanai salutem et gloriam 



qu;esisset, iinde uniiis ejusdemque Christi oraiio sit C praestiterit, et id quidem post quam pauperlateni ac 
cum trepidatioue simiil et securiiate; repoiiit, Uoc dolorem experta est. 



autem ub eo dici ex ratione poteiit , qui gerens hominis 
Deique naiuram , habeat et ex hominis infirmiiaie trepi- 
daiionis affectum , et ex conscientia divinitatis fiduciam 
securitaiis. Ilis acceilil illud Tract. Psal. liv, n. 6 : 
Et hwc quidem in eum omnia^ quce hostrte necessitatis 
$unt , f rru^ttiK ; sed ab eo naturoe suw virtuie suscepta 
iunt , dum mortem nostrum potens non iKori, etiam /t- 
morem in se moriis ingruentem non renuit. Mulia liic 
locus conlinel noiatu digna. Primo enim h:ec dixit 
Hilariiis ad enarraiida psalmi verba : Cor meum con- 
turbatum est in me, et fonnido moriis cecidit super me, 
timor et tremor venit super me , qu:e de Chrislo iiiter- 
pretari noii dubitat. Deiiide qiiasi non salis sit cordis 



107. Neqiie bic omiitendum, qiiod enarrans Psal. 
Lvii, n. 5, habet : Peccatorum auiem vim et dolorem 
significari neminimus in spim, cum dicitur : In oerum- 
nam incidi^ dum configilur spina : quia usque ad mor- 
tem humilialus (Cliristus,) de peccato condemmvi pee^ 
calum in carne^ velut cum spina configitur. Cum enim 
in spiiia duiorem asseiat sigiiifl&iri, et unicum de 
Chi isti passione testiiiionium iii hujiis rei probatio- 
nem afferre saiis habeat, palam lacit se nequidem 
ambigere, qiiin Christus iii passione iion sine doloris 
sensu fuerit. Cerie si Christum sensit doloris exper- 
teiii ; aut ad Chiistum referre noii debuit: In cerum^ 
nam incidi^ dum configitur spina, aut frustra eo loco 



turbationem, limorem ac tremorem Chiisio aitribnis- ^ commotus est, ut peccatoruui vim et dolorem in spi- 



se ; etiiim generaiiin de eo pronuiitiat , Paii omnia in 
$e ipso constitnit; el mox, Omnibus quos infirma sunt^ 
perfunctus ; et coiitiniio , Universa quos mortis nostrce 
$unt ac limoris pertulit. Tuin attingit causaiu cur 
omnia passiis sit, quod nimirum iion propter se lia*c 
pertiilcrit, sed ut humana satutis sacramenla perfice- 
ret. Posi ratiouem, qtia sit passus, sic explical, 1* ut 
cuiii difficUlimum hominis infirmitatis sit, intra seipxum 
perturbaiiones mentis commotionesque cohibere^ ut non 
mpani , Cbristus eas intra se cobibuerit, ac proin- 
doiiiinus eamm fuerit ; V ut quia divinitatis swb 
ett ubolita natura, omnibus quce infirma tunt talva 
k$lati$ $uce dignitate perfunctut tit ; ex quo sequitur 



1S 



na sigiiincari adiuonerei. Sed qiiam a Christo dolo- 
rem non removerit, rnrsum fldein faciunt hxc Tract. 
Psal. LXViii, n. 1 : Univertarum itaque humanarum 
putuonum torte perfunctut, tecundum tutceptas infir' 
mitates nostras toquitur : et dotet ipse quidem extra 
necessitutem et timoris positus et doloris; sed hit te 
tamen qute tutcepit aceommodant : ut qui cannt nottra 
homo natus ettet^ et dolorum nottrorum queretit et t/i- 
firmitatit precatione ioqueretur. 

108 Ciiin tot locis evidens sit, Hilarium Christo 
daris ac disertls verbis attribuisse famem, sitim, 
mocrorem atque irisiitiam, trepidationis affecium, 
timorem rooriis, dolorem, omnes denique huinanae 



57 PRifiFATlO G£MERAL1S. 8S 

innnnilatis affecliones ac passioiies : cur hxc ei ne- A ^ora profeuus es$e inteiligatur intcieniiam, In bli 



gare a nonnullis exisiimalus esl ! cur de illius opi- 
nione anceps eiiamnum esl plurimorum !ienlenli:i? 
Tesiis esi S. Ronaventura lib. lu Sent., dist. 16, 
q. 1 , a. I, quosdam dicere,eum phorem su:im senten- 
tiam reiraciasse* seseque audiisse noniinatim Pari- 
sieHsem episeofmin (Guillelmum) referre, se librum t7- 
iius retractatioHis vidisu et pertegisH. Ifunc porro re- 
traciatjoiiis librum Diony^ius Petavins lib. x, de In- 
carn.. cap 5, siispicatur ipsiiis esse in Psalmos Com- 
nientarium. Faieturenim, in eoac prsDsertlm Tract. 
Psai. Lxvm mulia esse ei errori contraria : a quo 
alias, niaximeque libris de Triniiate, purgari eum non 
posse arbitraiur. Maiieat interim, Hilariiim Commen* 
tario in Psalmos, quem libris de Triiiiiaic posterio- 



enim veluti certum et qiiod extra coniroTersiam sit, 
ponitur Ghristum ul bominem experinm es((e meliim, 
tristiilain, eic, qu:imvis ca iit Deiis nescierit : undo 
hoc quod obscuriiis esset conficitur, eum pari ra* 
tione ui bnmiiiem profossum esse sc nescire dicni ju- 
dicii, quamvis eam non igiioraverit nt Deiis. Quo 
posito, catliolica fides adstruitnr, ac praecludilnr 
omnis dc libro subsequcnte male jiidicandi oecasio. 
At vero hapc Hilarii esse nemo haclenns diibiiavit : 
nulli igitur idone» ruit causa de fidei iilios sinceritata 
dubiiandi. Sed hanc nunc ex cenioribos demonstre- 
mus. 

III. Primum occorrit illud lib. ni, niim. 10 : A 
cunis et infantia usque ad consummatum venerat vt- 



rero Cfinfiteniur ac deiiionstraluri sumus«non modo non B ncm ; per somitMm, famem^ sitim, /otffitttftnem, (o- 



sen&isse Chrisiiim tri^tiliae, meius ac doloris exper- 
teiii, sed huic etiam errori multa contraria docuisse : 
niim vero eidem opinioni ae(|iie contraria libris de 
Triniiaie tradiderit, nonc exquiranius. 

III. in libris BiUmi de Trinitate multa sunt Chritti in* 
doteniiw contraria. 

109. Iiificiandom non est iis, qui Chrisli indolen- 
tiam ab Hilario propiignatam volniit, iii libro 10 
adesse plurimn, quae ipsorum opinioni faveant. Quid 
enini aliud sonare vidciiiur hoc niim. 23 qiiod in 
Chrisium qiianivis ictiis aot vulnus inciderent, affer 
rent kmc qmdem impetum passionis^ non tamen dolorem 
passionis inferrent? Id )iorro cum illiisiraliir siniiliiudine 



crymas hominem egerat, etc. Deinde, lib. vi, n. 95» 
Christuin corporcam humilitatem siiam non solum 
non siliii^se, sed et s;cpe nuniero declarasse cum Hi- 
Inriiis mtiltis exemplis probet, linc etiam refert illius 
dictum, Nune anima mea turbata esi. Sensit igitor 
aniindm Christi torbari potuisse, ac re ipsa fuisse 
turbninm : adeoquc passionis rootum in animam 11- 
lius aeqnc ac in carnem inridere potnisse, 

iI2. Quod nutem libro decimo in eadem prorsos 
sciitciitia steterit, vel ex n. 24 et 66 manifcstiim e^t. 
Ac tristitiam qtiidem n Christo susceptam esse fre- 
quens in eo docet. Qui ergo^ inquit num. 5G, non 
propter mortem, sed usque nd mortem tristit ett^ quce* 
renduni ett unde tit trittit. Et mox : Adeo autem non 
leli iii a'|uam aut ignem aul aerem iinniissl, qiiod C propter mortem snscepta tristitia ett, utsit destiluta per 



qiiamvis a natura habcai ui et foret ct pungai et vul- 
nerei, nec forai lamen, nec pun^ii, nec vulnerai, quia 
de natura noii sit aut aqor fornri, aul aeris piingi, 
ant igiiis vulnerari ; prafconcepia ex prioribus viTbis 
0{-inio minim in iiioditm confirmaiur. Aliier aniem 
senlieniibus non leviiis oegotium facessit illud niiin. 
i!) quo iiegatiir Chrisius dolorem corporis nostri seii- 
sisse, quin non huniano inore, sed ex virtuie Spiriius 
sancii etVirgine conceptus ac naius sii : adeo ut 
vere qnideni in forma servj exsiiierit ob carnem ex 
Yirgine assumplam, sed ob spiriiaiem coiiceptionem 
{num, 25) a peecatis et vitiis humani corporit liber fue- 
rit. 
liO. Et qiiidem delibatis prioribiis hujns libri pa- 



moriem : quod et repelit num. 39. Sic num. 63 docet, 
Chrittum nontibi flere, sed nobit; ut attumpti hominis 
veritatem ipte quoq^ie a/fectut kumaniB contuetudinis 
tutceptut protettaretur, Si plura ciipis, habes num. 
42 : Nec propter moriem timel^ qui utque ad mortem 
anxiut ett; num. 54 : Vayit infant; n. 55 : VereJc' 
tum Chrittum ftesse non dutnum ; n. 56 : ^i et ftevii 
et doluit. Hoc autein eo magis iiotandiim, quod eo 
loci verum Christi fletiim, proindcque verum dolo- 
rem propii^net. Deniqiie num. 67 generntim audies, 
Pastus quidem est unigenitut Deut quas homines poft 
pottunt. 

113. Neqiie etiam quatenus a Christo arceret ti- 
morem, Iristitiaiii, dolorem, ainbigi pennisii, curo 



ginis ab ipso sanctum virum viiidicandi proposito ^ uuni. 48 iis quae ad humanain ipsius natiiram, etqiiae 



pa^neabsierriti sunius, saiiiis ducentes cedere,qiiam 
apertx coniradicere veriuti. At cum assensum, ipsiiis 
pr.rcepto admoniti, ad finem iisque linri susiiniiisse- 
mus, ex dictis posteriuribiis nfl^ulsit lux, qua prionim 
caligo depelleretur. Quamqiiain neque de ipso libri 
10 iiiitio male existimaiidi lociis ulliis fueral, si indu- 
bitaki fuissent posiremn haec libri 9 verba : Sicuti 
ntque cum seeundum hominem aut ftet, aut dormit, aut 
irisiia est; Deus obnoxius esse aut tacrymis^ aut timori^ 
aut sonmo esi eonfitendui ; sed salva Unigenili in u 
veritaie^ secundum earnis infirmituiem, fietum^ som" 
moR, aiiim, lassiiudinem, metum (sopple pattut ette : ) 
fm meeesu tsi ucundum hominem natura di^ aique 



ad divinaro pertinerent, diffuse eniimeratis conclO'- 
dit eiim tecundum hominem pro nobit infirma omnia 
pati. ted tecundum Deum in hit omnibut triumphare. 
Ea ipsa distinctione rursum utcns iium. 6i, ail : Ha- 
bet in conquerente ad mortem te relictum ette^ quia ho- 
mo ett : habes eum, qui morilur, profitentem se in po- 
radiso regnare. quia Deut est. 

114. Sensim sine sensn labilor et ruit conjectura 
eorum, qui Hilarium ab iiifimiitatis nostne affSectio- 
nibus divinam liumanamque Chri^ti natoram exi- 
mcre, eo argumento confirmare se putant, quod cum 
adhibita duplicis hiijus iiaiurae disiinctione ab objec- 
tis sese expedire facile potuissei^ aliaiii UxnAVL H\a»\ 



59 PRiBFATIO GliNfcRALlS. 00 

iiiierit, ci nd alia conrugcrit rcspoiisioniim prxsidia. A maiiiresiior fial, de haereiicis iliis, qiii passam cssc 



Ccrte distinclioiiis hiijus qiiam non negllgcns fuerit, 
rursum teslis erlt Tract aus psalmi lv, nuin. 2, ubi 
sermoncm ita sibl temperandum proponil, ut quia 
(Ghrislus) inlirmtates omnlum portavitf et peccaiorum 
no&trorum frequenler et voce tlt u»u» et tacrymis ; extra 
contumeliam Dei sit et affectus et sermo qui hominis 
est, Ibi quippc in Chrislo sccernunlur Deus cl hoinu : 
et cum in homine hominis infirnii non tanlum ser- 
mo^ sed ci affectus fuisse conccdalur, hoc extra con- 
tumeiiam Dei iiilelligendum esse admoiicmur. Iia el 
commcnlariis iii Malihasiim, quos ante libros dc Tri- 
niiatescriptosesse prope cerlum est, in Christo cir- 
nls inflrmilalcm a Yerbi virtuie dislinguit : sicquc 
veram illius csuritioncm fuisse concedit sccundiim 



volunt Ghristi di%initntem, quosque idoo Theopns- 
chitas vocant, nonnihil hic necessarioprxloqiiendum. 

lY. De haresi quw Christi diviniiatem passam esse 
asserebat. 

ii6. PostPhilastrinm Brixienscm Angustimis ad 
Qiiodvultdeum h:rrf8. 75 quamdam hxresim lacilis 
illius aoetoribiis commemorat, qtm in Christo divini' 
tatem doluisse, cum figeretur caro ejus in crvce^ assefe- 
bat^ ll:iiic Romanum concilium sub Damaso epist. ad 
Paulinurn Aniioch. apud Theodoret. lib. v Hisi. cccl. 
c. il , confii^it liis verhrs : Si quis dixerit in crnci» 
passione dolorem sustinnisse FiHum dicinilate ipsa, et 
non carne animaque rationati quam assumpsit in forma 



inflrmitaicm carnis, ut non obrepserit illa, nisi quau- B servi, ut Scriptura sacra loquitur, annthema. Iliiic 



tum Verbi vlrlus voluerii ac permiserit. Jgitur, in- 
qiiit cap. 5, n. 2, cumesuriit Dominus, nonmedicesub- 
repsil operatio, sed Yirtus itla quadragiuta dierum 
non mota jejunio, natura: suae hominem dereliquit. 
xVo» enim erat a Deo diabolus, sed a carne tincendus : 
quam ullque tentare non ausus fuisset, nisi In ea per 
esuritionis infirmitatem quce sunt hominis recognovisset. 
Et niim. 3 : Eam ergo in tentando conditionem opens 
proposuit, per quam et in Deo, ex demutatione tapi- 
dum in panes, virtutem potestatis agnoscerel; et in 
homine^ obtectamento cibi, paiientiam esuritionis H- 
luderet. Adeo iiovit in Christo distingiiere quae Dri 
qu^que hominis sunt, ut cuin in ipso adstruat 
virtutem, quae ramemarccre valeat; ultro eiiam coii- 



forle mos aniiquus oblinuit, ut episcopus ordinandus 
inicrrogaretur : Cref/ri /?//{im Dei impassibitem et riii- 
mortalem divinitate^ sed in humanitnle pro nobis et pro 
salnte nostra passum vera carnis jmsione f Cvrlc Vch • 
gius apud Augusiinum Append. Serm* 23(>, n. 5, iii 
coufcssione tldei ad Aposlolicain sedem missa cuni- 
dem errorem verbis conceplis damiiat. 

il7. Apollinarium hxrcsis hiijtis asserlorcn» fiiisse 
traditGregorius Nazi:inz. Or. 46 lcsiaturqiic sihi iii 
manibus exstare libellum ipsius, in quo ipsum uuigc- 
nitum Deum omnium judicem, vitiB auctorem^ mortis 
extinctorem, mortaiem esse docet ac probare nititur^ 
propriaque sua divinitate passum esse, atque in triduana 
iltn corporis morte diviuitntem quoque simul cum coi» 



fiieaiur iiifirmiiatcmy quac esuritioui permissa ^it C pore mortuam fuisse, sicque rursus Patris opera a morte 



ita verae, ut propter hanc ei patieniice meriium atiri- 
buat. 

il5. Scd ct cum llilarius passim ac iiomiuaiiin 
lib. XI, n. 6, observet Iiuuc errorum omnium, quos 
refulandos susccpii, fontem essc, quod advcrsarii 
dispensationem assumpli corporis rapiunt ad contume- 
lium divinitatis^ el impietatis causas arripiunt de la- 
tutis nostrce sacramento ; Siique cnii\ iilis ila agendum, 
ut distiiictis iis quoe Dei esseiil, ei quce essent tempO' 
rum ac mysteriorum^ uec coniunteliam divinitas susci" 
peret, nec dispensalio afferret errorem; eaque ratioiie 
omiiia eorum objecta dilui, seque superioribus libris 
diluisse admoneat : mirari saiis non possumus unde 
hanc respoiidendi raiionem dictus sit neglexis«c. Aii 



ad vitam revocatam. Gregorio pbne sulTragalur Leo 
papa epist. ali:is 73, iiunc 97, c. 2. Abeaiameii apud 
Leonlium advcrsusfnudcs Apollinarist. scse alieuuin 
probal Apoilinarius, ubi ei anathcma dicil, quinon dl- 
cit carnem (Christi ) ex Maria, et qui dicit eam carnem esse 
naturcB non creatw et homousion Deo^ immo et qui dicit 
divinitatem essepassibilem, etexipsa esse passiones ani- 
mce : vel cum epistolam Alhannsii ad Cpiclelnm ad 
eumiiem errorcm comprimendum scriptam suo cal- 
ciilo sic comprobat : Epistolam vero domini mei Co^ 
rinthum missam vehementer approbavimus : eorum au- 
tem^ qui dicunt carnem Deo consubstantialem magnam 
insaniam damnavimus. Qiiamquam hx videri possiinl 
aut falsx, aut potius lixTClici inconslaiilis epistol;c. 



qiiod ei uni non Iiasrei; aul saliem illam non satis I^Nequecnim Apollinariiim ejusquc discipulos sibi 

consliiisse Gregorius Nazinnz. nionet : ac sub niicm 
Or. 52 demonstrat, eos modo diversas Chrisii uatu- 
ras distinguere, modo nolle disiingui. Similem in 
Apoilinarii doctrina inconsiantiam notat Theodore- 
tu8 lib. V Ilist. eccl., c. 3, ciiaius a Liberato, c. 3. 

il8. Quamvis autem ApoUinariiis a*gre admodiim 
a prava Theopnschilarum opiiiione imrgclur, piimuni 
lamen illius auctorem eum iion fuisse fidem fnciunt 
Conrilii Sirmiensis anni 351, canones ii et i2. Si 
quis Verbum in camem translatum putet, vel demuta- 
tionem sustinuisse accipiendo carnem^ anathema sil. Si 
quis unicum Dei filium crucifixum audiens^ deatitatem 
eju$ corruptionern vel jntisibilitatem (n^sf) aut de- 



frequens iiiculcal? At Ari:inis Chrisii diviniLitem ob 
ea qu» passus est negantibus, iiuro fecissct satis, si 
hxc in humanam, non in divinam illiiis naturam ce- 
cidisse dumlaxat respondissei? annon visus esset 
prin«'.ipium, ut loquuniur, petere? Non tanlum di- 
cendum, sed ei dcmonsirandum ei erat, prxter na- 
tiirain infirmam nosirsBque similem, aliam in Clirislo 
esse longe poiiorem, infirmitatis prorsus nesciam, 
incorruptibilem, immuiabilem, ciijus poiesiaii nihii 
non cederet. Hoc tuin opus, iiic labor crnt. Is etinm 
est totius libri x scopus, cx ciijus poiissimiim co- 
giiitione pendet intelligentia corum, ob quai caiholi- 
/vy^ PfOfsul w errons suspicionem venit. Ut autem 



Cl 



PRiEFATIO GENERAIJS. 



OS 



viutalionan vei iiilerfccdonem susfinuisse dical, ana^ A conveneriL Idem enimipsi in suis dotjmntibussiatnunt. 



thema nt. Non enlm nnle annuii 560 liacreiicus audire 
ccepU Apollinarius. 

119. El vero quicontra illum scripserunl, Libcra* 
tus, cap. 5, Gregorius Naz. Or. 51, Atliafiasius sub 
linem lib. de s»lut;iri advenlu J. C. euin non ulcom- 
nienti bujus parentem, scd ul imimtorem Ariano- 
rnm iradidere. Et ex verbis quidem Phoebadii Agcn- 
iiensis apparet, Potamium blasphemic-c ejusdem fuisse 
doctoreni. Item si epistolx synodi Sardiccnsis, ea 
parie qua apud Theodoretum prolixior est, babenda 
fides; abdicati sunl Ursacius et Vatcns, quod Ver- 
bum ei Sffiritum crucifixum, vuineralum, et mortuum 
eMse, et re$urrexisse asseruerint. Eusebium quoque 
Pamphili Theopaschitarum vesania Imbutum csse 



Sed Arianornmin asserendacorporisinnnimisusccp* 
tlone consillnin Eustattiius Antioclicnusapud Tlieodo- 
retum dial.3, planius reicgit, dum qu^i^rit : Curmagtd 
faciuntostendereCfiristum corpusinanfmum suscepissef 
ac respondel ulsi possintid aliqiiibus persuadere, tune 
affectionummHUiHaMS divino ipsius S|Nr}(iii iribueut^^ 
faalius periuadeasUt ex immutabHi natura gmtum uon 
esse quod muiabile est. SiC Gregorius Nni. Or. 51, 
n. 15, lesiaiur, Giirisuim ab illis iiianimdtum hoiiii- 
neni prrcdicari, ut passionem divinitati tribuant, tani' 
qiiam videlicet quod movet, idcm quoque patiatur. Et 
Leontius de Seciis, act. iii : Idcirco Arianum dogma 
Christi corpus inanimum esse tradebat, ut humiles hu^ 
jusmodi voces Christb non ut homini attribueremus, sed 



scribit Baronius ad nn. 324, n. 109 et 110. Al qiiod B ^ft Deo filio; deque ipsivs sententia Fitius Patre niinor 



ad hajus rei probaiionem ex Ipsius ad ronstaniinin 
epistola affert, nihil evinclt. Immo aliud eum sen- 
sisse, ex libroejusdem iv Dcm. Evang., c. 13, C'ni- 
modius confecerls. Neque vero hic errorernt oin- 
niumqui Arlo fovebant communis, sed insigniiim 
qnorumdam Arinnorum et maxime ADomocorum 
proprius. 

120. Perfidi illlCbrfstl hostes ut prav<m illain doc- 
trinam fiscilias tuerentur, commenii snnt corpus so- 
lom sine anima a verbo assumptum esse. Quod cnim 
hoc commentum Apollinarius nnn finxerit primus, 
sed ab Arianls acceperii, tesiis est Theodorctus sub 
Dialogl II initium, ubi ait, Arins et Eunomius creatam 
volunt VnigeniH divinitatem : solum corpus atsumpsisse 



deprehenderetur. Codem speciant quoc Pho^bndius 
Agenn. Hilnrlo u^qualisde cpistola nb oriente el oc- 
cidente (sive ut conjccliira csl, ad orientem ex occl- 
denle) traiismissa liahet : Vnus vestrum asserit, carne 
et Spiritu Christi coagulatis per tanguiiiem Maria^ et 
in unum corpusredactis^ passibifcm Deum factum. Nc- 
que enim necesse cst moncamns, Spiritus iiomino hic 
▼eterum more naiuram divinnm iiitelligi. Quod nu- 
tem h«c non unius, sed plurium scntenlia sit, sub- 
inde signiflcnt his verbis : Vos quidquid de homine 
ejus dictum est,'Deo applicatis : ut Deus ipse honiiiiii 
itnbeciUitate societur, forte saucietur. Iti Deum more 
aiilmoi ac vice animne cum cnrne ex Maria acccpta 
conjunctum seniientes, slc eiim passibilem facinm 



dicunt. Neque Augiistinum f^igit hnec Arinnoritm opi- C cogitare potiierunt, quorcodo anima, in quam ex so 



nio, quam aliis minus notam existimavii : sic porro 
habet lib. de hseres. c. 19 : In eo autem, quodChris- 
tum sine arama camem accepisse arbitrantur Ariani^ 
mims noti sunt, nec adversus eos ab aliquo inveni de 
hac re fttisse certatum. Sed hoc veruin esse et Epipha- 
mus (hner. 69, nnm. 49 et 50, et in Ancorato, n. 53) 
non tacuit, et ego ex eorum quibusdam scriptis et coUo^ 
cutionibus certissime comperi, Nihilo tamen niinus hoc 
alii ptnres comperere. Athanasius hanc corum sen« 
tcntiam sub initinm libri de salutari adventu apertc 
sic prodit : Arius eamem solam ad occuttationem dei- 
tatis eonfitetur : et pro nostro interiori homine^ id est 
anima, Verbum dicit in carne fuiste, passionisque sen- 
tMm et ab inferis resurrcctionem divinitati audens ad- 



corporibus nulla potestns est, ex carnis socieiate pos- 
sioni fit obiioxia. Sed maneai Arianos seiisissc, quod 
Deus Verbum^ ut loquitur Hilariiis lib. x, de Triii., 
n. 50, fn animam defecerit; hocque cos idco seiisissc, 
iit Ghrlstum secundum naturain divinam esurilioni, 
tiinori, tiisiiii», dolori suhjiccrent. 

12^. Quod licel jnro salis superque conslct, huju^ 
tamen rei verilalem ex schismaiicorum quoriimdain 
adversiis Gyrillum coniiimeliose debncchnntium jii- 
verit {Epist ad Rufum T. 3, Conc. Labb., p. 739) iU 
luslrnre mendaciis. Paulo quidem iongius est eoriim 
lestimonium : sed ad rem muUum fncit. Docet, niunt 
de Gyrillo, divinitatem unigeniti filii Dei passam csse^ 
non autem humanitatem : cum divinitas intiabitant pas- 



teribere. Ea qiioque in re Eustalliio Antiocheno, D<tone< corporis quasi proprii sibi attribuerit, ei tamen 



Gregorio Nazianz. Phocb.idio probe noti fiierc Arinni. 
121. Hi ab Apollinaristis hoc tantum dissidebant, 
qood primarium apud Apollinaristas decretum essel, 
Vcrbum sine nnima corpus assumpslsse; Ariani vero 
id ipsum iniiium secnndario docercnt, ut pnimaris 
eorum sentenlin de iiiflrma Yerbi divinitate ohtine- 
ret. Discrimen hoc inter utrosqoe noniiihil tangit 
Athnnasius sub flnem lib. de salutari adventu J. G. 
ubi eos, qui Verbum vices animae supplevisse sentic- 
bant, refellensait : lia futurum est^ ut vutneratlo cor- 
paris pastio iptius Verbi habeatur. Hinc enim profieiS' 
di9>r quod Dernn pastrnn esse asseveratis. Congrua voXf 
il ^um opHms votdeceat et quee cuvnArianis putcherrime 



in propria natura nihit ipta pateretur. Addit prwterea^ 
ex divinitate et humanitate unam factam esse naturam.., 
Ad hcec eos exsecratur^ qui evangcticas apostoticasque 
voces de Chriito Domino distinguunt, ut humiles qui- 
dem ad humanitatemt divinas vero ad Christi diviuita- 
tem referant. Quod Ariani ct Eunomiani senticntes^ 
humitesque dispensationis voces ad divinitatem refereii' 
teSy Deum Verbum creaturam et facturam^ atteriusque 
substantias et Patri imequalem esse affirmare non dubi' 
tarunt» Quce vero blaspliemia ex hisce principiis conse^ 
quatur, quivis facite intettigit. Nam et naturarum indu' 
citur confusio^ et Deo Verbo atlribuitur ittud : Deus 
Deus meiuz^ u% t^^ dereilq;ttAU\ tne^ el \V\ud ; ^oxtt 



es 



PfLfiPATIO GlLNEaALIS. 



M 



mU » posiibHe ett^ tranteat a me catix isie : rursum A qui asurunt non de aternitate este prolatunif neque de 



fames, sitis, angelica confortatio^ etc. Quce perspkua 
cumArn et Eunomii impietate congruere facile quis vi- 
derit, His iU prneinissi8,qnidHiiarius, libro x de Tri- 
nit., sibi proponatquaeve eisententia sit, facilius de- 
• prebendetur. 

V. HilariusdeChristitrittitia^ metu^ dotore^ etc^ con* 
tra hmeticos qui ea Verbo tribuebant^ disputat. Qui 
eis resistat. 

123. In duobus praecipue locis Hilarius metum, do- 
lorein, tristitiam* aliasque liomanx infirmiiaiis af- 
fectiones removere a Christo videtur, in Matlhaeum 
Tidelicet cap. 31, et libro de Trinilate decimo. At 
utrobique contra haereticos, qui bsc ad ipsius divi- 



in/initate patemm substantiw exstitisse, sed ex nuUo per 
eumqui eum creavii effectum; ut aisumptus ex nihilo 
sii, et cceptus ex opere. et confirmatus in tempore : eS 
ideo in eo doloris anxietas, ideo Spirilus passio cum 
eorporis passione. Unde sicut illi creatiim sibi finxe- 
rani Unigeniddiviiiiiatcm. eam consequenier pa«sam 
et crucifixam abstruebaiit ; ila ipse ubi eam iacreatam 
demonsiravit et »ternam, longe efficacius <oncliidit: 
Mori igitur nihil in Deo potuit^ neque ex u metus Deo 
utlus est, Cur« quaeso, addidit ex se : nisi quia ex parte 
homiiiis, cui Deus iu Christo conjunclus est, et metum 
et mortem Deo esse potuisse noii ambigeret ? 

125. Adeo non ambigebai, ac rem Scripiuris ita 
constanlem et evideniem exislimabat, ut huic pro- 



nitatem referebant, eum confligere minime obscurum B bandae non iminoraius, statiin ad bujusmodi afTeciio- 



esu Quippe in Matthsrum statim ab initio cap 31, 
declarat, sibi cum iis rem esse, quorum ea opinio 
esl^ quod cadere propter se mceslitudo in Deum po/Mtf- 
n/, eumque futurm pauionis metus fregerit , quia dixe' 
fit : Tristis est^ etc., quique votunt ex infirmitatecorpO' 
ris asrumnam Spiritui adhcerere. Neque adversarios 
alios toto libro x de Trinitate sibi debellandos pro- 
ponit. Nam cumdocirinam toli sects commuiiem 
superioribus libris expugiiasset, jain in hoc aggredi- 
tur non qiiod Ariani omnes, sed quod plerique 
eoruni in Cbrisium magis impii dercndebant : quo- 
rum argumenta prius quam sibi opponai, sic num. 9, 
exponit placita : Votunt etnm plerique eorum non in 
natwra eum impassibtlis Dei fuisse ; ut qui timuU et 



iium causa^ explorandas prosilierit ; sic eniin prose- 
quitur : Quia moestum fuisse Donunum tegimus, eausas 
moestitudinis reperiamus. Quibus perqui<>ilis subjicit 
{num. A) : Tristis ergo est usque ad mortem. .Yon ita- 
que mors, sed tempus mortis in metu est. Rei aulcm» 
quae non est, causae a nemine sauo requinintur. De 
Commentario in Mattha^um hsec paiica sulficiaiit. 

126. Quod vero in unos illos divinitaiis Verbi le- 
meratores iniendatur decinius de Trioitaie liber, pne- 
terea quae diximus, Hilarius ipse in hujus libri argu- 
mentoinilioOperis sui praeposito saiis decbirat {lib. i, 
n. 31 et 32), in liunc moduiii : Quia ex passionis 
(Christi) genere et professione quofdam, per stulta m- 
tetligenticB sensum, ad conlumetiam divince in DonUno 



doluit^ non fuerit in ea potestatis securilate quce non ti- G Jesu Christo naturce virtutisque rapuerunt ; ea ipsa de-^ 



metf vet in ea Spiritus incorruptione.qucenon dolet^ 
sed inferioris a Deo patre natura, et humana passiorus 
trepidaverit metu, et ad corporatis pcena congeniuerit 
atroeitatem. Tum eorum subnectii objecla, quae libro 
loti malerinm praebent. Atqtii haereticos hujusmodi 
oppitgnare, Christum secundum humanam naturam 
passum fuisse propugnare est. Cum emm^ iiiqtiit Gre- 
gorius Nyss. Or. 3, contra Eiinoin. relatus a Theodo- 
reto, dial. 3, duplex ex ambigua sit opinio, divinilasne, 
an humanitas passa sit; unius rejectio alterius erit 
eonfirmatio. 

124. Hiiariuin aiilem ab una Chrlsti divinitate nos- 
tras infirmiiates rejecisse inde perspicuum est, quod 
ubi dixit hnereticos velle ex assumptioiie corporis x- 



monstranda fuernnt ab his impiisume inteliecta. Hic 
igitur uiiiis est libri x scopus, ut haeretici, qui Christi 
in passione stia gesia diciaque ad divinx ipsius na- 
turx coiittimeliaiii rapiieruiit, convincamur ea impiis- 
sime intellexisse. Quatenus auteni ca impiissiine in» 
tellexerint, apertius subinde significat : quod nimirum 
divinm professionis naturasque immemores, ad argu- 
mentum impietatis suw, dispensationis ge%ta et dicta te» 
nueruntf quac vorba si cui ambigua sunt, conferatcum 
bis lib. IX, num* 5 : Hinc itaque fallendi simplices 
atque ignoranles hcereticis occasio est^ ut quce ab eo se- 
cundum hominem dicta sunt , dicta eue secundum iia- 
turie dimnce infirmitatem mentiantur. Unde lioc con- 
fici potest argumenium : Proflietur Hilarius se H- 



ntmnainndh.-erere divinitati, eos sugillat his verliis : ^ bro x, cum haereticis dispuiaiurum, qui qu« dispen- 



Ac si virlutem illam incorruplce substantuB imbecitli' 
talis suce sorte assumptio cnrnis infecerit, et asternitas 
naturam fragiUtatis acceperit. Quce si ad metum tristis 
est, si ad dolorem infirma, si ad mortem trepida , jam 
et corrnptioni subdita erit (cap. 31 in Matth. n. 2). 
Tuin Deum corriiptioiiis aut demutatioiiis prorsus ex- 
pertem esse ostendit : at de bomine nihil omniuo co- 
gitat. Imo se eamdem bumanx Christi naiune prx- 
rogativam tribuere nolle satis indicat, dum hanc 
Arianorum doctrinam fatetur ei opinioni consenta- 
neam esse, qiia fllium Dei creatum et non aeternum 
eredunt. Sed eorum, inquit (num. 3), omnis hic sensus 
eu^ ut opinentur metum mortis in Dn fiUuminadisu^ 



saiionis dicta gestaque sint, in Deuiii cadcre velint; 
aique haeretici, cum quibus ei disceptatio est, rapiunt 
quidquid de Christi timore, tristitia, doloreest scrip- 
tum , ut eum infirinuin Deiim ostendant : concedit 
igiturea omnia, quae de Christi timore, tristilia, do- 
iore scripta sunt, dispensatioiiis dicia gestaqtie esse, 
hoc est, in homiiiem a Verbo assumptum cadere. Sed 
ad librum ipsum veniamus. 

i27. Quemadmodum Hilarius in eo a pra^dictis bx- 
reticis meutis aciem non deflectit ; ita neque debet 
lector ab eorum sentemiis animum avertere. Varias 
quidem sunt, sed quae ad duas commode revoceniur. 
Verbom enim alit iu cum carne eonfundunt, ui ex 



65 PRiEFATlO GENERAUS. 60 

eoriim sententla (num. 50) de $e defecerit Deut Ver- A quod ini volunl egregii doctaret, ut foctui ^t teHieet 



btm^ dum corpui officio anim<B vivificat; alii ila ab ho- 
mine diTidiinl, ut sicut in prophetis Spiritus prophe- 
Am^ ita in Jesu Verbum Dei fuerit. 

128. Qui in hacc atlenderit, iion laborabil in pluri- 
mts locis, in qiiibus ssppe iiegare videiur Hilarius, 
qnod demoiistrare dumtaxat vtilt ex adversariorum 
placitis explicari nullo paclo posse. Nequc latebit, 
cur, T. g, num. 10, priusquam objecla diliial, adver- 
sarios aggrediatnr his verbis : Et interrogo eoa, qiti 
hoe ita esastimant, an ratione subtistatf ut mori timue- 
nf, qui omnem ab Apostotit tmorem moriis appellent 
ad gloriam eot tit martyrii adhortatut.,, tum deinde 
quem dotorem mortit timeret, potr^tatit suo! libertate 
moriturut? Hoc eiiim argiiinenli genere, quod in eo 



Dominut et Deut notter ex hac tubttantiarum permix^ 
tione pattibitis : quorum patronns apud Theodoretum 
dialogi 3 initto primum afOrmat, Chrittut ideo car- 
nem attumpsil^ ut id quod erat impatibile pattionem 
tuttineret; ac deinde ab Orthodoxo interrogatus , 
Cujut exittimanda ett tattitudof divinitatit, an corpo- 
ritf respoiidet : Non audeo unita dividere. Orthoduxut : 
Divinw igitur^ ut apparet , noturce tastitudinem tribuit. 
Eraruttet : Sic mihi videtur. Hirc quippe non oblilus, 
fiirile depreliendet, nalurarum in unoChrisio disiinc- 
tionem conjunctionemque eam tanium ob rausam ab 
Hilario tam operose explicari, ut hinc raliouem red- 
dai, cur Deo impatibili aiiribuaniur pnssioues, quao 
in unnm lioiiiinis naiuram proprie cndant. Diim igi- 



libro frequens est, veluti gladio ancipiii Todiuntur B tnr Christum Deum ex passionibtis corporis nullum 



senleniiarum etiamsi adversariim patroni : cum neu- 
tris soccorrat, unde Christi virtutem simul cum in- 
flnnitatc compouant. Certe dutn num. 55 et 56, hae- 
reticos illos hac ratione persequitur; ipsum fletus 
Christi veriiaiem prorsus respuissc credfres, nisi et 
ad calcem num. 55 adjecisset; Et tamen vere Jetnm 
Ckrittum fietu non dubium est^ et num. 56 sic clau- 
sisset : Non ett vivificaturi fiere, nec glorificandi do* 
iert : et tamen vivifieat, qui et fievit^ et doluit. 

i^. liia autem argnmeiitandi raiione eo usus est 
iibentius, quo magis idonea erat ad arroganliani eo- 
mm retuiideudam, qui omnia so Chrisii mystt*ria 
comprehendere jactitantes, e:i pro libito deniiiebaiit. 
Qaod enim Athanasius in exiiu libri de saluiari ad- 
venia J. C. obscarius dicit : Sfo/fV/i, qui divinitati ejut G 
pattionem adscribunt, aut humanitati ejus fidem non 
habent, aut qai unum in duo teparantf aut qui carnit 
^mt dimentiotiem eomntur facere^ et quantum et quo' 
modo prteter taerat Scripturat definiunt; illustralur ex 
huc Uiiarii libro decinio, cujus poslrenia pirs tota in 
iis c<iercendis occupatur, qui aliam sibi de Christo 
scicDtiain usurpaiit, quam quas Scripturis reve- 
lata esi. 

iSO. Neque taiiium os iiiiqua loquentium obstruere 
conteiitus, post quam ill(»s qua^stione n. iO. proposita 
nonuihil torsit, ad ipsorum opiniones fundilus cver- 
tendas eonveriitur, jactati|ue fundamenta, quibus ve- 
ritas adstrantur. Quippe continuo siiigularem Christi 
onaro coneeptumque considerans , ipsum verum 



doloris sensiim percepisse adversus ha^reticos illos 
propiignat, perinde est ac si diceret : Vos Cbristum 
ea natur» proprietate destiiuitis quae pati nesciat, 
quia Vcrbuni vel confundilis cum carne, vel ab ea 
separatis : sed falsa est vestra opinio ; etsi enim cum 
corpore ita conjunctum esl, ut ei attribuaniur pas« 
sioiies hominis, et propler hoc putetur dolere ; adeo 
tameu inconfiisuni pen^everat, ut cum corptis eas ex- 
cipiat passiones, ex quibiis per se sequatur doior, eo 
in propriam ipsius naturam eflectu careant. Haec ex^ 
plicatio, qtiam nunc argumento probabili praestnmiis, 
sed ex poi^tremis libri paginis certa ratione licebit 
demonstrare, toto libro intelligendo non paruro con^ 
ducet. 

131. Negotium tamen facessit, quod co loci de 
singulari Christi coiiceptione ita disserit, ut non di* 
vinam tanlum unigeniti Dei naturam, sed et corpus 
ipsius a communi passionuin nostrarum loge eximera 
videatur. Et his quidem primum adco sumus coro* 
moti, ut ab eo vindicando nos poene absierritos jam 
fassi simus. Verum haereticoruin coiitra quos con« 
greditnr senientias relegentes, deprehendimus Gbris-* 
ttiro ab iis prxdicari meruin hoininem , qni quia et 
corput et anima Adm in peccato fuit, camem quoque 
Adcs atque animam acceperit^ et in cujut animam DO- 
MiNANS metus trittitiw imminenlit inciderit^ etc. Nec 
dcinceps latuit, quam salva et integra flde suum 
etiam corpori Chrisli privilegium tueatur. 

132. Cum enim tantum ob originis peccaium me- 



Deam honiinem(|ue perfectum ostendit, naiuris ita^tus, tristitia, dolor nostri dominantur; Christuro 



distinctts, ut VerlH virtns ac natura a se non defece- 
rit; iia auilis, ut non sit alius filius Dei, alius homi- 
iiis filias. Qiiorsum, quxso, ad removendam a 
Christo passionam nostrarum ignominiain, natura- 
ruffl in eo distinctio coii jiinctioque asseratur ? Ne no- 
bis excidat, illiim eis resistere haereticis, qiios Phoe- 
iiadlos alloquens ait : Non distinguentet Dominicce 
potentia dnp^cem ttatum in tua unumquemque pro- 
prietate dittanlem, quidqmd de homine ipniut dictum 
csl, Deo applicatit^ ut ipte Deut homini imbecitlitate 
eoeietnr. Et idcirco duplicem hunc ttatum non con» 
pmctumf $ed eonfutum vultit videri ; et aliquanlo 
pott : Nan ergo tit Spiritut caroy ncc caro Sptritut^ 



etiam secunduro hominem dominnniibus illis pertur- 
batioiiibus obnoxium non fuisse recte defendit, qaem 
ex roncepiionis modo demonstrat ab origliiis nosiras 
viiiis absnluttim. Hinc quod ait num. 27 ; An in eor* 
pore ejut infirmitat fuit, ad cujut occnrsum connlernata 
pertequentium agmina coneideruntf intclleximtis ex 
proxitne subnexin, Quam igitur infirmitatem DOMiNii- 
TAM hujut corpori credit^ cujut tantam habuil natura 
virtutem ? ut non omnem a Christi corpore infirmi- 
latem rcmovent (alins pugnaret ipse sectim), sed 
tanttim dominantem. 

133. Eodem specut illad num. %i:Attumpta earo^ 
id ett totut homOt pattionum ett perm^tta naturit; nec 



61 |>Bi£FATIO GENeRAUS. 68 

tamn ita permissa, ul paitionum conficeretur inju' A <uum secum in regno paraditi recepil. Mortuus eit; tcd 

secundum Scripluras resurgen» a dextris Domini Do- 
minus assedit {Vidc similia apud Gregorium Nas» 
Orat. 35, p. 675). 



riis : quafti dicerdt , Assumpliis liomo lum secundum 
corpus, lum seeundum animam passionibus nostris 
peritiissus esl quaienus naiurales sunt, non qualenus 
injuriosse aique coniumeliosas. Porro homini naiuralo 
esi» ut cum pntiinr corpns, anima moiu aliquo mo- 
veaiur : al quod moium iilamy quoites vuli, compri'- 
mere non valeai, injariosiim ei, uipoie poccaii pcana, 
aique CDntunieliosum esl. Eo pacio licuit oum. 16 
nogarc quod Gbrisius senserit dolorem corporis nosiri; 
ac iTum. 47 dicere : Et pro nobis doUt^ et non doloris 
nosiri dolet tensu, Noster quippe dolor necessario nos 
piingii, nobisquc inviiis et relncianlibus dominatur ; 
ipsiiis vero voluniariusomnino fuit ac sponte assump- 
ius. Oblaius enim quando voluit, ui pro polesiate 



155. His auiem in locis sic verba sua rormat, ui 
cuni cas in Ghristo inflrniiiates et afTectiones negeiy 
quac homincm dedcceant Deo subsiantialiier sociatum, 
earuin tainen in co veritatem fuisse sxpius confir- 
met : adeo ut prxdieii numcri 67, hoc aii exordium : 
Passus quidem est unigenitut Deut qum homines paii 
possunt, Quod rursuin evidens est ex iis qmc n. 55 
et 56 de Ghrisii fleiu babet. Sxpe etiam ex adjnncits 
inielligiiur, enm ab uiia illa iiaiura, ciijus virtus pror» 
sus divina esl, omnem iufirmititis noiani removcre: 
ut V. g. cum aii num. 34 : Non habet hunc metus cor^ 



animani posuii, iia et assuinpsit dolorem. Imo si B poralit, penetrantem quidem inferos^ ud ubique natu- 



virra est Augusiini dclinilio, qui spoiite patilur, do* 
lerc iiegaiidiis esi. Dolor cnim carnis, uli dclinil lib. 
XIV dc Givii. Dei, cap. 15, tantummodo offensio est 
aninia ex carne^ et quofdam ab ejus passione dissensio : 
ticut aninuB dolor, quce tristiUa nuiuupalurj dissensio 
ab his rebus qua nobis nolentibut acciduut, His iia in- 
teilectis, nulla ei r;ftti vcl levis suspicio remanebii in 
iis, qux Uilarius in commendanda singulari Ghristi 
conceptione edisserii. Indeenim meriio probat, Deum 
huminem assumpsisse» et assumendo a se non defe- 
cisse; oc proinde esse aiiquid in Ghristo, quod expers 
sii infirmiiaiis nosirae. Neque niiuiis eongruenter fidei 
nosirde domonsirat, Gliribtuin eiiam secundum ho- 
miiiem, cum ex Verbi viriule ci non nostro coiici- 



rce virtute distentum ; ci num. 44 : Non est itaque in ea 
natura^ quas supra hominem est, hutnanai trepidationit 
aasdetoi. 

136. Yerum ex iis locis, in quibus iristilifle, timo* 
ris, ac doioris Ghristi causas aut exquirit aut expli- 
cal, longe cenius persuadeiiiur, eum ab bumana 
Mediaiorisac Uedenipioris iiostri naiura htrumaffec- 
liuoum dedecus ianiuni» non veritatem auferre. In 
hoc porro situm erat iliud dedecus, ut aut propier se 
dolcrei, aui dolore doniinanie conficcreiur. Sane, ut 
jam observaium« prociil abesl quis ut irisiem aut do- 
leniem neget, de quo quairit unde irisiis sit aui unde 
doleat. Ne vero singnlaris videretar haec illius in bisce 
causis expiicandis senieniia; buc refereiKla essent 



piendi modo originem habeai, passionibus nosiris G verba Ambrosii lum iib. x, iii Luc. n. 57 et Gt, tuin 



obiioxium non fuisse, quamvis eis se sponie pcr- 
miserit. 

134. In hoc poiissimum de singulari Ghrisii con- 
cepiionc argtinienio versatur usque ad num. 26. Tum 
rcdit raiio, 4|ua primuin usus esi, quseque in toio li- 
bro principatum obiinet : qua nimirum lixreticis aut 
Duilara aui exinaniiam esse Gbrisii divinitiitem affir- 
uiaiuibus osiendii, in omnibus ipsius gesiis ac dictis, 
eiiam quibiis hominem se et infirmum significat, 
quamdaiQ aliam iniemosci naturam, qu;c omnem a se 
infirinitatem depellere, et nullam iion valcai exserere 
viriutem. Ui cnim observai, dum nascitur, ortum 
diicil ex virgiae et Spiriiu sancto ; dum esurit, soio 
jussu arefacit arborem; flumina ex so praebei aqux 



lib. u, de Fide, c. 7, n. 54; Augusiini in Psal. xl, 
n. 6; Hieroiiymi in Maiibaeum c. 36, a Bedain eum- 
dein iocum exscripti. Sed quod Augusiinus loco me- 
moraio habet, eonferat cui libueril cum libro Hilarii 
X, II. 10, verba antem Ambrosii, Uieronymi, Bed» 
cnm num. 57 ejusdem libri, necnon cum cap. 31 iii 
Maith. Inierim ad finein dicii libri x exfiendendum 
properemus. 

137. Tandem ubi haereticis in unam Gbrisii infir- 
mitatem respicientibus, muliimodam illius virtutem 
objecit, eosque convicit, nihil in sua ipsorum fide sup- 
petcre, unde in dictis gesttsque lam diversis se exiri- 
ceni ; expediiam eis viam apcrit in ficelesi» fide, quaa 
ciim disiinctas in una Ghristi persoiia naiuras confi- 



viv», etiam dum siiit; corpus gerit, ei calcai undas; D leaiur, in coinponendi rerum iain contrariarum pu 



flet, et ianien gaudet de Lazari morte; moritur, ai 
neino ei aufert animam, sed ipsc iradit, ejusque re- 
sumendas potestaiem liabet. Alia hujusmodi |>assim 
dispersa legere est : ex quibus hic seligimus, qu» 
nuni. 67 pressius ei conclusionto in modum sic habet: 
Natus ex Virgine Ckrittut ett ; ted teeundum Scriptu- 
ras eaneepiut de Spiritu taiiete ett. Fletnt Chrittut ; ted 
eecnndum Scriptttrat, ul in eo quod fievit^ grutulalut 
tit. Et esurivit Christut; sed tecundum Seripiurat tine 
eibo in non habentem (ruetut arborem Deus operatut 
est. Passus Christus est ; sed secundum Scripturat tunc 
a dextrit Virtutis testurut $tt. Derelinqui te ad ntortem 
qucttut eit ; ad tecuHdum Hcripturat tuuc confettorem 



gna iinn laborat. Unut euim, inqnit num. 62, atque 
idem ett Dominus Jetut Chrittus Verbum caro faelum^ 
teipsum per hosc universa significans : qui dum ad mor' 
temdeielinquitetigmficat.homoeu; duMvero homoett^in 
paradite Deut regnet, etc. Ei in exitu ^iisdem nuineri . 
Habemut in saeramento FHii hominit et Filii Dei et mori 
regnanlem, et regnare morientem. Et deioceps ad finem 
usque totus est in comniendanda et exponenda bac 
Ecclesix fide. Unde liquet qaorsum primis libri sui 
paginis hsreiioos adorsiis sii, qui naturas Ghriati aut 
confuadebaat, aut dividebant : scilicei ut convulsis 
eojpum praesidiiSf fundamenu jaceret caibolicae fidea, 
qua cum Deus ob conjunciionem cum bomiiie vere 



00 PRiEFATIO GENeRAUe. tO 

passuft el ernetfixttl dieatur, passus lamcn creditur A «' proficiat forma ieroi , iiofi ii( Chmiut , qm in fortaa 
salTft ec integni diviniuiis suu^ naiura. llinc doclrina 
illius sanus el orihuduxs Hdci prorsus consenlanea 
•pprolKilur. Qtiod ut planius iiat, vocabuiorum non- 
nuilonim vi> est expendenda. 



VI. Qwd Hilano sit patsio seu pali, quid C/irii/ii», 
^ifid Chrisli nalura aut virtus. 

138. Non aiobigue expiicai ipse libro de Synodis 
n^' 49. ({oid passionis nomine sibi velit, dum ad 8ir- 
niiensis concilii canonem xii , subjicit: Absolute 0$- 
Itnditnr^ cur Verhuin^ licet earo factum «t(, non tamen 
tra$islatum futrit in carnenu Cum enim hcec passioHum 
genera inftrmitafem carnis afliciant , Deut tmmen Ver- 
kum caro faetus non potuit a te dematabilis esse pa- 



Dei erat^ Cubistus esse non mancal ; cum formam servi 
non nisi Cbb stus acceperit, Plura liuc refcrre esset 
siipervacaneuni , cum quisque boc per se pra>6tare 
jaiii iuoiiitus valcal. 

141. Hac loqiiendi railone ideo rorsiian usus est, 
f|uod Chrisius persons iiomen esl , netiue alia in eo 
porsona est nisi Verbi. Vel etiani ad tuendain Christi 
divinitatem toius intenius , nibil in eo iniueri sole- 
biit libeniius , quain quod in ipso divinum est. Uiide 
dulce Chrisii iiomen Deuiu ipsi sapiebat, Deum reso- 
nabal. Qua in opinione non mediocriier confirmamur 
liis ejusdeiu libii n. 5, verbis: Hinc itmque fulUndi 
simplices atque ignorantes hafretids occasio cst^ ut quce 
ab eo secundum hominem dicia tunt , dicia esse secmn- 



Henio. Non emm idipsum est pati , et demutari : quia 1) dum naiurcB ditincB infirmitalem inentimitur : et quia 



omntm earnem passio cujusque generis demutet sensu , 
doiore^ tolerantia. Verbum autem quod caro facium esl, 
iicet se passioni tubdiderit , non tamen demutatum etl 
patsibilitate patiendi, Nam paii potuit, el passibile este 
non potuit : quia patsibilitat naturce infirmit tiqnificatio 
ett ; pattio autem est eorum qucs sint illata perpestio : 
qmm quia indemmtabilis Demt ett , cum tamen Verbum 
caro fmetum tit , hahuerunt in eo pattionis materiam 
timepatiibilitatis infirmitate, Manet itaque indemutabHit 
eiimm in patmone natura : quia auctori suo indifferent 
et impastibilit essentice nata tubttmntia est. 

130. An bic Verbuiii paii potuisse conlessus , pas- 
siliilc iHHi fuiBse congruenier dixeril, non est insti- 
liiUe qu;esiioni$. Foric ad bunc loqucndi inodum 



uuus atque idem est loquens omnia quas loquatur^ ni SE 
irso eum locutum etse eoniendanl, Cur, qucso, ea qus 
• Chrisio secuiidum bominem a se assufiiptum dicia 
siint, ab eo dicta esse de te ipto negett Non ideo 
saiie quia Verbi hominisque assumpti iion unam per- 
sonani seniiat, cum hinc ab lisereiicis faiiendi ansam 
arripi conqueraiur : sed potius quia assuinptum , ac 
proiiide velut adventiiium ei extroneum » tn Christo 
spcciet » quidquid in eutn non conveait ut Verbuin ac 
Oeus est. In hoc ioqtiendi modo Ambrosium ooiisen- 
llentem baliet. Qnippe in Lucani, lib. x, n. 61, faacc 
Cbristi verba , Trittit eti mima mem , et furbata est 
onima mea perpendens ait : Non ergo tutcipient , nd 
suuepim turbaiur. Anima enim pattiombut obnoxia^ 



i^fMClus eftt, quo oinuein bxroticis :ulilum privclu- C diviuitat libera, Denique Spwitut prompiut^ caro auiem 



derett qui Verbnm assuiiiplione cariiis in propria 
snb^tantia sua paiibile faciuiu esse seiitiebanl. At 
vcro cuin ex arbilrio pendeani noininum deflnitiones, 
iiihil esl discriHiiiiis , ubi singiila disiincie explicala 
siiui. Neque obscurum esi , passioncm id ab eo vo- 
can , quod Verbnin denoniinet pnssiim , passiliiiilatem 
vcri», quod iiisnmiiiet Verbi naiuram afiiciat ac de- 
muiet. Quo fiosito, Verbum ex passione carnis pati- 
biie neqiiaquam fuisse recte iiegai. At boc impassi- 
biliiatis privilegium uni Verbo se vindicare satis si- 
giiificat, dum iilud ipsi ea una rniione tuelur, qiiod 
nalura illius indemutnhilis sit. Imo cum concedii ^ 
i^iiia omnem carnem pattio cujusque generis demutei 
dolore^ tolerantia^ faleturque Verhum, qtiod 



infirma. Trittit autem ett , nou ipss . nd anima. €um 
uiroque facit Augustinus cum pluribus iorls, lum 
Diaxime in Psal. xxxvii, n. 11, iibi babei: Non enim 
8E iPhKChrittus demonstravit in ierrm^ sed demontiravit 
carnem suam. Ita Jiisliiius apologio: i, iailio,Christiet 
JesH iioinina disiinguonda C8i»e, et iioe ad carnem, 
illud veni ad diviniuilem referendum tradil: FHiut 
Deiy inquit, qm tolut proprie dicitur filiut^ Christus 
quidem ex eo , quod per illum Deut omnia conformm' 
verit atque ornanerit appeliatur.... Jbsus vero et liomi" 
nit et Servatoris nomen et detignationem habet. 

442. Ex hac observatione sequitur, ut quod ilibi- 

rius de Clirislo simpliciler arftrmat vel negai , ad di- 

viiiam iisius naturam iit plurtmuni rererendum sil. 

earo faciuin esi, se subdidisse passioni ; fatetur ^ Si aiiipm buic quod de passioniii vooabulo proxime 



Cbristuro , secnndum assumptum hominem , demula» 
lum esse tensu , doiore » iolerantia. Sicut enim Ver- 
bani caroem ractom cum dicil, lotnm hoiniiiem a 
Yerbo assumpium inielligit; it:i inlelligii totum bomi- 
iiem a Verbo sulNlitum esse passioni , cum Verbiim 
earnem faclumdicit sesepassioni subdidisse. Axsumpra 
curo, iiiquit lib. x , de Trin. n. it4, id ett iotut homo^ 
pmttionum est permitta naturit» 

440. Si altenderis deinde quid Chrittus aptid Hila« 
riom sonet, eom boc vocabulo simpliciter posito so- 
iaoi Verbi naturam intelligere ac signiflcare solere 
animadvories. Hiijtts rei perspicuum estexemplum in 
kis lifa« is de Trin., n. U : Fumcumtio eo ffrmfidi. 



observ.uuni esi adjunxeris; haud «gre audies Chris- 
luin hiibuikse corpus ad paiieiidum , ac pat»sum esse, 
sed natupam nen babuisse ad dolendum. Ilis enim 
verbis nihil tibi orcurret aliud, nisi Verbum in 
Chrisio capax quidem esse passionis, si qiiidem car- 
nem patibilem assumpsit; sed non capax esse doloriSy 
cuin in naiuram ejus iiequaqiiam cadat demutatio. 

445. Interdum etiam reminisei juverity soio carnis 
vel corporis nomine loiam naturam humanain « di« 
vinam vero s|>iritus aut »lernitatis vocabulis affipe 
signiflcari. 

444. Longe majeris momeDti est voets ttmMtrm no- 
liiia. HiilluB intelligeniiam ad assequenda Hihirii dicla 



71 PRi£FATIO GENERAL1S. 7« 

necessarlam esse advertit ITunaldiis itpnd Philtppnm A ^o fuU, naiurte noitrte auumpUo al; cnmque iii 



bonae Spei abbatem , sed ipse non saiis perfeciam ha- 
buii. Porro naturam Ciiristi dispensaiitini ct assump- 
laeinfirmiiaii, sicui natiiralia illius aitributa assump- 
lis» ab Hilario coiistanler nppoiii pluribus exemplis 
liquet. Hinc lib. ix, n. 53, omnia Clirisii prap.iiomina 
et cogntiroina in naturalia et assumpia pariiiur. Et lib. 
X, defeiidens Chrisitum iii forma Dei siinui et in 
forma servi esse, quodis<rrimine uiramque iilain for- 
mani in se conlincat, sic aperit n. 22 : /n forma cnim 
$ervi e<(, ^«t et in forma Dei eu : et cum hoc iHATCiRiE, 
iUud vero DiSPENSiiTioifis sily etc. Rursuni n. 65: Ha" 
tem in se uno eodemque , per DisPENSATiONEif aique 
NATDRAM , tN Dci formu el in forma urvi^ etc; n. 66 : 
Qiit ciiifi EX DisPBifSATiONE homo esset , maneret tamen 



Psal. Lxviii , n. 25 , hoc dictum , quod neque formm 
servUis assumptiotanquam genuinw origiruscondiiionii» 
que natura est , ea ratioiie prnbel , quia id , quod a&' 
sumptum est , non proprietas interior </t, sed esterior 
accesvo : consenianea slbi loquitur lib. ix de Trin. 
n. 7, cuin res liominis assumpti res natura: nostra^ 
res autem divinas naiurw swb vocat iii liiinc moduin : 
Homonalus secundum con$ueiudinem nalune nostrm 
locuius est. Nam tametsi in partu et passione et morte 
NATURiE NOSTR^ rcs peregerit ; res tamen ipsas omnes 
vif ittle NATURiE siJJE ^tfMiV , dum sibi ipse origo naS' 
eendi est , dum pati vult quod eum pati non ticet , dum 
moritur qui vivit, 

ii7. Jam iiaque perspicuum est, qui salva fide 



BX N4TURA Dcus ; ct iiiox .' Ut cum infirmiias esset ex B dixerit in Psal. cxxxviii, n. 3: AMvmpifo auteminfir' 



forma tervi^ et natura maneret ex forma Dei, 

li5. Hsec si observasset Erasmus, cum iii P^al. 
Lxviiiy offendit n. 9 : Non fuit ergo in unigenito Deo 
naturalis tn/lrmilai, sed assumpta, et n. i8: Cunctce 
nostreg, qum in eo fuerunt. in/irmitaies non naturales 
tunt , sed assumptjs ; minime reclainass«*t : Quomodo 
non naturates ei qui naiuram aseumpsitf Iniellexisset 
quippe eas non homini assumpto , sed Verbo assu- 
meiiti negari naturales; ideoque vocari assumptas, 
quia eas , naturam cariiis assumendo , in se assump 
aerit, a quibus antea ex natura sua alienas erai. Ut 
enim ait Augustinus in Psal. xciii, n. 19 : Dens uni- 
genitus Irtfliliam lic assumpsit^ quomodo camem, At" 
quiy ut loquiiur ililariiis nOi»ier in Psai. lxviii, n. 9, 



mitatis non fecit infirmum ;quia allud est naturam esse, 
aliud assumpsisse naturam : et extra generis necessiia- 
tem votuntatis accessio est . Neque magis suspeclum 
est illiid Tract. Psal. liv, niim. 6 : Vniversa.qnm 
mortis nostrce sunt ac timoris , ita pertutit, ut in eum 
inciderent hmc potius , qnam inessent , dum in/irmitat 
nostra magis est^ quam naturatis in Deo est. Inciduiit 
quippe infirinit:ites nostrai ia persnnam divinam, 
cui attribuuiitur; sed in propria illius n;itura non 
insuiit : dum illis ea subj^icet nalura , quae de nobis 
assumpia est. Facilius quoque jam assentieiur quis- 
que , Hilarium in iis locis , in qiiibus Cbrisium om- 
nino a nostris iiifirmitatibus eximere videbatur, tnn- 
tum naiuram illins proprlam , non eani quam a nobis 



ii/i€n«m a fiafnrii stta corptu nsiiimpsii. Undeet in epi-G suscepit, ab iisvindicare. Quod iit magis ac ma- 



stola hionysio Alexandrino adscripta tom. i ConciL, 
pag. 854, Chri^ius non natura homo, sed natiira Deus, 
oO ^911 Mpwng. a^ fvonc Oioc asseritur : et Cy- 
riilus, lib. xi, in Joan., cap. li, naturam humanam 
ad Deum Verbum ^x''^"'^ • ''^" 7U9ixwc ascendisse 
docei ; quia nimiruin ex se et ex saipte conditione non 
habeat, ut cum l>eo unum sit. Tristitia igitur aliscque 
infirmitatesnostr» a natura Cbristialienae fuerunt, et 
eonsequt*iitereinon naturales.Non naturales, inquamy 
iion naturae mortali , sed naturas a qua ei virtus fuit 
resurgeiidi. Quod Hilarius iii Ps»!. liii , n. 7, de- 
clarat, ubi cum praemisisset, Omnia^ qum hominum 
«imf • et oravit et pasnu est... hine est quod esurivit , 
utifriif etc, snbjicit, Et ut lut omnilntt non natura, 



gis exploratum sii, qnn ab eo ttrr«/if Tocabulo vis 
atribtiatur, nnnc considerandum. 

148. Niliil apiid veieres iisitaiius esse, quam ut 
virtutis voce Christi divinitaiein enuniient, vel ea 
sola testimonia, qiK-e ex ipsis Tbeodoretns ad c;ilcem 
dialogi SadversusTheopaschitis coll<*git, amplam 
lidein faciuiit. Quibus addiinus iinum illud Ambrosii 
lib. 11 de Fide , cap. 7, u. 56 : Cbristus ut homo tur- 
batur : non turbalurejus virius, non turbatur ejusdivi" 
nitas; ted turbatur anima, turbatur secundum humaum 
fragititatis assumptionem. Ad Hiiarium veroquodatti* 
net, quarovis liacvoce, cum de Christo ei sermo 
est, sxpiiis uutur, non occurrit tamen animo, utrum 
eam usqiiam non ad diviniiaiem ipsius referai. Hanc 



8BD EX A88UMPTIONB fiil|;ecltt< etse posset inteUigi , per- 1> eo vocabulo perspicue signiftcat in Psal. ii , n. 25, 



f^tus hit oimii^i returresat. 

146. Ne«|ue obscurum est , cur ea usus sit loquendi 
ratione. Quod enim superius de vi vocis Christi est 
observatum , longe hic majorem locuin habet. Et qui- 
dem cum una in Christo Verbi persomi sil , ciijus 
propria iiaiura divina est , cuique humana , quamvis 
per conjQiiCtionemsubstantialem, Unieu per volun* 
lariam a.<«8umptlonem accessit ; cur hanc non liceat 
Yelutextraneamrespicere? Si autem Christo velut 
qoid extraneum est assumpius homo; pariter extra- 
neum ei erit quidquid in hominem assumptum conve- 
niet. Qttocirca eum inPsal. cxxxix , num. 2, dicat: 
Quod enim Deus cst , iianirai sum est , quod autem ho* 



dum ait : Non iddrco non Dei Filiut. quia et hominit 
est /itius. Non enim cum divinitatis decessione fit Att- 
mitilatis aecestio : nec per contorttum infirmitatis coit- 
(ume/tam ViRTUS«a:c«ptl;^ttfppe cum infirmitas ho- 
nore sit donata Virtutis. Nec iiiinus cbire cap. 9 in 
Mailh.uiim. 7, hs^bes : Astumptio corporit non naturam 
Virtutis inctusit : sed ad redemptionem suam^ fragitita' 
tem corporis Virtus aMttmpiil. Huic loco siniilis est 
alter Tract. Psal. 145, uum. 7, quo Verbi exinanitio 
sic exponitur : Neque Virtus in humilitatem sese licet 
eohibens defeeit ex tete , et humtitat cohibita in tete 
Virtute tutcepta , cum quod non erat eue cmpit , pro^ 
fectnm ejut qum a te non defecerat Virtutit accepit. Ita 



75 l>Ri£FAT10 GENERALIS. 74 

lib. X de Trin. num. 16 : Verbi virtnSf non corpora- A se passwnum nostrarum infirmitates, sed patsus vm- 



Htut modis manens , nec deerat unde descemierat. Scd 
•d rem nosiram propiiis pertiiif^t, quod ibid. u. 66, 
eoarrans illud Pauii : Etsi crucifixus est ex infirmitate, 
$ed vivit ix tirtute Dei^ virlutem riiristi divinam na- 
toram , infirmitatem vero humanam cjusdem natiiram 
inierpreiaiur in hunc modiim : Eumdem ex infirmitate 
crnrifixum ait (Paulus ), qui ex virtute Dei viveret r ut 
cum infimwas esset ex forma servi , et nntura muneret 
tx Dti forma , non ambignum esset in quo sacramenlo 
(id est iii qiia nattira) et passus esset , et viveret ; ut 
cum tJi eodem esset et infirii itjIS ad passionem , et ad 
tiiam Bei virtcs , non alius ac divisus a se esset, qui et 
patereiur et viveret. Qux cum ila sint, qiiid vetat, 
qno miuus inhisnb. x, num. 48 : Succumbere ergo 
iibi videtuT virtus ista vulneris clavo , et ad ictum B 
compupgendi exterrita demvtnsse se in naturam dolen- 
dt.solam VerbinatuMmadoloreeximi intcHi{i:nmus? 
Imo quis ea verba aliter inielligetida cRnseii? 

149. Neqoe solum vox virtus, aut virlus Dd , sed 
eiiam virtus corporis apud llilnrium ad Yerbi naturam 
•ttioet; adeo ot libris de Trinil. virtiis corporis per- 
inde ei sit, ac iii Matth., cap. 9, num. 7, polestasin- 
ira corput manens^ aiit cap. 8 , n. 7, ipse in corpore 
positut. Certe Verbiim bomini conjunctum virtutem 
corporis nuiicupjre ei lictiil:tiimquia assumpt) caro 
ex ipsius pr;eseiiii:i ac societale muluala est qiiid- 
qoid potentix obtiimit « luin quia specialiier sensit, 
Dti § I fose demonstratum est , ex Verbi virtute 
concepium esse corpus , quod ex Virgine suscepii. 



tute NATURiG su.€, ut et virtute n turte snce natus enl: 
nequeenimcum natus sity non tenuit omnipotentia: 
sux in nativitate naturam. Et post pauca , pro virtute 
natura suas^ ait virtute corporis sui, puta , secundum 
quod ita ex infirmitate corporis nostri pnssus in eorpore 
est , ut pasiiones corporis nostri , curporis sui vir- 
TUTE «iifripfTeC. Qiiod in Ps:ii. clxi, ii. 8, brftvius 
ac cliriu^i sic elorutiis est : Licet se passioni daret, 
non t.men Virtus ^eterna dolorem pasxionis exciperet, 
Unde li(|uet virtutein coi-poris, virtutem uattira! 
sune, eiVirtntem .Tternam Hilario syiiooyma ruisse, 
iisqiie signilicari vcrbiim , a qiio honio cum iis qii» 
homiiiis sunt, absque ulla sui demutatione, suscep- 
tiis est. 

i5!2.Verbiim quoquecamem racltim virtutem corporit 
eivirtutem in corpore nh Hippolyto appellaiiim esse 
apud Tbeodorettim ad cafctMU dialogi ImpatibiU* legi- 
mus : Corpus, inqiiit, quamvis Itumano more mortuum^ 
magnam in se vitm virtutem habet. Quw enim ex mortuis 
corporibus non profiuuut^ ex illo manarunt : sangnis et 
aqua : ut sciremns quantum ad vttam valeat virtus qu<B 
in corpore hnbitavit, Iteiii nit : Non confringitur os 
tancti agni , ostendente figura passionem non attingere 
viRTUTEM. Corporisenimvirtus sunt osna : ct ideo Ver- 
buui aduiiibraiit, quod assumpii corporis virtus est. 

155. S«*d ad supcrioreni libri x de Trinit. locum 
illiistraiidum uulliis aplior est, quam qui in Psal. 
Liii, num. li hnhelur. E\ hoc enim evidenter paie- 
bil, quam in ilio virtns corporis periiidc llilario Tue- 



f50. Accepia hac notione, t<>ta dirimilur contro- ^ riiatqiie natura diviniiatis. Nec ingraliim eril ab ip- 



versia,qa:e maxima iiata est ex verbis lib. x , n. 23 : 
Patsut quidem est Dominus Jesus Cliristus , dum cce- 
dilur, dum suspenditurtdumcrucififjitur, dummoritur: 
ted in corput Domini irruent pattio nec non fuit pastio, 
nec tamen naturam passionis exst*ruit , dum et pmnati 
nunisterio deuevit^ et virtus corporis sine sensu posno! 
vim pcene in sedescevientis excepil. Si eniin il>i virluscor' 
poris inielUgitor Verbuni quod corpus assumpsil, h:ec 
sibi volent, passionem scilicet, qiia ca^sus e>>t Gliri- 
slos, et veram fuisse, et iioii verain : veram quidem in 
Gorpus ipsius, seu in hominem ab co assiimptum , 
qoera proiiide demutaril dolore, tensu, tolerantia^ 
ot jam nom. 139 observaiuin ; iion veram auiern in 
Verbum cnrni conjunctum, in quod mox diciodfmu- 



somet audire, non qtiid recens de Doinini pnssione 
senseril, sed quid de ea semper pr.Tdicarit ; ul illtic 
provocentur, qiii euni libris de Trinilaie errasse, sed 
postmodum Traciaiibus iii psalmos errorem relrac- 
ta^so .««emiuiit. Poiro in co loco brevein loiitis doc- 
trii*9e suie de Gliristi passioiic suuimam sic com- 
plexus e>t: Quod autem (speciat) et in crucem actum 
unigeniium Dei filium, et morte damnatum eunu qui 
nativitate^ quce sibi ex celerno patre est naturatis^ mter^ 
nus sit : frequenter inio semper preedicamus . non ex 
naturcB necessitale potius, quam ex sacramento humanm 
salutis passioni fuisse subditum^ et voluitse se magit 
passioni subjid , quam coactum, Et quanquam passio 
illa non fuerit conditionis et generis, quia indemutabi' 



lationis eflectu caroerit. Nulla igitor binc d iscep- ^ /em dei naturao nu//a t;i« tnjttrioKe permr6alfom< of- 



Undi causa, cum nemo caiholicusambigal, quin 
Filius Dei , posiquam faclus est (ilius hominis , sine 
sen<o poens vim poenoe in se des:evi(M)tis exceperit , 
hoc esty dictus sii paii , quod iu carne absque ulla 
ftoi detnotaiione ptTpessus sit. 

151. Al quod allaio loco t;ir/ii< corporis Verbiim in- 
telligatur, non ambigel, qui cuiii eo contiilerit boc 
Tract. p!>al. uv , num. 6 : Ei ha^c quidem in etm 
amnia^ qum nostrm necessitatis sunt, irruerunt; sed ab 
to HATURiB S0£ viRTUTE suscepta sunt, dum mortem 
nostram, poient non mori, eiiam TiooREy in te mortisin- 
^roenleiiioon r«iiNit:velillud lib. x de Trin. nuni. 47 : 
FaMtuiigiiurwn^itut Deut eti omnet incurremet in 
Pateol. IX. 



fenderet : tamen tuscepta voluntarie est, officio quidem 
ipsa satisfactura poenali^ non tamenpmnm sensu Imsura 
patientem : non quod illa lcedendi non habuerit pro ipta 
paisionis quaiitaie naturam; sed quod dolorem divini- 
TATis NATURA uou scntit. Paisus ergo est Deus; quia se 
subjecil voluntnrius passioni : sed suscipiens naturules 
ingruentium in se passionum (qiiibus doloreiii palien- 
tibus necesse esi iiiferri) virtutes, ipse tamen a naiurm 
sum virtute non excidit ut doleret, Jniii vcro h;ec con- 
fer cuin verbis num. S5, lib. x de Trin. qiix hnclc- 
nus nuiltis difnciliu, pluribiis nuliMn siispecia visa 
sunt : nec ulla occurrct nisi in verborum sonis dis- 
crepantia. In udo siquidem loco Ghristus dicitur pai- 



U PRi£FATIO GENCKAllS. 7G 

«tu, ia ulU^ro patmm lubdiim; u\ hoc cum poinali A hoc doinonslraiuin est, recolere qui$<|ue fSicinus vi-i 



af/iciOf ia ilLo cum pmali mini$terio, ia uiroque stii« 
pancB Aenm^ iu uiroque ipsi passionis qualilaii non 
Q^la Ixdendi natura : iu ulroquo etiaoi statim sub- 
jiciiur raiio cur ha:c nUurali cffecU destlluta sit, li- 
brQquidem de Triuil. obscurius,qiiud VirluscorpO' 
rii vim pcencc in le descevientis excepit ; manifcslius au- 
t^m in Psalmos, quod dolorem divinilatis natura noj» 
icntitt et quod pa$sui Deus a naturo! suce virtute non 
excidit ut doleret, Sed biuc discutilur caligo, quae il- 
linc iuducebatur. 

134. Aj^iis^me deiude virlus illa Ycrbi, qua car«- 
nis passioues absque ulla sui deumlaiione excepit, 
teli in aquam aut igneni aut aerem immis^si compara- 
tioiie illustratur. Quemadmodumenim telum, cumex 



lcat; pra^cipua paucis sunl perstringeuda. 
VII. Synopsis argumentorum, quikus Uilariusdepa^^ 
sione Christi recte seusisse approbatur. 
156. Primo ante Claudiauum Mamerium nuHus^ 
post liunc priuius Berengarius eum reprebendit quod 
passionuui Cliristi veritalem negaret. CoiiUa a oomi^ 
ualissimis (|uibusque doctorUius sacrisque Coiiciliis 
ut venerandus et catbolicus doctor et acerriiuus fidei 
defensor semper audiii. At si iu ea fuisset senteniia 
ita singulari, ut nullum ejus vestigium iu a^tatis illiua 
scriptoribus depreliemjere sii, \a\o quae fidei om- 
nium coosen«u recepUe repugnet ; tot emt budibua 
miuime celebrasseiit. Louge miuus ei pepercis^eut has- 
retici, qui cum adversantes sibi cathgJi^os alios con- 



naiurasuapungere,forare, vulnerareidoneum sit, bis Bfictis hseresibus calumniisque infamare pfo nihilo 



tamen efTcciibus in hax eiemeuta immissum carel,, 
quia illa cqs in se minime recipianl : sic et quia ia 
divina natura nuUus paiet dolori locus, in Cbristi di- 
ifiuiiaicm ad irritum cadit passio, per se infer^udo 
^olori nata. 

155. Alii*^ etiam similiiudinibus eamd^m fidei no^trae 
veritatem expiicant et confirmant alii Hilario uostro 
aequal^ aut etiani siiperiores. Solis similitudin^ 
uiitur Euslaibius Aniiochenus apud Tbeodoretum^ 
dial. 3 : Si autem^ iuquit, sol cujus corpus cerniet sen^u 
fgercipi potest^ tot lantasque ublque ierrarum (erens con- 
tumelias, non muiat ordinem, nec iclum ullum parvun^ 
magnumve sentit : incorpoream existimamus poUui Sa- 
plentiamf et mutare naturam^ si ejus templum cruci af-^ 



ducerent, ipsius taiuen integritat^ auctoriUtemquft 
«emper summopere reformidaruut, 

Deinde AphihardociUs, qui Jusiiniano reguaote ac 
(aveute erroreiA Uibiria a uoonuUia adscriptuai de- 
feudebaiit, uvnquam veuit in meiUem, ul seoten- 
tiam suam Unii viri nomiue lUMuiroiit» cuius jam- 
pridem apud Grxcos celebria eraiit scripta. 

5® Huic errori re vera minima favet, quod ait 
lib. X, n. 'iA : Astumplta.caro, id esttotus kemOt jhismo- 
num natmis p^missa est, 

4^ Eidem passim adversatur, qui nou solum coii-r 
stauter docei Christum gessis$e, dixisse ao passum 
essc qudpcumque bonuniua sunt; sed et eum sitim, 
esnricm, tristitiam ac limorem suscepisse, necuon 



fgaiur, aut destructionem sustineat, aut vuluera exci- Q anxium et tiurbatum fuisse, flavisse aiCdoluisse variis 
piat, aut corruplionem admitlat ? Sed templum quidem \i\ locis coulitetur. 



paUlur : labis autem expers substantia Oinni ex parte 
tmpollutam reiinet dignitatem, Eamdem comparatio- 
nem ob eamdein causam adhibel Eiisebius Painpiiili» 
lib. IV Dem. Evang. c (5. Se quoque hac in parte 
Arianis iion socialuin esse oslendil Euscbius Emese- 
nus» cum in laudato Theodorelj opere aii: Si dixi^ro 
camelum vql^re, vos protinus absurdum dicitis; quia 
nalurcB non convenit : et recle faciiiSi. Si dixero homi' 
nes in mari habitare, nqn toleratis : et recte facitis ; na- 
lura enim non patitur, Ita si dixjsiro quqd illa poteuiia 
quoe est anle scecula, et natura sua incorporea, et dig^ 
nitate inipatibilis, el apud Patrem, et ad dexteram et in 
gbria ; si dixerq naturam illam incorpoream pali, nonue 



5® Qmnes illas hominum alTectioues vere a Chrislo 
suscepta^ essc adco persuasum ei erat» ut io earum 
causis expiicandis studiuni et operam c<iUocarit, 
probaritque ilium eas noasua, se(]i oosljra causa, et 
ui haretif^os carui^ ab ipso a^sumpt« veritalAm u^- 
g «ntes mend;icii convinceret, perp^um essa. 

(i® Cum lib. i de Triuit. n. 5i d^lanet, seiibrum 
dcciuiuiii iu^tiiuissc adversus hxretu^os , qui divina 
professionisuaturceque immemoresy ad impietatie suas ar^' 
gumentum dipensiutionis getU dictaque Uuueruni , hoc 
est , ut plauius loquitur iib. ix , n. 5, qui quwak ee 
(Cliristo) secundum homiiwm dicta suni , dim esse <«• 
cuudum naturoe diviua inftrmitatem mentiuutur : con- 



aures vestras obturatis? etc. ilis perspecUs, cui jaui ^ lueuduiu est quai^uaiii illa sint , qu£, lib. x , adver- 



persuasuiiinoQerii, liilarium in unosre>pexlsseThea- 
l>as!cl\iia$, et uuam Verbi naiuram a dolorc immu- 
iiem deiuonslrare vobiisse , cum lib. x teli compa- 
rationem itistiluii? Siquodaiiiid privUegium iueodem 
loco aliisvccarni assuinpt^Batirihuere videatur ; ea re- 
dit, ul boc tauiuin velitquod iii meniorato Traclalu 
Psal. Liii, n. 1:2, docet, Christum scilicet ctiamsecun- 
diini caruein voluis^e se magis passioni subjici, quam 
coactum, Nnlli itaiiueambiguniu esse jam dt*bet, quin 
et de Hilario yi^a sil hxc Tbeodoreti cx Cregorio 
Nyss. descripla sentt^ntia: Cum duplexet ambigua sit 
opinia^ divinitasney an humaniias passa sit^ unius rejeC" 
iio crit uUerias conftrmatio. Sed ut aijj^umentaf qtiil^is 



sus Chrisli diviiiiiatem keretici objiciant. Alqui qme 
de Cbristi irislitia , tiniore , doiore sunt diiU , obji- 
ciniil. liiro igiiur concedii Uilarius , ea do ipso sc- 
cundum hou*inem vere dicU esse. 

7^ Ne h inc ignoremus iuslituti sui ratiouem » 
Ubri XI iuilio OiKm. 6) pro more suomemorans quid 
supcriore coufecerit. confirmatseso in decimoadver^ 
sus h:i!reticos disputasise, qiii dispemationem assumpU 
corporis rapiunt ad contumeliam diaiuitatis ; et impie^ 
tQiis cuusas arripiunt de salutis^ iM^i^rre sacramisitUh: qui 
si apostoticaf fidei temceSi esseut , iutelU{fffreta eum » 
(jui III forma ^ei csset , assumpsisse fqnmm servi , »e- 
que foimqm urui qesumr^ (id [mm O^ dekmUtk' 



77 



PHJIFATIO GENEftAUS. 



78 



tem. Haec igttvr aiu ei de luereticis quereia est, non A Glirislam non seciM ac in hos incidisse , ejnsqne rfo- 

»"Wflifl» esse jaclilabanl; ostendcndum ei fuii, Chris- 
(um eis ex se niinime obnoxium fuisse , ac snscepta- 
rum iiifirmllalumsemper extilisse dominum. Primum 
prxstal rusc cxposita originis illiiis sanciiiale : alie- 
rnm anlem ex virluic gcslorum demoiistral ; quippe 
(|uibus Cbrislus omneiii a se innriniLiteirr arcere se 
pi^uisse nou obscurc sigiiiHcarit. 

159. Iiaquc m uim lofigamdispuiationem paucisceai- 
prcliendjinus, llilaiiiis eonlra itoirelicos dispulans, 
qui unnm Chrisli calerorum»|ue liominun» in pas^iono 
comlilionem fuisse &eiUielMiiil , infirmilales illiiis a 
iioslris quadruplici raiioue difTorre oslcndit. Nostr» 
qiiippc cum ^iulcoacUv , ex moiito uostro uos afli- 
ciaiit , uoslri doininenlur , nec <]4iid(|iiam in nobis 



quod inffrmitates nostras Chiisio attribuant , sed 
quod forwaiD Deiet fiirmam servi distinguere ue- 
scieiiies, qu» assumpii hominis siint ad formam Dei 
refcrant. Iii libro auiem decimo ad coniymeliam di- 
viMtatift rapiuAt qiiidqiiid de Christi trislitia, dolore, 
tMUore scriphi» est. Ea ergo , ex Hilarii senientia , 
asftumpti cofporis fuermit. 

S* Si eipeadontiir h i*reticorBin , quos lib. x re- 
feUii , senienfeisft» qui nimiruoi Ctiristum diYiderent , 
aui eu» corao Verburo' coDfiM»dereni ; si mrswn 
atle»datiQr(ti4arftuuiiusliUitge tot qua'siione6 , ei eur 
luUiirarunv in iino eodeniquc Christo disiiiictio iain 
operosc inculcala : uon lalebit, omnia prudenu»simi 
docioris arguiMeuta eospectare , ul inuhis hxreticos 



convlncat , dkeisa Cbristi gesu dicta({He ex sua ip- B sit , quod nou cis subjaceai ; denioiisirat innrmiia- 

tesCbrisliessevoluntarias, et propier nos non prop- 
ter se ab eo suscepias, ad nutum illius voluntaiemquo 
teiiiperaias esse , iieque eiiiH naiurnm qiiam aeterna 
iialivikiti* habuit , sed eam tauUmi quam ex tempo* 
raria aFSSumpUone suscepit , altingere. Ad hxc qua- 
luor ChrisU privib gia vindicaiida revocaUir , quid- 
quid llilarius de Servatoris iiostri passioiie edisserii. 

§ IV. DB MOrrE GHRISTI. 

An Uilarius , morienle Chritto , Yerbum a carne 5e-' 
ce$m$e $en$erit. 



soruoi opiuiooc expiicari omniiio uoii posse , cnnvic- 
loiu|ue seiisim pcrducaiad iLCclesi;» ridem, qii% unani 
ChriftU personuui dnasque uaturas couriteiis , habet 
uttde iii uuo eodeliiqiie virtuUs siiiiul ei inOrmiiaiis 
evideniia sigua componat. Seopuin hunc sibi iii su- 
pcrioribui fuisse niim. 60, ac delnceps ai>erie sigiii- 
fkzL 

157. Hanc itaquc Ecclesix fldem , qua Cbristus 
omjit^icft qwB iHprma $unn $alva mqje$lali$ $uee digni' 
iau jurfunctu$ creditur , unice propugiiai , dum aori- 
l^ perftcquitur li.ttrcsim , qiia; ex doloribus camis 
assiHBpt» inOriiiiialem Dei assumenUs adstruebat. 
Uancnoiiftemel notatprouuiitiatam Isalc verhis : Pro 
nobU dolei el no$ exi$(imanmu8 eum in doloribu$ e$$e: 



160. Vix eniersiinus salebrosoloco, cum ecce uicl» 
dimusinalium. Cbristi cniui mysieiia prosequenUbus 
proxime post passioncm sese <tfreri mors ejus. MultOft 



qiiasi diecret : Pro nohis dolet secundiim naluram a G aulem offi>ndil, quod in hstc CbrisU morituri verba , 



Aobis ii» lempore assiimpuim , et iios exisiimavimus 
cum secundiioi poiiorem sai naluram quam aiite tem- 
p«ira obtinet » iii doloribus cssc. N<m aliiid sonat illud 
Tnici. Psal. lxvui , nuin. ^ : Bunc igilur ita a Deo 
fer€U$aum per$ecuti $unt, super dolorem vutnerum do- 
LOAfiH perMCUtiouis huju$ addenie$. Pro nobi$ eniin so* 
amdum propheUm dolel , et idcirco e$l e$$e in dolori' 
bus <e$limaiu$, Cx quo commode inlelligilur boc 
Uk. x do Triu. n. 46 : Fallitur ergo Itumanm (B$timu' 
tioni$ opimo , putans eum doiere quod paiitur. Quod 
illflstRHur ox Traet. P«al. cxxxviii , n. 3 , ubi praft- 
luiftftift verbift Isaiae : lnfa'miuue$ nosira$ portavit , 
pimiHie subjicit : Et ne qwd in impassibilem atque 
indenminhiiem ditnnitatem tn/inmtoiu incidere exi^ti' 



Deu$f Deu$ meu$, quare me deretiquisii ? subjccii Hi- 
larius (cap. 33, in Matth, n. 6 ) : Ciamor veroadDeum 
corpori$vox e$i recedenti$ a $e divinUaii$ conleelatadis' 
iidiNm : quasi nitiiirum Verljuiii , anteqiiam morero- 
tur Cbrislus, a corpore quod assuiiipseral discessissd- 
dlceret. 

161. Ulis resistere prunum nobis non erai animus ; 
cmn salva el iiilegra veritnte , a qua recedere umi- 
quara Intirm esl , id Oerr non posse videretur. Iil tuai<- 
nobis dumtaxat ducebamus prsestandum , utseiiico- 
tiam illam neque ei singularem , nequecum luereU* 
cis commuoem fuissc ostendcremus. Deinde vero cae^' 
tera ipsius opera reiegenUbus, coiisUUt eum iii frio- 
re illa opinioiie minime porsevcrasse , sed oppositann 



tMdf^fiir ; adjecit (Isaias). Et noa putitbamu$ eum in D^iii scripiis poslerioribus asseruisse ssntenUam. De^ 



doloribus eue. Su$cepil ergo in^rmitale$ , quia homo 
nasdtur; ei puiaiur dolerequia paiitur: caret vero do- 
to9ibuiipi0^quia Deus esi. Cui enim Uilarius bic non 
videaUir prioralsaia; verba : Pro nubi$ dolet, etc, de 
Glifis&i carne dici coiioedere ; tantumqiie contenderc, 
qttodsiibsiexis prsemoiislrata sii perversa e >runi ar- 
^taiMfti ratio , qui assumplds carnis inOrmiUiieti in 
¥evliiMiiuiiKmis difiniiatem rei'tcerent ? Eoruiudem 
M^iftmMmrsuni in Psal. lxviu , n. li, sic noiat : 
OmMUtPeiinlifdum^ et ingemi$cii, el irisiis c^i(sc- 
I Itiiroanamnaturam) : eiid ipsum ad infirrmt^ 
' eaemptmm contra divinam. 
\fUk Q^.veio ii ipsi pertwrbstioiieft humanas in 



miiin ubi ad banc pnrlem probandam venluui csi » 
tanUi nniiui OrmiUite contt a cos, qui Chrisium etiam 
in mortc dividebaut , visiis esl decertarc , ut cum hift 
cuin aliquandoconsensissenec ievissuspicioreliuque- 
rctur. Prxlibatam ilaque disserljiionisnosira^ raiio* 
iiom reiractare noii piguil, alianique iuire : in qua pri- 
iiiimt non dirrilemur, allata ipsius verba non inultum 
discrepare a verbis Patrum. quorum aliqui credi vix' 
possuiitVerbumaiuorluoCbrisUcorpore iion sensisscT 
separaluiM : tuui ea ipsa Hilarii verba absqueullaVer- 
biseparaiioiieinteHigicommode posse, ex aliis ipsiuft 
loquendi inodis osiendimus : posliemo ca non solum 
posse , sed. ei deberc iia ialelligi' appr obamuB sclec- 



70 PUiCFATIO GENGRALIS. 80 

tis nonnuUis sententiis , quibiis conlra Cliristi diviso- A Oeus meus^ respice inme, quare me dcretiquisti? Ctama- 



res vehementer adeo dlspiitat , nt euro ilioniiii de- 
bellaiorcni potius existimare deceat, qiinm fautorem. 

I. Qul e veteribut videantur Verbum a earne Chriiti 
morlua separalum tensi$$e. Qua ratione ab hwreticis 
dissideant, 

162. In primis occurrit quod Epipbnnius hacr. 69, 
n. 62, ad prsvdicta Cbristi verba, Oras, Deus meus, quare 
medereliquisHf respicieiis ait : Cumilla eadem humnnitas 
cum divinilate conjuncta $ic esset, ut una esset utriusque 
sanctUudo ; et in hac illt perfectis$ime omnia cognosce" 
ret, utpote Deo copulata , et in unam consociata deita" 
tem ; viden$ divinitatem jam in proeiuctn quodnm esse, 
ut $anctttm corpu$ de$ereret, ex ip$iu$ homini$ Dominici 
per$ona , hoc e$t , humancs naturw a Vetbo $H$eepta: B Deus, Deu$ meu$, quare me dereliqui$tiy qiiamvis non- 
( quippe divinilas omnia quee ad pa$$ioni$ mysterium 
attinebant , perficere decreverat , et ad infero$ cum 
rniima descendcre),,, vox ad conjunctam divinitatem 
ilta eU edita, Deus^ Deu$ ntett$, quare me dereliqui$ti ? 
Ita etiam Lcporiiis in lihello emendalionis(cui Augu- 
8tinusa!ii(|neepiscopi «^iibscripsis^e se ti^stantur episl. 
apiid Aiigust. 219, n. 15) profltctiir , Christum idco 
in cnice clamasse, Dett$, Deu$ meus, qnare me dcreli^ 
qm$ti ? ut vere manifesteque FiHu$ Dei $ecundum carnem 
ie o$tenderet moritnrum, et velut cnrni$ ip$iu$ voce 
uten$ , ponen$ pr(Vteritnm pro futuro , quia per mortom 
crud$ nece$$ario lerrenum cor\m$ erat a Deo pro tem- 
pore relinquendum , non solum a Dco, verum etinm ab 
anima sua , qno^ erat unitn cum Deo . hoc ip$um priu$ 



vit homo separatione divinitutis moriturus. Posterior 
h«c sententia in expositionc syiiiboii apostoloruin, 
seu traclatu de Trin. upud ipsuin Ambrosiuin in ap- 
pend. tom. ii, ediio c:ip. 13 iiiserla est. 

165. Denique cum consequeiis ^it, ut verbum ani- 
ma dissoluta a corpore disjuncium fuerit , si anima 
tanium mediantc cuin corpore fuerit conjunrtnm; 
quotrpiot huic opiiiioni favent, illi merito existimeii- 
tur suffragari. Unde illud etiam consectarium est, nt 
si Verbum anima lantuin mediante cum carne con- 
junctuin atisque ulla hnereseos nota docere licuerit, 
licuerii pariter dicere Verbuin anima reccdenie a cor- 
pore secessisse. 

166. Iinqiie haec Christi in cnice morientis verba : 



nnllos Patres pariter cum haerelicis de Vcrbi a carne 
discessionc interpretitos esse qiiis largiaiur; non 
statim tamen ei concedendum cst, unius ejusdemque 
interpretatioiiis eaindem in utrisque fuisse rationem. 
Quippe hajrclici Verbi divinii.item, quasl innrmam et 
irepidnm ne sibi niors ct passio sustiiicndx essent, a 
Cbristo pnssuro discessisse somniabaiit : coiilra qiios 
Gregoriiis Nazinnz. Or. 56, n. 10 : Neque enim, quod 
qnidam opiuantur, ipse vel a Patre, vel a $ua divinitaie^ 
qua$i pa$sionem extimescente ^ ob idque $e$e a perpe" 
tienti* colligente al'iue contraltente , derclictu$ est. Pa- 
rres vero, qui cum illis consentire videntur, lianc In- 
nuunt opinionis su.t ralionem, quod tanlam arbitra- 
reniur divinitatis virtulem, ut mortcm, quam Cbrislus 



quam tieret,nobismorienste$taretur,Ei\)tk\]\oi(iOsi: Divi- C ad iinplendam Palris voliiniatcm siibire decreveral, 



niUu cum unita $ibianima, non crud/ixum hominem reli- 
quit in poenam^ $ed examinem carnetn reliquit nd tempn$. 

165. Cum his racere ciTdores Aihanasiiiin, lib. de 
Incarnaiione Christi, pag. 75, ubi dcfendons indeco- 
niin fuisse ut vi morlii Christiis tnoreretur, mortcm 
illius co verbo enuniiat, qiiod Vevbi n cirpore seccs- 
sionem sonet. St eju$ corpus a^gritudin*! laborasset^ et 
verbum ab eo di$solnto reces$i$$etf elc, ti i^h ouv ^v Tra- 
Xtv voa^ffocv TO ffoiixoe, xai in o>pec TravTaiv Sca^vGecc «^' 
mnov >o7o;, etc. At lib. de salutiri advenlu J. C, 
pag. (>45, de sciitentia sna dubilari n(»n permitlil, cnm 
Ghristi morlein noii vitlt dici $egregationem deitali^^ 
$edcorpori$ mortificnlionent ; ila ut eo tempore dmttita$ 
neque corpus in mommtento, neque animam in inferno 
de$tituerily quod et snbindo deinon.^trai. Poiiore for- 
8itan jiire ad superiorem scntentiani reiuleris illa Eu- 
sebii C:esar. nd calcem, cap. 13, lib. iv Dem. Evang.: 
Sic $an€ etiam mortuttm illud Verbi corpu$^ ubi exi- 
guum qtuddam virtutem Verbi attigit, tum excitatum e$t 
iUico ac revixit : qiiasi niiiiirum corpiis Verbo absce- 
deiitemoriuum,codemqae redeunte redivivnm fnissei. 

164. Propius omniuni Ililarii iiostri verbn imitatiir 
Ambnisiiis, lib. x in Lnc. n. 127, uhi illiid Maith:ri: 
Clamaiu voce maqna, emi$it spiritum, sicinterpretatur : 
In quo vel professio gloriosa utque ad mortem se pro 
m$tri$ descendts$e peccati$,., vel eviden$ manife$tatio 
eotttestantis Dei $ece$$ionem divinitati$ et corpori$ : $ic 
emn habee : Ciamavit Jcius voce fno^na, dicen$ :Deu$, 



corpori cum en coiijiinciocontingereniiUo pnctopnssc 
exislimaFcnt. Natn cum divinita$j inquit loco mox 
meniornlo Ainbrosius , itiorti$ libera $ity utiqtte mor$ 
e$u non poterat^ nisi vita discederet; quia vita divinitas 
e$t. Eadein habct auctor expositionis Symboli apud 
ipsum Ambrosinm. Eo revocari poiest qnod Tertul- 
iianus,lib. coi.tra Prax. n.50,cum dixisscl Christum 
Iradeiido spiritum obiisse, $ul)jicil : Spiritu enim ma- 
nente in carne^ caro onmino mori non pote$t : si tamen 
ibi, nt alias solei, Spiritu$ nomine diviniinteni intel- 
lexit, qiiod non satis liquet. At hinc evidens est, Pa- 
tres lixreticosque maximo dissidere, cum hi abjeclius, 
illi quodnm modo siiblimiiis de Cbristi divinitatg sen- 
tienies, ejns a corpore inortuo scpirationcm docent. 
D 167. Iii hoc prxlerea dissentiunt, qiiod hx-retici 
ante Christi inortem , iino etiam anie passionem , 
cathulici vero iii ip.sa diimtaxat inortc Verbum a cor- 
pore scparatuin pra^dirarint. Uitde libeilus Le|iorii 
supra nionet, in verhis quare me dereliqui$ti po- 
silum cssc prwterilum pro futuro : et E|»iphaiiiu8 
observai, liaiic carnis voceni, non ad separat:iin, sed 
ad conjunctam divinitatem esse, ct cumjam in procinctu 
quodam e$$et^ ut$anctum corpu$de$ereret. Ex qiiomaxi- 
mum illud inter utrosqiie habetur discrimenqnod cum 
illi meriiin honiinein, i.>ti veriiin Deum pro iiobis pas- 
gumacmortnumessecnnslitunnt ; abbis infinitum,et 
ab illis fiiiiiuiii ponatur redemptionis nostrae pretiuin. 
168. Posiremo Epiphanius, Ltporiui , aliiqi» catb^- 



•' PRiEFATIO GENERALIS. 82 

lici asscrunt, Vcrbi runi ftnima Clirisii. eiiam morle A «70. Si coi hoc nondum salis pcrspiciinm. adob- 

jccia vrrba succnrrit ct alia responsio : quod nimi- 



inlorcodcnte, conjiiiicii(mem i!lj's:mi permansisse. Ad 
viferos, inquit Epiphanius. bacr. 20. n. 2, cum dmni- 
taie siM animaque descendit , cnptivam ducit caplivifa- 
tem, ac die tertio cum sanctis$imo suo corpore ad vitam 
excitntnr. Quod quidem corpus cum divinitate sua eon- 
junxit non amplius dissolvendum. At bicreiici (o(um 
bominom Cljrislum a divinitale desonum ac sepnra- 
lum esse conlendcrunt. Porro mcmorans .nicior ex- 
posilionis Symboli^dum verbis Ambrosii nonnibil «d 
jicit, nd hapreticorum sententiam accedit : sic mim 
h;il>et cap. 13 : Bcec est beata anima , quce in cruce ad 
ditinitatem clamnvit dicens : Deus, Deus meus, respice in 
me, quare me dereliquisti? elc. Et post panca subjicil, 
Deus ergo, qui Verbum et Spiritus est, qui ubi vuU tw- 



rum caro diviniiaiis a §e recedeniis ideo contestata 
sii di>sidiuin, qiiia qiiamvis rcvera non abscederet. 
perinde tamcn nullum in ipsa osiendebat praDsenli» 
SUJ7 sigiiiim, ac si nullatenus cxsiaret. Hanc respon- 
sioiK m non de noslro condngimus ipsi, sed ex simi- 
libiis. Ililarii l«»qncndi modis, et ex iis pra^sertim, 
qu:c de Veibi exinaniiione cdisstTil, accipimus. Cul 
cnim priina ipsius in Psal. lxviii, n. 4, verba leviter 
altingenii, non videalur naiiiram divinam carnis sus- 
ceplione ita exliausiam asserere, ut propria substau- 
tia omnino careret? Primum q iiippe ait :l/atin>iida 
{uit natura coilestis, ut exinaniens se ex Dei formain 
formam servi hominisque deciderei : et ideo usqueadani" 



sptrat, carnem seuanimam susceptam non deseruit invi- B mam aqua: pcnelrnni, quia H snbslamia non sit infixo in 



tusy eic. Ncqiic desiinl, qui allaiasPairum senlentias 
ita interprcienlur, nl eos nc a mortiio qiiidem Cbristi 
corpore Verbum sepnratum sensisse dcrendant. Qno- 
nim interpretntioni nonnulluin fortc robur accedet , 
nbi enoclenta fiierint Hilarii en de re verbn. 

II. Qui verba IJilarii de Christi derelictione fidei sint 
consentanea. 
469. Petrus Lombardns, lib. iii SenU, dist. 2i, § 1, 
ad superiorem Ambrosii locum respondet , hoc enm 
tantum voluisse, divinitatem sese a carne separasse 
subtrnkendo protectionem , non solvendo unionem , 
seo separasse se foris ut non adesset ad defensionem, 
sed non defuisse intus ad unionem : si enim^ inquit, 
non ibi cohibuisset potentiam, sed exercuisset, non mo- 



limo profundi. Tum quam. illam natnram coelestem 
baurieiidam, qnamve siibslanliim dixent, qu^ post 
carnis asMimptionemuorisi^statim aperit bis verbis : 
JVc/u utique substantia ea non erat^ qucs assumpta habe- 
batur^ sedqufv se ipsam inauiens hauserat. Qiiid igilur? 
periitnc divina siibdtantia? A'tt//o modo, iu()uit con- 
timio, se caruit^ qui se ipsum exinunivit evacuans : nec 
tamen id ipsum videbatur exstare^ quod jam in aliud se 
evacuando concesserat. Eii igitur mysierium : Verbi 
exiiianiii subbtantia noii ideo non esi, quia defecerit ; 
sed quia sic erat, iit noii exstare videreiur. 

171. Quorsnm aiiiem, quave ratione subslantia di- 
vina tum non exslare viderehir, in Psal. cnliii, n. 7» 
sic explicat : Damnum enim ad deirimentum sui eva- 



reretur Christus, An in Ambrosium qnadret h:pc inler- cuatio formce Dei nescil , asmmpiioni potius sirvili 



pret-itio , nunc nostra non reftTt : nt quo minus ad 
llilarii in Matthaeum verba accommodetur , nibil ve^ 
tat Nnm qiiod ibi eam Cbristi intellexeiit dereiictio- 
ncm , qune necessaria erat iit mori posset , proxime 
post verba , de quibus controversia est , declarat in 
hiiiic moduro : Denique cur relinquatur^ exclamat di- 
eens^ Deus^ Deusmeut^ quare me dereliquisti ? Sed re.lin' 
quitur^ quia erat etiam morte peragendus. Qnod antcro 
baec ill.Tsa Verbi et cariiis snbstantiali unitione dixe- 
rit, illustrare est ex eodem Commentario, cnp. 3, n. 2, 
obi ait : Cum esuriit, Dominus, non inedia! subrepsitope- 
raiio; sed, rirtut iUa quadraginta dierum non mota je- 
junio naiurm sute honunem dereliquit. Nemo certe sus- 
picctor, Hilarium lianc derelictionem, qua hominem, 
utcftiirire posset, nattir.e suae a Verbo derelictiim esse ^ 
docuit, substantiali separatione factam existimnsse : 
quidni eadem ratione censealur ejusdem hominis de- 
relictionem , ut mori posset , salva et incoliimi sub 
stanlialiconjunctioneprxdicare? liuG facit, quod curo 
Spiritus nominedivinam natiiram prope ubiqtie intel- 
ligat, libro Uimen i de Trin. num. 61 contendat eam 
bis verbis : Tradidit spiritum , nullo pacto intelligi 
p<»sse. Nam spiritu, iiiqiiit, frequenter tignificari ani* 
muim ncn ambiguum est vel ex hoc ipto, quod Jesus mo* 
riturus tradidit spiritum. Qiiare vel ex hoc ipso non 
ambigiium est, nisi quia non ambiguum censet, solaro 
aniniam, non eilam diviiiit:itis Verbi substaiitiaro a 
Dorietitis Ghristi corpore recessisse? 



formam Dei rursus acquirens. Ila neque Virtns in 
humilitatem, sese licet cohibens , defecit ex sese^ cum 
quod erat est : ei humilitas cohibita in sese virtute suS" 
cepla, cumquodnon erat esse ccspit^ profectum ejus qum 
a se non defecerat virlntis accepii. Planius, lib. xi de 
Trin., it. 48 : In fonua Dei manens formam servi as- 
tumpsit^ non demutatus, sed se ipsum exinaniens, et in-- 
tra se latens^ et intra suamipse vaeuefactus poleslatem: 
dum se usque ad formum temperat habitus humani, ne 
potentem immensamque nuturam assumptce humilitatit 
non ferret infirmitas ; sed in tantum se virlus ineircum" 
scripta moderaretur, in quantum oporteret eam usque 
ad patientiam connexi sibi corporis obedire. Quod au- 
tem se ipsum intra se vaeuefaciens eontinuit^ etc. 

472. Uis positis, verba llilaiii in Maitli. c. xxxiii, 
iiullo negotio piobantur a fide nostra uiiiiinie dissi- 
dere. Qui enim in Chri:»to , post .susceptionem carnis, 
substantiain divinilatis ideu non e&se dixit, quia 
qiinmvis iniegra , ita tnnien abscondita intia se lare* 
bnt, ut non exstnre videretur : cur n(m existimetur 
divinitatem Cliristi etiam in inorte indivisam credi- 
disse,ideoque lantum illam dixisse recedere, qiiod 
ea tum se inlra se cohiberei? Certe ut iu morte loiige 
roagis quaro in forro:e serMlis assumpiione divi* 
nilas lalcbat , iia longc minus exsi;<re videbaiur. 

i73. Ad lianc Hilnrii seutentiain illustrandnin non 
parum conferent ha^c Leonis Pa pae ( ^erm. 66, de 
Pass. Dom. 17, r. 2) : Tradi Ootmnum vauM^vA ^ \(\m 



85 



PRiEFATIO GENEUALIS. 



84 



fuU paternce quam ipsius voluntalis : ut eum non soluni A IH- UUarius Christum nunfjuam dividendum em acer» 



Paler detereret , sed etiam ipte $e quaiam ratione dese^ 
reret , non trepida dist^euione , sed voluntaria cessione, 
Continuit enim se ab impiis Crucifixi potestas ; et ut 
dispositione uterelur occulta , uti noluit virtute mani- 
festa. Quibiis si addas qiiod de ipso corporationis 
Ghrisii myslerio scribil Aiiguslinus {Serm. nunc 77, 
n. i I ) : Deus estj et fit liomo ; seponit divinilatem , id 
est , qnodam modo scquestrat , hoc est , occullat quod 
iuum eral , apparet quod acceperat : nihil cril ciir, in 
Hilariana phrasi , recedenlem diviuilatein uon intelli- 
gas divinitaleni qu^ se occiillet , quaeque polestatem 
contineat, ul horao morte peragatur. 

174. PrjBterea divinitas e loco , in quo prius cogi* 
tabatur, discedere vulgo diciiur, cum novo modo » 



rune propugnat. 
176. Mitiimus i" illud lib. vm deTrin. n. 8:(2up. 
modo non naturaliter mnnere in nobis exi^timandus est^ 
qui et naturam nostram jam inseparabilem sibi homo 
natus assumpsit? iiuia forte erunt, qui illud jam inse^ 
parabilem ad id tempus referri vclint quod re-urrec- 
tioiiem excepil. GeriiianiQr tumeii hoiuin verboriim 
sensus esi, unigenituni Deuin ex eo tempore quo 
homo natusesi, naluram nostram sibi inseparabilem 
assumpsisse. Ea porro sic intelligenda esse couGr- 
mant, quae lib. ix, n. 7, tradit« Deum scilicet notum 
esse hominem, ut homo intBternum in Deomaneret: 
maxime cum mox subjiciat : iVasci(ur itaque Deus as- 
sumptioni nostrce, dum homo noster in Deo permanet ; 



novo ordine in alio manifestam se facit. Hinc Ver- B hoc est, diim humo ab ipso susceptionis momenio in 



bum , ciim carnem suscepit , rcliquisse coelum , el in 
terras desccndisse usitala loquendi ratione dicimus. 
Eo quoqiie respeclu Augustinus in Psal. xliv, n. 12, 
Patrem a Filio dimissum docet : Dimisit enim, inquit, 
Patrem quodam modo : non omnino dimisit velnti ad 
separationem y sed ad susceptionem humance carnis. 
Sic et Hilario asserere licuit divinitatem Ghrislo mo- 
rieiitea carne diseessisse, non quod illam omnino 
dlmiserit veluti ad separaiionem , sed ad susceptio- 
nem morlis. Ei vero recessit quodam modo Verbum 
a carne, quam hic hominum potestali dimisil, dum 
in inferos cum aniina descendens , ibi nova poieniiae 
ac virtiitis sux signa exhibuit. Denique cuin dissidium 
diversitatein tantiim sonet , non separationem , cum- 



Deo in .Tlernum manet, nunqiiam ab eo separandus. 
Ilanc enim ipse notat ess^ vim vcrbi permaneo, ut 
quod in perpetuum mans^rum est sigiiiflcet. Praeterca 
iu Psal. cxxxi, iHim. 9, earatiQneenuntiaiGhristimor- 
tein, ut verba iilius Deum tum in corpore manentem 
sonent; sic eniin habet : Quievit autem iile , eui mort 
somnus est : et id quod nobis peenatis demutatio esl , 
Unigenito et in corpore manenti Deo requies fuit. Sed 
non uni voci pertinacius insistendum,€um reseadem 
totis paginis adstruatur. 

177. Verum hoc lib. iii, de Trin. n. 15 : Dei Filim 
crueifigitur^ sed in cruce hominis mortem Deut vinclt ; 
Christus Dei Filius moritur^ sed omnit caro vivificatur 
in Christo ; Dei Fitius in inferis est , ted homo refertur 



que HilariusinPsaI.LXviii,n. 4,scribat, Ghrisium ex C adccelum : hoc, inquam, iion tani leviter transirc ju- 



duabus constare substaiitiis quce natura dissident : oIh 
jecta verba : Vox est carnis recedentit a se divinitatis 
conteslata dissidium, sic intelligere licct : Vox est lio- 
minis se sociaium testiftcantis iiaturc alteri , quam 
recedere ideodicit, ut eam signincet a se multuin 
dissidere , et morte sua non magis laedendam iri , 
quam si recessisset. 

175. Nec quemquam moveat quod lu Psal. lv, 
n. \% ait : Ipse huicemorluo et intra seputcrum reiicto 
corpori divince naiura suce tribuit consortium : qiiasi 
Verbi consortium corpori morle sublatum , et resur- 
rectione rcstitulum diccret. Non eiuin hic sermo est 
dc consortio , quo corpiis divinae naturse substantiali- 
ter coiijungaiur, sed quo ejus glorlc pariiceps fiat, 



▼erit. Hincquippe habetur, Verbum a carne non priiiSy 
quam morereturGhristiis, recessisse (si quidem filiut 
Dei moritur) ; adeoque inflnitiim fuisse redemptionis 
nostrgc pretium. In hac porro de Del morte doctrina 
Hilarlus constans adeo fuit, ut in uno numem 7, 
libroix, primum dicat, ut Deut mori vellet; et mox, 
eum *« immortaUs Deus intra legem mortit habuisset ; 
et in exitu, Deo per earnem moriente, \d i|>8uin in 
Psal. lxvii, n. 25, non uiia ratione declarat, atque in 
primis ait : Per tecuritatem mternitatis mort ipsa in 
Deo moriente fiducia est. Ipsum etiam Deum mortuum 
Christum vocat lib. ix de Trin. nuin. 54. Deindc, iit 
adlocumallatumredeamus, si Del Filiusin inferis est^ 
sequitur ut saltem aniinam Ghristi morte intercedeoto 



qua quamdiu mortale fuit, carebat. Hinc quippe Cliris- D a Deo unigenito desertam ac separatam non crediderit. 



tum ibi coinmeiidat, quod gloriam neque aliunde ex- 
pectet,nequecorporialii,quamquod inorluum fucrat, 
expectct. Non extra sesunt^ iuquit, ista quce sperat : nec 
laudationis vota , qnce reddet , <ifn< extrinsecus capes- 
senda, Ipse enim sibi resurrectionis est dominus , ipse 
huic emortuo et intra seputcrum relicto corpori divinte 
naturce suce tribuit consortium, Neque enim ressurrec- 
turis omnibus ab exteriore materia corpus acquiri- 
twr^ eic, quanto miiius Ghristo? Nihil prxterea occur- 
rit apud Hilarium, unde Gbristum in morte divisisse 
Judicetur. Mulia contra suppetiint, qulbus ab hacopi- 
nione sese procul abfuisse iodicat : quod nobis re« 
»m cojisideraiidum. 



Sed et hinc conflci potest, eum ne carnem quidcm 
desertam sensisse, cum in Matth. dixit : Vox est ear- 
mc, etc. Sicut enim cum in verba Ghristi : Clarifica 
ffif, lib. III de Trin. n.l6, ait : Hceccarnit deprecatio 
ett; nomine carnit totuin hominern ac praesertim aiii- 
mam inielligere noii dubitalur : ita et cum ejusdem 
Domini nostri yevbn iDeut meut^quareme dereiiquitti^ 
enarratunis subjicit : Vox est carnis recedentis a se di" 
vinitatii contettata distidium ; eodem eamit vocal>ulo 
homineni totum, cariiem scilicet etanlmam, iion ue< 
gandus est intelligere. Atqui animam Christi etiam 
po8t mortem Verbo coujunctam docuil. Idem igittir 
sensii et de caroe. Sed hoc planius approbemus. 



«5 PRiEPATK) 

17S. N«illo tx h)CO fidem iliius explornre certins 
Talemns, <|iHim ex qno explicat verba Christi : Deutt 
Deus meus, quare me dereliquistifln eo dutem etpli- 
cando toius fere vers itiir a ii. 51 lib. x, ad 65. liide 
igitnr geniiinxiHius sciiteiitiae exponendae latissimum 
nanciscimnr campnm. Ac primo quidem notalu dignum 
cst, qaod ti:i^reticos praedicta Chrisii verba sibi objec- 
tanies invidiosn nomiiie appellct Chmtum iriperticntes 
in Verhumetanimametcorpus; ipse hujus noiinnis in- 
vidiam non declinaturus, si Christum unquam divi- 
sisset. Contra n. 52 , (idei Ecclesiae sese adha^rere 
prolitetur, qu» apottolicis imbuta doclrinh novit m 
Chritto natitfitatem, ted ignorat exordium; scit dispen- 
sationem,sednescil divisionem..,nec tripertita Ctiristum 
fide sdndit, eujus de super texta vesiis inscissa est, nt 
Jesum Christum et in Verbum et in animam et in corpus 
incidat. Quid porro est quod dictiirus : Scit dispensO" 
thnem, sed nescit divisionemf proxime pricinillit : Ec- 
clesim fides novii in Christo nativitatem, sed ignoratexor- 
dium; nisi ut significel Rcclesiam non magis nosse in 
temporaria Christi dispensaiione ullum divisionis 
momentum, quam in cTtema illius generalionc ullum 
exisiendi inltium? Tum eosdcin Chrisii divisores 
acrios pcrsequens : St, inquit, n. ijli^ejusdem voxatque 
sermo est, se derelicium conquerentis, et se regnare pro- 
/ilehtis; qua fidem nostram infidetitatis ratione divi- 
dimus, ut non idem in tempore eodem sit morluus^ qui 
ff r^^n^f.^quasi diceret, cur cum nuditis a Chrislo , 
Deus, Deus meus, quare me dereliquisti, eum dividitis, 
ac divinitate asseritis destitnuim? Nonnc illc ipse 
eodem tempore latroni dixit : Hodie mecum eris in 
paradiso f At dum inortuus jncebat in lerris, in pnra- 
diso regnare qui potnii si divisiis atque a divinitate 
desertus tum fueril ? 

179. Eum etiam tum divisum non Tuisse non scmel 
rcpetit. Nam post(|uam num. 60, monuitdlstinguen- 
das esse naiuras, aliainiiue sepultain, aliam esse re- 
suscitnntem, ac pcrinde sepultum non putare, quem 
resuseitasse inteltigas ; resnscitnsse non ambiyere, quem 
negare non audeas non sepuUum : utramque in uno 
eodemque Verbo conjunctam inox inculcat. Non 
enim^ inqoit nuin. 63, alius est moriens et regnans, neque 
atius est commendans spiriium et expirans, neque non 
unus est descendens ad inferos, etadscendens ad rcelos. 
Kt ntmi. 64 : Numquid divisus est ChristuSj ut alius 
dt Jesus crueifixus , atius Chrislus virtus et sapientia 
Dei? Tum initio num. 65:A/tN(/ apostolus nescit, ne- 
que aliud se scire judicat : nos autem el infirmis inge- 
nf'f, et infirmiotis fiJei Christum Jesum scindimus, di- 
vidimusy dupUcamus... AUus enim nobis ChristUs cru- 
cifixus, atius Dei sapientia, alius sepultus, El post 
patica ex verbis apostoli : Qui descetidit^ ipse est el 
78iafrmdtr,siccosdem urgetChHsti divisores : Num- 
quid deseendisse ad inferos corpus quod in sepulcro ja- 
cuU dicetur ? Si itaque qui descendity ipse est et qin 
adscenditf et neque corpus desttndisse ad inferos credi- 
fifr, et resurgens ex mortuis corpus adscendisse in ccB' 
los non tunbigitur : quce hic prwter occulti sacramenti 
et kieogtlifi mundo ae principibtis sneculi fides relicta 



GENERALIS. ^ 

A est? ut eum mns atque idem sit descendens it ndscen* 
dens, unus quoque nobis Jesus Christus sll, et Dei Fitius^ 
et hominis Filius, et Verbum Deus, et homo caro, it 
passus, et mortuus^ et sepulius^ et resurgens, et in ea^ 
tos reeeptus, et sedens ad dexteram Dei ; habens in se 
uno eodemque, per dispensationem atque naturam, tn 
Dei forma et in forma servi, sine atiqua sui et par^ 
titione quod homo est , et divisione quod Deus 
est. Si in liis omnibus Christus sine divisione : 
ergo in niillis eorum divisus, nec in passione, ncc 
in morte, nec in sepulcro. Mansit ergo Ycrbum 
etiam in «ft|»ulcro cum carneconjuncium.Plura hu- 
jusmodi eodeni libro continentur : scd locum ind!- 
casse sufncint, ex eoqne pauca ha^c specimina in 
mcdium protiilisse. Unum his adjicimus locum ox 

B lib. IX, quem in hac dispulatione propterire nnnlicet. 
Nullns enim Palrum cst, (|ni argumentum pra?cipunm, 
q*!0 Verbum a sepulta Christi cnrne non divisiim 
propugnant, disertius proseqnnlur, qnam co loco 
HilnriUs. Ideo quippc, Paulino Aquileiensi aucione 
(lib. I contra Felicem, apud Atcuin., png. 17S5), 
Christus Jesus et pnssus et mortuus ei sepultus et tt" 
surrexisse secundum Scripturas Dei Fitius dectarfltur; 
quin a cnrne nunquam post assumptionis sacramentvfn 
impassibilis et indemutabitis separata divinitas pra.*dU 
catur. Gregoriiis qiioque Nyss. cpist. ad Eustathinm 
ct Ainbrosiain , ubi Clirisli divinitalcm Slmol 
in paradiso cum niiinia el cum corpore in se- 
pulcro exstitisse as<eruit, hoc dicluni suum Sic con- 
Hrniat : Propterca corpus ipsum domimjs appettatur 

C ob iuhoireutem (seu insidentem ) ipsi divimlatcm. Kon 
nlin rationii FiTrandiiS diac.,episl. nd 8evcruni,n. 8, 
primo ponit : Totus Christus apud inferoi fuit secun- 
dum animam rationateniy sed non totum; qnia rmn ihi 
nonfuityCum qua ett totum; lotus Christus in sepntero 
fuit secundum carnem^ sed non totum ;qnia animn ibi non 
/tilf, cum qua es( totum Verbum tanten Dei el cnm anima 
sun apud inferos, el cum carne sua in sepulcro fuit. Bt 
qnia Vcrbum cum aniiiia apiid inferos, et ciim carne 
in scpulcro fuit. subiiide declnrat consequens esse, 
ut lotiis Chrislus apnd inferos et totus in scpulcro 
recte dicatur, ob unltatem scilicct persort.t» Vcrbl , 
animsc raiionalis, et carnis. Similis est Aiigustini Scn- 
tenlia Tract. 69, in Joan., n. 5. Uno vcrbO illi 
mnxime ex S^mbolo fidei, qua carnem mortunm , se- 

t) puluim, ct excitatam, Christum mortuum, scpultum, 
et a morte ad vilam venisse confltcmur. Vcrbuin fn 
morle (.hrisli a carnc iion divisum esse propugnnnt. 
Venim qui Hiltrlus hoc ipsum constanter ndstruat, 
audiamus. 

180. Primum ad haereticiim conversus : Quttro a tt^ 
inquit nuin. 11, quis sit carne se spotians, et quce sit 
caro Spotiata? Mol iiistat : Si enim non ident e%i 
Christus mortnns, qui est caro spotiatn: carnis spotidtm 
nomen ostende : et rursus nattrram tjus , qui se carrte 
Spotiavit, expone. Eumdem enim esse invenio DekM 
Cltristum a mortuis excilatum. Qiii carne se spofljt- 
vif, et riirsum spoliniam carnem Clirlsium esse a 
mortnis cxcliaium. Ac tandcm quscsitis Iqsc UL- 



87 PRiEFATIO 

thfacit in liunc modiim : Spoliata enim caro CVin- 
$tut est nwrtuui : et rursu$ Christum a moriuis exci- 
ians. idem Clnistus est carne se spotians. Naturam 
Dei in virtute resnrrectionis intellige : disvensationem 
hominis in morte cognosce. Et cum sint ntraque suis 
gesttt nnturis, umun lamen Clmstnm Jesum euni me- 
mento esse^ qui ntrnmque est. Si iintis ulriiiii(|uc : elinm 
in niorlc indivisiis est : ne pie in morlc pst iiidlvi- 
siis. nisi oli iiisiileiiteni cnrni spolial.p diviiiiLitcm. 
Rursuin caro spoliati et cnrnem excilaiis non 
unus el iilein csi, iiisi cnro spolinin sic (otns 
Chritus hit , ul carncin exciiaiis totus est 
Cliristds. Totiis autem noii est, si a cnrne spoliata 
Yerbuin aiiest. Sed quid liilarii verbis admisc«'mus 
peregriiia ? Ipsa pcr se plana simt atqiie pfTspicnn : 
Cliristum quippein diversis nnturis diversn gessisse 
agnosoens, eum tamen in diversis illis gestis nusi{uani 
non iinum et ciimdcm fuisse constanlissimn fiJe pro- 
fitetiir, ejusque ut anti' mortf^m, ita ct in morte, e*. 
post mortem nescit oninino divisionem. N<*qiie enim 
qoemqiirkm pulamus fore, qiii, ciim soperitis moriens 
Christiis carne »e spoUans ab Hilario dicitur, hoc 
ideo ab illo dici exislimel, quod Verbuni cnrncm 
exuis^^e et ab ea secessisse crediderit. Nain propler 
unitalcm pcrsoitae rectc dicitur Christiis sost; cariie 
spoliare, <|iia solam nniinani spoliat; siciil nniiiiam 
dicilur ponere, cum corpus dnittnxai ab ill.i soparat. 
18i. Qiia* ciim ila sint, llilarins wm iiinmuin in- 
ter eos locum nieretnr, qui Verbum a cnrne, qusm 
assumpsit iiunquam separatnm rnisse donieniiil. 
Quod siibinde mngiio coiisensu iiobis tradiderunt 
sancti Pntres, ac nomiiialim Alhanasius, siib nncni li- 
bri dc saliitari Ailventu J. C. : Grciforius Nyss., epist. 
adPIustath.;ctAiiibros., necnon Or. i,coiilraEuiiom.; 
Leo Papa Serni. 65, c. 7 cf CH, cap. 1 ; Theodoretns, 
lib. V Hairel. fab., cap. 15; Fulgeiitiiis, lib. iii, ad 
Trasim. cap. Ib; Ferraiidus di.tc. et Paiilinus Aqui- 
leien>is locis mcinoratis , Joannes Daniascenus, 
lib. III, c. 27 ; GBcunieniiis in Coli>ss. n; Alcuinus , 
lib. III di^Trin. cap. i6; Bcrnardus, lib. v de Con- 
sidcratiime, cap. 9. 

§ V. DE GLORIA ChRISTI HOMINUMVE ALIOIIUM POST RE- 
SURECTIONEM SINGULAREi LOCUTlOiNES EXPLICANTUR. 

i82. Cliristi pas-ionem excipitgloria, quam a inor' 
tuis exciiatiis liomini siio imperliit. Ac iicct neiuinem 
8ciamiis,(|uiqu >ddeChrihtigloriascripsitHilarius,no- 
minaiim reprehenderii ; rem tanien leciorl non ingra- 
tamnos ractiirossperamus, si inhispr;cludiis pro iios- 
tro niodulo illius ea de re sententi.im cx|ilircnius , 
quam ad scripta ipsius nccedenti probe pcr>pectain 
esse plurimi iiiteiest. Namque ut plurimuin ut deccr> 
tat contra Arianos, aut adversus fraiidiilentas illo- 
rum artes catholicos munire nititur. Cum autem illi 
ad deprimendam Christi gloriain infirma ipsius dicta 
gesiatjue solerent objicere ; nihil contra stiidioso 
Christi defensori solemnius fuit, qiiam ut ad rclevan- 
dum Domini sui nomen de gloria ac potenlia illius 
disSf^rcTcl. C;i*spitabit igitur singulis fere paginis , 
€ui obscuri erunt illius de gloria Christi loquendi 



GENRRALIS. 88 

A modi. .Saepe enim inusitntis utitur. Et eos quidem 
hactenus intcllectos non fuisse lioc persuadet , quod 
qui Hilarii Opera non modo iii novissiiiiis sacculis,sed 
et anic annos 800 rcoogoovcre, eos polissimnm cor- 
mpcriiit locos , inqiiilins ille dc Clirisfi gloria ubc- 
riusac inngniGcentius loqiiitur. Alii vero scriipulosio- 
res e regione locoriim illoriim, quos ieiiier:irc non ausi 
suiil ad oram mss. annotnruiit. Caule iege» 

183 Cerle si solos alicndas sonos verborum , iis 
qn.-c lih. ix de Trin. n. 58 olTiMides, signiflcari exis- 
timabis humaiiam Chrisli naturam ila in divinam 
tran<^iisse , ui genus muiaril , ct hincuna evaserit 
Dci el assiimpli hoininis natnra. Idein sapiet , qnod 
cap. 27 in Matth., n.4, prscdicat Deumct liomincm In 
Cliristo jam anibo lomm. Aliis obscurum erit qnod in 

B Psal. cxLiii, n. 7, ct frngmento vi docet, SJTvili CUris- 
ti form.c pcrgloriam id acqiiisiium, ut forma Dei es- 
set, ct servilis forma cssc desinerel : vcl qiiod lib. iii 
de Trin., n. 16, scrihil : Filius nunc caro [actus ora- 
bat , ut hoc Patri caro inciperet esse qnod Verbum, Ne- 
qiie his absona suiit tstli:rc Tracf. Ps. Liv, niim. 7: 
Evotare antem ut columba festinat, id est, in spirilalem 
redire naturam ; et iiiox : Hoc quod nobis est moriale 
iusceperat , ut caro factus in Spiritum evolaret, Cui 
etiini non iniisiiaium v'>debilur illnd Tract Psal. lxviii, 
n.2i : DominusJeaus in gtoria Dei Patrisest^ idest^ sui- 
ceptus homo in nnturam divinitatis acceptns ? Quid boc 
lib. XI dc Trin., n. ^O, Deuin essc omnia in omnibus, 
natnrce assnmpti corporis nostri naturu Paterna divini- 
tatis invecta.., ne ex parte Deus sit , sed tolus Dens... 

C nulla ex parte lerreni in eo corporis residente natura ; 
ui ante in se dnos continens , nunc Deus tantum sit : 
dum homo et Deus , uti dcclarat n. 41 , jam Deus to- 
tum est. In se enim, inflt n. 42, eum Deusglorificamt^ 
id est, in ea natura qua Deus eat quod est : ut sit Deus 
omnia in omnibus , toto jani in Deum ex ea qua ho- 
mo est dispensalione mansuro, Unde cum lib. ix , n. 6, 
et in P<ai. gxxxviu, n. 19 , iriplicem Chrisli statiim 
dislingoat , ante hominem scilicet, in homine et post 
hominem , hoc est , anlcr|uam susceperit carnem , 
qnando morlalcm gossit , cl postqnam exiiit morta- 
liialom ; eum in inedio dunlavnt statu Deum et ho- 
niiiiem confitetur, atin postremout in primo prxdicat 
lantum Dcum. 
i84. II.TC et similia Ililarii dicta facile sibi Apelles 

B vindicabil, qui volebat, Terttilliano teste, I. de Prac- 
script. n. 51, Christumiit resurrectione singulis}quibui' 
que eiemeniis , qnoi in descensu suo mutuata fuissent , 
in ascensu reddidisse ; et sic dispersis quibusque corpo- 
rissui partibus in coelo spiritum tantum reddidisse. Hinc 
duas Chrisii naturas , etsi non posi priinam carnis 
susceptioiicin , cerie \mi resuneciioiiem confudisse 
videbitur; adcoque qiisedain Lutychianicommentije- 
cisse scmina , m^c alienue esse ab errore , quem Au- 
gustinus epist. 187, n. 10, cavcndiiro monet , nevi» 
delicct ita divinitatem adsiruamus hontinis , ut verita^ 
tem corporis destruamus ; qiiemqiie ut ipsc caveat , 
pntmittit * Quemadmodum ire visus est in coeium , id 
ett , t;i eadem carnis forma atque subitantia : cui prth- 



S9 PRiOFATIO GENERALIS. 90 

fecio inmortaUtalem dedit, naturam non absiulit. Cum A transfertur, Nec aliiid sonal illud cap. 5 in Matlh., 
etiam llieronymus, prooem. in lib. xviii Comm. Isai» 
professus : Corpora incorrvpta et inmortalla resurrec^ 
twra confiteor^ ailjiciat, ut mutent gloriam non substan- 



liam ; conjeclura non It^vis csl tiinc leinporis ruissc, 
qai liuman:!} naturx veritatem per resurrcci ionis glo- 
riaro aboleri prsedicarent. Hiijiis erroris suspicioiiein 
Hilario liaud dilflcuUer conflabii, qiii rursum hanc 
subjectionis Cbristi dennilioiiem ex lib. xi de Trin. 
n. 55,abadjunciisdivuisamadducct: Subjectio etiam 
ea eit, qua est ex natura in naturam concessio ; dum a 
se quod esi desinens^ ei subjicitur cujus coiicedit in foi'' 
niam, Imo qui h.uic audierit , propc non niiibiget 
eam ab Augustino, cnp. 37, conlra Serm. Arinu. iio- 
tari , uhi ait : Quamvis non defuerint , qui iltam tum 



nuin. 2 : l\xspectatum Deo patri munus hominem^ 
quem assumpserat (iii coRliiin), reportamt; aut quod 
cap. 4, niim. 14, .scribit, Chrisium invitam ex morte 
redeuntem , consociatam Spiiitus et substantias swB 
ccternitati materiem ad ccelum eusumpti corporis retU" 
tisse. ^ihil nnipliiis ad adstrucndam gloriosac carnis 
Christi vcritaiem ab llilario videlur de.Mderandum, 
n qiioChristuin non uiodo /jomin^m quem assumpserat, 
sed et ossumptcc ex Virgine carnis naturam^ iieqiie so<^ 
lum nuturam , std et wateriem assumpti corporis^ et 
nostram ouiiiium carnem in coelum retulisse proxime 
audivimus. 

187. Uis addimus unuin illud lib. iii dc Trin., 
num. 20 : Dominus Tiiomod fidem propositis conditio' 



Fitii subjectionem ipsius humance formce in divinam B nibus confirimturus assistit, palpandi corporis et eon^ 



smbstantiam commutationem iiitettigeiidam putaveriut : 
tanquam hoe rei cuique subjiciatiiry quod in eam ver- 
titur et mutatur. 

185. Yerum concidel simul omnis suspicio, ubi 
eum carnis gloriam, illacsa ipsius verilaic, pra*d care 
ostendmmiis. Ei ut a siibjiTtione exoniium fiaf, 
enaiTat lib. xi duplicem esse, primain obedieiuiw et 
/idei^ alieram vel concessionis vel deinvtatioiiis. Tum 
baiic num. 35 sic dennil : Est ex natura in naturam 
coneessio, dum a se secundum quod est desiuens, ei 
subjicilur cujus concedit in formam ; iit nd caiilclam 
laiiien protinus adjungat. De$init aiitem, non ut non 
SiT, sed ut propciat ; fitque ex demutatione subdiius^ 
im spedem suscepti alterius generis trauseundo. Iln iibi 



trectmidi vutneris obtulit facultatem : et utiqne qui coni- 
puuctus recognoscendus esty necesse est corpus in quo 
est compunctus attuterit ; ei niox : Stetit namque cof" 
poreus, non himntatus aui fattax. Aiqui In eo corpore, 
in quo Tboma: visus est, scdcl gloriosus ad dexteram 
Dei : uli iion obscure dcclaratur his ejusdem iibri 
vcrhis : Ha*c carnis deprecatio esty in qua eum judicii 
die compuncium et de cruce recognitum universi vide^ 
biaity in quaprcefigurntua in tuonte est, in qua elevalus 
ad coelos est^ in qua Deo assedit a dextris^ in qua visus 
a Pauto est, in qua honorificatus ab Stephano est, 
Immo hic aperie trndiiiir, Chrisluni in ea ipsa carne 
assidere, in qua transllguratus iii iiionte esl, ei iii qiia 
aiite iiiorieui ad Pnirein clamavit : Clarifica me. Tam 



luco jam relato ex nuin. 40 ahseriiil : Nonalia sub- C veraui igiiorChrisli cnriiem Hilnriiis seiisil post por- 



jeciionis causa est^ quam nt oinnia in omnH)us Deus 
sU^ nulla ex parte terreiii in eo corporis residente na- 
tura , ut ante in se duos contiuenSy nunc Deus tantum 
»t ; pravam inteiigentiam cx priorilms iliis verbis 
nasceiiiem eiie&it his posleriorihus. non abjecto cor^ 
porCy sed ex subjectione transluto; neque per defeclio- 
nemabolitOt sed ex clarificatione mutato.,. Subjecius 
wero ob id^ non ut non sit, sed ut omnia in omnibus 
Deus jfl; habens in sacramento subjeciionis e$se ac 
manere quod non est^ non habens in defectione ita se 
cnrere^ ne non sit. Saiic in his llilaiius non miiius 
circunispecie, qunin Hieronymus at(|ue Augiislinus, 
cavit, ne de carnls Cbrisii gloria disserens, corporis 
▼eriiatem desiruere videretur. 



ceptiin gloiiam, qiiain ante inoiteii). 

188. Non iniiius liiciiienler menicin siiam aperuit 
de vcril:ite corporum. quac c:rteris hominibus per 
rcsiirreciionem restituenda suiit. Nain(|uc in Psal. lv, 
num. \i. pri«i!nm de Chrislo pra;falus : Ipse sibi re- 
surrectionis est doininus, ipse huic emortuo et intra 
sepulcrum relicto corpori divino! naturce suce tribuit 
consortium^ deiiidc de universa hominuin resurre 
ciione sermonein sic proscqiiinir '. Nequeenim resur- 
rccturis omnibus ab exteriore materia corpus aaiuiritur, 
neque peregrince originis externarumque causarum na» 
tura redliibetnr ; sed id ipsvm in profectum ceterncB cla- 
ritatis emergit, fitque in eo demutatione potius , quam 
creatione, quod novum sit. Apertuni est et hoc Tract. 



186. Kursum hanc opinionem prociil a sc remo- D Psnl. ii, nnin. 41 : Confracta reparabit^ non ex alia ati 



▼ei, cum Christo ipsummetcorpus, quod de Yirgine 
so.«;ceperai, resumptum esse, el in illo poriionem uo- 
stnR cnrnis , imo nostri corporis resurreclionem 
coiispic:ibilem fleri asserit. Porro iii psal. cxxiv, 
num. 4 dicii Christnm per gloriam facluin esse iiion- 
lem, inquo nosmetipsos p/r assumptionem carnis nostra: 
ecrporisque speculamur. In eo enim sumus, resurrectio- 
mem nostram resurreclione nostri in eo corporis cott- 
templantes. Ei quamvis planum sil ideo nos dici nunc 
in ChrisUi esse, quia quam ex nohis in Virgiiie acce- 
pit cariiein, eam in ccBlum iranstiilit : boc lamcn 
•perlios in psal. lxv, iiuni. li, sic eniiiilial : In ceter- 
mmm giorimm ejne assumptte ex Virgine ca^nis natnra 



qun, sed ex veteri atque ipsa originis su(e materie spe- 
ciem itiis complaciti sibi decorisimpertiens : ut corrup' 
tibilium corporum in incorrupiionis gloriam resurrectio 
non interitu natiiram perimntt scd qualitatis conditione 
demutet. Non eniin aliud corpus^ quamvis in atiud 
resurget .. Fit ergo demutatio, sednon affertur abolitio. 
Et cum id quod fuit, in id quod non fuit surgit^ non 
ainisit originem^ sed profecit ad honorem. Neqtie prx*- 
tereundum est, qiiod in Psal. lxvii, num. 35, habei : 
Numquid alia vox potest major esse virtntis^ quam dit- 
solntorum corporum pulverem in formam cogere sotid^ 
tatemque meinbrornm , et vitam rursum in homines 
animasque revocare^ et corrttpCtoncm ncawf» \>\\^«c\VV\% 



9( 1>Hi£FATI0 GENERALIS. 92 

naturoj ewleslit incorrniHtone mulare? Hcec Attman«p j^ (t«m, lioc est, divirtom splendorem stmm V)Om amplidt 



$pei veru et perfecta conttantia esl. In liis Hilarim 
BUhi^ctas Origetiis de iiosfra resunrectioiie seRicniias 
non miniis prudcnier cnvet, quam ln supcnorilius 
Apellis ejusque sitniliuin de gloria Gliristi errores. 

189. Quid igiCur sibi viilt tatn magniflcis de corpo» 
rum gloria loqiiendl modis?Niliil nostrn sententia 
aliud, quam quod vulg<i de endeni sentittir. Primo 
enim conceptis verbis docet, idipsum corput ex veteri 
atque ipta ortginit su(b niaterie , imo tpitim dissotuti 
corporit pnherem in formam soliditatemque membro^ 
rum refomiandum csse ; adeo ut demutntione potius 
quam crealione iiovum liat : iiovum, inquam, iiova 
qualiiatis conditione, noii naturse interitii atil aboli- 
tione. Restat igitur inquirendum, in quo constituat 



intra se cohibens, ejus etiam assumptum homiiiem 
participem fecit : stcqne consociotam Spiritus (se« 
divinitatis) et substantiai tv(B miernitati materiem as- 
tumpti corporis in coelum retutit. Coiitinuo, ut loqoi" 
tur Hilariiis, fragmento 6, homo factus est Deut. 
Superavit enim magnitudo Domini parvilaiem fcrvilit 
forma^; ita ut iptn servilis forma cestaret esse tervidt 
per eum Dominum (ftti eam assumpsit. Qui faclns Dens 
Intelligitnrt Eo prorstis modo, qiio Verhuin diritur 
earo factum. Sicut enim Verbum caro factum esl, 
curo iiitra carnis liumilitatem Verbi gloria delituil ; 
Ita et homo facliis est Deiis, cum inlra Verbi gloriani 
abscondita est carnis humnuTP bumilitas. Quniiqu:«m 
fion dcsunt, qui proxima Hilarii verba ad prituam 



banc demut itionem, cx qua nova llln ac praeclara j carnis mortnlis susccptionem refei at:l, iisque pnient 



conditio consequatur. Hanc in Psal. i, num. 13, 
enarrat tum fulurnm, cum incorruptio corruptionem^ 
et eeternitat infirmitatem, et forma Dei formam terrena 
cands absorpserit : scu, utio Psal. lv, iium. 1i,lial)et, 
Iftni cnm infirmitas corporum detrahetnry id est, lapsut 
et lacrynm^ tum eum corrnptionem incormptio detora" 
6ff, tum cum mortem potestas immortatis absorbebitf 
tnm cnm tit Dens omnia in omnibut, tum cum tumen 
viventium tit ineodem mventiumlutmne Deo ipse (boino) 
placitnrus, Quidqiiid etiam alias de beatorum corpo- 
rum gloria edisscrit, ad ea« prsesertiui dotes revo- 
catur, inimortalitatem sciiicet, Incorniptionem, et 
claritatis acluminis specicm. Quihus donati, ut lo- 
quitur Teitulliauus, Apologet. num. 48, erimns iidem 



ratiouem reddi cur propria bnmanae Gbristi natunc 
persona defiierit. At hoc illis qiili concedat? Non 
eniin ihi servili fornix doesse p(*rsoiiain, sed ipsnm 
formam cessarc servilem essc proMllcatur. Sed el qui 
Gbrlstiim carnis mortalls suscepiioue totum in forma 
tervi (in Psal, cxLiii, n. 10) dixit, quia nimirum for- 
ma Dei exinanita non exstare videretur nisi forma 
servi ; procul aberat ut formam ipsius servileni lunc 
temporis cessasse servilem esse assereret. 

191. Ea ipsa rntioiie, qua Ghristus lotus in forma 
Mrvl dicitur,dum in nssumploliomineDeusestahscon- 
ditus, dicitur et lotus Deus, cum assumptus homo 
nssumenlis Dei luce etgloria infusus ac circuiiifii&us 
Hiit. Quamquam in utroque illo staiu boc di^^criinen 



qn nunc^ et non a/tt, qnamvis tuperinduti tnbttantia Q intercedit, qiiod Deus absconditus iii bomine inimu- 



propria (leternitalit, Gum aiiteui bse dotes a corfioris 
natura alienae sint, ac iiatursD spiritus magis consen- 
taneae, easque sola Dei natiirn proprio ac summo jure 
possideat; corpus illis circumvestituin non iiiale 
affirmatur in naturam spirilus, imo in forinam ac 
naturam Dei transisse, nulla amplius in eo residenle 
corporls natura, hoc est, nullis ornnino vitiis aut ope- 
ribus (Vid, Terlull. /. v contra Marcion.^ n. 104), (|use 
terreiii corporis iiaturam consequuntiir residcntihus. 
100. Beata hicc corporum deinutatio ex divinje 
nalurac consortio oblingit. Si enlm ubi dune naturae 
conjungiintur, cedat nccesse est miiior majori, po- 
teiitiori inlimiior, et obscurlor clnriori; quanto 
magis necessc est naturx Dei cedat consocinta natura 



tatus mnnsit in virtute naturrc suhr, seseque intcr'* 
dum per operum mngniliceiitiam mnnifestum fecil : 
at vero homo intra Deuiu abscondiius non mnnet in 
naturK sune infirmilat«, sed In apternilalem, incor- 
ruptionem et glorlam, qu3B nnlura». divinic propria 
suiit, feliciter commigrat. Hinc intenigitur, qui Deu<!, 
cnm per resurrectioiils gloriam omnia in omnihus 
futtirus sli, nulta ex pnrte in eis residente terreni cor" 
poris natttra^ sed ojus loco natura Paterno! divinitatit 
invecta, id tnmeii futurus sil non abjeeto corpore, aut 
per defectionem abolito, sed retenta veteri alqne ipsa 
originis suai materia. Nec difficilius percipilur , qul 
lib. de Synod. n. 48 dicntur caro assumpta etinm niito 
resurrectionem incoepissc esse quod Verbum ; si qui- 



hominis? An form» Domini forina servi, corruptio D dem, nt ihi declnratnr, jam lum babuit ut id opera- 



Inoorruptioni, aut vite valct reslstere mortalilasT 
Vincit semper fortior debiliorem. Verbum qtiidem» 
etiam ante resurrectionem, humnnam sibi conjunxit 
naturam. neque banc tamen ei gloriam imperliit : at 
hoc mirabile fuit benignitatis ipsius cousilium. Quod 
cum decrevisset, virtutem nattinB sua?, uti notat 
(in Psat. cxLiii, ti. 7) Hilaritts, ita ititra se cobibero 
opushabuit, iitei {in Psal, lxviii, n. 4, m Psat, lv, 
R. 12) in limo carnis infixo necdivinitatis suhstnntii 
esse vtderetiir. Venim Dominus nc Redemptor noster, 
peractis dispensationis stifle mysteriis , tnne primum 
ipse in profectnm cetemm ctaritatit emortuo el intra se- 
puUmm reheto corpari divintt natnne tribnit amscPr 



retur quod Verhi est. Ncc Interet lllud tract. Psal. 
cxLiii, num. 7 : Ipti habittii tervili id donatnr, ut 
qnod erat ( Deiis Verbum ) etset, in fortna scilicet Del 
esset; etinmsi idipsum in Psnl. cili, num. 8, non 
haberemuH apertioribus verbis sic explicatiim : Ha^c 
ei a Deo retributio ett, ut ei corpori qnod atsumpsit, 
Paternoe gtorice donetur ceternitat. Goi etiain deinceps 
obscuriim erit quod legil, Ghristum ante resurrcclio- 
nem (/uos intra secontinerc, nuncvero Deum tintuni 
esse? Quis enfm non stntim advertet duot vocari di* 
versas naturas natoralibus proprletvtibus suis nffee* 
tas? Nec mnjore negolio intelHgetur Ghristos per 
(loriam in nature Pa(eriue rediiase uniutem, cnjtu 



93 PRifiFATIO 

ofeHsUmem iiispeimlioms novUas imulnaL Qiiippe 
uuitaiem offendil oinnc dissidiiini. Cliristus autem 
ctijus una erat cuin Palre naturalis conditio, una hca- 
titudo, utpoie qui una cum eo inipassibilis, oinnipo- 
tODS, a'ternii5, semper in splendorc, semper iii gloria 
et clariute; coepil ab illo dissidere, cum carnis 
ncisirae infinuitates assumeiis, racliis esl inftrmus, |4is- 
fiibilis, morlalis, atque despectiis. Contra in uiiit;item 
pristinani secnnduni assuniptuni hoiiiineni rcdiisse 
diciUir, cum exuta morlaliutc, susceplaque l)ei glo- 
ria detiil esse infirmus, passibilis aliisque biimanse 
naturae conditionibut obnoxius. Ex quo seqiiilur, ut 
lunc tantum Deus et iiomo fuerit, cum natumles Dei 
homiBisqiie proprietates in se conjunciat habuit : 
id qiiod ita dictum, non quia ipsi post perceplam 
returractionis gloriam dcsierit esse subslnniia hoini- 
nis ; sed quia hoino repntatur Deus, cuin abjecu in- 
Armilaie atqne obscuriute qive naluraiii ipsius eon- 
sequitar, gloria quae Dei propri:i esi ei obtig<Tit. 
Nam nainr» sicut et rorm^e Dei noinine Hiiarius naiii- 
ralem Dei gloriam, qiiam interdum etiain formam 
glorke, et kakitum neturw potioris al)S(|ue iiila anibi- 
guilaie nancnpat, quoties de gloria ei sermo est iii- 
telligit {Lib. IX de Trin. n. 59, et /i6. xi, n. 43). 

49i. ferbis illius sic illuslraiis, explanari commo- 
divs jam possiint obscuriora veieruni dicia, maxime- 
que Gregorii Nyas., tom. ii, pag. 47, et Or. A Cimira 
Ennom., p. 584, aliisque locis, in quibus sicadsiruil 
ataumpii bomliiis divinitatem, ut veritatem corporis 
Donniliil coneuiere videatur. Neqne vero Hilario uni 
singniares sunt memorati loqiiendi modi. Dixil et 
Ambrosius, lib. i de Virgin. c. 3 : Verbum caro faC' 
ium ^it^ ut caro fieret Deu» : et lib. de Fide resurrecl. 
n. 9i : Tunc ( anleresiurreclioiicm)sfctiM<^iim carnem 
komOy nunc per onmia Deus; nunc enim secwidum car- 
msmjam nonnotimus €kri$tum. Quid illud Augusiini 
iii PmI. XXXV, n. 14, dc iftsa etiam aninia nostra : 
Cum aceepta fuerit iUa ineffahHis iielitia^ perit qvodam 
tmodo mens kumana, et (it divina? Hoc ipsum egregie 
illustratBernardus, iib. dediligendo Deo, c. 40. Ibi 
enim prclocutus de peKecta charitnie, quam in solis 
beatis perfectam esse postea declarat, virtutem illiiis 
ac naturam exponil in hunc moduin : Sic agici^ dbi- 
FiCAmi esi. Quomodo siilla aqum modiccs multo iufusa 
rimo deficere a se tota videtur, dum et saporem vim 
imduit et colorem; et quomodo ferrum igtatum et can- 
dtms ignis simittimum fit , pristina propriaque forma 
exutwm ; et quomodo solis luce perfusus aer in eamdem 
traHsformatur tuminis darilalem, adeo ut non tam i/iti- 
minatMs^ quam ipsum tumen esse videatur : sic om)iem 
tune m sanciis kumanam affectionem qnodam inelfayUi 
wsodo neeesse erit a semetipsa tiquescerey atque in Dei 
penitus transfundi voluptatem, Alioqim quomodo om* 
ma in omnikus erit Deus , si in hoiiuib de hominb 
QViOQfikuWPEiiZMifManekit substantia, sed in aiia 
formm, aUa gloria, aliaque potentia, Eaindein homiiiia, 
atiudictm, dei6catioiiem M:iximus Martyr, cap. i6, 
de Theologicls, cap. !20, divinis verbis sic exprcssit: 
jVafnrM emmmutkma liM cognithmo vmmatam komo 



GENERALIS. H 

^ factum Dei Verbum cognitione rvr^ns imjrlmi ; et 
kanc ad immutabilitatem corroborans^ non natura, sed 
qualitate divinam effecit^ perpetuo Hlam proprio sfo- 
nans spirttiu ar. tamquam aquam vini quatiiate ad vim 
ac firmitalem temperans, Nam ideo revera faetiis est 
komo, ut gratia nos constituat deos. Neque ignorari 
voliiit Hilarius qna raiione corpori nosiro, salva ip- 
sius naturtc veriiale, naiurain divioitails invchcndam 
diceret. Quippe in Psal. cxviii, lii. 17, nuin. ii, 
meiiieni stiam cxplicnt his verbis : Faciem Dominiad 
illumiiiationem suam Propketa orat, Ex majestate enim 
et vultu videntis nos Dei lumen accipimus, et deflexus 
in nos miscrieordite sute vuUus ad gratiam spiritalis 
virlutis irradiat, Vel certe rum judicii die aderit, cum 
visibilis in gloria pateritce majesiaiis assistet ; tune nos 

B faciei suce lumine iliumiimbit. Vt eiiim qucedam metatla 
atque gemmes NATunjc sCif: fulgorem in ea , qute sibi 
proxima siint , refundunt , et eeinulantetn speciem ex 
vicina sui specie prcestant ; et ut Moyses excontempia^ 
tione giortce Dei tumen accepit^ ita ut konorem gtorice 
suce contemplari populus non potset : sic et Propheta 
servum se Dei confifens illuniinari precatnr, et confor^ 
mis^ secundum Apostolum^ effici glorice Dei. 

195. H:ec qui perpenderil , nullum i^iietur scaii- 
daluiii , cuin apiid llilariutn variis in locis leget, 
Christum ('ccnndum assuniptum liumiiiem in foima, 
in natura , in genere nalura; , in nnitatc nalunc Dei 
per gloriain exsistcre, ut in ipso Deus cl homo jViiu 
auibo unum sint ; vel quod idem cst , euni per rcsiir- 
reclionis gloriain nasci ad id quod ante tempora erat , 

C sed quod in tempore lotum non erat , iiem, gigni ud id 
quod suum fuit , gigni ad perfectum Dei filiunt , ot pc«- 
nat suas sumere , m Spiiitum evolare, in tpiritalem re* 
dire naturam, totum Deum fier%(ln Psul, liv, niim. 7; 
/. XI de Tiinit., n. 11). lia^c cnim oninia cum tantuin 
soiienl plcnant atque perreclnm , qiianium hoinini 
licet, cuin Ueo consciisionem ; illibata humame na- 
lura: veritalc ab eo dicU sunt. Ilanc auteni coiisen- 
sioneiii in eo prxscrtim constiiuit . iit corruptlonis , 
mortalitalisetiiiririnil;itis loco siicccdanl iiicorruplio, 
liiiniorlalitas, virtus ac splcndor aiteniae clariiaiis; 
divinui prorsus , non hunian:c nalurx proprlet:ites, 
Quas ut obtinel quisqiie ex naturac diviiix consorlio, 
iti eliani obtinuissetChristus hoinostitim ul a Verbo 
assuiiiptus est, nisi Verbum natiinc suae vii tuicin ob 

D dispensaiionis mysterium cohibuissel. Sed hoc ex- 
pleto, laxata (ut iu dicaiii) nalurc divinic virlus hu- 
inaiiam lonj^c inrcriorein it:i snpcravit, ul pcnitus 
inlra ipsain absnrpta, hoc (Sl, prxdictis proprietali- 
bus divinis circunivcslita , nihil pr.c se nisi divinum 
tuleril. Tum caeteri homines, cum proptersocietatcm 
carnis cum Christo conjuncti siiil , ab eo in sc ipsos 
circiininueiiles excipicnl divinas illas qnalitalcs : qui- 
bus eflicietur , ul et ipsi gloria! Cliristi conforiiics 
fiant, ctsic Dens sit omnia in omnihus. Ha.c tota est 
llilarii de glorin Clirisli homiiinm(|uc d^yclrina , ca- 
tholicacfidei nihil repiignaiis, ctsisinguhiribus loqucn- 
di modis ciiuntiata. 
194. Quaiiquam noii obseurc si^niftcat^sese^d U<i^ 



95 PniEFATIO GENERALIS. M 

loqueiidi modosScripturaniin nucloriuie iinpiilsnm, A gianiium benliludinc non alicnum csse conficieliir. 
acpraesertim rum verbis Jonn. xui, 32 : Deui /lo/iorf 



ficavit eum in se , lum bis Piiil. ii, il : Dontinus Jesu$ 
in gloria Dei Patm, ex quiims lib. ix de Trin., n. 42, 
hoe conficit argumentum : Quem enim in sese Pater 
glorificavit , in ejus gloria conpiendus est : et qui in 
Patris gloria eonfitendus est^ el quem in se Pater glori- 
ficavit , in his sine dubio intelligendus est esse , quibus 
Pater esl ; cum et in se eum glorificaverit , et in gloria 
ejus sit confitendus, Non enim hic tantnmmodo in gtoria 
Dei esty sed in gloria Dei Patris est; neque glorificavit 
gtona exieriore , sed glorificavit in se^e. In eam eum 
ifuw sua eU, gloriam reiumendo^ et eam gloriam quam 
apud eum habuit, eum et apud se glorificat et in sese, Et 
quasi vim hujiis sci<tenliac , Deus honorificavit eum 



1. Quomodo Hilarius regnum Christi a regno Dei 
diitinguat. 

196. Utrumquc illiid regnum discernere videtur 
leinporibus, locis, noininiljus, ac beatitudinis gradu. 
Et Cbristi quidem rogno non aliud altribuit tcmpiis, 
qunm quod n morte cujusqne justi ad dicm judicii ex- 
ctirrit. Inde nulein incipit regnum Dei justis conce- 
derc. Ilnqiie regnum GhrisH est in nnimas justonim 
corporiliussoluta^i, regnum vero Dei in eosdein justos 
resurrectionis gloria douatos. Ilis, ut in Psal. cxlviii, 
n. 7, declarat, non in hoc saecuto^ nequein aere, sed in 
superioribus tocis sedes beati illius regni est constituta. 
At regno Gltrisli {puto quia solis animabus constat^ 



in se iioudum sniis expressi-set, hnnc rursum, n. 42, R quibus non congruat locns corporeus) corporcum locum 



sic explicat : In se enim Deus gtorificavit , id est , in 
ea natura qna Deus est quod est, nt sit Deus omnia in 
omnibus, Similia sunt qiiie ex aliis Joan. xvii, 3, 
verbi!» deducit in eodcm lib., n. 39, ubi ait:67or<- 
fica vero me apud te^ non idem est quod Glorifica me. 
Non enim semetipsum gtorificari tantum ita, ut sibi ali' 
quid sit proprium glorice , rogat ; sed apud semetipsum 
Patrem glorificari ab eo precatur, etc. Ex aliis verbis 
Pauli, v. g. Hesurget corpusspiritalCj Absorpta est mors^ 
ut sit Deus omnin in omnibus , et siniiiibus expressai 
sunt lliiarii de Gloria Cbrisli bomiuumve loculiones. 

§ YI. DE REGNO CHRISTI A REGNO DEt PATRIS DISTINCTO. 

195. Cum nd gloriani Ghrii>ti pertineal regnuni ip- 



non ita disertc nds^Tlbit. Nisi forte verbis tract. psal. 
cxx, n. 16, quibus sancti regno Gliristi gaudentes 
traduntur in sinu interim Abrahce coUocati^ quo adire 
impios interjectum chaos inhibit^ corporeum locum in« 
tcIligeiKJuin sentinnius. Longe mHgis animas corpo- 
runi expertes is decct, in quo aiias situm esse docet 
Doniini regnnm : nt pax et unanimitas sanctorum sit 
lociis, in quo rcliciler rcijuiescant. Quia, inquit in 
Psal. cxLVii, II. 2 : Domini nostri regnum in pace et 
unanimitate sanctorum est (et factus est in pace locus 
ejus) ; convenius ille beatorum, qui Dei {rectius Dtmiini) 
regnum cst , Jerusatem lanquam civitas pacis est dictus. 
Neiine negaveril quisquam boic ad regnum Gbristi 
rcferenda esse, cum de ea Jerusaleni sint dicta, quae 
sius, sicque de eo loquatur Ililarius, ut dirficullates c per resnrrectionem nondum consiimmata sit, de qua 



iion dosint; iniperrocta meritovidereiur supeiiordis< 
putatio, nisi eas consequenter iu his praelu<liis com- 
planare aut saliem prxinonstrare conaieinur. Porro 
Cbristum, pro duplici nalura, duidici ciiam ralione 
regnantem considerat. Et de divina quideni ipsius 
natura ulii dixit in Psnl. l\v, n. 12 . Illa ul semper est 
dominanSf ita et dominabitur semper; n. 13, de buinnna 
subjicii : (Jnigenitus Dei Filius , elsi regnavit semper^ 
non tamen semper regnavit in corpore. Neque de hoc 
scmpiieriio Gliristi regno nlla est disceptandi cnusa. 
Dbi enim llilarius unain Dei unigeniii cum Palre glo- 
riam, virtiiiem, potestatem ac naiuram esse demons- 
trat, nullum in uiriusque regno discrimen ponendum 
esse procerto consiiiuii. Insliluta igitur quseslio totn 



niinirum proximesubjicitur : Civitatem vero hanc vtvtf, 
ut ait Apostolus, tapidibus exstructam sanctorum c<Btu$ 
conformis gloriiB Dei ex resurrectione consummnt, 

197. Quod ad nomina atttnet, regnum Dei Patris a 
Filii regno diiobus pr.'esertim adjunctis distinguit:aut 
eiiim illud ccetesie regnum, cumsitnm ipsius respicit, 
atit cum ;evum, wternum cognominat. Quippeqiiod in 
psal.cxLiv, n. 16, et in psal. cxlviii, n.^^regnum o?- 
ternum, in psal. cxx, n. 16, regnumcoeteste.regnumca^ 
lorum.asternum el beaium regnum,el prologo iii Psalte- 
rium, n. 1 1 , sanctce civitatis et coelestisJerusalem tempora 
nuncupnri audis, ad nnum Dei regnum haud dubie per- 
tinet. Regnuin aut«*m Ghristi quam vis pluribus ac magni- 
ficis titolisappeilot, nusquam tamen coeleste aut :vter- 



est de regno, qnod Gbrislo btmiioi in tempore obve- D num ;quodqiiatenu8 nondlcat. inferius cxplicabimus 



nit. Ul antem dignoscalur quando in Scripturis de 
leiiiporario Christi regno sornio sit ; hanc in eodem 
Traciatu trndit regulam : i'bi designatiet tanquam de- 
monstrati smculi dominatio continetur; tempus illudos- 
tenditur^ quo gtorificato in gtoriam Dci corpori et nomen 
Dei donatur et regnum, Uode iuleiligere est, Cbrisluni 
In corpore regnnre tum coepisse, cum in corpore glo- 
riam accepit. De lioc Ghristi rcguo tri:i prtfsseriim 
quo^renda : primo qtioniodo illud llilarius a regno Dei 
distiiigiiai : deinde qui Millenariornm aliorunique 
eis afQoium non faveat errori : postrenio qoa in 
re velit cum Dci tum Ghrisli regna siid esse. Unde 
eum a reccpta Ecclesiap fide de sanctorum binc mi- 



198. Quanquaui hoc etsi ntisqiiain regnum seter- 
nuni, tamen in Psal. lvii, n. 6, requiem ceternam vocai. 
Inter hcec^ inquit, justi cujusque , tanquam Laxari in 
AbrahcBsinu requiescentis, lcetitia monstratur,,. Latitia 
justi esty cum viderit vindictam ; quia, peccntoribus pv- 
niendis^ deductum se per Angetos in iETERNAM reqciem 
tmtaiur, Et hanc qnidein requiem m Dei susceptione 
sitam se sentire in psal. liii, n. 10, sic significat: 
llabeat itaque hanc innocens reiigio fiduciam, nt... si 
quando injusta mortis vis ajeratur^ excedentem hnbita- 
euto corporis anima sciat in Dei susceptione requiescere. 
Ibi tnmen mallemu8tn5iisc#p/f oneDomtiit; nisusceptio 
Domini id esset, qaod custodia Donuni in his iraet. 



17 PRiOFATIOGGNEBALIS. 9S 

Psiil. cxx, n. i6 : ExeunUs aulem de corpore adintroi- A consortium concupiscit ; nihil Inde conficiliir, ut regni 



tum regni coeie$tis per custodiam Domini fideles reser- 
tabuntur, in sinu scilicet interim Abrahas coUocali, 

199. Ex duobus sui^enoribus locis definiro sic lU 
ceret iliud Filii regnum : Requies esl seterna anims 
jiistae, qu» excedens liabitaculo corporis, in suscep- 
lione Domiiii requiescal : aiit ex postreino, Sinus est 
AUrabs, in quo fideles nd introitum regni coeleslis 
percusiodiam Domini reservantnr. Regnum idem jam 
ei inct. Ps.ll. cxLVii, n. 2, vocnri audivinms conven' 
tum bfotorum , sanciornm ecetum, civitatetn vivis lapi" 
dibus exstructatn, qn.T, quia civii.is esl pacis, Jernsa- 
lem dicta slt. Rursnm in Psal. ii, n. 48, sed^s beatorum^ 
inP>al. cxLviii, n. 8, sanctce Jerusalcm regnum beatum^ 
et in Psal. cxli, n. 5 (nisi forte alium senserit Hitarius 



Cliristi el regni Dei diver>a beatiiudo demonslretiir. 
29i. Id forte comprohabit erfiracius, qiiod in Psal. 
cxLvin, n.8, de Cbristi regno adilUudsanctomm est 
regnum, per quod regnante Domino ud beutum regnum 
Dei Patris adscendent ; el mox : lUis proprius hic hym- 
nus est, qui per hoc sancto! Jerusalem regnum beatum 
cetemo regno proximi, post regnum Domini Jesu Christi^ 
in regnum Dei Patris Domino congregante ttansibunt ; 
et ad c:iicem : Hic ergo populus est propinquans, regno 
Dei Fatris per regnum FUii Dei proximus. liegnat 
itaque Dominus^ traditurus Deo Patri regnum; nonre^ 
gni potestate cariturus, sed nos, qui regnum ejus sumus, 
Deo Patri traditurus in regnum. Regni tradUio, lottra 
provectio est; ut qui in regno Filii eiimus, in regnoquo- 



locum /a/rortf, alium cceteris justisconcessum), terravi- B <yw« simus et Patris : digni per id regno Patris^ quia 



nnlium^ paradin incolatuSy et regnum hcereditatis 
Ckristi cognominatur. 

20J. Hinc non ob^curum esl, eum bnic Chrisli re- 
gno non requiem tantuoi, sed et be:iiituditiem, I.Tti- 
tiam, gloriam et honorein atirihuerc. Qiiod in Psal. 
cxvui, lit. 48, II. 10. confirnini, ubi de Laz:iri bcaio 
excessu haec h:il>et : Abrahce sinu continetur, et mise- 
riam vitm laborioscey beata quietis honore demutat. Ilu- 
jus tamen felicitdtem rrgni Dei be:itituilini co.Tquare 
Boo videtiir. Nnmcu:n prologo iu Psalterium, n. il, 
tripliceui gradum ad siilutem disiingiiat; rcgnoChristi 
DOii dat nisi secunduin, ei regno Dci supreinum rc- 
senrat. Cum enim primus gradus sit ad salutem in no- 
tmm kominem post peccatorum remissionem renasci; 
witqsu post pcemtentias confessionem regnum iltud Do- q pcr regnum Filil ad regnuin Patris perveniri, id eo 



digni regno erimus ct Filii ; proximi tum Patris regno^ 
cum Filii erimus in regno, Qiiis eiiim eos in eodcm 
bentitiidinis gradu constitunl, qni Deo propiiiqunnt, 
et qni ad enm pervcnerunt; qui regno ;i terno proxi- 
nii, cl qni illud sunt consecuii, quibiis nonnihil su- 
pcrest adscendenduni, et qui snminuin hciititudinis 
apicom oblinnerunt? Sed in qu» sit:> sil illa diversilas 
prius qu:ini peniiius invesligemus, removenda; sunt 
nonnullae suspiciones, quae e verbis superioribns 
orinntur. 

11. HiUtrius a MiUenariorum aliorumque eis affinium 
errore vindicaiur. 

205. Cavcndum in primis, iic cum Hilnriiis docet 



ttdmi in saneUg ilUus civitatis Jerusalem tempora reser- 
9aimm ; et postea consumnuUa in nos coelesU gloriu in 
Dei Patris regnum per regnum Filii proficiamuSy ctc. 
Rarsiiin io Psal. lxii, n. 7, Iripliccm meniorans vi- 
tam, in saeculo nimiruni, in Ahrahu! sinu, el iii coeio; 
banc quam misericordiam vocat, quia per misericor- 
diam Dei pKe|>aratur, duibus aliis meliorem nsseril : 
E*i enim rita post w/am, qna in Abrahce sinibus viven- 
dum esty in qua Dei nomen paupcris quiete benedicitur^ 
tecundumiltud prophetai. Nonmortui laudabunt te^ Do- 
mitsef sed nos qui vioiiiitif , benedicimus Domino, Supcr 
kas igitur vitat misericordia ea est, quce quod oculus non 
vidii, nee auris audivUy nee in cor hominis adscendity 
kis qui Dominum diUgunt prceparavU. 



intclleclii dixisse exislimerur, quo asserit Irenxus 
lib. v. cnp. 32, Chiisti regiium esse principium ineor- 
rupieUL\ per quod regnum, qui digni fuerint, paulatim 
assuescunt capere Deum. Hoc quippe dixit Irenaeus 
Papius ejnsque sequ:iciuin chiliastnruin errore imbu- 
tiis : a quo snne procul esi llilarii senlentia. Illefnim 
Domiiii regnuiu in spiritalihus deliciis constituit, puta 
In pace ei nnanimilate sanciornm, in Cliristi consor- 
tio et benediciione Dei; isii in terris ac voluplalihus 
terrenis : ul merito Augiislinus, lib. xx de Civ. Dei, 
c. 21, n. 2, carnoles iUos miUe annos vocct, qui in 
cnrnalium rerum arfluenlia ponuntur. Deinde apud 
istos rcgiium Christi non adount sancti nisi post re- 
surrectionem universum ; apud ilium autem eogaudet 



201. Itaque Hilarius videri nliquomodo poiest re- D Jus^us quisque slatim post monein. Prxterea ejus 



^um Christi sic spectasse veluti medium qnemdam 
slaiiim, miseriarum quas hic patimur expertem, sed 
Dondum ejtis coiisortem relicitatis, qiiae iiobis incoelis 
proroissa est Qiiocirca in Psal. cxix, num. 1, nobis 
de morte nostrorum noii dolendum esse hiiic prohat, 
<|aod iioilrorttfN abscessio spei communis sit acceterata 
froperoAo; et n. ii, docet, Cbrisii jussu acceleratio 
ttem regm eeeleslis orandam esse, cum ab eo prxcipia- 
Bur ut dicamus, Atheniat regnum tuum : quasi spe 
Bo^tra non simns potitiiri, uisi cum consummaiis 
omnibu^i sanctis regnum Patris adveniet. Cuin lamcn 
itrumqne illum locum niaxime confirmet verbis 
PMli, qniinii dissoiutionem corporis sui ei Christi 



opinionis, qua sanctos in regno Christi detineri di- 
cunt, donec paulatim assu(\scant capere Deuin, nulla 
est apiid Hilariuin vcl lenuis umhra. Postremo Chi^ 
liaslx sic cognominati sunt, quod mille annorum cur- 
riculo regnurn Domini in terris disierminarent : quod 
Hilarius nullo certo locorum aut temporum spatio 
definit, sed indefinite ad judicium usqiie protendit. 
204. Neqiie vero in his tracl. Psal. cxx, n. 16 : 
Exeuntes autem de corpore ad introitum regni coglestit 
per custodiam Domini reservabuntury id existiniandus 
est sentire, quod Lactantius, lib. vii, c. 2i, uhi ha- 
bet : Nee tamen quisquam putet animas jmt mortem 
protinut judicari. Omties tn una cu%iod\a delVnti^uv 



fiS^ PRifiFATiaGeNeBAUS. 100 

do)iec temput adviniai^ quo maxmu$ Judex meriiorum A Citrislo, qoo secus ^ ille, regoMidl Onem prsescribere 
facial examea 



£ui eiiim iii uiia custodiee voce cuiu 
illo coiisentiiit, in ea tamen inteUigenda longc di$8i- 
dei : cuin cu$lodia apud Lactautiuiu locutn quewdam 
ckiuso carceri siinilem sonot, apud Hilariuin autein 
pioxcctioneui Domini, ex cujus societute saiicti ab 
OQiiti nialo prot^gantur. Unde in PsaK cxix, u. 1, d<>- 
cet, iiiliil uobis a s:cculi violentia liineiiduro, cum 
Ckristi cotuoriium mors acquirat. Sed et lUerque koc 
niaxime discrepai, quod rum L;ictaiitio in una cusio- 
dia deiineaniur animie omnes, jiistai el Iniusiae, et 
quidem nullo pnevio judicio ; llilario in ciistodiatto- 
niiiii reserveutur una> auim.-e fideles aique justus et, 
ut iii Psal. Lvu, n. 7, iimuit, prxmisso aiilea judicio. 
205. Lackuitii opiiiioiil affinis est TertuJUani sen» 



videaiiir? Qui eiiain sibi ipse conslai, cum in PsaL 
Lxv, n. 15, doeel, Chri&lum sa?culo dominaluruniy 
cum evacMooml oiiiiitfm priHcipatnm el potestaiemj qtiod 
non fiel nisi cxlremo judicio ; poslquam in PsaL lx, 
II. 5, iradidii, euin regn:iiurum esse donec poD:it uA^ 
micos suos sub pedibus suis, ui ttmpus iltud, quo eum 
reguare douec ponat inimicos suo$ suk pedibut tuis 
oporm, a generatiom usque in generaUonotn sit eowk- 
prehensum^ lioc est, ut iliidem exponii, a tempope 
mortaliiaiis nostr» ad illud, quo immorlalia corpora 
receptttri, in asternam viiam. rege»eraiidi siiibu&? Qul 
in uno loco judicium iiovissimum regnj Cbrisli ini- 
lium, in aiiero fiiiis sine piigna iiitelbgiur ? 
208. Nec pugnat iilesecum, nec MarcelEerron favet. 



teiili;i (TertuU. lib, de Anima^ n. 55), qtia licet inar- B Nam ul alibip.issiin,it»elinipsuinmetPsalmum lxv,. 



lyribus pandisum concedat, reliqnns lamen aiiimaai 
in recestu intimo el in ipsa terra operto el intra ipiam 
clauso in dieiuDomini(lolinet.Sed bancdistiiietionein 
igiioral llilarius, qui uon martyres solos, sed justos 
ouiiies, non in sublerranea inferoruia obscuriinie, 
sed in beatc quieiis hoiiore, Chrisli consorles facit. 

306. Sed iie Vigilaiitio quidetn suffragatur, quem 
Uieroiiymus (Uieron, coni. Vigilant.)^ ubi inemoravit 
soutire, vel in sinu Abrahm^ veL in loco refrigerii, vel 
subteraram Dei animas Apostolorumvel Martyrum con^ 
tedisse, nec posse suis tumulis et ubi volnerint esse prce- 
sentfSy eum subinde su^illal his verbis : Senatorice vt- 
delicet dignitalis sunt, ut non iuter homicidas teterrimo 
careere^ sed in Ubera custodia^ in fortunatorum insuUs 



num.i5,Cbristumeiiani niodo regnapeeoncepiis verbift 
prolileiur. Neque docet eum a judicio regnaluruinsim-* 
pliciter, sed n^naturum soium^ utregnum ipsiuSyquod 
modo iN-incepa nHindi hujus nonnibil pertni'ba>, luiic 
inlegrumeiabsobiuiro fuiurum sil, eit a iiullaadv.ers.% 
poiestnie dLslraliendujii. 7«iic, inquil, SOLUS m viriuie 
sua swcuio dominabilur, Nunc enim quamvis regnel^ 
tamen princeps iiujus smculi petiU ui modo triiiei 
Apostolos cerneret ; el sunt spiriialts neqnitim, adver'^ 
sum quas spiritalibus. nos armis beatua Pauias instruxit^ 
lline saiis- significai, se iion intra lempus, quod ad 
jiidicium excurrit, regnum Cbrislii ooarclare. Sed ei 
in Psal. Lx, ubi dixil : In eelerno regno consedenten^ 
oportet regnare donec ponat immfcos suot suk pedibu^ 



el campis Elysiis recludantur. Tu Deo leges ponos ? C suis, prudenter cavens ne cuin Marcello regm fiiieia 



7i| Apostotis vincula injicies^ ui usque od diein judica 
teneantur custodiOy nec sint cum Domino mo, de quibut 
seriptutn e«l, Sequumur Agnum quocumque ierit, Si 
Agnus ubique ; crgo ei /ti, qui cum Agno sunt , ubique 
eue credendi sunt, Et cum diabolus et dasmones toto 
uageiUur orbe^ ei celeritate nimia ubique prcesentes siul : 
Martyres post effusionem sanguinis sui arca operientur 
incluH^ et inde exire non poUrunt? Ct vero lliiurium 
cuin Hieronymo polius facere quis negel? Cuiu eo 
qiiippeSanctosnon solum Qbcisii comiies essc assc- 
rii» sed ei in Psai. cxxiv, n. 5, prcdical eosdeni nos- 
iri es-^e lulores atque custodes. Iino lib. xi de 
Trin., n. 3, iiiter teslimonia divinilalis Cbrisli iliud 
non siiel, quod hunc apostoiorum ei martyrum per 



asserere existiinetur ; adjecii, noit ut rex ipte lum 
non sit : sei cum tradideril regnum Deo Patri, eoure' 
gnabit his ipse qui reges sunt, Ita dum expendimus 
quid sit regnum Deo iradi, et quo inodo Ckrislui 
regno non ccdal quod Palri tradiderit, aensim sine 
scnsu discimus qiiid sit regiium Dei : qua. parte dift* 
lincie percept», minui erit absirusum quiil Hilftriui 
de Cbrisli regno seiilial. 

UI. /n quo Biiarius situm veiit regnum Dd , m quo 
regnum Ciiristi. 

200. Regnum Dei est^ ut. ipse definit in Psal. ir, 
n. 4i, tt^i peccaium vinaiur^ ubi mors perimitur, ubi 
non regnat liostis. Mor& autein non perimilur nisi per 



wriuiumoperatiotkes resonantsepuicru. Quacnaju aulein D gloriosam resurreclionem , secunduni illud Auguslini 

sancioruiii tumulis eilerentur viriuiuin operationes, 

lib. in Constanlium n. 8, sic explica^ : Sanctus ubi- 

que beatorum marlyrum sanguis exceptus estf et oeiie* 

randa ossa quotidie tesiimonio sunt ; dum in iiis doB* 

mones mugiunt^ dum cegritudmes depeUuniur^ dum 

admiraiiotmm opera eernuntur, elc», ut non dubium 

sil, qitin preces nostras. coram sanctorum lumulif 

fusas approiiaril, seiiseritqu«ieos illaspossepercipere, 

iisque percepiis eo, quibus indigemus , pro sua pio- 

taie apud Doininum nobis impeirare. 

S07. In quoigiMirregnum.Filii a regno Patrisdis- 
ccniit? Aul quomodo ei salieu^ errori non favct, ob 
(^ueoi Marceliui^QiliiH dai|Uiatus.aii^d^i2osiAii|$ fuii, cuio 



Serni. ^5, n. 5 : Jfori^itti* et in nobis mors : sod 
quando ? In pne sacuii^ in resurrectione morluorum, 
Unde et llilarius paulo p«ist aliala verba subjicit : llo€ 
nobis erii regnum Dei^ cum omnibus vitiorum nostrorum 
acuieis coHiusis.iabes erit corporete infirmitatis absorpia. 
Dei igitur reguum gloria est cfirporis , cui mors non 
amplius dominaiura sit, sed beata el xlema vita : 
adeo ut Cbristuin Deo palri regnuin tradere nihii 
aliiid sit, quam glori;e corporis sui nos conformee 
efficere. Nec lalei cur lioc reguum- Dei vocet, cunre 
dicat ei a Cbristo iradi Nam cum aeierniias Dei pro* 
pria sii, ^us proprieuti iios subjicit Christus» ciun 
xlemos. eOicit Uoc &ensu expiicaiM UUwrius tradi- 



m PRiEFATlO CENERaUS. 102 

lioncm rcgni, ea nihil Cbrisio dcnii, sed nobis niul- A Uiius iiegari indidem non h:ibebia, aut certc qui ini- 



luai aci|uiri uou iuimerito lcbkilur iii his lib. xi de 
Trin. n. 3U : Troiel ergo regnum Deo Putri : non t/a, 
lanquaitt iradem poie*lale conccdat , ted quod nos cou- 
[qrmet gtori<B corporis sui facli reguum Dei ^rimus. 
^ou enim ait, Tradet suuni regnum; sed, Tradel rt- 
QHum^ tffectos nos per ylorificationem corporia sui re* 
gnwu Deo traditurus. Qaibussiuiilia sunlislha:c Tract. 
Ps. cxLviii, n. 8, jiin supeiius relata : Regnat itaque 
Dominus tradilurus Deo patri regnum; non reguipotes- 
tate cariturus^ sed nos^ qui regnum ejus sumus, Deo 
patri truditurus in regnum. negni traditio noslra pro* 
veciio est, Eninivero si regnum Dco lutn iradeinur, 
pim glorlu corporis Cbrisii cnicioiuur conrorines ; 
triidiliflne illa inuliuin accedul nobis, sed Clirisli re- 



qua:igeiites ad novissiinumjudiciuniappcllat, parijure 
credcndiis sil criuiiuum vindiciaiu ad illum diem 
pronigalam arbilraii. Si vcro vorbdrum tuperiorum 
ordine rcrum onio signiflcetur ; sauciis aute Doi 
proveiiit »dspcctus, (|uam Cbrislo ad judiciuui ve- 
uienti obviam lani : adeoi|ue antejudiciiim etiii regno 
Cbristi iaciem Dei contemplantur. Sed de illo Christi 
reguo si quid cx|uscari disiinctius licoat, indagemua. 
iil. CMicurrit !'* in Psalm. ii, n. 42 : Christus re- 
gnat in notns^ cum per eum ipsi dominorum in nos jure 
regmimus. Quod licet generalius diclum, et ad eos 
coaptari possc videntur, qiii adbuc in carne degant; 
qiinmdiu tnmen nobis cst non modo adversiis spiri- 
tales uef|uiti;is, sed et advcrsus c.irnem et snnguinem 



gno uibil dctraheiur : iinmo cum hnnc gloriam ab eu ' assidu^i cuUuctatio, quis iios pieuo et absoluto doiiii- 



simus muiuuluri, ci tum iongo absolutius subjiciomur. 
Apertius et boc approbari sic poiest : Cbrisius nos 
regnuin trndit, cum reges efiicit; regesauiem efflcit, 
ciun Del, qui maximus est rex, bxTcdes ; Usredes au- 
tem Dei nos constituit, cum sui cob;jercdes. Neque 
lix^e uo.stra suoi, sed Uilnrii ipsiuti in fsai. n, n. 43, 
aic senicotiam suaiu explicaiitis: Qui Imredes Dei pw 
Uu, colimredes autem Domini nostri Jesu Christi eruiit^ 
per id. quod ofUrnQ Regi cohteredes sun$^ id neces^e est 
coasequantur ut regts unt, AU\Ui Ctiristo de bxTediinie 
^ islorta ipsius nibil tum peribit : niliil igitur et de 
rcguo; sed, ut loquitur iu l^sal. lx, n. 5, eonregnabit 
ipHi qui reges swU, cnm hnc sciticct speciali gloria, 
quud lii ab ipso babeant ul rcges sint. Ei tuuc quem 



noriim in nos jurc regnare concedui ? Qu^itenus autem 
hoc ju&ti per ChridUun obtineani, iiecdum exploratuuL 
212. Liquidius nonnihil prui se fert tractatus 
Psal. cxix, n. i, ubi Hilarius nixus a|>o8loli verbis, 
Cupio dissolvi et esse cum ChristOy dlsertis verbis elo- 
quitur, qiUMl justis eonsortium Christi mors acquirat. 
Ncque aliunde qu^rendum fMitimiis, cur reguum 
Christi nuucupet tempos illud quod jnslorum mor- 
tem excipit, quam ex illo Chri!>ti cons^M^tio quod 
aposlolus dissoluio corpore sibi sperat. Iitsiim etiam 
inodmu, qiio juNtoacarne exutos inteaigalcum Cbristo 
bubitare, in Psal. xci, n. 9, aliis ejusdem apostoli 
verbis sic explicat : Oportet autem cognoscs qHtdem 
quomoda iu requiem , quam impii «on adibunt, pii et 



admodum ipse regnans in gloria corporis subjicienti ^ '^*'^ subjecii polerunt introire : necesse est enim spem , 



sibi autir^ria subdetur , iia uos gloria? regnautis corpo- 
ri$ sui subdemur ; ut in ea siinui claritate^ qua regnat 
iu corpore : quia corpori ejus conformes erimus. 

ilO. Uaque cutn llilarius a milieiiariorum opiuione 

looge sit alienus, cuinque regniim Dei, quod sauctis 

t^tum poai resurreciioiiem concedii, gloriam iiilel- 

Ug^t corporis; uiliil vetat quoniiiius sensisse exisii- 

meiur, selernam beatiiudiuem ipsumi|iie Dei conspcc- 

tum sanctis ^tatiin a morte indulgeri. Neque aliud 

conGciiur ex eo quod nit lib. xi de Trin. num. 39 : 

Tradet amem Deo Patri regnuiUt et tuuc quas reguum 

i)^q tradiderit^ Deum videbuut. lude enim non magis 

scquitiir nt uon antea viderini, qunm cuui iu Psal. lxv, 

n. 13, docet (^bri&ium tunc sa^cuio douunaturum 

cum cvaciiaverit omuem priucipa^um, iiou sequitur 

ut Ron antc dominatus sit. Idem dicoudum de bis 

t^act. Psal. Lxu, num. 3 : Hoc animm dciiderium^ 

kfvc sitis spei ejus ei/, ut Dei sibi proveniat adspectus, 

ut quam primum raptut in nubibus^ Deo Christo obviam 

eleButus appareat. Imo ut hinc concludatur, verbis 

ut Dei sibi proveiuat adspectus, jiidicii diem notari vel- 

ot quo opiatus sauctis Dei iniuitus obveniat ; prius 

impetrandiim est, haecad idein lempus portinere, ad 

quod siibscqueotia, ut quamprimum raplus in mibi' 

bu$, et€. Sed et hoc obtento, consignaiam habebis 

diem valde in Scripturis testatam ; qua tKei cooapeciuB 

Biiiverso justori|i9i ccBtui eoiicedevdoi sit : at hanc 

tpcatit^diueu^ sauctis liugqlU quotj^M a nobis HMiniB- 



quw maUs megatm esi , bonis reliuqui. Sed si Christui 
Dei reqidu est^ ergo hi , qui in Christo erunt, erunt m 
Dei requie. In Christo velle esse se Apostolus clamat^ 
dicens : Sequor autem^ si apprehendam in quo et appre- 
bensus sum , etc. , ct nios coucludil : Ergo per con- 
j»mciianem carnis assMmptat sumus m Christo; nos qui- 
dem Jniei iiu fide, sancti auleui, ut ita dicam, re. 
Omnes enim, iiM|uit ei i» Psal. xiii, n. 4, cwrrimus ap- 
prehendere in quo apprehensi sufnus a Christo^ id est^ 
inveairi in ejus corpore quod e» nobis ipse prcesumpsit^ 
in quo ante comtitutionem nmndi a Patre sumus eLeetf^ 
in qno reconciliati e» inimicis, et acqmsiti sumus ex 
perditis, iu quo aposlolus cum damno umtersorum 
optat ittiMmri dieens, Et omnia ar^tror ut stercora , «< 
¥ Christum hurifacmm, ei iuveniar iu iilo^ 

213. Quid, quxso, bac sibi voluntf Nisi nostra 
nos fallit opinio, Hiiariua PauU verl>a, Cupio dissoim 
ei esse cum Ckristo, ex istis ejusdem apost4)li, Sequor 
autem si apprehendam in quo et apprehensus sum, in- 
tcrpretatus, sensit saiu:tus, carne deposita , earni 
quain Christus ex noliis assunipsk conjimgi, in eaque 
requiescere dunec propriuin corpus recipiant : et 
hnnc sanctoruin in eorpore Christi requiem, regnum 
Chri>ti nnncupiivit. Iiitellectuiu hunc conflrmat quod 
in verha Psal. xiv : Quis requiescei Ui monte sancto 
tuo, ftic edisserit n. 5 : Qmdsublimius Chrittof^Quitkfe 
excehius Beo noslirof l4ons mitem ejue ett iHud, quo/t 
ex komne eorput assumptH^ tn q«» iMne ^^Uk\ U vii^ 



105 



PUAFATIO GENtllALIS. 



104 



biims et exceUui super omnem principalum et potcsta- A corporis Christi neri consortem : deinde lioc ab eo 



tem et omne nomen. El po>l pni(.'a : Si ergo rrquiei 
noslra spes omnis est in Chrisli corpore, ei cum in monie 
«fl qniescendum; montem.non aliud posiumus intelli' 
gere, qttam corpus quod suscepil ex nobis, Ad illud 
enim post hibitationem Ecclesia scanditur^ in iilo in 
Dotmni sublimitate requiescilur, in iilo cum angclorum 
ehoris^ cum et not simus Dei civii as, sociubimur. IWud 
quippc quo post liabitationem Ecclesio! scaudilur, iiiliil 
aliud inielligere esi, <|uam quo proximc posl niorlem 
migranl, qui in Ecclesi;i' sinu el charitate obicrinl. 
Quam gratiaui nobis precanlur pnslrema h;cc cjusdem 
Tractatus verba : Habitantes in Eeclesiaf tandem in 
gbria corporis Christi quiescamus. 
214. Hur rererri potest quod cap. 4 in Mattli. n. 5, 



iiiicr lioniiiics qui in cariie degant, et eos qui corpus 
exuerint, discrinicn statui, quod ill:s ad Chrisii rc- 
gnum palens aditus, his iii eodem jam incolatus con- 
cedatur. Ex quo etiam conse;|uitur, eorum maxime, 
qui ex hac vita migMverint, proprium esse ut in 
Giiristi rcgiio haiiiteni ; quainvis alii quoque, ob in- 
diiltum eis jus paienieinqut; adilum, in corpore et 
perindt) iii regno Christi csse interdum pra:diccntur. 
Quocirca in Psal. li, n. 19, Judseos quia a jure illo 
cecideruiit, et innilcrnate sua aditum sibi pa:entem 
prai^.cluserunt, avulsos vocat non modo a Christi cor- 
pore, sed ei ex illo beatiiudinis regno. Imino in Psal. 
cxYiii, lil. 15, n. i% fldeles, qui in pecc:«tis demo- 
rantur, a coelo cadere. eoqne vxbW peccatores esse 



hibel : Beati mites ; quoniam ipsi haereditabunt terram. B ubi arnrmavil in hiinc moduni : Quisquis cceli doclrinm 

Mitibus lerrcB hcBreditutem potlicetur^ id est^ ejus cor- 

ports, quod ipse Dominus assumpsit, habiiaculum. 

Nfque jain obscuruni esse debei, quoJ in Psal. lxii, 

n. 4, meinoralis nonnuliis sancti viri viriuiibiis a«lji- 

cit : Son nisi per hoec probati (qui fueriiit), vei as- 

sumpti habebuntur a Christo, vel ei obviam rapienlur 

in nubibus. Eoruin enim, qoi probalx vitie ruerint, 

pro diverso tempore quo liincexccsseriiii, merccs di- 

▼ersa r.itione enuntiatur : ut si iinmineiite judicio 

obierint, cum propriis corporibus obviani Chrisio iii 

nubibus rapiantur; si ante, a Chrislo assumpti iii ejus 

corpore requiescant Aut cerle (qiiod eodein rcdii), 

sanciorum eorumdem duplex stitus distinguitiir, ut 

primum post hanc viiam habeantur a Christo as- 



sumpti et in ejus corpore requiescant; ac demiim ju- C j,,^,., acquirat. 



et spiritalis gratia: particeps factus , in peccato demo* 
rabitur, non terrm peccator est i7/e, sed coiU : liaiic 
dicii stii ralioiieiii subjicii * Omnes enim credentes in 
se Dominus noster Jesus Christus cot^ciiuvil et coHo" 
cavii in cosleslibus : ex quibus qui decidet, tamquam coeli 
pcccaior argnitur. Sicut igiiur h.TreJes vocamiis fliios 
sive quibiis p.itris obtigerit lixreditas, sive qulbus 
tiuiluin destinata sit; ita ct Ililariiis in i.hri^ti cor- 
poie ac regno habitare dixit cum eos quibiis hanc 
graliain ineruil Cbristus. tuin eos qaibus illain con- 
cessit. At qiiautuin distat mter haeredilatem desiina- 
tain, et acquisitam ; taiituin dislare credidit inter ho- 
mines quiliiis habitandi iu Chnsti regiio potesias 
facta cst, ei inter juslos quibiis contortium Chritti 



dicii die, propriis corporibiis receptis, obviam Christo 
in nubibus rapiantur. Eodeni sciisu in eodein loco 
pro diverso illo statu sancti dicuntur apparentes Filio^ 
vel sutcepii a Filio ; puU appireiitcs Filio, dum ei 
obviani in nubibus rapiuiitur; suscepli autein a 
Filio, dum in ipsius corpore requiesciint. Hiiic in 
memoriam revoc;itur, quod supra ex trart. Psal. 
Liii, n. 10 audivimus, excedentem e corporis habita- 
culo animam in susceplione Dei (vcl Domini) requies- 
cere^ hoc est, a Filio susceptam esse, donec rccepto 
cnrpore in nubibus ei obvia appareat. 

ii5. Ililarius quidem in Psal. lxi, n. 5, necnon in 
Psal. LViii, n. 6, et alibi in unuin respiciens jus, 
qiiod a Christo, ex susceptione carnis nostrae, uiii 



!216. An vero sancti illi, quibus nova qiiadam ra- 
tionc cotuortium Cfiristi mors acquirit, aliterin Cliristo 
liabitent, quain quod ei per dileclionein coha^rentes 
in beata corporis illius coniemplalione conquies- 
cant , donec propriis corporibus receptis gloriae 
corporis illius coiifornies effliiantiir, ut non ex- 
plicai Hilarius , ita nec deflnirc libet. Aliis etiam 
dcflnieniJum ptTmiltimus, utrum eis, prapter corpo- 
ruin gloriam, nihil ad beatiiiidinem deesse senseric. 
Qtianquam quid eis dcAidcranduin , ^i Dco fruantur? 
Aut qui eos Deo friii non sensit, quos ciim Cliiisto et 
in Cbi isto esse credidii? Ut eniin raiiociiiatur Grego- 
rius, lib. iv Dial., c. 2), veritas per se testatur : 
Vbicumque fuerit corpus, itluc congregabuntur el 



versis hiuiiinibiis facluin est, ut in glorioso ejusdem 1) aquitce : quia ubi ipse redemptor nosier est cor- 



corpore habiurent, generatiin ait, homincs in Christo 
coexcitatos et a dexiris Dei in coclestibus collocatus 
esse. At habitationis hujtis gloriain eis solis, qui iu 
Chrisii fide ac dilectione ad mortem us(|ue pcrseve- 
raiites, ab indulto jure noii ceciderint, oblingere 
haiid ambigue in Psal. li, n. 17, declarat his verbis : 
Qui enim non manebit in Christo, regni Christi incola 
twn erit. Non erit autem, non quod sibi non patuerit 
incolatus ; universis enim patet ut consortes sint corpo- 
rit Dei atque rrgni; quia Verbum caro faclum est^ et 
habitavit in nobis, naturam scilicet in se totius humam 
generit atiument, etc. Ex eo quippe loco observare 
est, 1* uiium Hilario et idem esse, regni Chritti et 



pore, illuc procul dubio coUiguntur justorum animce. 
Et Paulus : Cupio dissoM, et esse cum Christo. Qui 
ergo Christum in ccelo etse non dubitat^ nec PauU am- 
m«m fit c(e/o Mie iie^/i^ lloc certe non negarit Hila- 
rius, qtii cuin Cbristum in coclo esse iion (Iiibitet, 
niliilominiis ibi justos, nbi Chrislus est, post mor- 
tem esse arflruial. Nam cum, inquit lib. ix dc Trin. 
nuiii. 50, Pater vetit credeutes in Fitio vitam ffternam 
habere^ FiUus vult illic ubi ipse sit esse credcntet* 
Nisi forte cohabitare Christo non sit (Btemilas. Si antem 
Chrisio cohabitare vita xtiTna esl, a^terna igitur Tita 
potiuntor qui cum Christo sunt. Atqui cx sententla 
llilarii cuin Christo sunl, qui in rcgiio ejiis sunt : ilU 



105 



PHiEFATlO GENEHALIS. 



iOC 



ci^o poUunlur vfu aelerna. Polcst el iHinc hoc aliuii A qui lamcii dc fidc, qua coDlnm a Clirislo aperlum 



conGci arginnentuui. Qui Ciirisio coliabiiant, illic 
sunt ubi Cbristus esi : atqui Clirisius cst in coelis : in 
ccelis itaque suut qui Cbristo coliabitant. Porro qui 
in regno Cbristi sunt , Cbristo cobabilanl : illi igilur 
pariter sunt in coelis. 

217. Pra^terea eos, qui post banc viiam Cbristi 
Consortes fieri merentur, faciem Dei intucri in Psal. 
cxLii, iium. 9, non obscure signifK at bis vcrbis : Non 
aterlas faeiem a me ; el simUis ero deicendenlibns in la- 
cum. Lacumpcsnalem inferorum locum Scriplura com- 
memoraL.., Ergo nisi facles Dei^ qui utique Chrislus 
est, qui imago Dei invisibilis est , unicuique sanclo ad- 
fueril; erit illis similis, qui poence inferni depuicUi e 
tita hac sine spe quielis excesserint, Undc in Psal. cxix, 



snnciis numr|uam non palrre crcdimus, ndbiic dubi- 
tanl; uiiro bic expendant ipsi momenla praecipua, 
quibus camdem in Ecclesia semper vi^uisse nobis 
constilil. Et martyres quidem coelo gaiidere gra^ci 
latinique Patrcs, si paiicos cxcipias qui millenariorum 
errore iinbuli sunl , magno consensu docent. Immo 
fideni iiosiram jam xvo suo recepiam piobal Irenaei 
at(|ue Tertulliaiii labor, ut eani ex animis fidelium 
extorqueaiit. Tuin sincora marlyrum acla relegenles, 
vix unum reperieiit Jusiinum, qui non liac spe passus 
sit, quod moriens coelum niigraret. Ilanc lidem, quam 
conceptis verbis plerique profiteutur, sxpc Oeus vi- 
sis certiorem fecit. Adeo vero publica erat, ut mar- 
tyres Cbristi de ea et a judicibiis suis interrogatos, et 



n. 4 Adam jam gloria donaiuui dicere non dubilat : B abeibnicis popiilis irrisos lcgamus.Ncc leve ejusdera 

fidei testimoiiium est pia plebis cbristianx consue- 
tiido, qua ad mariyres restinare solebant, eosque ro- 
gare, ut cum ad Deum in coclum pervenissent , sui 
apud euin meiiiores esse dignarenlur. Quid eos me- 
moremus qui martyrum acta conscripserunt,cum illos 
coelo ac Deo potiri ^iiain plurinii significent, ne unus 
quidem neget? Denique fideiu eamdem olim iii publi- 
cis Ecciesi:(i precibus consigiiatam non negabit, qui 
antiquumOrdinem lli manum, aul Missale Goliliicum 
lib. 111 de Lilurgia Gallic. edilum, nrcnon Sacramen- 
tariuiu Gailicanum, quod e ms. aiiteannosnnlie exa- 
rato tom. i Musxi iialici insertum cst, aliaiiue id ge^ 
nus sacrse aiiti(|uitalis monumenla consulel. Jam vero 
cum coelum non sanguis noster, sed cbarilas aperiat; 
eo mariyribus aperto , cxteris quoque justis patere 
facile comprobaiur : idque revera Patrum corunidem 
auctoritate et iisdem fere argumentis compertum ba- 
buimus. 



Adam confessus , veniod reservatus , glorificatus in 
Christo est, 

218. Aliunde etiam conslat, nunquam eam llilarii 
senientiam fuisse, utnullisancto antejudicluincoelum 
palcret. Hujus bodieque incolas est>e qtii in passione 
Domini resurrexerinl, se existimare declarat iii Psal. 
u, n. 26. Neque eum de Domini sui beniguiiale tam 
male sensisse crediderim, u^ cum in Psal. lxvii, 
DDm. 27, narret eum Virtutibus coslestibus animisque 
Sanctorum iter ejus praseuntibus coeluin conscendisse ; 
Cbristus beatos illos Sanclurum animos itineris sui 
coniites passus, cos secuin in patriam coelebtem reci- 
pere dedignatus sii. liiimo etiam post Cbiisti iu coelos 
adscensum, piotomartyrem Stepbanum eo se rece- 
pisse, ac Tenienti ei a Paire iii primoribus coeli oc- ^ 
corsum esse innuit in Psal. lviii, num. 6, ut ibi ob- 
servabitur. Hanc quoque c;ttcrorum Mariyrum spem 
fuisse ut , mactatis corporibus, in coelum evolarent, 
sic in Psal. lxv, num. 23, teslificatur : Per h<sc igi-- 
tur genera pcenarum martyres in fidei testimonium cor^ 
pora sua hoiocausta voverunt, ut in Dei domum, id 
esi^ in calesiis domiciiti habitationem, consummatis 
Kostiarum suarum sacrificiis iniroirent. Certe si, ut ait 
Ambrosius, episi. 29 ad Irenxum , num. 8, ipse est 
DondnusJesus summum bonum; aegre admodum per- 
cipi polest, quomodo ii, quibiis consortium Christi 
mors acquisivit , noii fruantur summo boiio, aut non 
sumnie fclices sint; maximeex sententia Hilarii supe- 
riore § explicata, qua Cbrislum etiaiii secundum bo- 



§ VII. DE JUDICIO KOVISSIMO : AN ALIQUOS U1LAR1U8 
AB EO EXCLDSERIT. 

220. Scripsit non ila pridem vir celeberrimus, Hi- 
larii dc judicio novissimo non ferendum esse erro- 
rem. Ac licct in quo situs sit ille crror , ibi non de- 
claret,antea lanien satis significalbanccensiiramsuaui 
in id cadere, quod in Psal. i , n. 16, ail : Cum enim 
dicit : i Qui credit in me non judicabitur, i exemit judi- 
do tideles;et cum subjecit: s Qui autem non credit jam 



minem tolum Deum profiietur. Et vero libro x de D jtirficafua est, > nonadmisit ad judiciuminfideles; et 



Trin. n. 54, latronein Cbi isti regtii, qtiod coiifessus 
fuerat, sic coiisorteui facit, ut in eo non qualeiiicuin- 
que felicitatem, sed consummatce beatitudiuis delicias 
sit adeptus. 

219. Hanc de jiislorum a nobis migrantium slatu 
dispulationem curiosius prosecuti, aii eis coelum con- 
tinuo doiiari firma Ecclesiu! tradiiione deinonsirari 
posset, inquisivimus. Hinc non modica paiata erat 
disserutio, in qua primo quid de inartyribus tum 
quid de csteris justis majores nosiri senserint, expo- 
Debalur. Sed nc prxfatio, quae modum jam excessit, 
in immeDSum crescat, et ne extra Hilarii nostri fines 
excorrere Yideamar, eam supprimendam duximus. Si 
Patrol. IX. 



num. 17 : Sed adempto in credentes tion credenlesque 
judicio, causam Dominus judicii el auclores in quos 
judicari necesse essel , adjecit. Sunt enim aliqui inter 
impios piosque qui medii smty ex utroque admixti, neu- 
trt lamen proprie^ quia in idipsum constiteriut ex utro- 
que ; nec fidei admiscendi, qnia sit illis aliqnid infide' 
liiatis insertum; nec infidelitati deputandi, quia 
aliquid habeant et fidei. Et post pauca : Hi ergo judi- 
cabuntur, qui neque ut pii non judicubuniur, neque 
jam fuerint ut impii judicati. Quod rursum iii 
Psal. Lvii, n. 7, explicat. 
221.JamolimnionueratOrigenesloni.i,edit.Huetii, 

p 12, nonnullos bis verbis i Psalini : Idco non resuf" 

k 



107 PRiEFATIO GENERALlS. W 

gent tmptt in judtcium, adducios esse, ut impiorum A cet, qiios nihilominus inferno ultOl^ iQterim excipi 
jtidicium negarenl. Hnjui loci, inquit, auctoritate freti ac puniri profiletur. 



ihnpiidorei quidam ex fidelibus, negant malo$ resur^ 
rectionis eompotes futuros, aut Dei judicio dignandos. 
Et in liunc quidem scoputum incidisse videUir Lac- 
lantiiis, lib. vii Div. |n$lit., c. 20, ul)i de judicio ex- 
Iremo scribit : Nec tamen universi tum a Deo judica- 
buntitr, sed ii tantum qui sunt in Dei religione versati, 
Nam qui Deum non agnoverunt, quoniam sententia de 
Ms in absolulionem ferri non potest, jan\judicati dam- 
natique sunt, sanctis iitteris contestantibus , non resur- 
recturos impios in judicium. Judicabuntur erqo qui 
Deum scierunt, et facinora eorum^ id est^ mala opera 
cum bonis coltata ponderabuntur : ut si ptura et gra» 
via fuerint 6ona, juslificentur ad vitam beatam ; li au 



223. Deinde lioc eodem loco io^titutai qu^ationos* 
(ra non mediocriier illustratur* Quid epiin es^ /ti«' 
rim unumquemque ad jud\cium aut ^brai^fim r<|crnK« 
nifi posna ? Nonne hoc unum , et ftdel^s nimtrumi Qui 
in Abrahac sinu locati sunt, et impios^ (|uqs inforuus 
ultor suscepit, novissima die de Integr^ <H>ram sum- 
mo Jiidice sistendos ? Immo eiiain hoc ipse in PsuK 
Lv, n. 7, plane affirinavit in huiic niodum : Cum oni- 
r^s caro redempta in Christo sit ut resuraat , et anmem 
assistere ante tribunat ejus necesse sit { non tamen ort^" 
nibus gloria et honor esl promiscuus returgendi. Qiio- 
circa lib. iii de Trin. n.i6, verba Christi ; Clari/ica me^ 
sic exponit ; Hcbc corntt deprecatio est , ttt quoteum 



tem mata superavennt, condemnentur ad pixnam. An B i«^'^'^ <''« «^'»P«^«'tt'» «* ^^ ^^^ xecotp^tunkumxmi 

vcro in eumdem Impegerit Hilarius, nnnc expenden- ^tdebunt, 

224. Slcut igitur ab eo errore , quo slinplicipre^ 
nonitulli malos resurrectionis compotes futuros nega- 
ruiii,absolvitur Hilarius, cuin omnemcarnem resur- 
reeiurain anirmat; ilaetcum omnem ante tribunal 
Cbristi sistendam signilicai, noii est impNeamhis cuni 
iisdem, qui rursuni malos Dei judicio iiun dignandos 
existim»rui»t. Quorsum enim oinnis caro pro Christ! 
tribiNiali sistenda , nist ut ipsius senlentlam cxcl- 
piat f Hoe Hilario Ita persuasum , ut de justis et im- 
piis , qtios interim ad judiciuin aut Abraharo reser- 
vat aut peeua, loeo memorato asserat , Judicii die$ 
bealiludinis retributio est eetema , vet pmnm. Quomodo 
porro peenx vel beaittudinls retributio est , nisi per 



dum. 

222. Observandum cst \* duplex ab Hilario judi- 
citim distlngul, ununi scilicet in consummatione niun- 
dl, et alterum postmortem cujusque hominis. Hujus, 
vel etiam utriusqne meminit in Psal. lvii, n. 7, ubi 
hxc Psalml ejusdeui verba : Vtique est Deus judicqns 
eos in lerra, sic enarrat : Dicens ergo homo^ an fruc 
tus sit justo^ non ambigitur expectare judicium , justo 
tamen jam in terris^ quia per Angetos in Abraha sinum 
deductus sit^ judicato. Ibi quippe justum jam In terris 
judicatum hhic probat, quia per Angelos in sinum 
Abrabae deductus slt, quod non sine praevlo judlcio 
fiictum esi. De altero autem Inlerpretari licet , quod 



adhuc exspectari prajdlcat. Neque solum justum, sed C sententlam condemnaniisautPeinuneranlisT luque iii 

et infidelem ante judicium iiovissimum judicapi lii eo« 

deni loco sublndearfirmat in huncmodum : Cum ergo 

sanctus non judicandus silj qui in vilam sit transiturus 

ex morte, el infidelis jam judicatus ad pcenam sit, in- 

telligitur in eos retiquum esse judicium , qui pro gesto- 

nm qHaliMB inter peco^ta fidemque medii tint. 

Quando auieiii implue judicatus wt pcenam sit, in 

P^al. II, n. 48, declaral disertis his veihls : iVott mo- 

rosa hasc ira est, per quam de justa via pereunt : ne 

quis sibi interim in poentB tucro inter moras judicii 

btandiutur. In brevi nanique exardeseit ira. Excipit 

enim nos statim uttor inlerms : el decedentes de cqr' 

pore^ si xta vixerimuSf coufestim de via recta perimu$. 

Testes nobis evangelicus dives el pauper^ quorum 



illa die ut jusios itii et iniquos senslt judicaiido» 
esse. 

§25. Praeterea si quid ex tract. Psahnl conflcl- 
tur, dieendus est non iniquos tantum , verum etiaro 
sanctos a novissimo judicio removisse. Atqoi llqiiet 
cum sanetorum neininein ab extremo Judiclo existf- 
inasse immunem : nam in Psal. cxvni, Hi. 5, n. 12 , 
ne ipsain quidem excipit Del inatrem , quam tamen 
ca^teris homlnibas sanciilatis merito prsecetlenVem 
sntis inimtt dum ait : Si in severilatem judidt c^paai 
itta Dei Virgo ventura est , desiderare quis audebit a 
Dco judicari T Perperam i^itur concluditur ex Irae- 
talu I psalini , Hllariuni inipios non oplnsiliim esse 
judicandos. Et vero aliud omnino sonat quod cap. 5 



unum Angeli insedibus bealorum et in Abrahte sinu to- ^ in Malth. n. 12 , scribit : Si gentibus idcirco indui- 

getur wternitas , ut mox igni judicii destittentur^ etc, 
Deuin eniin legimus reddend»in infldelibus acternam 
corporum subsiantiam , non ut contlnuo ardeant, sed 
ul mox destinentur igni ; nonduin dictam , sed mox 
dicendam inielligimus sententiatn siipremi Judicis : 
quani insuper notatverbum suhsequens, quo eos noQ 
sinipliciier Igni, sed igni judicii tradendos esse declara- 
tur. Iluc facit , quod in Psal. ii, num. M> infldeles 
inipoenilenlesqueJudocosa Ninivitis et regina Ausiri. 
generntlmque a sanciis criminosos quosque |udicau- 
dos asserit. 

226. Quid igitur sibi vult , quod eos alias |udlcaii- 
dos negat ? Ut h^cc componantur, v«rbi iudieio du- 



caverunl , alium statim pcence regio suscepit. Adeo au» 
tein statim poena mortuum excepit, ut eliam fratres eju$ 
adhuc in sitpernis manerent. Nihil itlic ditalionis aut 
morm est. Judicii eniin dies vet beaiitudinis retributio 
est (eteriia, vet poente : teinpus vero mortis habei interim 
unumquemque suis tegibus, dum ad judicium unum- 
quemqueaut Abrahamreserval ^aui poena. Hiinc lociim 
cx solido doscribcre non piguit, quo conflrmetur 
quod snpcrinri § dixlmus, nlliil vetare quonilnus 
Hilaritis sancios anie judiciutn coelo donatos sensisse 
cxistimriur, qiiamvis in Psal. cxx, n. 16 scribnl, eos 
ad introiiutn reyni coetesiis per iustodiam Domini reser- 
vari. Impioc cnim pariter ad j idicittm reservarl do- 



m PRi|;FATIO GENEJIAUS. ilO 

plex viscst distingueDda. Nam cumactum judlcis so- A paucis coinpleciamur, triplex liominum status est 



nci, spectari lamen poiest jiidex aut ut senientiam 
dicens, nut ul ca de quibtis semciUiain diclurus esl 
examinans. Si priore sensu lioc vetbum accipias • fa- 
te:ur llilariusimpios iiidicaiidos : si posieriore , ne- 
gai.Siu lianc distinctiouem respueiis, camdem ver- 
boi um piignam noii modo in divcrsis locis offciides » 
5 6.1 cl in lioc ipso lib. vi de Trin., n. i : Judicalurui 
ipse de omnibus , el pro imjestalis suce miscricordia 
pancf meri(um ignorauti moderaiurus errori^ neganle* 
u non judicabil niique , $ed negabii. Nain, secundum 
Ikcc, Dominus judicaturus de omnibus , ne(|uc tameu 
dc omnibus esi judicaturus , scd neganie$ se uon /u- 
dicatit, 
ii7. Cur auiem pios cl iiupios non judicandos 



distinguendus : justorum sciiicel, qui statim a morte 
suabeaiitudincdonaniur; impiorum,<|UOS ex hac vita 
cxcedentes inreiiius ulior excipit; ct eoruin, quiinter 
ntrosqiie medii , soili& sum inccrli ad judicium usquQ 
pcrmaneiit. Assistrnt oinncs pro iribunuli Chrisii , 
justi qiiidem el impii , ut eis xtcr^a vel bcaliludinis 
vd pcpnaj relribulioconfinneUir : at de iis.quiin 
modio siatu versanlur, proprie crii judiciuni, cum 
qimstioiic niinirnmct exumine. Haoseuicnlia probe 
intcllecla , cxplicari cominodius poiesl , quod Cnesa- 
rius npud Augusiinuin ;in Appcud. Serm. 77» num. 
4 , babcl : Adjudicium enim non veniunt^nec pagani^ 
nec h(rrelici , nec Judnei : quia de ipsii s^riplum esi , 
Qui non credit^ jam judicatus esl. Nec aliud fcre ^onat» 



priore inielleciu dixerit. ipse in psal. u num i7, de- B quod nominalim de hairelicis Firmilianus apud Cy- 



clarat : Quid enim n^^cesse est jndicare credentem ? Ja- 
di£ium enim exmnbiyuis existit : et ambiguilale udemp- 
In, jud cii non desideraiur exauien. Ex quo ne infideles 
quidem nece^sc esi jtidicari ; quia aihbiguitas quin in- 
fidcles sint non resedit : ct lioc quideni, inquit ad reiu 
n<!Strain cum llilario prorsns concinens Panlinus 
pocm. 7 : 

Oaoiiiam iuMiiaentcm prxrorent mortis nolam 
Sii^Qum salulis uoq gerenles froolibus. 

QuoU noii ita dictum esl , quasi I>eo quidqiiam 
idiseiirmn sit. Non in Deum , sed iii judkandos , aut 
(liam in cos, qui judicio assistt^nt , cadit illa ambi- 
^Us : ideoque lanlnm, ut cum Origene loquamur , 



prianuin, epist. 75, loquilur : Quos omnes manifestum 
est a semetipm damnatos esse , et ante diem judicii 
inexcusabilem sententiam adversui semetipsos dixisse, 
229. Ad camdcin opinioneni rererendum videtur 
quod aii Cyprianus cp. bi ad Anioniannm ; Aliud est 
ad veniam slare, aliud ad gloriam pervenirs; aliud 
missum in carcerem non exire inde donec sohat noviS' 
iimim quadrantem, aliudHatim fidei et virtutis acci'^ 
pere inercedem ; aliudpro peccatis longo dolore crucia- 
tum emundari et purgari diu igne^ aliud pecenta omnia 
passione purgnsse; aliud denique peudere in diem judi- 
cii ad sentcntium Domini, aliud statim a Domino coro- 
mri. Iii editis qnidem lcgitur pendere in die judicii : 
Sed < um conjeclarcmus legendum essc in diem , con- 



ftcl ilLn disiiuisilio , nteorum quwa mbis aciasunt ^ snlio Germanensi opiimse notx ms. coiijcclura nos 
a^uuii , ewrp^Mvel konore afficimur.persperlum ha^ ^^^ ccn.firmala e.^t Adcofine Cyprianns eo loco distin 



Uamus (Orif. edii. liuet. t. i, p. 54d). Ncque longa 
erii : VoI^hs enim Dtns , ut ibi lem docet idem Ori« 
geites , qneecumque totius teinporii decursu aclasuntt 
in onmium mimorium rcvocare , ut rerum a se bene 
ret inaU gtttarum quisque conscins sU , id virtute inef* 
fakHi efficiet. Tum uhi cuiiue porspcct;i erunt a se 
heue vel male gesta , ini(|uorum inndclitatem, ineii- 
riaia ei unpoeiiitentiam jiidicabit condemnabilque 
eoliatit eif bonorum fides, charitas et poenilentia. Ilae 
ralimie llilarius in Psal. ii , num. M , cxplical quo 
paclobojiis ul terro! judices sint conccdetur. Qua iii 
te non niinus a Lactmtio dissidet , quam cum et ma- 
losresuriecinros et in jndicium. (hocesl, ut judicen' 
inr) resurrecturos docet. 

±i8. Haitc illius de judicio uovissimo doctrinam 
baed parum iilu^^tratistud Paulini Nol. poem. 7 : 

Idcirco lali iHvidcnlnr ordine 

Houiiuuiu per orbeoi dtssipalonun gregest 

lljudicandi uoq resurgaut impii , 

Qui dentrgarunl debiiuin cnlluin Dco, 

Sed piniieiidi : nain suum crimen videus 

Nou inJigebit (|ua!SUOBe deiegi , 

Quonium imminenlem praeferent morlis notam 

SigiMUB salulif uon gerenies frootibu». 

Peeoalor auiem. et uon impius lameo. 

QuK ni3gna luriMi esl, non resurgel gloriip, 

Vemm resurgol de|Utauda examini : , 

Nec eiiim sedere cum piis judex potest 

Ciusas snorum redditunis actuum, 

Varieque gettis aut probandus, aut reus. ^ 

lUque ut Ililarii de extrcrao jndicio senteniiam 



gnileo:», ([ui cnm non sinl iia boui , ut conmari sta 
tim mereantur, pcndent incerii usque iu diem judic\^ 
(non ul censet Pamelius, particularis, sed generalis)^ 
donec senienlia Dumiiii poeiiis aui praemiis aciernis 
digiii pronnntientur. Sic ad ineniem Hilarii nitide ex* 
plicaniurCYpriani verba, in quibus illuslrandis multi 
crndili desudarunt. Hinc nullum fere dubium,quiu ea 
non sutis inlcllcxerint, qui Cyprianum toto loco a 
nobis allnto de solis poenilentibus , quorum statum 
cuin marlyrum condilione conferal, locuium esse 
volunt. Loquitnr quidein de pocniteniibus sub primia 
illiSTcrbis, i4//ud est ad veniam stare : iisijue ostcn- 
dil longc alio loco eos ab Ecclcsia liaberi , qiii in 
1} criminibus, aut qui in sanctitate viiam degerunl; 
adeoqiie peccaiis per poinilentiam babcnas non laxari. 
Dcinceps vero probat non aliterea in re Ecclcsiam se 
gcrerc, quani Domiiius ipse posl exactam vitam nos- 
train scsc crga nos gciii, cum aliis staiim fldei et 
viriutis mercedem largiiur, alios in carcerem mittil 
donec rcddant novissimum quadrantem ; alios , qui 
pcccata omniapassione purgarunl» statim coronat. 
aiios, qiiibus multa restantcmundanda, diutino igne 
purgal et emundai. Ilinc nou frustra censuit PameliuB 
cum aliis bene inultis, Ecclesix de igne purgatorio 
ndem eo Cypriani loco approbari. Eamilem non mi- 
nus contiriiuint , qiiae alii Paires de igne judicii tradi* 
dcruiit : dc quo nobis disserendum. 



lil 



§ Vni.— DB IG!fE JUDICII. 



230. Exisluiil yurt:e de igtic jutlicii quxsliones : l* :ui 
eom Hilarins aliiiiue Paires omiiilms otnniiio subeitn- 
dumsenserint, S^ unde lioc senserint, 5^ an credidc- 
rinl saiic tos ab eo poencc qnidquam passuros , V an 
illuiii ignetn opinali ^inl aliumab eo fore, quo diabolus 
cumsuisin aaemutn esi cruciaiidus, posiremo anex 
eoruiudein opinione ncmo anic judiciuni ejiis poeua 
afQigaiur. Singiila* paucis sunt perdthngendx. 

i51. Ignem judiiii oinnibus subeunduni se existi- 
mare salis indicat llilarius iii Pbal. cxviii , lii. 3 , 
num. 12, ubi ait : An cum ex omni otioso verbo ratiO' 
nem $imu$ prastiluri , diem judicii concupiscemu$ , in 
quo nobis e$i iUeindefes$u$ igni$ subeundu$, in quo $ub' 
eunda $unt gravia iila expiandoi a peccatis anima $up- 
plicia? BeatcB Marim animam gladius (Qanimeus) per- 
transibit, ut revetentur muliorum coidium cogitatio- 
nes : si in judicii $eteritatem capax illa Dd Virgo ven- 
tura e$t, de$iderare qui$ audcbit a Deojudicari? quasi 
dicerel : Si ab boc ijsne nc sanctissinia qui letn Dei 
mater futura cstimmniii^; quisab eo se immuneni 
forc pncfidat? Cutu Hilaiio consentiunt Orii;enes ho- 
mil.6 iu Exod. ei in Psal. xxxvi bomil. 3 : Lacian- 
tiuslib. VII, cap. :il ; Ambrodus in Psal. cxviii, 
serm. 3, num. U : Panliiius Nol. cpisi. 28, 
n. 2, et Poein. 7; Cxsarius Arclal. in appeiidicc 
Serm. Augus:itii 10» , nuin. A ei 8;Eligius Novioni. 
homil. 8. Ea deinum opinio ita apuJ veleres recepia 
fuit, ut Ambrosius iii Psal. cxviii, serin. 20, 
nuin. 12,desancio Juannc evaiigclista scribat : De 



PRi£FATIO GfclNGBALIS. ii% 

A 233. At sicut omnes Igne judicli proliandos , iia 



iion onincs ejiis viui pariicr sensuros esse, niaguo 
consensu pru;dieant: Lactantius, lib. vn, cap. 21 : 
Qtto$ autem piena et perfecta ju$iitia incoxerit , ignem 
iiiHm non $entient : Origcnes, boin. 3 iti Psal. xxxvi : 
Omne$ no$ ad itlum ignem venire nece$$e e$t. Etiamsi 
Pauius $il aiiqui$ vel Petru$^ venit tamen ad illum 
ignem : sed iiii taies audiunt, Etianui per ignem lran$ • 
ea$ , fiamma non aduret te ; Ainbrosius dicto sei monc 
20, num. 13 : Qiii iiabuerit hic cliaritati$ ignem, iiUc 
ignem giadii timere non poterit : et mox de Pctro. Sed 
iiie , inquit , examinabitur ut argentum , ego examina^ 
bor ut piumbum. Quippe , nt loquiiur Pauliniis epist. 
28, viros illos Peiri similes iguis ut commendato$ ^us- 
cipien$ biando iambet atiactu : et, ul liabet Eligius 
B bdinil. 8 , tanta facuitate iiii igni praevaiebunt , quanta 
cliaritale fidei et diiectioni$ thri$ti in vita cuslodierint 
prwcepia. Apposilc itaqiie a Grcj^orio Nazianz. snb 
inilium Or. 26 appollatur i^/its iiie postremus , quo nos" 
tra omnia expendentur , aut purgabuntur : ulpoic ciui 
cuin sordes purgel , expendat lantutn ac probetsanc- 
titaiem. Duplicem iilani hiijus ignis prtipiieialcm 
tangii Co^sarius in appeiidicc Serinonum Aiiguttiiiiy 
Ser. 15, n. 4 : (Jt ergo, iiiquit, $unctum Jacob Deu$ 
no$ter veint aurum purgatum in judicio prai$entaret , 
priii« ab itio omne$ macttia$ peccatorum ab$ter$it; ut in 
eo ignis iiie arbiter quod exureret invenire non po$ut : 
ct serm. 104 in eadem appeiidice num. 8 geueralim 
'Mi : Aurum t argentum , iapide$ pretto$o$ $uperwdi' 
ficante$,pcrignem iiium^deqmdicit Apo$toiu$,Quiain 



morte ejus aiiqui dubitaverunt : de transitu per ignem G igneDominireveiabitur,ab$queuiiatiolationetran$ibuut. 

23 i. Si autem abaquc ulla \iolaiiotie aut mora 
ignem bunc transibunt, quibusnibilsupereritpurgaii- 
duni, scquitnr ut quibus plures abstergendae erunl 
peccaiorum macuhc, acriiis vim ejusseiiliant, aul 
ctiam in eo detineantur diutius. Hoc prae caeteris do- 
cct Eusebii Gallicani bomilia , quaro Fausti Rcgiensis 
esse opiiiamiir. In ea porto legere est : Quanta fuerit 
peccati materia , tanla e$t pertraneeundi mora : quau' 
tum txegerit culpa , tantum $ibi ex homine vindicabit 
quwdam fiammos rationabiii$ disciplina : et quantum 
stuita iniquita$ ge$$erit, tantum $apien$ poena de$aniet ; 
qux verba rursum babes descripta in Appeitdice 
Augustini, serm. 252, n. 3. 
235. Propter diseretionem , qua ignis iile cum pec» 



dubitare non po$sumu$. 

232. Ilii in baiic opinioncm abieie, adducii tum ex 
verbis Pauli I (>or., iii, 13 : Uniu$cuju$que opu$ quale 
tit ignis probabit, tum inaxiiiic cx locu Gen. iii,24, 
in quo Dcus , iVdain et Eva c paradiso ejcctis , in in- 
iroitu cjus Cherubiin cuni gladio 11 immco collocass^^ 
legitur. Unde neiiiini ad paradisuin viam esse arbi- 
tratisunt, iibi per flamincum illuin gladium. Iloc 
cerle noii obscurc innuit .\inbrosius liis l.iudati ser- 
monis 3 verbis : E$t etiam baptismum in paradisi 
vestibuio , quod antea non erat ; $ed postea quam pec- 
eator exciusus est , capit e$se rompliaa ignea quam 
posuit Deu$ : et seriii. 20, in eumdetn Psal. cxviii, 
num. 14 : liio igitur igneo giadio iniquita$ exuretur. 



Quocirca TertuIIianus Apologet. n. 47, paradisum D cata punial , reveretiir sanctiuiem , cognomiuatur a 

Fauslo flamma rationabiii$ , et $apien$ poena; a Pau- 
lino epist. 28 , n. 2, ut et in nltera appendicis epis- 
tolaadMarcellam, t^nusapieiis; a Cxhario Arelat. 
laudaio scrin. 15, ignis arbiter : quo nomine rursum 
donatura P.iulinoNoi.poem. 7. 

23G. Qux cuiii i a sint, ex verbis Hilarii , Si inju* 
dicii sevnitatem capax iila Dei Virgo ventura e$t , 
advcrstis gloriam ac sanclitatem purissimx Dei geiii- 
tiicis niliil conlicitur. Non ettiin obscure signiflcat se 
Scriplur.r auctoritatecoactuui , ut illain in judicio per 
gladiuin aainmeuin pcriransituram conflieretur. Ex 
quo duni coiicludit, De$iderare qui$ audebit a Deoju- 
c^icari ? innuit neroinembealae illi Yirgini ut sancti- 



deflnit , locum amxnitati$ recipiendis eanctorum $piri 
tibu$ de$linatum, maceria qnadam ignece iiiius zonw a 
notitia orbis communi$ $egregatum. Iluc speciat illud 
ejusdem lib. de Aniina, iiuin. 55 : iVi<//is romplma 
paradi$i janitrix cedit , ni$i qui in Cliri$to deccsserint. 
Porro llilarius cum quod Blari» prxdixit Simeon, 
Animam tuam pertransibit giadin$, de flammeo illo 
gladio pertranseundointerpretarctur; inde, ob prsc- 
Toiiceptam de cjusdcm Viiginis prae cunciis liomini- 
bus ineriio ac saiictitale opinioiicm , non malecon- 
clusitiiemininon timendum judicium, ac neininem 
quantalibet sanctitate prxditum a gladii flammei pro- 
batione immunem fore. 



115 



PRiEFATIO GENERALIS. 



Ii4 



tatc.im el privilegiis compnrandum cssc. Al qnac ex A quo medianle Deo pnlimur, relardari? Q lid dc ill.i 



lcgccominuiti pcr flammam pcrlr;»nsil)il, lanlo pcr- 
iransilMlgloriosius.cjuanlomagisill.csaperlransihii.Si 
eniin,ulloquilur Fnuslus homilia hnidaia , illuc justi 
veiui peramoBftot gurgUes,wcendiis nnturam suam mw- 
tatnibus^ transmeabunt.el intacta iguibus corpora ipsis 
honorificanda eruntpoenis^ quia non svnt oneralu peccntis; 
quanio iiiagis hocdebeaia Virjiinc Ililarium sensisse 
exixtimandiim esl? Quod enim ipsc ctediderit, Iiomi- 
nein adeam innoceniium porvcnirc posse, ni ei ab 
illo igne niliil timendum sit, liquct ex eodem Trac- 
talalit. 3,n. 13, ubi notans Prophctnm non jiidi- 
cium desiderare, sed concupiscere desiderare; desi- 
derii lnijus raiio in quo sita sit , sic cxplicat : ScHi' 
eel ut in tanta innnocentia maneat , ut tuto jam et sine 



anxielate dicam, qua interim inedius ille siatiis cru- 
ciatnr, donec uirum amore an odio , poenis inrerni 
an coe'i gnudiis digiius sil, novissimo juiiicio accipiat? 
239. Sipra^terea perpendaiur<)uodiii Psal. cxxxviii, 
n.22, ail : llnmana: ista lex est necessitatis ^ utconse- 
pultis corporibus animm ad inferos desccndant; confl- 
cietur primo , cum ab haclegc immunem sensisse ne- 
minem , maxime nbi adjecta fuerint subnexa : quam 
dencensionem Dominus nd consummationem veri homl' 
nis non recusavit, Deinde facilc inlelligetur, ideo hiiic 
legi , qnam Christiis implevit ul veruin bominem sese 
pcr omnia demonstraret , civteros homincs ab Hilario 
dici nccessario obnoxios , quia omnes post mortem 
per ignem snnt probandi nlrum Cbristi regno digni 



metujudicii lerrorem desideret. Haec obscrvasse inler- B sint ; qncmadmoduin omnes omnir.o in die judicii , 



erat , ut piissinins Prxsul iniemeraiaj Yirgiiiis hono- 
rem illibatum voluis^c osienderetur. 

^7. Minoris momeiili est scire, utriiin eodem 
igne, quocruciandi sunt rcprobi, cxpiandac siiit pec- 
cutorum reliqui;r. Divcrsum eum fore disertis verbis 
docet Faustus bomilia l.nidala. Neque niiiius perspi- 
cua sunt hxc Ambrosii in Psal. cxviii, serm. 3 , ver- 
ba : Alius est iste ignis , quo exuruntur peccata non vo- 
iuntaria , sed fortmta , quem paravit servis snts Domi- 
nus Jesus , ut eos ab ista commoratione , quw perniixta 
est mortuis , emundet : atius iste ignis , quem deputavit 
diaboto et angeiis ejus. Undc ciiin Hilarius judicii 
igiiem ignem indefessum nuncupat, iion lam ignis hu- 
jiis xternitatem spectasse iutelligendus esl, quam 



corporibus reccptis , per ignein sunt transituri , ante- 
quain ad rcgnum Dei Patris pcrvebantur. Hoc con- 
ccsso, nou inficiandumest eos, in quibus ignisilie 
mulla concremanda repereril , tam diu in inferis de- 
tineri et cruciari , quam diu purganda cis fuerit ali- 
qua peccaiorum macula. 

240. Ne vero cuii|uam ab llilario nliena videatur 
hxc nostra iiiterpretaiio; Origenis, ipsi (ut notum 
esi) familiaris, snbjicienda suni verba, qnibus aperte 
adslruilur, quod apud illum minus explicainm est. 
Porro Comnientariis in I Rt>g xviii , edii. Huet. 
pag. 3t> , tradit hinc longe feliciorem csse noslrani , 
quam corum qui ante Chrisiuin vixerunt, conditio- 
nem, qnod nulli corum, non Abrah:r, non patriar- 



iialuram , qua vis ejus vel longo urendi ministerio mi- C chis, non proplieiisdaium sii eo ubi lignum vitv erat 



nime debilitUur. Tertullianus vero Apologet., ii. 48, 
dejudicio ngens ju^ts ignis, ignis (tierni , eijugisju- 
dicii niemtnit : sed ibi in solos reprobos respicit. 

238. Restat de expialoriis poenis ante judicium 
qurcstio caeieris iion levior, quaeque ab Augustini a^vo 
sno^ jam adversarios patiebaiur; quibus ille respoii- 
dct lib. XXI de Civit. Dei , c. 16 : Quisquis igitur cupit 
peenas eoadere sempiternas , non sotum baptizeiur , ve- 
rum etiam justifieetur in Cliristo; ac sic vere transeat a 
diaboio ad Cliristum, Pitrgntorias autein posnas nullas 
futuras opinetur^ nisi (proxiinc) ante illud uliimum 
tremendumque judicium, Ipsc auiein, ciim hanc eis 
opinioneni liberam r.lcumque permittat, sesealiier 
seniire postea non dissimulat. Jam etl;im noimihil 



prxiergredi. l^os vero^ inquil, qui insceculorum con- 
iummationem advenimus , liabemus quid eximium uitra 
Cffteros, Qttid iliud esl ? Si ex liac vita excesserimus boni 
et probi , non una nobiscum peccatorum sarcinis con- 
ductis , pertransibimus flammeum gtadium , nec in io- 
cum iilitm, in quo, qui aute ejus adventum quieverant^ 
Cltristum exspectabant , deveniemus, Pertransibimus 
ntillo nobis a fiammeo ilio gladio damno iliato, UniuS' 
cttjusqtie vero quale opus sit, ignis ipse probabit, Si aii- 
cujus opus combustum fuerit , damnum contrahet , ipse 
vero saivabitur sic quasi per ignem, Pertransibimus 
ergo^ etc. Quid cIarius?CIirisiian!santejudiciiim con- 
cessum est ad paradi*>um pervcnire : co lamen nemo 
pervenit nisi per gladiiitn flammeum. Sed per 



C0Mrectuinest,undeHilarii ea de re sententia ex D Igncm illum alii pertranseunt illaesi, aliis damnum 
plicetor. Ab eo quippe audivimus , unuin(|uemque infertur. 



staiim a morte jiidic:iri, ac praeter oinnino bonos aut 
cmnino malos , qiioddam disiingui bominum genus 
inter uirosqoe mcdium. Singnlis etiam sortem attri- 
buitdiversam : ut cum ex ipsius opinione impiossla- 
tim excipiat ultor infernus, juslis autem consortium 
Chrisli mors acquirat, eorum qui medii siintjiidi- 
cium ad Domini diem reservetur ; non quod ignoret 
Ueus quid mereantur, sed quod aliiori consilio illis 
Don revelaiidiim censcat. Jam vcro quis negei vel ex 
hac Hilarii opinioue conscqui, ut medlns ille statns 
Don leves poenas patiatur? An levis poena est ani- 
Diae jkI fmendain Deocreatae, a consoriio Christi, 



241. Piacularesqtioqiieflammas probat Teriullianus 
ad calcein libri de Aniina. Ubi enim ostendit aeqnum 
esse , ul cum anima in bene aut male aclis primas 
habeat, prima etiam, nondum recepta carne, aut 
pleciatur aut recreetur ; tandem concluiiii : /n sum- 
ma cum earcerem iilum , quem Evangelium demons^ 
trat^ inferos inteltigamus ; et novissimum quadrantem^ 
modicum quodque deiieium mora resurrectionis iiiic 
iuendnm interpretemnr : nemo dubitnbit animam ali' 
qttidpensarepenesinferos^ sniva resitrrectionis lieni* 
tudine per carnem quoque, lliiic coiiftrmaiur quod SH- 
periore § observaium cst in haec Cypriani vtrbi : 



wt 



PR/ilFATIO r.KNKKALlS. 



116 



Aliudmssum in carcerem non exire inde donec solval \ gciiere mulla pr;£clare sic edisseril, ul sc eos incor- 



novi$$imum guadrantem, aliud statim fidei et virtutis 
accipere mercedem ; ai\ud pro peccati$ longo dolore cru- 
ciaUm emundari ei purgari diu igne^ elc. ea iiiiiiirum 
nun de poenileniibus vivis, scd de ndelibus defunciis, 
quibusaumihil, aui aliquid piirgaiidum siiperest, 
dicla esse. Aliorum Palruni ea de re scnlentias con- 
8ulto praeterimus. Noii cnim tam animus est Eccle- 
Six de purgatoriis poenis fidem probare , quam illu- 
slrare Hilarii senteniiam , eainque huic Odei consen- 
taneam demonstrare. 

I IX. -» AN HIL4RIUII rO«KRIT RERUM SPIRITAUUM MO- 
TITIA. QUID OK GRATU SEMSERIT. 

ii2. Jam noiavimus HHariumaClaudiano Mamerto, 



poreos sensisse palam facint. Certe licet quosdam 
tamquam lege propriori$ officii id privilegii obiincre 
testelur, ut throno Dei assistant ; omnes tameu rc- 
prxsentat velul ti communi conditionis suas sorle 
a$$i$tentes ante claritatem Dei , throno Dei a$si$tentes , 
et continuata voce in Dei laudibus permanenle$. £t 
cum eos in cielis throno Dei scmper assistere , nc 
beata illius visione nuiiquam non gaudere , proptor- 
eaque deo$ in coelo nuncupari sentiat (/n P$, cxviii, 
lit. 6, n. 8; in P$, cxxix , n. 7; m cxxxvi, n. 11; in 
i32, n. 17); eosdero tamen ob ea, qnae DeUs per illos 
iii terris agit, hic vocai atema$ beata$que virtute$, il- 
lic divinorum mini$teriorum auxilia , istliic ochIos^ au-' 
res, manut ac pede$ Dei, Sed ne id in conlumeliam 
lib. III de Statu animae c. 9, reprehensum, quod ni* £ Dei cedat, prudens subjicil , Intercessione itaque ho- 



hil crealuin incorporeum dixisset. Gensune buic lo- 
cum prxbuere verba cap. 5 in Matth., n. 8: iVi/it/ 
esl^ quod non in$ubstantia $ua et crealione corporeum 
sil : et omnium sive in caio sive in lerra , $ive visibi» 
Uum $ive invi$ibilium elementa formaia $uut, Nam et 
animarum specie$ $ive obtinentium corpora^ sive cor^ 
poribus exulantium^ corpoream Xtkmen naturos suce 
substmliam sortiuniur; quia omne quod creatum est, in 
aliquo $H nece$se esi. £t quidem si soli in Mattha:Um 
Commentarii superessent, Ricile daremus illum con- 
sensisse cuni Methodio apud Pbotlum in fine cod. 
234, Gassiano coll. 7, c. 13; Theopliilo Alexuiidrino 
contra Anthropoinorphitas apud Gennadium , ac de- 
nique Gennadio apud Augustinum de doginaiibus ec- 



rum non natura Dei eget^ sed infirmitas no$tra. Neque 
silet quut modis liifirmltati nostrae opiiuleniur; et 
dum quoddam recenset obsequli genus , seu , ut vo- 
cat, justificationem circa Angelos^ eos propter im- 
pensa beneficia nonnullo a nobis cullu honorandos 
innuit. Sed liis non multum immoramur. Obiteretiam 
notamus qul gloriam ipsis extra operis roercedein 
concessam declaret. Litiaj inquit, non laborantia n«- 
que nentia significari inteiligenda sunt Angelorum coe^ 
lestium clarilate$ , quibus extra humante $cienti(e ertc- 
ditionem $uique operi$ mercedem a Deo gloria: caiidor 
indultus est: ne quid ex proprio tabore aul arte exis- 
timarentur habuisse. Jain vero quis consentiat, liaiic 
Hilario aul carnalem aut ininus claiain fuisse angc- 



des., c. il ; qui onines Deum solum incorporeum , C licae naiuroi cognitionem , qua illos in coelo siinul ct 



cxteras vero naturas corporeas pronuntiant. At cum 
aliis in scriptis alias a divina naturas spiritales di- 
sertis verbis ac pluribus locis adstruat , ini(|uum est 
ex uno obscuro de veta illius sententia dijudic:^rc. 
Mibilo tanieu minus vix reperire cst, qui Glaiidiani 
censurani emendet, nec Uilarlum inter eos recon- 
seut, qui corpoream hominis aniinam tradiderunt. 
Inimo non satis clarain ei fuisse rerum spiriialiiiin 
notitiam nu^>errime scriptum est : rectene , iiuiic 
videamus. 

243. Tres tantum in rerum natiira cognoscimus 
substaniias spiritales, Deum, Angelos, hominem se- 
cundum animam. Et de Deo quidem quaiitam scien- 
tiam tdeptus sit , testes fere sunl singulje Operum 



in terra, hominibus opem ferenles assistentesque Doo 
constlluil (7/1 Psal. cxxxvii , n. 5 ; in P$al. cxx, n. 7; 
in P$at. cxviii, lit. 1 , n. 12 ; c. 5 in Matth.,n. II)? 
245. De variis Aiigelorum ordinibus nihil veniret 
observandum nisi Gotelerius in lib. viu Gonstii. 
Apost. pag. 312 notasi^et, in his Hilarii lib. ii dc 
Trin., n*9: Archangeti nesciuntj Angeli non audie- 
funt^ seecuta non tenent^ s.TCuIorum nomine no\um 
Angelorum ordinem designari. At opinioni illius as- 
sentiri prohibemur 1*, quod cuin Hilarius soepissiine 
varios Angelorum enumeret ordines, nusquam inter 
eos saecula cognominel. Deinde Gommentariis in 
Psalmos sxpe ei enarrandum occurrit s^eciilt noincn : 
sed ne in uno quidem loco interprelationem ad Aii« 



ipsius paginac. Quts enim de eo altius seniit, quis ^ gelos deflectit. Immo in Psal. lxv, n. 12 et 13 vim 



loquiiur inagnificeniius? Sed ei de Angelis lam mulia 
tradit, ut vix etiamiium de iis quidquam sciatur, quod 
nie non clare docuerii. Sive enim eorum naturam , 
sive oflicia, sive gloriam spectemus : qtiam perspi- 
cua iliius de slngulis docirina ! Non enim eos lantiim 
dicit naturcB nostra potiori$^ sed et aperte prxdicat 
$piritate$ , incorporale$ , et ex natura sua immortales 
quippe qui ex ea quam adepti tunt naturas $U(e $orte , 
ul tint temper accipiant (1). 

214. Quod ad Ipsorum onicia atiliiet, cum alta erga 
Deqm, alia erga homines obcant; de utroque iilo 

(1) /nPxa/. cxxxvii,». 5, cap. 5, tnJtfa<(A. r.II^ 
Augelos »piriuies e^ incorpotreo9 seiisit. 



vocis oc^uvdata operaexpeiidens,bac nescil quidquain 
nisi delerminatum tempus signiHcari. Quod iiidicio 
est, eum Gra*corum quorumdain aconas aut ignorasse 
aut respuisse : ui revera lib. vi de Triu., n. 9, re- 
spuitValenliiiia^onas,quos ibi (Bternitate$^ non $acula 
nuncupat. Postremo ssecula alias etiani ineinorat. 
sed ne vel semel hoc nomine Angelos inteltigit. Nisi 
forle cum In eo ipso lib. ii, n. 13, ait, Tran$enniur 
tempora, tran$mitlunlur $mula, tolluntur astates; et 
mox , Meut autem piscalor iHitteratu$^ indoctu$ , tibpr 
a tempore^ totutut a $meuti$ e$t , vicit omne principium; 
et lib. VI, n. 37: Sacramentum occuttum a $cecuti$ per 
TiVfUulQnan (Pelrus) diiUcit; saecula Angelos dlxerit^ 



\M 



PRiBPATID GENEBALIS. 



m 



noA IMpom. IUqU6 quod a Prophel^d simplicids , a A qnOhieum in lanla natnrce ac vii(B iua ratione formasse. 



Me^k/d iidfi Ht akdUum, id allato loco, sacula non /e- 
neiil, eleganter ib Hilario dici arbiirairtiur. 

i46. Si a bonis ad pravos angelos vciiianiUs , am- 
plus erit locus suspiciendi quam muhiplex fuerlt il- 
lius de eorum maliiia , pole^tale , anilms , ac tor- 
menlh scientia. An vero natura eorum spiritalis sit, 
incerlum eum fuisse quis suspicetur; cum non modo 
iudieril eos passim sfnritaUs nequitias iiuncupari , 
sed el in l^sal. cxvni, lit. i, n. S, logerii, diabolum 
punen temporis onmem ampUtudinem mundi hujus 
obire f quo habcat unde nos accuset? Gui enim iia- 
turae tanta pernicilas, nisi spiritali? Quodlibet cor- 
pus in parles quas cogitare Valeas subiilissimas at- 
que mobillssimas commiiiue : sane ituiiquum ei da- 



Quod perinde est ac si diceret : Quid humanae divi- 
nxque naturae conjuuctioiiem veluli repugnantem 
respuiiis ? certe minus dissident Deus et honio se- 
cundum animam, quam anima et corpus. Animx 
eiiim et corporis genus est omnino diversum : at 
vero quamvis inriniiis perfectionum gradibus anima 
a Deo superetur, non diversum tamen ulriusque ge- 
iius esl. Poluil autcm corpus cum anima conjungi : 
potesl igilur et Deus cuiu bouiine. 

250. Nemiiii iion probabilur hxc interprelatio, ma- 
xiine ubi in eodem loco legerit, quod veluti insitum 
impressumque omnibus sil, divinam inesse nobis ani- 
marum originem opinari : cum non exiguam in se cqe- 

LESTIS GENKRIS COGNATIONEM WCns ipsa COgUOiCat, 



bis, Ut omnem mundi hujUS aniplitudinciii puncto B Yerbiim enim coelestis loco divini llilario usiiatum 



tempuris obeat. Uanc tamen llllarius diabolo conce^ 
dit poiestatem , quamvis ejus vires adventu Domiiii 
oblritas et conlViictas esse faleaiur. Sic enim euin 
post judicium gravioribus suppliciis addicendum do- 
cet, ut etiam nunt virtute Del tactus fumety licet non^ 
dum totus uralur [in PsaL cxLiil, n. it ). Qu.c simi- 
liiudo diicla e^t ex ligno nondum penitus accenso , 
in quod igiiis suppositus vim ^uam cxserere incipiat, 
ac fnmum jam exprimat. 

i47. Ilaec de angelicis naturis praelibata sufGciant: 
ex qiitbus llilarium non in omnium nnturaruiii spl- 
riialium noliiia c:iligasse non minus liquet, quim 
constai eum prxter Deiim aruiiiid iiicorporeum assc- 
ruisse. Si praeierea consulanlur traclatus , Psal. lii , 



esse ibidem (1) aliijuot exeuiplis ostcndelur, sic<|Oe 
hic usiirpaii aniecedenlia satis declaranl. At vero 
nisi anima noslra spirilus sit , sicut Deus est spiri- 
tus; qiia! in ea divini gencris cognatiu, qiix affini- 
(as? Unde sicut illani superius incorpoream aperlc 
docel, cum nalura a corpore dissoiianieiii ; iia ct 
iiunc cuin divini.geiieris cogiialione prxditaiu tn:- 
dil , spiritalcui eain csse non minus planc sigiii(icnl. 
Nequc cnini animabiis coclestis generis cognationeni 
divinnmque inesse origiiiein ideo dixii, quod cinii 
Prisciliianislis npud Auguslinum ha^r. 70, quamlibet 
aniiiiain opinareiur esse pariem Dei , ejiisdem natnra; 
ei substantia! cujus est Deiis. Quippe licct OrigenoR 
crroris liujus suspicioiic laboraril , illum tamen so ea 



n. 7, neciion lil. 10, Psal.cxviii, n. 6, et Psnl. cxxix, C in remiiiiine sccutum csseosiendii, duui uoii e\ sub- 



n. 4, 5, et6, ubi bumanam aiiiioani non luodo spirita- 
lis (quod rorledubium omne non solverei), sed el m- 
corporalts esse natur;e ssppius repeiitur ; pcrsuasum 
eritapudomnes, illum nihil sensisse corporeum, quod 
corpore vacare cognoscnmus. Sed hatic illius de ani- 
moe Dostrae naiura sententiam noiinuHls argumeiilis 
lllustrare et conflrmare operae preiium esl. 

i48. Ac primo quideni sese olfert illud lit. iO, Psal. 
Ctvm, n. 6, quod homo internam ei externam in se 
naiuram diuonantem aliam ab alia contineat, et ex 
duobns generibus in unum sit animat rationis particeps 
conttiiutus, Qui homo ex duohus generibus constitutus, 
quk ftAtlcriim dissonantem aliam ab alia conlineat , si ut 
corpus, ita animam sortitus est corporeain? Nonnc 



staniia , ex afflatu Dei {c. iO m Matth. , n, 24), ei de 
thesauris polestatis divimc (in Psal. lxvii, n. 22, lib. 
10, de Trin., n. 20), Iioc est, ex una Dei oinnipoieu- 
tia , aniinam orluin liabcre el opus Dei esse leslalur. 
Mittinius el locos, i|uil)us divisionem in Deum iillo 
pacto cadere negai. Sed si aiiimam ex subsianlia Dei 
non credit, non miuus persuasum ei eral illam ex sub- 
siaiitia hominis neqiiaquam posse existere. Nam rum 
eos, qui Cliristum ex \irgine carnein simul et animam 
assumpsisse contendcbant, vehemcnterabhorrens :iit : 
Quasi vero si tanlum ex Virgine assumpsisset corjms , 
assumpsisset quoque ex eadem et animam ; cum anima 
omnis opus Dei sit , carnis vero generatio semper ex 
carnesit; ac siibinde cerio nssevcral, Yerbum ex se 



antma, quanlumvis sublilis, si tamen corporea cogi- D assumpsisse auimam , quce utique nunquam ab homine 

teiur, unius ejusdcmque generis , cujus est corpus , 

fore dicenda est? Mutabit Torte subtilitas speciem , at 

eaim unl generi partes corporeae siibjicient : adeoque 

homo non duo in se rerum genera, non naturam 

aliam ab alia dissonantem continebit. 

249. fantum aotem inter utramqiie itlam substan- 
tiam distrimen perspexit, ut in Psal. lxi, n. 5, in- 
nuat, majore miraculo corpus cum anima in liomiwe, 
qoam hominem cum Deo in Christo copulatum csse; 
et cum primum faclum sit, ambigenduin non csse, 
quin fieri polueritalterum. Quasi, inquitadversiis pbi- 
losophns , qui Deo assumpti hominis coiisortiiim de- 
traiiel^aoly i(i|lctitu« Deo sit assumpsisse hominem, 



gignentium originibns pra^betur : vix permitlil duld- 
tari, quin eam ab bomine praeberi nullaienus pc^sse 
censeat. Ex quo evidenter scquiiur, ul aniinnm nii- 
nime corpoream existimarit. Nam qui corpoream 
existimnt , eam (tuoqtie dividi , et nd modum carnis 
propagari , adeoque a parcntibiis praeberi posse con- 
ced:it ncccssc est. 

251. Sed quid consectaria scctamur; cum ipsc in 
Psal. cxviii, lit. 10, n. G, siiam de animx simplici- 
tatc ei cum divina natiira cognntionc scnteniiam 
plane dilucide^iue dcclarct ? Ibi quippc Gciiesis verba, 

(1) In not. ad n. 12 tract. Ps. cxix. 



H9 



PRiCFATlO GENERALIS. 



liO 



quac hominis insiituiionem narrant , acute cxpen- A numquam ui non $it aboJetur {natura quidm Dei in 



dens, triplicem disiinguii Dei operationem ; primam, 
qua animam solo verbo et post habiuim quodam 
modo de ea condenda consilium creaverii ; alteram , 
qua de accepio pulvere formaverit corpus ; postre- 
mam , qna uiiumque copulavcrit. Deanima vero cum 
subjicit : Primum opus non habet in $e assumpta* alte- 
rius naturcB originem^ lncorporale est quidquid tum de 
consilii sententia inchoatur; fit enim ad imaginem Dei : 
discrte sgnificat anim.im i*" neque divinsn neque 
alicujus aUerius substnnlia^ pariem esse , deinJe eam 
esse incorporalem , dcMuum illam ideo incorporalem 
credendam esse, quia haud dubie nd imaginem Dei 
facla sit. Unde perspicuum est, Hilariam animae cum 
divina nalura cognationem in hoc pr»Tsertim existi» 



his omnibus est) , neque ut alibi adsit^ deeedii atiunde. 
253. In hoc posleriorc loco possent forte isthxc , 
mobilis^ movens^ citius, subtilis^ ad corpoream natu- 
ram referri, si sineret intermedia vox incorporeus. 
NcMue vero obscnnim est animum ideo citum et sub- 
tileni dici , quod dicto citius uune ultra Oceanum est , 
nunc in coelos evotat; sicque evolat, ut cum alibi ad» 
sit, non decedat aliunde, Ila eti:«m respectu voluntatls, 
qux lih. vin, de Trin., n. i2, motus mentis deGnitnr, 
comniode intelligitur Mov^nt et mo^tVts aniinus. Quain- 
quam neque poterit harum vocum ambiguitate decipi, 
qui proxime in eodom loco iegcril : Anima humana in 
hac sensus sui mobiliiate ad imaginem Opificis sui facta 
€st : dum naturam Dei mobilitas animce perennis imila - 



mnsse sitain, quod illa, sicuti Deus, incorporalis rit. B rur, nihil in se habet corporale , nf/ti/ terrenum^ nihil 



Quod ii" 7 connrinat liis verhis : Divinum in eo (piimo 
opere) et incorporale condendum^ quod secundum 
imaginem Dei et simititudinem tum fiebat: exemptum sci- 
licet quoddam in nobis imaginis Dei est et simililudinis 
institutum, Est ergo in hac rationabili et mcORPORALi 
anim(e nostras substantia primum quod ad imaginem 
Dei factumiit^ etc. 

252. Uberins in Psal. cxxix quatenus homo ad 
imnginem Dei condilus sit explicat. Ac primum qui- 
dem, inquit n. 3, tn/e//iyndt«m est Denm incorpora- 
lem esse^ neque ex partibus quibusdam atque officiis 
membrorum , ex quibus unum corpus efficitur^ consis- 
tere, Legimus enim in Evangelio^ quoniam Deus spi- 
ritus est , invisibilis scilicet et immensa aique intra se 



grave, nihil caducum. Namcuin (iuisqueaniinnm, prop- 
ler voluniatis inotum, mobilem dici posse sciat; sic 
eum prrptrrea hic cognominariauditproptermubiliia- 
lem scnsns. Hsec porro mobilitas cum actionem, non 
levitntem animi sonet; ideone perennis ab Hilario 
dicia est, quod perpetuam esse intelligeret animae 
nostrae cogiiationem , qua Opificem suum nunquam 
otiosum , nnnquam non operaniem imilelur? 

254. Hanc alteram impressx in animo nostro ima- 
ginis Dei notam allato loco memorat.^uod nimirum 
sit ceternus. Animx* autem :>*tArnitatem aique iininor- 
talii.item cum et fide ei raiione sibi compertam teste- 
lur; pr«tcr sacrarum litterarum au( torilatem, hanc 
nnam dicti sui rationem afTcrt, qnod illain Deus cx 



manensetceternanatura. t-bi observare est id Hiiario C mcra bonitate sua condidcril, nec id in bonitatem ejus 

malitias cadat^ ut in nobis hoc suum munus quo naici- 
murinterimat. Porro autem, uti lib. i de Trin., n. 9, 
loqnitiir, non esse hoc dignum Deo ratio ipsa suadebat, 
scilicet ut quod fecil aboleret, argninentum sane va- 
lidum et efficax homini,quianimani incorpoream nul- 
riS(iiie partibus constantem pro C(?rto ponat, qiiique 
inde eam a nullu vi crcata dividi aut intcrirai, sed ab 
uno tantum Deo ut instilni, ita ct destrui posse con- 
ficiat. Secus, immortales quoqnc bestias esse eodem 
argumento concluderetur. 

255. Adeoauiem Hilario persuasum erat, animam 
siinplicem, individu:im ac partinm expertem csse, ut 
in Psal. cxvin, lil. 19, n. 8 el 9, declaraturus quo- 
inodo Deus incorporalis toius ubicumque est ei non pro 



spiritum non esse, quod non sit expers pariium. 
Proseqritnr deinde: Deus autem, qui et ubique et in 
omnibus est^ totus audity totns videt, totus efficit, totus 
incedit . . . Virtus ergo Dei , quce a^qualis et indiscreta 
est, offidorum ac membrorum habet nomina; ut virtus 
qua videt, oculi sint , virtus qua audit, aures sint, 
etc. Sic pono propugnata simplici , incorporea , spi- 
ritali(|iie Dci natura, n. 4, Anlhropomorpliiiis oc- 
currit, qni ob vcrba Genesis : Faciamus hominem ad 
iihaginem et similitudinem nostram, Deuin corporenm 
Tolunt, quasi homo ad imagiuem Dei non essel, si 
esset Dcus incorporeiis : rcspondetque hominum in- 
stituttonem naturis duabus contineri^ animas scilicet et 
corporis ; quarum alia spiritatis , alia terrena est ; eos 



vero n(m ex ntraque illa sui parle obiincre ut ^d D pnrteusquamest^sed in omnibusomnis est^velni mik^is 



im:<ginein Dei sint, ali.is Deum pariter ex anima ct 
corpore compositum cogitandum esse. Tum n. 5 ubi 
animam interiorem hominem et corpns exteriorem 
ab Aposlolo vocari observavil, ilii soli id piivilegii 
attribuit, ut Dei in se imaginem exhibeat. Ac tan- 
dein n. 6, in qno i|.sa Creatorem snuin iinitelur, ex- 
ponit liis verbis : Ergo ad imaginem Dei homo inie" 
rior effectus est raiionabilis, mobitis^ movens, citus, 
inxorporeus, subtilis, (rternns, Quantum in se est, 
speciem naturas principatis (divina^) imitatur, dum 
transcurrit , dum circumvolat , et dicto citius nunc u/- 
tra Oceanum est , nunc in coelos evolat , nune in abyssit 
est, nunc Orientem Occidentemque perlmtratf dum 



nota magis()ue familiari utatur comparatione animoi 
humanac, quac iii inemhris omnibus tola, lota adest 
singnlis, iisque prrecisis ipsa pr;ecidi nescil. Vbique 
est Deus modo animte corporatis, quce in membris dif^ 
fusa, singnlis quibusque partibus non abest, Etiamsi 
privata qncedam ei et regia in toto corpore sedes est, 
tamen in meduttis, digitis, artnbus infunditur, etc. Hac- 
tenus quidem hoc loco obtinueral ^nodo animm incor' 
poralis : sed ex mss. praeferendiim duximus corpo^ 
ralis. Neqiie vero obscnrum est cur aiiima hic cor- 
poralis dic:itur. Nam cum angelos spectare liceat 
velnt animas acorpore liberas,vel certequaeque ani« 
ma bumana aut corpori devincta sit aut soluta ; nec 



lii PRi£FATIO GP.NERALIS. \u 

anima corpore sohiia, nec angeli idonei esscnt, qui A miseriariim gciius ceciilissc nihilo rariiis inculcat. 

258. Hinc per sc exorilurqiiaesiio cupteris jam ab- 



Dei valde simplicis majesiatem ubique pr.-escntem il 
iDStrarent. Ad lioc aulem percipiendum unice con- 
ducit aiiiinge etsi ex nalura simplicis , in singulis 
tainen corporis sui menibris pra^senlis coguilio. Unde 
plaiium est animam bic corporalem dici propler 
habiiiidinem ad cori>us cui uiiiia sit alque sodata. 

^6. Iia ei qui vocis corpus muliiplicem viui apud 
antiquos etapud ipsumiuet Hilarium receptam expeii- 
det» verbis ipsius iii Maubxum non movebitur, iit 
euni ibi animarum iiiitiinim corporenm sensissc exis- 
limct, quas plnribus in locis spirilale<, iiicorporalcs 
ei partium experles esse tain disertis verbis .isseril. 
Quaiii auleni variis modis corporeum, quid iiilelligi 
queat, ipso cap. 5. iii Maiib. exponetnr. Sed quod 



solutis noii inferior, quid nimirum Hilarius de gratia 
senserit. Mera sopbismaia snnl, nec reriilaiionem 
mcreulur, quao Scullelus, p.>g. 410, reponit, ut ipsius 
de libero arbiirio, de jusiificatione et bonoruiu ope- 
rum meriiis a Bellarmiuo allaia lesiimonia eliidat. 
Ul eniin probet boiioruni operum merita intiirdum 
ab Hilario excltidi; opponit prima ipsiusverba, c;ip. 
7 in Mailb., n. 2 : Salus gentium omnis ex fide est, ac 
reticet siibnexa, et in pra^ceptis Domini vita est um" 
versorum, Rursum ovare sibi videtur, quod cap. 8, 
u. 6, legat, remissum esse a Giirisio quod lex laxare 
non poterat; fides enim soLkjustificaL Qiiasi vero boc 
nilarius alio seiisu dixerit, qiiam qiio dictum est 



Hilarius «d calcem lib. vni. de Trin. ei inilio lib. ix. B Rom. iii, 'iS, justificari hominem per fidem sine ope* 



de corporali in Cbristo divinitaiis hibilatione edis- 
serit, non parum conferct ad difficilis btijns loci in- 
lelligentiam. Cum enim ibi corporalein diviniiatcm 
iiilerpretetur, quje, una, vera, plena nc tota sit ; (Di- 
vinitas^ inquit, lib. viii, n. 5t), corporalis in Chrislo 
ttl non ex parte^ sed tota ; neqne portio est^ sed pleni' 
tudo) : sic el corporeum iiou pleuo, n<>n inlogro atqno 
perrecto opponere commode inlelligilnr , cum in 
Mattli. ait: Nihil est quod non in subslanlia sua et crea- 
tione corporeum sit ; et omnium^ sive in coeto sive in 
terra, sive visibiliim tive invisibilium elemenla [ormata 
Munt : nam et animarum species , sive obtincntium cor- 
pora $xve corporibus exsulaiitiim, corpoream tainen na- 
turis suaf substantiam sortiuntur. Imino menlem snam 
saits explicai, dum priorem bnncscntcntiam, Nihilest C 



ribus tegis, Ubi sane Paulus, uli Auguslinus, c. i4 de 
fule cl operibus, n. 21, noiat, non hoc agil^ ut percepta 
ac pro[essa fide opera jusiitiae contemnantur, sed ut 
sciat se quisque posse per fidem juttificari^ etiamsi le* 
gis opera non prcecesserint. Qiiid aulem de fide operi- 
bus destiluta senliendum sil Hilarius in Tsal. li, 
II. 15, luculenter aperil bis verbis : Si quis incredulus 
nati in corpore Dei [iierit, vel et credens maneatj [ruc- 
tibus tamen fidei suw careat ; eradicabitur ant ob infi- 
delitatein^ aut ob sterilitatem [ructuum negatorim, qus 
quidem, aliique bujusinodi plurima qul audicrit; 
Siulleio eum» inconslauli scntentia, opcra modo 
commendasse, roodo respuisse affirmanti nnmqiiam 
assentietur. 
259. Noii desunt alii, qni illum gratia: nccessita- 



quod non corporeum sit, bis aliis verbis rcpctit, et 
omnium elementa (orinnta sunt : ul iliic id corporeum 
sit quod bic [ormatum : rdrmatnni aulcm id dicat, i|Uod 
nonesl inrorme et imperfectnin. Ex quoconficietiir id 
Hilariuni sibi velle, omnia sriiicet Dei opera bona esse 
atf]iie perfecta, el uiillicorum qnidquaiu decssc, qiiod 
ad sulistantia: inicgritateiu necessarinm sit : indequc 
iUum npposite cnriositatem eoruui retnndere, quibns 
cuin Dci protiiissis indubitatum esse debuisset, ani- 
mas cum corporilius in xternum cssc victuras, in- 
quireniibus tamen nec assequenlibiis qiiomodo vic- 
turx csseiit, anibigua eniciebantnr Dei promissa. 
Frustra i;;ilur adducitur bic lociis, quo corporcam 
animsD nostrse naturain asseruisse approbctur ; cum 
in eo ncc de ipsa aniin» natura seriuo sii. 

257. Lcvioris momenti est allcrum, quod alii no- 
tarunt cuiii practer communcm opinionem sapuisse. 
Qiiamvis eiiim ut volunt, et ut verba ipsius in Psal. 
lit. 10, ct in Psal. cxxix sonant, animain primi bo- 
minis aliquo ante corpus intervallo conditam credi- 
derit : id tameu de primo bomine opinatns esl in- 
noxic, quod de posteris ipsius nec dixil, iiec dicere 
licet; ciim hinc Ecclesi;c de originis peccato fides 
non pariim libefactaretur. In iiac vero ipse nunquam 
nntavit. Ac licet de bomine passim, maximeqiie in 
Psal. cxxxiv, n. 14, magnifire admodum loquaiur ; 
ipsuni tamen peccaio priini hominis a pristino st.ilu 
no cecidisset eoque casu iii omue infinnitatuui ac 



tem ac naiuram non sntis nosse affirmenl. Neque bis 
negaudum, eum aliqiiot in locis videri iiounibil tri- 
buere volnntati , quod grati;e niuuus esse Ecclcsia 
deindedocuit. Sed etipsi fatt^aolur necesseesi, l^ge* 
neralem liumani giMieris luorbum ei miiiime latuisse, 
2" nequc incomperlam ipsi fuisse medici neccssilatcm, 
S^* persua>umei fnisse el quod (c. \SinAlatth.,n. 10, 
et cap. iO, n, 7) graluita sit jiistificationis gratia, et 
qiiod in jnsiilicaiis concnpiscenlia (in Psal. cxviii, 
lit, 15, n. 6) remaneat, adeo iit in niillo bic sit (in 
PsaL Lii, /1. 11) perlecta bonitns, iii nnlb) (in Psal. 
cwiii, lit, 3, n, b) pcrfecta mandnioruin cusiodia, 
in nullo recliis indenexnsque liomo secundum primi 
hominis naturam : 4<> eum nd vitnm xternaiii conse- 
^ qiiendam, ad repellendas tentaiiones, ad toleranliam 
malorum, ad prxccpta Dei non solum exsequenda 
opere, sed el intellectu asscquenda, ad intelligendas 
Scripluras, ad laudandum Dcum, ad credcndiim (lib, 
viii de Trin., n. 50 et in Ptal. cxviii, lit, 1, n. 12) et 
ornndum (iu Psal. cxlii, n. 10) graliam bomini sen- 
sisse necessariam. i)einde si dubitant utrum probata 
perspectaque ei fneril voluniatis nosira; pcrvcrsiias 
et inlirmiias, audiant in Psal. cxviii, lit. 10, n. 18» 
diceniem : Ut fidentj ita et humilitatcin ac modestiam 
discere a propheta nos convenit , orante ut sibi imma' 
culatnin cor fiat..,. Uocigitur immaculatum fieri de- 
precatur^ unde tot tantorumque vitiorum, quasi ex qu^- 
dam [omite^ initia suggeruntur ; et lit. 17, n. 8 : Si 



125 



WlieFATK) GB!1ERALIS. 



W 



nihil impedimeHti us4fuam occurrerH , «t ad^entmtCB K wbrepentinm itUeebrarvm acuMi caperlt ^ Deuisem- 



4ibi nofi undi^e ndeimnt, euis ipu viribut in ea tince 
agere fnllet cenfirnmetur. Sed uH intidies sum, nbi 
bellum e$i; opu» est potioris auxitio^ ne in se domineiur 
omms tnjusHtia : legnitt el his ftintilia lU. 8, ii. 6, 
aliisque liiciB. Ex qtiibus pl.iiiiim est, Rilariilin non 
eam landiin gr.ttiain nol>is nccf^ssoriam exislim;is$e 
quas inielleciuin illiisiret, sed et qu:n iiljiivet volim^ 
lacem. Unde in Psal. cxxvt, n. 13, voltmtatis sibi 
reliciae inflrmitati dolorem scientia addi sic explicai : 
Cum enim teritatis cognitio toluntatem nostram ad pro- 
(ectum eonieqnendtB utHitati» instiget, et naiurte eon^ 
suetudo voluntatem scientem se profictre oportere deti- 
neat ; proftcius srientu», profectas dotoris est. 
260. li ipM pQstea audiant cap. iS in Matth. n. 8 



per orattts exaudiat ; ei In Psal. cxliv, n. 14 : To- 
tis itaque in Denm atli^ et cadentes ocutls adspectant » 
neque quisquam itn de se confidat , ut non semptr in- 
dere , smper se vereatur altidi. Denique ex verbU 
tract. Psal. cxviii , lii. \i,n.^: Ne quod a mntth 
diei stepe sotet , mtionis atlqnam habeat auctoritatem , 
cnm asserunt proprium Dei munus esse , ut qnis in Dei 
rebus atque operibns tersttnr , excusantes ijffidetitatem 
suanl , ^tiotf cettante erqa se Dei votuntute tnantant 
infidetes, elc. apparet docirinain tunc coinmuT.em 
ftiisse » qusc omnia bona nosim Dci dona esse crede- 
ret ; hincque infideles plurimos p< rllnacise suae cx- 
cusanda.* ansnm arripiiisse , quod a Deo ut fidelos ea* 
sent necdiiin essent consecuti. Ei eorum quidem lin* 



doceiitt^m , Christum invenisst esi gratuitum ; et in B probitalem dum vinceh* conaliir Hilarius , notinnlll 

habet qiin ad rimaliorls et accuratioris ThcologlaB 
normam nnn salls exacta sinl. VcrUm eo loco slml- 
libusque si non lain qiiid sonent verba illins , qnam 
quid iissibi velit aitendamus ; non latebiteotn htn: 
lanlum cavere, nc cum Mnnichxis liberum arbitrinm 
destruere existimetur. 

^62. Sane in bona voluntate quid a Deo , quid a 
nobis esset , non satis distinguens , hanc a Deo daH 
negavit , qiiaienus hocdonum libertalem tollcret, et 
inrerret necessitatem, nti ipse 1. vnide Trin., n. 12 , 
declarat his verbis : Non utique (dedil Deits Vdlnnti- 
tein ,) quie li data esset , non haberet fides prtemiuin , 
eum fidem nobis necessitas affixce voluntatls inferret» 
Sed si in parlicnlaribus illis locis, in quibusnd luendnni 



Psai. cxviii, llt. 6, n. 4, adversus humanam insolcn- 
tlain proponenlem ac laudantem Prophctne exempluin, 
qui omnia vutt a bonitate Dei in se inchoari ; de quo 
et n. i scribit : Misericordiam itaque primum depre- 
catus est , dthine satutart. Sa/ns enim nottra ex niise- 
ricordia Dei est^ et bonilatis suee hoc munus in nobis est : 
0t inde ccepit or«/io, unde et saius inehoat deprecantis» 
Tuin redeant ad llludTraci. Psal. li, n. 20 : Stuttitite 
atque impietaiis extrtmce est^ non intelligere se sub Deo 
tt tx Deo vivtrt , sed in his qua gerii et expectat , laa 
magis veile confiderepotestate; cum si quid itlud in se sit^ 
tx Deo itl. Ad Dtum itaque spes omnis nostra sit , et 
conftssio {m confisiol) omnisinDeosit. Deblltcoc- 
ciirrei iii Ps. cxxiii , n. 2 : Quis enim relictus tst nobis 



gloriandi locus , recordantibus omnia ex Deo isse; et C lil)erum arbltrium unice intentus est, noniiihll trilniit 



niox : Sinonin omnihusopus est Dei mistricordia; etiam 
omnia nobis lanquam ex noslro sint gloriemur ; et n. 5 : 
Ad hunc hHbitantem in nobis gandia nosira referamus , 
huic it quid in nobis est debeamuSy a beato Pauto edocti^ 
nihil nostrum existimandum dietnte : Quid enim habes 
quod non aceepisli t inde ad traciatiim P^alml cxxvi 
progressus , uiide bonorum opcruin iiiitiiim , unde 
perseveraniia sit, sic disces, n. 5 : Bene auiem inania 
humani opetis Prophela esst opera propltetavit. Sdt 
inutites esse humanarum custodiarHm vigilias , scit in 
cassum esse consnrgentium matutinas sotliciiudines,..A 
Dto trgo domus est adificanda ques maneat ; quia nisi 
quee a Domino tedificata sit non manebit. A Deo civitas 
est custodienda , ne pereat ; quia nisi a Deo eustoditasit 
civitas , diruetur. 

261. Plurima identidemrecurrentbujusmodiexem- 
pla. Nunc quippe homines considerat velut alllsos 
et ad lapsum (ironos , qiiibus novus seinper casuj , 
nova peccati plaga semper immineat [in Psai. cxliv, 
11. 14 ; in Psat. cxlii , n. 4). Nunc animam etlam 
lancfi , tcrr» comparat , quae itR0 aqua arida et 
infecunda est , et irrigari se semper imbre ptuvite cceles^ 
tis eupectat(in Psai. cxvin,ft<. 6, n. 4). Et cum certo 
sclret , hominem contlnuo Dei egere auxilio , hanc- 
que spei nostrae doctrinam esse crederct , ut Deus 
oratus et misereatur et satvet : aptissime concludit iii 
Psal. LXiii, n. 6 ; Vigilandum ergo in oratione Dd est^ 
tf stmptr wandum ; ni cum fatigari anim* €1 afftigi 



voluntali , qtiod sola iion polesl siiie Dei gr»ti:i ; cx 
doctrina , quct; per omnia ipsius scrlpta diffttsa esi , 
constat enm omnem operiim gloriam gratise Del ad- 
scribendain censuisse, nihilque ei iicgnsse, iii>l quod 
liberiatem nostram everieret. Et vero sic ubique lo« 
quitiir, qua<i Jain extilissent grnliae hostes. Vix eiiim 
uUos laudat virtutum actns , qiiiu nos staiim infirmi- 
taiis nostrae memores esse , el si quid agcndum sit , 
Vlres a Deo spcrare ; si quid bene actum , lioc ad 
ejusdcm auxilium referre coinmnneat. 

265. Pliira exlgeret tanti momcnti maieria , plura 
etiam paraveramiis : sed lectorem scrupnlosis in re- 
bus diutius distinuisse metus est. Si quid in his elu- 
cidatum , qtiod antea non saiis patebat ; grati:im ha- 
D beai llilario , cujus ope magis quam nosiri ingenii 
viribus freti hnc opus susceplmus. Si quem autcm 
offendit prolixiias ; ignnscat afreclUi , quo sanctis- 
simi Conressorls aucioritatem injectis suspicionibus 
nonnihil immlnutam suae integritaii restituere, slcftiie 
Operum ejus lectionem omnibus utlliorem pmstare 
conati sumus. Sed sensa explicuisse non sufficlot , 
nisi exponamus et gesta. Ea quidein prope omnia 
tum in rronte uniuscnjusque Operis ad singulas ejus 
lucubrationes illiistrandas , tum in notis ad easappo- 
sitis retulimus : verum oinnes particulas recoHigere, 
et ex illis unum quasi cnrpus conclnnare juvat ; iit 
continua serie digesta vii.e ejus narratio snb uno 
couspectu in hoc limine represeotetur. Sil Ueel tf^ 



m VITA S IIILARII KX IPSIUS POTISSIMHM SCRIPTIS COLLFXTA. 156 

dis dcllneantis peniciUus, leciornm aninios excilabil A fcllil vcl nnum RnHini lesllmonium , a| ud qnem Hi- 



recreabiique maiei ia grandior , rerum gestarum va- 
lieUs , dictorum dcnique verilas , quam ex purissi- 
n)is fonlibus» ex Hilario nimirum ipso, et exprobatis- 
sinds auctoribus drproinenuis. lln vero in^ignioribus 
ilUus raclis , qux subocnlos cadunt , rererendis dabi- 
mus operam , ut sancli Docloris animum pro modulo 
exprimere teniemus , videlicel inlaminalos n pueritia 
mores, in episcopali munere sanclilal<'m , dnclrinam 
el eniditionem , egregiam in dicendo scribendoque 
facundiam , zelum pro fide inirei^idum, adversus hu!- 
reticos prxsertim Arianos divinum prope robur , in- 
fractam duris adversisqne in rebus paiienliam,invic- 
Um denlque in omnes patieiiliam , mansucludinem 
ac lenitatem conlra qiiam nonnullis baclcnus , ({ui 
miarium non penitus norunt , persuasum est. Haiic 
Yero persuasionem , ui obiier id dicumus , satis re- B 



larius nndit , vtr nalura lenis et plocidus , simulque 
eruditus , ct ad persundendum commodissimus : nl (|ui 
(idei verilatemnon modo eloquenlia et crudilioneani- 
misinspirabal, sed eliam lenilnie, mansueludine, in- 
dulgentia et ad aliorum contumaciam accommodala 
oralione, qu;e opiima conciliandai veritalis ratio osi, 
insinuare sludcbal. Hincde rigoredisciplin.cnnnniliil 
reniillebat arujuando , ul ad Ecciesinc sinum pla 
qiiadam racilitaie revocaret, quos aul error aul igno- 
ranlia seduxerat. Hinc modo lionioeiision homousio 
pracferebat , modo nefandas Anomoeoium blaspbe- 
mias paiienler excipiebai ; ul omnes hoc leninunto 
Cbrislo Incri facerel.Ilaic inaniccessumbreviierdicta 
^uniciant, (juui ubeiius, Deo favcnie, nunc explican- 
da sunt. 



VITA SANCTI HILARII 

PICTAVIENSIS EPISCOPI 

EX IPSIUS SCRIPTIS AC YETERUM MONUMENTIS KUISC PRIMUM CONCINNATA. 



Gaput PRlnnii. i. Hilarii ortus : an ex Christianis 
parenlibus sit, — Clari^simum Ecclesise sidus, Hila- 
rium in Gallils ortuin habuisse, neino unquam nega- 
Tit. Quis enim, inquit Angnsiinus {Aug, lib, i conira 
JuL^ cap, 5), ignorat Hilarium episcopum UallumfEi 
Tero ex Aqniiania, quain Sulpicius Severus {Sulpic, 
sub pn. dial, i), Ammiano Marcellino libro xv, cap. 
II, suGTragante, cseteras Galliaruin provincias urba- ^ 
nitale tunc superasse signincai, euin oriundum essc 
apud omnes convenil. Nequc solum Gallus, sed et 
Pictatis genitus ab Hieronymo memoratur {Bier. 
prtpf. in lib, ii Comm. ad Gal), Cni cum prorsus 
consentiat Venanlius Forlnnalus ( Venant, lib, viii, 
earn%. i et Ub, ii, c. !6), ncc repngnet Forlunalus 
alius (sl tamen alins vike llilarii scriptor) ; ea illi 
civildti non e&t facile immiiiuenda gloria, qua de 
tantl viri non modo episcopatu , sed et orln sese 
decoralam arbitralur. Euin quidem Burgensem vo- 
cat S. Antonlnus, Saussains vero in pago Claro na- 
tuni afrirniat : sed recentioribus scriptoribus quis non 
anicponat llieronymi atque Venaniii aucloritatem? 

2. Iii qtiodam ms. non admodum aniiqiio Cardiiia- 
lis Oitoboni, pater Hilarii Francarius appellatur. Tra- ^^ 
dlt quoque Boucbetus (cap. 6. Annal Aquit,), tiimu- 
lum parenlum Hilarii 20 annis aniequam opus 
suum ederet, hoc est circiter an. 1500 in parochiali 
apdeapud Clissonium Hilario sacra repertum esse, in 
quo idem nomen ipsius patri altribuebalur. Sed quid- 
quid sit de parentum nominibus, cerie in dubium re- 
Tocari non potest generis illius clariiudo, qui, For- 
tanato leste, i apud Gallicanas faniilias nobilitails 
lampade non obscurus , imo inagis prx cxieris gra* 
Ib generotiutis oroatus fuit. > 



5. Celebris hic orilur qu.xsiio, ulrum Cbrisiianis 
pareniibus nalns sil. Negant plerique, el opinionem 
suain ipso librorum de Trinitale exordio confirmant, 
in quo narrare vidciur Hilarius, quo pacto ad Chris- 
tiaiinc ndei notiliam pervenerit. Ac prinio quidcni 
pr;i'miilll, circumspicienii sibi quodnam esset pr - 
prium liuniaii:r vitse ac religiosuin ornciiiin, unde ulilis 
el opianda vita efficeretur, sia ini aflTuisse olium ai- 
que opnlenliam ; sed ha^c se humana felicitate indigna 
sensisse, quae a belliiinsc obIccialioni> consneiiidine 
non inultum essent aliena. Tum sibi eonim ^enlen- 
tiam consideranii, qui bene agere atque intelligere , id 
demum bene vivere esse opinabantur ^ eam etsi miniis 
Ineptam, nondum lamen ad beate vivendum saiis 
idoncam sihi visam esse declarat {num. 2) : cum illi 
bealam vitam intra semelipsos continerent, ipsius 
vero animus sese elTerret in Deum, cui se totum ipse 
deberel, cui famulans nobilitandum se exisiimubnt, ad 
qnem omnem spei suce opinionem referret, in cujus bO' 
nitaie inier tanlas proisentium negotiorum calamitates 
tanquam lutissimo sibi portu familiurique reqmescerct 
{num. 3). Exinde varias philosoplionini de Doo opi- 
niones se expeiidi^se ait, nullamque probasse; quia 
cum plerique muhitudinem colerenl, ipse in Deo ni- 
hil nisi (cternum poiensque esse venerandum^ et omni' 
potenliam ceiernitatemque non nisi penes imum esse pro 
cerlo haberet. Dcmum eam, quani anxie adeo qu:vri- 
labal, notiliam veluii casu se adepium essc testatnr 
{fium. i) in hunc modum : Haic igitur, multnque alia 
ejus modi cum animoreputanSy incidi in eos libroSy quos 
a Moyse atque a prophctis scriptos esse^ llebrceonm 
religio tradebat. (}uibns ex libris quantum profece* 
rit, subinde narrat {nunu ,5), se uempe adiiura^ni 



«7 

quam verba Exodi m 



VITA SANGTl lllLARn 



m 



Ego $uni qui sum, naluisc di- A nalivUalem vocala^ et ad coeleslem regenerationem olh- 



vinap iiicomprehensibilem cognitionein aptissimo ad 
inielllgeniiam hnmanam sermone significarenl ; ac 
poslea se ex Esai xl, \% el lxyi, i, Deuni iinmen- 
8um ; cxPsal. cxxxvm, 7, ultra rcrum inlclligeniias 
inflniluin, et ex Sap. xiii, 5, totius pulchriludinis 
pulcherrimum didicissc. 

4. His lectis, jam non incerlus fluctuabat animus 
quis coleiidus essci ; fatig.ibatur tamen parliin suo, 
pariim corporis metu (num. 6e/ 7) ; quia ipsi suberat 
naluralis sensus, ut pioialis professionem spes aliqua 
incorrupt» heatitudinis alerct, quam sancia de Deo 
opinio et btmi inores iiierereiitur. Sed ex Evan)i;elii 
Joannis initio niens ttepida et aiixia plus spei invenit 
quam exspectihat : ex quo primum ad cognitionem 
Dei patris imbuitur (fitim. d et \0); deinde quod an- 
tea naturali sensu de Greatoris sui aeternitale , inflni- 
tale etspecic opinabaiur, propriiiui esse etiam Unige- 
nito Deoaccipit; nudit poslremo, unicuiqiie esse Dei 
Filio potestatem fleri, ac propierea Verbiim carnem 
factum csse, ui pcr Deum Verhum carnem factiim 
caro prolicerct iii Deum Verhum. Unde cum landcm 
concludal : Hanc itaoue divini $acramenti doctrinam 
men$ iteta $u$cepitf in Deum proficien$ per carnem^ et 
in novam nativitatem per fidem vocata, et ad c(Ble$tem 
regenerutionem obtinendam potestali suai permi$$a : 
innuere videiur, se in aaaic jam provecta, ex Scrip- 
turarum lcctione, a geniiii rcligione ad Christianam 
perductum esse (num, 11). 

5. Veruintamen quod Fortunaliis de illo scrihit 



tinendam pote$tali $uas permit$ae$t, tam cxisiiniandus 
est loqui de sua recenti per bapiisuium regenera- 
tioiie, qunm gratulnri se in ea religione in^tituiumy 
qua nova animi naiivilas non iiileritura, divinaque 
corporum post hanc vitam regeneratio sperantur ; 
eoque se liheratum metu, quo anlca se fatigalum 
dixil, ne animus corpusve iiiierirent. 

G. Ncquc rflicncius ex antiquis prohant, llilarium 
in adiiltn dumiaxat n^tnie Chri^tianis mysteriis fiiisse 
inilialum. Ilax quidem Esaix vcrba Cloria Libani ad 
te veniet, ita cxponit llieronynius, ui cum Cypriano* 
qiiein idolorum cultui diu mancipatnm fiiisse non 
inflciandum est« Hilarium nosiruni conjungat atque 
comparet in hunc modum : Vir $anctu$ et etoquentis^ 
B iimu$ martyr Cyprianu$y et nostri tempori$ confe$$or 
Uilariu$, nonne tibi videntur etcel$m quondam in m?- 
culo arbore$ wdifica$$e Ecele$iam Dei? Scd npertum 
est hoc uno Hibrium et Cyprianum iina conjungi, 
quod ainho cxcelsa; fuerini arbores. At vero Cypria- 
num, qiia genlilem, non excclsnm, sed huml potius 
rcpcnicm arborem exslitissc quis neget? Unde nec 
ab Hieronymo dicunliir excel$as quondam in gentHi' 
tate arbore$f sed in $asculo : ut (^Jero opponatur sae- 
culuin, iii qiio ciim nobilitatc generis, doctrinae splen* 
dore, ac singiilari moruin probitate claruissent, to- 
tam illain gloriam suo in Clerum transitu ad Ecclesiae 
utilitntem, decus et ornamenlum transtulerint. Neque 
mngis est ohscurum, quid Augiistinus sibi velit his 
verbis : Nonne r€$picimus quanto auro et argento et 



(lib, I, n, 3).: A cunabulis tanta sapientia primitiva ejus C ve$le $ulfarcinatu$ exierit de jEgypto Cyprianu$ doctor 



Inctabatur infantia^ ul jam tunc potni$$et intelligi , 
Cliristnm in $ui$ catt$i$ pro obtinenda victoria neces^a- 
rium sibi militem ius$i$$e propagari, lioc potius sonat, 
Hilarium videlicet jam ab infaniin Christum iiiduissc, 
et Christianaiu doctrina cum lacte suxisse. Neqiie 
hisropiignal lihrorum dc Trinilaie exordium. Cum 
enlm in eo selectis Scriptumc lestimoniis ostpndaiur, 
quanto apnd fldeles potior sil, quam npud piiiloso- 
phos, scioniia Dei; tniniis sapit hominem qui prima 
fldel su2e lyrocinia narret, quam dnctorem in sacris 
profanisque litteris vcrsatissimnin, qui aut genlilem 
philosophum, sub typo sui, quibusdam veliiti gradi- 
bus ad Chrisliannm religioiicm promovere, aut se ip- 
sum in roligione, qiia jam essel imbutus, ahiori rc- 



$uavi$$imu$ el martyr beati$simus, quanto Lactantius^ 
quanto Victorinus, Optatus, Ifilarius; et ul de vivii 
taceam, quanto innumerabites Crmci (Augnst, lib. ii 
de Doctr, Clirist., c. 40)? Evidcnsenim cst, non hic 
supersiiiiosiim cultum jEgypti vocahulo ab eo signi- 
flcari,sed luundanam doctrinam : atia cum prxstanteii 
illi viri egregic exculliacditaliessent, totosilloslhesaa- 
ros qiios ex Eiliiiicorum lectione decerpsissent, post- 
moduni in usus Ecclcsia' converlerint. Scdsi id minus 
liqueret ; Oplalo, quem nunquain iion Christianuin le- 
gimus, c.Tterisnddito, cosnon supersUtione,sedaliqua 
alia ratione intcr se coinparari manifestum essef. 
7. An igitur idoloruin cultui aliquando deditus 
fuerit Hilarius, vnlde incertum est : quod ne pro 



rum contemplatione magis ac magis conflrmarc ^ certo habcreiur, non liiigaiidi animo, paulo dtligcn- 

stndeai.Sane tam sngacis animi vir, qui fortuita sa- 

croruiii librorum loctione abstrusissima quspque 

Christiana; religionis mysieria per se clare dilucide- 

qne percipere valiicrit, de Deo non tunc priinum 

coepisset magnilice sentire, ciim ad Exodutn pervc- 

nisset. Mulia quippe coniinet Genesis, qiinc majesia- 

tem Dei atque gloriam tnirince commendant. Ante 

etiain, qu.im attigisset Esniam, in aliis libris occur- 

rissent plurima, qu.-c quain dc Deo ex Exodo cout e- 

perai opinionem connrmassont. Sed nec usqiiam 

Hilarius sese gentilttatis errorem deposuisse nieiiii- 

nlt. Natn cum verbis supcriiis jam allatis ait, cam se 

alacriter suscepisse doctrinam, qua mens tit novam 



tius tracl.-indinn censuimus. Qiiod eniiii Viticentius 
Bellovacensis acS. Anioninusscribant, e\im optimum 
temper fuisse Chri$tianum , non ininus est probahile» 
qiiam quod vulgo cxisiimant, cum ab iiicunabulis 
Chrisii legt non fuisse suhditum (Vinc. Bell, /t6. xiv, 
c. 25; S. Anton, tit. xi, c. 5). 

Cap. II. 8. Hilarii eruditio , fide$ , et vivendi ratio 
donec ad clerum adsciscatur. — Magnus ille Hila- 
rius, qiiem cum iis qui in sxculo scieniia; atr|ue insi- 
gnium viriuium laude floruerunt, comparandum esse 
Hieronyuii el Augusiiiii testiinoniisconsial, si rccen- 
tioribus quibusdam habcnda fldes, priinis aiinis ob- 
tuso fuit ingenio : sed Romam. stque inde in Grs- 



m EX IPSIUS POTISSIMUM 

ciam proreclos, decennftli stadio assiduo, naturalcm A 
difOcalialem vicit, et rarae sapienti», eruditionis ac 
eloquentise ornamenta conseciiius est. Utut esi, uiio 
ore pnvdicant veteres, et scripia ipsius confirmant, 
illum ingenii non minus magnitudine praBSiiiisse, 
qoam acumine. Sane ad id persuadendum idonei 
sunt uni de Trinitaie libri : quoruni si priuius aiile 
c«teros scriptus concedatur (ad quod probandum 
argumenta iion desuni), stupenda videbitur illius ani- 
roi amplitudo, quippe qui tam vasiuni Opus vel ab 
ipso exordio accuraie adeo complccli tamque exqui- 
ftite delineare valucrit. 

9. An Romae, aii etiain in Grxcia ingenium opti- 

manim artium studio excolucrit, non leiuere asse^ 

meriin : maxime cuin Hieronymus scripto nMiiidavc- 

ril {Hier, episl. 4 ad Ru$t.), siudia lunc iii Galliis B 

fiorentiuitna exslitisse. Taiitam vero eloqiicntia ac- 

quisivit gloriam, utab codcin Hieronyiuo vir lenipo- 

ribus suis disertissimus et eloqueiitiac Rhodaiius ap- 

p^bri meruerit {PrtefaL in lib. ii Co»im. ad Gal, et 

episi. iil). Poetic£ quoque dedit oprrani : eainque 

arlem, quain ad pravos et iiiipuros usus mulli delor- 

queiil, ad celebrandas Dei lauJes et ad aposiolorum 

gesla marlyruiuqiie ceriamina dccantanda adhibuit. 

llluin quaindam dumtaxal grxcarum lillcrarum :iu- 

mlam cepisse, et ad obscuriora Origeiiis verba inlel- 

ligeiida Heliodori presbytcri o|)era usum esse aucior 

est Hieronymus (Aier. epitt, M\ ad Marcellum), scd 

eo lanlum in loco, in quo iion satis circunispccle lo- 

cnlus esse nierito judicetur. Ibi eniiii pne nimio erga 

Hilarium revereniiae affectu, cuin reprehendcre non C 

auderel, queui crrasse siispicabaiur ; prius de eo ex- 

cusando, deque errato iii niteruin traiisrercndo, quain 

de vera illius sententia expeudcnda cogiiavit. Sed 

iie>|oe ei in Orientein deporlato lleliodoruiii adh:c- 

sisse, neque illum toto exsilii sui tcniporc a scriptis 

GRccoriim evolvendis absiiniiissc credidcrim. Et 

flicronynius quidcm, ni fallit conjectura, Ililarium in 

gnxis litteris teiiuilcr versaium esse non aliuuJe 

juJicavil, quam e\ libro de Synodis , in quo vcrsio- 

nes ip<>iiis nouiiihil iutricatx viJentur et non saiis li- 

berx ct expeditx. Si quid tameu in his vitii cst, in 

xtitem, qua s«!rip^il, commode rercras. Tunc eiiiin 

extra interpreiaiidi Icges excurrere sibi videbaniur, 

qooties eomdem verborum ordinem non retinerent. 

Unde cum miiltas OriLMitalium fidei conrcssionum I^ 

versiones circomferri non ignoraret, novam tamen 

ipse cudere aggressus est .(/i6. de Synod, n. 9), quod 

illaniro ex grmco in tatinum ad verbum expre$sa trans ■ 

talio afferret plerumque obscuriiatem, Eum quidem 

Diodo vixrogilaverisgrx'CX lillerx tenacius adhaerere 

potois^e : sed binc concedas iiecesse est, illum in eo 

scribend^enerenonnullasibi permisisse, (lux* majorcs 

ipsiussibi licere non exisiim.ibaiit.Ycrumsiquis lin- 

goae graecasperiiia, oemo philosophia euin excelluisse 

negavcril. 

10.Obvariasopes,qon8exbac discipUna in Eccle- 
sle otililatcm Iranstulit, non immerito dixit Au- 
goslinas (Aug, lib. ii de Doctr. chr,y c. 40), eum 



SCIUPTiS COLLECTA. ISO 

multo auro argentoque sulTarcinalnffl ex iClgypto ad 
Ecclesiam transiisse. Iia vcro cas illimcs et ab omni 
fxcc purgatas scriptis suis admiscuit , ut nihil iii eis 
profaiiuin , nihil offondas sacerdotc non dignum. 
Sed et anicqiiam ad hanc dignitatcm promoverelur, 
non sola conienius eruditione philosophica, mores 
etiam ad perrectas philosoplii.e leges composuit. 
Iino ab iiifantia , Fortunato si credas (Fortun, lib, i, 
n, 3), divina qiiadam sapieniia lactabatur. 

ii. Vana tamen et sterilis evasisset mulilplex 
illius scientia , nisi eain lides fccundasset. llanc 
porro euin baptismo abunde perccpisse, cx siibjeciis 
constiibit. Sed quandoiiam hoc salulari sacraniento 
initiatus sit , inccrium. lloc unum coustal , baptis- 
muni ipsius non paucorum annoruiii intervallo epi- 
copaiuin praecessisse : siquidcui Ipse ait {lib, de 
Synod,^ n, 9i) : Regeneralus pridem^ et in episcopatu 
atiquantisper manens , fidem Nicmam nunquam nisi 
exsulaturus audivi, Quo ex loco eorum forsau juva- 
relur sententia , qui Hilariiim Christianis ortum 
pareiitibus negant, nisi apiid oinnes esset in coiifcsso, 
id iis temporibus iiioris obiiuuisse , ut iii proveciam 
xtalein baptismus sxpe differretur. 

i2. Yerum eo lcstimonio luculcnicr probat , Ni- 
C(£iiuin concilium , quamvis novo Consubstantiatis 
vocabulo , nihil tanien novuni decrevisse : cuin ipse 
aiitequam Nicaeiiuin symboluin audisset , eamdcni 
doctrliiam tum ex verbis evangelicis quibus baptis- 
nius traditur , tiim ex apo>tolorum symbolo quod 
ante baptismiim discilur , seuiper intellexerit cre- 
dendam , ac firiiie credideril. Quocirca Constantio 
auctor esl {lib. ii ad Const.^ n. 4 el 7), ut si quidcm 
Nicojuis decretis subscribcre timoat , priuiam et so- 
lain evaugolicam fidem in baptisiiio confessam intel- 
lectamquc relineat. Et iuilio lib. ii , de Trin. que- 
riiur, quod cuni Trinitatis mysleriuiu baptismi ver- 
bis satis aperte essct dcclaratum , Ariani coeleslium 
verborum simplicitalem pro voluntatis su» sensu , 
non pro veriiatis ipsius absolutionesuscipcrcnt, ali- 
ler inlerprciantcs, quam dictorum virius posiularet. 
Alias eis eliam cxprobrai, quod fidci non adhaDrcant 
aposioloruin synibolo consignatoi , sine ciijus pro- 
fessione nemo baplismum percipil : Fides , inqiiil 
{Ibid, n. t) ) , scribenda est ; quasi in corde non sit. 
Regenerati per fidem ad fidem docemur : quasi regene" 
raiio itia sine fide sit. Christum post baptisma disci" 
nius : quasi baptisma aliquod esse possit sine Christi 
fide {tib, de Synod., n. 63). Coiitra Gallicanis epi* 
scopis gratulalur, quod necessariuin iion habuerint 
cpiscopi legere , quod regcnerati neophyti lenereiil 
corde atque crcdcrcnt. Ipse vero quam alte eamdem 
in regeiieraiionis suo! Sacramenio imbiberit , variis 
modis enuntiat. Modoeiiim ait {tib, \ideTrin,, n. 21) : 
In te ita credidi^ per te ita renaius sum : el exinde tuus 
ita sum; inodo vcro {ibid. ): His immedicabiiiter tiK- 
btttus sum : et ignosce, omuipotens Deus , quia in his 
nec emendari possum , et eommori possum ; et paulo 
ante ( iitim. 20) : Hasc enim ego ita didici, ita credidi^ 
et ita confirmatas mentis fide teneo , ne aut possim crc 



tSi VITA SANCTi HILARII ISt 

dire atiter » aul velint, Demum cur aliter credere ac A ciilnris raiiunculas (ecum despiciant , adbortatur hii 



doceri non possit , eain ad calcem lib. u ad Con« 
siatii. reddii ralionem , quod ea fides el eTangclicai 
doclrina^ el regciierationis sunn symboLo consentauea 
sit. Qux ratio cuni iu cxteros fidei noslrse articulus 
pnriler vnlcat ; nemo jure dubi^arit quin et paii io 
eoiuin vetiialem perspicucitule penolrarii , et ad 
defeudendos singulos xquali scmper constantia (uerit 
instriiclus. 

13. Qui philosophiam fidei subjecerit {lib. i de 
Trin,^ n. 15). — Tanto (idei lumine per bapUsnumi iilu- 
slratus, nnllis nnqiiam vaiKS pbilosophiui fallaciis iu 
rrrorem nbdnci potuil : scd praecepto pareus apo- 
slolico : Videle ne quis vos spoliet per philosophiam^ 
boc se elTncto adversus omnia humana; rationis ja- 



veibis : Noli negare quod steterit, qnia per iHleUigemiiB 
iufirmitutem fonsistentis non consequaris inlroitum; 
ei id quidero maxiinc , cum niidlarnm Dei operatio- 
nuin exomplo habiieris , nnde crcderes Deum effUer€ 
iwsse^ quorum iutdligere eficientiam non posiis, |]1- 
lcrins cli am progreditur. Si enim, inquil. hoimnuio 
inteliigentia ad conspicabUeira et corporeM eoarctatWt 
quauto inngis ad invi&ihiles e| diviuas? Si Gbriftii 
corpurei januis clauds ingres&um ratione non asso- 
quimur , quanto minus xternam ipsius ci^ »leroo 
Paire generalionem ? 

15. Cadem ratione, lib. vni de Trin., n« ii, ooi- 
ncin in Eucbarisiiui sacramenlo de cnruis ac aau- 
guinis veriiate ambigeudi occasioneai^ prxcidii. Sod 



ciila velnli clypeo munivit : ^espuit captiosas ei inu- B ox allato exemplo, qu<id ex ipsis Uilarii sententiis ac 



tites philosophim qumtiones fides constam , neque hu- 
manaram ineptiarum [aliaciis succumbens , spoiium se 
prubet veriias [alsitali, Ut eniiu in vera pbilosopbia 
vidit, uiira naiurce humuuai iuteUigeniiam a Deo gesta^ 
non succumbunt rursum naturaiibus mentinm sensibus : 
qnia infinitm ceternitutis operalio infinitam metiendi 
exigat opiniouem, Qux infinilas cnin desit liumame 
inciiii , niliil ei suppctil , unde divina myslcria asse- 
qiintnr. Vidrl eliani liumannin raiionem , siquidem 
creati est, perfeclnin iion posse esse; adeoque nec 
comprelicndere Crealorem : Non enim, inquit, conci- 
piunt imper[ecta per[eclum (lib. iii, n, 24). 

14. llanc uni (lUei gloriam nUrilmlt , nt ad oa 
coelesii ipsius virlnte pervenial bomo , ad qna) per- 



verbis inter se leinpcralis, nunquain Uvncn alienum 
in sensum detoriis illuslravimus , iuieliigere e&t 
quain cauie fidei ^coi^nlos decilnarii ; el qupmoda 
cxtra metas raiiopis erum^iens, stultus sil facius, ul 
obsequendo Dei verbis sapiens evaderet. Utiuam 
siulti iain prudentis vestigia premerenl noslrx bi^us 
xiatis iLTretici, ncc Odei soliditati , quam intemera' 
tniQ servai Ecclesia , inanes qunsdam ratioues , seu 
poiiiis , ul ita ioquar. spedosas hallucinntioDcft anie^ 
ponereni. Mox saue intra Ecclesiae sinum, queio 
misere disruinpuni, regredcreniur. Eam porro unani 
ab Hilario improbari prudentiam Immauam « qtia^ 
fidei nesciat subjici , bic inleritn inonitum volumus, 
donec insequcnti capile ostcndamus , qiianti (eceril 



lingere propriis viribus non valet. Eamque ob cau« C Adein docinm , sive scientiain quae Udci £amuletur. 



snm Cbristinnos, qni fidei intclleclum subjiccre 
norunt, sapientibns mundl, n quibus desipere piitantur, 
multo s^ipientiores esse binc demonstrnl , quod in 
nrcana longe nltiora penetrent. D«i hac illorum sa- 
pionle stnltilin lib. v, iiiitio, libenter ipse glorintnr : 
ct iiierito qnideni, quippe cni ad summam sapientinm 
bnc iliT fuit. Qiii autem fidc naturalem pbilosophinin 
devicerii , operx pretium est vel iino eseniplo de- 
inonsirare. Audit ex Evnngelio : Cbristns post re- 
snrrectionem corporeus , non simulatus aut [aiiax , 
ciansam domum in qua erant discipuli cougrcgati , 
introivii, Statiin ei a philosophiasuggeritur; An con- 
structa parietum penetrans ct soiida Hgnorum , naturam 
eorum impenetrabiiem transcurrit? Cui llilarius qnasi 



16. Hasrelicorum consortia devitat, — Sumiao illo 
inieineratx fidei scrvandx sludio impuLsns, a catho- 
licsc religioiiis bo>tibus sic abliorruii , ut cum ^ Ju- 
docorum vel baereticorum convivio abstinere Forlu- 
nnttis suo etiam :evo difficillimuui csse testeiur , ipsL 
non solum mensn , scd neque saiutalio [uerit cum hi$ 
pra:tereunii communis (Fortun,^ lib, i , n. 5). Eam 
lanien agendi rationein , quam laudabiliter tenuit 
Inicus , poslea prudens remisit. Episcopus euim fac- 
lus, ut hxreiicos Cbrisio lucrifaceret, nec criminis 
loco duxit queinqiiam cuin bis orare nut colloqni, 
nec ipseeorum colloquia recusavii (iib.in Const,^ n, i). 

17. Cuin antem non ignoraret Udcni niorlnam esse» 
nisi per cbnrilaicin opcretur (in Psal, u\ n, 16), 



nssrtiiiens : Nihil eqnidem , inqnil , cedit ex soiido , ]| Iiomiiiesque noii SQluni propter iuQdelitatem , sed et 



ncque per naturam suam aiiquid tamquam iapsu insen- 
sibifi tigna et lapides admittunt. Tuin itla veluii jam 
victrix urget : Dicamus ergo [aclum non [Uisse , quia 
inteltigentiam [acti non apprehendimus ; et cessante 
tensu nostro [acti ipsius cesHt e/fectus, Veruin sapien- 
tis 8tulliti:e armis instructus liilarios stultam illam 
sa[)ientiain calcat , eique victorin de qua sibi jnm 
pl ittdebat erepta, (identer succlamat : Mihi imperito^ 
et lantnm de omnibus Deo ut sunt ab eo dicta credenti^ 
rationem istius [acti nc reposcas. Dominum audio : et 
qnia his credo qua* seripta sunt , scio quia adslitit Do- 
minu9 ciausa domo in medio discipuiorum, Ac post- 
iiiodum omnes , ut vanas inanesque prudcntix sx- 



propler sternilalem a Cbrisli corpore eradicandos 
esse : priinum ecclcsiaslicis r<'giilis et evangelicis 
institntis animum informaiidum tradidit : tuin seip- 
sum propria disciplina ita coercuit inlonsus, ut irre- 
preliensibiiis in templo Christi sacerdos jam tum 
praeparnri viderelnr ; ita se variis pietatis operibus 
exercuit, ut adhuc in hticall proposito ponliGcis gra* 
tinm divino nutn possideret. Deniqne Deum , quo 
pleniis erat, in alios eliain eflfudit. Nunc enim, 
Fortnnnto tesie , alios de confessione sanclar Trini- 
taiis informans, nuiic alios promissione regni coe- 
lestis invitans, uno verbo omnes de pio religia- 
nis opere commonens, non ce&sabat in plehcm 



IS3 EX 1PS1US POTISSIHUH SCRIPTI^ COLLEGTA. 184 

verba verilaiis frncium Gdei redundaniia seminarc* A non habehant, vel non exialimabantnr habere , Fa*|>c 



18. Tanto viro dign;im I>cus tribuil sponsam , cx 
qua filiam uni&im noniiuc Abram procreavii. lUius 
quippe nouien , genus ac vilao seriem quamvis nuHa 
nobis monumenta prodidcfint , pietaicm tamon , ci 
in divjnis rebus iijieUigendis s:»gaciial'm. nccnoa in 
sect4»4is cvangclicis consiliis studium llilarius ipse 
ft;iUs COinmendavit ; cum UWx re^criboas , camque 
sab anigniaiibus et parabolis quibusdam ad modes- 
liam ac virginilalem cohorlans , jubcl eam , si quid 
per 3Bniem minus intelligai , maircm inieprogare. 
Cui enim haec non son<;nt piissimam matrem , ciucc 
fimni sscciili spe abjccla , io id uuum cum conjuge 
cnnspiraril , ul Dci culiui ei obscqulo quod sibi crat 
chari^isimum manciparet? Unde adjicit, nihil eam in 



in sacerdoiium eligebaniur inariii. Quos tanien ea 
lege ordinaios esse , ut ab operibus niiptiarum dein- 
ccps nbbUneroul, liieranymo affirmanti {Hieron., 
lib, I, cont. Jotnuiau.) negare non ausius e&l cohtiuen- 
li:c quaiiivis advnsarius joviniauus , adeo ui volens 
iiolens coiifehsus sit, non pow eue epUcopum, qui 
in epiicopaln IHLqs (acitktl a/io^ntn ti deprehemus 
[ueril^ non quau vir UHebitur, $ed ffuasi adukler dam- 
nabilur. Eumdem Ecclc&ix luorein luentur Siricius 
Papa cpist. ad Uimerium Tarrac. c. 7, Innoceniius I, 
e|u$t. ad Vidiicium, c. 10, et Auihrosiiia lib. i OfGc., 
c. fiQ, n. 2.)7, ct epi&l. U3, ad YercelL^ n. 6i. 

21. Gr^Hcei mud(wum de C$HQuicii S. Hilarii, — 
Ilac se legc adstriugi libeiiler |)assus esl Hilariiis, 



Tolis niagis habcre , quam ut Giiam optimis moribus K qui virginitaicm et contineuiiam quaati (aceret , a ias 

&uisrur8umquodammodQgeuerarei, ac Deo parcret. 

Cap. III. iO. Episcopatum suscipil: quid de ejvs mu 

nfTt itntiat : qui eo funjfa/tir.— Sic llilarius connubio 

junctus, quasi el non adstricius vivebal, omiii scieii. 

riamnigeier^insiruclissimus, vit;e probiiate puris^i- 

nms , iiitegriiate fidui atquc consiamia insignis , 

xsluans zelo auimarum , omnibus deiiiqtie doiibus , 

quas ab ei>iscnpo Paiilus desiderai, ornaius ; cum 

foiicori/anr« poputi voce, aut potius Dei Spiritu proda- 

mante , vir Qlim mysteriis deputatus , aliquando sacrii 

attaribus sacerdos electus esl ( Forlunat.^ tib, i , n. 4). 

Kniii in episcopalu Piciavensi M.ixenliuui S. Maxi 

niiui frairem excepisse Lupus Ferrarion<is scribit iu 

ejusdem Maximiui vita : quo anno , noc illc , nec 



ctiam luciilenter pn»bavit. Filia ManHfue unica illi 
CMi el niaiiiuo ebara : eui cuin hiuiesiis nuptiis vir- 
giuilatem pia^rereniiam persuasisset , eam pr^^ma- 
lura morie &ibi pr^iripi nialuit eum pran^lan» bnjus 
virtutis prop«>&ito » quani cuw illiiis pericnlo diutrus 
vivere (F. epin. Uilmi ad Akram, n. 7, et Fortmtat.y 
n. 13). Noque repiignauiem ea iu re experius est 
i|xorem « qua: ca&to digua oonjuge , pjiri siudio , uti 
jain noiatum , iu auiureiu couiiueaH» CQuspirabat. 
Uideiidu liic potius quani refelieuda Gryn»! lenieri- 
tas , qui sola iretus menclacis&iuii rainiliari& sul aue- 
toriiale , animiavit sanclum Hilariuin Piciavensibus 
Canonicis uupiias periui&isse. Qiiasi vero HieroHy- 
mu4, rerum llilarii curiosus inOagator ei admirator, 



quisqnam alius noiat. A pluriniis quidoin oxistiuiatur C I oc aut iguorare, aul dissioittlare potiiisset, liini(|ue 



anno dunitaxai 355, cpisropalum suuipbisse ; sed cmu 
iis qu:e ante exilium episcopus egii , nou benc coii- 
senlU luTC opiuio (Vide infra num. 29 «/30). Auclo- 
ritis enim, qui anno 355, visus est iii E«:clesia pol- 
lerc. et publica sanclitalis ipsius fama . qua; forsitan 
longe anle huncannum , Mariiuum a Gallia; fiiiibus 
ad i|>snm evocavit , poslulant ui aliquoi aniiis auiea 
cpiscopalem diguitatem sit adeptus. Nique hnic ra- 
tltmi adversalur , qnod ex libro de Synodis, n. 91, 
ae^runt : Regeneratus pridem, et in episofpatu aliquan' 
a$per manens , pdetn Nicasnam nunquam nisi exsula- 
tuTut audivi : cum bis ver bis id unuin couficiatur , 
non tintum teniporis ab ordinalionc llilaril , qunn- 
Inm a bapiismo, ad exilium Ipsius efnuxissc. Certe 



fideuter adver&us Vigiiantium dicere, Orimtis Secte- 
sics , ^f^gupti , et ^edis Apostoiica aut mgmes ClericoB 
accipiunt , aut contiuentes, Gerte qui logitiinum fili» 
coujugium lanto studio dissu^isit , nou ila comiiara- 
tu^ cril , nt uuptias Clttrieis coiitra Cas et leges Kc-> 
clesiic ;ermitterel. Sed relictis lmjiistt04li ealumniis, 
vcriora saucti Prxsulis ^eus^ ciplocenyis. 

22. Episcopi of^ium. — |)e episcopali gndn magni* 
ficc :uliuodum scniiebat. Cumque ae apud imperale- 
reui oommeadare vellei, hoc ab eo pfiiuum impera- 
tor, tau.quam quod omni reverentia dignum , andiil : 
Episcopus e$o sum- Sic enim epise^kpum spectabat , 
velut ferlectum Eccleske prineipem, qui perfectis maxi- 
marm tirtutum bot^is iugurui debeatet ornari {lib. n 



'ilHnd aHqnantisper nd quiiique aut sex annos exlcn- ^ a(i Comtant.^ n. 2; lib. \ind$ Trmil., ». I). Hll 



Oere arque licet , ac intra nnum concludere. Iiiimo 
qiM latiuft paiebil h%c particula , eo erit , cfficacius 
Hllarti argumentum , ut insinuet Gatlorum fideiii de 
l^riBet Filii aequalitatc non a Nic?ena synodo coe- 
pisse: si quidem ea synodus Galliis ita ignola cral, 
ui ipsepridemregeneraius, inler eplscopos ctiam ali- 
liu ioderil, priusqiiafu de illa quidquam andirct. 



iO. Iloc saltem ex allalo loro planiim, eum scilicet 
jiixia Apotttoli prxeepluin non neopliytum fuissc , 
ciHi a |iopiilu PietaTensi in episcopum cooptatus cst. 
Noaduui quidem e vi¥is exeesserat ilHus uxor; sed 
ea fei»ie , q«ta vkgtiies aut non tnnti eranl quaiiti 
eraBt ■eceMirli » aut epera virginitati congruentia 



nec viia: inuQcemiam sino scienti^» mtc sino tane- 
titaie muli^m sciemiam su£ficiire oxistimabat : qiiia 
cuui ad alioriim utilitatem ^i inatiiulus, ii3 ikmi pro« 
dcst quos docere neaci^; sicut et sierillt esi doc- 
trina , a qua dissi^eat vita. Vull igitur ia tacerdole 
prohitas ac scientia^ sese mutuo fulciam et ornent,'iil 
et vita eius ornetur docetyiQ^ ei doctriiiet nmmdo : cum 
et tnaocens sibi tantum pro/kiol, niat dactu9»it;H 
(ioctus sin^ doctriniB ut auctoritait^ m$i innocent sit. 
Ab ipsis pracsertim episcopis estigiV $dem nou uudam 
atque inopem rati^nii, sed qux ^versna lurreticos b»» 
manis doctrinis prae^dentes oon^mim r#itnMioM- 
tendi securitatem {lib. xu de Trimt., n. 20. Vide el Ubs 



m 



YITA SANCTI lllLARIl 



136 



viii, «. 2 ) ; quaeque saplenlia saculi laiuo superior j^ 25. MauIiaBi iDnlum , sed ei Joannig Evangelium 

magna ex parie exposuit. Gum eiiiin Joannes Evan- 
gelium eo consilio scripserit, ul Cbrisii assererel di- 
viniiaicm ; Hilario in illoabundesuccurrit.undeeam- 
dein dercnderel. Sensim sine sensu dilapsi sumus ad 
libros de Tritiiiate, in quibus ille et populos caiho- 
lic£ (idei veriiate instrueiido, et adversus baeretico- 
ruin arles obstruendo , dupiex cbristiani Docloris 
munus absoluie eiplevit; sed ad aiia iios vocat rc« 
rum ordo. 

Gap. IV. 26. HUarii a Blediolaiiensi iynodoad Biler' 
ren$em geita, — Ariana lues, qux tot in Oricnie stra- 
ges edidcrai, in Occidentem pervadere , quamdiu rc- 
rum potitus est Gonstans, omiiino non valuit. Nic»- 
num cliam conciiium llilario ignorare tunc leinporis 
]) licebat. At Gonsianie moriuo doleioque Magnentio 
{die 10 autiX Auguslian. 555), buic quoqueorbis parti 
pax brevi erepta esi. Staiim namque Gonhlaiitius 
Arelate {die iO Oclob. ejusdem anni) se recipiens , 
conciliuiii iIluccoegil,quo ct Arianae bxresi subscribi 
priecepit , et Aibanasiuin condemnari. Qnibus jussis 
obieinperare cum recusasset Pauiinus. Trevirorum 
episcopus {fragm. i, n. 6); ab Arianis episcopis indi- 
gnus ecclesia, dignus exilio a rege est judicatus. 
Quid pra.'lerea in bac synodo gestnm sil , ignoralur. 
Illius enim acta quic Hilarius Ariminensibus praemi* 
serat, inagno bislorisc damiio excidenint. Sed lixc 
interim inilia fuere nialorum , qua; iiseresis Ariana 
Gonstantiilulia aucloritate, Valenle prx^sertim, Ursa- 
cio atqneSaiurnino agcnlibns, in Occidenteminvexit. 
^7. Biennio post Gonstantius concilio Mediolani 



sit, quanluin res bunianas vincunl divin;p; ui quanla 
rerum divinarum humanarumque discretio est, tanta ul- 
Ira terrena $tudia ratio coeleitis excedat ; qnx demiim 
creditos curae ipsorum populos el ad omne officii 
chribtiani genus instruere valcat , et adversus os lo* 
quenlium iniqua obstruere, 

25. Hocriie defungitur l/i/ano.— Hilarius nibil de- 
erat , unde sacerdos utilis fier .t , qui cum docirina 
non vulgari singularem moruin iniegritatem con- 
junxerai. Statim igiiur ut episcopatus apice sublima- 
tus est, veritatis cibum, quo antea in sccrelo cordis 
pascebatur, plebi 8ua; dispensare non cessavit : ut de 
ilio, cuin Galliis nostris exsilio ereptus est, dixerit 
Paulinu«, 

Dum Piciavorum doctor floreret in oris, 
Indomilis tradeos |)opulis praecepta salutis, etc. 

{Lib, I, Carm, de Vita S. Martini.) 

De se ipse narrat Hilarius, lib. i de Trin. n. 14 : Quod 
$ibi credebat (animus), per mini$(erium impositi sacer^ 
dotii etiam cteteris prcedicabatt munus suum ad officium 
publicas salulis extenden$, Quo in loco cuin episcopuin 
repente audis , qiieni proxime ante sequebaris velut 
in verae religionis inquisilione adhnc laborantein ; 
eum in supeiioribus prima Gbristianae viue suas ini- 
tia descripsisse vix credideris. Hoc obiter notito, qui 
mutius suum ad olTicium publicae saluiis extendebat, 
inspiciamus. 

24. Scriptura$ populo exponit, — Ab Evangelio Mat- 
Ibxi exponendo non sine causa videiur docendi 
exordium fecisse. Quainvis enim oiniiis scriptura di- q 
vinitus inspirala utilis sit ad docendum ; quia tamen 
in veteri Testamento esi occultalio novi et in novo 
niaiiirestatio veteris {August. de Catech. rudibu$ ^ 
c. 4), bujus expositioni utilius prsciniltitur illius ex- 
plicatio. At vero inter libros novi instrumeiili primum 
locum obtinet Mattbxi Evangelium. Hoc porro Hila- 
rius coram populo Pictavensi Inlerpretatus esse , ac 
deinde conciones suas in publicum enii.>isse lanto 
exihiimatur facilius, qiiod nonsingula verba,ut inter- 
pretes solent, seorsim expeiidat;sed, quodmagisest 
coucionantis, omitlat nonnulla , alia paucis perstrin- 
gat, et alia copiosius tractet (/i6. vi de Trin . n. 1). 
Sed quemadmoduin declarat , se ad libros de Trini- 
taie scribendos ea studii atque officii sui permotum 
esse iiecessiiate, qua ut EccUsim episcopu$ evangelicce J) quaeri potest, temerarium estdelinire. Illucadire no- 



habito nullum modum tenuit , ni extiiiciionem Nicae- 
nae (idci procurarct , et extorqueret Athanasii con* 
demnationem ( Athanas. ad Solit. p. 831 ). Reliicta* 
bantur apostolicx sedis legati, ac dicebantnon licere 
per Ganones absentem inanditum condemnare. Qui- 
bus ille : 3/ea, inquit, voluntas pro Canone <i/. At le- 
gali regis sermonem magis liorrentes, quam minasac 
supplicia , exiliuin susceperc , nc vcritalis et inno- 
centise causam proderent. Alios qiioqueeadem invol- 
vit sententia {Athanas. Apolog.y p. 692). Goiieri au- 
tein epibcopi vim non vulgarem gravesqne contumc- 
liassunt perpessi. Huiciieconcilio interfueritHilarius, 
an ab eo absens fuerit; ncciioncur eo non convene- 
rit, ant si convenerit, cur in illo mali nibil sitpassus» 



praidicationis mniiterium Ecclesijc se debere seiitie- 
bat; iia eiiam non dubiuin est, quin eadein ratione 
adducius8it,ut privaias conciones in unum Gommen- 
tariorum corpus redactas publicas faceret : ut niini- 
nim non nni, sed toii Ecclesiae prodesset. In bis non 
taniam in explicandis litterr sensibus , quantam in 
eruendis niysticis operam collocat : vel quia hoc po- 
pulis ea getate potissimum saperel, veletiam quia id 
eis magis conduceret. Et vero cum Scriptura; , qux 
variis sunt sensibus roetae, oinnium manibus tcrercn- 
tur, et unicuique passiin obvii essent litterae sensus ; 
prudentis ac solliciti Pastoris erat quosdam aperire 
reconditiores. 



luisse eam ob causam poiuit, ob qu.iin Euscbius Ver- 
ccllensis eo venire primum recusaral. Forte etiam ei 
praisenti pepeicit Gonslantius, ne Gallorum animos 
exasperaret. 

28. Hilariu$$preti$privati$ commodis fidemtueri^ta" 
tuit. — € Dum iia pcrlurbarentur omiiia, ei veritas 
Arianorum dolis obscuraretur ; Hilario, sicut ct c;cte- 
ris , facia est poiesias , ul florerei in saeculo olio 
domestico frueretur, redundaret commodis omnibus, 
regia etiam gloriaretur fainiliaritate , et singulis uni- 
versisque et publicc et privatim in Ecclesiae dominatu 
gravis efficeretur; simodo imperatoris voluntati ob- 
scqucns,vcrilatis cvangelica: dcrensiuneiu desereret. 



137 £X IPSIUS POTISSIMUM SCRIPTIS COLLEGTA. |S8 

Ipsi eiiam succarrebal, nndc se apud vulgus ab omni A pissc credal, qui quamvis nulla proprias sedls prcro- 



dedecore liberarel, cui facilc eral judicii corruptelam 
ezcusalione alieni arbltrii dcfendere, ei sub difficul- 
Ute publicae inteUigentix meniiri probitatem, immo 
cumipsefidesuapiaculobxresis tenereiur, conscien- 
ti» reatum blaudimento ignoranti,'n consolari. Verum 
inania hxc delusae menlis solaiia per fidem et spem 
Christi in simpliciiate cordis manens charitas non lu- 
lit ; nec sivit eum injiiriarum omniuni pro Chrisii 
confessione toleranliam i;on pra'ferre amb.liosac in 
reatus silentio conscieiitiae {Fragm. i, n, 5). In coeli 
quippe spcm a^sumptus, ac Deo per cbaritatem inse- 
cabiii admixius afTectu , nulla lerrenorum cupiditaie 
{Fragm. \, n.^et 5), nulla vi sxcularium motuum 
dissolvi potuit, ab eo, autdividi; sed nunquam iiiccr- 
tiis qiiid deligeret, fortiter dixit: Nomini Dei ae Do- B 
mini Jesu Christi adhasreo, quamvis cum iilius confes- 
sione mihi ferenda sint omnia mala ; iniquorum socie- 
lalem el infidelium consoriium respuo , quamvis mihi 
cum bis bonoruni omniiim afflucntiu sil speraiida. 

29. Prudens decrelum pro Ecclesice salute, — Hoc 
animi proposito cum propriae conscientiae fecisset sa- 
lis, prospiciendum sibiduxit Occidentis incolumiiati. 
Multi enim territi minis , ac fraiide dolisque decepti , 
Arianorum communionem susceperant in concilio 
Mediolanensi : meluenduniqHe erat , ne brevi totus 
orbis Cbrislianus eorum contagione contaminarelur. 
Cui maio ut occurreret, statim post Eusebii, Luciferi 
ac Dionysii exilia , hoc esi , post praedictum conci- 
lium, totius mali auctores Saturninum , Yalentem et 



gaiiva conspicuus, tani» tamen iiitcr Gallicanos cpi- 
scopos fuitaucloriUtis,;ut leges ipseconderel, alii li- 
beiiter sequerentur? Rursum si verba superiora: 
Ego gravissimumfidei periculum longeantea pramdens^ 
adidlempus referantur, quo a Salurnini , Valentis 
et Ursacii cotiimunione se separavit; loiige anie- 
quam hoc pra^staret , episcopus fuerit necesse est. 
Uuamquam h:cceiiam ita inlelligereeslutgravissimum 
fidei periculiim pr.xvideril, non quidein longe ante- 
quain a pru^dictis se separaret, sed longe antequam li- 
brum in qno ea enarnit scriberet. Sic certe ab anno 
355 inier episcopos emicuii, ut eum abhinc Gallia* 
ruinepi^copic:itholici veluicaput ac patrem, haeretici 
vero ut pr:i;cipuiim Iiosiem semper rcfipexerint. 

30. Imiiio eiiain aiitea, si Sulpicio non negtnda fi- 
des, tanta fuil Uilarii fama, ut nec Marlinum ad Rhe- 
nnm militanlcm rngerit, quo minus enm spiritalis vitx 
sihi diicem deligerei. Ea porro Sulpicii verba sunt 
(Sulp. in vita S, Martini) : c Martiniis exinde rclicia 
miliiia siinctum Hilarinin Piciav.-e episcopum civitatis, 
cujus luiic in Dei rebus spectata et cogniia fides lia- 
bebaiur, expetivit, et aliqnandiu apud eum commoratus 
est. Tentavit autem idem Hilarius imposiio diaconii 
officio sibi eiim artius implicare, et miiiisterio vincire 
divino ; sed ciim 8a;pissiine restilisset, indignum 86 
esse vociferans , intellexit vir altioris ingenii boc eum 
modo posse conslringi , si id ei officii imponeret , in 
quo quid:im locus injurinc videretur. Itaque exorcis- 
tam eum essc praecepil. Quam ille ordinationem , ne 



Ursacium a fidelium communione separandos decre- C despexisse tanquam humiliorem videretur , non 



vit, indalta cxteris eorum consortibus rcsipiscendi fa- 
ciillale. De boc decreto sic ipse loquitur {lib. in Con- 
sloii/., n. 2) : Ego gravissimum fidei periculum longe au- 
tea fnmdens^ post sanclorum virorum exHia Paulini^ 
Eusebii, Luciferi, Dionysii.a Satumini ei Vrsacii et Va- 
lenliM eammnrnone me cum Callicanis episcopis separa' 
«f , indulta cwteris consorlibus eorum resipiscendi fa» 
cuUaU; ut nec pacisabesset votuntas, et principalium 
morborum fa:tida et in corruptionem totius corporis 
membra j/roficientia desecarentur : si tamen hoc ipsum 
beatimms confessaribus Chrisli editum decretum tum a 
nobis manere placuisset. Decretum hoc, quo cum co- 
lumbx simpliciute ac mansuetudine conjungitur pru- 
deiitia serpentis, cum sacerdoiali sapientia sit omni- 



re- 

pudiavit. Nec multo post admoniius per soporem ex 
voluntale sancti Hilarii, in Pannoniam profeclus est : 
multisqne ab eo adstrinctus lacrymis et precibus ut 
redirel, moestiis abiit, contesiaius fraires multa se in 
hac peregrinatione passuium. Hinc matrem gentilita- 
tis absolvit errore, patre in malis perscverante. Tum 
ab Arianis mutia passus, et ad extremum de civitate 
exire compulsus, cum intra Gallias quoque disccssu 
sancti Hilarii , quem ad exilium baereticorum vis coe- 
gcrat, turbatam Ecclesiam comperisset, Mediolani sibi 
monasterium statuit. i Certe cum Hilarius anno 556 
relegatus sit, vix arctius queunt quam inlra unum alw 
terumve annum constringi tot Martini gesta, quae illius 
exilinm praecesserint. 



dignum , eo etiam placet ampllus, quo modesiia ^ 31. Sulpicio quidem refragari videniur Fortunalus 



no _ 

majore sanctis confessoribus approbandum permit- 
tilur. Quam auiem aequum semper visum sit , super- 
vacaneum est singillatim demonstrare. Certe post 
Ariminenseconcilium a variis synodis receptum , et 
a liberio Papa confirmatum, nunquam nisi a scbis- 
maticis reprobatum fuit. Hilarius bujusauctor merito 
videri potest ac moderator praecipuus, quamvis hanc 
gloiiam sibi ipse soli non arroget. Neque alia videtur 
causa , cur in eum nominatim Saturninus tantum 
odium conceperit, ul non longo posl intervallo illum 
Bitcrras venire cogeret , et Inde in Pbrygiam confic- 
tis calumniis amandaret. Quodsi iiaest,quis eum 
inler episcopos a paucis tautum diebtis sedere cce- 
Patrol. IX . 



vitae Hilarii scriptor, Vcnantius Fortiinalus, quem ab 
hoc alterum esse nonnulli volunt, et Gregorius Turo« 
nensis. Quippe Fortunatus in vita sancii HUarii tradit» 
Martinum , post sancti confessoris ab exilio reditum, 
exorcistam fuisse constitutum. Venantius autem , ubi 
sancti Marlini precibus ac meriiis initam cum barba- 
ris pacem enarravit , illum repraesentat iion ad Hila* 
rium convolantem, scd stiperantem Alpes, et per 
agrum Mediolanensem in Pannonias properantem. De- 
mum Gregorius Turonensis {lib. i Hist. Franc, c.59) 
Marlini velut luminis in Galiia recens exorieniis tunc 
primum meminit , cum narravit Hilarium ad propria 
redire permissum. Sccum etiam ipse pugnat SuIqU 



150 VfTA SANCTI 

ct«», mm l^oiime niiiea scribit, Uarlinum sub Con- A 
stttilH) prlmmn, ac deinde snb JuUano miliiasse, ne- 
qne «nie (mpetra^e missioitem, qnam bjirb^roram )e- 
gali Jotianem a|nid Yanfiones agenteni de pace con- 
veniwent. Nam quod Hilaril exilium anle Juliani in 
8erm.inium advenium cnniigcHt setiuenti ctpite evi- 
dMier demonsirabliur. 

5iK. Yerum Sulpicii ti(.*et in notis chronologicis 
oonsignandis diligenliam desideres , non est tameu 
cur Rccuses in rerum gestarum nnrraiione siiiceriia- 
lem. Nulius etiam ambigendi locus est, quio siucera 
ac minime Inierpolata ad nos pervenerii illiiis iucu- 
brHio : «um Pauliiius (qui, ttt Gregorius Turon. 
u»stis est , acceptis a Perpetuo Turonensi episcopo 
ejusdem Sidpfcii (iib. i de ^ftfdr. S. Mart,, r. 2) in- 
dieulls «tricia oratione persecutus esi, quod ille so- B 
iutt expostter«()^ meniomia Martini gtesia codem or- 
dine perceitseai. Haee igitor aut falsa omnino sunt , 
•ui Id «num folsum , Martlnum Tidelicet sub luliano 
mflitasse» Quis non hoc polius concedendom opineiur» 
quam alterum ? Ftcilior enim est in unius imperato* 
rift nomine, quam in lanta rerum scrie iapsus. Neque 
IraJHS nvi BcHptoribttS Inusitatiim est , ut sub uno 
itnperatore gesta «d alteriim referant. Bt Solpicio 
((n Vita wami Martini) quident singiilare ac novissl- 
ntttm Mirtini in beilo adversus barbaros fhctum nar- 
fitnro eo facilius subrepsit Juliani nomen , quo cla- 
riora ac pmeseutiora totn essent illins adversus Ala- 
nninnoft gcsla. Unde non respuimus quod ille ait , 
HarliniHn occasione arrepta, qua imperator donati- 
Tutti etognret , missioncm petiisse. At hxc ad Jnliani C 
lempora referendi repugnat Ammianus Marcell. 
lib. xvn, t. 7, repngnat ei Jiilianus ipse apiid euin- 
dem MafceHinum, lib. xx, c.f), dum teslantur nml- 
mum an. 55S, exorium esse tumultuin, quod sudori- 
bm Gallitaitii milesexhamtus nec donatwutnmeruit nec 
tHpendinm : camqu<) lumulium landem sedatum esse 
non largitUme donativi, tiuod Cvnstantius erogari more 
lofflo non pernrittebftt, sed blanditiarum genere vario, 

55. Pretere^i si Martinus anno Christi 597, et ut 
auctor estijregorius, sctatis sudc 81 vivere de^iit , si 
etiam non fnhns cst Sulpicius, cuin lllnm anno icta- 
tis snre qninto dccimo niptuin , catenatum , et sacra- 
mentis mllitaribus iinplicaium esse scripsii; sequiiur 
iit anno Christi 316 natus , et anno ejusdem Doniini 
351 miliii^ adscriptu^ , ante legitima cunfecerit sti- ^ 
pendia , quam Joliamis CsKsaream adeptus essel di- 
gnimtem. Poterat igiiur secuiidum leges romanas 
anno 55i missimiem petere. Si autem militije emeri- 
las unnis biennlmn adjlcias , quo trllmni sut preclbus 
eviclus, solo licet nomine, mttiiasse dicitnr; euin saltem 
anno 555miiiti:imdlmisisseconcedas neeesse est. Et 
saneenm.qui adnillitiamper vlin raptns,adnrianiti- 
vendi rationem anhRlabat, ante emeritsc mlliiix an- 
nns missimiem pf liisse longe probabilius est, quain 
en>eHium in eodem vivendi genere diutlus perstltisse. 

5i. Demmn qui obsenrarit quanto studio Martinns 
a sua In Pannoninm peregrinatione Hilarium expetie- 
rit, Tii ambigumn ei eril quin eumdem Christi con- 



HILARII liO 

fessorem , «ntequam exsiilaret , convenerU ; ei ali- 
quandin apud enm commoratus , ex ipsius voluntate 
profecius slt in patrlam , aliaque pra^siiterit , qiue 
Sulpicius Pautiiinsque natrant K^mtflniis fn vfka S. 
Manini), Quid est enlm quod Pannonia expulsus, 
GolVxca 6ra petit ? cnr cum audit llilarium e Gallia 
motum , Gallium ulterius non cogitat, sed Mediolani 
monaslerium sibl staiuti t an quod eo tinieret ire , 
uiide Ariani sanctum virum exturb^irc potuerant? At 
in Iialia quanlo magis ii ipsi poterant, quorum opera 
Eusebius Vercellis, Calaris Lucifer, LiberiUs Roma, 
imo ei Mediolano Dionysius erant expulsi? Cni non 
crediblUus est, eum Hilarii precibus et lacrymis ad- 
siricluni, ut ad se posl peregMnatlonem rediret, ipsom 
unuin in Galliis (iuaDrit.i8se, Utfidem snam liberaret? 
Neque alia animo succurrit causa , cur cum in ttalli- 
naria insuia sedem llilsset, statim lamen utcompe- 
rit sancto prxsuli indultam esse redeundi potesutem 
{Sulpic, p. 296), non modo Romx tentarltei occur- 
rere, sed et ipsum inde Jam egressum e vesliglis sit 
prosecuius , donec ad euni perveniret. Si quid Inde 
conflcitur , eoncedendum ust Martiuum aliquanditt 
cnm Hilario, antequam extdnret, commoratum ease; 
adeoque non f^lsa esse omnia qii» Sulpieins de pri-" 
mis Mnrtiiii annis scriblt, ut inmcn Jnliani ioto subS'- 
tltuendum sit aiterius imperatorls nomen subquo 
ille militarit. Hinc neque quisqunm Inflcinri poterlt , 
qniu etiam ante annum 585 magnum Jam ftierit Pic- 
tavensis episcopi nomen. 

55. En ipso anno 555 Cum b^rbari fupm, ut loqul* 
tur (apud Amian., lib, xt, c. 8), Imperator, Hmitmn 
pace \n Gallias effusi ens foede vastarent , eumque, 
Yiciore (lib, de CtBsarib.) leste, limeret Contuntiua, 
ne quid tum apud Gallos nntura pra9ci|iltes notareiur, 
nec deesseiit (Hilariui , tib. i, ad Goasfom., n. 5) 
susnrrones , qui mcticulosi principis susplciones an- 
gerent; Hitarins misso hnperatori fibello tlmorem 
iliins ita lenire curavli, ut res flcclesi.i: ea OGeaslone 
agcret. Exslai etiamnum , etsi forte hon Integer, hic 
llbellus, quo cum Constantium cerf iorem facHit qaiett 
csse omnia , nec ullain esse seditionis suapkionem ; 
In id tnmen poiisslmnm Incnmbit , M eedesiasiicaft 
Odci ac discipliiise facium Injunam propulset. In prU 
mis enim Imper.ilorem cnm verbis, tum iacrymis dc^ 
prrcatiir : i* ne caiholicas Ecelesise a firalHbUs gravis*- 
simas sustinepnl persecutioncs ; %* ne a proTincia^ 
rum rectoribns eausx clertcorum cognoscaniur ; 
5* ut populi episcopos libi^re seqnaninr ealholicoi 9 
neque por vim cogantur subjici hmreticis , demnm ut 
egregii sacerdoies in desertis aut in exillo deienti 
ad suas sedes reTocentur. Quce omnia cum plurium 
nominr* postulet ; eonjectura esl libellum hnnc ab eo 
ex Gallicanoi um eplscoporuin eonsensu misaum eate» 
vel eiinm , quo niajofis esset ponderia , a plurimil 
esse stibscriplum. His preelbus eam Baronlus ad ann. 
555, n. 18, legem atiribnit, qna caveiur ne episcopo- 
rum causn* ab allis quam ab episcopls eognoseantor. 

Caput V. 36. Bitertfnsi nfnodo Hitarn gaela H 
exiUum. — Hlne Hilarius 41^ •perare {FrM§m. xiy 



441 



EX IPSIUS POTISSIMUM SCRIPTIS COLLECTA. 



m 



u. 4; $i Sulpie. pag. 262), el Iniperaioris benovolen- A Ipsius procurala sunt , lam apcrle falsa eranl , ut 



liam culere ; liserelici vero magis ac magis limere , 
ne eoruai iiaeresis, qu» ex (lecepla ConsUnlii reli- 
Siotteunicc pendebnt, lanti viriconsiiih ruiiditus rue- 
ret. Itaque Saturninus Arclaleiisium episcopus, vir 
•ane pessimus , ei iiigenio malo pravoque , qui sanis 
consiiiis staiulisque salubribus inipiissiine coiitradi- 
cebat , ciqiie iiequitia iiihilo infcriores Ursacius et 
Yaiens, cuin deerclo proxime udversus se nominniim 
edito commoli , tum hoc llilarii libello deiiuo eici- 
Itii, eum procul amandanduro constitunnt. Pessimum 
lioc cniisilium Biierrensi conventiculo adoriuiitur. 
Quod enim iribus iliis episoopis auetoribus congrega- 
Ittin sii, satis indicat Hilarius, cum iis pracnominaii^, 
Stntim declarati m per faclionem eorum pseudoaposlo- 



prsci^entcm eum , ciijiis minislcrio exulavit , usque 
ad conressionem ralsoruin qux gcssit adducere para- 
tus semper fuerit. In prompiu enim eranl Constantii 
litterse, quibus eum circumveiituin probaret. Aderat 
et JuIIanns Caesar reruin geslarum (estis , qui quod 
sefam (urpiler ilhidi sit passiis, ptiis in hac exiiii 
senlentia contumelia;, qnain cxul ipse lnjiiria: pcrtu- 
leril. 

38. Ex hac Hilarii narratione cum pcrspicuum sit 
Julianum , jain C:esnrem reiiunliatum , aut Biterris 
aut non pnicul fuiss^, duin Uxc in ea urbe gereren- 
tur; haud difliciillerdeprehenJercest hiijus Biterren- 
sis synodi tempus. Quippe ccriis hisiorix monumen- 
(is consiat , Julianom die 8 idus nov. Arbelione et 



lorttni ad BiierrenKm iynoium compulsum ei$e{lib. in % LolIianoCoss. id., es(, anno 555, Cxsarem Mediolani 



CensianLt n, %\ U^. de S^nod., n. 'i. et coni. Auxenl.^ 
M. 7)« Qiiod autem coiigregalum sii, ul ipsi pcrniciem 
inolircnltir , exiius denioiistravit. S;ituruiiium huie 
pra^fuis^e, eanique ob causam ab Hilario exilii sui 
auctorem iion somel nppellatum, opiiiamur. Aderant 
cl ex Gallis nliquot sanae iidci episcopi , quos rerum 
ibi a se gesliinim lib. de Synod., n. 2, lcstes apjiei- 
Jat. Dc his geslis uniim illud refert, quod eo coiiipul- 
siis, cognitioaem Arianoi hxreseos demonstraiidae 
obiuUi , et iiigerend,'c paironos palam denuniiavit : 
std hi timeutos publicuc conscientiui , audire ab eo 
ingesia noluerunt. Qu;imam prxterea ibi ab ipso iii- 
gesia sint, qiiave ratione ingcsla siui, Fragm. i, n. 5, 
narrare videtur his verbis : Rapiim enim lunc hwc per 



dlctum, et inde calendis decemb. egressum in Gallias, 
Vienn» commoratum esse ad mensem juuiiim anni 
556 , quo in Gcrmaniam profectus , easdem Gallia- 
ruin rcgioiies aiiie annum 360 , non rcpetierit. Ex 
qiiibus cerlo colligcre est , Biterreiisem convenlum 
atino 556, aiiie niensem Junium actum esse. Nec ab 
his abiudit computatio , qua Sulpicius exilii Uilarii 
aiinos nuinerat. £o eiiini leste qunrtum jam exilii 
aiiiium agebat , cuin ad Seleucicnse concilium voca- 
tus est. Atqtri meiise septembrl anni 559, celebratum 
foit Seleuciense coiicilium. Igitur ante mensem sep- 
tembrem aniii 556 Hilarius fuit relegalus (lib. de 
Sffnod.^ n. 2) ; quo iniervalio ante, ex nliis adjunctis 
lieei dijudicure. Ad haec Hilarius libruin de Syuodis 



iifgerebaulur ^ corrnplio Evangeiiorum, depravalio q sc scrip^isse significat cum in exiiio tolumjam irien- 



(Uei, H ehnulaiu Ckrizli uomini$ bla$phema confe$sio. 
£i ruce$$e fuil in eo sermone omnia e$$e prwpropera , 
mcompo$ita , confusa : quia quanto no$ impen$iore cura 
andiemiam qumreremue , ianlo illi perlitwciore $iudio 
audienike c^niraireni. Contra Saturninus cum siiis 
Atbanasii conderanationem fiagiubat. Quod enim 
Arelatcosi syoodo coeperant, hac Bilerrensi ita pro- 
iccuU suiit , ut sob uno liUilo ulrainque Sulpicius 
ciHiifnrhoiideiHiaiu judicarii. Rursum opponebal Hi- 
larius SttFdiceiisia gesia, et nulantes episcopos iis 
lert vcrbis coniiiinabal , quibus postea quosdam 
ignave lajiaos iiicrepavit : lgnora$se vos negabUis 
Aikunauo^ cuju$ damnationem a V4tbi$ Valens^ Urea- 
ons^ So/iii-iiiittM ejoigunl , ab Omo , Maximitio , JuUc 



nium exegisset : hunc autem scripsit exeunte anno 
558, aut sallem 559 ineuute : et hlnc igitor planum 
est, liilaiii exilium intrn anni 550 iiiitia, proindeque 
ante Juliani adversus Germanos expeditionem , con- 
tigisse. Quod cum in dnbium revocari nequeat ; no^ 
que negandum , allalum Sulpicii focuin , quo Marti'- 
nom nmsione a Juliano impetrata ad Hilariam sese 
recepisse tradit, nonnulla emendatione indigere. 

59.AlqnamvisAriaiK)rumdticescomapudJuliaiiom, 
tumapud Gonstaniiuin prxtexuerintrelegandi Hilarii 
causain, eam unam ipsis fulsse,quam ipselib.de Sy« 
nodis attingit his verbis : Coegeruni no$ ad voiunlatem 
exulandi, dum impietati$ imponunl nece$$itatem , Gal- 
licaiios episcopos celare non potuerunt. Quocirca 



redditam coiumunionem? (Fragm. ii, it. 18.) Sed qui j) apnd eos nunquam impeirarunt, ut in iocum ejus. 



viuci nulla ratione potait , cedere coactiis est calum- 
Diia, cuoi iliuso Juliano Ca^re,et falsis synodi nun- 
tiis apud Goustautiam per impios homines delatus , 
exiiii senicHtiam excepit. 

57. Quodnam fuerit criiaen cujus reus posiulatus 
est^ laiet. Sed veritatis ininiicis tunc facile fuit, ex 
lttr{aJii GaJiiariun staiu , Mem iilius et iniegrilatein 
wspcciam faccre : quasi ea , qua apud Gallos polle- 
i»at , auctorilate ad sedittonein concitaiMlaiti abuiere- 
lur (lib. n , ad Cott$tant.^ n. 2). Ipse se quodam 
modo sigiiiiical iiisiauiialum , qiiod indt^tittm atiquid 
Mu moda epsMCOf^ $ancUtaie, $ed ei laid iniegriiaie 
§es$i$tei {ibid., «. 5). Gerie onnia, i|Uiie iu exilium 



cui (tib. de Synod., n. t2), Ode ac spirilu cobxrebaiU, 
alius sufficereiur. Unde vere Hilarius npud Constan- 
tium sedC episcopum dtcit : In omniam Callicarum eC" 
cle$iarum atque epi$coporum communione^ iicel in e^- 
iio permanentem, et Eccte$ias adhuc pet pre$bytero$ 
$uo$ communionem di$tribuentem (tib. 2, ad Con$t . , n. !2). 
Imo a Salurnino Galli exinde ita abhorruere , ot 
suam ei communionem conslatitcr negarint, donec 
tandem post concilium Ariininense in eadem Biierrensi 
civitate, proeter ha^esis infamiam mnttis atque infandie 
criminibus convictu$ etEcclesia ejectu$(Sutp.y p. 265), 
justas injusie inHilartnm iaiae sententise poenas dedil. 
40. /n ifuem (octtni Yek^H% «i\ H\\anu** — ^w:*- 



m 



VITA SANCTI UILAIUI 



Ui 



lum Clirlsli coiifessoreiii in Plirygiani deporlatimi A uvil Augiistimis in Psal. c , n. 8, prop/er wwrfiVinom 



essc, llieronyini, Siilpicii nc Forliinali lcstiinoniis 
conipertuin csi : an in ulliiin ccrtutn locuin « laiel. 
Scribit ipse modo se tiKra decem provincias Aitanas 
consislcre , modo se Galiis de plurimis llomana- 
rum provinciarum urbibus signilicasse <)uid in Oriente 
agcretur. Ipsi etiam GaUi anno 558, ei rescriben- 
tes, litterarum suarum leniiludinem de exiiii illius 
longitudine ac secrcto constitissc asseverarunt : et 
cxcusationem eorum acccpit liilarius. Unde intel- 
ligereest, nnlluni certum exiliilocum ei constitutum 
csse. Cum illo pariter in Pbrygiam relegatus est» 
Tulosaiius antistcs Rodianus, qui quantum infirmis 
proflceret foriium societas, in se expertus est. Nani 
cum naiura esset lenior (Sulpic^ pag, 248), nec tam 



esse sanitns. Proptcr correpUonem aliquam , iiKiuil , 
tenemus nos eliam a fratribus nostris , el non cum eu 
convivamur, ut corrigantur, Cum exlraneis pofiiisroti- 
vivamur, cum paganis^ quam cum his qui nobis hairenl^ 
si viderimus eos male rtvere, ul erubescanlj et corri» 
gantur. Ubi igitur Arianoruiu correpiio cx concesso 
quain ex negatoeis catbolicorum commercio proinplior 
speiabatur, bucillis iiegarenon debuit,qui ecciesiasU- 
caruin leguro spiriium litterx praep<meiidum scieliat. 
42. ExiUo suo veritatem manifestam fieri gaudet. — 
Nonduin eos hic appellamus, qui Ililarium iiaUira le- 
nem non crcdunt ; quique euiu quadam exilli inipa« 
tieniia , sub specie pietaiis, iu convicia coiitra Aria- 
nos erupisse suspicaniur. Uli grave non erat exi* 



propriis viribus, quam liilarii socieute non cessisset B lium, quo veriiatem, quam unice deperibat, illustrari 



Arianis , eamdem taineii confessionis glorium cum 

110 est partitus. His de Biterrensis synodi gestis , 
quantum ex verbis Hilarii expiscari licuit, delibalis , 
qux ipsius in exilio studia fuerint, exploremus. 

Cap. \I. 41. tiilarii in ex^lio siudia ac gesta ad 
finem an, 558.—« Fortissimus Clirisli confessor exira 
Gallius factus , locum non animuin mutavit. Neqiie 
eniiu euni adversarii ipsius vel acerbiorem vel auimo 
Jiiagis fractum ac nutantem experii suiit, neqiiequi 
aut error aut timore lapsi eranl, elatiorem. Sed nbi 

111 exiliuin ejoctiis esi, ila deChristi confessione sibi 
nunquam decedendum decrevii, ut neque bonestam 
aliquam ac probabileni ineuiida; unitatis rationein 
respuendam slatueret. > (lib, in Const,^ num, 2.) Tum 



per.^picerel. Namque intuens in hanc Apostoli pro- 
pbctiam : Erit enim tempus, cum sanam doctrinam non 
sustinebunif non modice gra;ulabatur : quia^ ini|uit, 
iniquitas se per hoc exilii noslri tempus ostenderit^ quo 
verilati» impatiens sance doctiiuoe prcedicatores^ ui $€• 
eum desideria sua coacervet sibi magisiros^ relegat : en» 
lio nostro lcelantes et gaudenies in Domino roitili- 
lisse in nobis plenitudinem apostolicw prophetiic (Ub, x 
de Trin., n. 4). Rursuni sua forie conlenius ac Ixtas 
exclainat alio iu loco (lib. de Synod,, n. 78) : ExuU^ 
mus semper, dummodo incipiat verum prwdicari. Eo 
quidein consilio ortliodoxae fldei pnecoDes In reroo- 
las regiones ablegant, ut sana doitrina, cujus impa- 
lieiilcs sunl, pariler cum eis exulci : ac lioc Irustra 



hoceiiamsibiproposuit, utquarovisIjBsusetgravis-Csperant. Non enim cum corporibus nosiris exuUms 



siniis afTcctus injuriis , de tcinporibus tamen ininime 
quercretur (lib. x, deTrin,^ n, 4). Id vero conslantcr 
adeo pncsiiiit , ut quarto exilii anno dicere ei licue- 
rit ; Exinde nihil in lempora maledictum^ nihil in eamy 
qum tum se Christi ecclcsiam menliebatur, nunc autm 
anteehrisli est »ynagoga, famosum aut dignum ipsorum 
impieiale scripsifaut locutus sum (lib. in Const.^ n. 2). 
llluni quidem ad scribendiim sollicilabant, et amplis- 
siroam ipsius eloquentiac materiam miiiislrabant, qux 
ubique terrarum patrabant Ariani facinora ; at pluris 
interesse sentiebat , ut ne vel levissiuiam impatientis 
animi suspirionem praeberei. Non enim ignorabat, 
hoinines asperioribus vcrbis sanari vulgo non solere; 
eaqne nulli esse usurpanda , iiisi cuni cx:era , qun 



vinctum el detentum esse potuit Dei verbum (ibid,^ n. 8). 
Imo ad eoriim errores confutandos ac propiignan- 
dam ndem majora orta exilium prabcl. Prima illt 
exilii sui otia libris de Triniiate coiiscribendis eam 
consecrasse nnllum fere dubium est. Urgebat eniro 
chariias, ne Chribti adversarios de absentia pastomm 
proflcere diutius sinereU Incoeptum lamen opus, ab- 
soluto lerlio libro, aliquMiidiii intermisii * quam dia 
niniirum , ut opinari licet, euin detinuerunt alia ma* 
joris nioroenii negoiia. At ubi toturo perfecit» non 
jaro limere , ne' cum veritatis pra^conibus vera ftdes 
exularet; sed quod hxc ipsius amantibus non oc- 
culta aut obscura esset, gratulari ac dicere (Hb, x 
de 7rm., n. 4) : Liret nunc a muUis coacertantibm nbi 



clenientia suggeril, lentasset adhibuissetque remedia. j) magislros sana doctrina exulet; non tamen a $aneti$. 



Quanta autein ipse indulgentia sit usus, probant qu£ 
tuiic temporis permisit. Ea quippe sunt , quac nisi 
excusaret legum oninium moderairix cbaritas , vix 
possent a niinia ecclesiastic» disciplinas remissione 
vindicari : c Nam criminis loco non diixit , queiii- 
cumque catbolicum cum Arianis , suspcnsa licet sa- 
crainentorum coromuiiionc , colloqui > (ibidem) aut 
in una ecclesia omre, iisque pacem intcr salulandum 
opiare : quamvis aliud postularct concilii Laodics- 
ni 5 canon pluribus aliis conrirmatiis, tioii oporlet 
cum hcereticis vel schismaticis orare^i ( Vide iO can, 
Apost, et % can, 1, syn. Anlioch. et Carthag. iv, can. 
70, 7i ci 75). Scd severiores illas ieges apprime no- 



id est, fidei orthodoxce amantibus, qwbusque preedieO' 
lionis verilas exutabit : toquemur enim exsules per ko$ 
libros, et sermo Dei, qui vinciri non potest^ Uber es- 
currct» Librorum illorum uiililatem eleganter expo- 
suit Ruflnus ( Ub. i, c. 31 ) bis verbis : Lt6ros de pde 
nobiUler scriptos edidit^ quibus et hanreticorum vernt' 
lias, et nostrorum deceptiones et male credulam simpU^ 
citalem ita dUigenler exposuit, ut et prasentes et bngt 
posilos, quibus ipse per se disserere viva voce non pofe- 
raty perfeciissima instructione corrigeret. 

43. tiasresim horrens , lenis est in eos qm errani. — 
Si quid autem in his libris asperum, hoc in unos illos 
cadit numero pauciores, quos cxtcroruro duces, se- 



145 



EX IPSIliS POTISSIMUM SCRIPTIS COLLECTA. 



140 



duciores simplicium , et quadnm impietatis volun- A etlmicos publicanosquc jussissct, sil)i quoque apud 



late iu lixresi obstinalos aJvcrlcbat. Imerdum eitim, 
inquit, indulgentem oficiosunique e$$e, non pcrfeete est 
ckariiatis {Hilar, iib. i\ de Trin., n, 25). Ipse vero 
eum fidei integritaiem pcrfccte amaret, dc iis loqui, 
qui huTesim omnibus malis ariibus propugiiabant , 
Bon sine liorrore poluit. At orga cxleros, quos igiio- 
nntia in errore detinebat (/i6. vi, n. i et i5), mise- 
ricordia potios quam ulla indigrmtione arrectiis , 
omni qua potuit ratione eis succurrere conatus cst : 
et quo magis eos ad emendationem proclives spcravlt, 
eo etiam propensiore cura ad explicanda eis pl:mius 
fidei no»(r;e mysteria inctibiiit. Imo crga omnes eo 
fuit rooderatus, quod odiosum sectae Arianae nomen 
loto 0|>ere suosiiuerii. 



eos tacendum constiluit, nullam dciiiceps nisi ex im- 
pollut» conscientia; testimonio qu.Tri(ans consolatio- 
nem. > Ad hxc, nnno557, ciimuliiseidolorisaccessit 
{Ibid, n, 2), cnin resrivit Osii Cordubcnsislapsiim, ac 
blaspbemiamSirmii cditam : undc bxresispiiblicaauc- 
toritatc prorumpens jam veluti vicirix palam profi- 
tericoepit,quod antea furtiin et iii angulis mussitabat. 
46. Quantum reereetur ex faustioribut Galliarum 
nuntiis, — Veruin Deus, qui servos suos aliquando 
probat, nunquam tnnien diutius oinni consolniione 
deslituil, baud modicc recreavit Hilariuin , (uin 
anno 358 ineunte ab episcopis Gnlliaruin aiqiie Bri- 
lanninrum acceptis littcris, didicit eos, negnta huc 
usqiie Salurnino communione • ipsi fide ac spiritu 



4i. Libruxn Jab enarrat, — Inter fructus eiilii ip- B cohajrcre; neque solum iiou cessisse Saturnini minis. 



sius receusere licet laudatas ab antiquis illiiis in Job 
lucubmtiones. Nain quamvis quaecumque sacris pagi- 
nis scripia sunt, ad nostram consolationem scripta 
stnt; aptior lamen est libri hujus medititio ad feren- 
dos exilii labores, et ad consiantiam illain obtiiien- 
daro, qua inter aevi sui praesnles maxime enituit. 

45. Quanta patiatur ex triiti Ecclesi(e facie, — Jam 
ex quo b^^aue vitae spem concepit , propria incom- 
miNla liiilla reputare didicerat, certo scieiis prsesentis 
vlue aerumnis ad ea pervenit bona , quorum amore 
flagMbat ; idquc rerum prtesentium tnlcraniiam im- 
niortaliiaiis prjemium expetentibiis csse, quod pneri - 
tias iiirorinand;e litieras quod aegris medicinam, quod 
.naufragis iiaiatuin, quod adolescentibus disciplinam , 



potestaiibu$ ^ beUi$ , sed et missam e Sirmiensioppido 
infidelis fnlei impietatem damnasse. Qiiania ex bis 
nnntiis ioetitia perrusns sit , (estis est ipsiiis liber de 
Synodis, in quo cnin passim se prodant animi snncte 
Ixlnntis vebemeniissinii aflectus, snc|)e t:imen ei ver- 
ba videninr deessc, quibus gaiidiuin pro sensu siio 
lcslctur. Gnudium boc nonnibil temperabant minac , 
pntestates nc belln, quibus Saiuminum ndhnc per 
Gnllias grassari audiebat. lis tainen minus movebatnr, 
quibus fortiter a rratribiis suis resisti certior fiebat. 
Non enim tam lugendi quam gratnlnndi caus:r sunt 
calamilates, qnae virtute suscipiunlur ac superantnr. 
Ei porro Salurnini bella lum proi^imc post Bitcrreu- 
se concilium in(enla(a . (nm anno insequenti denuo 



quud militiam impernluris. At quaiito dolore criicia- C excilata esse valde probabile est : primum qnidem , 



balur, cnni qiins ubique ederei h.'eresis Arianasimges, 
aoi intuebatur ipse, aiit ex aliis andiebnt? Qiinm saepe 
llevii ; cum earum regionum, in qiiibus exulabal, sla- 
tom C(mtem)>l:ibaturitamiserum,utvel iutercpiscopos 
vix occurreret, qui vere Deum cognosceret, et sincerac 
lldei iioiiniilla retinerct vestigia^ iVam absque Elusio, 
inquit, et paucis cum eoy Asianos decem provincite, in- 
tra quas comista^ vereDeuin ne$cittnt {iib, de Synod,^ 
R. 63, ibid,^ n. i). Anxielates bnnd parnin auxit 
sammum Gnllontm silentinin , qnanivis iis quid cum 
Orieniis epis«*opis lidei studiique esset, rroqnenter de 
plurimis Roinanarum provinciarum urbihus signifi- 
easset. Tum vereri, ne in tanto ac tam piurium episco^ 
porum caiamitosce impietatis pericuio^ taciturnitas eo- 



ul qui llilario anctore communionem ipsi negaverant, 
cam illo submoto redderent ; po«>tea nntom, ut missa 
e Sirmiensi oppido fidei formula ab omnibuH suscipc- 
retiir. Alia pnrterea ei fuit iiominatini in Ecrlesiaui 
Tolosanam sseviendi occasio : ut cum sanctus illins 
antistes Rodaniiis exul iii Phrygia vitam finisset, 
omnem moverit lapidem, quo Arianns in ejns sedcin 
intrndoretnr. Nequc deest conjectura, ad id tempus 
referendnm esse persecutioncm, qun, Hilario tesle , 
Tolosae cieriei fustibus cam , diacones piumbo e/iit, et in 
ipsum Christum manu$ mis$a ( iib, in Con$tant, n. li). 
Ex earum occasione litterarum , quibus et de Satur- 
nini violentia, el de Gallorum in reiinenda fide con* 
stantiacertiorractiis est (iib. de Synod., n. 5), signifi- 



niiii de poiiutte atque impiatm conscientice e$$et de^pe- D carunt nonniilli episcopi , scse ab co cupere rescire 



ratione suscepla. Quod ei tanto luciuosius, quanto 
Galliam ardentius adamabal, non modo ut patrfam 
chari8siinam,8ed ui selectam haereditatis Cbristi por- 
lionem , qux hactenus prope omnis ab liaeresis Aria- 
nx coniagione incon(amina(a permanserat. Stat ta- 
mon in fide sua immotus, et omnibus licet ab ea dis- 
cedentibus, ipse ne leviter quidero nutat. Neque 
eiiam ira praecipili in gentiles suos effervescit, quos 
et suspicatur lapsos, et a se rrequenter admonitos 
cerio scit ex ignorantla labi non potuisse. f Sed me- 
nior dominicae sentcnti», qua pos( primain atque 
iteratam oonventionem eos, qui etiam sub lestimo- 
nio Ecclesitt inobedientes exsisterent , baberi sicut 



qux Orieniales in fidei proressionibus gererent ac 
gessissent, et quid ipse super oinnibus eorum dictis 
seiiiiret. Nec alio, uti videtur, tempore ad eum dela- 
la est Abrae cbarissima) filiae epistola, qua se miro 
illius desiderio teneri nuntiabu. 

47. Conlinao per Orientem, Hilano haud dubie 
monente et instiganie, Gallorum imperturbaiae incon- 
cussaeque fidei fama percrebuit, eorumque in dam- 
nandis haereiicis studium qnosdam Orientalium epi- 
scoporum sero jam ad aliquem pndon^m nutritsc exin- 
de haereseoB aiictaeque commovit. Hi exempii corum 
auctoritate incitati paulo anlefestum Pachaeanni 558, 
Ancyram, ubi erant plures jam ad consecrandam ec- 



U7 VITA SANGTI HIURll 448 

clesiam congregati , qiiolquol quam primum possunl A C9u»x h\m boiiiiaie sccurus , sic etiam bene leiiiie- 



convenire sibi adjuiigunt , et ea in odium SirmiensU 
proiimeque secuii Antiochcni couventus edunt decre- 
ta, qux sine fidei Nicaenae professione tueri nemo 
recie valeai. In uno quidem ex posterioribus homou- 
siou damnant ; sed lcgaii eorum Sirmium statim 
roissi , sive caiholicorum gratiam sibi conciliare cu^ 
perent, sive boc decretum advci tereni cume»upeiiu-> 
ribus uiiniine siare podse, iilud cum paucis aliis sup- 
primunt, ei fldei professionem sic cnstipalam impe* 
raioii ufferunl. Imperator ipse dum hanc legationem 
hoiioriflce eicipit , ac moniius a legatis, dum fal^iia* 
tep) eorum , quorum aiictoriiate in iuvidiam deduce- 
batur , adeoque errorem non tam suum • quam ad- 
horiantium agnoscit ; sese invidia apud Deum liberat 



bat de Constaniii pietate, iit si ei esponendae lidel 
potestas sibi fieret; quem ille haereticia hactenut 
praestiteral favorem, deinceps iii graiiam catholleo- 
rum convericndum csse iioii umbigeret. Ut igitur 
votis potiretur (viV/^ 3, Respomum 0poU)gii,)^Or\en^ 
lalium, qui apud imperatorem pra^pollebant , bene 
voleutiapi sibi necessariam ratus, propeniius eiinde 
caplare eum studuit. Ac iicet boc se co fucilius con- 
secuturum speraret , quo cum Orientaiea Arianis acro 
beilum indixis^t, niinus jam abbermenl • eatboli- 
cis, bos iuter et illos veluii medii v id lamep iibi arte 
procurandum duxii, Qua autem sit tnus, sequentit 
iliius gesu explicabunt, 
Cap. VII. 50. Quid Hilariu^ a fme aum S&8, mT 



aKiue apud honiines. Tum (num. 79 ei 81 ) Yaleus, Q concHium Sele^ente egeriu — LitttraB a Gallicanis 



Ursacius , Gcrminius , aliique-qui iii Potaniii et Osii 
senteuiiam ita et ipsi (num. 3) seniientcs coufir- 
mantesque concesseranl,ac forie furtiina Sinpiouop- 
duin recesserant, coacti rutionem reddere ciir homou*^ 
sion et bomoiusion Sirmieusi fbnnula rejecissentnulla 
se alia excusare valuerunl, nlsi quod his verbis quid 
sigiiificaretur ignorarenu Hac eoruip excusatiope ac- 
cepta, compuisi suntdamnare quod aptea Sirmii fece- 
rant»et fidei abAucyranis legatispropositaisubscribere, 
48. Laudat UHurius (nuiti. 63) hanc Orientalium 
patientiam , ^ut^tts suffecii pQ$t blo^phenucB volumg^» 
tein , coacfue $QHm fidei profeMie. Quamvis euiui su&- 
pectu ompino sit pleroruuiqu«$ siibscripiio, ipsi la* 
men gratulandum videturin lanta bla$phemantium 



episcopis Hil^rio datae rescripto ei oocasiouem pne- 
buerupt, quudvulgojuxia Hieronymum UkirdgSy" 
nodit appellatur, l)e quo quamvis speeiaii pra*fatione 
ageudum» silere Umen hic non licet, ne potiori parto 
^reat tam pra>clarie vita) series. Nam quae in Hilarium 
cumnalurae, tumgratLe lioiia Deuscontulerit, exnullo 
alio mQnumento perspicies evidentius.lp hoc sl quidem 
emicat sincera in Deum pietas: in Dei Eceleeiaequere^ 
bus siiiguiaris prqdepiia (niim. 78), reverentia in refem 
(oMm. 8j, in patriam ampr, paeis studium, bumiiitas 
cbristiapa, ^elus secundum pi» diseretioiiis scieuiium 
temperqtus, upo verbo (HPPes qu» piisaimmn juxta at<- 
que fortissimum Ecclesiae l^riiicipero deeoat virtuiet. 
54* fn <iuo OriemoliM e| QoiidiuiaUe ad paem m»^. 



epiHoporum bderetica pertinacia aliquem e^ hi^ m$cipi Q tuaai prffparoi. — Mai^ime ui opiatis saiisfaeerot Gailo^ 



pasniieutm. Neque ip9um fMgit i (?os facjle faUi cou- 
viiici putuisse : tu«i quod «iias i^emper fefellisseut , 
tum quod oipni fide esset dcsUtiita qu£ ab eis obteu'* 
debatur |gnoruuli« excusatiq. Sed vir nalura leuii 
H p//i(i4«« iiou adnvpduip queritur (nimt. 69) de ve- 
iiia («cilius data : quia religioium e$t Dei» $ua reKf* 
tiare, ei ignorutionit error humanut e$t. Gt cum difU- 
ciiliiuum e«se dicat, ne iiomiiuitim UrsHcius et V^ 
lens non niemiri existiuientur; boc um modest# 
ostendili u( ve) binc se proda^ inuata ipiius mausue- 
tudo. Sed i§99$cant , iuquit (iM.) m^hi dvi^ epi^ 
ecQpi Valenit et £frs4icius» 41104 eo$ pro aftaie auiueexfr' 
dtatione $ui^ ignQra»$e ngn qredQ. £l difficmimM» en^t 
ne mentiri existime»t¥r^ qui i^ in alio mgotfo 11091 pgi^ 



rumi qui de QrienUliuiii rebus certiorea ab oq fiorl 
piik^ularaut, exeunteauno358,aut auua SUiB, ineuuio 
boc opus »uscepit; uou sine demissa sui prcfaiiQiif^» 
Qtia grnve onu$ $ihi iw|Mrtlti«tHiQ al^iie tniieiiitaiiwo 
euiaimH impositum tesutur. Id iu eo ab exerdio tiibi 
pr^cripsit, utquia iiou ignoraret Gallos OrienUlesquo 
mutuis suspiciouibus deiitieri, oas non augoret, sod 
imminueret , et uirosque ad eoiieordiam in proximo 
bahendis conciiiis firmaudam pnvpararet. Res saiio 
ardua , ei cauie admodum prudenterque tractaiida. 
Ipse biijus difficulutis conscius, iiou iiigenio » non 
propria sngaciUte et industria confisus est (num, 60), 
sed ad copsequendum quod ex uuo Christi amoro 
teuiabat, opem divinam assiduis precibus exoravit. 



$uni ni$i mendacio purgare, Sed Domin^t hoc magi» D e| impotravii, Quippe non sine Dei mimine sie ser - 



(n6Ka( , ui no$ mie opiuemur^ quam iUi non ignora'' 
verint, Quam upn lemere de bis judicaverit» rei pro- 
bavit eventus ; sicut et quod iuterdum utile esso 
sensii, u^ ii^eretici otiam inviii coganiur ad Qdei reo- 
l;e professiouem, coiifiruiavit sumnia ili^ieousUutia, 
qua Uudem Germiniu^ propugnaviti quod girfuii eqec- 
tvs aubscriptioue sua ratumfeeerat (t^rag^ mu. et x v)i 
49. Oh b¥c Orieumium Aucyr^i ^c deipdn Sirmii 
gfisu , spes Uiii^iQ maiLima afful^it Y^itaiii in e^im 
orbi^ partem revQWdas | undo ant^ prope Qouiif 
exulabat. Jamjain adeanQ sibi videbatur tempus iW 
Ittd oputum, quo iviperatorei^ alloqiii li^ereit ai^ 
UHo Qrb« Ari^m bwresiio fiigare. Ipse ooim d^ 



monem temperavit, ut et sibi conciiiaret OrienUles, 
neejustam ofleus» oausam Gallis relinqueret. llloa 
porrQ aic judicavit iraciandos, velut qui ex niorba 
convai^scerent, et in quibus iu esset spos perfecla 
^nitali^, ut xgritudiius prislinaa reliquiae nou dees- 
sei^t, Foveadi adhuc eraut , adjuvaodi erant, et ah 
erroris profMiidQassurgentibusauxiliaris manus pran 
benda, ut indo peuitus emergerent. Uuic illorMm iu<« 
firipiuti morem gerere cupiens, eos roodo excut^at, 
modo laudibua extollit, et ubique a eonviciis se absti-» 
uot* Tum ubi benigno sermone animi sui specimen 
eis prabbuit, veritatom iu blaiide insinuat , ut haiia 
noQ valeaut proraus respuere, Sic epim eia Indulgeti 



149 EX IPSIUS POTISSIMUM SCRIPTIS GOLLEGTA. laO 

nl ipsis ad verani fidem nonniliil deesse pon dissimii- A benevolentia, ^^ impcratore conira Urs^.ciuia ei V^- 



let (nicm. 63]ii sic excusat quod uni (Idei non steie- 
riqt iit eos Iooko be^iiores gloriosiorestjue praecUcei, 
qui perfectam aittue apobtolicam fidem conscientiae 
professione reiineuies» cooscriptas fidcs huc usque 
nesciuot : ita eos laudat quod liiereiicis resiiterint, ui 
neque laceat just^ adhuc reprehensioni esse ob- 
noxios : sic denique eoruro hoiuoeusioii probe intei- 
lecuim noa fespuil (quod indignuin judicet de vorbis 
litigare » ubi de rebus ipsis conscusio esi)» ut tamea 
homuusioa pra^ferendum et Nic^eno Goncilio adhx- 
reiidum esse demoustret. Uoe eis tanium concediti; 
ut ad hujus vpcis in^erprelaiiouem si quid addendum^ 
comamnilert iociuii , CQMuloinm, Polest inter nas opiimus 
fidei ^alus condi, ul nec ea quce bene swu conslituia 
vexentur^ el qme male sunt inteltecla resecentur {n. ^O). p 

52. Ofendil libri sui reprehensores, — £a ratioiie 
pnidentissime cavit, ne Gailorum aliorumve, quibus 
ui cara admodum fides Nicxna, ita suspecii valde 
erant novarum formuLirum conditorcs^ ofieusam iu- 
curreret. Noo oinuem lam.ed vitare potuii. Mpx eniu\ 
ei a noiinullis, nomiiiaiimque 9 Lucifero exprobra- 
tuni, quud approhaio lioiuceusio, defensores c]u& 
Orieutales orthodoxos habuissei, et in laudes eoruiii 
ita fuisset effiisus, ut lurpis adulationis noiam decli- 
nare nqllatenus ppsset. Id non siiie speciaii Dei nuiu 
factum putamus : cum ex Uiiarii responsis, quac e 
mss. nuiiG primum eruimus, illubirentur multa, qua^ 
h.icteiius iion satis manifesia fuerant. 

53. Apologiam Ulius pemiodesiis verbis instituit, — 



leiit^m Orieii^s Occidentisque perturbator^. po;s^ 
auduri, noii socus ac illi auditi lam fueranf advers^uii 
Eudoxium aliosque Anomoeonim fautores. Sed q^^i.U 
niorum suavitateui spirat illud ad oblcctum de ^imi- 
litudinis approbaiione responsimi? S,aiis atfSQlute, do- 
mine frater Lucifer^ cognosci p.otuit^ invitum tne honfc^ii^H 
menfioneni habere.Sed quiatu simlitudinem Fitii a^d f^a". 
tremprcedicabas^demonslratiqejusame (uil axponendq 
sinevUio{Resp. 6).Tantum Hilario siudium ps^cis fuil» 
taiitaergaCoiifessoresGhri^ii religio,ttlneab aliquo ex 
illis dissiderci, sese ad eoruin etiam haud satis accwra- 
las loqiiendi rationes accommodarit. Uiinain Lucifer 
ipsius iniitator potius fuisset, quain reprelieiisor. Sane 
confessioiiisgioriaiu pcriinaci schismale oon turpasset. 
54. Orienlatium pdem semper suspectam hubuit., — 
Habent el in his re>poasis scriplores caiholici ra- 
rum ejus modesiis exemplum , qua rat^onom iis 
reddere teneaniur, quibus forie aliquid ex scripiis suis 
displicuerit. Kx iisdem qup<(ue toliit^rojpiiii^duhita- 
tio, habueri^ ne lUlarius Oricatales vclu^ orihQduxc^ 
et haerc&is miuime i^speclCLS, uecu^. f^une eHii^i de- 
clarat, se suspicionem ab his ouHaienus ademisso, 
nec dixis&e verai^ ab eis fidem allatam. Ad^icit pr^c- 
lcrea, sc simiUs s^bsUmlice piam int^lligentiam (lOJA 
solttui dixisse, quia esse et impiam iat^^ligcret ; se4 
et eam solam esse piaio adinonuisSQ, quc^ w^ta^euj^ 
subs{antiw prcedicaret, Qiiocirca de illis hoc wwv^ 
testalur, quod eorum aliqui no^nulla pie verUis pr;)(in 
ferehaiit (lib, in Constaut., ». 12; /<(i. d(! 5yi^<M<^, 



Ac priino quidem hinc certius iniiotescit llilarii inge- Q n. 8) : at dc pio ciyusquam senstt iiilul asjsevei^. 



niuin. Quqlis enim quisque apud se tateat , contametia 
itlata probat^ inquit Gregorius papa (lib. 1 Diat.j c. 5). 
Neque ^raviorem coniumeliam paii poiuit virrecti 
fideiqiie amantis^imus, quam ut prae adulandi vitio 
fidem non rectain approbasse iusimularetur. At verp 
Hilarius nedum ii\juriam injuriis rcpeliit (lib. de Sy- 
nod.f n. 6),sed neque etiam querilur de se temere 
jodicatum : quamvis initio operis sui tam obiiixe oh- 
testatus sit, ne quisquam non comperia usque ad (1- 
nem ratione dictoruin, de se judicanJum exisiimaret. 
Totam autem culpam velul in se suspicieiis, quasi 
obsciirior ipsius sermo just;e reprehensioiii locum de- 
disset« se parum inieltectum respondet (Respons, 4, 
.): idque modesie demonstrat ex diciis suis. 



Eaindem ob causam Qailos in Orieqtein accilos laur 
dal, quod se iiitra co|ninunioncm ipsius co{itiiicn^'.s 9 
cxtcris exlra Gallias ahslinercot : ue videlicet ip-r 
cauta eoruiii, qui himioeusion inipie pr^ip^i^^^^^reMt» 
communione polluerentur. Ipse nc de p.isilioi quir 
dem Eleusio, et Eustalhio, quos in primis cmnmeu- 
dat, se sine timore ac suspicione essc siguiGcal. Ve* 
reor eriim, inquit ad eos^^ nondum integram essa 
ipsorum fidem conlesians, v^reor Orientis harese^ {i^ 
tempora siugula putlutantes (num. 90). li<>$ q^ijdeiH 
ab Arianis rccedere gratubbaiur^ sed ^osd^m d> 
fermenlo veleii aii juid adhuc retinere iR^eini!»cebat. 
Gerte Arianam dociriuam etsi damuabanl, non susci- 
piehuit Umcu caiholicam. |tno cum decretum adver- 
quihus ita laudat Orientales, ut non veram eos (idem B sus lioinousioii edebant, videhantur Ariani ; cum pos- 



sed spem dumiaxat verai fidei attutisse praedicet. Non 
minori cuip modestia laudum earum, quas illis tri- 
buit, mysterium aperit, hoc se scilicet prxstitissc, 
primo ut quod episcopum maxinie decet piocacium 
eonticiorum effugeret [ceditaiem (Respons. 4) ; ^o nein 
his^ qua possent tauquam excusabitia de(endi^ videretur 
calumniari (Respotis. 5) ; quia religiosiim est Deo sua 
rescrvare, et ubi pou est evidens maliiia, de aliis (u- 
tiiis bene quam male judicatnr ; 3" ut hlandus allo- 
cutionis sermo illoSj, ad ea uti|iiis audienda praepara- 
ret^ ia quibus occulta quarumdam expositionum 
sciodala amariu^ atque probrosius proderentur (Aest 
pows. 4^ \ VMtC^o ut hoc pactq adjunct^ sihi eoruia 



tca supprimebant, ad cailiQlicos redire velle existi- 
mal>aiitur. Ca iii causa sic se gcssit Hilarius, ut ^^ 
ejus exemplum componerc se quisque possit, qui of- 
fendit haerelicos ad saniorcm sentcntinni revertcnieSi 
quos lainen nondutn constet ab aplii|uis eiTQrilius 
esse alienos. Tuin enim prudentis esi benigne susci- 
pere ah |i;cresi dencienies , et ad fidem orihodoxain 
aliicere ; sic laudarc quod fecerint^ ut et iptelligaut 
aliquid adiiuc sibi deesse ; sic apud caiholtcos, ut ali 
eis rccipiendis minus abhorr^int, efficere, ut nec te- 
mcre eis credant,nec prseclpiiicum ipsis communion^ 
ii\4;^rimen fidei Yeuiani. Ilac agendi ratioue llilarius 
et&i non omnino coi^eputus est, proximcf ume^ perve- 



m 



VITA SANCTI IIILARU 



153 



nil adidquodexpeiebat. Exinde enim Orienlales bene- A divinarum reruni insiniciissimus, cum de fidediscep- 



volentiaejuscapti, et in horumgratiam flexi sunt Galli. 
Hinc illi Gonstantinopoli ab Anomoeis inique babiti 
ad Hilarium summa cum nducia conrogeruiit, ueque eis 
amicas litieras abnuerunl Galli Parisiis eongregati. 

55. Filia virginilalem ac vestium modestiam per- 
tuadel. — Tantis pro Ecclesia curis disienlus , ut of- 
ficiis suis nulla in parte deesset, puello) ad viriuiem 
inslitnendae operam darc noti neglexit. Neque cura- 
\li taiitum militiae suae stipendium Ecclesise persol- 
Tcre, el ad Gallicanos prxsules episcopntus sui in 
Cbrisfo vocem dcstinare; sed et filine sux Abrsc 
cLarilatis paternae monimentum transmiltere sollici- 
tus fuit {lib. I, n, 6). Hiijus nuptias, Deo sibi reve- 
lante, ut loquilur Fortunatus, vel eliam ex uxori 



tandum erai interesset. i At vero si generalis jussio ; 
ciir Lucifer, cur Eusebius Vercellensis non leguntur 
accersiti? cur unus tot inter exules Ililarius adesse 
compcllitur ? Num id polius faclum Basilii Ancyraui 
opera (cujus nulu plurima tum gerebantur) : cum ab 
eo paries siias non pnruin adjuvandas spcrare, quein 
proxime laudatorem habuissct. Neipic iserat Hibirius, 
qui miilMim repugnarct, ciini illusirandae ac defen« 
dendx veritaiis occasio, quam stiidiose qu.Tritnbat, 
per se oblata viderelur. Interea vero Deus sanciitatem 
ipsius illuslri signo declaravit. 

57. Die enim Dominico castelli cujiisdam templum 
vix erat ingressus (Fortunat,, Ub, i, n. 7), cum puelfa 
gentilis, nomine Fioreiitia, mullitudinem populi ir- 



litteris didiccrat ambiri ab adolescente genere B rumpens, servum Dei illuc advenisse magna vore 



fornia, diviiiisque adinodum spectabili. Ipsc vero 
roagna exi'ii sui , et eoruin quare pro Dei confes- 
sione passus erat, mercedein fore existimans (v. epist, 
adAbram,^ n. 2), si hliae Chrisium sponsum accipere 
roereretur, banc illi gratiam niultis a Deo precibus 
impeirarai. Prlinum igiiur ei spousi hujus tam pra*- 
clari amorem ingenerare studet, tum ut illo ejusque 
doiiis sese dignam efficiat hortatiir, in primique 
persuadet, ut abjecta oinni vesle serica, vcl infocta, 
aiitauro ornata, vanos hiijusinodi ornatus sibi offe- 
reiiti deinceps dicat : Sufficit mihi lana ovis mece^ 
tufficit mihi eotor quem uaiura attulit^ svfficit mihi 
texius insumptuosus, Non mihi impedimento sint istas 
inutiles, et sordid<e margaritce, qum exspecto niiam 



testata est. Qux staiim ad pedes ejiis provolutay iU 
lumque ut sc sacrocriicis signo Christo iiiiiiaret oIh 
teslans , non snrrexit donec voli compos fieret. 
Moxque cum Fiorentio patre ac toia fauiilia bapti- 
zata, sanctum Chrlsti confessorem Pictavos usque sa- 
cuia est ; eum sibi jam patrem soliia dicere, non a 
quo generata» sed pcr qucm regcnerata erat. 

58. « Is ubi Seleuciam venit, i inquit Sulpicius 
(pag, 255), « magno cum favore exceptus, omnium 
inse aniinos etsiudia coiiverterat. Ac priinum qux- 
sitiim ab co, qux esset Gallorum lides : qiiia lum, 
Arianis prava de iis vulganiibus, suspecti abOrieiita- 
libus h^ibcbantur trionymam solitarii Del unionem 
secundum Sabelliuin crcdidisse. Sedexposita fidcsua 



preiiosissimam^ pulcherrimam et uiilissimam (num 6). C juxia caqna^Nicica^eranta patrihusconsiTipia, Occi- 



Ib eniiii iu Ecclesia mos antiqnus fuit, Cypriani libro 
de habilu \irgiiium, et plurimis Hieronyiiii epistolis 
valde tesiatiis, ut sacre virgines, ahjecto vesiium 
cultu , vulgaribus duuitaxat uierentur. Quamquam 
cum non ignoraret pater sapientia non ininore quain 
pietale pnrditus, virgiiiitatem siiaderi posse, sed ad 
eamcogi neininem debere; sic filix couimendai illius 
dccus, ut nullam ipsi necessilatcm imponai. lino 
coelesti sponso, quem ei cooplarat, non spondet quid- 
quam, donec ipsa se caeleris eum anteferre significarit. 
Quocirca eam, quibus potest litteris, sibi rescrihere 
jubet (num, 7), nuUo interrogatOy ne lorte si quem 
interrogasset, rescriptum ad illius magis quam ad 
8uum arbitrium accommodasse puiaretur. Auctor ei 



den(iilib(isperhibuittestimoniiim.Ila:ib<iolutisomnium 
aiiimis, inira conscientiain comniunionis necnon etiam 
in socieiatem receptiis, concilioque adscitiis est. i 

59. Iii eo coiicilio noii siiie ingenti dolure tanlum 
blas|ihemorum reperit, quanluiu Coiistantio placue- 
rat (Hilarius in Constanl,, n, 12). Uttamen pliiribus 
prodesset; et dolorcm suuin dissimiilandum, et aflTa- 
bilein omnibus sese exliihendum esse cxistimavit. 
Interini qiiac unicujusqiie fides, quae studia essent, 
diligiMiter explorahal. Ac primo (|iii<lem coi sessu, qut 
aiiiio5«Vj, dicseptemh. 27, liabitus est, cum tres iii 
paries secessisset concilium, d(*prehendit centum et 
quinque episcopos pro honioeusio, pro anomccusio au- 
tem decem et novem stare, nec homousion constan- 



tamen est, ut si quid difficultatis patiatur aut in epi- ^ lissime defendi nisi ab unis iEgyptiis, a quibus etiam 



stola, autin hymnis quos una misit,consulat matrem, 
qua: paribus votis filiae suae sanciitaiem exopiabat. 
Cap. VII. 56. Qui Hilarius Seleucia^ se gesserit. 
— Dum haec domesticae simul, et ecclesiasticx chari- 
tatis pignora deportarentur in Gallias, Hilarius quar • 
tum jam exiiii annum in Phrygia agensinterreliquos 
episcopos per vicarium ac praesidem data evectionis 
copia Seleucix adesse compellitur. Haec ubi dixit 
Sulpicius (pag, 254), addit imperatorem de eo nihil 
specialiter mandasse, sed judices generalem jussio* 
nem secutos, qua ommes episcopos ad concilium 
cogere jubebantur, hunc quoque inter reliqnos vo- 
lentes miscuisse; idque Dei nutu iu gestum, ut vir 



Georgium Alexandrinum excipit. Ei faletur quidem 
aliquos ex iis, qui homoeusion praedicabant» non- 
nulla pie verbis prxferre ; at neque hoc de omiii- 
bus, de horum etiam sensu incertus, audet affir- 
mare : cum conira ab anomoeusii defensoribus nihil 
nisi profanissimum asseri testeiur. Quanto.autem per- 
culsus horrore est, cum, eo pnTsente, publico In 
conventu recitaise sunt infandae Eiidoxii .blasphemiae, 
quibus generationem in Deum cadere nullatenus 
posse propugnabat? mfseraj, exclamat (num 15), 
aures meas, quos tam funestas vocis sonum audierunt ; 
hcec de Deo ab homine dici^ et de Christo in eceletia 
prwdicari ! Neque vero hsec patienter ferre potuerunt, 



153 EX IPSIUS POTISSIMUM 

aures iii iis, quae gloriam Ghrisii spectant , minus A 
scmpulosae ; sed bis reciiatis tumuUus exortus esi, et 
concilium iu diversa distractum. 

60. Postridie qui pro hom(eusio siabant (Socrat. 
lib, u, c, 39), in ecclesiam qux' Sileuciac est coiive- 
nlentes, occlusis foribus, perleciaque Hdei formula 
qu» Aniiochiaein encxniis edita fuerat, eain sub- 
ftcriplione sna coiifirmarunl. Nulluindubiuincsi, quin 
liilarius una cum iEgypiiisab hoc conventu abfuerit, 
utpote qui privatus er:it, et unius duntaxat factionis* 
An vero lertio die concilium sit ingrcssus, aut certe 
ex eo non prius egressus sii, quaro cogente Leona 
coinile riirsum omnes in unuin coiivenireni, plurimi 
dubitant. Cum enim narrct Socraies (lib, ii, c. 40), 
Acacianos primum ad concilium venire noliilsse, nisi 
prios ejicereiitur cum ii qui antea deposiii, tuin illi B 
qui in praesentia accusati erant; ac landem iis qui in 
crimen vocati fuerant cgressis, introisse : ex numero 
eorum, qui cgreUi coacii sint, nilarium exiitisse ar- 
biirantur. At vero quis depositum dicat, cujtis loco 
nollusfuerat sufTectus? ant qnis cxisiiinetin prorsen* 
tia insimulatum, qui magno cum [avore a concilio ex- 
ceptui^ omnium in $e anlmos ac $ludia converleral ? Sed 
neque eum ipsis Acacianis invisuiii facile approbave- 
rls, qiios etiam post hunc coiisessum constai ipsius 
expetiisse colloquium, ei sua ei sccreiiorn sensa sine 
fuco aperuisse. Sic ipse narrat qiioil eo die gesluin est. 

61. Cum intellexiisent el tUj qui di$$imilem Deum 
dicuni, hnmanas aurei lanim impietatis verba (cujiis- 
modi primo in consessu sub Eudoxii nominc recitata 
eraiit), non $u$eepturas e$$e; rur$um hi ip$i (verba mu- ^ 
lantes, non animum ; et ideo) fallace$ poiiu$, qnam 
EccieMK epi$copit fidem $cribunt (ac lerlio concilii die 
per Leonam syiiodo proponuni, iii qua) homousion, 

ei konuBusion^ et di$$imHitHdinem damnant. Quod cnm 
contrarium ip$i$ $en$u audientium e$$et : ip$e ego (fuem' 
dam eorum, qui forte ad me pertentandum acce$seratf 
quttii ignorans rerum ge$iarum perconlatu$ «iim, quid 
$ibi veilet i$lud, ul qui unam $ub$iantiam FUii e$$e cum 
Palre damna$$ent, vel e$se $imili$ $ub$tanti(B denega$- 
sent^ dissimilitudinem damnarent, Tnnc mihi aity Chris- 
tum Deo eimilem non esse, sed similem Patri e$$e, Rur" 
$u$ hoc ob$curiu$ mihi adhuc videbatur, De quo cum 
iterum interrogarem^ tunc hcec ita iocutus e$t : dico eum 
dissimilem Deo es$e^ $imitem Palri poue inteiiigi; quia 
Paier volm$set creaturam i$tiu$modi creare, quce $imitia ^ 
sirt vellet, et ideirco eimilem Patri esse, quia voluntalis 
es$et pouus fitius, quam divinitatis,,, Hcsc audiens 
kebui^ neque credidi, donec cum publice ex con$en$u 
omnium eorum profani$$im(B huju$ $innlitudirus ratio 
prmdicareiur (lib,in Constant, n. 14)? Haec Ililarii verba 
si attentius perpendantur, primo ex his aiterutrum ef- 
ficitur, ut auttertio concilii consessui non intcrfueril, 
aut eiim illi interfuisse non existiinarit, quiad unimum 
illius explorandum accesserat. Deinde apparet, eum cx 
duabiis factionibiis, in quas pneseriim synodusdisces- 
tenit,nulliaperte favisse.Tum mirari est, qiiam beni- 
gneeamexcipial,cujusexsecrabaturimpietates,quam- 
qae sedate ac sine ulla discepiaiione ipsum h.Trctica 



SCRtPTIS COLLEGTA. 154 

sensa sua pandcniemaudiai; ac denique ubi arcana lo- 
liussects mysteria solerter expiscaius est,quam amice, 
ea inler se minime cohaerere insinuando, illum ad ve- 
riialeni reducere conetur. Quid vero de illa animi x- 
quiiaie ac temperantia dicemus, qua quod ab uno au- 
divii, non staiim, ut vulgo fit, toiiattribuit secue; sed 
ab omni se assensusustinei, donec idipsum publiceex 
consensu omnium pr«dicetur(Socr. lib, ii, c, 40)? Ilanc 
autcm impiam similitudinis Filiicum Patre iiiterpreta- 
tionem cum Acacius, toia ipsius faciione consentiente, 
quarto concilii consessu pradicarii .non sine ralione opi- 
neris, Hilarium in eo cum caeieris sedisse. De iisenim, 
quae tum gesta sunt, loqnitur veluti tesiis oculaius. 

62. Postero die Acacianis ad concilium saepius ac- 
cersitis ac venire detrectantibus, c hi qui homoeusion 
prxdical)ant,omiies eos qui inaxime sine aliquo impie* 
tatis piidore verba superius memorata loquebantur, 
condemnaveriint. i (Socrat, ibid, llitar, contra Con^' 
stant, n. i 5.) In co nuinero, inquitSuIpicius (pag, 256), 
fuere Georgius ab Alexandria, Acacius, Eudoxius, Ura- 
niiis,Leontius, Theodosius, Evagrius, Theodoliis. His 
Patrophilum adjungit Socrates(/ifr. ii, c. 40), aliosque 
pncterea recensei, quos a sua dumtaxat communione 
removere. Condemn.iti advolaverunt ad regem suum 
(Uilar. contra Constant, n. 15; Sozomen, lib, iv, c, 23) : 
exceptique bonorince, impiciates suas quania poiue- 
ruiit ambiiione confirniaveruiit. Inierea ab aliera 
parte, ut erat mandatum, decem deliguntur legati, 
qui imperatorem dc iis qtiae decreveraiit certiorem 
facerent (Theodoret. lib, ii, c. 27; e< Sutpic, p, 256). 
Legatos illos, quos inter Basilius Ancyrae, Eusiatliius 
Sebastae, Silvanus Tarsi, ei Eleiisius Gyzici primarii 
erant, Gonstintinopolim seciitiis est noster Hilarius. 
Illi cnim sic affocti tunc videbaniur, ut catliolici eo- 
rum consorlium non viiaiidum eiistimarent : adeo ut 
Athanasius ipse libro de Synodis tunc temporis 
scripto cum illis voluti cum fratribus, non laniquani 
cum adversariis agendiim hoc argiimento dcmonstra- 
rit : Si Fiiium tanlum subslantia Patri eimilem dice" 
rent, non continuo a$$ererent con$ub$tanliatem ; nam 
stcumum argenlo simiie e$tf et aurichalchum vero auro : 
$ed cum eum adjiciant non ex alia sub$inntia ; quid his 
aliud innuunl, nisi ex ip$a e$$e $ubstantia Patris, Hiiic 
et Seleucicnse conciliuni, qiiod maximam partem lis 
con^taret, qui cuni Basilio, Silvano, etc. conspira- 
rent,cathoIicumapud nonnullos auiliit: etetiamnum 
apud Sulpicium catholici concilii tiiulo cohonestalur. 

63. In tanta rerum perturbatione, llilarii soUicilu- 
dines nonnihil ex profligata Anomoeorum perfidia, 
sed non diu alleirat;ii sunt. Mox enim Gonsiantino- 
poliin perveniens, rursuin suniino oppressus dolore 
ingemuit, quod ibi pauci plurium dominati snnt (Ui- 
lar, in Con$tant,,n, 15). Scilicct novemdecim episcopi 
qui impietaiem aperte profitebantur, imperatoris ani- 
muni prseverientcs, centuni et quinque quonim aliqiii 
pieiatem saltem verbis prseferebant, adeo exsiitere 
superiores, ut eos ipsos sibi vicissim cedere coege- 
rint, a quibus anno superiori ad damnandas impie- 
tates suas coacti fuerant. Kebus ficclesiae sic pessiim 



m 



VITA SANCTI UlLARfl 



i:^ 



eunlibua opem sumii noii <k*iie0«vil lUlarius : sed a(- A tdei nomlmu prwdiMot Uikiriu$, ni lequamsr c-wii 



Oictoi eftiseopo» pro si» bamaniute soscipieiui, 
eximle lenebron iniiMiruiM coBsilin Ueeideaii Unu 
snpieBii:! paterecit, nt prope in Hibilnm mox cadere 
ccaperint : (|uod deincepa eiuirrandu». 

Cap. IX. 64. Quid Uilariui Cen#atiinope/t o^. ^ 
Con&uminopoU imn aAfterui, nuliia cerlia de se man« 
datia, operiens vegia Yoluniaiem si furie ad exilium 
redire jubereiur (Sulpic. pag. i61), eoin Drsaciua ea 
revertere Arimineiiwa aynodi legat Valena, Mafdo- 
nius» Megasius Gaius» Juslinua, Optaias, llartu*lis, 
aliique duo quonuo oouiiua uoo occorruai {Frag^ a» 
n. i). li ipai ad impi^ralorem jam venerant ab Ariania 
mis&i ; etcumNicai»in Tliracia oribodoxorum log^ais 
auctores lapsus raissent,rt>dieraiii Ariminuni ut cseteroa 



concilio ParbueMi, ex i|uo iot:im banc uarnaionom 
mutuamur, omiieai eonmi exapecutroiiem non exple* 
vit tantuin, sed et quodam modo vicit. Dulce cnim ci 
erat in Unla blasphemantium muliituduiealiquoare- 
perire Christi defeiisores, el quamvis nendum »atis 
pargaum judienrei eorum ftdem, non defir«erabMt la* 
men abomni laeee liberandam, qu» Inm ha*reii«(inMii 
inseclatioiie probarelor. Non solum Igitur singuhi, 
quaesibiab ipsia tradiU fuerant, misit iu Gal)ias;ked 
et apud Galtos eoriun in relinendo uiim vocabula 
consiantiam laudavil ; l^iatusque est quosdam ex d» 
IndigQissime exnbre, el iii eoruin loca epise«>poo 
alitis subsiiliitos. Denlque se Auientiiim, Ursacium, 
Valentem, Gaium, Magasium et iustinum excommu-^ 



patreapori^grinationiaisediojamemidliiosinsuamsen- B eicntoa habere, neque cum iis, qui bornm sectapen-i 



tf ntiam pertraberent.Quod ubi per traudem obtiuuere» 
deuHoCousUntinopolim properaruut, ut quam primun^ 
Goostantius de rehus a se proapero gestis certior riercti 
(15^ Ak An0maofum mieWt lineris Orieuialium 
fnutru deterfmtur. — Ignorahant interea OricnUiea 
quid Arimini cum OccidenUlibus ageretur« £t cuifi 
partes suas eorum consortiu ail]uvandaa iri non du* 
biUrenl; mirantur hsgatos eontm Constantinopolim 
lugreasos sese siatim ipsomm adversariis at^puigcre, 
OfOcii umen sui esso Silvanus (Fru§m. xi, n. i) ae 
socii puuni» nt manifesu eis faciaiu gekueionsia s]^ 
midi gesu, ne forte per ignoraBiiam pecoeiit. lUig 
igiiur significanl, ae totius coociiii, uipoie eeMuni ol 
amplius episcoporum legatos esse ; laous vero eoruas. 



tur errores, pacem unqiiam habituruiu nuHliavil. 

67. Pttriiieiui$ lyaodi occasio et ueta. — ^ Ex hin ili-« 
larii nuntiis, qiioa pnuime poslqiiam plurimi Qrieii^ 
Ulium a CottstantinopoliUna synodo c suis sedihiH 
detHrhaii sont, ac preinde anna 560, inemile mKii, 
noo minorem h^uctum percepere Galli, qaam Orioi»* 
Ules. IllienimParisiosslaiim convenieniea, sraeAri* 
mtiii ae Nie»» in Thracia fraudem passos esae de* 
prcbenderuni, uipoie qui hoc iino praetextu adducli 
fuerani ad supprimendiim ume vocabulum, quod ab 
illo vehementer abborrerenl OrienUles, eoquereienia 
nulla cum iis ineundm pacia apes foret. Tum rc- 
scripto ad Orieuiale*^ hoc est, ad eos quifio Orieole 
houiOBusion propiignalMut, errorcm ultro fiaeulnr 



quibua exsynodi mandalo reniiaiUur, osso impieuteaj G suuro, seque ab eo cum ipaorum, tum Bilarii litterts 



ut eas cuin audisset Impcrator, sUtim anathemaiiaafi 
graviier commolus praeceperit, Quod iu fraudulentev 
prffstiium esse moiiettt, ut Aetio liaeresis auetoro 
damnato, iu hominem poiina, qiiam in doeirinaio. 
lata sontenti:i viderelur : ideoque se ab ingressu eo^ 
clesiaQ abstinere. Quuwe eos rogant, ne aocii impiorum 
effecii, hieresim inlra eeciesiam invnlescero sinanl ; 
sed uiiiveraa ui geruniur quam priinum OecldenUli-* 
bus nunlient (ibid. n. i). Ariminensia syiiodi legali 
sumpiishis Orienuiinm legatorum litteris, quihus suh« 
nexe eranl Anommorum blasphemi», ah hornm so^ 
cietaie minlme recesaenint : sed Untus detect» frau* 
dulenti» sux bypocrius furor subiit, ul pericQlum 
depoaitioiiis in eum eonsiiluerint, qvi e:is susceperai. 



liberaios graiulaiitiir. La^ti igiiur revoesnt, quod iih 
viii ac sub falso oMentu ahjecernni. Laudanlesqiio 
OrleotaU^a qiiod homceusmn tueantur, caute innuuiil 
eiuHim iotcre»se ut homousion (b^fendaia, qiiippo 
quod abiis ipsis, a Nic»na videlicei syiiodo inOrieuio 
liabiia el ex Orientaiibns maximam partcm consunl**, 
coiilra Ariomanitaruin h»resiiQ invenliim sit. Se vero 
banc voceni, remoio omni ha^rctico sensu prokteri, 
verbis ex Hilario (Kene concepiis declaranl. Abrogan| 
deinde Arimiueusis concilii gesta, ejusqiie legatos lc* 
tius fraiidis architectos coininuniouis siue exsorto^ 
denunliant, el hoc quklem, iiiquiunt, juxta fralri$ 
uo$iri UilarH profeuionem. Oamnant pra>terea Ano* 
mcBorQm blasphemias, quas Orieniales liiterls auis 



^Orientale$UilariioperaGalio$$ikidsriudunt.^l>9uh)ecer$tnl : eosque negaut se in episcoporum nu- 



Sua auiem spemi monlta moleste ferenies Orientales, 
dolentesque maxiine foBdam haBresim Ariminenslum 
legatonim aceessione roborari ; rem toUm eum Hila« 
rio commonicandam ceiisent, cujus jam experti eranl 
humaniiatem, pacis sliidium, et in rebus Ecclesi» 
gerendis iiidusiriam, diligentlam atque magnanimiu- 
lem. Quocirca datis ad enm liiteris, q«» cuni Occi- 
deuulibus legatis egerant, edoeent : almulque mil* 
lunl apographa eonim, quibus conati erant iMos ab 
Anomoeonim socieuie deUrrere. Alias quoque, ntl 
videtnr, ad Galliarum episcopos adjungiint litieras, 
quibos eos rogeni ul praedictos legaios acommnnione 
aua reipoveonl {Frdgm, x>t »• !)• Tune fidetie dondr 



mero habituros, qui indigne exulanliuni sedibiia suf« 
fecti sunt. Deiuum interminantor a sacerdotii gradn 
dejlciendos esse, qimtquot deinoeps in Galliis aul 
eonlra Deum, aul conira Cliristi uni{;eniti Dei ma^ 
jesialem qnidpiam doceri permiuerent, aut etiam ho- 
mousion alia quam exposuerant fide ac sigiiiftcatioiie 
profiterentur : ao nominalim Saturninum episoopi no? 
mine indignum renuntianl. 

68. Synodt ejusdem tempue. Ei non interfuU Jfft/«-i 
ritft, $ed moderator tamen ejus fuit. — Hac simplicl 
expositione perspifQum fit lempus concilii ParisienaiSt 
de qun hacienus diversae et a vero aiien» hierunt erut 
diiorum seote^tic. Quis eiiim jam noa videaty cmiii 



§57 



EX IPSIUS POTISSIMUM SCKIPTIS COLLIiiCTA. 



i:.8 



CousUfllinopoliiana synodo, qux prifnit 9nni 360« A tamcn interoessere gesi», qiiae Constniitinopoliin nos 



4i^bas eelebrau esi, iu conuexoni esse banc Pari- 
ftieiisem, ul non necesse sii, inler uirainque plus in< 
lercefeisse temporis, quam oportuit, ui nuutio Coii- 
B|4iitiiiopoii in G;iilias pervenieiite episcopi in unum 
COiiTOcareniur? Namque Galiis bxc uiia fuit conve- 
Oiendi causa» ut Orientalium litteris rescril)erent. At 
▼ero bas ab illis proi^imQ post Seieuciensein, eamque 
consecuuin ConauntinopoliU sy uoduin acc('ptas fuisse 
id luaiimo indicio esl, quod quid Oi ienUlibus in illis 
^fnodis fidei sludiique fuerii, ibi priinum Galli sese 
didicisse proQieantur : qoos umen inipatientes esse 
decuit resciendi quidab illis gestuni essei; cum 
Qmnlis Occidqnlisque coocordiain percuperent, eju%- 
que causa nonnibil a prisiino usu remisisfteot. Nob 



revoeaiil, senurnti capite cont«mplanda. 

Cap. X. 70. Heliifui HHarii pro Eeet^iiti iaborei , 
rfufii CoiiilffiKliiopo/i ter»alur. -^ AnonKBi Ariint- 
neiiMum legalnrum «ocietaie adjuti nihit non elTe- 
cere, ut OrienUles, per quos revocand» versB fldel 
spes quadam supercrat , opprlinereni. Nec saiis els 
fuit, quod illos pridie kulcndas Jan. ad Arimiiiensis 
perflditt suliscripiioiiem eoeiji^seni, sed mox eliani 
depositos in eiiltum eos dctrusernnt. Tuiic Hilarhii, 
ttli diximus, illorum suscepit litleras, et in GalliRs 
fideliter transmisil (Su/pic. Sev., p. 261). Sed et cum 
optimis sacerdotibus aui metu lerritis, aut exilio de« 
diiGlis, perfldiaB paucorum cuncii concedereiit ; iibi 
exirenium fiilei animadveriit poriculuro, ut do flde 



lemere igiiur eo ipso anno» quo babita est Gonstaii- ^ coram ailversariis sibi liceret disceplure, ab inipera* 



linopoiit. synodMS, Parisiensem coiisigiiaveris, Huic 
Bilarium loiQrfuisse communis est opinio, sed luillo 
pacto probabilis. Quipfie de illo non velut privsiire, 
ied velut uiterouniio synodus consianier .loqMitur. 
Kl lifflcii qnidem ipsius fuil, ut qua: OrienUles Ocd- 
denUlibus QHPtianda niandassent, ipsis qiiam primum 
sigiiificaret. Neque euin huic ofAcio in rc Unli nio* 
ppeMli (lefilisse vel l^vjs suspicio e^i ; cum ^iiem iioq 
rofJimSt 9^^ ^"^ singulari soniciiudine, varia UricQ- 
Uliaoa siMdla Gailis diiigenter nou facere consuesscl. 
|lis anlem nuqtiis accf piis, Galli sutim Parisios con- 
veuernul : noQ ezpeqtato igiiur reditu llilarii, cujus 
Um eilo visendi spes oinnis lum sulilaU videbalur. 
Qqanquam illmn PariMonsi synodo non mudo iuler- 



tore petiil. Iloc euin tribus libellis popoiclsso, pust 
Sulpiciuin scribit Fortunaius : sed ulenine tres libros, 
quos etiaiimuiii aiil in Constaiitium aut ad Constan- 
lium liabemus, videtur confudiise. 

71. Si noH tui eauta ab $xiiH nntu purgal {lib. 2 ad 
Ceml., fi. 2). «-««ExsUl adliue libcllus, quein Constnn- 
tii) GoiisUnlinopoii , faeu sibi ipsius priesenti» op- 
porluniiata, Iradidil. Abipsius exordio se iniqua exl- 
lii senienlia inuiialum probai : petitque ul pra^son- 
lem Saturniuum, ciijus ministerio exulabat, usqiie 
ad coiifessioiiem falsorum qu» geuit adducai. Ad 
quod sane palriae desiderio minus impulsus fuil, qiiain 
ne exulis nomine imperaiori suspectus a peiiiis ca* 
deret {lik. de Synod. , n. 9S). Non enim de exilio 



fuisse, sed el pr^fuisse ea raii«>ne concesserim, quod q roultum angebatiir, qui haud sciensan tain )ucuiiduin 



JQ ea nibii non illiiis iiutM auiuc concilio aclum csl. 
Qnippe eo velMli facem pr?eferente crrprt^in suuin 
IgpovereGaili, el in bi»reiicos deioceps unio majores 
conccpere sancii odii Pammas, quanto nequius sc ab 
illis deceplQs advert>erunl, Tum fltlom suam ad fidcun 
illius composuerunl, e| a cominMnione sua rcinove- 
ruuft quos ille removerat^ Orienules vero ad illiMS 
exeipplum iia fralerna cpmplexi suut cbariute, ui el 
fpsi se bomcBusion non respuere, sed bomuusion Ur 
men prpbe iptellecium prxferre decbirareni, el iUu« 
ad b^uo Yoeem suscipieudam prudenter inviiareuL 
99« Sc^pulu$ ciroa iempui huiu$ lyitodi /eiui(ur. ^ 
Uqus adbuc serupulus resut : qui nimiruin llilarius 
QriepUles legalos eo ipso tempore, quo eos ConsUnp 



sibi forei ab eo in Domino reverti, quam securumesset 
ineo mori, veriuiis patrucinimn lum foitiier stisci- 
piebat, cum in exilium pellerenlur lltins defensorod. 
7i. De fide iua certu*, de aiiorum eaiuU en io//r>i- 
fm . -*^ Ne4|iie inholeotia animi est qiiod ait : iVoii tam 
miki roga audientiamt ^uam libi alque Eeelesiii Dei; 
aul qiiod bujusdioti sui rationem reddens subjlcit, 
qma miki melui eit de mundi perieuio, de iHen9ii 
reatu^ de judicio Dei ; eura autem de ipe, de vita^ de 
immartalitate nonjam hmo, quam l«o, iiiffveriofiimi^tfo. 
Quippe cum fldes, qu» vit» ffitern» esl fundamcno 
lum, uiia sil, nec possit variari ; sUrnn im|)erNtorls 
aliorumque sahiti muliiim timebat, ^vf^iii faeia en fidn 
temporum potiue quom Evangeiiorumj dum iecundum 



lii volunuii ac vjolentije cessisse alias scribit, bono- j) amoi deicribitWt ei iecundum confeaionem bapiiimi 



rifids apud Gallos lestimoniis commendarit. Verum 
buQC exiinit PbitostorglHS, ubi narnit, quod cum in 
eniinm ducerentur, i^bicriptionei mos, ^fut^ifi ilrttiii- 
neuiiconciliipdeM conprmawran^f revocarunl : aiqu^ 
Af qmdem coniubilaniiaien^^ iiii vero iimiiii SM^anif<? 
Fiiium iterum prtedicarunt {in Con^iant.^ n. i5 ef 26 ; 
iib. V iuf/M c. I, oiiiid Vo/ei. iib. dc S(ynod,t »• fio). 
Neque enim mirum est iltorum lune lemporis palro- 
diiium ab Hilario susceptuia esse, cui jucundius 
Qiliil uiiquam fuii, quam aliquem ex fragiliute lapsufi 
SQScipere pceniteniem. Dum eum in Gallias Orienu- 
Hnm mandat^ mlttei^iem. seqiilipur, Parisios nos de- 
dusii jreniffl iMer .a# ewae^^wPii aeriea. KouaiiMt 



non tenetur.et dum piuree Mes ad id cceperunt eae, ne 
uiia lii : ipse aulem de Ade sua nequaqnam erat inccr- 
tus, qui quani ab Apostoiis et Evaiigeliis in liaptismo 
aeceperat, illibsUro iiitemeralamque servabat. 

73. Monet non eam fidem umper veram eue, qum 
Scripturii niii mdealur. — At vero imporatorem pdem 
tanlwn iecundum ea quas icripta iunt deiiderantem^ 
quam prudens iu laudal ut moneal Umen» neminem 
kcBreticorum eue^ qui nunc non iecvndum Scriplurai 
pmdicafe i#, qeMbui bimpkemai^ mentiutur? Et cum 
bis verbia tacile doeeat, Scriptturanun interpreialio- 
lem non ex privalo cujuslibet sensu, sed ex Ecctesi» 
lndieio pepdere ; ideoque fieri u| bsoreUci^ <v^uoL\vk 



169 



VITA SANCTI HILARII 



160 



ScriplurarumusiirpenljacliteiUqueverba, quia tamen A P^^--- iocorum in quibu$ gesta re$ etl^ no$qu$ agi" 



Ecclesiam non audiunt» Scripiuras tine Scripturie 
$en$u hquanlur, et fidem $ine fide prcelendani (lib, \\ 
ad CoitK.» num, 9) : cavens subinde ne Scriptnrasipse 
\ideatur defugere, easque hacretici sibi favere gio- 
rientur (num, 11); nibil sc non ex iis dicturum poi- 
liceiur: et interiiii prxbet specimen dicendorum. 

74. Omnia removet, quas petilioni ob$lare videbantur. 
— Neque, haereticoruin inore, postulat clamacsemotis 
arbilris audiri, $ed $ub publica con$eienlia, $ttb $ynodo 
diisidenli^ ei ut paulo ante babet, pra$enie synodo 
quce nunc de fide litigat^ hoc est, coram rreqiieiiti bo- 
miiium multiiudine , quae nequitia « fallendi arte» 
principis aulaeque gratia plurimum nitebatur. Adeo 
fidebat causae ! adeo se ad eam defendendam divina 



ntii5, desperatione (1} peregrinum. Qu» enim illa loca, 
in quibus Hilarius post S«Ieuciense conciiiiim egit, 
nisi Orientales regiones, regiaque niaxime civitas! 
Profecio pessima illa res, cui tunc mederi contendir, 
in ea urbe gesia est, in qiiam propernnU^s, qui ab 
Arianis partibus missi siint legati, oiunia conflanmt 
mala, quae inde in Ecclesiam defluxerunt. Constanti- 
nopoii si quidem slriiclum cst.consilium, qun catho» 
licis Ariminensis concilii lcgatis Nicxs in Thracia 
primum diu deientis, nc posiea eversis, loium deinde 
concilium in Arianoruni sententiam adductum esl. 
Ibi legati Seleiicienses imperatoris violenlia devicii 
Ariminensi blasphemite subscripseriini. Merito ciYi- 
tas iila desperata, qu» veritatis prxcones respuebit» 



quadam sancti Spiriius virtute impulsum atque adjii- j^ ac sectatores Actii, tnfensissimos Cliristi hosies, in 



tum senliebat ! Quocirca ut omnia removet quae pe- 
titioni suae, possent obstare; ita eteorum, quae fa- 
vere viderentur, niliil omiitit : dum imperatoris ar- 
bilrio perroiuit, quatenus et quuinodo jul>eat eum 
loqui, spoiidetque uihil se dicturum nisi quod profi- 
ciat ad fidem^ ad unitatem, ad asterniialem^ ad Orientis 
et Occidentie paeem^ nihil non cum honore regm ae 
/idet regiae , imo etiam de Satiirnino nihil locuiurum 
esse, iiisi cum jiissus fuerit? id vero Ariani, qiiorum 
nutu atque arbitrio princeps agebaiur, maiiinoperc 
abnuere. li nimirum erant, de quibus Hilarius ipse 
loquitur, lib. vi de Trin., num. 15 : Cum [acilis $it 
adversum siuUiilam responsio, emeiidatio lamen difi- 
cilis stnitorum est : per quam (scil. siultiliam) primum 



se dominari patiebatur. Despcratae ei pleraeque Orien* 
tis provinciae quibiis Arianos episcopos, iis qiii ma- 
lioris spei erant ejectis, Constantinopolitanus con- 
ventiis pra^ficiebat. His igitur proficere se posse 
desperans Hilarius peregrinum opus instituit, Occi- 
dentis scilicet regionibus, a quibus peregrinabatar 
maxlme profuturum. 

77. Hoc Opere Arianorum in Oeeidente doli$ oceur- 
rexe studet, — Grave qiiidem vulnus luin Ofcideniali 
etiam Ecclesiae Ariminensi concilio inflidum erat : at 
longe miniis desperata erat salus illius. Nam ciim ei 
sesc palam et aperte osiendere non anderet haeresls, 
sed paci!< ei unitatis velo foRditalPm siiam tegere, ac 
veram sub speciosis verbis fidem mentiri cogeretiir ; 



el ralio inteiiigentiiB non quoiritur^ et deinceps ab inlei' Q^ haiic videbatur repressnrus esse, qui nudam detracta 



ligenle intimata non capilur, 

75. Alia ralione Occidenti prasertim succurrere co- 
giiai, — Sic et imperatorem de fide alloquondi, 
cumque ab errore avocandi spe cecidit, cum oblata 
videreiur occasio, ad quam ab aniio et aniplius 
surome semper inteiitus fuerat. Ipsi enim persuasum 
eral, proinptissiinum suinmis Eccle^iae malis rulurum 
Mlisse remediuni» si ab h:i'resi Consumtius retralierc- 
tur. Hoc cum frustra teiitasset, ac prospiceret quan- 
tam stragem cditura esset haere^is, (fiue ad Nicaeiiam 
fidem evertendam concilioriim Ariminensis ac Seleu- 
cieiisis aiictoritate sese accingeret; conatibus illius ea 
qua posset ratione occiirrere cogiiavit. Tum ad hoc 
consilium suum nihil magis opportunum ratus, quam 



larva prodcret. Eam ob causam Ariminen*is ac Se- 
leuciensis concilii historia Arian» sect:c in Occidente 
praesertim gesla coniprehendere, et in ociilis con- 
spectuqiie omniiim exponere ciiravit. Ut cniin eilior 
ex fructilms, ita, Oomino ipso aiictore, latens li?pre* 
sis ex gestis dignoscitur. Et quideiii vel ex solis cpi- 
stolis aliisijue inonumentis, ex qiiibus hoc opus com- 
pacium est, Ariana Iiaeresis prudenti cuiqiie facile 
apparct in verbis fraudulenia et mciidax, in aclis 
criidelis et inquieta, in fide levis et inconstans, Pa- 
trii)us ac sibi ipsi coiiiraria : iisqiie notis a fide vera, 
quae simplex, pacifica, sibi constans, Patribusqne 
consentanea esi, apprime secernitur. Ut aulem magis 
ac magis elocescat utriusque discrimen ; Arelaiensi 



ut simplicem synodorum iilarum historiam texcret; D synodo, qua reus postulatus est Athanasins, Sardt- 



libriim illum suscepit, qui adver$u$ Vatenlem et Vr^a- 
cium hisloriam Ariminensis et Seieuctensis synodi con- 
linens ab Hieronymo Cat inscriplus. Hinc enim effi- 
cienduin piitabat , ut unu$qui$que judicio deincepe 
proprio consistens opinionem non sequerenlur atienam 
{Fragm, i , nuiti.7) ; et dum sincera horum concilio- 
rum gesta quisque haberet, nullus iis facile crederet, 
qni illorum tanquam legitima aiictoritate gloria- 
rentur. 

76. Historiam Ariminen$t$ et Seieueietui$ synodi 
Constanlinopoii inchoat, — Et lempus et locum , quo 
hoc opus iii^hoavit , ipse nolat his verbis : Proferre 
in conscienliam publicam tento opu$ grave et mutli' 



censem, qua idem absolutus fiierat; Arianis formu- 
lis,Nicx*nam; eaque quae Arimini sunt decreta, priiis- 
quam diris Constantii minis flecterentur Paires, iis 
quae postmodum ab iisdem metu jam victis per fran- 
dem exiorta sunt, opponit. Praelerea ciim ex aucto- 
rum sectatorumqiie moribus intemoscatur hxresis; 
hunc libruni non imprudenter inscripsit contra Ursa^ 
cium et Vatenlem, oinnium scilicet, quae Ariana in 
Occidente pairavii, aiictores acioresque primarios. 
Honim porro lain evidentia sunt mendacia , tamque 

(I) Legi eliam possel : di$paratione : sicqne |Mre- 
grinum opus erit, quia nos ad dlversa loca dedncet, 
fn quibus habit» sunt diversae synodi. 



164 

nianifesia praviias alque 



moruiD 

«locuiiu, qux hujusmodi nilaiur fauloribus ac patro- 
nis, aul falsa, aui falsiialis suspecu meriio judice- 
lur. Aiiani indical llilarius ipse in Ariaiia bxresi 
Ciisiutis nolam : quia iiimirum a Conslaiitii minis- 
iris ita ubique a^tWf trepidalur^ in$talur, ul plane tni- 
qmitaUm atsertionis, obtinendi labor et cura prodide- 
rii {Fragm. i, ti. 4). Libri ad Arianas res elucidaiidas 
lam utilis lamque necessarii jacturam saiis lugere 
BOB Talemus; ejusque dfsiderium augent qux ian- 
dem ct Pitbxana bibliothcca edita sunl Fragmenta. 
Ez quibus perspicuum est, eum iui ab Hilario Con- 
ftlaotiiiopoli inchoatum esse, ut lanieii deinceps, 
quoad vixerit, ei singula adjecerit monumenta , quae 
ail Arianam bistoriain perUnerent 



El IPSIUS POTISSIMUAI SGRIPTIS COLLECTA. m 

instabiHtas morum ; ut A existimarer^ tantum adhibui ad sitentium temporit » 



78. lUum intermitit, ut contra Conttantium tcribe- B animos accendit. 



nunc mihi non alia ad dicendum cauta quam Chritti 
ett : cui et hoc debtu, quod usque nunc tacui; et cui ex 
retiquo me intelligo debere^ ne taceam (num. 3). Sicut 
igilur diuturnum silentlum non timidi animi, ita ve- 
hemens sermo non tumidi fuit. Una eademque 
Cbristi cbaritas eum et prudenter lacere , et fortiter 
loqui docuit. In boc quoque moderatus , quod ubique 
ita lemperat sermonem, ui non alia quaiii qu:c a 
Constantio in Ecclesiain gesla suni refercns, a cx* 
leris illius Titiis iiotandis sese piorsusabstiiieal. Sed 
et martyrium ipse toto aniuio spiraus, aliisqiie vebe- 
menter verbo et excniplo inspirans, Cvsareic ma- 
jestiti de suo jure niliil ereptuni vult, duni ad con« 
temnenda Constaiiiii edicta, quibiis parere nefas erat, 



T€t : qua ratione permotut. — Opus illud nonduin erat 

abbOlatum, cum inlenniitendum jiidicavii, ut vehe- 

Dientius aliquod pnesentiusque remedium Ecclesi» 

laboniuti adhiberei. Cum enim alii Conslantii terre- 

rentur edictis ac miiiis, alii enientita ac falsa ipsius 

religi<>ne detiiiereiitur ; ea non potiebanlur aniini 

tranf;uilliiate, qua expositain in eo libro rei veriiatem 

perspicerent. Inteiim, ut Ilieronyini verbis utamur, 

perkiitakatur navicula apottolorum, urgebant venti, 

fuetibut latera tundebantur, nihil tupererat tpd (Hie- 

ron. diuL contra Liicifi?r. ), nisi Constautii impietas iis 

manife^a lierel, qui auctoritate ipsius in errorem 

abducebaiitur. Liipus erat adversus Chiisti gregcm 

edictis saevleiis : sed pacis et uuilalis obtentu pallia* 



80. Demiim ad id valet liic Ilber, ut cum non dees- 
sent, qiii Constantii in colendo Cbristo ejusque Ec- 
clesia tiienda religionem coinmendarent , calliolici 
euin haerctlciim esse, hxresim lueri, haeresim pnrci- 
pere, bxresim vindicare admoneaiitur; adeoijue per* 
suadeantur sibi ab illo cavendum velut a tyranno 
tanio periculosiore, qnanlo majus fidei studium os- 
tenlans verbis, eam ex animis avellere cogitaret. 
Hunc enim librum ad Caiholicos, et non ut exisiima- 
lur vulgo, ad Consiantium ip<um destiuatum esse 
plaiium est ex Ipso exordio, in quo Hilariiis Fratret, 
non Conslaiitium alloquiiur. Fratres illos, Gallicanos 
cpiscopos non immerito intellexeris; ad qoos non 
gravaliatur scribcrc, quoties conlingebat aliquid novi, 



tas, ovis pellem pra: se ferebat ac vultum ; et sub G ex cujus ignoratione noniiihil eis extimescebat. 



ementita pietalis inMgiqe non minnrem cladcin , 
quem aperU vi inferebat. Tuui vigilantissimus Eccle- 
tm pastor oflicii sui esse duxit oviniim amovere pal- 
lium, ac Domini sui gregi lupum ostoiidere. Detine- 
batur umcn aliquantum , cum ConsUntio a Deo 
daum esse respiciebat regiam illam potestatem , cui 
poiissima esset reverentia defereiida. Et boc quidem 
respectu quantum retineretur, non solum persua- 
denl libelli ad ConsUuiium dati, aliique in quibus 
tnmma scmper cum religione de eo loquitur, sed et 
ip6a proxime incboata Ariminensis synodi historia 
{Fragm. i, n. 5) : in qua regi, quia omne regnum a 
Deo fit, poiissimam revcrentiam deferendam essc, 
coDceptis vcrbis memoral. Tantum ibi monet, regis 



Quamquam noii negaverim euin eiiam eo ipso opere 
aeiern;c imperatoris saluti consultum voluisse, ac 
tentasse, an forte quem Arianorum artibus ac pr;csti- 
giis veluti fascinatum ac sopitum ad sanam fidem 
blando sermone exciiare nequivcrai, ad eam acriore 
revocarct. 

81. An librum vivo Conslantio publicarit. — Neque 
deesi conjecturae locus, eum vel amiconim consilio, 
vel propria dictante prudenlia ac moderatione ad 
tempus snppressisse hoc opus, de cujus utiliute non 
satis sibi consUret, elid quidem maxime, cuni paulo 
post in Gallias redire permissus, id pcr se praesUre 
longe efficacius valucrit, quod per liunc librum pro- 
posuerat. Ita cum rerum gesuruni veritate compo- 



poiesUie adiaro esse superiorem , et non aquammiter D nuiiiur Hieronymi verba , quibiis eumdcm librum 
judicium ejut epiuopalibut arbitriit adnutti j quia CcB" contra Conttantium vita functum inscribit, quamvis 

MTis Catari, Deo autem reddenda quiB Dei tunt. -' o^-*i^t ... . 

79. Evangelicae huic regulae obseqoendum ralus, 
Consuniii fidem, morcs acgesu,quae Ecclesiae inler- 
erat nosso|, paiefacerc Undem consiituit. Rem la- 
roen, quae scandalo essel obnoxia, sese aggredi non 
ignorans, consilii sui rationem sUtim ab exordio 
moliis probat. Ei licet se ad scribendum nullo bu- 
mans pertarbaiionis vitio inciuium esse noniiullis 
nondum persuaserit; nobis Umen, post tot proba- 
tissiroa moderatlonis illius exempla, religio est ei non 
credere iesunii : Neque injuriam queror, qui diMtmic- 
U»i reewtem. Et qui ne quid ex cauta mea loqui 



eum anno quinto post Mediolancnse concilium anni 
555, adeoque Consianiio adhuc superstiie, scripium 
esse Hilarius Ipse significet. Si qui autem quo loco 
scriptus sit non attendentes, vehementioris indolis 
parlum eum esse suspicantur ; mirantur alii in co 
cum tania naturae leniute unUm fortitudinem, nec 
ambigunt quin quidquid vehemens apparet, ex fla- 
granli martyrii studio proficiscator. Hoc magis per- 
suadenl, qiiae redux ab exilio edidit innatae mansuc- 
tudinis exempla. 

Cap. XI. 82. Hilarn ab emlio reditut ac laboret ad 
Galliat ab hcBreH purgandat. -— Varios Hilarii co« 



IGS VlTA 8ANGTI HtLARli 161 

iiaius ad h;eresim in ipsa regia civitate Uiiquaiii tii A eant» lam sese receperal. Hoo Igiiur liudUo festiiius 



6110 foiiie compriiiiendam cum diuiius ferre iioii va- 
lerenl veritaiis iiiiinici; iinperaiori persuasere, ut 
qnaii diicordm hemnariuin et perturbtUor OrieiUis re- 
(Hre ad GaUias juberelur, Glorioeuin aane boc illiua 
criiuen, qu^id iniquoe prava sua paoe gaudere iion 
siiicret» ei seminarium quoddam e^sct, uiide eiciia* 
rentur assidiie, qni cuiii hxreticls discordarent l Gon* 
siiii huins, qiio ia Gallias dimissus est, Yalentem el 
Ursaciiiin auclores exstitisse tcslis est Fortunatu^. 
Qiiod aulem Sulpicius eiiin ab$que exilii induigeHtiii 
in Gallias dimissum ait, variU crudiloruiu Gonjecturis 
locuiu prxhuit : iiluin nimirum aut mililis alienjus 
custodix credituin , aul Pictavis prohihiium esse 
egredi, aut aliquam secum uhique lulisse exilii no- 



leniavit iit optaiissiino mngisiro redeunti Romjr. oc- 
curreret. Ai pium paslorem jamUrhieripueratardeii^ 
revlsendi gregis deslderium. Oigiium etiain erat ha* 
niili Ghristi Gonfessore, ut ocissiine fageret plausos 
et hofliore^, quos ei ingetiii, scleutiae virtutomque 
spleiidor, ae lot pro Ecclesla impeiisl labores lllifS 
nieriio ei pepercraiil. 

85. Gum autem circa insulam propinqiiaret, quae 
in iionnullis mss. GaUinaria^ in alils Divee appellatur 
(ForiuntU. iib, i, n. iO) , a vicinis monitus eam ob 
niultitudinem serpentum esse iiihahitabilem , illtie 
proKredenie cnicis auxilio descendit, fixoque llgno 
scrpcntibus melain posuit. Haee insula alia vldetof 
ab ca, quam ex Marthil habltaiione liqiiet inhabitabi- 



t iiu. At qiiaiii liberum ei fuerit quocuiiique libucril % lein non fuisse. 



exciirrere, saiis probant qu» proxiine a siio in GaUia 
reiiitu egii. Sul|iicii verba Furlunatuin jure dixeris 
iiiicrprelari voltiisse, ui)i ait i Hilarium in Gallias 
redire coinpulsuin, exiliura atnpliuA bo paii exi- 
siiiiiasse , quud illic lerniinuin disceptuiiouis noo 
coiisecuius, Ecclesioi perturbuiionem relinqueret. > 
{Fortiinal. lib. i, n. 8) Ideo etiam forie dicttis esl 
absque exilii induigeiitia dimissus, qiiod hiiperaior 
molestum iiiterpellatorein a se reinovere cupieas, 
cum velut indignans in palriam redire jusserit, donee 
de causa ipsius maiurius deliberiretur. 

85. Tum vero Hilariuiii de priBlio revertenlem 
G:dliarum ficclesia oomplexa est; nou quidem posl 
G.MiStantii obiium, quod sonare videnlur Uieronymi 



86. Quanto eiim plausu ac Aivore PictiYis exeeplns 
sit, cogilare faoiltus est, qtiam verbis enarrare. Tes* 
tis est Forlunatus (ntnti, f I), eam tum populis ipsius 
Idetitiam exslitisse, qiiasl patrla cum ipso eis reddiia 
6*isel, qtii se sine illo exulcs exlstimabniil. Hilarius 
ipso non modo diarissimie plebis siin, sed el dilecti 
discipuli siii Mariinl eouspeciu, eodem prope lem* 
pore est recroatns. Hic eiiim Bomam profectu^, illum 
ubi jain praeleriisse audivii, ita vesiigiis persecutus 
est, ul non raulio post ipsum Piclavos perveniret. A 
quo cum gratiosiine susccpliis f^issel monaslerium, 
Locogeiacum (i) diGium, quod primum in GallHs no- 
vimus, haud loiige ab oppido Pieiatensl slM coUo- 
cavit. Siimmum hoc in Martino Hitarii desiderlm 



in dialogo contra Luciferianos verba; sed ut ia G quo magis consideremas, eo persoidomur ampiiiM 



Glironico accuralius scribit, postremo ejusdem irape- 
raioris aniio. In ilio eniin libro commuuem ecclesia- 
tuin ex episcoporum cxulantium rediiu Letitiam de- 
scribens, Uilarium ab iis, quibus Juiiaiius Augusti 
dignitaie auclus reditum ad ecclesias permisit, di8«> 
liiiguere non admodum curavit. Quod ea fere ralione 
fecii, qua Sulpicitis aliiquesic narrant Pattliiii, fiuse- 
bii, Liiciferi» Diony^ii , llilarii, Rodaniique exilia» 
ui quamvis tribus diversis coneiliis, uiio lameii el 
codein ejeclos eos crederes. Gum Hieroiiyuii Gbro- 
nico conseiitiuiil Sulpicius atque Foruiiialus; quippe 
qui Hilarium, postquain Goiisiatitiiiopoli libellum 
buuui iitiperaturi obiulisset, ab ipsoiuct Gonsiaiitio, 
ndu a Juliano, ad ecclesiam suatn diinissum fuisse 



cum boc illi veierem intercessisse necessiiadinem ; 
eaque vera esse, qaai de Marlino apud Hilarioro aiile- 
qnain exsularel diversante Sulpicias narral : ut in eo 
uiio sit lapsos, quod luliant noroen aiteries impera- 
loris ioco ei subreiueril. 

87. Infantm a mortuis ejEctfel.— Hilarios ab exi- 
iio redux non soiura s.iDCiilaiet sed el miraculis co- 
niseavit. Nam post aliquot dies afflicu maier daplici 
infantis sui merle, qai curo abeqoe bapiisroi regene- 
ratione defunctus csset prenentem mniserat lueemt ei 
pmna futuri eetcuU nms marebat {Fertmn. tib. i, n. 12); 
mullis ab Hiiario precibas ac lacrywis peliil, ul fi« 
iium aul sihi aiH bapltsrae rcdderei. Quibiis comnHMos 
pitts populi paler, speckinie piebe adeonsueia recur« 



iraduiit. Singulis suffragatur Gregorius Turonensis J) rii oralioms entia ; neque a terra, inquam prostrMis 



episcopus (de Gloria Conf., c. 2.). Gum eiiim eum 
quarto exilii sui anno Picuvos reversum memoret, 
ciiinqtie stiperius ceriis manilestisque momenlis eoii- 
feciutu sit, ilium sub anni 556 hiiiia relegatum esse; 
paulo ante anuum 361 , qui GonsUniii poslremus 
fuit, illi ab eiiiio redeuodi potesUs facu sit ae- 
cesse est. 

84. Indultae ei potesuiis huiiis £airaa per Occideo- 
tciii cilo increbuit, et ad Martinum usque pervenit 
(Suliiic. Sev. in vita sancti Martini). lile ex illyrico 
piimuiii ab Arianis, ac deinde e monasierio, quod 
sibi suiuerat MedioUni. ab Auxemio puUwi, in nisu- 
lam Ligustici maris, quara (Alben§ei^ Callittaria» vo- 



jacebai, pHus surrexil, quem iNfans a worluis sur- 
rexissel. Nouiida sunt hec iu ieco Fortunali verba, 
quibus cuiH superius dioat, infonaem abs(|ue baptismi 
graUa defunciom pceua futuri emcuU non cerere (num. 
13) ; iaudeique iosuper Hilarium, quod boc prodigio 
orcum epoUavU : suam de iufantum htyusmodi poenis 
sementiam saiis declarat. 

88. Abrm ac maVri ipeiui mortem a Deo impetroU — 
Scriptor idem uon minus mirator viriutem, qua ilie 
flliffi sue Abr» morlem impetravit; quam qua red- 
didit infanli mortuo viuiu. Ulam coslo, non saecuio 

(\) Vulgo Uqugei quod modo Je^iuitae oblinent. 



165 EX IPSIUS IKmSSIMUM BGRIPTIS GOLLEGTA. IM 

adiinuHis, jflin cttletii spnnfto despondemt, modo ei A rinm itsconciliis interTdisse non negandurtk est, iia et 



iptt etttti ftibi cooptarei. Uhi igi(ur illatn ardenli ejtis 
d«6ideno leneri oognovit, non conquievii ab oraiione, 
dmnee ipsa mne dolort^ mne eoniMgio de immit indibrio 
mufraret md ChritiMm, Wx anteni Abrani protM*ii8 
nianibHi venerandii iradidcrat sepnluir.-v, cuin ipsius 
Biater oeli cupida ab eodem postulavii, nt et ipsa si 
inereretur, ertpla de muudi crimine nd coelosits rcgiii 
gluriam cum (ilia Iransmilteretur. Quod asaidua ipaius 
9rati<»fie liaiid miilio posi obtiiiuit. Sic ctim llilarii 
coAversatio in coelis esset, illiic festinabai traiismii- 
lere, quoa non iii (erris nisi proi»tcr coelum diligetMit. 
Utraniqiie auiem» ut ex Hildcberto Genomanensi (ra- 
dit (Annal, A^uii. l. i« c. U). BouclictHS, in »de 
ftanciis Joaiini et Paulo sacra coiididit. 



conccdendum euin suporstitc adhttc Gonsiantio Pic- 
tavls egressum «««sft. Ai vero in exsequendis regls 
mandatis, riu.^e tuta conscientia faserat, suspecia nobis 
ease non debet illitis religio. Nitnqttatn igittir ei in- 
lerdictnm, ne Picl^vis egiederetur. Hilarium antem 
iion eain tantum annl 560 pariem, qiia Galliis red- 
ditas esi, sed et annum 561 ac forte aubsequentem 
ad aareiendas Ariminensis synodl rtiinas insumpsisse 
otniianti aderit Sulpicius : qni culn hnc multis con- 
cilils foctUm teBtetnr, unum suliinde memorat Biter- 
rense, quo Saluminui prmter Ae^m infnmhm muiiii 
Mi^He infiindii trtmliii^ eonvieiWj Eeclesia ejectm 
<sl... Pateman etiam a Petroeoriii tttine veam, fi^e 
dttreclana perfidiam profiteri, iacerdotio pnliUi : a»- 



69. Gallioi ab heereiii piaculo liberm. ^ Sed si B lerii itenia dofa. Bnim vero an id sibi aucionlatia 



niagiia iila miracui.i, hoc noii minus atvpcndum, quod 

eiun hxreiicis foniter reiiitcntein Dens in scdem 

siinm resiituit, quaiido e suis ejiciebantur, quf lllis 

etiain nonniliil cessorant. Neqiie id sine speciali Dei 

iu Galliis provideiiiia facttim pulem. Nam vuliiere, 

quod in Arimincnsi concilio cxce|»erant Oalli, nuper 

misis Orieiiialiiim litieris detecio, de*iidcrabatnr pe« 

riia niedici maiius, qtiiB illud alligaret qtiam primum» 

congmiaqiie remedtis aanaret. Opportune tunc vcnit 

llilariMi qui dejectos relevarel, et pro insita sua mo- 

deratioiie turliatos sercnaret aninios. Nec deeranty 

%m fem> et abecissione opus ease seiUirent : sed ipse 

oleo et indulgentia usus, brevi omnin in prislinum 

.^lalum reformavit. Fortis itaque et invictus cum pnc- 

Iraciis liaereiicis resistendum fuit, et cutn pceiiiien- Q 

libus indulgciidum facilis et misericors, utruin aiiimi 

inaguiludtiic qiiani pia qiiadam comniiscraiioiie plua 

Ecciesiae coiitulerit, srgre deflnias? Foriitudifie qui- 

dem liseresi in Gallias adiium ante exiliuin prsedu' 

serat: sed eam, diim exulat, subdnle iniroductam, 

ab esilio redux tam ctileriter expulii mansuetudiiie« 

ut iu cum ipsum annum 560, quo ab exilio revertii, 

dicat, ilieronymus in Ghronico : Gaitia per Hiiariwn 

Arimimemiie prafidice dohi damnai, Quod qtia ratiOne 

CKlum sit, sic Suipicius esplicat : Ubi (HilarliiS) per^ 

mentut ett orbem peene terrarum malo parfidininfecium^ 

dabiut ammi ei ma§na curarum mole tettuani^ cum ple^ 

riique mdereiwr non ineundam eum ki$ communionemf 

fui ArimineHtem tynodum recepiiient , oplimtttii factu 



autnere nusl esseiii Galli, ui dum GfmSianilus seeiam 
Arianam totis imperii viribus tuereiur, pruscipuum 
illiua fautorein de ecdeaia sua ejicerentt Nam cum 
Saiiiriiinum sic Sulpicius ficcleaia QJectuHi scribat) 
ut Ai-iaaanim fMritMii \nret duee mnitto iufrattce Aie- 
rint; (enc non Uiitum aii ecclesiastica eenimuniorte, 
sed ab ipsa etiam Arekttenai eede ejecius Aiiase intel- 
ligendua eai. Eum quippe Paritiense concllluin ab 
ecdcsiastiGa comiliunione jam bis remotvm teRtaiur(: 
et tera niliilo m^gis fraciai erant partium vires. Unda 
eensequiiiir, Ht nun habiium foerit Imc Biierrense 
c6actlium, ttiai cnm vivere Genatantiua jam desiisaet* 
Hoc si quidem vivO| Sataniium ab eeclesia aua expet* 
lere nulla synodoram vaieisset euetoriias. 

6i. Inter feefanda crimiiiu, quibus eonvictua eat 
iilprobus ille haereticiia, non mliiimum illed ftiiti 
quo Hilarii esilium procurarat. Tum insenti Ghrisii 
eonfesaori locus pnesiittis esi , oiim ci a Gonatantie 
negnus, syco|ihaniaui iilum usque ad confeaaloiioai 
laUorUin, quje adversua se geaaerat, adduceodik lu 
justo Dei consilio facium es(, et ^aiertiinus meriua 
depositionis ^HBnaa in ea ipsa oiviute daret, in qua 
iBiquam adversus Hilarium exiiii senteiitiam per 
fraudem ae mendacia inolitus fuerat* Exinde iiomea 
lUittBe sacris diptycis expunGtuffl (Analeei, tam. U(| 
pa§. 451), Saltem in veteri episcoporuin Ateleten«- 
. aiiim eiencho, quein ex hujus eccleaiiK dipiy«is ex- 
eerpiimi eredunt» iien eomparet ; aicui aec Marciani, 
qui ssctilo siiperiorc Novaiiano adh^eaeral. Satuniiiii 



ar^traiui revoeare mullot ad emendaiionem et pmni^ D siiccessor vulgo existimaiur aanctos GonoordiuS) qui 



lemimn^ frequeniibut intra Galliat eoneHiit^ atque em- 
mbiu fere epiuopit de errore profitentibut apud Arimi^ 
num getta condemnavitf et in ttaium priainum Ee- 
cletiarum fidem refonnaeii. lu eniin legendum » 
iion auteni cum vulgaU editioiio reformani et coii«- 
demnani. 

90. .Sarurniiii depotiiio. -* Propter hae Hiero- 
nymi et Siilpicii verba iiiinua veri similem videri jam 
diximus conjeciuram euruin, qui iiilarium abtqtie exi- 
iH indulgeiUia dimiasum iu iuielligi commode exi» 
atimau'., ui ei Pictavis egredi prohibitum sit. Nam ai 
eo ipao anno 560 Gaiiia per Uiuro Ariminenais per- 
6dis dttles frequentibns coiiciiiis damiiavit; ut Hila- 



coAGilio Valettlino, aoao 564» interfuit {Gail. Chriti. 
iom. I) pa§. 55). 

Oi. Hilariut Galiiat advertut Arianot umper prth 
iejcerit. — Taodera Axiaiia: sect» tenebris Hilarii 
prudeniia ac labore dissipatis, et ejecto duce per 
qiiem spiiitus mendadi Gailorum piurimos in erro- 
rcffiindiixerat, iUud apud omnet conttitii uniut Hiluru 
beneficio GaUiat noiira piacuio iiaNreiitliberaiai. Neque 
tauium vivus, aed e vivis etiam aublatuspatriam gen- 
tem ab eadem hsiresi pretexit. lilius cipem etiam 
duobua piiksi sttcuiia manifealo sigBO eipertas est 
primus Fvaueorum GhriatiaiMia rex Giilodoveus. 
Qyippe eum adveraua Alarieum Arianum Gotthorum 



107 



\ITA SANCTl lllLARll 



m 



regem progrcdcretur, Pictavis pharum igneain ex ba- A mode credidoris clrca anni S63 principia iniiam 



silica S. Hiiarii egressam super sc adveiiirc con- 
spexil : scUicet, inquil Gregorius T{tTon.,[ul \lumine 
beali confeuorii Hiiarii adjututy liberius hasreticai 
acie$t contra quas tcepe idem sacerdos pro fide con- 
flixerat^ debellarct (Greg. Tur. Ub. ii hisl. Franc^ 
e, 37). Et vero stalim voce admonilus, ut facta iii illo 
venerabili loco oraiione prxlium commitiere fesli- 
naret, tanla prosperitatCj altero pro se pugnaturo, pro- 
cessit ad bellum, ut inlra horam diei tertiam ulira Ak- 
mana vota sortireiur a Domino victoriam (Fortunat. 
lib. II VitcB S. Hilar.). Iiisignem hanc vicioriam ubi 
celebravit Fortunatus, declarat lioc se Hiiario ipso 
Inspirante sentire, scilicet non minorcm illi in requie 
jam posito esse atliolicae religionis soliicitudinem, 
quam oliin ei riiit cum in corpore degeret. Faxit coe- 
luin, ut ejusdem meritis ac precibus rediviva pestis 
Ariana a fiiiibus nosiris procul arceaiur, et in Fran- 
coruin cordibus semper vigeat iliibaia sanctissimaB 
Triiiitatis (ides ac veneratio. 

93. Qnando et cur contra Dioscorum scripserit. — 
Ad id tempus, quo ad fugandos e Galliis Arianos 
sancius Hilarius tam strenue incumbebat, referendus 
est illius ad Sallustium Gulliarum prxfectum contra 
Dioscorum medicum liber, cujus soliis titulus ex Hie- 
ronymi lucubrationibus ad nos transmissus est. Cum 
enim iu eo titulo Salluslius lanium prxfectus, non 
consiil nuiicupetur (Ammian. lib. xxi, e. 8 ; Idem lib. 
xxiii) ; cumque alias constet, eum, anno 361, a Ju- 
liaiio Galliis praefectum, biennio post adscriptuin m 
trabe coUegium , hoc est , in consulalu collegam C 
coopiatum esse : hunc librum nec ante annum 361, 
nec post 363, scriptum esse manifestum est. Huc 
quoqiie facit, quod idem ille Sallustius, anno 363, ad 
expeditionem contra Persas cum Juliano profectus, 
ac subindea Yaleiitiniano et Valente prxfectusOrien- 
tis prAtorio, Gallias non rcpetierit (idem, lib. xxvi, 
c. 5). De hoc praefecio testatur Suidas, eximia eum 
humanitate fuisse praediium. Eumdem nominatim 
a Christianis vexandis abhorruisse Rufinus Theodo- 
relusqne commonstrant (Rufin. lib. i, c. Z\i;Theod, 
lib. ni Hist. eccl., c. 7). Uiide conjicere est, eum hoc 
libro conventum, ut Dioscori medici, qui forle Juliani 
aucioriiatc ac nomine iii Christianos immodice sae- 
viebat, violentiam coerceret. 



maxime cum Gcorgii pseiidopalriarch» Alexandrini 
mors, (|u» post mediiiiu annum 362 conligii, proe- 
ccsserit Alexandrinum concilium, ex quo Eusebius 
tunc temporis reveriebaiur. Quamvis aulem tes- 
telur Rufinus (ibid., c. 31), duos istos viros, velui 
magnifica iumina^ lUyricum Jlaliamque suo splendore 
sic radiasse^ ut omnes eliam de abditis angulis el a^slni- 
sis hasreticorum tenebrce fugarentur ; hanc tamen Uila^ 
rio iaudem prcecipuam tribuU, quod cum esset natura 
ienis et pUtcidus, simuique eruditusj et ad persuaden» 
dum commodissimui, rem diiigentius et aptius procu^ 
rabat. Elogium sane minime suspectum quo Gallut 
episcopo lialo ab Italo presbytero praeferiur. Sed si 
hoc ab eo expressit maiiifesia veriias, ac recens re- 
B ruin gestarum niemoria iquidest, quod in primis 
natiirae ipKius leniiati hanc gloriam adscribii? Pro- 
fecio nisi in llilario singulari ratione emicuisset b«c 
virtus, Rulino satis fuisset inajoris liujus ad conci- 
liandos animos facitiiatis causam summa; illius elo- 
queniiap atiribuere. An vero Hilarius atque Euse- 
bius in Italia quidquam inconsulto Liberio egerint, 
non ausim aflirmare. Quaiiqiiam ex Fragmento xii, 
cvidens est Liberium eodem reparaiidui fidei studio 
exarsisse. Unde sicut Hilarii aique Euscbii opera, ita 
ei Liberii nuiu congregaU esse ultro concesserim, 
quo: in codem Frngmento memorantur lialiai atque 0- 
lyrici concilia, in qoibus utriusque geiitis episcopi 
fraudem se Arimini passos esse agnoscenies, infideli- 
taiis consortium abjecerunt. 

95. A Lucifero non probalur. — Saiiis sanctorum 
illorum virorum consiliis Lucifer Calariianus rcpu- 
gnabai. Hic ab Eusebio, quod quae Antiochiae proxl- 
megesserat non approbasset, noimihil abalienaias 
erai. Ipsi eiiam, uii superius observalum esl, jam 
pridem displiciierai suinina Hilarii erga Orientales in 
libro de Synodis moderatio. Ac licet eum ex pruden- 
tibusillius rcsponsis lenitum crediderim; facile la- 
men recruduit oflTensio, ubi illum cuin Eusebio po- 
tius quam secum facere intellexit. Sic afTectus Luci- 
fer, et nalura austeriori in clemeniiam haud multum 
propensius, non damnare noii poierat Hilarii in reci- 
piendis iis qui Arimini lapsi fuerant facilitatem. iiinc 
apud toiam Luciferi seclam male audiit, veiut qoi 
laudcm sibi in Ecclesia partam interruperU favetu 



Cap. XII. 94. De Hitarii in Itaiia taboribuSf et Lu' D pranaricatoribus, ut non dicamus et hcereiicis^ in qua$ 



eifcri sehismale. — Intra Galliarum fines coniinere se 
non valuit Hilarii pro caiholica religione studium. 
His igitur pace reddita, iranscendit Alpes, ut Italiae 
ac vicinis regionibus, quae haeresis Arianae furore at< 
quecontagionelonge magis depravatae fuerant, consu- 
leret. lllum Eusebius abAIexandrino concilio Yercel- 
las rcdiens, ac singulas quasque Orientisque aique 
llaliae ecclesias abjurata infideiitate ad sanitatem 
reetce fidei revocans^ in Itatia positum hcec eadem erga 
instaurandas ecclerias fidemque Patrum reparandam 
reperit moUentem (Rufin. lib. i Hist. eeci., c. 30), eique 
sc in Idem opiis libenier adjunxit. Specialem hanc 
duorum illoruin coiifes»orum socielalem noii incom- 



eloquetUias suce viribus peroraverai (Marceiiin. et Fau$' 
tin. in iibelto precum). Contra apud eos, quos non 
excaccavit schismaiis caligo, gloriam quam pristinis 
scriptis gesiisque mcrueral, non tantum non obscu- 
ravit : aut interrupit, sed ct propcmodum cumula- 
vit : dum praelata veriiaiis luce, et indulgentiae fa- 
cililate obiata, Ecclesioc reddidil, quos ei hacretico- 
rum fraus ac terror abstulerat. 

96. Quam iniqua Luciferi sententia. — Durum sane 
et a chrisiiana clemeniia ac simplicitate alienum vi- 
debatur, iis aot non credere, aui indulgeniiam nc- 
gare, qiU sine conscientia ha^elici ferebaiUur, conteUO' 
banturque corpus Domini et quidquid in Ecciekia satk-' 



^^ EX IPSIUS POTISSIMVU SCRIPTIS GOLLEGTA. 170 

Ism e$ly ie tuhii mali in iica (ide nupicalos {Hieron. A «u» minus potentibus. Eo animo etiam postea ab 



diaL contra Lueif.), Plaiiuin enim eral, eos uno pa- 
ds intuiiu recepisse Arimini proposilam fldem ; neqne 
liuic illos consensisse, nisi posiquam mullis ex ca- 
tbollca coDScientia adjectis» vocnbuii consubitantialii 
in ea suppressi vim se satis stipplevisse existimas- 
tem. Unde slatim ut fraiis in recepta formnla latens 
Uiterii prxsertim opera deteclaest; ingemuit lotui 
Orkii, et Arianum $e e$se miratus esty hoc est, se 
Arianum publicari et aiidire obstupuit, cum Arium 
Ariique docirinam non tantum exsccrareiur ex ani- 
mo, sed etiam sc subscriptione sna satis superque 
damnasse arbitraretur. 

97. DiscipUwB rifjor quando iapsis remillendus. — 
InOeiandum tamen non est, eos a peccato vix excu- 



eodem Lucifero ob snum de Synodis libriim repre- 
hensus, injiirias injuriis non repulii, sed scrmonis 
leniiate ac rationom evidenlia (i) vicit. Unde nihil ab 
Hilario non tenlatum opinamiir, ut a scliisinale avo- 
caretur Liicifer, ciijus amicitia semper ipsi tam chara 
foerat. Et vcro credibiiene est, enm qui nulli pe- 
percit labori, quo lapsos erigerei, quidqiiam non mo- 
visse, ut i|ui hacienus tam f«)rlilnr sieterat, non ca- 
derel ? Sed quod Rufinus Liiciferi ipsius casus data 
occasione ait (lib. i, c. 30), Temere coepla corrigi (isin- 
lum) spato soient, si de aliijuo, cerie de Lucifero, 
vere dictum est, utpote viro ejus indolis, qiias facile 
flecti non possct. 

99. Hiiarii auctoritas idonea fuit, qwB Luciferi 



sari posse, qui Arimini ex infirmilate nicaenum de- B sciiisma compesceret. — f^o*\ inanist.imen labor Hila- 



seniere symbolum, ut novam ab iis formulam reci- 
perent» quonim fides ipsis suspecta mcrito esset. 
Terum ut non erat id eorum crimon, qiiod puhlica 
9t luduosa pcRnitentia expiari mereretiir ; iia nec in 
eo6 locum habebant canones, Innocentio, epist. 0, 
letle, apud Sicceam constituli^ qui poenitenles etiam ab 
ta/imts ofieiis clericorum exeiudunt. Sed etsi poeniten- 
tiae etiam publica! fnissent obnoxii, horum tamen ca- 
Booum rigor poierat eis prudenler relaxari. Nam 
ciim fateatur Augusiiniis (Ep. IS-I, n. 44), qnod cie- 
rjri vei etiam episcopi posl poenitentiam permanere non 
deberent ; huic lamen Ecclesiae legi supplendum esse 
roonet, nid iioc pacis ipsius compewatione salvarelwr. 
€t enim, inqiiitpaulo inferius, constitueretur in Ec 



rii fiiit : cujus iiidiistrisp siinu! et auctoritati tribuen- 
diim vifletur, quod Liiciferi scliismati paiici adeo ad- 
hseserini, ut cum llilario diacono, llieronymo teste» 
tota sccra inierierit. Nequc vero Lucifero facile eral 
aliis persnadere, eiim ex animi remissione, el non ex 
mera charitate dare lapsis veniam, quem alias omni- 
bus in periculis inlrepidum et invictum pro gloria 
I>omini stelisse cerio sciebant. Imo ubi causa pos- 
tulabat, quam non mollis ac remissus fuerit eo ipso 
lempore Italia tota conspexit. 

Cap. XIIL f 00. HUarii cum Auxentio congressus. 
— Partem anni 362 iotniiH|ue 3G3 Hilnriiis in Ita- 
lia egoral, cum Ynleniinianiis rernm potilus Mediola- 
num, Februnrii 26die an. 364, pervenit. Ei cum de 



cima^ ne quisquam post alicujus criminis pcenilentiam ^ rebus a se pro Ecclesia feliciler geslis merito po- 



eierieatum aecipiat^ vei ad clericatum redeat^ vei in cie- 
rieeau maneaty non desperatione indulgentitB , sed ri» 
gore faetum est disdplitta. Quod anlem aliquando Ec- 
de^ia disciplinae rigorem utiliier remiitat, sic illiis- 
Iralinslitullmisexemplo (mim 44) :Cimenimpr<Bcisus 
rmnus inseritur , sil aliud vuinus in arbore , quo possit 
recipi ut vivat^ qui sine vita radicis peribat. Ita ergo 
et tfft eum ad radicem catliolicam veniunt, nec eis 
quamvii post erroris sui pceniientiam itonor clericatus 
et episcopatus aufertur; fit quidem aliquid lanquam in 
eortice arboris malris contra imegritatem seventatis^ elc. 
demam concludens, Sic muititudinibus per sciiismata 
d luereses pereunlibus subvenire consuevit (Ecclesia). 
Luciferi lapsum suhinde notat, Hoc displicuit Lud- 



luisset gloriari; niliil duin se fecissc exisiimabat» 
quamdiu supcresset qui Chrisfi divinitali adversare- 
tur. Procul ah inani gioria, sic conleslatiir se veram 
pacem et amissam quierere^ et turbatam componere, et 
repertam tenere curavisse; nt coniinuo suhjiciat 
{Contra Auxent. n.i): Sed /lujtis ipsius nos fieri vei 
participes, vel auctores^ ncc lemporis nostri peccata me- 
ruerunt^ qiiasi voti sui coin})OS nequnqiiain fnisset. 
Apud alios consiat uniiis llilnrii beneiicio Gallias liae- 
resis piaculo liber:ilas, ejusdem prxserlim industria, 
suavitntc, eloquentia Itali.ti atque Illyiico prope totl 
pacem redditam, eoque in Occidente redactam Arit 
prius tam amplam h:iTeditatem, ut ad unos Valen- 
tem, Ursacium, Gerininium, Gaiuin atque Auxentium 



fero... et cui displicuit, in tenebras cecidit scidsmatis I> tota deflexissct. Hilarius unus non gratuhnur, quod ad 

lain paucos redacia sit misera illa hxredilas ; sed 
quod non prorsus sit extincia, nihildum se profecisse 
arbitratur. Yires igittir exserit : seii illi ut ejus elu- 
dant conatus, etiam se um impii magistri hseredes 
negant. Non enim idem illc Satana; spiriius, a quo 
pridem Arius excitalus anitnaiusqiie esl, sese in iis 
palam audet ostendcre : sed iii angelum lucis Iransfi- 
gurari cogllur, quo facilius lateat. 

101. Auxetilium Mediolano expeliere nitilur, — Hu- 
jus arte prx oinnihus liisit Auxeniitis, nec tamen lli- 
larium fallere valuit. Nam quanto magls enitebatur 

(1) Lib.i Carm. de vita S, Martini. 



) iumine ciutritatis. 
98. Luciferi ut amicitiam semper coiuit Hilarius, ita 
iapsum doiuit. — Casum tanti viri, quem ob singula- 
rem constaniiam tota merito siispiciebat Ecclesia, 
Hilarins baud dubie graviter iiidoliiit. Qiianta enim 
iilnm reverentia coluerit, vel liiiic manif<*stnm est, 
quod simirnodinis vocahulo, a quo iionnihil abhor- 
rebat, nsus sit, iibi illud ei inlellexit usiiatum (Apo- 
ioget. Respons. 5 et 6). Nimirum uon ignorabal 
eonim, qoi causam eaindem medios inter hostes tue- 
rentnr» valde necessariam esse animorum senlentia- 
nnnque concordiam ; hancque facile dissolvi, nisi qui 
sui magii compotes sunt, morem gerant sociis mentis 

Patrol. IX. 



171 VITA SANOm WURn 172 

ut virus snum tegeret^ tanto ille amplius iaiendebat A defuit. Nam(|iMi idiililoiiQf eonffmm geflti», el pa 
vt detegerel» etut ab ipso velut a venenaio serpeute 



Medfolanenfem civilaiem, qua; ob singulare in ca- 
thoIlQam fidem studium cliara ipsi sempcr fnerat, Uhe- 
raret. Couiinuo Auxentius sibi mule conscius Yalen- 
tfnianum pncvertit, ac verbisse$e calholicummenti- 
tus, plebem suam ab Hilario perturUari oonquesius 
est. Eo audiio rex pacis amans, suoque advenlu pa- 
cem firmare cupiens, haud difficulier inductus <^i, 
ut Mediolanensium Ecclesiam a neniine perlurbari 
ediqto |[ravi prseciperei, Hilarins Eccle&iam boereiico 
a caiholico principe sub unitaiis specle ac voluBtate 
credi non snslinens, Yaieniiniano ctium imporiuna 
lnicrpelln(ii)ne suggessii, Auxentium blasfikmum €$$$, 
et omnino ho$lem Chriiti Jutbendum^ euiuqu0> tditeif cre- 



leCacta Auxentii fraiide, ut ab eo sibi eaverent sin- 
cers fidei amatorea effeeit In lM>c aniom tcripto qiiid 
magia mirere ? sttmnMimiie iliius ni detegeiNHs va- 
ferrimi ksretici dolia ingeftii aciMMOii, ei lii Ms ar- 
gueodif fidei eoastantiain? an in exesawido rege 
priideivtiai» at<|iie «M^daratioaen 1 Liferai Valemi- 
piaaua 9ihi 4atani ab Aiaeniio epialotafli, qua «liini 
baereiicua illQ kliiarHH» aique Eusebinm vehiti Ma»- 
lihemos traducit (mmm. 43 #i 45), du» eaneHla Im- 
piorum, (Hiibua ineiytiiiliGhrisli eonfeaaores ii^}«i8le 
danmati fucfant, prebal, duai laborea eonifli a4 
restaurandas Ilaliue Ecclcsias audirl ^mH vtffifl seliit- 
malicarHiawra. 4u»i demun Iau4ai AHmiiieiisis 
Coneilii gesta» ejusque AM aeaa adlMM^ere fkiplalur. 



dere, quam rex ipse aul alii omnet haber^nt^ \l\i r^X 9 cui uou aperte prodit arianum animaai 9 Niiaq«aiii 

permotus , Auxentium cum Hilario a Qu9!i»tore et 

mnglstro audiri prxcepit una cooaidentibua eplscopis 

ferc dccem, quos iiiier emicabat Hilarii adjulor ae 

socius Eusebiii^ Vercellensis. Ule priinuni de persoua 

cahimniari, ac nolle Hilarium ut epi^cQpum audirif 

qucm quondau) Salurninus damna$sel« la promplu 

ei erat responsio, ac nutiquain ab epi^copalu dejcc* 

tum esse ; ac frustra objici exiliupi, quo SuturtuiM 

opera fuerat expulsus, cuin iii ille ini(|ue adqo eS^- 

clsset, ut inendaciorum, quibus ad hoc faciuus pcr- 

venerat, palam eum conviiicere sibi liccra a Con- 

siantio poposcerit, ac novissiiiie in Bitcrrensi conci- 

Nq convicerii. Quid vero sil responsum, ad alia pro- 

perans Hilarius stleiiiio pr;ctereuiulum duxit. Mouet 

lantum tunc ;ib iis qui audiebaut decrctum esse, ut G atudioaior, quam acciiaandi, aic iiiw nd Auieniii 



tamen Hiiarius regem itttqui Judicii raim poatiiht, 
quod so repulso Auientiuro recepertl meuliaulaBi. 
Receus iujuria uibii ab ^ua calanui expriinlt, fta qoo 
debium regi revereBtlaa desiderea. Seoipar qiiippe 
eui <iompoa uuili se per^urbatioui pemiisity q«a re- 
giui^ fidei MUcari4ateNi parapactaja habere naii aina- 
reliur» Oomo bumauua alquA amana paela IMIeai 
princlpi veuiaw tribuii» ^i pr» uiinia biHnaaltale el 
uuo pafiU attuliu peeaarau Ei qui aliaa Orianlales 
epi^copos, cuni bvreticte quaaiuuivis pr di a b iHler 
mentieniii^ia cr«<tidiaseHl« ideo lauilaYerai, qiiod f^ 
ligioium esi Ik^ tm n§mwe ; aeuiaatiam hiaae nou 
muuvil» cum toretieu fidarn uan tam eito baberi Ij^ 
sius iiaaroMUiu Quociraa Valeutiiiiauuai exeuaauA 



de fidc poiius, sicul regi placuerat, agiiaretur. Auxen- 
tius hic in arte positus, Chri^ium Deum ncgare dum 
timci, eum unius cum Deo patre divinitiiUs et sub* 
sUnti» profiietur. ProfessiQnem Iianc scripio man- 
dari placet; et coniinuo Hilarius libelluin regi per 
qusestorcm offerti quo quid coiivenisset conliuere- 
tiir. Exinde Auxeiilius omiiium judicio cogiturquod 
jam confessus erat palam profiieri, et scripto ouu&i^ 
gnare. IHe diu consilia aua vcrsans, sic verba com* 
ponii» ui rcgis fidcm eludat. Uiide dcmum ah iiSy 
quos versipeilis ejus nuilitia fugiebat, spargitur per 
fliiarium exposiu dissiderc senienli i. 

\Qfi, Ab Hilario relegitur. -^ \ictus videbatur 
Auxeutius : si quidem ex iilo conflictu nequiverat 



communioaeoi adveuisse aigailleat, ui 14 abaa pr»- 
&liiiim ad|uQgat pro fidm wkenkh^ie^ ipiam iwMPOliauwi 
illum profitari arbiirabatur. £t ubi deeiarai kupera- 
torem circumveutum » totaui euipam iu AuieulhMn 
coofart, quod uimirum luiil tlir MrHa, ^m^ pafift 
fall^eit elecm; quaai liuierai ne aliqua Wk mm eai- 
tem negligcntiai auspicio iueidafet. 

i04. Amm'^ tterkaik AiuBentii Miqmtkm dmim eaf' 
ripii. •— Non lolum Regi pareit, ted at Couiiilbm 
casterisque quorum fide Aaxettiiua abuaua arat. fai 
iwuia illum syctiphautam atylum aeuii. Uuua aiiiiii 
ideiMQue veriiatia ae aiHc^taiit awor, qui 1100 velM- 
meuti meudacii odto pur iMiinus oMa nou paleal, li- 
iius et iu eoa qui prae aimpiieiiate deeepli fWarauC 



evadcrc, nisi sc cum eo conseutire finxissei, quem ^ commiaaiationam, et in eum qui frauduienier deoa 

auiea luerelicum vociUre cousueverat. Hinc adver- 

sarii sibi sutiaai gloria in Hilarium redundabat. At 

ille doiiiino suo quam sibi inalens viuceret dc victo- 

ria gratiilari nesciit, qu» ipsi nihil couferret. Veri- 

liis iuque ne hostis Chrisii, quem iioa muutum seie- 

biit, p'u£ plcbi cui pricpositus erat insidtas strueret^ 

reclamavit fiugi omnia, fidein denegari, Deum atqua 

homiiics illudi. Posthabiu tamen ipsitis adinonilione« 

Vulentiniauus jussit eum lledioiaao cederc, et nd 

Auxeiitii cominuiiionem accessit. 

103. Ge&ia cum Auxentio in publicam lucem oditt 
datque moderalionis specimen, — Paruit Hilarius regis 
prxc epto ; scd iicquo Ecelesisc Mediolanenai aliisve 



perat, indignationein niovit. Et vero ubi ebarilas ar> 
det, cooeipit flaromaa : qu« cuin ignoraiilea iikiaiffent 
ac lienigno oalore foveaul Irig^doa, duros ae perliuaeea 
jusio dolore puniunt atque consumuni. Dltersos iMoa 
Qrdiuat» cbariuiis efleetua ut olim osianderat ilila- 
rius (ni Conu. n, i), dum reaecatidoa aase deevavil 
qui ejrrandi aiiis auctorei eaient, iiidulu eaMurii 
eorum C4>nsortibui resipiseendi iaeuluiu; ka et mmt 
osteudit, dum deeeptii paroeni, unum panequilur 
mendadi ac faliaei» auctorum. Ab biijua uaquHia ua 
vchementer abborrehat , iU eliam nibii omisit, fuo 
aiioa |>ariter Bh ^us socieuu detarreral. Nee uiia 
apparet cauaa» eur acriUr adao iu aoa lutmiMilur, 



i^S EX IPSIUS POTISBIMtJM SCRlFTfS GOLLEGTA. iU 

qaosflMleparielmiiamorcapit, quippe subliispacis A i06. Hujns laborU fruetm. — Cttm boc tcripto 



nomen ingerentes, male Ecclesiam Dei in parieiibus 
el lectis venerantQr ; ni^ ul hinc omncm cum Aoxen- 
tio jtingeiid«eommnnioni8 occasionem prxcidat. Non 
ignorab.^ •} qaidem Yalentinianum co propensiorem 
fiHtie, Hl Ameniii fldem ab Ariana alienam jndicaret, 
qnod b»retieo hnlc eccksias per vim eripere nofens, 
in eift Uinen, qmrs ille obtinel)at, cupiissct innoxie 
reiifionis sn» culiam eiereere. Ip<ce igitur castioris 
re^llionis slndlo sofensHS, regis scmpnlom, allorum-* 
qne, qni I9n9 in eamdem simulationem abierant, 
ItfarneoMiinp igneislllis Terbis : Mantei mihi ei nhte 
mlti€meieBr09r$§ et mraginet $uni miore$ : in kis 
enkm prapkeim mi numenUi^ aut demern frropketate- 
rumi (emiiru Ausani. n. IS); cum, inqnit, non ambi- 



Hilnrius occurrere conatus es<sct discrimini , 
quod Ecclesi:c cx Auxcntii fraude metuebat; 
Gallias repeliit, ut de haeresi Ariana triumphis, 
ita gaudiis cumulaius, si hujus TcrslpelHs hse- 
reiiei fatlaciam Valeittiniano persu^dere potutsset. 
Sed ubi liie perfeclum et absoluium gaudium? In 
terra damnaia ver^amnr qfrtc quamvis in sudore 
vultus exralta, fructus iu edli, ut ct spiiias ac tribn* 
los germinet. Ilihrii tamcn anxlctas hinc aiiqaantum 
levahatnr, qnod Auientius h.Tresis suie virns lla tc- 
gere cogereiur, ni svb antichrini saeerdoie Chrieii po^ 
pului non occideret {num. 5) : ac si qu:mdo illod cce- 
pi^iset pandere, adesset laborum ipsius socius ei ad- 
Jntor Easebliis, qni orthodoxi Imperatoris auctorilaie 



sit^ hnm sacrerum aNliam lecia anticlirisiuni B snbnhcas jam ipsnm comprimeret. 



Tnm aoi Aiiientii non amplins laleal 
hypocrisis, pasloris instar solliciti, qiii lupum ndesse 
Yoeiferatar, dnm enm gregt insidiantem perspicit, 
;et \ftf% Aiixentium esse Christi hoslem, Sa^ 
I angelwn, fldci vastnlorem, seseque niillis un- 
^ mcommodis adducendom fore, ot neque iilins 
nmfn^ aKqnonmi anqoam pacem sibi optet , niei 
V qm eeemndum patrmn nostrorum apud Pficteam 
mtaihemathmtii Arianis^ Christum Deum 
f p mdieabunt. Itoe si qai exislimaTit paulo ve- 
be mcm io r a'; qnn adversns bujnsmodi hypocriias 
Maiiou&nB milissimns Dominos eniiserit, in memo- 
rlam revocel. Rarsum si qois ambigai , an Spirilu 
Ineiiatns Amenilam cognominare diabolum 



107. Fabulee nonnuHw exinde ortm. — Pabiilis 
nonnallis locum praebuit Is Hllarii In hoc toto nego- 
tio exitus. Quo enim alio nomine appellandnm ; anl 
ad qa^e HiLirii gesia referendum pules, qiiod narrat 
Raflniis (de adult. hb. Orig. apud Hieron. t. ix, 
p. 151), librum instntetionis ptenissimeef ab Uilario 
Pictavensi ad emendationem eorum qui Ariminensi per» 
Pdi<e subscripserant eonseriplum , ila ab inimicis ilHus 
eorruptum esse , ui eum HHs poslea in eoneitio episco* 
porum, secnndum ea quce in libelto ipeiu» se corrupissa 
noverant, heeretieum enm ccepissent uocare^ ac proiatus 
Hbetlus taHs inveirtue enei^ guem ipse non agnoscerei, 
fecerint eum excommunieatum de eoneiiii eonmrtiona 
discedere. Merito quidem ad htee rectamai Bieronymus 

pmncrls; recolaiquod Paiilus Elimse ^piritu sancto C (Hieron. I. ii, Apolog. advers. Rafln.> : Sgnoikis a 

qua exeommunicalus est, in qna urbe fuit ? Dic episco' 
porum vocabutaf profer senieniiae snbscripHonum , m/ 
diversitatem.vel consonanliam. Doce qui eo anno consules 
fuerint^quis Imperaior hont sgnodumjusseritcongregari: 
Galtime lantum episeopi fUerint, an et ItaHm et Hiepa* 
iHm : certe ob quam causam synodns congregata sit. Nihil 
horum nominas. Sed'sf librum a Roflm^ memoratam 
eihii inielligamus, in quo llilarias historiam Arimi- 
nensis ac Seleuciensis syiiodi complexus foerat ; item 
si buno librum jam innc temporis eorruplam ac irun- 
caCnm eitstitisse concedatar : hand diflicHlter depre» 
hendas, unde Rufinns toiam hane narrationem con- 
lexuerit. Nimirum cam andita tantom arcepisset Hi- 
larhim ab Aiixentio haereiicum esse ▼odtatnm, ac 

nnn im bnbenas bxal Hllarius, qniir quae silenda sint, ^ PauIo post congressu habita ex urbe Mediolano jas- 



I dinit : O ptene omni doio et faiiacia, fiU dia- 
baH (Arn. xH, 10). Et Dominus quidem roendaciam 
bnminamesse proprium ostendit, utex patre diaboh) 
linl (Joan* Tin, 44), qaia ille ab initio inr verilate 
ns»sieli«| el mei»dneium ex propriis loqnitur. Filios 
inieni patris nomine mincopare quid veiat? Sane 
iienl Mas, Ghristo ipsa dlcente, vere fuli diabolus, 
fnin por emurunimabmur, inquit noster Hilarlos {in 
Pmt, GiLii, n. )); iia et vere diabolits Auxen- 
rta», qni iH» nnetore el impulsore agebatnr. Qnippe 
I dMoiiis nrcor injecerar, ut Domhium pro- 



liS« Ea eiiam in ro slbl temperat. — Qnanqunm 
sanctfls adfersns Auxentiam Indignationi 



prodons miieeai. Mutta, hMntil, aHa proferre Ecciesias 
H» p n rf s r inhikoif et eommitiere epistola: Arianorum 
i dedeeora perHmeseo. Auxeniianx con- 
I riras ostendnse satis habet : at toium tain 
i myslerii arcaoam ipse pothis qaam per lil- 
I nput exponere ; ut nec eos fuglat qaorum inter- 
iMiroiiooram trlcas et impiciates non 
, non ad eos perveniat qaibus expedil fldei 
Minpl iclu i» eonthterl. Sponsa Christi Bcclesia casta 
nlirepsanndaiest, eisponsi sui contumeliis non potesi 
Mn oibndiir Pmdenlis igitor fbit, pudicis illius auri- 
i; ae niltil ei detegcre nisi quod saluti 
eu 



sam esse egredi; facile anlmo flnxit, libri iHias, 
qaem corrnptiim aiidierat depravationem non in nna 
plurimarum partium tnmcatione, sed in erroribns 
baerelicorum opera imraissis sitam esse, ac libri 
auctorem propter errores illos non solum et civitale, 
sed et e conventa cxpiilsum esse. 

108. Non minus absarduin est , quod phiribus in 
mss. inter Hilarii miracula recensetur, illum videlicei 
aliqaando concilio , cui pnrerat Leo Papa, interve- 
nissc; sed sede sil)i negata decubnisse humi, quae 
coiilinuo ila excrcvcrit, ut Leonis solinm brevi cooe- 
qaarlt. Cni porro non pateat, cum ex gestis llilarii 
noslri incongressu cum Attxenno^, lum milm^ 



175 VITA SAiNGTl IllLAIill 176 

celebri controversia, quaft longe poslea Leonein iiiicr A Orieiiiales solomnem liymnoriim canlum aliosque io 



et Htlarium Arelatcnsem in causaCelidonii inlerccssii, 
conflaiam esse monsirosam iliam naiT.iiionem? Sed 
bis rcliciis llilarium in Gallias deniio reverlcntcm 
prosequamur. 

Cap. XIV. 109. Hilarn acta veliqua et mors.— Cum 
Hilarium populo sno per plures annos ideniidem 
sublraxissent diversa Ecclesi» negotia; xquum erat 
ut ci tandem reddereiur : qiio suavi ipsius recreare- 
tur conspcctu, insiiiuereiur doctrina , ei exemplis^ad 
veram pielatein inrormarelur. Ip>e eiiam pacaios ac 
traiiqiiillos demuni iiieruiTit dies , qui tam diu tur- 
buleiitos babueral. Ct dignum erat, ui exlremis viue 
suae annis frueretur pace, qua Ipsiiis iira^scriim curis 
Ecclcsia gaudebai. Ua(iiie circa nnciii aiini 584, halia 



cclcbraiione myslcriorum pios usus rccepios appio- 
basset, hinc posimodum revcrsus, ad Occidentalis 
Ecclcsiae riius ex eorum imitatione augendos aut il- 
lusirandos animum adjecerit. Ex Hilarii hymnis non- 
nullos in Ccclesia decantari soliios fuisse tradit Con« 
cilium Toletanum lY, anni 653. At vero eum tunc 
temporis elaborasse, ut inchontam Goncilii Ariminen* 
sis ac Seleucieiisis synodi hi>toriam auctiorem per- 
fectioremqae redderet ; et in colligendis aciis, quac 
ad has synodos periiiiereni, operam dedisse raauifes- 
tum est ex posiremis Fragmenlis. An etiam senex in 
Cantica Caniicorum scripserit, quorom expositione 
mulli postea Oiteribus suis coronidem posuere, immo 
an aliquando scripsorit, quis arfirmet?cum lucubra« 



discedens, Picuivos se rccepit. Et quamvis hic nos B tionis hujus unus roeminerit llieronymus ex incerlo 



acia deficiant; non est tamen ambigeiidum , quin as- 
sidu» oraiioiii vacando, et populuin sibi crediiiim 
chrislianis inslituendo disciprmis, perfecli pastoris 
munia obieiit. I no cuni luiic tcniporis psahiios 
expo.suisse, hiiic nccessario (|uod;im modo conficitur, 
quod in eorum enarrationo libros dc Triiiiiaie jam a 
se antca editos notel. Nain post edilus illos libros 
nullum fere ei , nisi poslreniis his an)iis, otiuin fuit 
quo tantum opus perficerei. Co auiein consilio illum 
ex omni .Scriptura psalnioriim poiissimuiii rccondi- 
iiores sensiis explicandos suscepisse probabile est, 
qiio videlicet suavius atquc utilius caiierentiir. Tum 
enim in ecclesia cui pra'crat usitaios fulsse psalmo- 
ruin canlus, persuadei cum hoc Tracl. psal. cxvni 



tanium rumore, cui fideni ipse detrahere nonnihil vi- 
detur. 

1 12. In libris pingeudis operam poMuit. — Penc C 
memoriu cxcidcrat aliud Hilarii non tacendum opas. 
Kum cnim laborem manuum non neglexisse, sed 
quod ab ecclesiaslicis ciiris siipcrerat temporis, ia 
piiigcndis sacris librisconsumsisseindicioesiS. Per- 
petui Turonensis episcopi tesiamenlum anno Christi 
474 confectum, qiio Augiistodunensi episcopo Eo- 
phronio rciinquit Evangeliorum Whruin ^ quem seripni 
nUnrius Pictavensis quondam sacerdos ( Spicil, t. y» 
png. 106). Hoc sane opus Hieronymo eo roagis pro* 
baiuni, quod per illud et manus operetur cibum^ el 
animnsUctionesaturetur(Hieron,epist. 4, adRustie.)^ 



lit. 5, num. 14,quoChristianos a vanis speclaciiiis ad C Hilario dignissimiim fuit : ut scilicet Evangelium, 



objecta graiiora sic revocai : Nisi forte obsccenis ilUs 
spectaculorum turpium fabulis non amoenius divina illa 
humanm spei eloquia cantantur : tum maximc illud 
Tracu psal. lxiv, niim. 12 : Progressus Ecclesue in 
matutinorum et vespertinorum hymnorum delectationes 
maximum misericordioi Dei signum est, Dies in oratio- 
tttbns Dei inchoatur^ dies in hymnis Dei clauditur. 

110. Forte noniiullis incn^dibile videbitur, Hila- 
rium post secunduni in Gallias rediluin, hoc est, post 
multas cum Arianis disputaiiones frequenlesque pu- 
gnas, tractatus quos habemus in psalmos scripsisae ; 
ciim in cis sic jiiratis illis fidei hosiibus parcat, ac si 
ne novissei quidem. Qiii illum Origcnis tantum verba 
inierpretitiim esse opinantur, hinc se facilc expe» 



quod corde gcslabai , non solum ore coram audienti- 
bus proferret , sed et pio manuum ariilicio procul 
iransniiitcrei. Yeiiis ciiamnum in ecclesia S. Gaiiani 
Turoncvnsis asscrvatur Evangeliorum codex laiinus, 
quem a S. Hilario scriptum puiani, atque huic ecde- 
siai.a S. Pcrpetuo relicium, ciiin Euphronio ipsesu- 
perstcs fiiissei, cx hujus icsiamenii verbis interpre- 
lari iicel illud Chrisiiani Druihmari nalione Aqiiitaiii 
et Monachi Corbeiensis, qiii circa s:rculum ix flo- 
riiil : Vidi librum Evangelii grasce unptwn^ qui dict^ 
batur sancti Hilarii fuisse, in quo primi erani,MaUkegM9 
et Joannes, et prius (Irgendum posterius) alii^ Marcus 
scil. et Lucas : ut niniirum saneti Hilarii dictas sit 
hic liber, qiiia manu ipsius exaratus. In aliia qaoqne 



diunt, cum li.Trefles auctoris sui xvo nondum exortas D libris nc prxseriim synodorum actis describendis 



nb inlerprete sileri miniine inirum sil. Sed hiiic opi- 
iiioni cum multa adverscntur, qiiae singnlari Admo- 
niiione commodius ex|)onemus ; tum illud maxime 
rcpiignat, quod in iisdem Traclaiibiis dogma Ariano 
errori conirarium passim ea raiione adstruaiur, qiiae 
Origenissiylnm niinime sapiat. Credibilius itaqiieest, 
cum Arianas impieiale^ sileniio prxierire , luin quod 
ab omiii rixa ei contentione alieniim gcreret animum, 
tum quod earum rccordaiionem plebi suae non con- 
ducere censeret. 

111. Hymnorum et mysteriorum llbros edit. — Ad 
idem tcinpus referre licet memoratos ab Hieronymo 
hymnorum mysteriorumque libros; ut cum apud 



idem studiuin eum impendisse probabiie est, ex 
eoque labore in promptu ei fuisse unde concilii Ari- 
minensis historiain texerel, ubi id res ecclesio: postu- 
lavit. Qiix autem hacienus.accuratioreqnopotuimas 
modo, e veicribus nioniimentis eruere et indagare 
curavimus ililarii gcsla, Fortunalus hac brevi summa 
coniplcctilur : Dum supersles fuit in sceculo^ nt 
scripsil eccletiastieo! fidei documenla, aut pugtumd» 
cakavit hasretica crimina^ aut petenti tribuit mkaculo^ 
rum suffragia. Sanctam adeo viiam non poiuit nial 
niors pretiosa consummare. Nonnuila quae ad hanc 
spectaiit, ad calceni libri ii Yit-e a Fortunato acripUa 
e mss. Germanensis et complurium aliorum fide sab- 



177 EX IP3IUS POTISSIMUM SCIUPTIS COLLECTA. i7g 

jicieinus. Exlrcmuin diem smim. Illeronymo et Gre- A ii4. Cum posirema bac epoclia, si foric Siil|.icium 



gorio Turonensi leslibus, Piciavis obiit : quo anno, 
qao^e die, lis esi inler crudiios. 

if3. Quo die quove anno UUariui diem $uum ob» 
imi. — Plerique senliuiit, ohitum illius in diem i3 
anni 367 iiiddisse. Et eo quidem die iii vnlgaio Hic* 
ronymi martyrologio, ut et a Beda, Floro, alii^tque 
poslerioribus noiatur S. HHarii depoiilio, His accedit 
Calcndariuro lom. x Spicil. e ms. Corbcicnsi , 
ann. 900, deMrjptumy in quo csstat, Idui jan. Ocla' 
bm EpipkankB el depoiitio sancii Clarii epitcopi ; nam 
BiUmi vel comipte Elani loco Clarii legenduni esse 
perspicunm est. Absque ullo mendo codex Gelloncnsi 
■lonasierio a Carolo Magno datus liabet : Idusja- 
nuarii depotitip S. Uilarii epitcopi. Plurimos pro:- 



excipias, iongc meliusquam cum snpcriore conveiiit» 
quidquid vetcrum monumentis de morie Hiiarii 
mandalum est. Ac primo quidem Gregorii Turon. 
tesiimoniiim esl, quod quarto Valeminiani et Valentie 
anno S. Uiiarint apud Piclavot plenut tanclitate et 
fidCt muliit undique virluiibut editit, migravit ad caiot. 
At vero tcrlio calondas martii anni 367 , inilium 
sumpsit quartiis Valeiitiniani ct \alcnlis aiiniis. Ut 
igitur in liunc iioii inciduiit anni 367 idus jaouariaD, 
Ita nec in Hilarii exiium. Iii ulrumqiie antero apprime 
quadraiit calcod.-c novcinbres. Idi|i8uni prorsus ex 
Uieroiiymi chronico connccre est, in quo ad an* 
num 367, ita recensotur llilarii mors, iit Graiianus 
ad imperii ciilmen evccius prius nicmoreiur. Nam 



terea ac perveiustos consnluimus Sacramenlorum , B cam Gratianus, Idacio teste, nono calendas sepiem- 



Missaruni atque Ctdleciaruro libros, iii quibus idipsimi 
legere csi. Eidem opinioni favet Sulpicius, dum Hi- 
larium texto anno potl quam redierai , in palria 
ebiUte scribit. Sed minus coinroodd cum ea componi 
qaeunt mox expendenda Hiernnymi et Gregorii Tu- 
ronensis irerba. Ne<|uc voro Hilarii menioria ita in 
ODinibtts vcteribiis libris ad usum ecclesiasticoruro 
olOcioriiro consecratis consignatur idibus januariis» 
nt non etiaro aliicr, puta aut alia januarii die, aut 
S6junii, aut calendis novcmbribus in iis recolatur. 
Qund cum aiidiunt, qui allatam sententiaro tuentur, 
•laiiro id orturo babere reclamaiit vei ex variis saiicti 
Ipsius corporis translaiionibus, vel ex receniioribus 
festorum celebrandorum riiibus, quibus iion licet 



bris anni 567, iiiiperiuni adeptiis sil ; apud Hierony- 
mum apte disposilus esi ordo reruro, si Hilanus 
caiendis novcinbris anni 367, ex hac viia niigravil; 
secus, si idibits januariis. Quid de Hermanno Con- 
Iraciodiceiiiiis? Is quidem dum Hilarii obitum, etsi 
anno 367 , altero tainen, posiqi»ni imperii consors 
Graiianus racliis est, anno coinmemorat, pngiiantia 
locfuitur : ab explicatis tamen Hleronymi ati|ue Gre< 
gorii verbis propius recedit. Adsunt praeterea hisloriac 
Ariminensis synodi Fragmcnia xiv et xv in quibus 
Singiduneiisis convonticuli epistola i8 deceinb. die 
anni 366, daia ac rcsicriptuui Germinii aliqunnio 
pogt initisuro coiitincnliir. Quis eniin liac e Paiino- 
niis ad Hilariuro Pictavis coinroorantcm dcrerh, ct 



ectaTam Epiphanioruro diern, festiinique S. Hilarii, C nbeo opus suuin addi intra idus januarias potuisse 

pari solemnitate siroul celebrarc. Aliuni quidero concedat? 

it5. Has ob causas, qni omniiim prope mss, 
aucioritaie perinoii, idus januarias die Hilarii exlre- 
mo insignikis sentiuot, illum ad annum 368, vixisse 
existimant. Ciim bac opinione appriroe conveniunt 
Gregorii Turon. verba, neque llieroiiyini cbronicon 
repugiiat. In boc eniin, iiiquiunt, cuni Hilarii obitus 
ad anii. 367, novissimuni locum obtineai, iii Iniiiiim 
anni 368 iiicidet, si bxc noia iiumeralis 368» uno 
lantum versu aitollaiur. Ad ntramlibet opinionero 
vgrius accommodari valet quod ait Sulpicius, Hila- 
riut texto anno poitquam redierat, in pairia obiit. 
Nam aut circa linero anni 360, aut circa anni 36i» 
iniiiuro eum rediisse prope certuni est. At Blondellus 

antiquitate tainen niliilo inferiores sunt, nec ad B aliique, faNa praM^.cdeniiuni ediiionnm lectione de- 



I olim fuisse concedendum esi : idque persuadet 
Td UDUi codex Sacranicntorum Hatoldi abbatis 
Corbeicnsisjiissu anteannum 986 exaraius, in quo 
priroum occnrrit titulu», Idut januarii Octabat Epi» 
pkamm et depontio S. Hiiarii : deiiule Coliect» de 
S. Hilarlo prxroittitur Collccta de Epijihania : tum 
mtper obiaia » ordine prajposlcro , priiiio celebratiir 
mcmoria S. Hilarii ; cujus unius laudcs postea in 
Prxfatione resoiiani .- sequuntur cxinde ires de sola 
Epiphania benedictiones : ac deir.uin ad complendum 
frima oraiio rursum est de Epiphaiiia, posierior de 
S. Uiiario. Vcrnm iis, qui mss. per se consuluerint, 
Boo saiisfacil hrec respoiisio. Nam etsi iion iia roulti. 



nostros riius exacil codices, in quibus S. Hilarii 
frsilvitis calcndis noverobris recensetnr. Hoc die in 
Tetosto excmplari ecclcsi.-e S. Gatiani Turonensis 
babeniur quinque Missae, prima de omnibus sanctis, 
lecunda de S. Caesario, tertia et quarta item deoro- 
■ibus Sanctis, quinta de S. Hilario, curo hac 
hiscriptione : Eadem quippe die Soiemnitat S. HiiarU 
tfueopi et eonfettorit, Soleronero aliqiiam iransla- 
lionem bic indicari ultro concederemus, nisi in co- 
fice regio ab annis circiier 900 scripto et in peran- 
tiquo Ebroicensis ecclesiae pontificali iion simptex 
folemnitas, sed Nataie tanelt Uiiarii calendis iisdem 
prrnoiaretQr. 



cepii, nt Hilarii cum Aiixeniio conflictnm decem 
annos post Ariminensem synodum habitum perpe- 
ram sentiunt, iu in annum 371 illins obitum falso 
rejiciunt. Hunc cum terrae rootnSy qoem Micaeae 
anno 3^8 contigisse consuit, Hieronyroi in chronico 
excipiat; liquet praeGlarum hoc lumen ante finem 
anni 358 orbi nostro ereptum, ut iii coelo clarius re* 
fulgeret. 

Gap. XV. ii6. 5. Uiiarn miracula, reiiqma^ ditei' 
puii. — Non sic cceliim petiit Hilarius, ut terras 
penitus desereret. In his eiiiro opem illius ac viriutem 
etiaro posl experii suiit pluriini. Taro roulu ad iiiius 
tnmuluin patrata sunt iniracula, nt Fortitnaios fei 



m 



VITA SANCTl HILAflll 



180 



ils, quae soa ipsius a^iate ediu suoi, lilirum iiiiegrum A relur. Iliiliious qua: in Oiloboiiiaiio ms, exslaal. 



confoeerit. Foriuualus idem sev alius libri primi 
YJUe Hilarii aucior tesiis est(Prarf. lib. ii, n. % ), 
tumulam ejus in dies ob prodigia, quos mqu$ in hiH 
dierttutn diem^ inquit, per»everant, celebriorem fieri. 
Quod Niceiius Trevirorum episcopus in episioia ad 
Gblodosuind. confirmat his verbis : Quid dieam de 
Domino Germano iiiLAaio, vel Lupo efnscopi», uki tantm 
mrabilia kodie apparent, quanium nee dicere eerbi» valeo. 
117. Gregorius Turoiiensis lib. i ilisior. Franc. 
0. 59, mortuos ab eo suscilatos tradii, ci lib. de 
Gloria Gonfess. c. 2, satis babeus ea in nemoriana 
revocare, quae libro Fortunaii secundo coniiueniur, 
aliud adjicit, quod reliquiarum iliius ope in Gabali* 
lano lerrilorio factura est. Quanquam suspicio est. 



qimve superioribus adjecil Aquitanicoriuu annalittNa 
scriptor Bouchetus, ei ex eo Bollandua ifnnilulii. 
Sed praBtermitteiidum hic non essei, Bisi )aro iilud 
tetigissemuB, qui Chlodovcus tnagnus in eertamea 
advcrsns Alaricum Gotthorum regem descendens» 
fuiuKi vicioriae omen iu eeclesia S. Hilarli acoeperit, 
ideoque suis praeceperit militibus, ut a regionis iiliua 
populaiione sese absiinerent, nec qiiidqttam ex ci« 
vium bonis violenier auferreot, 

il9. Uikurii nomen oUm in eaero mieee» emme r<- 
eiXskaiwr. — Egregiain ioclyti praM«ili« sanctitatem , 
quam tot prodigiis Oeus lestatam lecit, Ecclesia sin- 
gulari aemper veneraiione proseouta est. Antlqiii 
Sacramentorum Ubri plerlque inemoriam lllius ift 



ibi Gregorium nomiiiis similitudine decepium Hilario B sacro venerandi sacrificii canone proxline post 



Picuveiisi aiiribuisse, quod Hilarii Gabaliiani sea 
Mimatensis episeopi fuerat. Neque tantum inira 
Ptciavorum Anes, aut i|i iocis in quibus asservaren- 
iur Hiiarii reliquiae, ipsios in edendis prodigiis virius 
cmicuii: iesiatur qulppeFlodoardus(ii^. iv U%%i, Rem. 
c. 48) duas Remis in liooorem sancti confessoriseodo- 
siaseistrucus, etambas miraoulia iliusires e&titlsse. 
418. Aiia variis in mas. occurrunt« noiio, uti vide* 
tur, steculo ab inceriis aucioribus ooliecU i quoruaa 
fides etsi dubia est in iis qu» a suis temporibus re« 
mota sunt, non esi Umen spemenda in iis quds suo 
»vo contlgisse tesiifioantur. Collectionem bujusc»* 
modi complectitur eodex Culbertiuus 59, in quo pri- 
mum legitur fubula de terra subito excrescente ui 



tyres recolunt. Tres e Yaticana biblioibeca roemomt 
E. C. Bona, qui sancii Confeasoris aomen eo ioco 
pr« se reruai. Quibus conseniiunt Corbeienais codex 
annorum circiier 700» Remigianus Caroli nugni asvo 
scripius, Germanensis olim Gellonensi monaateria 
qjusdem Caroli dono datus, et alii quam plurimiy 
quoa enumerare longum esset ac supervacaneum. la 
ipsa eliam liturgia Moxarabica primum iiiter oonfc»* 
sores locem obtinet. 

120. Plurimai basitUee in honorem i^ue exlrucUe* -^ 
Praterea ut suam erga eum reverentiam demonsira- 
rent majores nostri, plurimas in btmorem ipsius basi^ 
licas ubique consiruxerunt. Emicuit pras caeierig 
saneti Aredii Auneusis in agro Lemoviceiisi Abbatig 



syuodo coraiii Leone. Tum sequitur miraculuni de C pieiaa, qui quod aibi ex nobilium parenium poa^ca- 



muliere, quae ad sancti Hilarii sepulcrum inviio oon« 
juge pallium obtulerat. 5** Mulier meinoratur alia» 
qutt ioto corpore debilis ad baailicani S. Peiri n 
B. Hilario niiau sanaiur. Hinc Godam quamdam 
exhibent csEcam et elaudam, qu« Hilarii suffragiia 
recepu seniute ad auoa redire non valei, ei baailicaa 
ipsiua verrendae ae mancipai. Narrant, 5^" qiio pacio 
sacris illius exuviia in basilicam S. Petri^ nune 
S. Genovefae a Froilinldo ablMte delatis, duo aer^ 
pentea ab absida fugaii AierioC» slmulque memoraat 
qiiod ipse vivus in insula Dives pairaverai. fio Mo« 
bilis feminei mentio fit veluii auctoris asvo a dasmono 
liberatae. De ea siquiden ait, qum eHam u»que hedia 
dime perkibetur^ ei ad Saneli luminaria pro sm 



sione obiigerat, ad sacram ffidem sub sancii Hilaiii 
inveeatione exeiundam inagna ex parie coatulit, ibi* 
que eorpus suuui sepuitura* mandaitdum constiiuit. 
Tantum autem abbati huic in meritis Hilarii fiducim 
fuit, ut eum NecUrii Lemovicensis oivis praBdivitig 
dolorem ievare cuperet, unicuin illius filium exaiii- 
mem ad se afferri, ei ad reliquia» eaeraia» B, UHarH 
anU»iiii» exponi praeceperii, ubi facta orationo mot 
eum parenii incoluinem reddidii. 

lil. TranslaUo prima iptiu» corpori». — Secraruoi 
illarura reliquiarura prima ac celebris translatio (I) 
temporibus Clilodovei rtgis ac Fridelini abbatis facte 
meiiioraiur. Petrus Damiani in anniversaria illiug 
solemniUle sermone babiio iesUiur, sanctum cor- 



animm eorpori»que »aluie eoUeum munu» emnuaiim pus in locum qui praeparalus ei fiierat, propriis an* 



videinr exeoleere, 8"* Comparet puer, qui cum ore 
aperio intra viseera aerpeotem adiniaisaet , ductus ad 
iiiaulam Dives, obi sub invooaiione S. Hilarii con- 
strueu erat basilica, curaius est, Narratiir denique» 
qui Hilarius« Leonio prxsente, extremum vitoe siua 
diem egerii. Duo hapc posireoia Vinceoiius Bellova- 
censia in hiateriali Speculo {Ub, xiVt «w 51) deaerfpait» 
Eadem fere aliaque continet ms. codex monaaterii 
Loiigi-pootis ordloia Cisterclensis » ^ae tib atUe 
ne§lHla vel per fff9«ritam franermieea aueior ae collo» 
giase perhibet. lu fais tertium est de Dano, qui 
baptismum ficte aascepit : ut Ramnulfi Comiiis nu^ 
iiihw a sagro fou|e suaeeptus, munifloia aibia poii« 



gelorum maoibus fuisse delatum. Idem prodigiuni 
iegere est Ui uoo Beilovaceosis ecclcsias ms. iu quo 
pneterea adjiciiur, neminem exinde ausum esse aa* 
cntm corpua aut tangere« aui aiio iran»ferre : eam< 
que ob oausam nusquam alibi sacraa illius baberi 
reliquias» nisi forte vestes sacerdoules, aut ex tu- 
moiocjua, qui argento teeiiia ibidem acribiiur» eoi- 
leGtum pulveremk 

liS. ii«c si vera aunt» aaitem ooo diu obtioui^ 
videiur scrupolosa illa in aacra Hiiarii oasa religio. 
Ea eiilm Gregorii Turooeosis nvo distracU fuiseo^ 

(1) De hae traosiatioiie vlde AniMlei eceiee. C. Golti* 
tii »d ann* 538| n. 41, 4^ et 45, 



m £x ipsius ponssiNUH 

|iro|ie persiBilet ^«od ip6e namt^ M ■iminni ti* A 
eerdoittB, caD qeemdtm Gabalitani territorfi popiH 
Inm 1 TiM ciresi stagnum supersliiione refocare 
▼ellel, «de ia honorem B. Hikirii HeiavenriB con* 
elnicUy in eaqne collocaiis cjua reliqeiif, popelum 
bii Terbis adliortatum esse : Noliu nmeuUare amwm 
niilr«i Ir Ai< rrfi^u wmUi; $ed potUu cofnoKiu (an 
eeiiie) Jlkmn^ H «num tjmt veneraiionm impendite : 
m d e rmle mUemS. UiUurimn Dei muieiiiemj eujMskie 
reUifuue iuni conditce ; ipse enim pomt pre fo6{t e^Hif 
IM mii«ic«Mndim tmmeMor eeitferi. Probibile qui- 
dem eei, ot diiimus, Gregoriom similitodiee noml- 
nis 4eeeplam« Uilarii Pictafensii reliqiiias falso 
eiiSliniaeseY qme Hilarii Miaiateiisif inerint : et quin 
IUae niibi qnan Picuvis haberi poinisse, ac re Tera 
bebiiee eese senseril, nnlius dubiundi loens relictes g 
esi. Uis aceedilquod ex fi. Aredii Tita, Gregorio 
eed cm » ei litnlo credas, eudore scripta superlus re- 
miimne. Hinc enim liqnet« nonnollas ex B. Hiiarii 
meoiiirie reliqnias apud Licroovicenses Aiisse depoN 
latas. Id tameu ceriius asserere esset, iiisi ea aelate 
non Untom ossa sanctorum , sed el quaecumque ex 
locis, in quibus reqQiescercnl, e.NS6nt desuinpta, reli- 
qniamm nomine donata ene constarei. Teetis est 
prmierea Bollandus, in Belgii inibus baed procul a 
LKtienei monaslerio riciim esse Tulgo We/(ers, in 
qne bmdrii efns os tbeca argentee indnsnni etiam- 
■nm aseer? aiur, eeqne confluere bominum multitn- 
diiiemv qni tlebium ei reTerenlism exliibeant. 

IV. fVmif(eiie uiuru m MUiemn S. i>iemi9ii, — 
Psebnodnm S. IIHarii cerpus a Dagoberto rege in Q 
rem sanctl Dionysii basiiicem iransUtum 
e, imdliio esl: qiiae licet Carolo Cointio ad 
ann. SSB» n. ^ nen videaiur cena, nulia laiiienevi- 
denli retione rerellititr. Ilnic quidero opponi poiest 
qnod scriblt Alouiniis, Hfelttfi ftcundm Pielneia B. 
BilmU pemifieit re/tfw'tf exuliat, quam eendiiionum 
H e m pi imm m eilercaiiene {HemH, in iVaf. S. Vt/- 
MrDrdi). Si eiiim Alcninl sevo Picuvorum civitas 
Hilarll reliqniis exultahai, has se Dagoberti benelicio 
pemidere ssncti Dionysii cmnobitim falso gioriator. 
femm seqne reponere iicet, hatc ilhim locutiim esso 
de B. antlslitis cinere ac tumulo, ad quem popnli 
lem eonflnerenlf crebris Tirtuinm signis, qu» Picta- 
Tis In 4les edebantnr» permoli. Ea ipsa qnoqoe ra- 
lione commode inUlliguntur Petri Damiani verba, D 
qoibus Moysis sepultura cum Hilarii translatioiie 
comparaia, qiKerit cur aesciatur illius temulus, hujus 
vero quotidie cum tinta gloria cbristianse devotionis 
invisatur. £t vero multa etiainnum loea sanctonim 
lomuUs celebria magno hominum concursu Invisun- 
inr» qnamvisalio translata sinteofum eorporn. Et til 
per mnlU non excorrat oratio, quis S. Piacril opcm 
implorstimni, non enm iocum properet tumulo illius 
el crriiris prodlgtis clarissimum , qnamvis sancti 
^nsdem oorpns Meldensis ecclesia rclineat? 

Ii4. Longe minus movere debet, qnod aiunt non- 
Mili, ssneii eonressorls corpus superiore sxculo 
nttatis I QttM seciariis igoe comumptum essc. 



SCRIPTIS COLLECTA. 182 

Nem dttobns dlplomatls an. 4394 dalis €i aptid Bol- 
lendnm relatis Pictavenses ipsi profitftnlur, non jam 
apnd §e, sed !n sancti Dionysli monastefio sacrus 
patnmi ac pasioris sni rellquias asservari. 

Itt. Verom qn!d opponet Golntlus anttquo Au- 
gfensis monasterii monumento circa Initia sxctili 
noni scriplo, in quo hiijus monasterii cum diversis 
atlls socieuies recensentur? In eo qnlppe legere 
esl, Ex Cella S. Dionysii, ubi Conftaor Chritli Hild' 
rlut qniescit humatut, llUdttinut abba [Anal lom. iv, 
p. 644). Unde conflcilor, um nolum ubique sxculo 
nono foisse, qnod sacrse Hilarii exuviac in asceterio 
S. Dlqnysii in Francia requiescerent, ut etiam apiid 
Germanos hac una iioU a cacteris ejusdem nominis 
monasteriis discerneretur. An reponet, non hic ab- 
baiiam S. Dionysii in Francia,sed prioratum ejusdeni 
monasterii in Alsaiia Indlcari ? Veruin ex prioribus 
hnjus monumenti verbis, qiiibus proxime post mo- 
nasterla S. Germani et S. Michaelit subjiciiurS. Dic- 
npiiy apparci monasterium Franclae ihtelligenduin. 
Neque Inde dubiUri permitlii Hilduini abbalis no- 
men, anno 814, S. Dionysli in KMncia monacliis 
prxfecii. Scd esto, Cella hic sit, quam celebre S. 
Dlonysii monasterinm in Alsath obtinebal, hoo ip- 
sommet S. Dionysii monnsteriom. An id ^ibl volent 
verba superius allau, Hilarum confcssorem in hac 
Celia qniescere? An potius hanc cellani ad celcbre 
illod S. Dionysif monasierium pcrtlnere, fti quo con • 
fettor Chritti llilarut guieteil humatut? 

m. Responderet foite, Hilnrum Gabalitnnuin ihi 
designari, tiisi sancti imjus in laudatum cocnot)ifim 
trant»latioiteni reeetiiforem esse {nd ann. 658. n, !2) 
ipse approbnsset. Sed et Hilariuin qols andlat Confet- 
sorif Chritti tltulo decoratiim ; nec si.iiiin Picuvetiscm 
cogiiet? Neqtie racile milii pcrsuaserim, tantim ollm 
foisse Hitari Gabalitani faniam, ui a sacris c]us exu- 
viis celeberrimum S. Dionysii monasterium knaxiinc 
apiid Germaiius noniiiiatuni sit. Iloccine slc eftoctum 
putes, ut cum Hilarum In basilica S. Dionysii rc- 
quicscere fama percrebuisset, is siatlm in dissiiis 
regionibus existlmalus sit, qni et xiaie et gcslis tx- 
teroB ejusdem nomlnis antciret? At neqtie id lieet 
opinari, cum non uiiius Ililurii, sed utriusque, cl 
Picuvensis sciiicet et Gabalitani, reliqoiis S. Diony- 
sii ecclesia sibi gratnletur. Nune qnidem resecaU llt- 
tera Gabalitamim episcopum Mi/ari nomine ab Hila- 
rio Piclnveiisi discernit : at apiid anliquos niilla 
fefC esl httc distinctio, apuil qiios etiain Pictavcosis, 
in gigiiendi prxscrlim casu, Hilari iioinine cousiaiiter 
donstur. Unde antiquus scriptor apud Photium cum 
Hilarii nostri laudet scripta, cuin ob iioininis siinili- 
tudinem Gabalorum epltcopum cogiiominat. His ac- 
ccdil quod nondum, ut diximus, in basllicam S. Dto- 
nysfi deldin fucrani S. Hilarii Gabalilani sncn ossa, 
cum scrlpium est veius illud Aiigiensis monasterii 
montimentum. Itaquc fxculp nono fndubiiatum eral, 
magnnin Hilarium in illa requiescerc. 

Ii7. Non immerito igitur Dionydanum coanobiom 
dc laulo thesauro gaudeai, de cujus lacluraslculwlWl 



185 VITA SANGTI HILARII 184 

certum feruir, imo nibil nisi falsum ; ila et de ejus A lempiis Hilarium convenisse dicitur, ut vit» insti- 



possessione nulius alius locus glorialur. Neque banc 
rem, puto, in dubium vocassei Goiniius, si aiitiquum 
Augiensis nionasterii monumenlum ei videre licuissei. 
Adeo errori pioxiiiius est« qui ad respuendum quod a 
roajoribus accepium est, levibiis f|uibusque coiijec- 
luris inclinalur. Nos iilis poiioreni babeiites (idem, 
Hilarium Christi confessorem in monasteri» S. Dio- 
nysii quiescere credimus, ei sacra ejus ossa, quae ca- 
tbolicis omnibus maguo iii bonore «^t preiio esse roe- 
ruei unl, debiio culiu veiieramur. Sed de bis satis : 
reliiiuiim est ut dc sanctis Hilarii disci|)ulis nonnuila 
deiibeuius. 

128. Inter primos numerant S. Justum, a B. Hiiario 
sacerdotii gradu donatum, et ab eo missum ad Pctra- 



tuendas formam ab eo exciperet. Piciavis paroeciaiis 
basilica nomine illius insigniia extat eo ipso in loco, 
in qiio eam intra cellulam per mulios aiinos ad mor- 
tem usque latuisse tradiiio esl. Hanc nnnnuiii suspi- 
cantur reclusam eam esse, ctijus cuin l:iude noii vul- 
gari meminit Sulpicius {DiaLu, p, 4i5),quae virorum 
omnium conspecium ita sibi negaverat, ut ne sanctum 
quidem Martinum ofHcii causa eam iuviserecupientem 
Yoluerit ;idmiiiere. 

133. At si ex discipulis Hilarii gloria aucta est^ 
qiianta eiaccessit ex Martini insiiiulione? Per hunc 
enim in antistites ac monachos innumeros, quorum 
pia conversatione Gallia deinde decoraia est, sanc- 
titaiis semina respersit: quoe uiinam et hac nostra 



corios, ac prope Leinovicos sepulium, cujus mcmo- B a^iate uiriusque Puntiflcis sanctissimi meritis, patro- 



ria novcmbris die 25, recolitur. Ililarii vita, quain ab 
eo scriptam dicuut , et in cimelio magui Ililarii re- 
pertam, aui fal^a aut cerie interpolaia est. Quisenim 
Hilarii discipulum operis ejus auciorem sibi persiia- 
deat, in quo Hilarii cum Leone papa in synodo ro- 
roana altercatio, meraque fabula a nobis jam refuuta, 
occurrit,? 

129. Apud Pictavos prima Februarii die celebris 
est solemniias S. Leonii, Hiiarit kborum, ut aiunl, 
comitis individui, qiiem in mss. nonnullis legimus a 
B. Hilariojamjam mnriluro accersilum, ipsius obilus 
testem adstitisse. Niliil practerea de eo succurrit apud 
anti<|U()s Vincentio Belluvacensi superiores. 

130. Gregorius Turoiiensis Lupianum memorat. 



ciniis, et exemplis iii Ecclesia praesertim Gallicana 
ita repulluleni ac reflorescant, ut iu posterum nec 
baereseos monstra admittat» nec sacerdntii dignitatem 
ac sanctimoiiiam obscurari aut coniaminari patiatur. 

VITA SANCTI HILARII, ▲UCTOEE HIEEO!ltllO. 

{Lib, de ScripL eccL) 
Hilarius urbis PicUvorum AquiUni» episcopus» 
faciioiie Saturnini Arelatensis episcopi, de synodo 
Biierrensi Pbrygiam relegalus, duodecim adversus 
Arianos confecii libros : et alium librum de »yiiodis, 
quem ad Galliarum episcopos scripsit : et in Psalmos 
commenurios, primum videlicet et secutiduni« ci a 
quinquagesimo primo usque ad sexagesimum secun- 



ab Hilario iiisliiuiuin et bapiizatum : qiii mox ut sa- C dum, et a centesimo decimo ociavo usque ad extre- 



lutari lavacH) abluuis est, migraverit ex bac vita, se- 
puliusqueinvicoRaliateiisi jiixta Niiuneles miraculis 
clarueril. In aliquoi ecclesiis prima Julii dies S. Lu- 
piano sacra est: et .ipiid Glaruui moniem 17 fe- 
bruarii die recoliiur iransiatio S. Lupiani, ejusdemne, 
an alierius, incertum. Gerie Luiiianus nullus in fastis 
Arvenuicis. 

131. Jam in superioribus acium est de Florentia» 
quam elsi Pictavenses 1 dic decembris coluni ; Fer- 
rarius tamen» auciore Ganisio, prima Julii die FIo- 
reniiam commemorat Hilarii discipulam, quam ei in 
Dania collocat. 

132. Floreniiae exemplum imiiala videiur insignis 



mum : in quo opere imiiatus Origenomy nonniilla 
.etiam de suo addidit. Est ejus et ad Constantium 
libellus, qiieni vivenli Gonstaniinopoli porrexerat : et 
alius in GonsUntium, quem post moriem ejus scri|H 
sit : et liber adversus Valeniem ct Ursacium, histo* 
riam Ariminensis ei Seleuciensis synodi continens : 
et ad pnefeciuin Sallustium, sive contra Diosconim : 
et liber hymnorum, et mysieriorum alius : ei com- 
meniarii in Mattbxuni ; et Traciatus iii Job, qtios de 
grxco Origenis ad sensum transtulit : et aliuselegans 
libellus coiitra Auxeniiuni : et nonnulls ad diversot 
epistoljc. Aiunt quidam, scripsisse eum et in Gautica 
canticorum ; sed a nobis hoc opus ignoraiur. Mortuos 



illa Triasia, quae relictis pareniibus, opibusque con- D est Pictavis, Valeiitiniano et Valenie regnantibus. 



VITA SANCTI HILARII 

A FORTUNATO SCRIPTA (i). 

ADMONiTIO IN DUOS LIBROS SUBSEQUENTES. 



Eliamti duo de vita Uilarii Hbri Forlunatum aucto- 
rem prm $e ferant^Pa$centio ambo inicribantur^ et ambo 
eadem praifandi et incipiendi ratione conveniant : an 
unu$ tamen utriu$que auctor^ qui$ve ille fuerit, non ad- 
modum per$picuum e$t. iJt enim po$t Uilarium muM 

(I) In nis. Colb. Vita S. Bilarii a $ervo $uo Fartu- 
iunato pre$byterOy po$tea epi$copo. 



Uguntur Fortunati : ita et in Annalibu$ Aquitanicie duo 
memorantur Pascentii^ unu$ $cilicet Uilarii di$cipulu$, 
et in Pictavenei $ede $ucce$$or ; atter, qui eju$dem ee» 
cle$ite regimen S. Radegundi$ tevo $u$cepit. Ltbri primi 
icriptor Hilario $e cooevum facere videtur^ ubi koc 
Opu$ a $e $u$ceptum teetatur rogatu Paecentii^ quam 
sacratissimus Hilarius ac ipsis cunabulis ante soa 



185 SCRIFTA A FORTUNATO, LIBER I. f86 

▼estlgia quasi peculiarein vernulam famiiiariter enu- A — Religiosi pecioris, studio solliciiante commonilus. 



trivit : ac paulo po$l iubjicit, tBquabiliui fuiiUf bacc 
beaio Ambrosio de fraire scribenda mandare. V^ttnt, 
«1 optime observavit BollanduSy $i exponi commode pos» 
Munt priora illa verba^ ut bi$ Patcentius a puero in ec- 
eiesia Pictaoensi institutus dicatur; potteriora autem, ut 
I» desideretur quispiam eloquentia Ambrosio similis^ 
tgttt ut ille fratrem Satyrum^ ita et Bilarium dignis iau^ 
ttibua eeiebret. An vero auctor Ambrosio cequalis de ipso 
diceret^ cui verba florebaiit, aut Hitarium aiitiqiiissi- 
num sacerdotem cognominaret ? an de condlio Biter^ 
reusi^ de Saturnino Arelatensi, de congressu cum Au- 
xetUio ne verbum quidem facere ei licuitset? Stylum 
quoque si aUendas^ sane quartum saculum non sapit. 
In plerisque mss» solus exstat liber primus : et in <e- 



Papa beatissiine, diviiiis in actibus cum sacri cou- 
Ycrsatione propositi jugiler cxerciuris intentus, et in- 
lendis exerciiaiidus : ui r.icile sit perspicuum, ad cul- 
turani eccleslasiicae disciplinae et fuisse te genitum» et 
esse pnivectuin; cum irrefragabiliter veteris disposi- 
tionis caiii(dici dogmalis fuiidameiila custos observas, 
et ad xdificationem plebis amaniissimae, veluti bonus 
insiructor, adjiciendo aliquid, culinen fabricac conli- 
nuare festinas , non sine tiniore diviiio. Cujus operis 
amore praevenius, me dignatus es perurgere quo de 
aciibus sacrati&simi viri liilarii ronfessoris, qui le ab 
ipsis cuiiabulis ante sua vestigia , quasi peculiarem 
vernulam, familiariter ciiuirivit, ut impeiisi niuneris 
vel verlia rependerein (i), et si non plene, vel qua- 



nuila mentio fit prtmt, neque in lioc alter pro- j^ dam ex parte complexa perstringerem : quatenus dum 



mfftlair. 

De aitero iioe constatf eum scilicel post Cidodovei 
tempora tivente adhuc Probiano scriptum. Is vulgo cre- 
ditmr Bituricensis episcopus, qui anno 555 Puri^ensi 
Concilio interfuit. et an, 568, juxta Cointium obHt : 
ntaxime cum eo ipso tempore^ uti Gregorius Turon. lib. 
IV, eap. i8y seripto mandaHt^ Paseentius Pictavensi ec- 
eimm pratfuerit, Vnde quod idem Gregorius lib, de 
f/orta Conf. eap. 2, otl : Virtules mullas ad sancti 
liitarii sepolcrum ostensas narrari qiias liber viim 
ejus continet, vix ad alterum librum referre licet. Et 
quia lum Venantius Fortunatus, qui postea Pictavetuis 
episeopns fuit^ ex Italia in Gallias venerat ; existimat 
Boiianduscum plunbus aHis^ Hitarii viiam duobus libris 



gregis auribus vox quodam modo et viia Pasioris au- 
tiquissiini resonarct , et il!e probaret ininisterium et 
ipse tuum non celares affectum. 

2. Hoc opus superare vires reponit Fortunatus. — Sed 
cuin inei ingenii brcvitatem mensuro, adeo beaii Hi- 
larii iinmenbiiateni fortem cognosco , ut pene mihi 
videatur aequale, tuin isiud posse dicere, quam digiio 
ccelum tangerc : prapserlim quod ctiain beati , ut au- 
dio, Hieroiiyiiii torrens iliud cloquium recusaverit at- 
teniare, qui buic materiac se imparem eatenus judi- 
caverit, ut taceret. Egovcro, cui iiullius scieniiae ir- 
rigua fliienta siiccurrunl, qiiem vix siillicidii pauperis 
aiieniiala gutia perfundit, niliil proprlo dc fonte re- 
spiraiis,qu»temeritateinteringeiiiia flumiiia, Euphra- 



sequentibuM comprelietisam ab lioc Fortunato editam Q lem beati Hilarii»et Nilum Hieroiiymi , siccos velim 



cursus exiendere , cum de illo ciiam doctissiiiii viri 
quidquid dicere poiuerunt, niiiius cst quam ineretiir? 
Et cum viruni sanciissinium consuliiiis niibi sit mi- 
rari, quam loqui ; o^quabilius Tuerat baec beato Ain- 
brosio dc fratre scribciida mandare , cui vcrba virtu* 
tibus conjuncia florebaiii. Tamen etsi cum mea vere- 
cuiidia vobis quidein obedieniiain, et illi impcudo, de 
quo iion digne loquor, foriasse injuriam : sed concedi 
pcr vciiiani crcdimiis , qiiod devoiione peccatur. Et 
ne protracia pagina fastidium potius generet, quam 
provocct auditorein; iiunc de ejus vita^proponamus. 

LIBER PR1MU5. 

5. S. Hilarii 'patria , generis splendor, virtutes. — 
Igitur beaius Hilarius Pictavorum urbis episcopus re- 
I ntriusque libri scriptor; isne censendus sit Venan- J) gjonis (<i) Aquilaiiiaeoriundus fuit, quae abOceano Bri- 
tius Fortunatus^ an aiter paulo superior ; parvi referl. 



esu^ ubi eam e veteribus monumentis erutam paululum 
expoiiisset. Hinc sigli a cxteris ejns operibus diversita» 
tem explicat. Addere potuisset, et proprias quasdam 
\enantu iocutiones in eo opere indidem depreliendi. At 
non dissimulavit^ Gregorium Turonensem, cum Ve» 
mmtii sibi familiaris opera nunquam memorare soteat^ 
quin simul et auctorem nomtnet; hoc tamen^ ut vidi' 
■M, iaudasse, nec nomen auctoris appellasse. Molanns 
jvxia martyrologium ecclesiiB Parisiensis ad l8Juim 
iiem Fortunati alterius memimt, a quo S. Murcelii Pa' 
risiensis episcopi vitarogante S. Germano scripta ifl, ct 
cui ipse S. Germanus superstes fuerit; adeoque paulo 
antitpiioris Venantio Fortunato^ a quo S. Germani 
gesta nobis transmissa sunt. Verum diversusne sit, an 



Boc certe negari nequit^ posteriorem librum saltem 
wiedio sceculo sexto esse conscriptum. 

PRiGFATIO AIICTORIS IN LIBRUM I (I). 

MHmO SANCTO, ET MERITIS BEATISSIMO PATRI, PASCElf- 
TIO PAPiE FORTUNATUS. 

1. Auctor est Fortunato ut viiam S. Hiiarii scribat. 

(i) PRTfatinnis hujus loco in codice Compendiensi 
Mh annis circiter 800 scripto brevior exstat finilogiis : 
fliieiu inendosum licet, bic adiexere nonnihil juverit. 
Prolofus ex gestis sancti Hilarii Piclaventis episcopi et 
eonfessoris. fdus Januarii. 

mea^mi flilarii confestoris vitan vei opera non 



unius sed multomm relatione comperimus in landem 
Domini nostri J. C. memorias traditam . et beliatorem 
Chrisli eorum opnsculis contra Arii perfidiam luculen" 
tissime fiore defivratum^ et multiphria in eis ad verof 
fidei confessionem texere gosta. Hujuscemodi re { F. rei) 
beatus Hieronymus maximus stipulalor enitet. Qualiter 
vel quomodo in swiodo Arimiuensi temporibus Conslan- 
tii prinripis sub Tauro pra;fecto miles Christi dimtca- 
fil, exst/tMffi^ue pertulerit Phru^as^ iustrumque exsula- 
verit, omnibus reete piffque fiaet sequacibus notum ha" 
beiur, Prologum liunc viia excipit Forlunati verbis 
expressa, iis tamen identidem mutatis. 

(t) Aliqnot inss. rependeres, seu , rependeris. Tum, 
etsi noH plene, vei ex parte perstringerem. 

(2) In vetori codice Colb. regione Aauitaniar.. In so- 
lis cdit. regionis Aquitanio! partibus, llwi (^'v^Va\^^s»\% 



«87 



VITA SAmcn HILARn 



m 



tantiico fcre inilltbus nona^iifita (I) «ejQttgitiMr : apml A ter ttostilet freimUN, imer iiamticos giadtos m iiife- 



Qaliicaiias vero familias notNlitatis iainpade non oIh 
setiras, ino magis prae caiteria graiiii f^ieroMiatit ttr^ 
natus , nitore pecioris addito qnasi refulgena Lncifer 
inter aatra, prooessit. Cujns a eaiiabiilis Unta sapieii* 
tiaprimitiTalaciabatiir infantia, ntjara time polvisset 
intelligi Chnsiam in suis cau$is , pro obtitieiHla rie» 
loria, ncoessarium sibi jnssisse mtlttein propagari. 
Deniqne conjugem habeits et filian , ila pleniliidino 
Domini Tenerabiles aiiimos ecclesiasticai regnlae tra* 
didit informandos , ut adhuc in laicali propos&io eoil- 
stitutus, dif ino nutn, pontificis gratiam posslderet; ita 
se ipsum propria discipiina coercebat intonsus {% 
qtiasi fuiuram specivm itidicans , ut irrepreiiensibitit 
in lemplo Ghrisli prxpararetur saeerdos. Nam quod 



rebat intrepidiis. Cbnsti cbahlale seconis, nihil d% 
sna morie formidans, iHud solum (i) meiuens , qiHNl 
absit, pn^odicio religionis , iii lato ne viferei. titm 
a Vaieiito et Ursacio episcopis , qui prava crediriiuic 
Eoclesiaiii Dei turbare pertiaadier iusiatebanl, InipOi. 
ratori persmisttaB esi, oi virum emditbsiinimi, de c|ao 
iequinMirY et Dinnyiiiiiu iiediolaiieiiseini et Eusebiuui 
VerceUenaem eMiiio condemnaret <i). Mtbli eniai 
peierat aete insuperabilom saneti iiilarii facundiantt 
bisretlcns obtinere. Sperabat eeim hostis fidct , aii» 
qnas ae nebults spiendori catbolioo potse prafleiH 
dere, si retmut exsiiio vlr taiia a oeiiainine deluif 
set : qnoniain ai quis perversos voluit euw iilo oo»* 
fligcrtf ac si mutus et claudos, oec veriia poterai pre« 



inter monales tdhuc valde videtur difflcile, um cae- B ferre, nec responsionibus correre : sed qoasi iialaoe 



tum esse qacmquaro, qui se a ludaeis vel haeretlcit 
cibo suspendat : adeo vir sanctissimns hostes catho* 
licx religionis ahhorruit, ut non dicam convivlnm, sed 
neque saleutio ei flVierit cum his praetereenii eommii- 
nts. Yluliat baec Davidico suffiiltus exemplo, ne cum 
haereiids mensam parlicipando , fleret illi in scaiida- 
hiro (Paai. Lxviii,i5). Oquam perfeclissimum latcam, 
cujus imiutores ipsi etiam esse desiderant sacerdo* 
tes ; ctii non fuit alitid vivere , nisi Christum com di« 
lcctione timerCy et cum limore diligere; co]us seqtia- 
ces currunt ad gloriam, diverientes ad pcenam; cre- 
deiiti succedont pnrmia, recosanti lormenia! Qui 
omnes de plo rellgionis opere commoneiis, nunc aliot 
de confessione in.TStimabilis sanctae Trinitatis infor- 



iii pelago, anie flucium cjus eloqueniiae inergciKibor. 
luqtie in Phrjglam Asiaa regioiiem (5) oiiitus exsiiio 
ad augmenliun virtutis, gratiat egit De.i : qoia 
quantmn pro nomine ilhristi loiigiot disceileliOt 
de tolo proprio, toiiiu» meret»lur fieri vicinior 
coiio. 

6. EpUtola ijM» ad fUtam , au mr§mttuem peruui* 
dm. ** Qui doin ad loeuiu pervenisset opUbiieiii, uo» 
bis tacendum uon ett qued iiJi divinitus ccMiccssuat 
ett. Nam eo tempore, aancto sibi Spiritu revelauie, 
cognovii qnod l>eatitsiniaui Abraw (4) flliam suam « 
qoam cum malre Picuvis reliquerat , quidaro juveoit 
noiNlitsinius, pnedives, pukherrimus , oonjugii vin* 
culo sibi qoxTeret adnecteudam. Sed ipse iiiterveiiUI 



mans, nunc reliquos promissione regnl coelestt iiivi- G oraiionis attiduae, ooele&teiu iliispottsum siiie oouu<- 



tans, non cessabat iii plebem verba veritatis fractum 
fldei redundantia seminare. 

4. Ephcopui digUnr. — Quo cognitode S. Hilario, 
quoniam tatiinni Inmen, eUi voluisset, latere non po^ 
tiiit, quippe necessarius (a/. nccessarium), nt alicna) 
tcnebras in lucem transferret, coiicordantc favore po- 
puli, ut potius Dei Spiritu proclamaiilc, vir olim inys« 
terii depntatns , alii|uanJo sacris aliaribus sacerdot 
electus cst. Crescebnt in eo qnotidie opinto famula- 
trix virtutiim : nee erat fama ejus conienu clrcom- 
jecUs (antum Gallias iliustrare, sed exteras natlones 
et regiones iniplebat roeritorum gratia percurrente : 
S4Ci|ue actum est, ut in toto orbe veiociter beati pon- 
tiflcis gioria niilitaret. 



ninatione provtderat.MoxopportutiiUtere))erU niaiitt 
propria suboeriptani (5) riii« direxit epislolam suri* 
cienti tale condiUiii, ei velut armiiatiiisungueniis in- 
fbsam, qme leiietur PicUvis pro inuuere conservat^ : 
indicansei.quod Ulem sponsum anxius pater ilii pro- 
vidisset, cujos nobiliiascoBlosascenderet,pulcbriiude 
rotarum et lilii coroparatioiieui praicederct, ocuti 
gemmarum lumen ubituiNlarent (6), vesiis cando- 
rem nivis opprimeret , ornaineiiU iiijesiimabili fuU 
gore vemarent, divitiae iutra se regoa coocludereni : 
ejus sapientia incomprehensibilis etoauaret , dulcedo 
favi melU postponeret, pudieitia incoiitaroinaia per* 
sisteret, oder suaviute fragraret, ibeaauri sine defoe* 
tloiie eonsUrent. Addit ergo monitlt, ut fllia nuIU te 



5. Arumii ediMraaUa, In Pkr^giam nUgaiur. — Igi- D prios a ; morte divisa eonjungeret, qoam ut patrit 



tur Gonstaiitii Imperatoris tenipore , cuni Ariaiia hae- 
resls, venenala de radice flore toxlco (S) pullularet; 
tunc vir sanctissiinus limore nudus. fldei fervore ves« 
titus, quasi signifer belligerator per meduis acies in- 

civiuiis jam expressae videiur auetor viura voluiste 
reiieiiiioiiem. 

(i) Gemeticensis codex cum Compeud. edtm- 
gtHia. 

(2) Ita meliores mss. quo verbo id signiAcatur tem- 
piis , qiio nonduni per toiisuram Clero adjunctus erat 
Ililarius. Iii aliis lilNris, iHUatMS. 

(3) Quidaiii niss. /lon< toxici. M:igis placeret cum 
Coiiipeiid. dira eontapa vulMarH , si et alier siiSra- 
jgtretur, 



expeelaretpoUlcitum (7), etspoiisum parilercom pro« 

(I) In vulgatis. illud dottm mHnebat^ neprieiudieium 
reli^ioni, quod absit, illalum prtevalereLEin^awimr est 
lectio, qnam exhtbemus ex potioribus mss. Horiini in 
uno exsUt iltata^ non in lato. Mox cx iisdem nsbti* 
tuimus, prava credulitale; nbi obtinuerat cruduli' 
tate : 

i%) lloe non uno et eodem anno contigit. 

?) Vetus codex Colb. tn frigia Asias religionis. 

ri) In pluribus mss. consUiiter scribitur Apram. 

(5) Additum hic erat, infra poit i^rum $ecundum : 
quod ex margine irreptit iii texiuin. 

(6) Gillotiaiia edltlo, lumine kuninarent. Co»peiMl« 
mss. Inmina inluminarent. 

(!) iu coties Cvm|iettd. AUi Tero , ni fmnm txftcm 



189 SCIIIPTA A FORTUNATO, LIBER I. m 

iiiitikme Tenltinim. Quod Abra dulciier excifiens, el A ue veritaiem fallllasobumbrarel, iie :rqiiitaii iiii(|tittaa 
qMa apOMumiiiliinim iii episiola pairit ftmpleeieM« 
aecuu eat» nulli iii conjugio ae reaol- 
. Sed qualicer adilltim aponsimi pervetteril, lo« 
CM in aeqMMi aenratur. 



7. Ififar gnnduM SeUueimn^ Florenliam (faplizai. — 
inlevea cam ido orbe Ariaoae baresis perversitas pul- 
Iriarel; dato generaliier Imperaioris eJiclo« ui om> 
aea Orientaies epiacopi apud Seleuciam Isnurise oppi> 
dom eonvenirenl, diseeptaiuri quid aeiiiirent de (idei 
verfuie, tnnc inter reliquos, quarlo jain exsilii aniio, 
de Phrygia unctua Httarius iii prxdicioloco data sibi 
pergendi eveetione (i), ad synodain venire coiupel^ 
tttvr. Qdi quoddani casiellum dum adissei, die Oorni- 
■feo infreaaM eai templnm : moxqiie Floreiitia puclla 



prsvaleret , ne imperator l)eo resibterel, iie fidtii 
perfidia (i) rebellarei. Uiidc Valens ei Ursaciui cott- 
scieiitiie rcatu perterriti, quouiam, si dareiur racultaa 
certandl, mt»x se recognoscebant tlilarii conieiiliuiio 
prosierui : 8(tllicitant imperaioris aiiiuium, tain niali* 
giia parie captivtim (i,)^ ut ipsum Dei virum ad Gal- 
lias rcdire perurgerei, diccntes , illo prsesente h.tTe« 
tica iion iHisse machinameiiia proficere. Quo obientti^ 
ad Gadias comptil.sus reverliiur, piitans aniplius h% 
l>aii exiliuio, quod illic pcrturbaliotieiu Ecclesio; re» 
linquebat, icrinioo disccpuiionis. non consecuio. O 
beatiim pontificem, qui in suiuino discriiniiie, iiiiuiico 
etiam sibi judicc , aiiiit triljunal Imperii , sine tinioro 
lorinenti! Vere toiis visccribus diligebni Chrisii re« 



gemilia, irrompens muititiidinem populi, voce magna B g"um, qui oou foruiidabat in principatu Coiisiaiiiinm. 



aennmi Dei illue advouisse testaia eat : et ad pciles 
ijua accurrenB, non eessavit peiere, nisi signum cra- 
ela (t) ab ipso aibi fleri fideliter impciiasM't. Qitnm 
PltmntlM paier secutus est, et cuncia faniilia in oo* 
mine Doinlni meraerant paritcr baptixari. Quao Flo- 
rentla , relictfs pareniibus , vestigiis ejus inlia*rens, 
oaqve PieUtos peniucu est : pntrem vero se habere, 
Don a q«o generau esi, sed per quem regenerau est, 
praedicnbat. 

S. Stlmuim m delnde Cons/anrmopofi ab eo gesia. 
— Cnfln vero Seleaciam pervenisset, mngno favore a 
ennetis excepim esi, eo quod diviua misericordia ta- 
lem vfram prudentissimum , et siugulaH eradiiiono 
compariam, in apecuealum mundi produxerit, uhi 



Nam quodao pro Doiniiio sic ingcrcbal apeito pcri- 
culo, opiabat uiariyriuni, si nou defuisset percussor : 
el lamcnunimus suin|>sit gloriam , eisi icmpus nou in- 
lulit pceuain. Sed liiiiic ipsum diviuo iiulu >ervatuin 
testincor pro correctioiie cuucloruiii (3). Naiii |>eiio 
totum munduin gravi errore c^Mifusutii , fuciis sirpina 
in Gallia sytiodia, per lliiariuiu Aiisse ai viam vciiu- 
tls adductum, ooiifiietur lingui muhoruin. Quid au- 
tom inlerot, vcl sibi (4) pro aeierna viu f;ictum 
ruisseroarlyrefu; vel auipliui vixissc, reliquine ter- 
ireol? Igitur sancti^siiiiain auiinain eisi gladius |icr- 
sccutoria oon absiulit» palmain taroen niartyrii iion 
auiisit. 
9. Redeunt^ proiequilur eanctue Mariinui, — lu- 



erat de fide censendum. Hinc posi examinsUoncm C 1"« <*""» regrcdcrciur ad propria, tunc beatus Marii. 

nus, aiqtie meritorum luniine iion ab>coiisus (5), qiu 
ab eodeiii S. Ililario exorcisla est posica con.stitiiius, 
cogoito adveutu cjus , Roiiiam festiiianier occiirrii. 
Qnem cuni jam pnclcrisac cognosccrct, usque ad GnU 
lias coiiscculus esl. Nei{iie eiiiiii Martiiius {iia Sulp. 
Se9. in Vita S. Martini, p. 298), qiii ndbuqjcalecliu- 
meiius Cliristum cblauiyde sua tcclum videre iiicruit, 
illi devotujoecurrerei, nisi t»er omiiia mysteriis ple* 
niim In eo spiritnni iiro^vidissei. Ncc inlruni , si ille , 
qul Deuin prius vidit in pnupere, postca illum liabl- 
Ure cognosceret in doclore. 

40. Ex intuta Galdnaria eerpentee fUgat, ^ Illud 
etiam nobls non convenit Uni nobile pra.'terire mira- 



agnttia hMtibas et oppresals , deeretis in acripto coii- 
dltia, prospera gerena aynodi ad imperatoreni dirigi- 
Ur legatio : cum qM perrexit sanctus UilRrius, qMin- 
vis el non raisaet Injuuetum , metoens ne adfane eon- 
Ira religtonis dogmau reapiraret dnranau perfidia. 
Sed diaserere hmgom eat, qMliler in Ariminensi sy* 
aodo, compMiu mentione (5) aliud ex alio referena» 
fraM Imreiici aerpenlino lapau subrepscrit, et quo- 
■odo pMiea legatis Seleueensibus per iinperatoria 
iaiquiiaiem ipM esi illau caluinnia. Qiiod Uinen 
alhleu Ghrisii hMlus Hilariua agiioscena , graviier 
doieiapiid Arimlnamdiaholi pncvaluiaae niendaciuin« 
ia UiUiim ul ei Orieiiulea partM aimiliier coinposiio 
praviuiia fueo iuficerel. Imperaiori auiem (Sic Sulp. 
Seuer. L «, p. i6i) iribus libellia ohlaiis, precea efftt- D 
dii : ai in ejM conspecia colleciia adversariis essel 
d eonin teretiOM disoepUiidi de religione licentia, 



teret titi poHicitum. Anten in qualuor mss. prius maie 
dMsa, non, priut a maire dima. 

(I) Aliquot mss. dala veetione, vel, evectione, Sul- 
jHaas 8ev. dafa evectionii eopia. Halietur I. xii Cod. 
de carsa piiblieo, Evecthnum copiam^ cum profi- 
dieendi ad noi neeeuitai [uerit , serenitas nostra lar* 
^est. 

(i) ()uo Miecliamcna evaderet. 

(5) LegendnmhanddiiblemffKtrfoue.Hocenim dic- 
lim est de roendacio Arianorum, qoo vocem substnn- 
li« ab Orientalibua omnino respui imptidenler men- 
iili syni. lo na, Gooipend. compoiffvm imdudum. 



(1) In vulgntis, neTriniiatis fidei iniquiiatis perfi- 
ma : iuterpolnlorls opcra. 

(2) Sic potiorcs inss. Vetiistior e Colb. lam niali" 
gna re per artemcaptivum. Ccelcri vcro libii.yaw ma' 
gna ex pnrte captivum, 

(3) Ediii , muUorum ; rcnitentibus plerisi|iie mss. 

!|tiibus siiffragalur illiid Sulplcii pag. ?.()2 : Optimmn 
actu arbitratus revocare cunclos ad pmnitentiam , fre^ 
queniibus inira Galtias conciliis, eic. 

(i) lii vulgatis, vd si. Iii pluribns mss. vet ie. Magis 
placet cuiii potioribus, vel sibi, lioc est, quod sibi iiiii 
profuisset. 

(5J Antiquior ms. Colb. non obseurus, Tiim Com- 
pend. qui ab Uiiario defemore sancto cxorcitla, elc^ 
omissa voce postea,q\\i\m per glosseina hiic irropsisso 
censet Bollandus. Alias certe pugnaret liic Foitima- 
tua cum Sulpicio,qui llartiiium abHilario, anicquaiq 
exsti|arei| cjiorcislam ordiiiciiuui esse scribii. 



491 ViTA SANCTI IIILARII f92 

culnm. Nam cum ^circa Gallinariam insulam (1 ) pro- A mine dum praecepissct consislere, virtute divina me- 



pinquaret. relaiione agnovit vicinorum, ibidem ingen* 
lia serpeniium volumina sine numero perv»gari : et 
ob boc quamvis illis haec insula videretur vicina, 
propier inaccessibilem lanien locum longius illis vide- 
batur esse, quam Africa. Quo audito, vir Dei seiitiens 
sibi de bestiali pugna veiiire victoriam, in nomine 
Domini, prxccdeutc crucis auxilio , descendit in insu- 
lam : eoque viso , serpentcs iu fugam conversi sunt , 
non tolerantcs ejus adspectum. Tunc baculum iigcns 
in terram, quasi metam, qiio usque deberent cicur- 
rere» virtutis poieniia (m duobui mss. potentiam) de- 
iignavit : nec amplius libertas est illis occupare, 
quod vetuit, tanqiiam sl reliqua pars insiikc (2), non 
iit lerra , sed pelagus ; quia duui semper illam par- 



niit ibi l)ealus Martinus mortuum susciiare. Deinde 
post aliquot dies infans quidam siue baptismi rpgene- 
ratione defuncliis est : duplici morte damnnios, prse- 
sentem amiserat lucem , et pcenn fuiuri sa^culi non 
carebat. Tunc mnier exiincti, qu» jam innter non 
erat dum filium non babebai, provoluia ad pedes 
sancii llilarii, pra>cedeniibus lacrymis , nati sui cor- 
pus efTudit, exclnmnns, Marlinus adhuc incipiens, ca- 
tecbumeiium mortuum revocavit: Tu, pontifex, redde» 
rogo, filium aut mibi aui bapiismo : qui populi palcr 
agiiosceris, ui ego maicr vocer , quapso obtineas. Sic 
illa plus iacrymis petentc quam verbis, commotus est 
pictate vir Dei ei spectante populo ad consueta arma 
(i) recurrens, in tcrrnm prosterniiur. Mox paulalim 



lem verentur attingere, facilius erat illis mare trans- B defuncti pallor in ruborem convertitiir, frigida mem- 



ire quam (3) voceiu. immutabilem lerminum, de 
sermone plantatum! Apparet, quantum est melior 
Adam secundus antiquo. Ille serpenii paruit : iste ser- 
Tos babet qui possunt serpeniibus imperare. Ille per 
bestiam de sede paradisi projectus est : iste de suis 
cubilibus serpenies exclusii. Deposuit anguis antiqiii 
mendacium (i), qui didicit impiere mandatum. 
Bilarii dulcedo, medicamentum et meracum, ante 
quem sine mora venena fugata sunt ! Addidit tcrram 
hominibus, qiiia in loco bclluae incola transmigravii. 
Sed revcrtnmiir ad ordinem. 

11. Qui Pietam exceptus,^ Cwm dc exsilio regres- 
ftus, introivit Piclavis, suiumo favore plaudebaiit om- 
iies pai iter, eo quod ecclesia recepisset ponlificem, 



bra rcvocato spiriiu intepescunt, oculi apertis palpe- 
brarum januis peregriniim lunien agnoscunt, vox ad- 
ducto aere de pectoris domicilio conflata profertur, 
gressus suis vestigiis rediviviis exlenditur, in anierio* 
ris fundamenli staium lola fabrica renovatur. Quid 
pliira? Tamdiu jncuit sacerdos in pulvere donec pari- 
ter surgerent, senex de oratione, infans de morte. Eece 
vita laudabilis, quae de alierius corpore necem preci- 
bus efTugavit, spoliavit tartarum spcm habens in 
Christo. Mors ibif jura non tenuit, ubi Hilariiis vim 
orntionis ingessit. Sed tanta res non potost nostris 
verbis plus ornari , quam ipsius meritis. Nunc vero 
memorandum est, quod supra pnetermisimus (m 
uno ms. praemisimus ), qualiter miracula reliqua hoc 



grex pastorem : et ac si omnes cum ipso tunc redis- G sobjecto miraculo cumulavit. 



aent ad patriam, ita sine illo se exsules fuisse deOe- 
bant. 

J2. Infantem tine baptismo defunctum suscitnt, — 
Itaque beaium Martinum iii vico Locogeiaco (5) no- 



(I) Plures mss. circa Dives Galliarum insulam : sic- 
que Boucheius legit, ac puiat hanc insiilam ad rupes 
Frimalicnsessitnin.llaiid prociil Rupella, uii Bollan- 
dus observnvil, viciim Yves et pnnteni dYvet exhibent 
tabiilo; iu Aiensio. Valesiii«; aiitein iu notit. Gallic. 
p. 590, 2, notat insulam Divam proxiinnm esse tum 
ostin Separis, tnm alteri insulx, qu:c latine Oja , vel 
Ogia vuigo, Chle-Dieu iiuncupatur. Quaiiivis mss. ve- 
tiistioruin auciorilnlc retiueainiis , GaUinarium tnsu- 
(am ; eaui lam«*n arbitramur aliam fuisse ab insula 
ejusdeni noniinis in inari Tusco sita , quam Martinus 
incoliiit. Alias Martiniis in ea Hilariuni exspectasset, 

nec Ilomaj lenlassit ei ncciirrere, si hac illius iter I) propriis manibus, ut decuil, venerand;o tradidit 
fuissei. Fnlso eiiain inhabitabilis dicereiur, quae a 



45. Abrw filias et uxori mortem precibus o6/tn«r.— De- 
nique ciim beatissimam Abram filiam suam , ad quam 
de exsilio destinavit epistolam, incolumem invenisset; 
alloquiiur enm, quomodo poterat dulcedo pniris el fa- 
cundia oraloris. Quid dlcam? Alloquitur illam Hila- 
rius, cujus eloquentine post ipsuni compararc nliquem 
vix audemus, nisi qiii fiierit Spiritu divino, ut ille , 
repletus : lentat cjiis nnimum, si vellet ntlingere spen- 
sum, quem patris gratin providerat (Mss. praeviderat 
aut pro^videret). Tunc libenter desideranterque, ut 
celeriler ei jungeretnr, opiabat. Quam voluniatem 
pius pater agiioscens, inlentus orationibus non cessa- 
vit,donec sine dolore, siue contagio, se prapsenie, 
filia de mundi ludibrio migraret ad Ghrisium : qiiam 



Marliiio fuissei habitnla. 

(2) Iii vulgalis , et tauquam si hmc insula. \n duobus 
probx not;u niss. tanquam pars terns non sit terra. In 
co^lcris, iit in lexlu. 

(3) Vetiistior e mss. Colb. ouam huc esse. 

(4) lt:i velus oodex Goib. Alii vero. antiquum men" 
dacium. Mox aliquot mss. o Hitarii dulcedo : ac deinde 
cuin edii. («il. medicamentum etmeriium. 

(5) Sulpiciiis hiijus itionaslcrii situiu nott longe ab 
oppido cssc iradit , j^ed tininen cjus silet : nec in eo 
scribendo consetniiini mss. Lcgere est iii vetereGolb. 
Locojaco; in nlio iion rcceiitiore Cnsalis Bened. Loco^ 
tejaco; in Compend* Locodiaco;\n pliirihus aliis, Le- 
gudiaco Sic et apud Bollandum hic vicus aliis Legu- 
diacus^ Tyacus et Goteloicacus dioiiiir, ei in Breviario 
Saruni Lugduniacus. Ipsc prsefert cuin edil. Gil. 7e- 



pulturae. funeris gloria, qu» melior habeiur qunm 
vita : quin qund terrse siibripuit, in coelum transmisit ! 
Vere , ut ego considero , plus fuii, quam resuscitari, 

tpaco. Ex dunbus prioribus mss. conficimus Loeoge^ 
jaco : adeo ui in primo exciderit litlern g, qiiam antl- 
qui voce non cxprimentes , fncilius eiiain in scriptia 
omiitebani. Ex altero aiiiem supplemiis liiteram e, 
concinente Gallico nomiiie Liguge. Non displiceret 
Legugejaco, 

(i) Edit. Gil. ad conversata arma^ quod deinde 
enuntiatur de defiincto ad vitain rcvocnlo. qnnmdnm 
affinitntem habet cuin iis qune de morihunda sanntt 
edisserit Venantius in vita S. Gennani , ut post fune^ 
rum pallorem fades m ruborem tranmet. 



195 * SCRIPTA A FOKTUNATO, LIBER L IM 

sic mori. Certa enim salus est , non conuminari pec- A Paire et Spiritu sanclo vivil et rognat Deus in sxcula 



catis. Quanti cuperent, relius cnm vita tradilis, talem 
transiium comparare, si mercatorem forsitan inveni- 
raii?Quid disiat inter viviQcati infanlis, et filix mor- 
tifieatae mysienum?Illum resuscitavit ad b^iptismumy 
laoc praedestinavit (1) ad regnum : nisi quod in illo 
jmUiuc spes peccandi restabat, kxc immaculata finie- 
nt. Quod cum vidisset mater bcatas Abrx, a poniifice 
poBtubt, ut et ipsa , si mcrereiur, erepu de niundi 
criinine, cum filia prapsentaretur ad regnum. Giijus 
voia considerans, asbidua oratione et ipsam ante se 
transmisit ad gloriam. Quis aestimaturus est, talem 
vimm ita dilexisse Dominum, conjugis et fili» af- 
fectu Gontempto? Tamen in hoc magi» illas amnsse 
cognoscitur, cum per ipsum lumini perpetuo transfe- 
niBtur. 

14. UHaru erudiiio. — Quis vero abundantiam ri- 
gtBtis ingenii contendat evolvere, autejus verba ver- 
bit valeat exxquare ? Quaiiter ille indivisae Trinitatis 
Ubros stylo luniente contexuit (i) , aut scripta Davi- 
iici carminis sermone coihurnatu per singula resera- 
vit? quam fuit in dissertione providiis , in tractatu 
profundus , per liiteraturam eloquens , per virtutem 
mirabilisy iii complcxioiiibus multiplex, in resolu- 
liooc subiilis , astutus jiixia prophetam, imo pru* 
dcBS , juxta Domiiii vocem ut serpens ( Uatth, x , 
i6)yC0lumbae simplicis gratiam non amittens. Ipse 
coBditi sal ingenii, fons loquendi , thesaunis scien- 
lias, Ibx doctrinae, defeiisor Ecclesiae, bosiium oppu- 
gnator. Cujus dicta qui legerit, non credet diccrc. 



sxculoruin. Amen. 

LN LIBRUM SECUNDUM FORTUNATI (I) 
PROLOGUS. 

DOmifO SANCTO ET MERITIS BEATISSIIIO PATRI , PASCeN- 
TiO PAPiC, ET IN CHRISTO FLORIGERA PERENNrfER CHA- 
RITATB VERNANTIBUS ECCLESIi£ PICTAVENSIS HABITA- 
TORIBUS FORTUNATUS. 

1. Profanh et Chriitianii alia atque alia icriptionis 
causa et merces, — Cuni veteres infidelium conditores' 
voluminum , eloquentiae sux pompam cunctis osten- 
dere, causa provocnverit opinionis inOatae : dum iiiter 
regnum vota seu ftmcra, id est, prospcra vel ndversa, 
B confuso vocis ordiiie,quodam modo visi sunt (o/. nisi 
sunt) cantare pariter et plorare : ut hiqui dixerunt, 
vel de quibus locutt sunt, saltem in libris viverent, 
etsi vacuis aciibus inaniter defecissent. Cur ergo me- 
lioris spei sollicitatus instinciu, patiar reticeri de 
suuimi confessoris viventibus meritis et victoriis, non 
sine, quod absit , viiidictae coelestis iocursii ; cum vix 
debita solverem, si de beati Hilarii indeficieniis lam- 
padis splendnre, infatigabili voce, die continiiata cum 
nocio paritcr decantarem? Qua vero vel irretitus 
inscltia, vel iinpulsus offensa, in ea voliintate sub 
gravi corpore persisterem ; ut cum iili decepti plurimo 
tractatu de resoluta umbrarum imagine nonniilla con« 
ficerent, et in pulvercm redacia cadavera falsis quasi 
laudibus aiiimareni,egodesanciis permanetitlbus, et. 



scd lonare (3). Hoc fuit ultra hominem sa|)ere, lam C quod est folicius, in rcgno Cliristi quotidie norenli 



caute de religione censere 

15. Sed qoi vult ipsum cognoscere, ejus exsilia (k) 
neffiorety merita rcspiciat, voluniiiia relegat, dicta 
perpendat, signa quoiidiana pcrcenseat. Qui dum su- 
persles fuit in hoc sxculo , aiit scripsit ecclesinsticae 
idei documentn, aut pugnnndo calcavit hrnrciica cri- 
■ina, aul petenti iribuit miraciilorum suffragia ; quse 
volenle Doniino usque in hodiernum diem ejus ora- 
ttonibui perseverant. Sed mea lingua non suflicit sin* 
gohiim de f ancto Spiritu, qiii per eum et operatus est 
et locutos, stcut illi dignum est, cunctn proferre. 

i6. Det mihi pius veniam, quia mulia prxterii, qul 
vix panca conscripsi (5). Ila beatus Hilariiis de prae- 
lentis saeculi viia , Valente et Valentiniano regnanti- 



bus, nihii referrem : prscscriim ubi diversa diversa- 
rum partiuin videiur esse causa mercedum : quod 

diffusior est hic liher in liunc modiim : Ne ergo pagina 
cum styli rusticitate neenon et toquendi ttimietate pro- 
l%:aus extensa vilescat, scribendi jam debemus construere 
metas; est tamen digmm ^ juveritque hoc unum tantum 
referre^ quomodo hujus sancli viri anima divini lumini$ 
fulgor migravit excepta. Tantum namque lumen £c- 
elealc dum infirmando obscurari coepisset , venerabilem 
virum Leonium ejusdem civitalis presbyterum quadam 
die secretius sibi acceniri mandavit, Ei autem idem sa* 
cerdos credulus et dilectissimus habebatur, Cumque tm- 
minentibus noctis tenebris eum exire^ et si quid foris oic- 
dlret^ sibi renuntiari jussisset : ipse voces tumultuantis 
adhuc populi civiiaiis se andisse revertens exposuit. 
Persistebat iiaque vigilans, juttique fiuem expectans^ 



bas, cumgloria migravit ad Christum, lerra ploranie, D animum novissimis ejusetcharitsimisexhortationibus re- 



ccelo gaodente, eodem Jesu Cbristo praestante qui cum 

(!) In ms. Colb. destinavit^ in Comp. transmisit, 

(2) Vetustior e mss. Colb. qualiter ille in divisa 
(forte, fn diversa) Ubros siylo tumente cont^uit. Com- 
pendiensis veni, Quaiiter iUe tibro$ contra Arii perfi' 
oiiMi promulgavit, quomodo tibrum Psalmorum per stn- 
auta cothumato sermone reservavit { ieg. reseratil ) , m 
Ayinnoraim etiam fuerit dissertione (ubi mendose excu* 
wm erat, tit discretione) paratus, 
.^(5)lnexeinplariConipeiidiensi hicsubjlcitur, Obiit 
'^emUm proffatus pontifexHHarius die iduumjannariarum. 
Reliquiw ejus Pictavis sunt conditte ; in quo loco hacte^ 
nus dfwna beneficia operatUur , ipso prasstantet qui vt- 
ff^t ctc. 

(4) Apud Gillotiiim* auxilia memoret, 

(5) In mss. ()ttob.,German.,Colb. ac nonnuHts aliis 



ficiens. Deinde tempesta jam nocte rursus a sancto ro^ 
gatur exir«, quidque auditu perdpere posset sibi jacenli 
ad lectum referre, Qui dum nullius sonitum vel mussita* 
tionem se sensisse renuntiat, mox splendor incestimabiHi 
claritatis^ quem Leonins se non potuisse ferre fatebatur^ 
per fenettram a parte altms ejusdem busilicw , in qua 
sanissimus decubabat^ infirmns ingreditur. Secundum 
namque Apostolum infirmatus came , spiritn potentior 
erat ; cujns anima, non qualiscumque , sed beatissima » 
eorporutibus sotuta vinculis egressa co ipso , til credi-^ 
muSf divince elaritaUs tumine suscepta, et in paradiss 
migrando perpetui splendoris amcenitatem intravit, Ibi 
nunc et semper preitosi lapidis diademate coronatus in 
Hmpiterna coeli arce felici perfusus luce exsultantibus 
sanctis lcetatur. Ita beatus pontifex ttHarius, etc. 

(i) In uno ms. Colb. additur et bic, tunc presb^teri.^ 
postea autem Ptctavensis epitco^. 



195 VITA SANCTl HlURll IM 

gcitliles frudum laboris sui in inani laiUum favore A iunuDaria &ui uediei 6ingulis'anttis viloe debilor irU 
voluenini consisiere; nos aiiiem oporleal illum in buia persolvil. 



beniorniii viroriim iiitercessione plantare, quibus liic 
verba si solvimiis, illic gaudia comfiaramus. 

2. HUarii muUa miracula aueiori ignota, — Idcirco 
reddat illi inobilis lingua pr.rconium, a quo prius 
pectora biinc conceperuni aflbctiim. Nam bonis ejus 
a|ierte credeinr iiivideri , si quae di; illo C(>gnovimus, 
silenlio videaiitur abscondi. Merito itaque com cxte- 
ris et nie de se loqui compellit , qui etiam motos ut 
loquaniiir absolvii. Sed quam plura supersics in cor- 
pore fecerit, vel «luaiita opcratus sit postquam aeter- 
iiain iii requieiu plaudentibus de sc Aiigolis adChris- 
tuin victor de muiidi certamine transinigravit , etsi 
noii potui annorum vctustate subripienle conliii- 



4. Lepron iuo mundMlur de pulvere ufmliri. — 
lllud qiioque nobiA est lam singulare miracnlum . pfo 
gloria coliatorts , ad memoriam populi revocandum* 
Nam cum a Cadnrcis venissent due bitniiiieft lepna 
maculia iinmulaii , spein suai salutis in baiicti Hilerii 
iiUerce&sione tundantes persistebant , ei de pulvene, 
qui ab ^us sepulero abatcrgebaiur , sua cum ftq«( 
lavantes capita , ei niembra reliquapeniiigentea,tiM 
diu sibi lalem euram fideiiter impenderont , doaec 
iuttroiitaiis ipsius ulcerosa varieias de oer|)ore, quod 
captivaverat, capiiva uiigraret : ut decepla suis iolft« 
tiis colorem, quem invaserat, inviolalum relinquerel, 
et quam aeeuin ailulerat , turpitudinis speciem boii 



gere; aitainen vel qu% praesenti tempore miracula ^ teneret. Post innnmerabilia iiaque vulnera , membrit 



inisoricors prxbuit, cupio indigenti meinoriae non 
fraiidare : ut quisquis b:ec fideli, sicut decel, auditu 
percepcrit. et pr;elerila se cognosccre gnudeat, et si- 
iniiia Aeri virtute courcssoris iii fuiuruin confidau 

LIBER SElGlIiNDUS. 

DEMIRACOLIS 8ANCT1 mLARIt. 

3. Probianus moribHndus sanatur. Igilur(!) Probia- 
nus cum dubio jam y\UQ penderet in fine , et spem 
convalescenda; iiirantiaeinors invida parentibiis subri- 
pcre festinarel , nec parvuli funus acerbum conside- 
rans, iiec desideria iiigemiscenlis senectutis s|>ertans, 
avida quidquld inveiiii extra sortein cuncta conclu- 
dcns, sola lanien iiitercessione beaii Hilarii restilerat 
nioribundo saluiis occasio. Quem Franco suus geni- 
lor , el Pcriciilosa matcr , qu» magis converso no- 
miiie, filii pericliiabaiur in nece , jam qiiasi deruncti 
pr.xmedilantes exeqiiias , cuin ingenii luctu et Oetu 
iii confcssoris taliernaculum detulerunt. Tunc sanc- 
Ins iHlarius ab auctore suo secretc arlis cxhibensme- 
Uicinam , consudus de dispendio funeris rcddere 
coiupendia sanilatia , subito membroruni fluentem 
rabricam verbo operanle erexil , et in statum prisii- 
num » taniiuain si nihil in ea fuissel s^dutiiniv refoi^ 
inavil : moique parenium hcrymfts laeiili» mole au^ 
perveitienie siccavit , gemitus voto snecedenie pne- 
rlusil : ubi jain per dolorem non erai , sed prge gau- 
dio , quod plorarent. Quaa poBiias , qus lormenta 
niors ipsa Hhic pertulit , quaiido illud , quod < 



Qinnibua iubUttrau eat cutis uoa : vultas ille 
diuiurnft deletua SQPde ( Mm. sordine ), aua ecapil 
in ambobus repingl ioiagine nec aguoaci quftlia fuor 
rat per iiifiriniiftlero. Per fi^lclissimuin namque Ifttft» 
crum pulveria , Piciftvia purifieus iiiia iaTeniua eel 
Jordanis : et non ipsi ad fluvium , sed ipsis Ouviuft 
bic occurrit. Ex quo tain prsdicabilis paluit miserftr 
tio confessoris , quodet laborem eis longinqui itinerie 
abstulit , et salutis voia porrexil. quam ioxsiima* 
bilium claiueruDt documeuu virtutttm, ubi scpukri 
immuuditi» mundaverunl inacuias lepras I Ci^ua hoe 
facere cura potuisaet artificis , ((ui de tali pulvore 
forrel beneficia mcdicinsc ? Ex qnibus Caslorius diftir 
conua el Crispus {M$, Crispio) subdiacoaui iostitib* 
Q tus, ad ejus obsequium usque iufinemsuum , per 
quem sanati sunt, adhaeserunt; etmerilo iiiiua ela|^ 
ruiil sustinere juga Domini a quo a peena liiMui sunt 
efliecti. 

5. ManuM cotifiacia Minadir. Quaedam puelia inhaoc 
vitam veniens , d^xlerain moriuam traxerai nfttura 
iorinaiitc et debilem manum in speciem glomi (i) eol^ 
legeraDt nervoruin fila contracu : fluxa suo sumiiio 
digiiorum telamarcebat(3).Tuiicoccurrens ad beali^ 
simi ililarii sepulturam , inlerceskione e]us vivaeibuft 
c»l ofQciis ordioaia : paulatim mobilis vigor ariicu* 
los siupentes et uugties (5) irrepsii. Post longa lenw 
pora mauus illi tunc naia est » cuui sensit inunerft 
confessoris. ExtincU manus veiiit ab ulero : viva r^ 
diit de sancti sepulcro. Ecce quam larga remiiuerft- 



bat invadere , sic amisit ? Profecto «{uando atlerum p loris est piet^s, ut quae natura nou genuity bic menk* 

bra supplerel. 

6. Cwco vitus redditur. — Nec illud quidem pne- 
terire convenil quod e»eo feiici posi vou successil. 
Nam cum ad beati Martini limina pro recipieodo iu- 
mine iiuenius properarei, ia saacti Bilarii praeierieM 
templum ingreasus est. Quo dom vigilias officio aolilo 
celebrarenl Clerici , mane faciQ , aperlis oculis , 
ipse diem coepit aliis nunliare » qui lioe semper 
egebat ftodire. Apud quem una semper aoa erat. 



victrix ferire non potuit , sese ipsam vicU percuaitii. 
Qui uroen Probianua poatea apicem promeruit ub- 
ihicre (2} pontificis, et iisqne in bodiernum diem ad 

(I) Boiiehetus c. 15, ct Claudius Boberiue liune 
aiunl esae Probianuin seu Probatianum episcopum 
bitiirieansam xxiv.quianno Pelagii Papaa S, Cbilde^ 
berii 44 , Chrisli 55o , subscripsit eoncilio Pari- 
aienai n , et biennio post praeriiit Parisiensi lu» 
adeoque attigit lempora Veoantii Fortuaati. Boi^ 

LANDUS. 

(S) Otlobon. ms. ponli/icafua Bituriceime : et moi« 
adtimina; ubi iu aliis, ad Immnariu. Simiiia eal loeua 
Vinautii Forlunati in viu S. Germani n. il, alii de 
moribuiuia sanau ait : Qum siugulU aania w(« tritu' 
/uwsoivii pro pretio. 



(I) Ita. ced. Oltob.; in aliis, glM. 

U)^ 



) Apud Gil. mareebatu. Uuc spocUt illud Forlii» 
iiaii in viu S. Germani n. ii, nervorum teia aa- 
texiiur. 
(3) \U unguentee ; an rig€9Ue$ f 



«07 SCAIPTA A FOHTUNVrO, UQEH 11. m 

tcnebras ilU S. Hilarius ca nocie purgavit. Qui A sancli limina, si vellel salva fieri , propcrarcl. Qiio 

illa ridens nuniio » ian(|iia0i cum ipso sanitaiis sux 



nanqiiau) videral ornamenia dici , coDpit illi novus 
«dI mir.T claritatis nasci. Tunc iili fabricata suut om- 
bU , qnaodo eoru^n vidcre meruit facturain , et ut ita 
dir.ini , quddam modo posi se iiii inundus est natus, 
cum racliis est agnitus. Ocus ad b^ati Uartiia ec- 
desiam fe$tinabai(l r accederci isie cum iu suo lenipio 
dignaius est illuminare. Quanta niicat gratia douato- 
ris qui pruBvenii desideria supplicantis l 

7. Chlodov40 jNTomUta lumin$ ac vocs vUiarin piw- 
s/o/tfr. ^ Quid etiam dignum referam de lam regali 
mysterio, quod ab ipso est in regem coliatumf Deni- 
qtie CldodoYeusrei dumcontra hsereticaiageatem p^g- 
naturiis, trmatas acies {i) commovisset, modia nocie 
Dieruit dc basiliea beati Uilarii lumen super le vch 



prn*v:alorc , lasta pcrcurrit. lilt dum in ccciesia psai- 
lerelur , siiniliier in ;ib>oluiiooe , die Dominico, qiio 
prxccsserat pcpiia, secut:i suni gaudia. Ecce consiie- 
tudinem paironi singularis amabilcm, qui ut iiiveniat 
qiiod praesiei, et caiisas eiquirit. beatuio llilarium 
ouinium corde » ore , voce canLandum ; cujus tam 
larga beBigniiasest , utnon soiuin sealicui non ab- 
scondat , sed ullro ingcrat l Veniaiuus ad aiios veno- 
randi frurtus miraculi. 

iOu In una pueliaplura eduutur miracuUL — Quac^ 
dam paralyiica , anuisaduUa pueiia non marito, sine 
vitU2 vivcbai ofiiciis. Cui intra funiis eitincti ccu^poris 
lauiuin super»(es aniina palpitabat , cl in loio cjuld- 



i»iens, adspicere , admonitiis iiisui»er ut fesiinaHier , Ji ^erc luioina quasi sola vigebanl , ae vclui luoriua in 



led noQ suie venerabilis loci orHtione , advcffstii lio»- 
tesGonflictaiurusdeicenderei. Quod illediiigeuter oth 
servans » et orationi occurrens» taiiia prosperitati , 
aliero pro se piignaltiro , processii ad iMilum, ut in- 
ira horain diei lertiam ulira humana vom sortir^tur « 
Ikimitiovictoriam. Ubi mulliludo occisorum cadave- 
rum collesei se visa cst erexissc (5). Ficce icrribililer 
formidanda prodigia , e[ delectabiliter amplecienda 
niiraciila. Parum ilii fuit pro solatio regis , signum 
luiuinis osiendere, nisi aperte monila addidisset el 
vocis. Similis quaedain conligil , Israelilici populi 
leinpore, hujus causa virtntis. Nam ibi columna ignis 
impuluin praccesserat , hic figura lainpadis adnionc- 



sc membra vigilauies eculi custodiebant. Nun iingua 
lorpeiis iutra palali camcram, volubilis (OUi^. m. 
VQcabulis) eicurrebai, nec imo ducla de pecture voi 
collnta poterai vcrba disponere : iion manus , cum 
soluia languesccrei nalura , debrla scrvilla dissolvc- 
haiftUequie pes iustabilis tnembrorum strucluram sus- 
lentabai (t): adhiic insuper lotiifts eorporis infabrieaU 
piassa torpcbat. Qnx in fesiivitale B. Ililarii inira ba- 
silicam posita , cum ingenii favorc spectantibus om- 
uibus esl erocta. Ih unius ergo dcbilis corporc mira- 
cula plura Sancius coniplevii. Att<!nuaia genuum ves- 
ligia roboravil , linguain rigentcm flexibiliiaii et fa- 
ciHtali vocis aptavit , ad usuin laniQcii debiles quon- 



ai. dam palnias arwavit , lineainenta visGeruiii graiia pii 

8. ilrfonoi debellat eiiani moriuui. -^ Ycllcm noKse, C niuu^ris animavii. Aliquando velus infaiis iii verba 



quod fuerit tanti ardoris secrctuiii mysierium , lain 
aunifc&le proiatuqi. Sed quantum ipso iuspirante vi- 
deor agnoscerc , non lacebo, Nain contra hierciicas 
acicft , sicul oiiin in eorpore , non cessavit Siiiritu 
diiuicare. (i) Quanta fuit illi semper pro cultu caiho- 
licx religioAis aviditas ; cum in re(|Ule posito, adbuc 
Mdliciiudiuis non desit ubertas? Nam qui tunc in sy- 
Bodoad confuiideiuluin bostcm verbalidoiia protulil» 
hie iu cainpo arma Iraciavii vicloriae. 

9. Mulieri manu$ arida redditur $ana, — Mulier in 
vico Tonaciaco , dtm aquam ad opus suym doporia- 
rei die Dominico (noo esi ineum nosse quo prmvenla 
peccaio ), manusejusgdtracia est, venarum arefaclo 
diftcur^iu. Tunc revehitLone commoniia est « ut ad 

(I) Noslri mss. ad fratrem eju$ beatum Martinum 
feeiinakal. 

(i) Sic rosf . Al editl, armatae kakerel aeiet. Deboc 
miraculu lcgendus Grcgoriiui Turon. lib* ii«c. 43, ubi 
Iradii Clilodoveiim quiuto ante oiortem iinno, adeo- 
ipte Chrisii 507 , eum Alarico Gotthoriim rege in 
«Mipo VucladieiMi deeimo ab urbc Pictavorntii mil- 
liario dimicasse » ac fuso eiercitu regem ipsum 
suapte manii peremisse. 

(5) Edit. Gil. tantajacuii in loco ut CQtlis ipte ob id 
wiiu» ul $e erexis$e in akum : interpolalionem sapit. 
OoU. el ms. Culb. Coilee ex $e vi$a $k mQtUium 
«TcnsM. Eipedilior visa est ieciio Gemeiicensis. 

(4) Boll. ui et mss. Otlob. ac Colb. hic adjiciunt : 
lle eredekai M emitra Aiaricum Arimwn ilerum be^ 
iemM rediH cemia»liQm, Gemet. Credebai mm eMra 
Bilarnm . Ariwmm Otfm ret^iue Qmmtim^ 



prorupit ; et quod esi con>picuuai , voce prima , lac- 
tis aliuienla qussivil. Ergo ui talcs cibos ante omnia 
posccret, quid aliud daiur intelligi , nisi quaodo sa- 
Oatn cst , luiic prius crcdidlsse se nasci ? 

)l. Cera ad Eilarii eepulcrum oblaia, — Necillud 
tain iidQiti my&terium obiiviojie noiia &ublrabatur. 
lta(|ua cum duo negotiatores ad beati basiiicam oc- 
currisiseat « bubeutes forinam ceroe quasi socialiter 
iii commune ; quidaiu ei his alloquilur aiierum , ut 
eam etsi uni parvam rem , tamen unto confessori 
vel libeuter oflerrent. Sed in cassuw sua verba in 
aniino soeii noieutis eipendit. Ipse Umen cun eodem 
collegasuo in oratione prostemitur » ceramque iliam 
occulio anie treinendi sepuicri cancellos eiponii. 
D Moyqiie ad omnem sequalitatem ceraa ipsius species se 
divii.it, et pars iiiius fidelis oblatoris accepu, pars al- 
lera , videntibus plurimis , volvendo usque ad aiios 
cancellos , nutu divino cum omui contumelia est re- 
pulsa : quasi nollct Sanctus invadere , quod alter iili 
devoius iiou obtulit : et quoniam seinper abborruit 
qiiad ei iide non veuit , Um cerius in judicio , qu:im 
misericors est in voto. quam incorruptibiiii arbiier 
claret ! Castior (a/. cautior) esl iste in eiaiuinati(4ie 
judicii , quam iu electione florum illa • quae ceram 
casU producit. Tunc itaque iile qui offwonoluity 
admistii crimipis so tosto confusus, et immensi pudo- 

(1) Yulgati , tiMiii^ronim miuae MMftiMMl ; oorri- 
guniur ci luss* Oua|>. et Colb* 



109 DE TRANSLATIONE 

ris reaiu perculsus est : vidensquc sibi a radice suae A 
conscieiitiae tnnlse lurpitudinis opprobria pullulasse , 
et in raciem suam occiilt» cognitioiiis racinora reve- 
lata adspexit , consideravit , ingemuit el flevit : ut 
saliem lacrymarum fontc rigante diliieret, quod 
corde delinquente foedavil. Qui poslea mnjora obtiilit 
exactus , cerae judicio cnsliganle. 

ii. Cereu$ nocie accendi ioliius. — Item cum juxta 
consuetiidiuem qiiadam nocte cereus ibi illuminatus 
fuissct , casu super sepulcrum ejus , qui inierces- 
sionc 8u;i(i) morluos viviflcat, ardens corruit : iia ut 
super marortem, quo cecidit, sinc Iffisione aliqiia per- 
arderel. Nam in quantum Tuit ccrei longitudo , cera 
jaceiis invenia est papyro consumpto : lanquam si 
confinium cera ipsa fecisset inter ignem et pallium , 
ut ab ipsa inveniretur defendi , per quam potuisset jg 
exuri. Attendite beneflcium. Oi obedireiur conresso- 
ris praecepto, quamseinper scit subdere (i), liic ceram 
ignis expavit , et qnam in ardendi auxiliiim sumpse- 

(1) Abest, mortuoi a mss. 

(i) Apud Boll. hic additur, et comumere. At apud 
Gil. ul obedtret prcecepto. Quam iemper scit iutnnde 
comumere , hic eeram^ etc. 



SANCTl BILARII 200 

rat , ipsa ei visa est repugnare. Sed inter hxc illud 
admonet potius ut dicatur , in virtute coiifessoris , 
quus deducit cera flammas exlinxisse , ct converso 
ordine illud a quo vorari potuit , prxfocasse. Diver* 
ssR species siiam visac sunt naturam mutasse : et oe 
quid incendia laederent , pnllinm pro marmore , cera 
fuit pro flumine. Sed quanluin est apud illum cerd 
lumen exiingnere , qui caecoium lumen acccndit? 
Aut cum ad alierius cad:iveris scpiilturam nculorum 
igiiem redinlegrat , quam facile crediinus dc sepul- 
cro proprio ui flaminas expellal ? 

15. Velleni adhiic insaliatus sacralissimi viri mira- 
cula quasi peculiariler dccantare; sed vereor ne unde 
meam cupio devotionem osiendere, auditoris animum 
fastidio nasceiite vidcar obturare. Da mihi , pie, ve- 
niain de textus hujus parvitaic, da casui culpam ; ne 
duin hominis cupio viiare fastidia , vid«'ar incurrere 
confessoris oflensam , de quo exigua dicerem , si li- 
bros iniplereni. Sed prdesumo plurim:i de te minut 
dicere, ut de le legere populum brevitas plus invitet : 
auxiliante Domino Deo nostro nunc et seniper , 
Amen. 



DE TRANSLATIONE SANCTI HILARII, 

PETRI DAMIANI SERMO. 



4. Gaudeamus et exuUemus, dilectissimi , dum ad 
recolenda beati Hilarii sublimia merita solemniter 
convenimus. Ipsa quippe nos insignis vocabuli digni- 
tas provocat , ut mens nostra spirilali Isetitia aff^ecia , 
plausibiliter hilarcscat. Nihilo minus et lioc digniim 
est, ut dum beaii viri iranslaiionem colimus, ipsi 
quoque meiiles nostras a terrenis desiderils ad coe- 
lestia transferamus : ut dum gleham corporis ejus, le« 
luemque pulvisculum tanto prxferri apud ' homines 
Iionore conspicimus , qiinntum gluriue pondus in coe • 
lestibus possideat , ubi verus et iiicomparabilis honor 
est, mens nostra perpendat. Sed libet jani transla- 
lionis hujus historiam succiiicte traiiscurrere , ut 
nuHi deinceps de prxclara solemnitatis hujus ori- 
gine prorsus expediat dubitare. 

2. Porro auiem dum confessor Christi Fridelinus 
beali Uilarii monasterium, quod in Pictavensi sub- 
urbio sitnm est, laudabiliter regeret, ibique sancio) 
conversationis insignibus disciplinis, et prxciara mo- 
ruro honestate |)olleret ; bealus Hilarius illi per vi- 
sionem manifesius apparuit , al inier alia nonnuUa 
hoc illi qundain vivacis imperii aiictorilale mandavit, 
ut videlicet ipse siniul et Pictavensis episcopus ad 
regem Francorum , qui tunc rerum moderahatur ha- 
beuis, incunctaiiter accedereiiC , et sumptus impendia, 
quibus ampliari et augusiius lieri monasterium pos- 
set, fiducialiter postularenC. Quibus verbis insuper 
iddidit» ut instaurato noviter monnsterio, locum sibi 
eanctus Abbas congruum provideret, in quo corpiis 
ejus, facta translatione, reconderent. (^ios nimirum 



felicis oraculi legatione perfunctos rex clementer ac 
benigne susccpit, eisque magniflca regise liberali- 
tatis muncra coniulit. A fundnmeniis ergo monasie- 
rium per latomos ac ca^mentarios denuo construen- 
p tes, et pollucibiliter insiauranles, ministri Domini 
tam diu coeptis indefessi Ial)oribiis institeriint, donec 
non modo surgenlis stnicturx machinain nd consum- 
mationein usque perdiicerent, sed etiain utriniquc pa- 
rieies , hoc est , intiis et extrinsecus radianlis Miisivi 
decore vestirent. In quo videlicet opere • nbi regii 
muneris siimma defecit , episcopus ex ecclesiasticis 
facultatibus supplere quod deerat non cessavit. Tan- 
dem ilaque monasterio non modo conaummat» fa- 
bricae struciura perfeclo, veruin etiam facerdotalis 
officii benedictionibus dcdicato, mox demoliti sunt 
tumulum , in quo snnctuni fuerai corpus humatum. 

3. Coiistituto igitur dic , in quo sanctn meml>ra 
transferrent, prxcedenle nocte, dum episcopus st- 
mul ei abbas in vigiliis et oraUonibus pernoctarent, 
repente conspicinnt , quod beati Aiigeli de tumnlo , 
qui jnm terebratus fuerat, sanctuni corpus educunt, 
et in locum , qui sibi praeparatiis fuerai profiriis ma- 
nibus inferunt. Ilis itai|ue peractis, bentus Hilarius 
sanctum Fridelinum per visionein admonuit, ut Sco- 
tigennm quemdam sibi cognatione propinquuin , ia 
ccenobii regimine subsiituerei, ipse vero nd Gnllina* 
riam insulam in honorem ejusdem beati llilarii aedifi- 
caturus ecclesiam properaret. Qui lieati sacerdotis 
imperio mox humiliter paruit, et non solum illud» 
quod jussum fuerat, aed et alia quatuor monasterui 



D 



SOI 



PETUI DAMIANI SKIIMO. 



202 



in ojiis honorcm cons^trnxit. Quainquam beali Fridc- x '^^^^ ^'^"^ rutilantia signa virlulum , et istis nrcrescat 



Ilni vita , in qua lixc rcferri perliibelur liisloria , in 
manus nostras nequaquam devenerii. Sed quod liic 
scriptuni est, Indicio fraternas relationis innoiuit. 
Haec igitur hujus sucrae solcinniiaiis est causa. Il^ec 
▼eneranda relebritatis liodiernae maieria, ul in traiis- 
lalioiie sacri corpori^ merito gaudent plebs devoia 
fiddium, cui dependit exsequias exercitus Angelorum. 
4. Porro autein ex occiisionc venerandx transla- 
lionis itujiis, et caciera beuli viri gesia nobis in mc- 
moriAni redeunt : ut quae longis ante temporibus siint 
peracla , noslris nunc reducia conspectibus quodain 
mofio recenlia videantur el nova. Mox enim ut dis- 
puliifc de ventTabilis viri gestis Incipimus, protinus 
occurrit mcmoriac, quam impenelrabilis Ecclesi:» 



feliciuni cuniulus meritorum. Fra.>leiea nonniilli li- 
deles idcirco post morlem tumiilis editoribus inclu- 
dunlur, ut sui memoriam vivemibus ingcranl , qua- 
tenus cis impcndere pietaiis otficia non omiitanl. 
Hinc est, quod sepullura vocaiur ex more memoria : 
scilicei ul per eani memorentur vivj, et percipiant 
refrigeriuni morlni. 

6. Sed qiiid esl, quod nonnulli Saiiciorum lanlo- 
pere siuduerunt suis providcre sepulcra corporibiis ? 
Abrahnm ncinpe quadringenlis argenli siclis a filiis 
Hetli spiluncam duplicem comparal. Jacob ei Joseph 
ad eamdem speluncam loiuin jam animi desiderium 
tenduni (Gen, xxni, 16), ei corpora sua post obitum 
illo perferenda deposcunt. Quid ergo esi,quod sanc- 



mnnis harreiicoruni lelis obsiiteril, quam insnperabi- B ^* Pairiarciis, qui se pnlvercm el cinerem esse per- 



lis pra-liaior perversum Arianorum dogma grniia ca- 
Ihnlicae verilatisobtriveril. Nec illud vacat, quod cuni 
adversus lisereticoriim perfidiam pugnaturus, Seleii- 
ctain hanri:v oppidum peieret , puella genlilis divi- 
Ditus edocta, sancli sacerdotis deisunliavitadvenlum : 
atqne ideii cum palre Florentio , totaque faniilia di- 
vini haplihniatis memit siiscipere sacrameiiium. Nec 
illud exeidit insigne miraculiim , qiiod in GaHinaria 
insola immanium serpentium veiieiiata rabies viriu- 
lein tum pra*clan Pontificis fene noii p<luit; scd lani- 
quani (ulniineo fragore perterriia, vilis etiain baculi 
melaro, quam ipse pra^fixerai, iranscendere non pru!- 
suuipsit.Sed el illuil niemiTiieconseqnenleroccurrit, 
qiiod tdeni egngiiis pontifex puerum sine graiia re- 
geiieratiMiiis ex>tinctum , iion niodo matri resnscita- C 
tnrn et incolnniem reddidit, sed ei vera: fidei rudi- 
mentis insiructum sanctae Eccle^i» filiis nggregavit. 
Hxf igilur, ei alia niulla virlulum ejiis iiisignia no- 
bis ex occnsione venerand.c hujus translaiionis oc- 
CQmint, qu:c nos ad antorem Dei et devoiioiiem 
pnpclari hujus sacerdotis acrendunt. Pbme cuin mul- 
lonim Iranslalio! es jusiorum sancla veneretur Ec* 
desiay qai* diligentia procurat^ sunt hoininuin ; 
qiianio devotionis siudio h.ec est sobMiiiiilcr reco- 
knda , qme facia est manibus Angelot um ! 

5. Sed quid est , qiiod Moysi corpus ipse per se 
Domiiius se|K*livit, el lamen sepulcriim ejus homini- 
bns in oiescere noluit; beati vcro llilarii corpus non 
modo comm bominibus per Angelos transiulit, sed 



spicue perhibent, qiii cerie eorpora et corporalia 
quxquc CGelesiiuin coiitemplalionc despiciunt , in 
Gliaiianaeoruni terrn corpora siia quiescere lanto de- 
siderio concupiscnnt? Cnr illiim proecaiteris mundi 
partibus qnieii suae pra^vidciit locuin , nisi qiiod liu- 
mnn:G saliitis anctorem illic noverant de suo seminc 
naseituriini ? liinc est , (|Uod Jacob filinm siium Jo- 
sepli obsecrai , diccns : Si inveni gratiam in contpeciu 
tuo, pone mnnum sub femore meo, ei fucies mihi mise- 
ricordian >.l veritatem, ut uon sepelias me in /Egypto^ 
sed dormiam cum palribus meis , et anferas me de hac 
terra^ condasfjue in sepulcro majorum {Gen. xlvii, 
29 et 50). Cur nuicm nd confirnmnda! spon ioiii!» in- 
diciuiii . Jnrob manum filii suppoiii i-ui femoribus |»e- 
tiit , nisi qnia illuni , qiii sninma veritas es^i , dc pro- 
prio semine propagniiduin cs^e co;:novit ? lilis igilur 
terrx finibus beaii virijim medulliliis aggliscebnnt , 
qiiam pcr spiriiuiii jnm cernebaiu Salvatoris vestigiis 
atteri , qiinm iii interioribus ocnlis jam videbant pre- 
tioso Dominici corporis sanguine purpurari : nt illic 
eoruin corpora suam expeciarent resurreciionem , ubi 
resurrecturuin es^ecognoscebantipsumbeatx resur- 
reciionis auctorem. 

7. Ad hiinc et nos , dileciissimi , pcrspicuam nos- 
trx meniis aciem dirigamus. Ad bunc dum peduin 
progressione non possumus , xsliianlis desiderii fcs- 
tinalione tendnmus : ei dum snnclorum quorumlibel 
reliqiiiis dignx devotionis revcreniiam exhibemns, 
ad illud unuin et singulare corpus nosirae meniis di- 



et lanti hoi oris gloriam el totiiis Ecclesiae reveren- D rigamus ouKjtum, quod in paternae niajestaiis glorin 



tinm suhliniavit? De Moyse qnippc scriptum est: 
ilartuns e$i ibi Moyses servus Domini in terra Moab , 
jubenie Domino, el sepelivit eum in valle terrce Moab 
eonira Phogor, et non cognovit homo sepulcrum ejus 
aiffK ifi prmeniem dem ( DeuL xxxiv, 5 e/ 6). Quid 
ts{ ergo. quod ille neseitur, iste vero quotidie cuin 
lanta gloria Christi:in:e devoiionis iiivisitnr? Quid 
esl, iiiqoam , qiiotl M< y.ses ab boniiniim notilia rr- 
moveliiry nlsi ut tollatur oeeasio. ne qui lam Deo ca- 
nis et familiaris exslitisse cogiioscitur, divinus hoiior 
illi ab Uraeliticae plebis perlidia prxbeaiur? Reiiijuo- 
nun vero Sanclorum corpora non celaniur: ut dum 
Chriftlianae devoikmls frequenlantur accessu , el per 
Patrol. IX. 



creilimus iiieflabiliter Bublimitatum. Illa nimirum est 
lerra, cui tunc beaii Patriarcba; atqiie Prophelx su- 
spirabaHt, lacie scilicci et nielle mananti. Lacsiqni- 
dem de carnis uberibus profluit, mel vero de superio- 
ribus venil. Et qiiia substaniia Dominici corporis ex 
Virginisvisceribus prodiit,divinitas autem ex palernn 
m:ijestaie d«*scendit; reetecorpus Salvalorisierra di- 
ciiur repromissioiiis. Qiia". nimiriim terra lacle sinul 
ei inelle fluere dicitiir, quia in Itedeinptoris nostri cor- 
pore et substnntia vere et dulcedo cst ineflabili^ dei- 
lalis. Inipso enim, sicui Apostolus ait, babiiatoninis 
pleniiudo divinitatis corporaliier, etalibi: Deus crat 
in Christo reconcilians nmndum sibi (II Cor. v, 19). Ad 
7 



203 SELEGTA VETERUM TESTIMONIA DE SANCTO HILARIO. 201 

lianc Tifenliam terram ille nos dignetur inducerc , A diilcedine satiemur, qui cum Deo Palre et Spiri:u 



f)iii lerroe noslrao morl.ilia non dedignalus est lolc- 
rare : qn.ilenus sic ibi hicte cl melle vescamur, ut 
Salfaioris n08iriprspsenli:i,ei melliflua diTiuiialisejus 



saticlo vivit ct regnai per otnnia sxcula saeculorum. 
Amon. 



SELECTA VETERUM TESTIMONIA DE SANCTO lilLARIO. 



Uieronymi ex epistola vi , ad Fiorentium, 
Interpreiationem quuqtie psahnorum Davidicortim 
ct prolixum valde librum de Synodis sancti Hilarii, 
quem ei apiid Treviros manu inca ipso dcscripseram , 
aeque ut mihi transreras peto. 

Ejutdem ex epinoia vii, ad Lcetam, 
Atiianasii episiolas et Hilarii libros inoffenso 
dccurrai pede : illorum tractatibus, illornm delec- 
tclur ingeniis , in qiiorum libris pieias (idei non va- 
cillet. Caeteros sic legai, ut magis judlicet, quam se- B 
quntur. 

Ejttsdem ex epitt, xiii, ad Paulinum. 
Sanctus Hilarius Gallicano cothurno atiollilur : et 
cum Grteci» floribus adoroetur, longis interdum pe« 
riodis involviiur, et a lectione fratrum sini|)liciorum 
procul esi. 

Ejusdem ex Apologia adversus Rufinum. 
Si aucioritatem suo opcri pr.TSlruel)at, volcns 
quos sequerctur osiendere; habuit in proinptu Hila- 
rium confessorem, qui quadraginla ferme millia ver- 
suum Origenis in Job et psalmos Iranstulit. 

Ejusdeni exepist. liixiii, ad Maynum. 

Iliiarius ineoruu) confessor lemporum et epis 

scopus duodecim Qiiinliliani libros et stylo imiia- 



el Pictavis genilMS, in llymuonim carmine, Gailos 
indociles vocat. 

Rufini de aduUeratione librorum Origenis. 

Hilarius Pictavensis episcopus, coiifessor fidei ca- 
thoUcae fuit. Hic cum ad emcndalionem coruin, qul 
Ariminensi perfidix subscripseranf, librum instruc- 
tionis plenissimsB c6nscripsisset, etc. 

Aliud ejusdem teslimonium vide supra^ col. 167, d. 

Augustini lib. vi de Trinit. cap. 10. 

Qnidam cum veliet brevissime singularum in Tri- 
nitate personarum insinuare propria, jEternitas, in- 
quit, in Patre, species in imagine, usus in munere. 
Ei quia non mediocris aucioriiaiis in tractaiione 
Scripiurarum et assertione fidei vir eisiiiit, Hila* 
rius enim boc in iibris suis posuii, horum verbo- 
runi, id est patris et iinagiiiis et muneris et xterui- 
taiis ei speciei el usus abditam scrutaius intelligen- 
tiam, eic. 

Ejusdem lib. i , contra Julianum , c, 5. 

Andi adhuc quod te possit amplius commovere al- 
qiie lurb^irc, et utinam in inelius coininutare. Eccie- 
six catbolicie adversus liaereiicos acerrimum defen- 
sorein venerandum quis ignoret Hilarium episcopum 



tus esi, et nuinero : brevique lihello, quem scripsit C GallumT Qui cum de Chrisil carne ageret, aitende 
coiitra Dioscoruin medicuin , quid in litteris posset qujd diierit. 

Et tib. II , cap. 8, n. 26, 37 et id. 
Aiidi et beatissiinum Htlarium ubi sf^et hominis 
perfectionem... In quadam vero homilia de libro 
sancti Job atlende ^uid dicat .. In eip^rfiiione aHtm 
prinii psMlmi idem doclor non dubilat dicere... Ga* 
thoiicus loquiiur, insignis Ecclesiarom doctor loqui* 
tur, llilariiis loquitur. 

Cassiani lib. vii de Incam., cap. 21, cujus verba 
exscripserunl Alcuinus Hb. iv, contra Felicem, ct Ra- 
hamnus Spicit. lom. i, p, 333. 

Ililarius vir virluium omniuin alque ornainenlo- 
rum ; et sicul viia, iia eloqueniia insignis : qui et 
j) magister Ecclesiarum cl sacerdos, non per sua tan- 
tum meriia, sed etiani per prorcctus crevit aliorum : 
el inier procellas perseculionuiu ila immobills per- 
siitii, ul per invictx fiuei fortiuidiiiem eiiam Coiifes- 
soris coepcrii digniiateui , in libro ndei primo testa- 
tur, elc. 

Vincentii Lirinensis in Commonitorio, 

Tcriullianus calholici dogmaiis, id esi, universalts 
ac vetusise fidri ptirum lenai, ac diserlior miilio 
quam fclicior, mutala dcinceps sentenlia fetil ad 
cxtremuro, qnod deeo beatus confessor Hilarius qno- 
dafii loco scriliil : Sequenti, inquit, errore detraxit 
scriptis probttbiHbus anctoriiaUm (in iiuUk. c. v, n. 1). 



ostendii. 

Ejusdetn ex epist. liiiix, ad Augnstinum. 

Apud Latinos autem Hilarius Pictavensis et Euse- 
biiis Vercellensis episcopus Origenem ei Eusebium 
transtuleruni. 

Ejusdem ex epist. cili , ad Marceltam. 

Miror te in Hilarii commentariis non legisse, eiciis- 

fioruin filios, credeittium popnlos interprelari 

Quid igilur faciaui? Tantum vinim et temporibus 
sais disertissiinnm reprehendere iioii audeo , qiii et 
confessroiiis su.c merito, el vit:f indiisiria, et elo- 
quentiie claritate, ubicuuiiiuc Rcmianum iiouicu est, 
prxdicatur, clc. 

Ejusdem ex epist. ciLvii, ad Amandum. 

Miror le hoc a mequsererc voluisse, cum sanc* 
tiis Hilarius Pictavensis episcopus undecimum librum 
coiiira Arianos hac qusestione et soluiione comple- 
vcrit. 

Ejusdem prasfat. in lib. viii, Comment. in Esaiam. 

Si flumeii eloqueniiae et conciiiiias declainatio- 
nes desiderant; legant Tulliiim, Gallionem, Gahi- 
niaiium , et, ut ad iiosiros veniain, Tertullianum, 
Cyprianiim, Miimiium, Arnobium, Lacianiium, Hi' 
larium. 

Ejutdem prtefal, iu Hb, ii. Connnent. ad Galaias. 

Hilarius laiinx eloqueniiae Rhodanus, Gallus ipse 



rs 



SELECTA VETEUUM TESTIMOMA l)E SANCTO HILARIO. 



206 



FacuufH llenmanemis lib. i, cap. 4. 



Si igitnr, Hilario quoque, docilssimo antilistc et 
foniMimo confes<ore, elc. 

Ejutdem lib, x , cop. 7. 
Iki^iuis Hilanus, Ariaiiorum potentissimus alque 
acciriiiius cxpugiiator, et consiaiiiissimiis fldel Chri- 
sri.iiiaPConfe$*orinepi$lol:i, qiiam de exilio scripsit 
cpistopis Gerinaiiiuc piimT el Germaniic secundai et 
prinix Belgicx, ctc. 

Ejusdem iib. conlra MocMnum. 
Rcprehcndere aiide:it llilarium prudenlem ac ino- 
dcralum gubcrnalorem Ecclosi9C. 

Coisiodon lih. de Inttil. divin. liu. cap. 17 et 48. 
Tunc in illo clioro sanciissinio Patium tibi cuin 
eligerc potcris, cura quo suavissime, colloquaris. Dif- 
Ocile diciu csl quam frequenli occasioiic rcpcria B 
Sciipiuras sanctas locis :ipli8siinis poteniesaperiant; 
ul subito transicn» discas. quod le i:eglig«nter pr.-c- 
lerii5>c coguoscis. Tesles suiil docUs*imi viri divcrsa 
bude prajcipui , qulbiis, velui slellis raicaiitibus coo- 
luin, fulgel Ecclesia : inUT quo< sancius Uibiriiis 
Pictaviensis urb a rpiscopus niiuia profunditatc subti* 
lis etcaiilissimus dispulat»r incedil, aliasque diviiia- 
rum Siripiiirarum abyssos in racdium rcveienlcr 
adduceiis facii. 

Venanlii Forlunati Ub. i, de Vita S. Martim. 
Elquiasnmmus apex lldei, virtuiis, lionoris, 
Hilarius famie radios jacnlabal in orbcm , 
Rile (fl) sarenlolii pcnclralia jura gnbernaiis 
Bucciiia lerribilis l"l>a lcgis, priKXO Umanlis, 
Pnlchrior elcctro , ler cocio aniciitior ouro, ^ 

Largior Eridano, Rhodano torrentior ainplo, 
Ibcrior Nil4) , gcneroso sparsior Histro, 
Cordis inuodaniis dociiis ruclare fluenta , 
Fontibus iugCBii (b) sitienlia peclora rorana, 
Mens (c) evangelici bi< bini plena libelli, 
Quattuor oie suo manans nova flumina iiiimdo, 
Ornaium Ecclesi» , polleiis diadcma coruscum 
Iii mcmbris Cliri»ti capilis velut iiifula fitlgens, 
Pcctorc belligerans, adamaniioiis arle topazos, 
Ad viriutis opus mens incoiicussa palxstris, 
Gemmifcr eioquiis, raaianlior orc lapillis, 
Doctor aposiolicus vacuaos ratioiie sopbistas, 
Degmaie, lucc, fide, iufonnans virtuie seqnaces. 
Hobtihus bic quoniam gravis insuperabilis esset, 
Duciiur exilio, (d) qua longa Seleucia tendit. 
Rcgis ct auxilio pdil (e) hiiic sua prajinia iniles , 
Cujus io abtceasu errori Taga Gallia cedii , 
El rcgio tiiiibut unta se Uirre movente. 
Hoc ulii prjcpropere liartiniis comperii , inde 
Coostituil ccliam sub vcrtice Mediolanl, etc. 

Es veteri interipiione. 
lliteriin cubat hac Piclavus episcopus urna , 
Itofefitor nostr» terrificus fldei. 

(a) Editi, «accrdotis. 

(b) Ed. sitientlbus. 

(c) Ed. Evangelii. 

(d) Ed. qum longa silentia. 

(e) Ed. bic. 



A Istius aspcctutn>erpeiites ferre nequibant ; 



Nescio qu:c in vultn spieula Saiicius habet. 
Alcuini Poem. 65. 
Hoc altare pater pnrsul Hilarius ornai, 

Nolus in orbe procul , doctor nbique pins. 
llac luat^is viclor meritis mcmoraiur in ara , 
Iiidila praiclirus milcs in arnia potens. 
Ilincmari de pradetl, c. 5. 
Sanctiis Lco ad Clialccdoneiise concilium confir- 
niaiiduiii ('ju>dcm B. liilarii lesiimonia inler catholi- 
corum doctorum excmpla etiam prima counumcrat : 
ct R. Gelasius ciini sicul ct S. AiiguMinum el Cy-' 
prinnniii alque Leoncm i^ivo llierouyinum, receptis* 
simum in calalogo Scripiorum ccclcsiasticoruni atqne 
illusirium compuiat. Scd ei de eo, ni notumest,a 
notissiniodiiilur, llilarius episcopus Romanorum lu- 
cifer, Ecclcsiarum lucerna et pictiosa lampas, puN 
chro aureoqiie ore loquitnr uiiiversa. 
Et cap. 25. 
Bcatus Hilariiis d<»clor cntholiius , qui proplcr 
cxcellcntem doctrinnm Romnnorum lucifcr appclla- 
inr. 

Lanfranci tenimonium videtit supra coL 53, D. 

Fulberti Carnot. cpitt. xxi ad Abboncm. 
Tu qiioque dereliquisii nos, saiicle pater Hilari , 
qui olim unitaiem Ecclesix Spiritus sancti gladio 
tucharis. 

Ex Saermnentario bibUoth. reg. 586 ^, m quo Sicm- 
uum Symbolum tine additione fliioque exttat, kal. 
p, novemb. Naiale suncti Hilarii. 

Adorabilcm (u) po)>uli, bealissimi Ileiaril antes'- 
titis festivitalcm solcmuiter recurrenlem , cujus 
lingua in s;cculo pro sancix Trinitalis acqualilate sic 
tonuit, ul bujus mundi psincipem miles Cbrisli 
prosterneret, ci in ccciesiis Rcgis aula victor intraret, 
Doniiniim volis iiberioribus deprecemur; ut qui 
eum iiiter diversas acies iia fecit esse sollicitum, ut 
reddcret inter beiln sccnrom , nobis conccdere di- 
giiclur, ut qnod in rjus hoiiore deposcimus, eo suf- 
fragnittc conscqui inere.imur. 

Ex eodem codice regio , necuon ex m». Mitiati Ao- 

toldi et Colb. 1927 fit prcffatione Mittw. 

Vere dignum ei jnstum esi gratias agere, voia sol- 

?ere, luuuera consecrare, Domtne sanc.te Pater 

11 omnipotcns a^terne Deus , qui beatum liilacium con- 

fessorem tiiuiii pra^elegisii tibi saciat» confessionit 

luac autisiitcm, iiigcnti lumine coruscantem, iiiorum 

leniiaiepollentem, fidci fervore flagranlem , eloquii 

fonie torrentem : ciii qiiae sit gloiiatio ( Reg. m«. 

glorificaiio , ) osteiidit concursus ad tumulum, puri- 

flcaiioincursorum, inedela laiiguenliumtmirandarum 

signn virlntuin. Qui ctsi hic natura fecit finem per 

transitum, illic vivunt Pontificis mcrita post sepui* 

cruin, ubi prseseutia Salvatoris est I. C. Dofflini 

nostri : per quem, etc. 



lesiiviute... recurrenie. Idem 

.„j,.„ S. Galiani extat in mo' 

dum oralionit Deo futw. 



(fl) F. adorabile 

eiogiumiitdem kal. in ms 



207 



NOTITIA LITTERAUIA 



m 



Ex ms. Missali S. Gaiimii Turon. 



Vcre digiMiin cl juslum est, .Tteiiio Dcus , qui B. 
llil:iriuni coiifessorcni hium cl scieiiti.T documenlis 
replcsd, cl viruiluiu ornamentis ditasli : (|ucm ita 
inuliimodo pietatisinibuisli, ut ipse tibi et nra el 
sacrificium ei sacerdos essct ci tcmpbim pcr Cliristum, 
etc. 

Ex Benigniano Missali ms. necnon yoviom,, Corb.f 
Colb., Reg, etc. 

Deus, cujiis niiseratione delinquenies mutantur 
ad vcniam , jiisii transferuntur ad palmam, qui 
infusus iu corde B. liilarii antislilis, quasi de tuo 
lemplo fidei responsa dedisii , conccde prnpitiiis, ut 
qui lunc inclytum Confessorem tuiim fecisli Ca^sarcm 
non timcre, ejus intercessioiie ab spirilnli boste 



A Ecclesiae tn;e concoidiam, mcmoriam glorio^am ; eo 
obrmciite, ul s:icrincium noslium ejiis neritis tibi 
efnciAttir acceptum : ( vel ul in ms. Remensis eccie^ 
siw ) ut sicui B. Ililarii confessoris tui aique ponti- 
ficis meriiis dedisii Ecclesi;v tiirc concordiam me- 
nioriamc|ue gloriosam, da ul sacrificium, etc. 

Ex ms, Missali S. GatianiTuron. CoUecia. 

Pra^sta, qua^sumus, omnipoters Deus, ut exccUcn- 
tiam verbi tui, qiiam B. Ililarius confessor gloriosus 
asseruit, c( convenienter inteiiigere valeamus, et 
veraciler confiteri. 

Ex Pontificali Ebroicensii ecclesia: , Bened. 
Deus, fundntor fidel , indultor sacerdoiii, congre- 
gatio plebis, sanctificaiio confessoris, qui beatum 



plebem proiegas obsecraniem , ut cujus solemni- B Hilaiiiim ( /or/c, ad hoc) ab bac armastl viriute, ul 



tate tiipudiat, ejus sit fida prece defcnsa. 
Ex iisdem mss. super Oblata. 
Universilaiis conditor, et bnmani pencris refor- 
mntor, annne, qua^sumus, omnipotrns Dcus prccibns 
nostris, ut qui miramur in Doctoro quod colimus, 
mereamur iu miiiierc quod placcamiis : el sictit B. 
Hilario confessore tuo atque pontifice dedisli , da 



tibi militiirct iii fide, concede buic familia^ pro se 
bunc intercessorem esse, qiiem roiis colil pontificem 
iu fide. Ainen. Sit apud te pro nobis exorator, qiii 
tnnc cnntra bnr^reiicos pro ic aifsiitit asserlor; ut tc 
retribiienie poinhn crcsc^it Innumcrns, qu'>d suda- 
vit in (ide saccrdos. Ille vos benedicat. Amen. Quod 
ipse. Amen. 



NOTITIA LITTERARIA 

IN SANCTUM HILARIUM, AUCTORE SCHOENEMANN. 
(miioth. PP. 1. 1. ;). 273-5594.) 

§ i. Vita. - Niitus csl Hilarius Pict:\vii in Gjillia slatoribus, omnem secnm communionem interdixit. 
sub initium sapciili IV, parentibus Ronflibns, noii in- Nnn iinpuuc. Nam Sainrnlnus, qiii plurimum gratia 
fimi loci. Qiiofactiim cst, ut opiiine lilleris et inge- ^ apud imperaiorem valebal, effrcil, nt Biterras (I), 



nuts discipl.nis, uiut tmic tempnris in Galliis era' en 
rum conditio, erudiretur, litleiaruinque assectniione 
jn libros sacros incideret, quorum pra^stanlia el im- 
primis scntcnliarum gravitatc cnptiis, se iix<»rem<iuo 
et filinm Apramnimiine fidei cl»ri>linn:c addixii. Prima 
quidem, ciunm in contiibernio Cbristiniiorum exegit, 
xtas ifariler nc tcmpns, quod gentilis ndiiuc traduxit, 
in obscuro Intct. Snmmuin erclesinstica^ dignitatis 
fastigiiim qnin eriidit'onc, mornm integritate el de- 
voio penilus religioni nniino meruerit, nullum diibiiim 
est. Num vero ab inferioribns clcricoriim gradibus 
sensim asc(*ndt»rit,nii snbito in sedcm episcopalcm sit 
evectus, divinare difficile sit. Ccniiis videtnr annus, 
quo episoopi scdein orcupavpiii, CCCI>, poni. Hila- 
rius boc officio imprimis sibi datuni existimnbat, 
fideni orthodoxam, qii.T audiebnt, conira Arinnorum 
▼exalionesdefendere; quod scriplis jn\U nc viva voce 
animoqiie inlrepido, scd nimio fervore nc vebemcii- 
tia nec ea ubivis, quam res imperii et ecrb^si» pos 



concilinm dftcrrnereiur, a quo nbcsse Hilariti pcr 
Conslanlium noo licebnt, qiinmvis quae tlinnnsio et 
ipsi iiitcnderentnr ibi pericula, farile prrvideret. 
Ergo quicquid in illo concilio pro Atbanasii et con- 
cilii Nica^ni forinulis coiitra Arianos ab eo profereba- 
lur, quod non nisi desiiltorie per illos fieri poterat, 
ad ipsum solum apiid imppratorem invidia opplendum 
valuit jussuquc Cmstnntii Pbrygiam iii exilium mis- 
siis esf, Rliodnno, Tolosa; episcopo, comite. Quoloco 
inimici ejiis liud dubie piiiaverant exilii popnam non 
leviter fore exacerbatim, quando non Plnygiam so- 
Iiim, sed omiiem Asiam minorem Arinnis plenamco- 
gnoscertt. Et accidil sane, sed mitigabatnr dobir Galli- 
canoriim episcoporum litleris, qiiibns vinculum ei com- 
niunionem intcremu ei ecrlesiam G -llicanam salvam 
fore ac inlegram, Satnriiinum contra in Ecclesi» j»o- 
cietatciii non admissiim iri sigiiifiiabant. Ilinc ade<is 
perscripsit /i6riim de Syuodis s. de fide Orienialium et 
libroh de Triuiiaie alisolvii. Anno aiiiem 569, ruin 



cebaui, priidentia praeslitil. Ac primum quidem iu ^ ci»iiciiia Arimini et S<'lt'uci;i; habcrentnr, Hilarius 

qiioqiie, incerium quoauctoreei impulsore, certe in- 
jnssii imperntoris ncciiiis csl. Ciimqite Anomoei vi- 
cissfiit, Constnniinopolim cuin legaiis syiiodi peiiit 
expcctaiiirus, Plirygiamnc aiiGallias repetere jubere- 



hac causa an 355. post com iiia Arelate et Mcdiolani 
an. 555 et 555, ccbbraia Ubrum unum ad Conslan- 
tium misii, itdhnrtaius imperalorcm, iit ortliodoxic 
fidei sc( tatores pcrseqni desisieret. Simul Sainrnitio 
Areluiis episcopo, Ursarioque et Valeiiti episcopis, 
Arianae factionis per Galiias, Pannoiiiam ac Moesiam 



(i) Be^ers in Languedoc. 



211 NOTITIA 

bori8geinis priinus (enlavii, scd saliii infeliciler Jolt. 
Jac, GrincBus , edilo an. 1570 llilariu Ba$. apud Eu- 
sebium Episcopium. Auspicalius cessit Jo, GiUoliQ 
Gallo Canipano in eJ. Paritiis apud Niveilium an. 
1572, facia, cui coniroenlaii» diicta al(|ue elegaas de 
rebus ad llilariuni speclantibiis, nec ntm stylo et 
scripiis ejus prjeniitiitur. Huc usque llilarius vuria 
vice ediius nibil incremenli quoad nunierum libro- 
rum ceperal. Mam spurium traclaluro Eiasmi.uias 
repeiiLc a Frohenio 1555, additum de es$entia el uni- 
lale palris et fiHi Giilotius rursus eiiaro rescidil. Jaro 
Tero 1598, novum opus, Fragmenlorum noroine, ex 
deperdila concilii Aiiroineiisis hisioria supersles, e 
bibliolheca Petri Pilhcsi per Nic. Fabrum foras daluro, 
el Hilarii res novo splendore, et temporuro istoruin 
in ecclesia gesia luce clariori collusiravit ; cui ne 
confuso ordine et implicaio rerum nexu onicerclur, 
cditoris perspicacia ct erudiiione caulum est. Nunc 
quoque ineunlc &xc. XVU, aii. l(>0o, societas typO' 
graphica Parisiensis animum ad parand^ro Hilarii edi 
tioncni appulii, et superiorum ediiornm bona com<' 
prebeiideiitem, et novis accessionibus e codd. mss. 
locuplctatam , qux per integrum pene saeculuro ob« 
linuil, aliquotics per eosdeni, et Colonioi AgrippiuiB 
ciiam recusa. Sed paruro magnifice de eadero sense« 
ruiit Benedictini, quibiis jam decus suinroum llilarius 
et hoDCslam conditioncm debet. Horum enim solerti 
diligentia, corypbaco studiorum Petro Coutantio efTec- 
tum est, ul ediiioni snb cxlrenium sa*c. 1C95, sidito 
splendore Parisiis facisc nibil fere in Ed. Veroiicnsi 
ab eruditissimo Marcbiooe Scipione Maffeio 1730, 
adornwta addi poiucrit, incriiuque ea inter prji^stnn- 
tissima industriai fratrum bujus coiigregatioiiis nio- 
iiinienta numerctur. 

SiEC. XV. 
1489. 

Mediolani, per Leon, Pachel. f. Hilarias el Augus- 
tinus de Trinitate. In fine : Impressuro Mediolani per 
Magistruiii Leoiiard. Pacbel, anno a Nativitate Do- 
miui nostri JesuChrisii millesimo quadringentcsinio 
i)ctoge6iroo nono septimo idus julii. Ad Calc. Am- 
gustini : anno, ut supra , septimo kalendas junii. 
Gharaclere gotbico, rotiindo et nilido. Tiluli et li- 
broruro numeri singuiis paginis insciipti sunt. S4XB. 
Hist. MedioL typ. p. DLXXXY. Pin. 1. p. 90. Prce- 
cedii epistola (1) Ge. Cribelliad Guid. Ant.^rchimbol^ 
dum, Archiep. MedioL^ qua ex unico, quod nancisci 
poiuerit, m urbe Mediolanensi boruin librorum exeiii- 
piari manu propria eos traiiscripsissc, quaiituro fieri 
potuerit, emendasse, suaque ipsius impensa iroprimi 
curasse scribit. Acceduiit auteiu prarter libros de 
Triuilaie, iiber adversus Coaslantiuro Aug. libii |i 
ad Gonstautium. Liber coolra Auxeiiiium et ipiua 
Auxentii ep. pur^aioria el iiber de Grgscite Sytiodis, 
quein, iuquit, fucuoda ilJa natio im adwJraia est« ut 
in propriaro Jinguam vertenduin curaverit. 

;S. /. cum Augustiuo de TriQitaie. VeneUis per P»- 

/1) Ap. sax. p. ccccxay. 



LITTEUAUIA «li 

X gAuro dc Paganmu ; 4. S. ililar.i Libri kii dc Trini- 
tate coutra Arianos. 

Smc. XVL 1510-1600. 
1510. 
Parrhisiis ap. Ascensium. f. Opera coinplura S. Hi- 
larii Ep. bac scrie coinpressa. D. Trimiate contra 
Arriaim 1. xii. Coiitra Conslantiuin hxreiicumlb. i, 
Ad Constautiuin Imp. 1. ii. Conira Auxeiitium Arria* 
num 1. 1. Auxentii Blaspbemi;e pleuaep. i. De Syiio- 
dis conlra Arrianos babiiis lib. i. Ad Apram F. divi 
liilarii ep. i. lii psalmos David commediarii scu li- 
bri II. In evangclium Matlboii lib. i. Venundantur ubi 
impressa sunt in sedibus asceiisianii Parrbisiis in tia 
regia ad divum Jacobum sub tribus luciis (1510). 
Prxfatus esi epistola apposiia oiiiicupatoria ad 

g Joannein rhedonen. antislit. et confessionis reginae 
Francor. auditorem (d, ex gymnasio plesseiaco Par- 
rhis. 7 id. jan. 1510) Itobertus Fortunaius Maclo- 
viensis — de Hilarii viia, scripiis et exstantibiis ct 
deperdilis corumque stylo. Al postquam libroruin a 
Gribello editorum meminit, hsc addit : Comnieiita- 
rios autem diios in psalmoruro explanationero Joan" 
nes Solidus cracovius, vir litteris et rooribus probaiis, 
adbortanie prxsertim Jacobo Fabro stapulcnsi, pbi- 
losopho roultis nomiiiibus laudato, ncri vigilantia et 
noii pauco labore e situ ac squalore redcmit. Poi ro 
tractatus iu Mattbxum ei epistolam ad Apram filiuin 
divi Hilarii , Guillelmus Parvus regiic coitfessiouis 
au.lilor e divi Benigni divionen. coenobio ad Badii of- 
ficiiiam, ut laiiuis cbaracteribus vir tain anxie latinus 

Q iinprimeretur, transmisit. Huic episiola; subnexitui 
ceriiitur epigramroa ascensianum ad Guil. Parvuui. 
In hne epiuobe, ad Apram, f. xciix, quo priiiia 
editionis pars finilur, hjec leguntur verba : Explici- 
ium est opus saiicti Hilarii cpiscopi de Synodis : cunc- 
lis orthodoxtc religionis zelaturibiis, cutn utiie tum 
necessariuin. In Arianos inque prxvaricalores Aria- 
uis astipulantes. Impressum solerii opera in .'cdi- 
bus Asceiisianis ad quartiim idus septembres , 
Ann«) MDX. Explanalio psaimorum» Alleram qiiasi 
constituit partein, tertia inchoatur, Tabula canouhm 
evangelii Matthan. IHi finis hisce verbis imponi- 
tur : fol. XXXV. a. Finis tractatus Sancti Hilarii 
episcopi in M&ttliaeum, de quo veius hoc extat epi- 
grainma : 

^ HiLAiui boc opo9 esl digestum pfesulis ore : 

<jui JuQxit veris ediia cuin typicis, 
Snppasuit sacra i^atratis verba figur» 
Quae leiii scripsil myslica disseruit 

Recentius de Divo Hilario disticbon : 

GaUoruin columen, GaJlus nou Gallus, at beros 
Eilarius ductus, docia per ora voiaL 
Impressum est boc opus quauta roaxiroa poinit dili- 
jgentia pro exeroplariorum penuria in xdibus utque 
impensis Ascensianis , aiino saiutjs nostree MDX» 
ad kuiendas januarias. Cod. fol. b. brevis legitur mir- 
ratio de viu et operibus B. Hilarii per spanhemmsem 
(Tritbemium Abbatem). 



»5 



15i3. 

Bas, ap. Froben, f. Iloc lilulo 
Pio Lectori S. I). divi Hilarii Pictavorum episcopi 
luciibraiiones per Erasmum Roierodamuro non me- 
diocribus sudorlbus emenJatos, formulis nosiris, ope- 
raque nostra, quanUim licuit, ornavimus. Priorcui 
editioncm nou daiiinamus, sed quid iniersil , ipse 
cogiiosces ex collalione, lector optime, simtilque va* 
lebis. Caialogum reperies in proxima pagclJa. In 
officina Frobeniana apud inclytam Basileam. Anno 
NUXXIII, mense fcbr. 

EKliibcniur libri eodem ordine acin supcriori edi- 
tioue, nisi quod Coionient. in psalmos lomum se" 
cundum consliliiil, qui simul indicem cujusdatn eru- 
diii in omnes iibros coniplectitur. De iiovo ncccssit 



IN SANCTUM HILARIUM. il4 

A De<* Erasmiim Rolcrod. haud fuediocribiis sudoribus 

Jo. Frobeniug emeudatse, nunc dcnuo vigilauiissin^o et 9d plura 
exemplaria per D. Martinum Lipsium iuillais et r^- 
cogniLne. Pagina litiili aversa post Cal. in superiori- 
bus coiitenloriini b:i;c leguntnr : i Additum erat iio- 
bis illud ageniibus scriplum quoddam, bunc tituluin 
prx se fereiis. llHarli de Patris el FilH unilat^ : imi^ 
comperimus id non csse novum Hibirii opus, scd 
rbapsodiam studiosi ciijuspiain, parlim quidem e sc- 
cuiido dc Trinitaie libro, sed maxima ex pnrle e 
nono coiisnicinaiam, omissis ei addiiis quxlibel, ut 
salis npparcal, ciim quisquis boc ausus est, voluissa 
lectdri facere riiciiin. Attexuii appendici^m de variis 
Cbrisli cognoniinibus, ex auctorc nescio quo, naiii 
pbrnsis plurimuin dissonai ab llilnriana. Nos vel iii 



bymnus ad Apram filiam, sed una cuni epi^tola ad B boc relinquendum duximus, quo perspicuuin Hai* 



eanidem pro noibis declnratus. Cxterum prcflxa o.si 
buic edilioni famosa illa ct Pontinciis invisa epiftola 
dedicaioria Krasmi ad Jo. Carondiletum Aicbiep. 
Pavor., iii qua de interpolationibus in llilarioa mu|- 
tis inde sasculis commissis et muitonim temcre ausls 
aeerbe conqueritiir, singuiormn scriptorum argumcn- 
la, causas et origines tam libere qiiam periie exponit, 
denique de ipsiusllilarii ingenio qc moribus iia dispu- 
lai, ul mifaremur juro profect », si inier probibitos 
iibros uon relain esset b.cc Hilarii cdilio. Moderaix 
suni BeMediciinorum de prasproperis iilius judiciis 
querel^. 

15i6. 
Bas. ap, eumd. f. Erasmiana repeliia. Cnyciis, qui 



quid sil titulis credere : nec sinecausa in pnefniioiio 
dest^miacbari ErnsMium, in eos qui sibi nibil noii 
permiilunt irt celebiiuiu vlroruiH miuiuineniiSr Ac- 
ccsserunl ergo de esseiiiia Patris etFiliilibor» l(pisi»- 
la ad D. Aureliuin Aggustinuiu de relictuiiD PAilagin- 
n» bxTeseos, altern ad eiinidem, iii qua proponit n|j* 
quut qiiiestiones. Kjusdem carmcn io Ceneiiim ad 
Leonem jiapam. Oe suis curis Lypsius iifoiier ea, 
qu»} tilulus pru'ferl, iie veibuium quidum. Benedic^ 
tiiii vero judicnnt, noii iiegaudam esse in mendis ly • 
pogra|)bicis einnciilandis Lypsii yigllantioni : sed in 
conquirendis ac receusendis mss. euram posuisse bmge 
minorcm, quam in excogiiandis conjeeturis, iq qui» 
bus non semper, iino raro felix fuerit. Reprebeiir 



editlQoem primam Erasm. igqorai, Inudat 1516 ociili C dendus qiioque videri possit in eo , qiiod Mincum , 



baud diibie errore pro an. i5i6. Tertia vice repciita 
est ibidem fx Frob. off. io55. 

Bwleac. f. D. Hllarii Ep. Pictavorum de patris 
ei fibi unitate et quorumdam locorum Scripinra! S. 
iAlerprelatioue , in Antidoto contra diversas hasreset 
p. 85-91. 

i544. 
Parisiis ap. viduam Carolam Guillard. f. D. Hilarii 
opera ex recensione Ludovid Uirosi. 

Hxc Mirxi editio omniMin , que anie et post 
prodiere, licet nostro judicio cnstigatjor, ita tamen 
rara est, ui instratis pluribus Parisianis bibljoibccis, 
eam ({e^egere nos ^osse \^ffi desperaremiis , ciim iu 



qiiem certe ignoras^c verba modo allata credere pro- 
hibeiit, penitus neglexerit. 
1570. 

Bas. per ICuseb, Episcopium el Nicolai fratrts 
hwredes. Eadem repeiiia. Accessit Jo. Jasobi (iry- 
nasi vila S. IJilarii kal. npiil. A. MDLIX. p^r«cri|^ 
ta, quae acrcm Gilloiii et Benedictinorum censur^m 
passa est. 

i57«. 

Parisiis ap. Sebast. Piiveilium. f. U. HiiarJi — 
opera, ad plura excmpUria C4diat4i imne accMrnti^r 
sinie restituta : ex editione Joannis (iHbtii C^n]t 
pani. 

Pra^miititur commenlatio , in qua primum ve:- 



niagno Carmeliiarum couveniM offendimus. Erasmi D "iunt, qu£ ad ililarii bistoriam speislant, ex WVm 



Jaborem plurimum laudavit Lud. Mirasus, ipse dili- 
g«>ntin vicit. Nam scriplis exemplaribus accurnle col- 
latis, qMidquid jn eis a Frobuniana ediiione diver- 
suin nacius est, non minore cura nptavit. Plurimo^ 
codd. n^iras anti']uitatis se conttilisse tes^;itur» nnos 
nominavil Victorinos, qui cerle antiqu.itatis titulo 
a multis loiige superaniur. Ex endcm S. Yicloris 
bibl. emit librum de essenlia Patris et Filii^ duas 
ad Augustinum epistolas nc Meirufn in Gcnesin. B^- 

5EDI». 

1550. 
Au. ap, Hj^. froben. et Ific. Epitcopium, D. 
Hilarii P. fl, }^bm\qa»s qiiomuo^ exjapt, plim per 



aliorumf|ue velerum scripiis collecla ; tum df^ ipsjjijs 
stylo et scriptis dibseiit; ac postiemo |ocos syspcrtos 
noiat , et nunntum polest , l)enigue iiiterpret >tiir : 
opiis pro illa aelate exquisitum et laiide dignqmy 
quamvis pcriuulta iu co re|>erii'e sit, quoi b'isU)ria^ 
jain limatiori atqiie accuraliori assneracips no/^nibil 
ofTendan^ Cominenlniioni Uv^X l|i|arii aliquotelft- 
gia, ac vitnm per llieronymuin ex lib. de SS. Kccl. 
per Forlunnliim ct Gregorium Turoncnsem, nec non 
Peiri Daniiani de traiiiililione S. Hilarii sermonem 
adjccil : libros aulem de essentia ac dc unilatc Pairis 
et Filii, ccntouibus duntaxat ex quibiis eonstant no- 
latis, supprcsbU. tiX, ^^\m^ v^\vi^\w^^^>& ^^wsfiigvssi 



215 NOTITIA IJTTERAKIA 2IC 

SS. locis suain probavU diligcnliain : at illibalum K Schleichittm. 8. Iliiarii Garmina, cum notis M. Joh. 
-prorsus reliquit textum, in quem etiam Nivellii incii- Weiizii. 



ria menda irrepserunt non pauca. Benedd. 
1578. 

Batileos. 8. D. Ililarii E. P. de S. Triiiitate frag- 
mentum ; in legntione Imp. Manuelit Comneni ad 
Armenio$9 p. 601-605. 

4598. 

Parisiit ap. Rob. Nivelle. 8. B. Ililarii Pictavien- 

%U E. rraginenta ex o,)ere historico, nunqiiam aiitea 

edita, ex biblioiheca Petri Pitlicei, ct ejusdem P. 

PitiiODi \ita, studio Nicoiai Fabri. Cut. Bibi. Reg. 

p. 564 el 570. 

SiBC. XVII. 

4605. 

Parit. iumptibut soc. lyp. sub inngne magnte Na' g 
vit. f. D. II. P. E. Opera ; ex collntioiio vett. codd. 
emendata, variis lectionibiis illusirata etqiiorumdam 
traciatuum accessione locnpletata studio et cura Joait- 
nit CHiotii, G. 

Typograidii, quid in hoc negotio a se prxstitiim 
sit, evplicant bis verbis : c Primuin, inquiunt, :ib eo, 
qui pra^Iegere preliMpie adornare libros excudendos 
soiel, Hilarii o|»era curavimus cuin optimis qiiiUus- 
qne niss. conferri, qiios iiobis — siippedit.trnnt ad 
libros de Trinitatc Nic. Faber^ ad Traci. in psalmus 
Jacobut Bungartiutf ad coiiim. in Matt. recensen- 
dos Pauius Petaveus Sen. Paris. Dcinde vtTO cuni 
adsciiptis ad oram mar^inis variis leclionibus suain 
nobis operatn vir quidem dociissimus non deiiegasset, 



1654. 

Parii. ap. eo$dem typogr. f. Reru^^a prima, Lee- 
tionilius tamen variantibus, qu:c atiiea ad falctMn 
rcject» erant, propnis locis aptaiis et »d marginein 
adscriptis. Sed qiiod nuijor laiis esi, lectii>ne<i, quae 
In prioribus editioiiibiis obii.UTant, a primi* vero 
ed. citratore loco iiiale eraiit inoia;, non semel rcvu- 
caisc sunt. 

465i. 

Pari$ii$ impens. tofieiat. typogr. iibrorum cfficii 
eecle$ia$tici jutsu regis con$titut(e. f. repctiiio pne- 
cedenlis. 

!6'15. 

Paritii$ Exc. Franc. Muguet (Regis Cleri Gal- 
licani et illusiriss. Arcbiep. Par. lypojir.) f. S. II. 
P. E. opcra ad maniiscriptos codires gailicauo^, ro- 
manos, belgicos, nec non ad velcres editioncs casti* 
gata; aliqnot aucla opusculis, pncviis iii locos dt(fi-< 
ciles disputatioiiibiis , pr.Tfationibus , admonilioni* 
biis, noiis, nova S. Coiiressoris viia, et copiosissiinis 
Scriptiirarum , Rerum • Glossarum indicibus locii- 
plp.lala etillu>trata, ttuHio et iabore Monacliorum Or* 
dini$ S. Benediclif e Congregatione S. Mauri. 

Egrogia prorsus Benediciinoruin opeia efTeclum 
est, ui llilariiis iioii modo pin ior el emeiidatior pr^^di- 
rei taadem, sed et inlelligerctiir faciliu^ et h^eretur 
commodius. Textum eiiim sumnia coiisideraiione 
adbibiia ad codd. mss. in iinum conspiraniium Adeni 



ut earum deleclu habito, quaj jam receptis praiferen- q expre^scrunt, varianlibtis, qiiarum ingentem copiam 



&M viderentur, reliquas expuDgeret, visuiii est etiam 
ab altero impetrandum, ut eas, quie in superioribus 
editionibus toleraUe rueranl, sub libri calcem colli- 
geret : ne forte a te ill c quoque desiderarentur, sive 
quod earum verbis alibi citata testimonia qu«dam 
possent occurrere, sive quod utruin bis novis postlia- 
bend:e fuerint, judicio tuo velles expendi. Adjeci- 
mus praeterea fragm. ex op. bistor. quae an. 4598, 
{apud Ambro$. Drouar. Nic. Fabri opera (4) v. c. 
P. Pithoeus publici jiiris fecit, el exscripios ex iisdem 
mss. libris Traclatiis in psalmos xiii, xiv, cxlix et 
CL. ) — Nec tamen multo puriora H. scripta his 
curis prodiisse, Benedictinornm est judicium, sivc 
qiiod is, qui Yr. lectt. selegendis operam suam com- 



ex omni Gallia, Britannia Italiaque conqiiiMverant, 
ubi minus tuia Yideretur casilgaiio, iii maigine ap« 
positis. Rationem vero muiatarum piistinarum loc- 
lioiium notulis snbjectis sat fre(|ticiitibus Cquihus 
tamen neino lectorum, ut ipsi veriti sunt, irasceiur 
pu(o ) explicaverunt. li.^dem noiis iliiistrantur et cx- 
plicantur locutioncs inusilatnc, implexx phrases, sen- 
tenlix siiiguiares; ex ariornm eiuditorum operibus, 
quicquid ad gesiorum, qu;e Hilarius atiingit, noli- 
tiam faciliorem condiicerel, allalum ; loca pugnaniia 
aut suspecta composita ei ex ipsiusmet potissiniiim 
verbis ab errore vindicata. Momenta qu;cdain cele- 
brioia aut diffleiliora in prolegomeiiis curatiiis expe- 
dita sunt , ti^ ip$iu$ scripta non priu$ offerrentur , 



modaverat, judicii fuerii non admodum exquisiti. p ^„3^ praecipu:c suspicionum ncbuIaB prorsus fuis- 



sive perfunctorie hoc obierit; ita saepenumero muia- 
visse, quae retinenda fuerant, et contra qux fuissent 
inuianda, retinnisse eum notant. Sed et Parisicnses 
typographi, inquiuiit, qui quod artis sux non erat 
aliunde mendicaruiit , ita neglexerunt, quod erat 
industriae sutne, ut eorum ediiioiii prae multitu- 
dine mendorum, facile anteferendse videantur Basi- 
leenses. 

4647. 
Coionia Agr. f. Recusa Parisiensis novissima. 

46^5. 
Franeof. ap. Dan. et Dau. Aubriot et Catpar. 

(1) iia insenum BeaedicU 



seni dissipalae. Quod ad commodiorem operis usum 
atiinet, praemissas habes singulis operibus admoni- 
tiones aut pr.tfationes, in quibus quicquid ad operis 
occasionein, tempus, scopum, veritatem et id genus 
alia spectant, ipsi explicuerunt, subiiexa etiam inter 
dum totitis operis synopsi. Praeterea argumenta bre- 
vibus summariis in ora librorum indicata» tractatus 
ipsi in varios numeros sunt distincti. Ordo toiius 
volumiiiis is est, ut praemissa epistola nuncupatoria 
ad Card. Cies. EstnBiim in prmfatione generali de 
edd. opp. Ililarii, operibus deperditis, causis obscnrali 
sermonis Hilarii , denique de fine bujua cditioois 
disserant tum diniciliorM flilarii senteDiJas, qualcs 



217 



IN SANGTUM HILARIUM. 



218 



snni de conceptione Clirisli, elc. difTuse cxplicarc co- x geiitiam el litrpiliidinem typographos Yenctos etiam 



nentur monaclii eruditi. Quibus omnibus triplex vi- 
ta Hllarii, 1** ex ipsius scriptis collecia, V ex Hie- 
ronymo et l* Fortuiiato auclore , lihris ii , nec 
iii*n Peiri Daini mi sernio de translatiunc S. Hihirii 
suhjicitur. — Opera Hilarii hac serie sesc excipiuiit : 
Commenl, in Psaimot in Matlhteum, /. xii, de 
TrinHale. Lf6. de Synodis. Retponsa apologelica 
mi reprehensore» superioris libri (hic priinuin edita). 
Ep, ati Ahram, Aymnus ad eamdem. L. i nd Cons- 
taniinm. L. ii ad Conslawium. L. conira Consl. L. 
contra Aujrmtittm. Fraymentum libri , fvi quo hit- 
toria Ariminensis et Seleucia: tynodi continebatur. 
Fragmenta ex aliit operibut. Porro appiMidici» loco : 
Carmen in Genesin. L. de Patrit et Filii unitnte ; 



in alioruin PP. operibus prodidisse , opportune 
observat. Nos in Tertulliano eain repreheiidere nie- 
niiiii. 

1.51. 
Bononice. 4 mai. S. Uilarii 'ep. Fici. epitlola Pa- 
ricnelica ct serm^) de dedicniione ccrlesix Hilario iri- 
hntus, niinc priiniiin cdila a canonicit regulanbus 
S. Sntvalorit in Vell. Lalinorum opuiculit nunqumn 
anlehac edilis Tomo ii, p. 58-185. Ediior est Jo, 
Aioytius Mingarelliutf sed commentarii et disserta- 
tioiies tn^s, in qnibus niiurio illa epistoia vindicalur 
et locn dimi:iliora (^us illustraiitiir , Jo. Chiytoti. 
Trombelli esse, Fellnis profitetur, cui doctam disser- 
talioncm, iii f|u:i eaindein Hilarioereptum ivit, debe- 



L. de euentia Patrit el Filii; Fides Alcuini sub no- g miis, Ronifc 176i, evnlgaiain hoc tiiulo : De episioia 



nune, HHttrii gragcc versa; Nic. Fabri prTralio in 
IVihrii rraginent:!, notiilis ad oram a Brnedictinis nds- 
criptis; sylhihus niss. ad qiios recognita sunt H. 
opem; Iiidex triplex locoruin S. S. rerum, seiilenlia- 
rain elglossaruui. 

S^c. XVUI.— 1730. 
Yeronie. ap. Pelr. Anl. Bernam et Jac. Vnllarsium 
uifo/. 2 vol. Hilarii — opera , studio et libore 
luonacborum ordinis S. Beiiedicii e coiigregaiione 
S. Uauri castigata, aucta aique illustrat:i. Niint; vero 
librisde Triniiate et comiiientanis in psalinos ad bi- 
nos capiiuli Yeronensis codices, anliquitale ac prai- 
staiitia qiio suis ad hanc diem co{;iiiios Hicile exsiipe- 
rante^, diligenter exaclis, alque ocio inaxinie vaiiun- 
lium tractatiitiiii adjectione htcupletalis. 

Curavit celelerriinus Marchio Scipio Blaffeius, cu- 
jospraefatio codd.duorum Veronensiuin antiquissimo- 
niro ciopiimoruin de>criptionein et speciinina sislit 
ei ad calccni ncto in psalinos llilai ianos traclatus cx- 
Iiibet, ali editis valde recedentes. Cx^lerum ratio liu- 
jusedilionis ea e>l, ut intcgra reeusa Benedictinornm 
opera, li^ri de Trinitate ct coinmenlnrii in psnlmos 
islonini codd. ope, iibi inlo fieri paierci, resarcircn- 
tiir, reiii|U:i lectionis varieiate textiiiaBenedictiiiornm 
notis se|iarntim supposil:i et numeris distincta. Con- 
luht dictos codd. ad edilionem Benediciinorum Jo- 
sepli. Blaiichinius, Yeronensis, Eccl. tunc canonicus 
etbibliotn.carius. 

1753. 

Parisiis in-foL D. Hilarii Ep. P. Iiiterpretatio ali- 

quot p^aiinorum (xv, xxxi, xli) h:ictenus inedit:i, 

ex rosto Aquicinctensi. Accedit ex eodcm codice ser- 

Dio in die Pa^chatis, in qiio Ps. cxlix explicaiur, qui 

si Hilarii saltem antiquissiini scripioris esl ; m Gdm. 

MAaTENE ET UrsiniDubandi vcI. Scriptor. CoUect, nm- 

pliss, /. IX, col. 55 usqiie ad 84. 

1749. 

Tenetiis^ apud Jacob. Capellali. in-fol. tomi II. Hi- 

larii opcra secundum Veronensom editionemexpres- 

sa. Commemnrat hanc ed. Veronensls repetitionem 

Celcb. Oberttmr, Sed ita negligenter tractaiam ac vi- 

tiis inqiiiiiatam esse , addit , ut solum vile lucnim 

mcrcalorem spectasse appnreat. Ta'em vcro ncgli- 



seu libelio sub S. Ililarii Pictaviensis nomine a cano^ 
nicis R. S. S- an. 1751, ediio disserlatio, in qua oi/en- 
ditvr episloiam illam seu libellum non llilario PictavO' 
rumep. Iribuendum esse, auclore Angelo Maria Fellri 
a S. Anlonio — m novo Coll. Calasanctio. S. 7/ieo/. 
Prof. 

1769. 

Veneiiisy ex Typogr. Jo, Bapl. Albritii. in^foL S. 
Hilarii Pict. episcopi, [isalinorutn xv, xxxi, et xli, 
interprelntio, qu:e in novis cdiiionibus desidcratur. 
Accessit vctnstissiini scriptoris anonyini sermo in 
die pahchutis, in qno psalmiis cxlix cx|ilic;itur : 
in Andrece Gallandii Biblioth. Vel. PP. T. V, p. 85- 
95. Accuraie ex Martenco descripta sunt. Pr»- 
G miititur in Prolegg. cap. ix, p. xv sq. notitia de 
Hilario. 

1785-88. 

Wirceburgi ex off. Stahel. 8. Toini IV. S. Hilarli 
Pictaviensis ep. opera oninin. Reciidi curavit Dr. 
Franciscus Oberthur (Opera omnia SS, PP. Latino- 
rumTomus viii, xi. 

Placnit celcb. edilori insiriictiorcm et ornntiorem 
dare Hilarinin, qnani reliqui PP. ex hac officina 
comparuerant, cuin propter pecnliarem sci ipiorum 
ejiis vini ac gravitnlein, tuiic in honorcni aiiiici ma- . 
gnificc ab ipso culti, cui h:rc ediiio sacia erat fulura 
Perill. ac S. R. Baronis de Fechenbach. Ex omnibiis 
igitur, quas a Beiiedictinis ad vitam, doctrinam et 
contextus librorum ejus, qualis jamiam est, ratio- 
D nem illnstrandnm conscripta erant, qiia^que horum 
lucubrationibus a MalTeio eranl supcraddita, potiora 
per singulos hujus descriptionis tonios ita distribuit, 
ut prinius cuin parto operum, i Vitam Hilarii et ii 
Elenchum scriptorum ejus coinplcclalur, aller ei ter* 
lius cnin reliqnis libris bicve llilaiii doginntices com- 
pcndiiiin f. rriim hummariam iii scripti Hilarii duce 
Coiisiantio, quarlus deni(|ue post i brevem Epicrisin 
in sumni. Cris. (in qua Seinleri arguincnia adversus 
Hilarii orlhodoxiam ad Baumgartenii Polemicam 
T. III prolata a se iiegU»c«a esse, qua de re Annal. 
Helnist. litt. ediloresetR«»eslcrus enin adinonueranl, 
excus.ii), II Historiam lilterariam operum Hilarii^ iii 
opera qnoBdim ejii% dubtn el wvto%\\>\^a,\H N «n<\^\tt- 



219 STLLAUUS MANlJBGlilPTORUM. :^0 

iionei et observalioiics in quadum Uilarii iocu, atqiie v, ^k Vaikani Ires, iii (|uilHi8 unus chrislianu> Siieronini 

indicem lextuum Scripiura!^ i|ui in locU non sujs ex- 

plicaniur. 



1789. 



Paris,, $umptibus Petri Didot. f. primog. foL S. lli- 
larii liber dc Syniulis nolis ci lolius hisiori;» coiitextu 
iliiislralus in CoUectioneconcUior, GaUia: tumeditorum 
quam ineditorum studiis Monuch, Conjfreg. 6'. Mauri 
tom. I, p. Ii5-I85. 

Codices : Liber vetustus Cribelli. 

Codex Ccenobii D. Benigni nivioiicnsis, quein Guil. 
Parviis ad Badium delulit, Goinmeht. in Matih. c( 
Ep. ad Oi. Apram complexuin. 

Codices Lud. Mirasi. Qiiales rueriiit, haud iiidjca- 
\it. Uniim iii specie appcllat cy liibL Ccenobii S. Vic- 
toris Parisiis, 

Codices Nic. Fabri, Jac. Bongarsii et PauU Pcta- 
veifs}ui typographis Parisiensibus in cd. 1605 pr£- 
sloeraiil. Sed qualcs fucrini, ct qmciiain opuscula 
in singulis contcnta, ex iioiiliis coruin non li<)uido 
constat. 

Bcnediclini codices sat mullos adliibucrunt et pcrr 
veiustos, quos iia indicaul, uti singulis libris emc.i- 
dandis profuerunt. Si in universuin nomiiia eoruin 
vis, proisto fueriint : Albinensis , Beccensis^ Bohcria- 
nus, Carnutenses duo, Cisterciensis, Colbertini quin- 
quc, Corbeiensis tum vcro Sangermanensis, Eluonensis 
vulgo S. Amandij luni in iiibl. Archiep. Rcmcnsis, 
Germanensis, Martinianus, MichaeUnus, fiiciacensis^ 
Oltobonianus, PrateUemis, Regii duo, Remensis, m 
bibliothcca archiepiscupi, Remigiani duo, codex GoD- C 
iiobii B. Mariac Silvce majoris, Sorbonici duo, Telle^ 
rianus, Thcodoricensis, Turonensis. 



fiiil. Unus Vaiicana; basilicir, ciijiis vari.iiitc8 pii- 
mum 61 Lat. Latinii, tum Petri Giaccoiili :ic demiim 
Joh. Bapt. Bandinii reccnsioiie anncitata» editorihut 
lran8iiiis»inB eranl; Victorinus, Vindonicensis (1). Ad 
manum eraiit prrterea Nic. Fabri apographum, quti 
ad rragmciila Hihirii «denda iisiis fuerat, ex bihl. Gtd« 
berlina, cum Pithaano exeinpiflri. 

Restant Codices duo Capituli Veronensis a cclib. 
Maffeio iii ed. Veronensi iraclatj, qiiormn descrip- 
tioncm iina ciim spci^iminibus aire expressis in pr.'e- 
faiione exhibuit, aUer^ libros de Trinilate coniincns, 
quinio aul sexto sxciilo scripltis, iii contra Mabilio* 
nium monuit, qui dt Re Dipl. 1. v, p. 556, ni^ 
finem sescuU quarU aut ineunte quinto scriplum eum 
Bdixcrat; accumtissiimis et paucis^imis inendis :ul- 
spcrsus. AUer antiquilato et ipsa facie veiusiatis cuin 
qiiociimque aiio ccrians , commentarios in ptalmes 
complexus est, qiiorum rara admodum ^cripla cxcm- 
plaria occiirriint. Illos in ix, xiii, et xci, in nis. Va- 
ticano unice adhuc repcrtos pariter liic probat et re- 
censct. 

Ilis adde codicetn Aquicinctemem scxcentonim cir- 
ciler aiiiiorum, qncin Edinui diis Martcne iu GeriiiA- 
nia peregrinaius evolvil, et deprehensis Ps. iv, xxxi 
et XI, aiitea nondum editis, in Gollccl. Vet. Script. I. 
snpra 1, indicavil. Pleraque Hilarii coiitinebai ^ub 
epigiapho : S. Uilarii de Trinitate libri xii et aUa opus* 
cula ejusdem ; eleganler scriplus. 



(1) Godices, quorum nomina lilieris rotuiidis suiit 
exsciipia, minoribiis lantum liiieliis veUiii epist. nd 
Apram, libeUis H, ad Consiant., Ubroin Const., libro 
adv. Avxentium usui lueruiit. 



SYLLABUS 

MNNUSCRIPTORUM , NECNON EDITORUM GODIGUM AD QUOS EXACTA ET EMENDATA SUNT 

SANGTl HILARn OPERA. 



TRACTATUS SDPER P8ALM0S COLLATI SUNT CUll MSS. 

Valiranis iribus , uuo Ghristin:c Succoruin regin.-p, 
alias MonasteriiS. Maximi Miciacensisjuxti Aurelia- 
nos , omiics quoiquot habeuius Tractalus complec- 
teiite , aniioriim circiter 800. 

Regio uiio opiiiiix noUe, plerosque Traciatus ex- 
hihciiMs ^cil. a qiiiiiquagesimo primo Psalmo usque 
ad sexage:»iinum noiium et a ccntesimo decimo nono 
usque ad centesimum trigesimum octavuip qui ante 
aniios 800 exaraius fuit. 

Turonensi uno,scil. Majoris monasterii, a doclJi 
manu ab aniiis circiier 700 descripto. 

Regio altero , in quo non exsiant nisi Traitatus 
psal. cxviii etcxLii ann. plusminus 600. 

Albinensi,seu Aiibaiia'. S. Albini Andegavensis, 
cadein coniinente , ct actatis noniiihil recentioris. 

Tclleriano , qui oliin S. Mariiui Tornarensis, nnnc 

in bibliothecii |-illustrissimi Archiepiscopi Reiueiisit 

asservaiiir. Iii hoc sola exstat pr.ifalio ab annis cir- 

citer 500 scripia. 

Ifem cjum cdUiimilmf Batlii Ascensii vuIgalaPart* 



siis an. 15l0; Erasmi apud Frobenium , nnsilca?an. 
15-23 ; Martini Lypsii ibidcm cxcusa an. IujO; Pa- 
risiensi an. 1605 el 105i. 

COMMENTARIUS IN MATTHiEOM CASTIGATU8 EST AD 
MS8. 

Vindocinenscm, ann. 600, Gariiutensem , nimirum 
e monasicrioS. Peiri in valle, a'taiis iion inferioris ; 

Michacliiiiim, aiin. non miiuis 500; Golberlinum , 

D Kiatis paulo recemioris ; Bfcccnsem ; unum e Monas-r 

lerio B. Mariaj de Silva majori ; Miciacensem , e Bi- 

blloiheca regin;c Succorum nobis subministratum , 

Vaiicaiium. 

LIBRl DE TRINITATE 

Recognili suiU ad miss. Valicanaj basilicas , qui 
niiMiruiii iii Archivio basilicai S. Petri de Urbe as- 
servatur,sa»ciilo soxio ineunte exaratus. Hiijus cxem- 
plaris variai leclioi.es prinium Latini Latiiiii, luin 
Pelri Giacoiiii , acdcinum Johaniiis BapiisiaeBandnii 
rcceusiune auiiotatic ad uos missx fucrunt. 

Culbert. alias Abbali» S. Dionysii in Francia, om- 



921 



ADMOMTIO IN TUACTATUM UILAIUI SLPER PSALMOS. 



922 



niiim niaximc siiiccrnm ; idcoqiie siipcriori .rquan- A ^ilvae iQAJoris; Faur. Elnoiiensis; S»ilmnici; Ilciiii- 



du:n , aui eliam anloponetidum , aniios circiler 1000 
prx sc rereniem. 

Hartiiiianum , scil. insignis Ecclesix S. Marlini 
Turon. superiori supparcm, ne dicam anti(|nioreiii. 
llic codcx sex lanlum posieriorcs libros , eosijue nun 
semper Inlegros compleciiiur. 

Camutensls ccclesix , aiiliquiialis noii ionge remo- 
tioris. 

Corbeiensem, nunc Germ. eum, uti videiur, quem 
Ilincmanis a Felice Urgelilano , cormplo Aquisgra- 
nensis biblioiliec;i^ prx*reclo, adulleralum conquestus 
est aniiorum fere 900. 

Colbert. alterum, alias Monaslcrii Floriac. quom 
usque ad lib. \iii. cx laudatq Carnutensis cccie^iic 
codice descriptum observavimus , reliciis lcctionil) is B 
prinirc manus, quolies occurrcliant sc( uwdis cuiis 
aimrUaLi^, ann. non minus 700, 

Remigianum ejusdem a:talis; Gcrmaii. aun. ci:( i- 
ter 7ii0 ; Colbert. alium ann. 600 ; Faiir, niinc illus- 
Irissimi Arcbiepiscopi Remensis , non longe itirerioi is 
acvi ; Yindocin. ann. 500 ei ampliiis ; Praiellensum 
spta^is non remolioris ; Yictoriii. aiin. ainpliiis 400; 
Ciilbert. ejiisilcm aevi , ex quoaiil siinili primum vu|- 
gaii suni hi libri ; Remig. alterum circa idein lempus 
scriplum; Theoderici; Monaslerii Silva: majoris; 
Einoiiensem , vulgo S. Amandi , nuiic illustrissimi 
Arcliiepisco{>i Ueinensis; Cislerciensem ; Vaiicanos 
Ircs ; Sorbonic. unum , ut ei superiores ann. pltjs 
minus 400; Soirbon. alierum ann. 300. 

I.1BKR PE 8YKQMS Q 

Castigatus est ope msi. Vaticaiim basilic» ; Car- 
Botensis; Corbeieiisis ; («ermanenbis ; Pratellensis ( 



gi:iiii;The(u|ericensis; de quihus jai^i suprH aciuii) 
ud lihros do TrinilaiA. 

Iteni duoriiin Colhcrliu. quos ihid. priore loco pe? 
censuinius : nec noii tertii niiousaniii|iii; Carnuten- 
sis alterius , i eceniioris xvi ; Michaelini an. am- 
plins 400 ; dcmum unius et bihliotheca reginai Chri- 

StillU!. 

VPISTOLill AD ABRiM 

Ci^m hyipno siihscqiienle rccciisniiniis ad niiss. 
Ciolhertinos ires ; Gcrnian. uiiuin ; Boherianiim ; Yu- 
ticnpum, Ollohoulinum. 

LIBBU.1 DUO AD CONSTANTIUM COLLATI SUNT CUM MSS. 

Vaiic. his. ;Tlicodcric. ; Rcinig. ; Michaelin.; S.>r- 
hon.; Carnul. ; Silv.; Elnon. 

LIBER IN CONSTANTIUM 

Exactut est ad octo jirxdiclos inss. necnoi) nd 
unum Colberiiiiuni prob;e notx aiin. circiler 600, et 
ed alturum insiguis ecclesia! S. Mariiiii Tiiron. nnii. 
pius miniis 800. 

LIBBR ADVBRSU8 AUIENTIUM 

Recognitus esi ei collaius cum iisdem mss. (iim 
quibus collati sunt tihelli ad Conslaiitiuni , et pra:tc- 
rea cum ms. Carnutcnsis ecclesiii! ann. circiicr 900 
etCoIberiino aim. 700. 

FRAGMENTA. 

Conlulimiis cum apcgraiibo i|Uo usus est Nicol.ais 
F;>bi'r, in Colberiina bibltotiieca servaio, neciion 
cum Pitlioe:ino exemplaii quod v.c. Franciscus Dcs- 
mares nobis perhnmane commodavit. 

APPENDIX. 

Carinen in Genesim emendavimus ad niss. Laudu- 
nensis ecelesiae , Yiciorinuiii et Culbcrtinum. 



ADMONITIO 

IN TRACTATUM HILABII SUPEB PSA^MOS. 

ApaUiHariiiS mfe annum 360 hasresis suspeclut an^ 
diit. Inficiandum tamm non ist, commetitum idem aule 
ab Arinnis excogitatum esse , quam illud ApoUinmius 
defenderet. Vfir^m hos Commentarios post annum 560 
scriptos esse sic conficimus, Primo libris de Trinitate 
sunt posteriores : adeoque ante Hilarii exilium non 
sunt edjti, Deinde maximum in illis est Ariani nominis 



I. Scripturis saeris etj^ debetur a nobis reverentiat ut 
opfra, quteeasspectarUfaliis praponenda existimemus, 
Quocirca servato rerum potius quam temporum ordine^ 
psalmorum expositiones piimo loco ponimus : et eo quir 
dem tibentius, quod sic ordinata , totum iecturis Hila • 
r/mit subsiiiio non mediocri (ulurafsunt. Cum enim dif- 
ficUes ipsius sententicB in Ifis aut enuntientur pLanius^ 
aut apcrtioribus intermiscitantur ; speramus fore ut sine J) silentium, nnUa adversus hanc sectam disputatio, nuUa 



fastidio icctte facitius subinde percipiantur , et ad obs^ 
euriores de Trinitate (ibros inteiiigendos paratior inde 
pergat iectoris animus atque instructior. 
. n. His iibris posteriores esse iiias expositiqnes, per- 
spicuum est ex Tractatu psaimi Lxvii, n. 15, ii^i reia- 
tis Pkotim, Sabeilii et Arii commeiUis . subiicit Hila- 
riiu,Quibus, ut spero, aliis locisuberius copiosiusquc 
respoiisum est. Li^roi enim de Trinitate hic indi" 
cariquis negetl Itaet in psai. ^^, n. 8, Apoiiimxru 
irrorem » qjuo curnen\ a Cliri^tp sine finima susceptam 
commentus est, cireumspecte adeo cavet, ut hujus ha^e^ 
itm jam tum non iatuiu$paltm fiat' Httt^ttiitam autem 



controversia : nnde coiligcre est eum Catlwlim iilos 
scripsisse, non Arianis ; ac proinde cum suis redditns 
esset prorsus catholiciSt noncumexsui inter Asianos de- 
geret omnes ferme Arianos. Postremo cum a suo in 
Gaiiias rediiu ad conflictum cum Auxentio , hoc est , 
ab ann. 560 ad 564, nuilum ei fere otium fuerit ; su- 
perest ut poslremis istatis sua annis, quos in ecciesia 
sua pacatiores habuit, egregium hoc opus prosecutus sit, 
Et certe non doctorem novitium , sed inslrucfissimum 
^enem spirut , i;i iis truclaudis atque expiicandis , qna^ 
forporationis Cluristi fidem speetant, apprime verst^ 
tum. 



2i3 



ADMONITIO 



iii 



111. Opem hujui non iolum meminil Cauiodorui prm» Xie, ut in pialmorum eogniiione ietmm noitrum ita 



fat, in PiaUerium c, i% ied et ejiu prologum in expo- 
iilione pialmi vi, nominaiim laudat, Laudat et Tracta- 
tum pialmi lvii, auctor commentarii in pialmoi HierO' 
nymi nomine vulgati, Uieronymui ipie epiii, cxlii , ad 
Marcellam expoiitionei pialmorum cxxvi et cxxvii, tit 
indubilaioi HilarH felui commemorat, Ipiiui quoque 
auctoriliite defemam volem Auguitinui Eccle^as adoer- 
iui Pelagianoi cauiom^ varia ex variii Tractatibuij m* 
miruminpsalmoi i, li, cxviii, tit. 3, tit, 15, lit. 22, ad- 
dticii lesiimonia , quo! et «kis locii annolare non piguit, 
Hunc imitatui Hincmarut^ plurima ex qualuordecim di- 
veriii Tractatibui excerpta in unum caput 25 , lib. de 
Prcpdeit. congerii. 

\S, An Hitariui pialmoi omnei expoiueril^ quwri po- 



temperaremui , ut Chriitum Deum iimul et hominem 
meminiaemui : quamvii moniium hoc nmqwim anteM 
audilum. Et ut plura exempla in unum conferamm, t« 
piatmvm lvh , ??. 4 , de peccaiorum dentibm et molii 
leonum freiiuentem iibi fuiite iermonem , et paulo posf, 
judicii Dei ieverilaiem in arca Dei iignificari iete fre- 
qucnler Oitendiise :ilem in pialmum lx, n. 4, iuperio* 
ribus piitlmii iraclaium esst de protectione misericor" 
dicc sub aUirum vetamento signi/icata; ac demum tii 
psal. Lxii , n. 7, in elevaiione numuum non habtlum 
orandi , ied excelii operii indicium iignificari , ie fre- 
quenler docuiae commemorat. Al vero in iuperiaribug 
de peccalorum dentibm tanium iemel tractalum , neque 
ioipim alarum iignificalio explicalur ; «i tamen expli" 



test. AUquos dumtaxal ab eo tractatos esse Caaiodorui B caium dici queat , quod de hac re delibut in pfoi, Lvi, 



iib, de Imtilul, div. lilt, iignifical. Hieronymm cum /t- 
brum de icriptoribm eccleiianicii edidit^ viderat tanlum 
Traciaiui in pialmoi i et ii, et a u ad lxii, et a cxviii 
ad exiremum. Hii in Rfgio ac nonnutlis veteribm ma, 
alii ieplem adjiciuntur ( pula a piaimo lxii ad 69 ), de 
quortim veritaie nemini unufuam dubiiare licuit. Tanta 
enim vero ett eorum cum cwlerii comemio , tanta con- 
nexio^ ul iese uniui pareniii eae aperte prodant. Certe 
in ps, Lxv , fi. 1 , quod prologo n. 20 , tracialum , et in 
ps. LWii, n, 15, quod libris de Trinitate uberim copio- 
iimque ditpuiatum^ eiquod in^enarrando pial. lix,>i. 2, 
expositnm fuerat, in ps, Lxviii, n. 1 , tn memoriam revo- 
calur. Prwlerea noitri iiujm iWCuU inilio traclalm in 
psai. XIII el XIV, ex antiquo S, Haximini Miciacemii 



n, 4, at de casterii altum pronm iilenlium, Sed hoc 
iilentiiim clamal multoi Hilarii in psalmoi trttclatus 
aut adhuc laiere, aut etiam periine. 

VII. Horum daiderio olim UnebaturThomai{\) Sa« 
razanemii. Quocirca epiiiola nondum edita Nicolao 
yicoli icribem: In Pomposiano, inquit^ moiiasterio, 
quod esi iuier coiifinia agri Raveniialis el Ferrarieo- 
sis inveni Hilarium Piciaviensem super aliquot psal- 
mos. Res equidein luin gravilate senteiitiarum , tum 
propter dicendi genus elegaiitissima. Credo apud le 
liabcri. Oplasscm lainen illud voluinen cum luo dis- 
currisse , vidisseque si plura in allero contineaiitur. 
Eodem desiderio flagrantei irammarinai aique tramaf» 
pinai bibliothecai , etii parvo, non tamen nullo fructu 



codice in lucem edili iunl, Nec desunt, Stxto Senensi q perlunravimui. Quamviienim rara admoditmiintlucti' 



tcsle, qui in lotum Psalterii corpui Tractalm ab Hilario 
icriptos esie , idque opui integrum in Hitpania ex4tare 
aaerant, An ibi exstet, necne^ fides iit penet auctorei : 
at muUa iuppetunl argumenla , quibm psalmos omnes 
ab eo enarratoi eae approbetur. 

Y. Primo quidem in psal. cxlii , n, 2, manifesle 
indicat ie de lerlio traclalum liabuiise, idipsum de 
trigesimo seplimo in ptal. lxix, n. 1, eisi paulo obt- 
curimt iignificat. De quadrageiimo aulem quarto per- 
ipicua iunt illim verba in ptal. lix , n, 2. Ita et ex 
verbii iptim in pial. cxlix, n. 2, vix ambigi queat ^ 
quin psalmoi 95 et 97 enarraveril. Demum in psal. gl , 
n. 1, declarat se et quinquagesimum etcenteiimum ex- 
plicasse. Ex quibus conficitur ab Htlnrio expositos 



brationii liujm ma. exemplaria ; e Vaiicana tamen bi^ 
bliolheca eruere dalum est, quce hactenm in ptaUnoi ix, 
XIII et cxi, laluerant. Unde et conjectura noilra^ omnee 
videticel pinlmot ab Hilario expositoi eae , magii ae 
magii confirmulur, Eidem favet Fortunaim , dum de 
ipso tiit (lib. I, n. 11)« Scripia Dnvidici carmiiiis (ex* 
pressiui mi. Cowpend, libruni psuluioruni) struioiie 
coiliuruaio per siii{;iila reseravit. 

Vlll. in hii exponendii duo pariter cavU extrema. 
Neque enim eoi probavit^ qui in piaUnii aut niliil prte-' 
ter lilieram iupiunt , aul nihii non ad Cliriilum referri 
volunt. Laudal quidem in hii propositi pietatem : ied 
ut in eo permaneatur^ veriloti vim icepe faciendam 
agnoscU ; cum in psalmis quandoque fides et vocatio geu" 



esiepmhnos iii. xxxvii, xliv, l, xcv, xcui et CfDtiumnuniieiur.quandoqueJudaicipopuUautargnantur 



quamviH modo in eos niltil luibeamm, Sane vix 
ulla inccurrit ratio , cur non lotum ptalterium com • 
mentatut esse exislimetur, qui tot tamque a te dissitoi 
psalmos enarravU , nti//a tiiif^ttiim prtemiaa admoni- 
tione, cur unum potimquam alierum iraclet, 

VI. Nec mullo levim argumenlum suppedilant ii loci, 
in quibui u de rebm nonnullii frequenler egisse coni" 
memorat , quarum mentio in stiperioribm iractatibm ^ 
qui modo exitant , nii//a occurrit. Namque quod Jestis 
saluiaris cst , te ia:pe dixisse in psal. lii , n. 18 , reco- 
lit : rem lamen inaudiiam , nt«f in ea traetatm psalnd 
XIII parte, qum nunc primum in lucem prodit. Runum 
/>//v/7/. ijy, n. 2, profiletur le frequenter ad^n^^ntui- 



peccala, aui prcedicelur vindicia ; modo etiam ad timo^ 
reniy modo ad laudem el conieaionem Dd erudidmnrm 
Cum aulem h<gc, qua aliud a Cliriito repriBientant^ di- 
Ugenter diicernenda eae doceat ; tttm eiiam in tti qum 
ad ipiutn atiinenty monet attendendum eae , quid de 
divinilalis Clirisli nalivilate, qu.^e ei a Patre esi, fiierit 
proplielatum, qiiando ejiis hominis quem a>sumpsit 
pcrsona trarte.lur, iibi operatio, pas^io cl resurFeclio 
pr.t dicetur. Non diffiietur tamen , omttia piaimarum 
verba in id unum comparata esse, ut Christo formemur^ 
proficiamus, acquiramur ; atque eatenm iingula ad 

(I) llicflorebat sxculo XV. 



SS5 IN TRACTATIM HILARII SUPER PSALMOS. 226 

Ckrh^uw reffrri, Hoc etiam modo qmcttmque in ptal- A NiinKinnin vcro, inquit inptal. gxli, n. 5, psalmorum 



wii scripta tml (i it ptai. CLVii n.i),ad Chrittum periinere 
eimeedity quod lametsi phira ad persunam patriarcha- 
nim, pro|ihetarum, a|)ostolorum, inariynim generaiio- 
nis primac elgeiierationis scquentiH (hoc est, synagogsB 
ei Ecclesix*), refcrenda sint : umnia tanien de Giirislo 
SQDi;quiaomiiis psulmoram doclrina hoc prxstet, ut 
ipse lioscatur, in qiio ct per queni omnia sunt. At vero 
tfs, ^iit Utteram amant, nequaquam negaty etiam dum 
tideiKr negare, rerum qnm ptalmit enuntiantur verita* 
tem : $ed lantum in hac timplici inteHigenlia non /la'- 
rendum esse patsim conlendit. 

IX. Nimirum apottoli doctrinam, qua anliquit omnia 
iji Mgura contigiue tradidit, cum alte animo imbbisset; 
non nmbigebai prorsut^ quin qum in lege urivta gettave 



prophclia , quotienscumque cx pcrsona Doinini pro- 
fertur , non aliqiiid peculiare cjiis , qiidd alit com- 
mune cuin eo esse noii posslt, adjecit. Nequetolum 
cum Chrittut, sed et cum alim ret in ptalmis prmcinun' 
tur^ quatdam in eit obtervat etse notas , quibus ulium 
sensum, quam qui primo obvius est, inquirendum admo- 
neaniur, Unde tractatum psaimi cxxv , prmciaris his 
verbii auspicatur : Nisi esseiit in |isalniis quaedaiu ta<- 
les proidieii r , ut in res atque liomines eorum lem- 
porum, quihus scripta sunt, iion convenirent; pro- 
fecto aiiderenl multi nihil in psalmis spiritaliler dic- 
luin existimare; putareiitqiie nos cominentitias as- 
sertioiies et emeniiiias inlerprelationes inquirere, 
quiliiis videremur aliius iicscio qiiid ac prorundiiis 



«ipjl, etangelicorum temporum fuerint adumbrationes. B c^tcrorum seiisii iiiiellexisse : perinde quasi nos s^n- 



Hoc se prmtertim de ptalmit sentire sic in psal. cxlii , 
A. 1 , declaral : Nibil iii psalinis nisi prophcticum 
cngnoscimiis. Horum proinde auclorem, quem et prop' 
ter prophetim certitudinem observat frequenter gerenda 
quMijam gesla essent commemorare^ simplici prophctin 
iioiiifiie per anionomasiam quamdam nuncupare solet. 
Eum etiam alias evangcliciim virum vocat ; non modo 
quod evangeiica studiose obtervarit prmcepta , sed et 
qmod qum evangelicis temporibus eventura essent , dicta 
iiiitu aique gesta prophetim fuerint. Sic porro in pro- 
logo tradit, psalmorum librum mn ab uno scriptum esse^ 
wU iamen in psal. cl, n. i {vincenle rit fallor consuelu- 
imditte^ qua uni David adtcribcbatur), illum velut unius 
propketm opus consideret, Ciim ergo, inquit, ultra lit- 



sui iiosiro ea qu:c scripta sunt coaptemus , et non 
magis ex liis , qiiae scripta sunt , sen>um diligeniis et 
sollicitu! iii(eiligenli:c conscquumiir. Qiio spectat illud 
Angutiini in ptaL ciii, Ser. i, ii. 18. Quare qua*daui 
in rehus visibilibus qiiasi ahsurda miscct Spiriliis 
sai.ciiift , ni>i ut cx eo qiiod iion possiimus accipere 
ad liiieram, cogai nos ista spiritaliter quxrere. 

XL Hac opinione imbutut UHariut , sustinere non 
valet eos , qui prm nimio litterm amore virtuiem verbo^ 
rum non intelUgentes , nec prophetac spiritiim seiitien* 
tes, p<alnios lerrmo iiigenio intelligendos putant. 
Hos et nobis obscuriiatem et prophetis injuriam facere 
queritur hit verbis : Faciuiit iiobis pierique ohscurita- 
lein, volentcs Siriptiiras soh) aurium judicio asiima- 



terae opinionem celsioris iiitclligeiiti;e scnsu volnmen C re, et non aliud in his o^siimare, quain quod sub sin- 



digeiiom sit, oportuit idipsum digno fine coiicludi , 
Qt secundum glori(»sam spei iiosirae perrectionem 
liber qnfiqiie tanti prophetm consuminatus cxsisteret. 
immo in iis etiam psalmis , qui secundum regulas ab 
ipBO positat auctorem alium prm te ferunt^ iptum tit- 
ierdum (1) David spectai velut in eis ioqnentem. Ver^ 
sttasum autem itubent , magnum illum regem omnia 
Domiiii dicia atque gesta et servi fide , et prophet;e 
exemplo prarfiguriisse , t//tim ttirer el Chrittum tmpe 
Mermonem ila temperat , til ^tiod concedit et enarrat in 
David vere gettum, quo pcr aciioiiem ptophcl;c scnsus 
ae scrmo noiesceret prophetiic, ad mytteriorum Ciirit- 
ii inieiligeniiam referri velit : cum , inquit , propheta 
tain spirito , qiiam passiouibiis prophetarit. 



gulis rerum quaruinque vocabulis audialur. Qiiod 
cuin volunt, neqiie prophetas noii dico ccelesiia, sed 
ncc tcrrciin qiiidem i a(ion.ihiliter dixisse constituunt. 
At si qui spiriialia sectantes ab ipso di$senliant , tam 
modesle eos suo ipsorum judicio permittit ; ut cum in 
nimios litterm veneratores declamital , hoc eum non 
proprii sensus, sed unius fidei ac veritatis amore fncere 
non ambigamns. Et vero cum maximum fidii nostrm ar'' 
gumentum sit propheiia , nec ulia plures fidei nottrm 
veriiates confirmentur , qunm ptalmis ; his nihil prO' 
pheticum contineri mquo animo audire nequiit, cui asse- 
rendm ac propagandm fidei summum semper studium 
fuit. 
XII. Ipse ad enucleandum sub litterm corlice lalen' 



X. Neque eum fugit^ duplicem iUam unius ejusdem ^ lem sensum^ non tam proprii ingenii viribus, quam ora- 



ifidi inieUigendi rationem non oninibns arrisuram ; nec 
defuturos esse , ^tii ipsum Torte per multiplicem hu- 
mani idgeiiii intelligeiitiam vim veritati afferre arbi- 
irarcntur ; ut qiiod ex David persona dicium sit, id ad 
Dominum Salvatfireinquc nostruin mnllimodis traiis- 
lationum sublilitatibus transferret. Sed his occurrens^ 
osiendil non sine Dei nutu factum, ut cum Chrislus in 
psttltttts propheietur^ in iisque , qui de se sunt , ffiti//a 
Mioquatur ut homo^ qumadcmteroshominetaccommodari 
posaent ; his tamen verba qumdam inlermisceret , qum 
nulU , ftiii qui divina gauderet natura , convenirenL 

^ (l)TideTract.p5al. cxxvi,n.i5Jnpsa!. cxli, n. 5. 



tione fretus animum appulit. Cum enim non ignoraret^ 
humanum ingenium ad ea intelligenda non sufficere^ 
qum tot ac iantit temporibus absirusaf tantis humani ge» 
neris obscura mtaiibusy in quibus intelliqendis frusira 
reges laboraverint, ipsi doctores et magistri erraverint ; 
illa tamen ope orationis Christianis pandi et aperiri non 
dubitabat. Unde et concludit : Non ergo ex nobis 
cst quod intelligimus, sed ex eo qui qu» igiiorabiha 
erant fecit inteliigi. Ilaqiie »h eo sperunda iiitelli- 
gentia est,qui el pulsantibus aperiet, et qu;erentibu8 
demonstrabit, ei peieiitibus iioii negabit. Hancintel' 
ligentiam sibi non negatamy modesta ista confessione 
testificaiur :Nos uniuscujusque sensui non contraimiit. 



247 ADMONirlO 4i8 

Q liii autcm secundum donum ^tMvx spirilalis sensc- \ psalmum euarratione mUnm omninohabentaflinUalem, 



riinns. sine cnjusqnam contnmeiia tractabimus. Qui- 
bus slmiUa tunt ittheec : Jndicio conim, {quot nimirum 
non probai) niliil decerpimus. Neqiie enim sensom 
iiilctllgfniia; hnjns arguimu!, uniutcujusqne arbilrio 
n^linquLMitcs, ()uiJ ex his quic aul legerint, aut inlel- 
Icxcrini, ^etiui magis velint. Nos lumen non poiui- 
mus sennonem nostruro nisi his quae inlclligebamus 
Ujtiarc. 

XIH. In hoc labore eHi Origenis lueubraiionibutadjU" 
tu$, earum tamen exscriptor aul interpres non fuit, Aliud 
euim est imilari, atiud interpretari aut exscribere. Nee 
interpretis oficio fungilur, qui alia addity resecat atia, 
et castera proprium instylum converiit.Ai vero Hilarius^ 
ui Iheronymus lib. de Scrip. eccl. auctorest, in hoc opere 
Origeiiem iniitatus, noniiulla etiamdesno addidit; ]Q 
et ut idem hubet ad TUeophilum epiit. lxii : Noxia 
qiia>(|nc dctiuncans, ulilia transtulit : quo auttm paeto 
hac tran^nleritj Doctoris ejusdem testimonio compro^ 
batur. Sicvbi enim arguitur, quod Origenis libros ita 
exponatf ui iii stylo proprio placcns paicr vcibi sit 
potius quam intcrpres; nn(ia ei solemnior esi de- 
fciisio, quam nt Hilarii ea in re imitatorem sese fuisse 
respondeut. Nec deserliores , inquit ad Fammachium 
et Oceanum epist. lxv, sumus Hliario, nec lideliores 
Viclorino, qui ejiis (Origems) tractatus, non ut inter- 
pretes, sed ut auctorcs proprii operis transtulerunt : 
et episl. ci ad Pammachium : Sufflcit in prxsenti no^ 
minasse Hilarium confessorem, qiii homiiias in Job, 
et in psaiinos iractatus pluriinos in larmuin vertit c 



Tria quidem ex illis propins est imitatus , qu(B ut con* 
ferre quisque posset , infra edidimus , primum seilicet 
col. 235 , fto(. b, alterum cot. 240, not. h, postremnm 
col. 946, not. g ; sed ex hoc prcesertim apparet , iltum 
ex Origene commodatas sententias ita temperasu, ut 
eas sibi quasi proprias vindieare jure potuerit. Denique 
cum pra^fatione in i psalmum tesiatur, miiltos Tel 
praisenti sermone vel ex liiteris ac scriptis eorum 
comperl ita sensisse : sed id nec modo nec raliona 
docucre, etc. satis signiHcatsese in obscuris textusMcrl 
locis non unius Origeuis , sed et plurimorum aliorum 
pervoivisse scripta , immo etiam familiares suos consu» 
luisse , nihilque a quoquam nisi prius expensum ac pro» 
batum recepisse. 

XV. ExiiStquibus Hilarius familiariter ufebatur^ 
quosque prassenti sermone consulebat, Heliodoruni 
presbyterum nominatim memorat Hicronymus , ca in 
re testis idoneus. At eidem subiude Hilarium quamdam 
tantum grcecarum litterarum anrutam cepisse , ideoque 
ab hoc Heiiodoro , qnce ex Origenis dictis intelligere 
per se non poterat , quwrere solitum , ac bis decepium 
esse aflirmanti , fidem negat Erasmus; prx^^crtim , in- 
quily cuni id qnod aflerl, nihil aliud quam divinatio 
sit. Utenim obitiTpatriocinemur Hlljrio, niihi non 
fit verisimile, virnm tantum usque adeo fuisse crc- 
dulnm , ut in enarrandis divinis littcris totns penderit 
cx alieno judicio : nec adeo rudem gneca; fiiterntnrae, 
ut non potuerit ipse sensum dcprchendcre , prsser- 
tim in Oiigene ; cujus sermo mirc perspicuus est. £l 



grxco : nec assedit litterae dormitanli, et putida rus- Q vero de hac Oriqeniani sermonis perspicuitate qnamvit 



licorum interpreiatione se torsit; sed quasi capiivos 
scnsus in suam litiguam vicloris jure iransposuit. 
idipsum repouit episl. lxii, ad Theophilum. 

XIV. Pluribus aliis argumenlis con/irmamur, Hila-- 
rium Origeui non debere onmia , qnm in his Tractati- 
bns fdisseril. Primo quidem negari nequit , quin lati* 
num codicem exponendum susceperit : ac proinde qucc' 
dam ei fuerint explicanda , qute Origencs non attigit. 
%"* Cum OrigeneSf Ambrosio (serm. -4. in psal. cxviii) 
teste,preetuieril^\%\\\\2^y\X^ubinoster Hilarius magis 
probat dormitavit ; liquet hunc ab illo in ambiguis 
Scriptura: vocibus transferendis discetsisse. Ex quo 
uccesse esl ut nec in iisdem explicandis cum ipso con^ 
venerit. 5^ /n voce diapsalma intelligenda alia est Ori- 



nnper nonnemo conveuire noluerit ; csgre tamen qms 
animum inducat , Hilarium , maxlme post reditum ah 
exilio, ita in lingua grceca tyronem fuisse , ut ad Ori- 
geuis verba intelUgenda , et ea qua observatum e$t ra^ 
tione imitanda , alieno subsidio indigeret. Nec negari 
ferme potest , Hierouymum in hoc toco mera conjeetura 
locutum esse : el id quidem , cum eum urgeret furtivii 
opcris ceieriter rescribendi necessitas , nc rei veritatem 
attentius perpendere gravis stomachi dolor non sineret. 
Vnde non mirum est qucedam ab eo dicta esse qucc non 
satis cohcereant. At lapsum^ sl quis esl, excusat ^ 
quem sola invexit in sanctum virum pietas ac reveren" 
tia. 
XVI. Prcelerea Hilarium ex Origenianis interpreta- 



geuis apud Hieronymum ep. cxxxviii ad Mareeilam, et j) tionibus non pependisse probant sacri tcxtus codices la- 



aHa Hilarii prologo in psatmos sententia. k^ Quce Hi- 
iarius de Christi dignitate^ virtute, anernitate, dispen- 
sntione passim disserit, ea illum ab Origene mutuatum 
esse quis sibi persuadeat^ 5^ de resttrrectione^ de ptenis 
mernis, exc.plurahabetadoctrina Origenis prorsus aUe" 
na. 6«» Cum Origenis in titteram Plic psalnU cxviii nec- 
non in psatmum cxxvi , expositiones jam FhampMH 
tevo excidisse hinc Hieronymus ( epist. cxlu ad 
Marcellam) approbel, quod illasmartyr idem inindice 
non recensuerit ; hos tamen HfiarH tractatus non ad" 
vertimns aut aliis inferioreSf aut stylo ab iis tel tenuiter 
discrepantes. 7^ Qadam etiamnum supersvnt Origenh 
ffi I psalmum fragmenta^ quof eum Hilrnii m eumdem 



tini atque grceci , quos ad faciliorem psalmorum intetU' 
genliam consequcndam sese consuluisse non semel (1) 
testificatur. E gnscis duas leclionesin psal. lxv.r. 25, 
laudat , quarum altera ntisquam alibi nobis occurrit. 
Latinum sequi solet , usu , uti probabile est , tune re- 
eeptum. Hunc lilteras paulo tenaciorem esse itepe ad- 
monet^ interpretes^u^ t//tiii dum collationem ordi- 
nemque verborum demutare ac temperare non audent , 
niinus dilucide proprieuitem declarasse dictoruro. Cih 
dicis hujus Psalterium aliud ab eo esse , quod Gallica- 
num vocant, minime mirum est; cum hoc ipsum $it 

(i) Profeg. n. 2 , ct in psai. cxvni, lit. 8 , n. f . 



929 IN TRACT.iTUM HILARtl SUPCR PSALMOS. fSO 

quod Hierofiffmui poitmodum emendavh. lUi autem j\ lib. ti de Covsentn Evang. cnp. 60), Sepdnginfn co 



Hon ila fcrupHiose adliasrct , ut in una eadcmqnelec- 
lioiu repeienda eemper contlans $it, Sa*pe enim verbis 
ulilur Yulgnke nostrce f dum venum enarrandum repe- 
lit ; licet lectionem primo propoMuerit ab eadem digso- 
winiem. Immo lextum aliquando prwmittit tiliter quam 
unnc ha^emui , ted hunc poslea lic expticat , uc ii id 
HinlHm li^giael , quod modo apud not obiinet, Prnfmil-' 
lil quippe in ptal. cxxiii : Forsilan perlransissei nni- 
nia nosini aquain immensam : quod subinde nie expO" 
»11 , acii iiKolerabilein , et non immensain legitsel. 

XYIL Yideri hine poisct familiarit Hilario fuitte 
Yuiguta nottra* Ignoles tamen ei fnerunl plures lectiO" 
nei , quce modo in iila exitant. Satit enim aperle in 
ptal. Lxv, N. {%^deciaraty nullam a te penpeclam 



Spiriliiiiiterprclntos, qiio ctilla qux' intcrprelabanlur 
dicta riicr»nt. 

XIX. Quanli eliam fccerit ptalmbrum iibrum apud 
Gracoi tecundum Hetngoi emendatum , inilio litl. 8, 
ptal. cxviii, lettatumreliqait :ti6i a prccconceptatenlen- 
lia, quam lalini eodicet conprmabant ac nonnutli 
grceci , ob unam illiui auctoritalem ditcedit. In ejui- 
dem iibri commendationCt ut in totiut ptalmi cxviii 
explanatione , conienlit Ambrotiut in eumdem locum. 
Ulriusque verba ad ittud Luciani martyrit opus com~ 
mode referres, de quo Euthymius (pra^r. in psal.) tei- 
laiur :Oinnibus eJiiionibiis visis, cl cum liebraic:) veri- 
latediligeniissimecollatis, propriam »*di(ionem, nihit 
mancum nihil liabcnteiii snperfluiim Cbristianis tradi- 



eue vertionem laiinam^ quai in ejutdem ptalmi tertu D dil. K«rNm Mt obnitilur Hieronymi (pracf.ini. Evaii};.) 



H , exhiberet, Aiidilam facite vocem Iniidis ejiis. Rur- 
ium in ptal. cxviii. lit. iO, n. 3, dum monet^ in aliii 
codicibut^ poitverba Maniu tux recerunl me, icrip' 
lum eae et prseparavcrunt nie, in aliit el flnxenint 
iiie, nec addit in atiit circumferri et plasmaveruiit 
me , tese nullum iciae in quo id extlaret , hoc tilenlio 
nou obicuretignificat. Prceterea codicet latinot ei la- 
ikiiti^ qnibut cum ptat. cxviii, 89, In relernum Di>- 
mine, et non in sosculum, Douiine , tum ptal. c\x , 5 , 
supor iiiauum dexipram tnain , et non super inannin 
dexlerac tu» lran</d/iiiii eaet , ex eorumdem venuum 
traetatiOHe pertpicuum ett. Demum in ptal. cxlv, 
R. 5, iegenif Dominns sapienlificiit caecos, numrecte 
iuhjiceret : Si de corporalibus donis propbela loque- 



fliirton7a5srrf6emts .'rractermitto eos codices , qiios 
a Luciano ct liesycbio nuncupatos , pancornm bomi- 
num nsserll pcrvcrsa contenlio. Qni enim paucorum 
bnminum; st nofi modo apud Grwcoi^ ted ei apud 
Galloi et Itatot aaerantur f Major etiam erat in llHa" 
rium Hieronymi reverentia , quam ut opinionem, a qua 
ille tiaret^ perverta conlentiofiii nomine notaret. 
Prwlerea lotam Scripturam recognovit Lucianut , cum 
iolnm ptalmorum tibrum Hilariut atque Ambroitui 
commemorent. 

XX. iile cum ex hoc ioco^ qno librum secundum He- 
bra^o^) vmendatum lanti ducit^ tum ex altero (iii psal. 
Lxv, n. 5), quo Grwdt codicibus, quia ex bebnco 
fonie proxiini aunt, aiiquanlo plusquam latinis aucto-' 



rciur, coiiinieinoraret poiius c;cci8 luinen indulinin ; C ritatiH etse innuit , sttam de hebraro textu sententiam 



ii ibi iu aliquo codice reperitset, Dominus illnminat 
c»co^1 Yerum hac et alia tpectare iicet velut exempla 
e0rum , qua postea Hieronymut in llaia versione cor- 
rejcit. 

XVIH. Ad varias iilas variorum codicum venionei 
narrationem suam aliquando accommodat.uti fidemfa' 
cit tractituh psalmi cxix, ubi promiscue iegere est 
cum labernaculis Ccdnr, cum babilaiionibus Cedar, 
el cnni babiiantibus Cedar. Al ex discrepantibus ver- 
sionibus quoties aliqua seligenda ett , Septuaginla seuiO' 
rum trantlattonem preefert : quce tanltt apud eum auc- 
lorilatis at , ul ncc tutum ette exittimet ab eaditcedere. 
Tanlum autem illi tribuit , primo quia legitima ett , iioc 
ett sub lege et a Judasis legi adstrictis longe ante Chri- 



wanifestam facit. Neque vero textus hujut tinceritatem 
atguit, ted lantum ab ejui ambiguilate tibi cavendum 
monet. Immo ti verba iiiiut in ptai. ii, n. 5, asse^MtmMr, 
iibri hebrwi iimul cum ttt , ^nos Septuaginta IranslalO' 
res cdideranl, poti resurreciionem Domini coilali tunt : 
et cum fideliter contonanict comperti eaent , utritque 
iiidi>8olubilis coiislituta e>t privilegio doctrinu; el 
selutis :>uctorilas. Certe cum ibidem fatetur , Hebrceii 
noH necesBariai fuitse Seniorum sepluaginta tranttatio^ 
net , cumque num. 4 , Puulo Uebrceo apud llebrceos 
hebrao tewtu uti liculsie oilendit ; aperle indicat sese 
hunc corruptum nequaquam suspicari. 

XXI. Quid deillii psulmis dicenms, quisinguUs trac' 
tatibus inteyri prcefiguntur? Hi editione Parisiemi 



ituni edila, adeoque minime iutpccta : dcinde quia licet J) anni 401)5, primum vulgatiiunl ix aniiquo codice aliat 



tttblege facla^ ett tamen spiritalis , id ett^ littera^ he- 
brcrce , qucv valde anibigua ett , non adh(erel terviliter^ 
ttd ipiritum in ea latentem veibit huud dubiit retegit et 
esprimit ; quo maximenomine in ptal. lix, n. i , AquilcB 
mhii prceter iitleram tapientit Iranttalionem huic potl^ 
ponit : potiremo quia tpirilaiit itle temut non humano 
ingenio excog''tatui fuit , sed a Moyse ex traditione ac- 
cepiui. ATbitratur enim Moysen , ne quit hebraicm /m- 
guie ambiguitate deciperetur^ seieqisse lxx seniores , 
^Hi germani ScriplurcB seniui el cuttodci forent et tet^ 
lii^quorum iuceeaorei exHiterint Septuaginta, qm 
Scripturat primmn grceee reddiderunt. Ad ejuidem 
tdilionii comnmdalionem addit Auguitinui (Aug. 



S. 3laximni Bliciacentit^ pottea regina Suecorum Chri- 
siina: : ac tandem Yaticance bibliotheca, cujus ad cai- 
cem licec epocha aique imprecatio annotalur : Hic esl 
liber S. Mnximini Miciacensis monasterii, quem Pe- 
tru8 abbas scribi jus8it , et Pilio (id ett Neslorio) la- 
bore providil atque distinxit , el die Coenae Domini 
supcr sacnim altare S. Stepbani Dco ct S. MaximinO 
babcndum obtulil sub bujusmodi voto ; ul quisquts 
huiic intie allquando ingenio non reddiiunis abstnte- 
rii, cum Juda proditore, AnDa elGaipha atquePilato 
damnalionem acciplat. Amen. Ptatmoi eoidem prm 
ie ferunl Yaticani nunorit antiquitatls codlces. At in re- 
liquii cum icriptii , Imih editii ueutiquam extant, Aiie^ 



231 



SANCTI HlLARIi 



S32 



num opus ffrodunt lextus pfalmi cxix , ante prcefniio- \ dem tamen ejusdem litterce traetatum , sed totam 



nem inCantica graduitmj necnon primum pialnn cx\iii 
Octonarium ante prcefalionem intotum psalmnm^incon' 
cinno prorsus loco ordinaia. Verum singuli psalmi ab 
eo textu, quem in enarralionibus suis sequilur HHarius^ 
tot locis dissident , ul hos illius esse nemini persuaseris, 
Uunc Uaque textum^ ut aiiunde adscitum , rejiciendum 
esse , aut cerle ad versionem Hitario usitatam castigan' 
dum primo censebamus. At cum a Vulgata non minuSf 
quam ab Uilariano psallerio dissential ; sic eam versio- 
nem quce ex mss. antiquitate auctoritatem obtinet , con- 
servandam duximus , ut leclionibus quibus Uilarius ab 
ea discrepat ad marginem adscriptis , nemo illam pro 
Uilariana usurpet. 
XXII. In mss. regio et Turonensi^ in quibus nutquam 



psaliiti cwiii expoiinonem serinonis nuncupatione ibi 
designari manifestum est. El vero prcsfationes non in 
exordiu tnntum , verum etiam ante psalmum cxviii , 
necnon ante Cnntica graduum , commentarios edentis 
magis sunt, quam sermones pronuntiantis. Sed et cum 
casteri Putres in suis sermouibus btando rralriim aiiote 
nomine compeltare soleant auditores; nusquam Uilarivjs 
in his tractatibus Fralres appellat , nusquam ad audito^ 
res orationem nominatim convertit. 

XXIII. Quamquam rationibus supeiius allatis facile 
inducimur , ut hos tractatus prinium apud populum re- 
citatos , ac deinde nonnullis mutatis in nnum commen" 
tariorum volumen coUeclos aique ediios ftassf opine* 
mur. Huie opinioni favct , quod apud Zenunem Veron. 



extat psalmus integer ipsius expositioni prasvius , una- B ^^ tractatibus , quos ei falso attribuios esse in psaL 



qucsque enarratio vel simpliciter psalmiis , vel iracta- 
tus psalini inscribitur* Hoc traciaius titulo singulas ab, 
ipsomet Hilario insignitas fuisse , ex verbis ipsius in 
psal. cxix , R. 1 , et in psal. cxxxv, n. i% et 14, pla- 
num est , an vero illi tractatus ad populum habiti fue- 
rint merito quis qucssierit. Vix enim credere esl , tam 
doctum tamque disertum prwsulem , qui etiam luicus 
non cessabal verba veritalis rruciuin rediindanlia se- 
minare , prmcipuum pastorum munus neglexisse. Ne- 
queminus incredibile est hoc cum ilie slrenue implevis- 
set , nutlam omnino ipsius concionem non modo ad nos- 
tram , sed nec ud Hieronymi notitiam pervenisse. Sane 
finis tu plurimis tractalibus exliortaiorius , in vmni' 
bus aut prope omnibus adhibita ad clausutam doxolo- 



cxxvi demonttrabimus , in unum psalmum cxxx duo 
occurrunt , tinti< sciticet , ut apud Uilarium est , iii mo- 
dum commentarii ; alter vero, perpaucis mutnii$ , Ser- 
monis in morem ad Fratrcs habitus. Ex quo dijudi-' 
care licet qmles ille ad plebem snam tractulns ille dixe- 
rit, qitalenve postinodum in commentarios redegerit. Ki* 
hil enim est , unde diversam hanc unius ejusdemque rei 
dicendcB formam aut addiversos referamus ^ autex uno 
aliler explicemus. Apud eumdent Zenonem sermo de 
judiiio , ^ut de |i8:dmo centesimo inscribiiur^ita totui 
est ud mentem Hilarii (1) composi*us ut hunc illicum 
aliis subreplum suhpicomttr. Sed et upitd ipsummet Hi'- 
larium hoc tractatus psalmi xiv exordinm, Fsalinus qni 
lccliisest, inscribiiur pstlnins Diivid ; necnon illud 



gia^haic nominatimverba tracttttus f;«/i/.cxxxviii, n. 15. C ftnm. 2, in psal. xiii, Qiii lettns esl psalmns, iii [ineni 



Hinc nec teinporis (non loci). ncc qu:esiioiiis est am- 
plius ioqni , tota denique dicendi ralio concionem 
nonnihil redolent. iVo/i audemus tamen sermones asse- 
rere aut ap^ellare , qui ab Uieronymo coniiiientarii , 
et ab Atigustino exi>osiliones nuncupantur. Quamvis 
enim hic lib. ncontra Julian., c. 7, citm quasdam ex 
litt. iS, psat. cxviii, laudasset, aliasiibinde ex lilt. 15, 
sic commemoret , rursus in eodem sermone , non eum^ 



inscribitnr, quid aliud sonant , nisi pra^dictos psalmos 
statim post eorum lectionem in ecclesia coram populo 
fuisse expositos ? De oprris hujus utilitate unum hoc in 
summa motiemus , sanctiim doctorem in eo fere com* 
piexnm esse , quidquid de pra;cipuis fidei nostrte dug- 
matis sentiat. 

(I) Conrer cuni lioc sennone dicla ejiis in psal. i , 
n. 15, elc. 



SANCTI HILARII 

PICTAVIENSIS EPISCOPI 

TRACTATUS SUPER PSALMOS. 



(1) IN LIBUUM PSALMOKUM PnOLOGUS (a). 
Ptalmorum liber unus non qwnque : neque illi solius 

(\) Eliamsi velnstissimus lilier noster, priorihusD 
muhatus cliarli<4, ab iis numeri 9, verbis nunc inci- 
pi:it, quinquagesimo Psatmo posterior est; liinlum la- 
men liuic proOBinio in eo pramissnm nobis non sur- 
ripil : cnicuniqnc enim paginn superscribilnr /n- 
irrt*c/io psaimorum. QniB quamvis apta ci apprimc 

(a) Ms. codex Mioiacensis hoc uno insignilur li- 
tulo, quem nniverso o|>eri ronvenientem favente regio 
exemplari praBmitlimus, Tractatus sancti HilarU Pic- 
laviensis episcopi super psalmos. Prologns aulem, qui 
in vulgalis in psalmorum explanationem^ iion ineple 



David. — Varias 1 (1) esse plurimorum de psalmo- 
nim libro opiniones, ex libris ipsis qnos scripios re- 

congrua inscripiio sit, pra^fixam lamen a doctissiino 
Renedictino editore abrogare noluinius; imiiifHie 
ciiin eaiiidem usque ab a;vo Cassiodorii obiinuisse 
coinpnriamns : is siquidem Psalmnm vi exponens, 
Hilarium proferl in Prologo Psalmorum. 

ex ms. Telleriano inscribilur, in psalmorum librum; 
n(>n enim psalmorum exptanaiionein taiii speclat 
qnam ipsunimet psalteriuro, quod Hilario psalmorum 
librum mox placet nominari. 
(b) Tcllcrianus codex, Varias in Ubro psalinornm 



953 



PROLOOUS IN LIBRUM PSALyOaUM. 



SS4 



liqucie»comperinmliali«mus. Nanialiqiii llebraeonim ^ (livcrsoriim auclonim noiuinibus sub dlversis su- 



eoi iii quiiique libros divisos volunt esse : ut sil usque 
in qiiadragesimum psalmiiin libcr primus, ct a qua- 
dragcsimo usque in scptuagcsimum-primum libcr se- 
cunduSf et ab eo usqiic in ociogesimum-octavum 
liber lertius, et usque in ccDtesimum-quintum liber 
quartiis; ob qiiod bi orones (a) i^salmi in 2 consum- 
matione sua babeant, fiat^ fiat : concludatur deinde 
in centesimo-quinquagesimo ) saliiio liber quintus. 
Alii vtTo (b) ita inscribcndos psalmos cxibtimavc- 
nint; P$a\m\ David : quo titulo inielligi volitni, ros 
oiniies a David fuisse conscriptos. Scd nos secundum 
apostolicam aucioritatem, Librum psalmorum et (c) 
nuncupamus, et scribimu^. lia eniin in Actis Aposlo- 
lorum dictum meininimus : Scripium est enim io 
libro psalinorum :Fi:it domusejns deseita, etepisco- 
patum ejus accipial aller. Ergo iieqiie secundum 
quusdam Hcbra;os quinque libri, iieqne sccuiidiimplu- 
riniorum siniplicitalt^in Psalmi Diivid diceiidi 3 >">'( • 
sed secuiidum apostolicaui aucloritatem Liber psalmo' 
rwn esse noscendus est. 

2. Eorum tunl, quorum nomen praferunt, — Siintau- 
tem plures eoruindem psalmoruni scriptores. N:im in 
aliquibus David auclur iirxscribilur, in aliquibus Salo- 
mon, in aliquibusAsap/t, iii aliquibus Idithum, iii aliqiii- 
bus/i/rorioii Chore^d)^ in aliqtio Aloyti.{e) Ex quoab* 
surduin cst psalnms Diivid coguominare : cum tot auc- 
loreseorumi|»sisinscri}ttiunuinlilulisedaniur.£tLt6er 
psalmorum rectiusesse diceiur, di\ersis iii uiiuni vo 
luineii (/) propbetiis diversorum el auctorum et lem 



pcrscriplionibus babeiilur, (g) antiqiiorum virorum 
isia iradilio est, quod ex eo psalmo, cujus auctor in 
superscriptione pra>ponilur, qui deinceps sine aucto- 
rum superscripiione succedunt, ejus esse exisiiroandi 
sunt, qui anterioris psalmi auclor inscribiiur, usque 
in eum psalmum, in qiio nomen alterius auctoris 
pra^reratur : ut si psalmi alicujus snperscriptio talis 
sit, Ptalmus David, ca;tcri qui sinc titulo consequan- 
lur, David esse credanlur, doncc prophcla! allerius 
nomen in superscriptione ponalur; ct cx eo usque 
in altorum prophelam,qui sine inscriptionc (h) mcdii 
sunt, ejus siiitqui in anierioris psalmi supcrscripiione 
auclor coppius bii anteferri. 
4. Quod non repugnel in p$almo Moyti Samuelem 
]g nominari. — Quod si forie aliqiiis per id intelligentis 
huic ndem delnihct, quod in liis psalmis, qui eum 
psalmiim, cui Moyses aucior pra^latus esi, subse- 
quuntiir, scriptum 8il« id est, 4 ^^ nonagesimo-oc- 
lavo, Moytet et Aaron in sacerdotet ejut^ et Samuel 
inter eos invocantes nomen ejut^ non posse a &loyse 
eum propheialum videri, cum Saiuuei.nomen, qui 
tanto postea, quain Moyses, nalus est, exstet in 
psalnio : mcminerit, nulli mirum aut difficile videri 
oporlere, ut taiitus proplieta lanli prophclo^, postea 
liccl fuiuri, nomen ediderit : cum inllegiiorum libris 
Josi;e regis nnmen sit , anlcquani n:iscatur, prophe- 
talum, propbel.i diceiile. AUarium, allarium, h(ec 
dicit Dominus : Ecce filius nuscetur David, Jotiat no^ 
men ejut (III Reg. xiii, 2) per qitod non incrcdibile 



porum coisgicgaii^. Visuin autem aliquibus csi, Jere- q esse opdrlere, iit Samuel a Moyse (t) prxdictus sit 



miXy et AgguM, et Zachariu; quuruiudam psalinorum 
superscriptionibus nomina pni^noiaie : citni borum 
Dibil in auiheniicis sepluaginta tran^laiuruin libris 
iia ediluin reperiatur : adeo ut eliain in plurimis la- 
tinis et graecis codicibus, sine buruin noininibijs sim- 
|ilices tai:tuin psalniorum tituli pricfcranliir. 

3. Qui bine uomine, pertinent ad eum qui Ptalmi 
9»periori$ auctor intcribitur. — De bis aulcm qui sine 



inaxime cum secunduin Jtfreniiam dicenicmy Nec $i 
ttet Moyset et Samuel (Jerem. xv, i), (;') Moysi con- 
nominatus et coaiqualus sit ex merilo sanclitatis. 
Qux iraditio ab £>dra, qiiantum crcdilur, psalmos 
posl capiivilaiem in unum librum colligente profecta, 
si fiilsa aut iniprobabilis existimabitur; ab his qul 
conlradicent, auclores horum psalmorum deroon- 
sirari necesse est. Absoluium enim est, non po- 



opinionet esse ex ipsis Ubris quos diversi traclatoret 
$eriptos retiquerunl comperlum iiabi-mut , iioii alio 
sensii. Sed et bic aliisque subinde locis inierpolatum 
huiic cudicfin jure quis >uspicoiur. 

(a) Alier e mss. Vaiicanis, ob hoe quod hi omnes. 
Htiju:» vero muinenii levitaiem videsis aiMid Hierony- , . 
niuiii pra'f. iii psalieriinii ex HobriEo iranslaliim. n Hicroiiyinus epist. jmI Cypruinum non solii 

(b) Parisiensis editio ann. 1605 adornala, iia scri- ^ scd el siibseqiiciiiiiim aiiclorein scribit Mo 



Rnflinum auctor pnefat in psalmos. 

(d) Altcr e msg. Vaiic. in aliquibus filii Chore^ in 
aliquo Bloyses. Moy-^iaiitein nomenpr;iMiotaiur psalmo 
Lxxxix. Hujus lanien atictorem csse Moysen non coii< 
sciitit Augustinus in eumdcin psa1mutn,n. 2, cui m.igi8 
plnret iit tolum psallerium David tribuaiur. Couira 
• * " ' 'iim hiijus, 

ysen, qui 



beudos. iNirro David lanquam auciori loiuiii psalle* 
riuiu iribui permittit Aiigiisiiiins in Psal. ix, n. .)5. 
Imo, 1. VII de Civ. hei, c. i4, ioiige creiiibilius pu- 
lat. p-altnos oinnos ab fo proiliisse. liiiiiibiiaiiier ei 
;tss(MUiitur apud Rufliniiiii pr.rfai. in psaliuits. Ad 
sotuin quoque frophttam Dnvid pertinere^ certis decla" 
ruri indiciis, afiirmat Cas ioiloriis prxfat. in eo^dem 
psaluins. Eaindeiii seuieiitiatn ei, qiinm lueiiir tiostcr 
tlilariiis, pr.rponit Euibyiniu^ pi-a.'fal. in psalitios. 

(c) Ms. Tell. et nunc' cantamus et snibimus ; non 
placet. Ililarii auctontate ac raiiouibus addiiciiis 
Cassiodorus prxfat. in Psall. cap. i!2, untim psnlmo- 
ruin libruin esse definii. Sed mirum est qiiod ibidein 
pcknlmorum in quinque libros divisioncm Hicronymo 
tribuat, quam ille pra^fat. in psalter. prorsus respuit. 
Divisionis hujus rationem sibi incompcrlam fatetur 
Auguitinusin psal. cl, ii. 2, et Scripiurae canonicae 
auctoriuti mavolt subscribere. Eidem subscribitapud 

fATMOL. IX. 



non solnm^ iihpiii, nobis quiiique reliquJfibros, iiene- 
sim, Exodum, Leviticum. Sumeros ei Deuteronomium^ 
sed undecim quoque Psalmos ab lxxx:x, usque ad 
xcix. 

(e) Ms. Mic. « quidem absurdnm. Tum cum Par. 
subjicit. Psalmos David dicere vel nominare^ eum ibi 
anctores eorum ipsis intcriptionum titulis commenden' 
tur. 1n nliis vero libris iil in texlu, ni^i quod in Tell. 
credantur, pro edantur. 

(f) l.xcusi. Prophetit :emcndanlur ex mss. 

(g) In nis. Mic. antiqua Lnttnorum ista traditio ett. 
Hiijus vero tradiiiunis auctor declarulur Esdras iu 
iiiie nuin. 4. 

ih) Duo niss. cdiii sunt. 

(i) Ita in inss. rcctius qiinm in vulgalis, pradica* 
tu* sit. 

(i) In uiio mss. Vaiic. hic re\jelita v<ic^^ SwwwX., 
lolYitur seuftus aim\}\i\uu^. 



ss> 8ANCTI iiiL.\R}i ensieopi 

tuisse eos nisi proplietis prophotaniihus prcipliciari. A {kbhx ila a Domiiio argmintiir 



K6 

Vm 9oU$ Ugii do- 



5. Psatmi camnl evangcticam htnoriam. l*ro}*lu'lice 
Chriitnmnescienlibut ctaufO! swu ^i iignalo!, — Noii Ci^t 
vcro «niiibigeiidiuii, ea (|(i;u iii psiliuis d^cla sunt, 
scciiiuiuiu evaiige|icaui pncdicaiioueui iuiulji^i opor- 
lcrc : ul cx qiiaciimtiut: licet pcrsaua proplieii:u &pi- 
ritiis sil lociiliis, (a) Mt t:iineii totuiu illud ad ^ogui- 
lioiieiu advonius Domini nojfiii Jc>u Cliri^i, et cor- 
poraiiouis, ei passiouis, ei regui, e(ad resurrectiuuis 
no^tnu ffloriaiii virtutKinqiic refcraiur. Siiut »ulem 
oiiines prophetiu! ad ii^iindlileui scnsuin et tiruden* 
liam sxculi cLiiisx al(|uc olisignat.-c , sepunduiM iHttd 
Esuiae : (b) El erunt oo6/s omnia vexba hccc^ lanquam 
eloquia Ubri huju$ tignali ^/lo^, x.\ix, 11 ^l \i) Quod 
51* (fiiidcm hontini tcienti li{tera$f dicet^r^ Lege i»ta. 



ciore$^ qui ibstuliifn clavem icieutice : ipn non inlroi- 
(M, et iu^roeunte$ non $miti$ iulroin {Lw II, 5i). Nc- 
giuies eiiiiu Christiini, cnjuii adveutus oi>u> e>t pro- 
pheuruin, clavem scieutiaB abktnleriiut : qnia ei>giii' 
tioueiii legis, qw^ «idveiiiiim Dotijui corp<ii*euin pias- 
dicpvii, ttdes coriuirci adveiKU^ ikhm*gaia pr.rciudit. 

6. Ptalmorum ^avi$ , CArif /( fide$. ^ Cl boc qui- 
dem cx omui Scripturarum pr»pheiicaruiu gciiere 
dicium ess«^ iutelligenduin c^t : ut iiisi in :idvf*niuin 
Domini ex Virgiiie iii homineiu pmcreandi inieliect;e 
et rec4iguiiai riieriiil (c) iitielligenti:u caruui vis ob ig- 
naia lialM^atur et ctrnsa. T:iiu<^ii nequa;|u:im psaliiio- 
ruiM lihiuin nisi prr (idi^m adveniiisejiisitosse iiitd- 
(igi , it:i beaii Joaunis Apocaly|A$i doCfiDur : Ei 



dicet : Son pq$$um tegere ; ^ignatum esl enim, Et $i B augelo Philadilphim ICccle^ice $cribe, UoMi diidt iMtc- 



dubitiir liber tiie m manu^ homini$ tj^e$cifnti$ titiera$^ el 
dicetur ei : 5 Lege hunc; respondebil : !i'e$ciq liuergik' 
ImpciUia leticiidi el iuielligeiidi lihriuu prophelisp siib 
piTSopa ulriiisqoe hominis luoiislrita est, ^uiii inicl- 
iigeuii''^ docti ad legendum, signacnluiu ciau>i myste- 
rii no:i adeuniis, iUuis iiidocli ignoraiioni |)er comi- 
muiieiii utriusque inlelligeudi iuopiaoi coinparatn^. 
Siiut enim universa aliegoricis el lypicis rontext^ vir- 
tutibus : pcrquae oiuiiia unigcniii Dei lilii iu corpore 
el giguendi, ct |)atieudi, rt morieudi, et resurgendi, 
et iii u:teruuin ciini conglorincaiis sihi qni iii eniu cre- 
didtrint regiiandi, et c;eleros judicaiidi sacramen^a 
panduninr. Ei (^nia Scrihuie( Phans:i'i Dei filium iia* 
(um iii corpore uon recipieiites, omnihiis proidietica: 



liis et vcrus , qui habqi (d) clavem B^vid , qui ajierii^ el 
nemq ciaudet ; qu: ciuudit , et uemo aperiei ( Afkoe. 
ui , 7). Ciaveui igitiir D^iwd hahe^, quia ip^e (<) per 
h:i;c seiiieiii qu^vdaiii signacula (f) ^uu de corpora- 
iitate ejiis, ci passione , et inor^e , et rosurreclioiia , 
e^ g^iria* cdvftU^a Ol jildicio David de eA iupsal- 
mis ^opbi W ahsolvit : aperiens «lU »d tiemo cliuUet, 
et flavi leu!^ qiiod iieiuo aperict : quia per liauc qu:v iu 
illo cxple(4 ^<>tpropbetiaui, •'\periet qqod neuio pr;e- 
clu((e^ ; vi eoiitu expletiu in co propbettx fido almo- 
gata, ^landet quod iiemo possit apcrire. Nulhis euiin 
f|ist ille^ \i\ qno hac propheiaia suwt et e«pleta, cia- 
ycm iiiielligeniia! bujus ip)])ertiei. Deuique id ipsum 
couseq^enter docujt , diceiis : Et ^di $upcr dexteram 



intelli^entix aditum dcnegarcnt , siib denuiitiatione G $edentiii in tktouo librum scrifUnm, dfi iniu% ei de (orie , 



(a) %(\\\\% ms. Tell. $\t tocu\u$ tamen. At iii ediiio- 
Bibiis Badii Ascensii, Era-mi. et Lipsii desi^leraiur 
l|ic verhuiu $it, el niox particuia ad, aiite re$urrec- 
t\oni$ qua:ii etomiilit I?:iriNiensis. 

l|fr) Tell«'ria«ms codex juxla Vulgalam , et erit vobis 
m$io omnium (Vnig:ii:L* deiuc(*os consentiiiut et lxx) 
((^iuquatn etoquia iibri ^ignati^ quem cum dederiiU 
sciemi titiiras, et dicenl, Legc mum , rtspomtebii^ 
Nou po$$um tegere; signntns est enim, eic. Vi<iesis 
Tnct. lit. 17, Ps. GJtviu, ntiQi. 4. Cuiu iis qna; hoc 
niimerosnbse(pieniii|ue contiiientur, aniniiatem hahet 
friigiMciiiuiu Ojigenis e tomo i, in P>ahiium priuium, 
^eUluui t. t i:rx'coruin Origeiiis (qierum. Dauielis 
tliietii oper.i excusoruin, p:ig. .^7. Uiud ilaqne hic 
Ues^^riheiiduui duxiinus, quo llilariaoa ciioi Ongeui:!- 
Hisconr-rcndo. facilius po.ssit qoiM|ue qiiid ex liis iu 
Uia traaslatinu sit pi^rspicen*. (Clan.sas ob^ignata*<:que 
S&<!ripiuias osse sacias, diviua t>'st:iiitiir oraeula, 
id>ii|jU Davidis clave, ac for>iiati et sigilio, de «juo 
|tcri§iMuu e^t : Figiura signli sa:ictit:is Douiiiio. Quod 
«ie viitule Dei, qni ea laiKiins est, iiitrlligi delH;!, 
qu;i* vid4'licel per sigilluiii adunihramr. I:«tiriiini clau- 
aasatque ol)Mgti:it.is (*sse Scripuir:iS Joaune.N io Ap<»- 
CMi>psi de<-lai;|il his verbi- : ei Angelo Kcclesiw //mo? 
pJnta4t'tptoa! ett siribe : llcec diil sauctns vcrus^ qui 
hnbet ctnvem David . qui afferii et nenio ctaudit. ei 
ctuudu et iie.mo aperiet : Novi opera lun^ posui (urc$ 
CQrnm teapaia^, quas nemo ttuudere potesi. De.inde 
iiaijU) piist : Li vidi nd diXicram sedentis in tlirono 
iibrum scripfum intus et a tergo, obaiqmuum signncuii$ 
septeiu : ct ridi Angetum prociaiuahiem voce niigua: 
Quis est dignu$ aperire iibrum^ et $olveie $igmcuta 
ejns ? Et nemo poterai in coiio neqne iu terra neque 
iHlitejr terraiH aperire iibrum, ne^iue ad$picere Uium. 



Ei flebam , quoniam nemo dignus inventu$ est aperire 
iibrum^ neqne adspiccre illum El unns de senioribue 
dixii wihi : Xoli flere, ecce vicii teo de iribu Juda, radix 
Dnvid. aperire tibium et $ef)tem $ignaeuta ejuA^ De s Xi 
voro ohsigiialioiic ila lorjuitnr Ksiias : Et eruut vobis 
verbn liccc omnin $icut serniones i bri hujns ol>$ignnii, 
guem $i dfderint hnmini scienti liuera$ dicentet : Lege 
i$in; ei respond>'bii : Nun po$$um iegere; e$t euim o^si- 
gnntns. Ei dnbiiur tiber liic m mnnu$ l:oinini$ ncscietUis 
luitrai^ ct dicei : Nescio iiiteras. \\:vc eniiu nou »d 
Ap*»('alyps!ni s luui Joaiiuis aut Gsai.i* vaticinia per- 
tiiiere potinduui ost , sed de iiniversa Scripiura 
sacra piMiims :icripii'iida snut. Qiiod sane apud iltos 
iu «'iinrcs-o est, qiii diviuarnin lilierarum u tiiiain 
vel iiiediocriier assecnti sunt : (|ii:i* qtiidem riMiigaia- 
Umi iiivdlocris ac p.ir:iholis, leoebrosisque seruiotii- 
bus. ac divcisis ajiis ohscuritiiis fj;iMeribn^, qiix bo- 
l^ miitis iiigeoio <:ini('ilecoinpn'beudnntur, rer<M-t:e suni. 
Oiind ei Sahalor o>tendero voieus, cl:iveiii apiid 
Scrih.is et Pharis:i*ns esse dixit, qui ut \i.iiu ad ape- 
rienthnu inveiiiient, miniiue coiitendereut , et : V^ 
vobis, iii'jiiil, iiUfi^peritis, quoniam tutintisclavrmscit^' 
iia, ncfue ipsi iuirasiis, et iiurnnte$ non permittiti$ in- 
greUi). lJa(!i(*nus Origenes. 

(c) Doo iiisv. V.iiic intetiigeiuinrum vi$, Alius, tit- 
tellige>itin eaium mv vis lluic coiisentit Teli. lu qiio 
luox , TtiKir^n pie nenunqunm. 

(d) Vugaii , clav^s ; djssidontihus ms^. et sacro 
texiii. 

(e) lia in niss. rectinsquam iii Vulgatis, pif kmc wi 
qundum. 

(/) Ms. Tell. iiic ouiisso qu(t, iiiok Ioco prophetai , 
^ii:fcrt prophetium. 



lr'S7 1>R0M)CUS INUBHUM PSALMOaUM. tU 

Migaa!um tlgiMculi* $eplem : et vidi uUerum angelnm A 7 8 P</i/iii< apud Hekreto$ mdiiereii, ah E$dra m 



MlidHm, prtedicantem voce magna : Qui$ est diqntt$ 
operire likrum ei $olvere $'gnucula eju$ f Ei nemo po- 
f Mil, neqHe iu ewlo^ neque in lerra^ neque infra lerrum^ 
^operlre iibrum , neque videre ip$u»i, Et fieham . quia 
nemo dignn$ reperiu$ euei aper.re librum, ncque videre 
.ip$um, Eiui*u$de$inioriku$aitmiln : Noli flere^eccevicii 
Uo dc triku luda^radix Davidaprrire libriim^rt $epiem 
$ignaculueju${Apoc,v^ei $eq.).L'i\ivr isUiel pruUorila 
cl futura in iii^ i\m*' 'm\u% el i^m^ «ciipt» erAui rouii- 
nciis, a neiMii\c (ligiiM& esi .Mperiri : el Apnsitilo fleius 
ob 4le>ideriuui iulelligei)li.p, el dolortiai dTiirultatis 
riurilur. ftiul vuil leo de Irlbu Juda ei radix D;ivid, 
J»rum ci signarula ejus Apcriru :quia solus scpteni 
illa qu:t* sup^riufi dii€uiuiu<i sigu^icula , quihus iiber 



unuiu coilecli , a liy m ordinem redaeli. — Noii 
rsiniitciii ignornnilum.iiidiscrrti!ni:<pudllel)rros uu • 
uierum osse ps imflruin,iie«l kIuo ordint^ aiiuotationo 
essi' cous(Ti|)t<is. Ntin eniui illic priinim aut secundus 
aul lenius , aut «|uiu«|u:igosimiis aui ccniesimus prc- 
noUitiT ; sed (a) ^iiio di&criuiiiic ulii|uo nrdiiiis iiii- 
incrii|uc pHruiisii sunl. E->dras ouini, ut iiiiiiquaRlra- 
ditioiies fcruiil , inciiiNpnsitos cos , ct pro aucioruin 
nc li'iuporutndivrrsit;ite disiicrsos, in voluinen unum 
collegit rt retnlit. Sed s<*|klna*;!iiil:i seniores , seciin- 
diuu M«>ysi tiadili<iiiem {b) ad cusiodieiid:iin lcgis 
doclriuam iu *«yn;igoga maneiiies , {c) posiea qii:im 
illis a n'{:e Ploli nia^o iraiisfereiidai ex bcliraro in gr.T- 
Ciiui si^riuononi imiuH iegis cu ra niaiidata est , spi- 



claiiftus ot , |'£r sacrauicniuiu corporationis siucel B ritali rtroelcsii ici«*ntia viriiites psalinorum iutelli- 



diviuitaiis ab&ulvit. Mip»uui auiciu n>>uiinus posi rc- 
«urrectioiiiMii lcslatus csi , diccns : Quouiam opoitel 
imitleri omniafiua $cripta iuntin lege Mogii el in pro^ 
pk€ti$ el in p$almi$ de tue {Luc. xxiv, 44.). Por lia.'e 
i^rgo oiiinis prop!irii:f iiberei signaluset clausus e-l : 
quia creditis bis iiiuu iiiiplcla pcr euni suiit , cuiicla 
i|la i\WJ^ sigujita et clausa suut , ctapericutur, cl ab- 
jiolveuiur. 

. 7. Psa/Kriiuii $pmem prat $e (vvt corpori$ Chrisli, 
— £t quaiiqwun ouiniaa diviiio Spiritu pcr D;ivid 
dicta csse . ipsa Doniiui priifossiouu iioscainus : la- 
pieu cti.im itl ipsum pruplicii i* biijiis ^pi-cii^s docct , 
9U|iern:i*el coelc&lis iueodoctriuain srienii:c eiiilisse. 
E4» eniiii Qrg:iiiu propheiatum csi , gra^co Psalicrio , 



gentes , in uumtfiuiu eosalque ordiiieui reilcgeruuty 
siiigulis quibuM|ue uuiiitriii pro rnicientia sna {d)ei 
ubsoiuiiime pcrfeciis lerfectoruiu ei efflcieiiiium 
pKaluiorum oidiiieiu d*piilaiilc8. 

9. Lix temporum ordim-m non $4rwaruiU , $ed re^ 
miM. — Ei qiianquaro id i|isum ei Kiiiguloruiu psal- 
luorniii viitutibiis inielligi fiossit : laiuen absoiuiiK- 
siinc iu g(*slornm ct leiii|K)r(!ni liititoriu docemur , 
psalmoriiiu scilicft («) collorationes secunduin perfec- 
toruiunnmerorumcsscefli('ioiili:iiuordinaia!^. Ps;ilmu8 
ciiiui leriiiis secuiidiini bisloi iaui quinquagoinio psal- 
uio posterior ipsl : iu&criiilio UMiiique utriusqne lunUo 
iut rvailo teuiporis :i tttis4|ue diveisa e>t. N.iiii illa 
qu;i: {() sub Uria ci David su' t ges(a« ctunpieciilur : 



lielHTaice Nabiauuncunato, qnoduiiuuiomniuin luusi- G ille autciu fiigaui Da\id , Aliessabin lilio suo (9)eura 



CoriMU orgnnoruiu rcctissiinuiii esi , uibil in se vel 
perveisum contineus , vel obliqnum , ue(|ii(% quod 
ci iuferioribus locis in sunuui coiiceutus niusici cnm- 
movclur : sed iu foriiiani Dominici corporis consii- 
liiinnrganuin, sine ullo inflciu liefleinve din^ciuiii csi; 
«rgnnuin ex supcrnis commoiumeiimpulsum, cl iu 
cantionem su|icrn,c el caMestis instiiulionisanimatiim, 
nou liumili ct lerrciio spiritu, utcaMeraterixorgaiin, 
pcrsonum.Non enim ilie biimilii aiqueierrena in ipso 
corpnris sui organo pra.>dicavil , sicul ipse lcstatus 
^Uk: Qtde$tde lerra, de terra e$t, et de terra loquitur, 
qni nutem de ccbIo venit , qum vidit et audiwt, lestatur. 
(iooau, i|i, ol). Per Imnc crgo suj^i niiin Spiritum 
» cantatnr in psaliuis , iii formaiu Domiuici cor- 



persi*quen>e, signiflcai (i) et lanieii virtus ac sacra- 
mentuiu uiiiuuri pcrlicii , buucct ilitiui sic piocom- 
pcteutibiis et *>ibi congrnis iiuineris i-olloiari. 

10. QniN^iifl^^stMittmiueri uiysimiUN. — luscripUo 
vero quiuqnngesinii psalini.secundnm histunam,quiii- 
quagesiuii cl priuii pbalini in criptiouc posierior est. 
Sftd (|uinqnagesiuii uumeri virtus cl perfcciio (A) eii* 
gt-bat y et Doec lduiu:ri impcenitens in David odiam 
postuial>at , auteriorcm |U)st(iOiii , et posierioiem an- 
tcffrri : ut remissio peixnioriim iu g nuiucro quinqua" 
gesiuio coflocanaiir , et |KBna perfidi» nuinerum 
conslituiae remissioiiis eicirdeiis carcret venia , cum 
et iciiipus cl niimeruiu pcanitcnti» perdidissel. Nam 
cum iu quiiiqiiage^iiuo , in (|iio e>l sabluita salibuio» 



pofis, in quo coclestisStdritiiscsi lo(Ulns;formaquo- D riiiu , secundnm Jnbilci amd praerormaiionem , pec< 



que lerreni hujus ct uiiisici et ci siipernis coiicinen- 

lis arfflini comparata. 

(t) In Ms. et viriu$, ei $acramentum. Cxinde abcst $ic. 

(a) Editi, fiiM pr4P$criptioae aliqua; eniendaniur 
aiicioritate uiss. Poiro circa Psabnoruni coliectionem, 
du|>l'k'ein nolat Knlliyiiiiiis opinioneiii. Siinl , iuqnil, 
•prasfui. in P>al. ijiiii Euiram; et atii quiExechiam di- 
ceuU PMednuu in uuum colltgi$$e. 

{k} Duo iiiKs. V:itic. ad cu$todim legi$ et doclrinne. 
Aiius , ad cu$iodiom iegia eidocirinnm. Nil iinmuinii- 
iluw lii|iuu ci P8. 11 , uuiu. 11 , uiii lioic fu>iiis iiar- 
raiiiur. 

{c) Uuu8 et .lUer e Mss. Yalic. posiea quam a rege 
AntivckB , disMdcuiibus aliis liluis. Sic oi iufra in 
Bial. civiii , lil. iii , num. Ift, sub Piolemxo , non 



catorumreniisbiosti coustitula : competeuierhic psal- 



sub Antiocbo rcl>»rt(ir Lii Inlerprelum bisloria. 

{d) Par. in absolutione , quud Lipsius perperam 
adscripseral. 

{e) Evcusi, co/la/fONM : ca*^ti;;antur ei ms^. Qiiam- 
qiuint vocraiMiliiui eoilutio eudtiiii sensu occurnl iib« 
(le syniMi. ii. 9. 

(/) In mss. IVtl. $ub Vrw a David, 

ig) Pro oiim^ su)»stiiiiiiiius fNui ei codice Tell. 
ei qiio nioi particulnui tauitn , ei p:iul > po^t «•; biic 
revocaviiiuis. Abe$$aion aiiieni, non AbNiilooscribiuiu8| 
eunseniieniibiis cuiu gr^ca uianuscriplis. 

{k) llosc citaniur iu PsaUn. li, u. 3* 



159 SANGII lllLARil EPISCOPI tM 

mus , in quo poenlieniia antclala peccatorum remis- A Irinsecus ctiam in diebus (lominiois c&l constiiulum 



sio posiulatur , in ordinc est hiijus numcri colloca- 
tus. 

i I . Trina Psalmorum quinquagenaria quid detitjnet. 
•— Tribus vcro quin(|uagcsimis psalmorum libcrcon- 
linetur : el hoc ex ralione ac nuincro beat.-c illius nos- 
\rx expecinlionis exsislit. Namque qui et primae 
quinquagcsiin.TetsecuMdaedeinde quinqiiagcsim.T (I) 
psalmuin(a),ettcrlix rursum quiiiqiingcsima', in qiia 
finis est libri , coni»ummaiionem diligenter adver- 
lat : providentiam dispositorum iii bunc ordinein 
psalniorum cum dispensatione salntis nosinne intelli- 
get couvenirc. Cum enim primus gradus sit ad salu- 
tem , in novum hominem post peccai(»nim rcmissio- 
nem rcnnsci , silquc post | oeiiiienti.iD conrcssionem 



qiii ultrasabbnti niimerum (d)pcrplenitiidiiiemevan- 
gclicic prnDdicaiionis accedunl. Namquc cuin iii scp- 
limo dic .sabbati sit et mmicn etobservanliacoirsii- 
luta : tamcn nos in octava dic , q^i.i: et ipsa priina cst| 
pcrfccli sahbati fcstivitale hLtnmur. 

13. Ogdondit perfeclio. — El dignum cst hnnc og- 
doadis pcrfectam sacramcntis cceb^stibus virluiem , in 
eo psalino qni octavo in nuincio dispositiis est , 
coiitucri le), cui pro torcularibus titulus adjeclus est , 
vnsculis iii novos fructus pra>paratis , et ad fcrveiiiis 
(/) iniisli cnlorem coiilinendum innovntis. Et uumc- 
rus iste ad percipiendos fructns evangelicos , caducis 
bis corporum iiostrorum vascutis rerormatis , secun- 
dum ogd(iadi*m csi evaiigrlicnm destinatus.Et boc psal- 



rcgiiiim illiid Doinini in sanclx iilius civiiaii.s et coe- B mi tstiiis lcxlus ct S(*rmo tcslaiur. Ogdoadis qiioqnc is* 



lcstis Jcrusalem lempora rcservatum , ct posieacon- 
summnla in nos ca^lesti gloria in Dei rnlrisregnuni 
pcr rcgnum Filii proficiainiis , in qiio dcbilns Deo 
Inndes universitas spiriluuui pro^dicabil : faciieintel- 
ligiinus in singulis |>snlmorum virtulibiis sub (i) 
(b) quinqiiageno nuinero collocatis s:crnmen* 
tum (5) disposilionis hujus quinquagenari.x conii- 
ncri. 

42. Sabbttla tabbatorum qninqaagmma ; dominica 
gabbatum perfectum, — Essc autem Iktc tahbata 
sabbatorum , seplciiarius nunicrus per septem in sep- 
luplum connumeratus ostendil : qucin lamcn ogd(»as, 
quia dics cadem prinin qiix» oclava , sccundum cvan- 
gttlicam pleniludinem in uliiino sabbilo (i) adjecta 



liiis viriiis (6) ciinin In virtiilc sexti psalmi ct numeri » 
qiio pro ociaro oiaiio csl, coniinotiir: et hoc numeri 
raiio perncit, utcl in scxlo pro ociavo csscl oratio, ct 
in ociavo liliilus pro torculaiibns addereiur. Tribiis au- 
tein in numcris h:cc inrculariuiii siiperscriitlio rcpe- 
riiur. Namclocinvus ct octoge^imus ct o( togesiinus- 
terliiis psalmiis hiinc habcnl tilulum : iit in numeris 
perfcciis perfcct:c hiijus beaiiiudiiii» ordo consisieret; 
iln lauKMi , ut simplicem ogd(»adcni ct ogdo:idi$ deca- 
dcm, s:tcramcniuin trindis (qiia; a nosiris Triniias 
cst itun(upnia) {y) concliidcret. 

10 ^^' Psatmiis cxviii.— Et hniic qnidem ogdoadis 
pci leclioiicni, ctiain in ccnlesiino :itqiie decimo octavo 
psalmo cogiiosccre pos^umus. Nainqne in ocionuin 



Gonsum!i<al. Et iixc quidem snbbala sabbatorum ca G nuincniin pcr ocioiios versus secundum Ilcbrocos 



ab apOdtolis (c) religionc celebrala suiit , ut his 
quinqu:igosim;e dicbus nullus nnquc in tcrram stralo 
corpore a(!oraret , nequc j(!Juiiio fcstiviiatcro spirita- 
lis hujus bcaiitudinis impedircl :9(|Uod ipsum (o) cx- 

(1) Centesimum psatmum , ut in Y:iticnno. 

('i) In anterioribus ediiionibus sub quinquagena- 
riw numero , ncc latiue , ncc oriiatc, ciiiii rursus sc- 
qualur statim quinquagenuria^ , eincndavimus Vero- 
ncnsis codicis aucloriiatc. 

(3) Opc ejusdem codicis disposiiiouis : exhibe- 

(a) Abest psatmum a ms. Tcll. In Vatic. aiitem 
anie vocem psatmumt lcgitiir ceutesimum ; niallcmus 
ffostremum. Porro hac triplici quiiiqunge-ima triplex 
secundiim Hilaitumadumbraiurvila ju<«iorum: priina 
in mortali corpore , aliera iii regno Christi exuiocor- 
pore , posireina iii rcgno Dei Patris lesiiiiipto cor- 
pore. Triplicis hiijus vit:c rursuiii nieminil in Psal. 
LXii , n. 7. Queinadmodum aiitcm iii Psal. cwiii « 
lit. 12, n. 14, doret eos, (]ui in rognoChrisli siini. c$ 
hoc r(*giio in regnum Pairis trinsicrri ; iia ci liic iii- 
nucre videlur , iii icmpora coclesiis Jcriis:ilcm reser- 
vnlo< esse : proindeque nonduin in ea c>sc. Y. Prx- 
fai.§6. 

Ib) In mss. Tell. quiuquagenario. 

(c) Tellerianiis codex, e regione : mendosc. No- 
tanda siint verlia Hihirii doceiili> fcstiviUitem pro:- 
diciis obscrvantiis impediri. Iloc eiinm nefas vocal 
TiTiullianus, de Corona, n. 5. Die Dominico, iuqiiit , 
jejunium nefas ducimut , vet de geuiculis adorure : 
eadetn immnuitale a die Pascha: in Prntecosteu usque 
guudemus ; ubi et hunc niorlem iradiiioni acccptuin 
rcferi.Sic tlicronyiiius epist. uv, ad Marcellain con- 
tru Monianum negans tres iii anno Quadragesiinas 



sin};iilariim liiicrnrum iiiilia colhrcla sunl : sod ct ipsa 
virtiis psaliiii i-:acr;imcniuin ogdoadis cdocct. Siint au« 
lciii in (0 og(loadc\iginli du.T. Namochmi vcrsussin* 
gularum rnierarum initiis depulauiur : (/i) et hoc ea 

inus pi dispensatiunis : agitnr enim de ordinc ac dis- 
posilioiic Phalmoruin. 
(A) adjcctum. 



i5) lii edilis , quod id iptum 
6) Taii 



iquam in, Paulo post et hos pro et hoc. 



necesMtatc observandas, conccdit snbinde pertotum 
aiiiium licere jejunare , excepia lameii Peniecoste » 
hoc est, Qiiini|uagesima post Pnscha. 

(d) In nis. Tell. juxta, iion per; ncc male; sic 
eiiiiii paulo aiile, secundum evangeticam pten.iudinem^ 

(e) I:i duobus nii-s. conlineri. 

(f) Ita iiis. Vatic. cum Tcl. Aiii vcro libri, muBti 
liquorem, 

(g) Ms. Tcl. bic, in se contineret^ ct e regionc ad 
marginein . decies octo iribus uddiiis octoginta tres /a- 
ciuut, ei siguificant perfectam beatitudinem a sanela 
Trinitme , quoi nnus Ueus est , fitietibus dandom, 

^ (h) Fragmentuiii Origeiiis iii Psalmum , quod iii 
ediiionc piiedicia, p.ig. 4l, inserinm est, quaoluin 
exeinpliini siippeditat eorum qu.i; ex Origene InuMa- 
tus esi iioster liilnriiis. lile autem hicc ibi lutMst : 
(Ne(|U(: ignoiaiidmn esi« YeterlH Testamenii libros, 
iit llcbr.ei traduiit. viginli ii duo, quibus XM|ualis 
e.^t ni<nieriis clenientorum Hebncoriim , noii abs re 
csse. Ui enim dii:(! et viginli liitcrc iniroiluctio ad 
snpientinm et diviiiam ducirinnin his formis iinpres- 
sani hoiiiinibus csse videiitur; sic ad sapientiam Dei 
ct rcrum notlliani fundaindiitum suut atquc iuiroduc- 



t41 



PaOLOGUS IN UBftLM P.^.\I.NORU.\l. 



l\* 



niione eniciliir, iil qii:a psaliuiis islo perfeclnm vi- A sacramciitum voliintilis Oci, oi benti rci^iii expccialio 



riim secundmn (idrhinaiu cvan^tclicam consumniat', 
pcr oQmes viginli ci dnns HebMri sermonis liiteras, 
8ub sacmmenio ogdoaJis criidiremur. 

15. Tetiamnili Velerit tibri xxii, aut i-l. Tres 
Ungua prccipua. — Et ci causa i-sl, ul i:i vi<:itili di^os 
libros (a) lex Tesfamcnti YeKris tlepiitciur: iii cum 
lilterarum nuincn» coiivcuircDt Qui ii:i seciiudiim 
lradition<^s veimim deputantur, ui Aloysi sinl libii 
ftu.nt|iie, Jesu Nave soxius, Juiiitum ci iluili sepii- 
mus, primus et s«'cundus llfgiioruiii iii octavum, 
lertias el qiiarlus in nonnm , Paralipnincnon duo in 
deiiinuin siiu {b) sennoncs dieruin Esdr.c iii unde- 
eiinum , iiber Ps:»lmorum in diiodetiiiinm, Salumo- 
nis Pniverliia , Ecclei»iastes , Caniicum caiiiictirum 



praHlicatur: cx qiio illiid F4lati ruil, ut in liis liibtis 
lingiiis rcgcm Judicuriim Dominutn Jesum Ghristum 
esse praiscribcrei {Joan, xix, 20). Nam quamvis 
miilt;o harbarx» gciiles Dci cognitionem seciindum 
apoytolorum pncdicitionem ,, et inanenlium bodie il- 
lic ccclcsiarum (idem ndepla; sint : lamcn specialitcr 
cv;uii;elica dnctrina (i) iii Romnni Imperii , sub quo 
Ilcbroii ct Graci conliiienlnr, sedc consistit. 

IG. Canliea xv graduum, — Couscqueiis antem est, 
sccundimi octonarium liuiic vigiiiti t>t duaruin tigdoa- 
duu) iiiiiuerum , eum qui subjecius est, iu t|uintlet'im 
canticis graduiim psalmorum numernm (Z) contiiieri 
(e). Ptisl perioctam cniin illain pra^ccdeiilium 0}:doa- 
duin doctrinam, lioc cansirum graduum (f) iu qiiin- 



iia lersiiiiii deiimum , cl quartiim tlecimum , et t|uiii- B dcciui p^almos cx duobus pcrrecli^ niimeris o|)ortuit 



liim dctiuiuui, duodccim (1) autem (c) Propht^tae 
iii Si^xlum dctiiiium, Es;»iis deinde c( Jeromi:is cnm 
lameiitaiiDiie et epi^tola , scd ci hanil, et tizechiel, 
el Job, et Heslcr, viginti et duum lihrorum nuiue- 
ruro consummcnt. Qui'»usdjni autcin visuui csi,aildi- 
tis TobLi i't Jnditli (</), H >i^i ti qiiatiior lihros se- 
coiidum numeruiii gr;ceaiu.ii liltenirum conniime- 
rare, Romana quoquc lingiia nicdia inler Hebra^os 
Gnecosque Ciillecta. Quia liis inaxime tribus linguis 

!l ) Iifterseritur omnes sicut in Tellcriano. 
i) /n homano Imperio^ $ub quo llebroei et Grteci 
eomineniur^ contitlit. 

tio tibri Scripturae duo ct vigiuti. ) Tiim attexitur C 
fteries librorum Velcris Testamemi co oidine quo liic 
recensrntnr, addilo nuicuiqiie lihro co nouiinc qiio 
apud Hebrcos inftignitur curn nomiuis ejtisd(*m in- 
lcrpreunione : Suni nutem \\giuii duo Vbri yixla HC' 
knrot /rt : prfmiis qui a nobis Genesis dicitur, ub He- 
brais aule n ex ipsius Hbri inilo desuwpfa appellalione 
voeatur Bresith , quod idem est ac in principio. Exodus 
deinde, Hebrctis VeHesmolh, id est , hcec sunl nomina^ 
Tertio Letpiticus, eic. 

(a) Tellerijiniis codcx, Lex et Vetns Teslamentum. 
Fallunlnr plerique ex lioc li»co, cxisiimanlcs ll".l:i- 
rium niillos alit)s libros , qinun qui hic recensentur, 
pro canonicis habuisse. Ac primo quidt!m lihruni Ju- 
diih ut libnim Legiscouimcmornt iii Psal.cxxv, n. 5. 
Toliiae quoniio lilier ticcurrtl citafiis iu Psal. cxviii, 
lit. d. n. 6, et iu Psal. cxxix, n. 7. PrxMeiea Sa- 
liientiam &ilomoni irihuil Tract. Psal. cxxvii , ii. 6. 
Iiiio lib. I dc Trin n. 7, cl in Psal. cwui, lit. 
2, n. 8, iiecnon in Psal. cxxxv, n. il, ex e.idem D 
profert le-timonia tamquam a Propbeta. Proplieiicum 
igiiur hiinc rihrum ;igii»»vii. Idein di(%ndiim de libro 
Ecclesiasiiei , (]uem Salomtmi cl adscrihit ipse in 
Psal. Lxvi, II. 9. el a Latinis vulgo adscribi testa- 
tnr iu Psal.cxL, n. A. Dimique Prophetijrm B:iriich 
Jcreini:p ntiinine ciiat in Psal. lxviii, n. 19, el circa 
linem libri iv, tle Trinii. Neque locum cx bistoria 
Su^^ann» Daii. 43, 4, :ib Ariniiis tamtiuam ex Scrip- 
lura alhitum lib. iv, de Trinil. n. 8, respuil. Imo 
n. 7, illiid .iliaque ie>limoiiia ibidem adducia ex di- 
vlnis volumiiiibiis agnoscil. Horum ilaque librorum 
caiionem hic recenset juxta Hebrseos. non juxta usum 
Ecc\fSisi suis temporibus recepium. Hoc et clarius 
iigniricat Origenesloco jam laudalo, nhi illorum caia- 
logum sic auspicuitur : Sunt aulem viginti duo libri 
juxta Hebrceos iii , eic. Neiiue rcponi potesl, alios 
quidcm iibros ab iis qiii in Hebrxorum Gaiioiiem re- 
c^ snni, Hilarium approbasse, sed lamquam ba- 



coiivenire, hebdomadc sciliecl ci ogdoade, id est, 
septiiiio ct ociavo nuinero. Nam per observaiitlim 
legis, qiia^ iu behtlouiade estconsiiiuli, ei evaiigeli- 
cum prt>rcctum , qui ogdoadis et pr;esenti religione 
cl (g) spcrata exs|>ectalione perfirilur, isto caiilico 
gradiiiim in coelestia et aterna consceuditur. Nam ct 
(4) in templum per hiinc niimcrum gradnum priiici- 
pes sacerdotum iu sauclorum snncta coiiscenilehani : 
ut quia neque (//) liebdomada legis sine Evangelio- 



(5) Iii antcrioribiis conlueri. 
(i) In ei 



editis in lemplo. Pro conscendebant ms. nos- 
ler scandebant. 

gii^grapbos , et non veluti canonicos. Si cnim eos ila 
S{>cclasset , net|iie libro Jiiditb Leqis iiomen et aiicto- 
rititem , ne(|ue Sapientiue Salomonis Prophetia: litii- 
lum tribuisset. Atifue ul de Scripturis Nttvi Tesla- 
nieiiti noniiihil tlicamus , Epislolaiii atl Hcbr.'eo> ab 
llilario passim cilari, et iioniiiic quitlem A|)Osloli in 
Ps;il. XIV, n. 5, ct liii , n. Id , et in Psal. cxviii , lit. 
8, n. IG, iiecntin lib. iv, de Trinit., n. H» eiiam ab 
Ari:inis ipsis ctnumemorari ol)servaiiiiis. Ilem A|K>ca- 
lypsim supra n. 6, elalibi heato Joanni attrihuit, et qui- 
dem ei ip^i, qiii Evangelium conscripsil : ut prudenti 
colliuere licet ex elogio quo eum commeiidal. lib vi 
de Trinit., n. 16 et 59. Deinum set;uiidam Peiri op:^ 
stolam ejustlem Aposioli nomine cxprcsse cilal lib. i, 
tle Triuii., n. 18. 

(b) Aputl Origenem : napa>eeTrofACV6>v itpiyni* ^eviTt/sa 
h fvi, 8i€pii «i «fAifx, OTTi/B icTc, ioyoc iQfxejDuv "Ec^/DOf 
^jDWTOf xac ievTepof, elc. Aii exintle iiosier Hilarius 
verba , Xoyoe iqucjduv, qna^ ad ^t^pih ul 0Lp.iiifi interpre- 
tandiim ab Origeiie rereruiilur, Esdrai iiiale coapiavii? 

(c) Addiiur hic in ms. Tell. omnes : an pro, mt- 
noiesl horiim nulla mentio in priedictis Origenianis 
cxemplaribus : maniresto librariorum lapsu. Guin 
eiiim ibi priinum ^2 libri jiixta Hebrxos asseranlur, 
deinde il dumtaxat reccusentur. 

(d) Apud Origenem nibil exstat deTobia el Judiih : 
sed eoriim loco subjiciiiir, Extra horum censum sunt 
tibri Machabceorum. Ex bis libris nonnnlla eliam af- 
feri Hilarius in Psal. cxxiii, n. 3 et cxxxiv, n. 24, 
plura autem lib. in Gonstaniium, n. 6 

(e) Unus c mss. Yat. eontineri, 

(f) Excusi, in xv Psal, et duobus . castigantur 
ope ross. 

(g) Inconcinnc in ms. Tell. et saerata 

(h)S\c ms. Tell. Edili vero : hebdomadas; nofi 
tflspliceret hebdomas. 



i;3 5AM:TI IIILAlUI EWSCUPI i.i 

rum ogduade, netpie ogdosis E\angelioi urn sine lcgis A niiur. Iin flnis et anlcrioriim perfeeiio est (e) ct s6 



lieitdiiniadc virum posset pneslnre perff^ctuni (I) quo 
(fl) usi|U»r illi |tcrfcc:e credidlss. l; in iiis porf«»etis et 
Leatis s;inrtiN s^tnclorniii prrfec iiis in hoc utroqiie , 
(|ui in iiuiiidiM Im grnduiim 12 canlico e^>t , hebdo- 
niadis ei o^duadls nuiiiero Incaienir. 

17. 7.//./I p$almorum i^firii.— Qu:iiiiquain vcro haec 
a nold< seciintlnni nunierns (2) in Irgis (ibscrv:nione 
coinplctos (6), ei iii sncranicnlo evni»golico distilliu- 
tos i(a di(!(:i siiiit : lanun alisolntis uniiiscujnsqiie 
nuineri xlitniem ex siipcrscriptionihas p>:ilinoniin et 
dictoriini ipsoriim iiittlligcndn consequeiiiur. (c)Sunt 
auieni sii))erscripiioniini oninltint tidili diver^l. Nnin 
pra^tcr eos qiii auciornin suorom noniinihu^» :iul c(iii« 
saiuni aut it^mporuin significjiiionihus pranotiinlur* 



in niltll nliiid proi«*ndeiis , proprin iii semet sui ip*e 
posscssio esl. Psalmi igiturqul lnscrihuntur fn/li)f»i, 
([) iia intdligeiidi sunt, ut cx peifcclis aiqiic uh- 
solulis boiioruiii n;lcrnonim dortrinls ci (6) ^pci ie- 
hiis ekisi:ii.t : qiiin ad cn qu:i! in his diciintur, lldef 
se nostrx cursus exiendat, Cl in his \^ nullo ulto- 
riore (g) tcndens (7) procnrsu, ipso suo oplaia! ct 
adrpla; htratiliidiuis nnc reijuit^scat. 

19. Ar/!s musicas qnatuor gmera. — In musici^ tero 
afiihns (/i) h;c snntoificioriimetgencrum T:irietatcs. 
Psoimus esi,cuiii ce^ftanie ToCe pnlsus tnntum oigaiil 
coiicineiitis auditur. Canftciim est, Cum caiitantium 
cliOms libertaie sua utcns, neqiie in consoniiin orgahl 
ndsirictiis (»hsequiuin, hymnu canorae lantum vocIb 



suiii alil (iiiiliiis tlliilus iH finem est; »111 quihus t:iii- B ekultit. Canticum nuiem psabni est (t), cuiii organo 



tuni psalmus caniici , vel (;aii<iciitii psalmi : el necchse 
cj^l divcr^^ns c:iusas dlver&aruiri super>criptioiiuin ex- 
siiitsse. Non eiiim siiie caiiB:!, tanla r6rum dlversitate 
hlc ti uloriini ordo cnnvertitur, ut nuiic fii fincm , 
niinc psalmus^ huiic rafittrMiit , nuiic caniicum psal^ 
mi , iiiinc psalnms caniici , ad dl^iinciionem psalini 
(d) qui siihj.icei (3) pnferalur. Gt quaiiKjuini ln 
sliii;u!ls f|uihnsqiie psatnils singuhirnm qilaniniqiie 
iiiscripiioiium c:iii8ns praisiaro nit:imur: laiiien ad 
conipeiidiuiii Kiudios:c intelligeiilia}« (4) iii hrevi ser- 
muiiculo virluteiu luperMriptitmuni omniuni coarc- 
(anius. 

18. In finem quid. — Finis est, cujus c:uisa c;e- 
tera sunl , ipse autein nnlli alli Ciius;ini &unm pra*- 



prurcinentc suhseqiieoset ?emula organi vux choriran- 
tanlis audltur, (8) moduin psa!t;rii modulls Vocis iini- 
t.itn. Psalmui verocatif/ciest, cuin choro aiiiecahtante, 
hiimanx cantniionis hyiiino nrs orgniii coiisoiiantis 
nptniur, vocisqiieniodulis praeciitentis pari psalteriuiti 
sU:iviiale niodnlniUr. Ilis ergo quatuor niusicae arlls 
generlhus, coiiipeieiiies singuiis quihusque ps:kiniU 
supefscriplituies suiii coaplaix*. Ex viriiiiihus auti^m 
pslinorum, et ex ipsis dot.tiin:e niusic:i* diversiiall- 
bus caiisa uniu>cujii.sque superscriplioiiis osu-ndiiur. 
SO. O^if^ smgula psulmis prmiiQlata indiccnt, — Ineo 
eiiiiii psalino , in quo laniuni Phttimui inscribitiir» fl- 
delium 0|ieniinel religiosorum gcsioruiii aui docirina 
aiit coiifc.^sio e(uuinetiir . cuni pnqdieia commeiiioian- 



sial. Oli Hnaiti eniin oninia, nihil vcro alltid posi fi- C do (|Uxegerii, ad doclrinain nosgesloniin ^lmiliuin 
nem. Nainqiie id lirtein tendliur (b) seil in fliit dc»l- iiiftlituii, iiiotu corporei organl iioktri ad pios oflicio- 



(I) lu eiulein ms. qulsqne iUe: inot, perfectum 
hunc verwnnue qui in quindecim^ etc. exii.Ue/iifmeridit. 
Sensiis Viileiur fs.^e, ut qiii^que pcrfcite credidi»sel 
peiftn'iuiii vtfniiiiqiie, (jiii iu (luinJeciiii gradiiinn can- 
ticoest, hcbtloiiiadis et ogJnadis nuiiieruiii, luca- 



reiur lii perfe tlsei hcHils ^anciis sniici(»rum. 

$2) tt Ifgis dbservaiione eomplacitot. Posiea ita dieta 
;/ftiii(H| absolute uniuscttjusque^eiti. 

(a) lla fnvontihus niss. Yalicnnis Teilerlnntis CO* 
dex . iiiSi (|iii>d iii ht»c , quonsque ill$ , iioii i7/(f. Iii 
VulgaiU auiniii I Qnisquii illa perfeeU credidissH , ^n 
hii perfeciii et bvutii sanctit ianciorum per(*eium hune 
mum , qui in 15 sfr«diciim euntic^ ml , Niimt;riim lo- 
cafot, 

(b) In tribu^ ms^t. Valic. complacitoi, 

(c) Quj» abliioc snpcrhUiil iisque ^id Prologl hiijiis 
nntriii pninaiu partein Pncr.iiKMds (^oiiiiiieninrioniin 
iii l^saiiiios, (jiii Riiifliii .AquiliMcnsis noiniiie sniit 
vulgaii , cotifl* ititit. Neqiie hinc dubitniidi reliciiis est 
loc.u^ aii vei tolus hic Proiogus. vel «^alteiii h:i*c pos- 
treina pnl*s pciniinus slt llilniii fetus: cuin ob suiii- 
tnam hujus fiartls cunt »u|>eriiire , imino et cuin snb- 
sei|ii^iite Psaliiiorum expl.-«iiaiiont> cdhnetioiiein , luin 
<|lnid hsi!C ip^a pnr* poHierior dtserte in Psal. lxV , 
n. i, ah ipMiinet llilnfiO cHeturt siriH et prinM a Cas- 
siodoro. tiiiiiira loiiiii iil« RurUiii (}(Hniiieiilarins non 

teveii liahel supiiositionis iiukis. 1* Uuidein lain pro- 
ixuiii ext:erptuin l.icuti llii.irii noinine. t' QiioJ ei- 
deiii t*xcf rpto , cx quo ad Ps:iiiiioniiii explaiialioneni 
accede.idiiin evsGt , iticont iniie udsuoniur ntultn alia 
de •iHiiiii,i|)(it« divi itNc, Mriii.liinhu^, ei uiateria 
libri Psiimoniin. 5* Uiiod fx Neiectis .\ngiisiiiii !»en- 
/if//iiis wagiist ex purte constat isto Commoutarius ; 



(5) Iii snperiore subjaeeai. 

(i) In brevem iermnnenlHm. 

(5; Kt ad finem aesinltur. Siihiiide iit iu Parisit*ii!ii 
qu.-e Beiicdiclin:ini anteccssit, et ex U nihil utiquld 
uliud proiendeni. 

(0) Sptbui. 

(7; Ntiii li:ihei tendem. 

\%) Modoi. 

cnin Ruffliin longe familiarior escet OrigeneS, qunni 
Aiigusiiniis. Deiniim hax suh linein Pr:rf.>lioiiis vcr- 
l>a : Qiiwriiur a quibusdam^ cni purti philosophias sup- 

Sonitut ( liiitT Psaiinoriiin). Quibui respondendum es(, 
ecundum quod ngit de moribus , ethicce ; setundum 
quod tractat de nntura, physicte poieii suppoui: el ali.t 
i) linjusmodi uuctoreui hMpium Riilfliio huige riceniiti. 
rcin. Ila;c interim , aiiis peniiiu^ dis|iit'ientln , pr:i'li- 
hasse surflciaL Addinius tuiiien lios Coiiinieiitirios 
lectu esse di^nissiiiio> , et t>ptiiiio coiii|ienilinsarnni 
seiiieniiuriini delecin lefertos. li)oniiHdt>iii Coniincii- 
tariiruiii exemplar nine aiiiio.< 400 cxnrnluiti , nno. 
nyiuuin e&siut in bibliotheca nosiru Gcriuancnsi. 

!d\ Vulgutit quat nibjnceat : iiitMidosc. 
('} Uuiic locum iii vuigalis depravatuin reslaurant 

WSS. 

(jf) Iii exciisis, tituU: hiiius vocis loco concinnios 
exhihciil uiss. purticulain ita. 

(g) Verliuin tendens, quod in vulgatis deerat, re- 
stiiuniiu^ aucioriiale inss. 

(/i) Apiid RuniiiUiii ei in ms. Tell. Uase iunt of/i- 
eiorum yenera el varietates. 

(i) Pervi-r^e aputl Riiifiiium huic de<cripllonl 
pr:iligi ui, /Wiiiiis aiiicrm cuntici^ et suh>equenti , 
Cantioum vero psah^i.^ 



245 PKOLOGUS Ll LlBKtJil PSALllOttUM. ^iO 

mfll iisittteiii|[ier.tto. At vero cum Cantlcum laiiluiu A riirn, Unuiiiqiiodijuc genus nmslcx compaiatitinis ap 
in litQlo prxponitur, scifniia in eo spiritatis, ct iiilel 



ligemia (iffilestis (a) arcai>i, qutim quis per cogniiio- 
nem sapieniia* con<equitur, eiistit : cuin non ctmi- 
memoraiis fld< i 0|)eribus solnni docirinam iierrrcie de 
Deo GOfinltionis osteiidii. Non eniin statiiii oninis 
8ciHiiiin in lioiiooprre cst; iirqiie rurMiin onine opns 
bonuin veram Scieiitiani consequilur. Ob quod est ei 
illiid , quod in torlio supersi riptioniini gcnere esl, 
Cnntieutn pinlmi, ciiin boiii»riini 0|ieruni er6cieiili;e, 
srienti^ dociriii:i coiijungitur. Priiis eiiiin in lionis 
opiTilius viveiiduiii rst : ut pcTrecia possit ea qiiui 
deiiicet>8 siiccedit, divini saminiMiil esse cogiiitio, 
secnnduin id c|U(Hi diciiim est : Denideriuti sap:entiani? 
Sena manuata^ et Doiuinut prmtabit tibi eumdem 



taiuiu est. Gos vero qui bine iiiscripiione utia siguifi • 
catiotlis alicuju:^ (2) hubentur, ut esl priiiiiis vel se* 
cuudus , et c;viei-i coiiiplures alii , inielligendiim est 
cx dortrina SpriritUs saiicli ad spiriialem cognilio- 
nem geneniiis scieiitia* fuisse Ciint;itos : ut uniisi|uis- 
qu(! ex bis, sccuiiduin fiJei siia:sinceritatem,rationem 
inlelligeotia! spiriialis expeierci. 

22 Superscnpiiones alice. — Alijc vero supcrscrip- 
tioncs , qiia; aiil res ge.^tns seeundiini historiam si- 
giiincaiit, ;iul tetnporu, aul dies, aut aliud aliquid 
complex:c sunt , vet ei inlerpretalio:ie nouiiiioin . 
vel ex ciniparatioMe ge.stoiuni , vei ex consiiniliuni 
speeie . ex quihusrebuspsaliuus coiiSistMt osteiiduui: 
ut sicuhi cst pro die sabbutif aut pro occuUis filii , aul 



(Eecti. 1, r5j. Pnrslat crgu DiHiiinus snpieiniaiu liis g pro die octava; per (orporahMii superscriplioouin si- 



qui |)er ineriium 14 bonoiUin operuui graii nii intel- 
ligeutli! con8ei|uuiiiur. Kx bis crgo operuni dociriu;3C- 
qitc 9tiidiis, psaiml llliu^ qul Cnminim psalmi «iuper- 
icribitur, erit caiisa noscenda. Uliiautein est Psalmus 
MMrin, lliic per cogniti inis scieHti;ini usus boni ope- 
ristraclatur : {b) cuin i|Uiindo deslderabilem Hobis 
fidpliuni ge torum enicientiam prnistet antcrior de Ueo 
adi^pUi cngiiiiio. 

21. Recapitulatio ; inscrtptionis absentia qnid si- 
pificetur. — ll.ec igiiur iniiSic:!* artis quadrirHria di* 
versitas, psaliiitiruin e!(l diver>itatico:ipt:ii»: u\Psal- 
fflHi |M;r orgMii cnrporei in(»iuin in coinineinoraiioue 
gestorunivil; Cafiftcttui Ycro persapi* nti:e coj^nitiitneiu 
(i) hal»e;it iu se doririii;e sriciiiiaiu. Caiiticum veio 



gnificaiionem spirilalis ps;ilini inlelligaiur ediiio : vci 
cuiu t//iia Duvid , vt:l illi David, vel Abessalon, vel 
Saul, vcl Doec, iii littild siib gestoniili hisloria prie- 
notaiur (5); iii eo vel |)er proiioiniiiuin qiialitates , ui 
f//i, vel t7//iis Dacid^ aiit per nuiuinuin virtiiteSy ut 
csi iii Abessalon , ct Suul^ el Doec, pruphetiam (|u;i: 
in jsalino sit, coiiseqiiamur. 

25. — Diiipsuima quid. Jii (c) diapsalma vero,quod 
iulerjectu!)! ]|5 pluriinis psalmis e^t, coguosceiiduoi 
est, driiiulaiioiieui aui por6on:eaut sen^us siib cou' 
versioiie((/) luodi inusiei iuehoari : ut sicubi diapsal- 
lua iiiierceHseril , ;iul aliqnid aliiid dici, aut etiaiii 
ahaltero dici, aui iualiero arlis iniisica* inoilulocaii • 
tari iiiieilig<Midiiiu sit. De personi^ac sciisibus , uhi 



fuii/mfes', cuui pnpeiinle gestnrinii uierito cngnitio q di;ipsaliiia iiih.-rcedere reperieiiiiis, ratioiiem :'fleiTc 



seeuti.r prupstatur. Pta/mNsde.nderanftVicst. cuuipcr 
adetit.e scie:iti.'e co;;tiiiioiu'iufl ieiiuiu gcstoruiii opiis 
iticlioaMirelgeritur.Perh:iscrgosu;>eisrripiionUmpro- 
pri«*tatesinteiligeiitiaui psalninriiui qiixrere oporiehil : 
i|Hia uuicuique geiieri prophctla;, In propriciale tltulo- 

(1) Sic noft iegimus in m^stro codice» Antea 
kabet, 

(2) Habeantur, 

(a) In inK. Trll. ei apud Ruffin. Intelligentia cales-^ 
tis inieHigitur^ oiiiisso n«-iiid(^ existit, 

ib) Kd\i\ , cuni desideralam, n*fragnnlihus m<is. 
P.irtinil.iiii :iuleiu cum qnaiido^ p tssiiii ah editoriiui 
dfcurtatam, suis locis rediutegiaviiiius juxta iidem 

(clVattcaliUS codex, *rt diapsalmo. Dc hiijiis vocis 
8igiiinrati«>ne iion cou^eiiit inler veleres. In llilarli " 
seKleuli:im posi Aiigiisliiiuin iii P-ai iv, u. ^,abil 
r;»ssindorus pra fai. iii P>alt. c.ii. HiTohyun sen- 
ieiili;e qtiannis oppnsiiae iioii igiiai-us. II ir d<' eadein 
\04'e a Marcetla 'lUir^iiiiN epi^t. cxwvm. Quidam, iii- 
qoii, diapsatma commnatioum mein es^e diXfrunt, 
alii pnui m Sp ritus sahcli , nuninlii alterius xensus 
exordinm. siim quirhgilim dmiiictioiiem ei., cuju^dam 
nmsir^t rariftatin.lrA lcie rxplieat RiiihymiUs imef. in 
p6i\\\. : Diapsatmu, iuqnit. luhlutioiiem seuhvtio!, aut 
caiitus sigmfictit^ uul pautam seu iutcrjtci oucm quam- 
dnm putsaiioniSy vel fulgorem aique lUuiuinulioiiem di- 
vini hpiritiis quw lum cunfn'ibus apparvbut; sciibe- 
bttnlur enim oniuia hac ab eis dilinenter. Hniiini sen- 
leniiain nullani llien tiyuiUs proltal ; niaxiiitc i.uta 
lli c vox eti.iui iii Psalotoruiu fine iiniinuiti|iiaiii occiir- 
rit,eico.iit^ inallqUoi Psalnns pluiiinoiuui vei.suuiu 
peiiiti» UOD iiiveuitur. Obscrval autem post Origeuem, 



tentihinius. Ceieruiii (e) iiiodi musici disciplioam 
oonsiTvaic iranslalio grieca et latiiia uiui pouiii. 
Ihecaiiteui iii compeiidiosain hreviiateiu (f) lcsiinus 
ad ipsam psalmnruiii exposiliooein scrnio collegil. 
i4. Ciavis psalmorum. — Cst aulem (f^) diiigens per- 

(S) Prtenofantnr. 



GUJU9 hac in re perltiam laudat, uhl Theodr.tion, Sym- 
luaehiis ct septuaginta Irnnstulere, diuptfiima , nU 
Aquila sf>m;)prfiiissctransl.iiiiin. Ouaie nia\ull hoc 
verbum suoerior»! parihr infeiinrnque counectere , nut 
Cfrti ducere seiupltffraa esse quo! dicta sunt. Iloc Uoo 
eveiiiplo prolmri^ est qtioil jaiii oli^ervavimus, llila« 
riuiii Orii^eniN iniuime fiiis^e pedisscqiiuin. 
((/}Ms. Teil. ulapiid Rufliiiiiiu, me>riiniisici. 
(c) Par posi Lipsiuui, modum music<e discipliiias ^ 
male el prriiT lidciii iii.ss. 

ifi A|iiid Uiifliiiiiiii el iii ms. Trll. dicta sufficiisat, 
nuiic f siineinus ad ipsam Psulniorum expusiiionem slg- 
liim couV' rierc. Esl ttUtem, eie. <^ui liuiir Riilfiuicoiii- 
meiiiarium coiiiiilavii hi'- sibi nonsaiis cavit. qiia- 
tiMiiis eiim ilil rio ioqiiciis fiiigit se ad p^almorimi 
cxposhioiiriii ftisinare, aule i:iiiie<t qiiam ad eaiii ac- 
ce(l;il , iiiullis aliis ioiinoraliir. liiiic iia(|oe supra se- 
cuii(ia:ii (ieprelie diiiius sup|iOsiti(iiiis iioiam. 

(g) Apiiil praMlieliiiiiOii^eneiii :ib Hiieliovu^gatum 
I. 1. pa^. 59, teriiiiiii liie sc «if-rt S|ieciiuen eoiUui 
qiiic llil rius cx Ori^eiie iii p^alinos videliir iiiiii:iiiis. 
(l's:ihiioniiii iiiicr|ii'e.alioiieiii incliiiaturi praMlaris- 
siniiiin d< ciiineniuiii i:ol»is ah llebr:io de Scrtp^uia 
iradiiiiiii prnpoiMjii.ur. Diceiial eiiiin il!e, siihilciii 
esse uiiiversaiu Scripluram di\iiutu8 afflaUiu ^ ^tv^v 



S47 SANCll HlLARli EPISCOPI StS 

pensumque judicium exposllioni psalmi uniuscujus- A ut in octogesimo ociavo psalmo, cum dicilur . Exal* 
que prreslandum : ul cognoscatur qua unusquisquc *lavi electum deplebe mea, Invem Dnvid servum meum^ 



eonim clave iiiielligenrinR aperiendus sil. Nam liber 
omnis siinilis est urbi pulclir.T atqne in:igiiu) , cui 
acdes coinplures divers.T()ne siiil , qiiarnm fores pro- 
priifi clavilnis diversisque cliudanlur : qn.-n cum 
niium in locum congest:e permixta^quc sini , volcnti 
unamqn.imque andem aperire, maxiinam igiinro afTi;- 
rant dirncuUalem , ui clavem uniusonjusqne .Tdis in- 
Tcnial : siique ant ramiliaris sciciili:n , cognilnm cta- 
vem cito ex copia illa congest:c in nnnm varietaiis 
eligere; ant ingrniis laboris, aptam cl coiigruam cla- 
vem apericndi nninscnjnsque aditiis invcnire : qtiia 
ratio ct quaiitas non sinnt , iion snas clnves clatis- 
tris disparibiis coapiarc. Iln(iue secnnduin Dei mise- 



in oteo sancio (i) meo unxi eum. Ipse invocabil me , 
Pater meus es tu , et susceptor salutis meas, Ei ego pri- 
moijenitum ponam eum , excelsnm super regcs tcrrce. 
Pcrsonim ver*» Filii in |.luriiuis fere iiiiiodiici : ul in 
deciino sepiiino psalmo; Poputns quem uon coynovi , 
servivit milii ; ct iii viccsinio priino : Diviscrunt nibi 
restinienlamea, el supr vestem meam miserunlsortem. 
Nnnc aiitein biinc primiim psalninm vel ex persona 
Palris, vel ex persoiia Filii non possc iittelligi, rcs 
ipsa abstdiite docet , cnin iii eo aii : Sed in tege Do- 
mini fuit votuntas ejus , et in lcge ejus meditubilur die 
ac nocte. Inco enim psalmo, in qno personani Putris 
designari memininius , propria ei ct apta memonin- 



ricordiam apTiendi iininscuju!>que psatini clavein re- B tur, cum diciiur : I pse invocabit mt\ Paiet meuses tu^ 



perttiri, bnju^ ipsius priini psalmi adilum propria 
sua et congrua clave pandamus. 

PSALMIS PRIMUS. 

Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum , et in 
via peccatorum non stetil , et in cathedra pestitentia? 
non sedit. Sed in lege Domini (a) fuit votuntas ejus , 
el in iege ejus meditabitur die ac nocte, Et erii tun- 
quam lignum quod ptantatum est secns decursus aqua- 
rum , quod fructnm suum dabil in JQ tempore suo, 
Et folium (b) ejus non defluet : et omnia qnacumque 
faciel bene(c) dirigentur. Son sic impii, non sic; sed tan- 
quam putvis quem projicit venius a facie terrce. Ideo 
non resurgent impii in judicio , neque peccalores in 
eonsitio justorum. Quoniam scit (d) Dominus viam jus- C 
torum^ et iter (e) impiorum peribit. 

CLAVIS SIVE INTROITIS 

IN PRIMUU PSALMUH. 

1. Quis adquem loquatur in Psatmis spectandwn. — 
Principalis bxc in psainiis intelligentin est, cx cujus 
persona , vel in qiicin ea qnx dicia sintinleliigi opor- 
teanl (f) possc disccrnere. Non eniin uniformis ct 
indiscrelaesteorumconstitutio, nl noii cl anctorcs 
habeant, etgencra (1) divcrsa. Inveninius enim in 
his rrequenter personam Dei patris solere proponi , 



Dens meus,ct susceplor sntuiism(*as. Kt in co iii qno 
Filius loqui docetnr, ipsc sc cxbisqtue coinincinoral, 
diciortim stioruni iirofiielur auctorcm , dicens , Popn- 
tus quem non cognovif servivit milii, Duin eniin ct 17 
Pater dicit : Invocabit me; cl Filius ait : Poputus 
servivit mihi : ipsos se esse, qtii de se loqunniur, os- 
lendunt. At vero nunc cum dicittir : Scd in lege Do- 
mini fuit votuntas ^jiis; nulla Domini persona do sc 
loquenlis osteiidilur, sed allerius potiu**, (g) bealitii- 
dincm ejns videlicet viri cujus in legc Doniini vidun- 
tas sit , pniMlicaiilis. Pcrsona itaque Prophclx* , enjus 
ore Sjiiritus s.inclus lo(|uitur, nunc esse nosci^nda csl 
onicio oris cjus ad cogiiitioncm nos sncramenti spi« 
rilalis (h) erudiens. 

2. De quo toqnatur. Mutti dc Christo dictum m- 
lcltigunt hunc psatmum. — El cum Ii.tc loquatnr (5), 
qu.xTenduin esi de qtio viio cuin loi|ui inielUgere 
debeamus . Ait enini : Beatus vir qui non abiii iit 
consilio impiorum , el in via peccatorum non steiit , et 
in cathedra pestitenti(B non sedit. Sed in lege Domini 
fuitvoluntas ejus, et in tfge ejus meditabitur die ae 
nocte r Et erit tnnquam lignum quod ptaniatum est 
secus decnrsus aquarum , quod fructnm suum dabit in 
tempore suo. Et futium ejus (4) non defluet : et omnia 
qua^cumque faciet , bene dirigentur. Mulios vel proi- 
senti sermone vel ex liiteris ac scriplis eoruin coin- 



(1) Divisa. ha*c loquntur. 

' (i) Abest meo : quod ncc habent i.xx, nequo (4) lyon decidet jnxta psalterium Romanum et 
Hieronvmus legitin connnent. Isnia; e. S.S. pressius ad Hebraicuni : 7T1\ Sic babei idem noster 

(3) Et quia infusus huic Prophetos Spiritus Sanctus *^ codex infra num. 8 ei alibi. 



ter obseuritatcm qu.ncin en est, multisdomiciliisnno 
aedidcio conclnsis; utiicniqiie domicilio appositam 
clavim noii ipsi coiivenientem , sicque dissipai.is es<c 
claves pcr domicitia noii respondenles singiilas iis 
domiriliis ()uibtis apposit.T suitt : opus vcro longc 
diliictlltmuin esso inveiiirc claves, etens rellis apta- 
re qnas aperire possunt : ita()uc eiiain Scripniras 
absinisas qiiidcm illas inielligi , non aliunde suinpiis 
i|Uim ab ipsis inviccin arguinentis inielligenii;e , qu:c 
in se habeiit dispersam expoiiendi rationeni.) 

(a) In diiobus mss. bic juxia Yulgaiam omittitur 
ftif/; qtiod tanien verbum deinceps constanter reti- 
nentjuxia Gr;ecum. Lectioitesqiiasinlerenarrandtiin 
Psalniutn sequi solet Hilarius , deincepsad inarginem 
ndscribemiis. 

(6) UiUrius infra , folinm auten ligni hujus non. 



(c) Mss. Valic.pro«p^rfl6ttnfMr. 

Id) Hil. quia cognoscil. 

(e) llil. via. 

If) Pro oporteat , resiituimus auctoritate mss. 
bic. oporteani ; qiiomodi» et I. !2. de Trin. n. i, opor-' 
tuissent. 

(g) Bad. ct Er.: Sed atterius potius beaii, ejns^ ctc. 
omissodeinde prasdicantis. Lips. sed attcrius potiuM 
beatitudinem ejus... prcedicat. Par. sed alterins potius 
beatiiudine.... pra^^dicatur. Veram leciioncin suppcdi- 
tai ins. Yatic. ubl post sed atterius, racitu subaudttur 
vox persona. 

(h) In uiio codice Vatic. spiritnlem : in altoro , sa^ 
cramenlis spiritatibus erudiens. Et quin infusus huic 
ProphetiB SpiritHs sanctus ha:c toauitur^ quterendum 
esl , etc. 



«49 



TRACTATLS IN PSALMCM PRIMUM. 



tso 



peri ita (a) sensisse dc psalino hoc , quoJ siginncnri A U enim (|uod crit (d) pcr c\spectan<luni adhuc tcin- 



in eo Doniinus nostcr Jesus C1iri«itus aique iii(cHi;;i 
debeat , cujus iieaiitiido in his qux siibjocia sunt 
prxdiceiur. Sed id licc modo, ncc ratione docnerc; 
bons <|uidcm opinionis aflociu , qui:i oninis ad cnin 
fMropheiia est rcferenda psahnonim : scd ul)i ct 
qmndo ad eum propheiix ipsiiis sermo se refcrat, 
nli«inal)tlis scientiie discerncndiim csi veriinte. 

5. Fitio Dei Deo non conveuit. — Ea aiiiein qux 
in eiordio psahni posiia ^gnt , ininimc person.T cjus 
dignilatiqiic fo:ivcniiint : el incanlam hanc ita prni- 
di&indi racililatnn illa i|>s:i co:ii'guiiiil , qiinc coiHi- 
nentur in ps:iInio. Cum cniin dicilnr (1) : Kt in lege 
Domiui fuit votuntag ejus, cum lex per Dim filiuiu Inla 
sii, qunmodo nd enm ob id boalitudo rcrercnir , (|uia 



pus , non potcsi vidoii ul aut fucrii , aut jam sit in 
rerum nnturu . Qnidquid aiiiein jam est , non eget 
dilalione lcmporis, {e) ul ad id quod erit iuchoctur 
qiiia niiiiqiiiiiiic exordii siii os<e jam perniaiiei. 

4. Cni conveniat . — Ita<iiie qiiia h:cc a diuniiale 
unigeniti Filii Dci Domini nostri Jcsu Christi inlelli' 
giintur alieiia : vir illc hic a prophcta beniiis prac- 
dicari opinnndns esl, qni se ei corpori qnod Doininns 
assuinpsil, id ost, iii quo lionio nalus csl, conforinein 
stiidio .Tqiiiiatis, et totiiis justiii^c pcrrcclione pr.rsii- 
tcrit . El sanc id iln inteiligi oportere , (f) plcnior , 
psalmi exposilio inoiislrnbil. 

5. Quam mulia in hoc psalmo docnmenta, — Specio- 
sissiinnm autciii hoc ci dignissimum incipi "udorum 



Tolonias ejus in lege Doinini fuerii , ciiin dominiis B psainioiuin sanctus Spiriius sumpbit exordinin , ut 



ipse Mi legis? Qud anicm lcx ojns sit , iii psnluio 
leptnagesiino scptimo ip^e lesinlus esl , cnm nit : 
Mendiie, (t) popule meus, in legem meam^ incUnale 
m$ veslras in verba oris mei, Aperiam (5) in parabolis 
09 meum. Et hxc Mnlth:i'us evangolist-i nh co ipso 
dieta csse confirmal, (ii«!ons : Ideo in pnrabolis loqne- 
haluT^ ul impieretnr quod diclum est : \^ Aperiam in 
parabolis os meum (Matth. xiii.oiot oj). Prophelinm 
erg (6) snam rebus Doinintis ex|lcvit. Nain in his 
in qiiibns loculiirnin se spopoMdorat , p:irnb)Iis esl 
locutMs. Id nnlein qnod ail : Et erit tauquam liguum , 
ijuoi plantatum est secus decursvs aqnarnm ( in quo 
eonip.iralive beatiliidinis proreclus ostcudilur) ; quo- 
moilo personae ejus potcrii conptui, ut sii Doi filio 



huinaiMin innnniiatem per spem i>eaiiiudinis ad 
inuocens religionis studiuin adhoriareiur, ut S:icra- 
nienluni Dci corporati docerct, ut coinmnniouem 
glori;c ccelc^iis polliceietur, ul pcetiam judicii dciiun- 
tiarel , ui diffcieniiaiii rcsnrreciionis osteuderct , ut 
providciilinin Dci in retribniione moustrarel . Per- 
fccia sciiiccl ('onsuinniaiaquc rationc lanlic {g) prophc' 
tioc urdineni inchonvit : ut (4) hominum imbecillila- 
tem ad lidci sludiuiii boaii viii Kpcsilliccrcl 19, spci 
bealitiidinem coinpainta (h) ligni beatitudo spoii- 
deret , iiisolenicm inipieiatem iiilrn nielnm deniin- 
tiata impiis scveriias coercercl , incrili difT. rentiaui 
in consiliis sanctorum coiiditisinis ordo distiugiicrct, 
Dei mngniHccntiam in cognosceiidis ju^loruni viis 



plintituni ligniim l>C3lius , ob quod hcnliis sit , qiiin C ^quilas constituia monstrarei. Nnnc ct rcs ipsas ct 
aliqiuindo siiniliiudiuem ejus (c) profcctu bcntitudinis eorum verba iractcmus. 



consequaiur (Vrov. viii , 3£; 7f/. i, :2; Coloss. i, 15, 
46)? Dehinc cnm sciuudum Sapienliam et Apo- 
filolum, ct aiile STcnla , ci anic lempora selcrna sit, 
el priiniTgcniius ouiiiis cre:iiut-:c sit, ct in ipso, ct 
per ipsnni crcala sint oninii: iiuouiodo his rebns 
cum (iel siinilis , b«:aius est , qu:c ab ipso sunt 
insiiima ? Cuin ne^iue crcntoris virtus ad hentiiudiuis 
sux porfectioncm comparniione cgeni crcalura,' , ne- 
qne priinogeiiili antiquitns, in eo qiiod cril tan(|uam 
lignam , lempus pncuosterx compnrntionis ndmillnt. 

(1) Ycrhn cum enim dicitnr iii codicc iion li:iben- 
lur: noc p:iu1o post ob id. 

J^) Populus meus. Deiiide anrem vestram. L\X, 
no'jfv;zwv ciim llebraico. 

jo) In parabola. Juxla Uebraicnm atqiic Ilicrony- 
"'iversioiicm. 

(fl) lla seiiill Origeues npud (iorderiuni in Cniena 
^'T. Gr.ec. Dc Clirisio (|iia lioiniue explicnnt cuui. 
A"gnvt. Comincnliirii lliorooyino adscripli , iiccnon 
q"i Rnriiui noinen prx sc ferunl. 

{b) Abcst suam nh uiio ms. 

(c) lii iHss. profectns. 

(d) In uno ins. ahest per , ciijns loco allcr habct 
P9U Mox Ircs niss. pro , in rerum uatura , exhihent 
Afliere namw. 

(f) Iii nniis cx Vaiirnnis niss. Al Bad. Er. et 
Lifis. ut ad aliqnid inchoefur. His conscniit el Par. 
iii^i qiiod omitlii parlirnlam ad. 

{f) lii Vulgalis, plenius. 

(g) Ediii , excepto Par. nccnon dno mss. provi- 



TRACTATUS PSALMI I. 

1. Beato viro quinlupitx observaniia. Impii et pec* 
eatoris discrimen. — Vers. i, ^. Beatus vir^ qui non 
abiil in consilio impiornui , et in via peccatorum non 
ttetil, vt in cathedra pestiientia! non sedii. Sed in ieg* 
Domini fnit voiuntas ejns , et in iege ejus meditabitur 
die ac nocte, Quinquc geiieriHn dhscrvantinm heaio 
viro suhesse Prophcta conimcinorat : primam (5) in 
impioriiin coiisilio (i) non eundi, allernni in pecca- 
tornm via nou consislendi, lcrti:iui in cnihedia pesli- 

(4) Ut Itumanam infirmitatem. Proxiiue iigni bea- 
litnd. ui P. CiiNtanlins n^stilnit. 

(5) Consianter ms. nosler : in consiiium. Deiiide : 
non incundum , el non consistendum ; pusiea non <«- 
dendum , aiquc mediiaudum. 

dentia: ordinem : mnle ; hic (itiin n suo cxordio cnm- 
mcndalur psalinoriiiu libor proplietiie tilulo insigiii- 
lus. 

(h) 1n Vul{;aiis ligui simiiitudo, Magis placet cum 
ms. Valie. iigni beatitudo. 

(?) Uiiiis c mss. Vaiic. non c}iii(/tim, ac dcinceps, non 
^nsistendum, uon sedendum, non meiiiundum. Ilienu- 
ffim aique in seqiK^ntihus cditiconslanlerpraiferiint.tn 
eonsiiium impionim, dissidciiiesacrotexiii iiim gru>co, 
tuiii laiino , et vix uiio in loCo cimsciuieutibiis luss. 
ciini cli:iui in consitio requirat llilnrii iiiterpreiaiio« 
qua vnll iinpios nmnqunm siare, sod cousiliis semcl 
arrcptis hrcvi uliorius ire, loco consislendi in his con' 
sHiit nunquam reperto, inquii ad calceni, nuin. 2. 



2oi 



SANCTI illLARlI EPiSCOPI 



20» 



leiiiia? iiun sedeiidi . tuiii deinde voluiiiiiiis in l»te A erroiis iniJexus. niliil lenehs, ei in nullo coiisisio.-.s, 

Domiiii poneiidee , posiremo in ea dio nocuique nie- 

ditnndi. Ergo neccsse esl differre impiuni n p(*cra> 

lore, pecc:ilorein a peAiilonte; m:iiiinc cuin sll Inl- 

|)iis coiisiliuni , percntori via , cnihedra peslileiiti : 

dfliiiic ciim iti ronsilio tinpioruni e>ilur potius qulm 

stoiur, iii vin tcto percatfiris sletur inogisqU:iin ealiir. 

Qiinriim rernm raus.is nt inirlligere possiii:ns , dis- 

ccrneniludi esl, qu:intnin difftTat peccnlor :ib iiiipio t 

ut per id intelligi possit, ciir pcccatori via , ct iinpiu 

consilium depuieinr : dehin<: ciir el iii via standumj 

ct in cousilio eniidnm sil ; cum liuman.i consneimlo, 

ei in con^iiio siandum , et {n) \n via eunduni esse 

decern:tl. iNon omnls qui poccnlor esl^ et iinpiiitesl: 

iinplus aiitcm non iiotest niui essc peccaior. El su« 

nianini ex usu conscientloQ coniniunis cxempluin. B 

Patres suos amnre possiint lilii , licet ebrio^i sint el 

lascivi et pnidigi : et Inter hivc vitia carent impirtaie, 

qni iinn careiit crlininc. Impii vero , licet iii phcci- 

I uis slni contineniias frugaliiatisque viiiniilius, ontne 

tainen qiiodruitique ;iliud extra inipielatcm erit cii- 

mcn, in coiiininelia pareniis cxccdunt. 

20 ^* ^"'P^' A^A^- — Igitttr secundnm lioc pro- 
posiium exeniplum, imiiinm di>ceriii a perC:itore non 
dnliiiim csl. El inipio<s qu!dem eo^ esse natnra ipsa 
judicii cominunlB osieiidit.qldcogniiionein Deiex|i&> 
lere nisiidiuni , qni nnlluin esse inntidl creaioiem 
irrcligioa opinione pr.T8niiinnt, qnl niniidnni in hunc! 
haUitiim ohiatninqiie forinilis moiibli» corstitisie 
coiiiinemornnt, qni ne qiiod judiclum crentoil suo oU 



indetinit.i^ sententiae cursu recnrsuqne jaci:iinr. Ouo- 
ruin (2) inipietaiis est, beuin iion ex Dei ipsiiis pro- 
fessionc scd ex nrliiliii sui volunmie nicliii; i;:no- 
rantes non niinoris impiet^ilis essc , Dcuin ringerc , 
qiiain neg^irc , a qnilius ciim rei|iiiras , qiio spei nc 
ndei sux' flne sicseniiani ? confnndnntnr, pertiirli:in - 
tiir, dissimul:int, circnmrrrnnl, el niieni ipsum fjns 
dc qiin qu:rritnr dispnlniioiiis eviinnt. Be.itns crgo 
vir est , qtti iii hoc inipioniin ronsilio iiou nbiit , id 
esl, qiii ipsnni iil:ini in lioc consilio lUiidi noii ndiiii- 
serit volnntnleni : quia qiiui inipin sunt, vcl cogitnsse 
jnm criinon sit. 

4. Vhipeccatorummquauoitstandum, — Sequcns (r) 
nulein esl , iil qui iii impiontin coniiilio non ubiit , 
in pcccaloriim qiioqne via non stci. Plnres oniiii 
sunl, qni cniii per confcssionein Dei :ib inipieinte di- 
screii siiil , non Inmeii a pccc:ilo per id libcri sint ; 
in Eirlesi.iqnidcm inanenies,sed 21 Ecclr>i;vdi-cipli- 
iiainnon tcnenles : utavnri.ebriosi, inmnltnosi, proc:i- 
ccs, superbi, simnliilorcs, mend.ices, rnpaccs. Et ml 
iixc qnidem nos viiin , natnre nosire proprllii in- 
siincius : sed nt niile est , nos a via li:\c (f) :itl qnaui 
rerimnr abscedere , sic neqne consislere illic . 
adliibito deccdeiidi ex ea non inoroso remrsu. ki 
idcirco bentus vir e.<i , qni in via pecciitnniiii iiou 
steiit, iMliira qnidem iii vi.ini lianc dcrcreiite, scd cx 
via liac iidei rcligiotie rererenie. 

5. Calliedra pestileiuiw, — Tcrlins qiioqiie iiic < b 



vitaiii lecte irimiiioseve gesinm rellnqnant, toliml C tiliend» be:ililudiiiis ordoefct, in catiiedra pe^lilcnl :e 
ex iiatiine neces^itate se nasci , et ex eadem rursntnl 
iirc*5ssit.tte dissolvi. Iloruin igitiir omne consilinm 
fluctiians, incertntn acvngtinic»l, etin eisdeni oc per 
eiideni (I) ^ine nlla i-on^islendi siatione dererttir (b)» 
non eiiiin teiiet niodum detinitionls alictijus. Cred'> 
torein niundi dispntniio docere aiisa noii est. Guin 
enlni qu:eras , ciir niundus , et quando < et In qnan- 
tuni ? ct ulruin muiidus honiini , aii hoino innndo ? 
el iilors ob qnid , vel quo usqiie , vel qiialis ? circn 
li:cc iinpieiaiis su;e consilia agitur semper, (c) et 
vadii , loc > consisiendi in his consiliiit iioii re|ierto. 
3. ^equestani hwretici, — Sunt et aliacon^ilia im- 
piornm , eoriiin scilicei qui in h:eresiin delapsi , iieo 
Novi nec Veieris Test:iineiiii legibns continentur. 



mni scdere. Sederutit in C:ilh'drn Mojm Pbari8.vi 
d'=ceiiie!(, sedit el Pil:ilu> in iribniiali : cujns iliniiio 
c:itliedr{0 sessionein cxistinniliimus pestileiitrm ? Ni*rt 
utiqiie Moysi, Domiiio sedenies poiius qnani sei&sio- 
neiii caihedrie iinprob:iiile, cum dicil : Super caihC' 
draui^ inquit, Mo\fsi sederunl ScribtB et Phariscti ; 
quacuiii^ue dixerint vobis fuciie^ qum antem fadunit 
facprenolile (Matth, xxni, 2). Cnilicdre hiiju!i scisi» 
peslilons non esl, cnjus obcdientia dominica aucto- 
riiate pnccipitur. Illa ergo eiii pestilens, cujus con- 
t.igiuni IMIaus niaiius ab.uendo devit:ii. Mnltos cnim 
eiiain in nirtu Dei coiistiliilos, sacnlariuiii tniiKMi lio- 
iiorUin anibilio corrutnpit : et voliint (g) Ecclesias 
legibus subdiii , fori legibus juilicare. Sed qnani- 



Qunhim (d) sermo in orbem semper et clrculmn D q"^»»" »^ »^8» «^"cia qux agunl, ferain secuin reli* 



(I) Nuila consistendi ratione differtut, 

(a) niiic coiiflrinalur lectio in consiUo^ qnam pnr- 
ferinins viilj^ai.u m consilinin, Qiiod de peccntoris 
ntqoc impii discrimiiie snbjicit Hilarins , eadeni rere 
rniione rxtiriinitnr npnd Uieroiiymiini I. i, :idversus 
Pel:ig. ubi inipiiis derniitiir, qni .'<nt fldetn niinqiianl 
h:iliiiit , :int piT h:iT('sim ainisit : Impieias enim pro- 
pric ad eos pertinet, qui noiitiwn Dei non hubeni , aui 
cogniiam trnmgrosioue mutaruni. 

(b) Unus e Vaiic. niss. i/tf//a consislendi raiione 
differiur : ct paiilo niiie cum Bad. acvacuuMest, iion 
ac vaiium esl. 

(c) lin iiiss. et editione^; ai«tiqiilores. At apnd Par. 
et evadii , qii:e lecilo potesl feni , nt id siguillceinr 
guod iuferius , et finem ipsum eju$ de qaa f luerifur 



(2) Quorum impietas est. 

dispiitntionis evitant, Verbo Inmen eundi^ cui respon- 
dei hoc iW;f, non abeundi, c nsinnnT Mi|ir:i nsus cst 
Hil:iriiis : qni t:iineii infni simiicI h iIxM, non abiil, 

(d) lloc iii:i}.iiiiit convenil Aiiani-i, deq 111115 lib. 11, 
ad Consi:iiit..n. 4, orbt*in (vternitm erroris et redeunvs 
in se ceitiwinis circumtulerunt, Vilosis reii(|ii4 liiijus 
libri, et lib. in Conslanl., iiuiii. 25. 

(e) Lociis ab AngUbt. I. 2, contra Julian., c. 7, 
Iniid >tiis. 

(f) Ediii , qua fcrimur, tJnns e Valic. mss. citm re* 
feninns : .ilier, quu dfferimur. Kepfmiinns cum lerlio 
iis niili«|nioro, ad qnam ferimur, scil. iiatur« nostras 

ilKslilKtlt. 

(g) EccUm legibu$ $ubditi U kic iuielliguniur qoi 



«Sa 



TUACTATUS IN PSALMLM MUMUM. 



|iiisdffi voiuiitalfiti , txncvfilos sese coiitiiietitesqiifc A I" iege ejus meditabliur die ac uocti'. Uoaiu:n hitiic 



frscslando: lamcn nccfssc ^l eoium, lii qtiilms dl'- 
ttfrsaliuniui , negoiidruin quodntn )icstlleikll coiitagio 
polliiaiiliir. Publi(*:iruin eniin caiis:iium dfdi» inanem 
^MI (!) tolenies eliain in ccclosiaslicar lcgis SAIiciitHte 
von paiitnr. Kt qtiam\is religiosi pro|)osiii leuaces 
fttiil : lameii per iieecssilatein sedis ohtenta*. tum ad 
rotilumeliam« tnin ad in]uri:tni, tum :id paeiiam cuii* 
etante (i) llcct votuiitati! (a) coguntur. Facit eos neces- 
«ilss necessitiiis tpsiiis esse paritci|:cs, cuin tinipiatn 
hie morbida liiilmuiitur. £t idcirco hinc eoruiii ca- 
thedram, catliednm pevlllciiliae rroplicii cognnini- 
nat, quia cnntagionc sun (b) ctiain iroiiintatcin rcli- 
giosa; nientis inficiat. 
6. Oei lep non timre $ed voiimtate parendnm. — 



viruni coniinui lej^is ineditmio el iiideres-a coiisumn 
in:il. Sed foile id bniiian.T inGniiiiiiiis iiaiura non 
patilifr, pcr qnam i|uie>ceiiduni, doriiiiendnin, cilio 
VncandUtn esl ; ob qiuc a spe conscqucndui bcatiiu- 
dinis cli:tm iieces^iialu naluraliuni dccidunius, ciini 
aliqiiando a meditaiioiie diurna at|ne noclunia nc- 
gntii corpnnills inlercest»ionc hil dcsiicnduin. Simlle 
qnoqiie iiUic dicto Ap>)Sioli (7) dictum cst, sine iu- 
termiisione{^) te) orntc (\The$t. v, 17). Ou:i>i vero i:oii 
OiirU|ianda in res siias nnlurjR iio>tra! iiecessit:is [jos- 
sii slne Interpellatione teinporis seni|ier onire. Medi- 
tatlo iiaquc legis noii solnni in verbis (f) legeti- 
dls est , sed el In operis rcligione; iieqne ui lil)ros 
tatitnin el ScriptUMS t*eceiiscamns, sed ui e:i qu c iii 



Bcd befltitudltiem riri nondum. tel lii 22 impinruin B Scripiuris nc liliris contiiiciitur, gcslis n^busqne ine- 



tonsiiio non (3) isse, vcl lit iicccatontni \ia iton ste- 
Iw^e, %el iii pcttilentlni cntlicdra non sedlssc, toii- 
•amuial. Pussunt eiiiin li:ce et in soicul.iri viro le- 
periri : iit Uiium Deiim esse cre:itoretii mundi npinc- 
tur, ut a peccails Se per stiidium modest»* iniioccii- 
llx rrfrenet, ut himnrum dignil.itibus privalx ei 
lr.iiiquillac vilx (4) otinm anlcpnnac. Sed pcrrcrtiini 
niiiic INni virnm Proplieia confnrmans, et qnrin in 
mAgnli afiernse tientliudinis constituat exetnplis, iion 
efmiiiiQ:illm4 eum nd Id docet nsurum es^e (5) vii tutl- 
Inis (c) scd hls cdiisuinmandum esse, ui bc.itiis sit, 
qiis scqHunlur : Sed in le^e Domini fnit tolnntai ejnk. 
AbsteMio (d) •ii|)erioriim inulitis est, idsi in coiise- 
t|Beniiii ddhibeatur iutentlo : scllicel ut In iege Do- 



dlteniur, et diuma iiociiihi:n|uc 23 *>pcra legeni sem- 
per e^erceant (g) : nt illud Apo^toli csi : Omnia qua*- 
enmqne (0) facitis^ in gloriam Dei facUe^ sivecum maudu-' 
catls, tite cum bibitis, me cum aliud agitis (I Cor. x, 
31). Per lioc enim elflcllur, ui sine inlcrmissiono oic- 
liilts : nnn pcr opeKi Deo plicila, ci in glnriani cjiis 
Scmpet' exercim, s:nicii ctijiisiiuc viri vitaomnisoralio 
sll (10) ac slc secunduni lcgcni nor.iudicque vivcndo, 
Tlia lps:i noi tiirna legis erit et diurna meditiiio. 

8. Sed coiisuminata viri liujus bealitudine. qni ini- 
pionlni coiibiliis, el pecc:itoi'uin viis, cl pesliliniiji 
catliedra se abslinens, Dei iegcm volcns die et nocle 
mediteiur; diiceiidnm e>t qnantus ci rrnctiis ncqni- 
siire bujus bentitndlnis sit ruiurus. Vdle ciiini bea- 



mini vidiintiB sil. Non exsp<fCtal PrO|dieia iit inelits G ^^im eSrC, cx beaiiiudinis ipsius ex^^poct^iiionc proli- 



aii. Plures (6) inira legem inetns cohitiet,pniico> vero 
▼olunkis consliinit iii lege : i|uia limoris esl, nnn aii- 
dere tiinenda iiegllgere ; perfecl^e veri» religioiiis est, 
pnrscrlptis Telle parcre. Et Idcirco ^ffnlffs llle est, 
eujus iu Oci lege iion tiinnr est, aed voiuntas. 

7. Lex Dei nocte at die medituHdn; qui id possit fieri, 
— Siildeeat interdum el aiiquid Tnlnniati : el pcr- 
feciain beatiiudinem soluui velie non obiiiict, nisi 
Toluntatem sequ.itur operaiio. Seqitiiur namque : Et 



(1) CuHCtiinie iicet voluutate eoncurruut, facitque 
eos uecessitiis, etc. 
(5) Son abisse, 

(4) Otim. 

(5) Suffragiis. 

(6) Godci iioater liic iuterserlt enim. 

snpra num. 4. in Ecclesia tiuidem manentes^ sed Eccle- 
em discipUnam non tenentes oinnes niiiiiriim Cbri- 
Uuui : el inrRi, in ecclesiasiicas legis sanciilatft perin- 
deest :ilqne iu evangelic» legis 8:inclit.iic. Unde n. 0, 
necutari» vir app**lliitiir, iiintdum iiiter Kccl>si:e nieui- 
brj per b.iptisniuiii cMmipiiiatns i|nod observ.i«se jii - 
val, iie qiiis li^fc ^d Ecclrsiasiicos duuilaxat, non 
eiiim ad sxcniarcs judices perlinere existimet. Qiio- 
circa non placet Krasini ad iiiarginem noiii : Siecularia 
ntfotia perieulosa clericis et bonis ; quasi clerici nomi- 
Diiiiiii f \pres8i easeiil. ' 

(a) Iii uiio ma. cMrit tanta lieet vnluntate. lu alio, 
eunctata iicet votuntaie concurrunt. Mox decrut iii edilis 
rox neceiiitaSf q lani resiiluimnsex uiyg. 

{b) Ad«)iiuua alMfn ex m-s, iii quibus paulo anie, 
fVf non fula. 



ci>Citui'. Seqniinr n:inii)iie, Vers. 5 : El crii tan- 
qnam lignum, quod p!aniatuin esl (W) ju.Tta decursus 
aqnaruni^ quod fmtlnm $uum dabii in lempore suo. Et 
foiinm ejus non defiuei. ItidiculUin hnc loMecl ine|>- 
tutn coniparata; bcniitiidinis crcdciur exemplum : 
in quo ligul plintatio, decnrsus afpi:irum, rmctuum 
datlo, suuin Itfmpus, ei foliiim iioti dcflitens pra*di- 
caiur. Ilicc quidem secuudiiui hoinines sxculi iiulla 
Torte exisliinabiiiilur. Sed videamus secundum pro- 

(7) Heic intiTponitiir Hlud, 
f' ( ) Sic ex no tri codicis Htqiie unlus Yulicaiii (ido : 
nam iii snpiMiori ediiione, orantes. 

(9) Facielis.. 

(lU) lu nuicacia editione /il. 
I (ii) 5fcii< ubiqiie. 

(c) In uno ms. snffragiis. 

{d) Apiid l*ar. abninentia ; verbum mlnus quidem 
duriiiu, ^ed ab iliiarii iiienie iiiienum, 

(e) Unus coilex Vatic. Juxta noslra sncri texius 
exiMuplaria, oraie. Tiini apiid Bad. Er. el iJps. (masi 
vero non recnperando vires suas. In supcriore autcm 
ediiione, orantes. 

(f) Bad. Kr. cuin Mic. ms. legendi est. Lips. et 
Par. ciiiii aliis mss legentis est. Lx uiraipie lectione 
coiillciiiius legendis est ; qiiod seiisus reqiiirit. 

(g) Priina eililio Par. per legem Sfiuper exerceamur, 
Posuoma expiincio/Kr reiinnit exfrcvumur. PriorLi|»- 
Mu<» pro exerceant reposuerateoi^rceami»! rcuiieutibus 
]}jd. £r. el uns. 



M5 ;' SANGTI HILARII F.PISCOPI SfiO 

phelicim doclrinnm, qiianla in liis ipsis rcbus ac A gens (c) ad cruce:n ait : Quia $i in humido ligno tiac 

faciuni^ in arido quid fiet (Luc, xxiii, 51) ? per liuniidi 



verhis compnraloe beaiiludinis gloria colloceliir. 

9. Lignum Christut, — Iii libr» Gcnesis ii, 9 cl iO, 
ubi plaiit •tuina Deoparadisumlegisl.iiorostetidiifOmne 
quo(|ucl>fifnufn specic pulclirinii er(a)ad esiiin boiium 
productum csse monsiravii; essc qunqno el in nie- 
dio paradiso lignuin vIlt, et lignum sciendi boni cl 
mali cxposuil; irrigari diMiide pnnidisiiin flnmino, 
qiiod imstea in qualuor principiadivisum sil. Qiiodaii- 
lem esscl Iiocligniiin viix». pro|rtiiia Salomon docuil, 
dicciis (I) dc adur.iiioiie snpientia; (b) : Lignum vito! 
esl omnibua qui comvlecluntur enm, et qui incumbunl in 
eam sicut in Domino (Prov. iii, 18). IJgnum ergo hoc 
vivens esl : neque soiuin vivens, scd etiam ralionale; 
ratioiuile nutem in lantuin ul rruclus dct; dct vero 



ligoi exeniplum, fiHiil iii ^e aridiiali mortis ohiioxium 
esso sigiiificans. 

10. Christo similis virbeatus, — lluic itaque ligiio 
hcaiiis ille vir siniilis fiet; cum, iranslati laironis in 
p.^tradisiim inodo, sccunduin dccursus aquarnin el 
Ipse plaiitelur : ci (ict hcala illa, ci non cradiranda 
novclia plantntio, i|uam in Evangi^liis Dominiis signi- 
ficat. rum de »lieii:i planialiono coiiqueriiur, diceiis: 
Omnis plantatio quum non plavtavit paler meus (5) cet" 
lestis, eradicabitur (Matih. xv, 15). Iloc ergo li- 
gniim dabil rriictiis suos. Ubiciimqiie auiem de rnir- 
tibus a*'borum aliquid divinus serino sigiiificat. facere 
potius 4'as rriictiis, (|uain dare memorat, cuin ait : Son 



non conru^o, nnn importiine, sed tenipore suo. EiBpofestarborbonafruciusmalo8fncere(Ma{h.Mi.i\i)^et 



pl.iiitaium hoc Ilgnuin esl juxta 24 decursus aqua' 
riim, in p<»ssPssiooe scilicet regni Dei, iil est, in pa- 
radiso, ei iinde fluuien exiens in quaiuor priiicipia 
dividitnr. Non eiiimait:Posldecursus aqiiarum, sed : 
Juxta decursus aquarum, uiidc primiim decursum 
aqiiaium divisiones sorliunlur. Itlic cnim plantatum 
hoc li-nuin est, quo latronem illum, se Dominum 
confiteniom, Dominus qni Sapientia esl iiilroduxil, 
diccns : Amen dieo /i6i, hodie mecum eris in paradiso 
(Liic. xxiii, 45). Et quia saplenliam, qui Chrisliis 
est, ligiiiim viix cognoniinari de s.icramciito ruturx 
corporaiionis el passionis, proplieiic.i auctorilale do- 
cuimus : eiiatn ex Evangcliis intclligcoliic liujiis csi 
proprictas, adstrucnda. Dominns nnini)iic ipse se ar- 



ciim scciiiKliiin Esaiam qiiercla dc vinea asiiExspeciari^ 
luqmXyUtfaceretuvas fecit autem spinas(Esai v.2). 
Ligiium ergo hoc dabit rructus suos, arhitrio dandi 
ct ratioiie modcratum (d). Nain in lempore suo dahit. 
Et quo tandeni temporc? 25 Nenipe eo de qno 
hcatus Apostoliis ait, ut notiini faccrot vobis (if) s^a* 
cniniifntuin voliinintis suae, tieciindum heneplacitiim 
qiiod propo^uit ia ipso, in disponsationem plenitii* 
dinis temporum (EphA. i, 9). Uoc ergo dispensalio- 
nis esi leinpiis, (|uo et accipieiidi et daudi opponuiil- 
tns tempenitnr, cum siiuin (4) erit tempus, ut acei- 
piaiit qiiibus dabil. Tcmporis aiitem mora in plcnitu- 
diiie teniporuin pcndct. Dis|»ensatio enim dandt 
fructus, pleiiitudini lcmporum reservaliir. Ei qiii 



hori coinp:iravii, ru:n in Beclzchiih d:cmonia (*um C tandcm hic dispt^nsaiidiis cril rructus? Nempe ille de 



Juil.fi cjicere dixissciit : Aut facite, iiiquit, arborem 
bonam et fructus ejus bonos, aut facite arborem malam^ 
et fruclus ejits malos ; ex fruclu enimarbor cognoscilur 
(Matth. XII, ti). Quia cum rructus es^et optimus, 
d:emoiiia ejictTc ; Beelzehuh eum, cujus rructiis pes- 
simi sunt, essedicebant. Ilujiisquoqiiehcatiligni non 
(2) dcdignaius esl , iii se docere virtutem, cuin pcr- 

(1) Codex Vcron. ciim Valicnno, de $apientia\ cl 
seqiientia veiha, sicut in Domino, oinillit. 

(i) Non dedignalus est compurationem^ cum per^ 
gens^ etc., siint iii Vati&morom uno. 

(3) Vox ccelestis dcsideratur. Sed forle non osci- 
tanlia amunueiisis. Nam in uno optimac nol^x Biblio- 

(a) \n viilgntis ad usum. Mcliiis in uno cod. Vat. nd J) 
esum, rnvente Gcncsi, in qiia ad vescendum honum di- 
citur, noii ad utendnm. 

(b) Ex Vatic. mss. iiniis de Sapienlia; altcr deado» 
ralione sapieniim, Forle ieg. de /lonoro/ioit^; niaxime 
Giiin iii gr:p(0 paiilo ante de Snpientia dicnlur, 9r«v 
Zi riiiiw (jrJK a^tov oc^Hg 8(m. Mox in iiiio iiis. desi- 
deratiir, sicut in Domino, qu;e verha suiit lxx. Ohi- 
ter ob<ervamus Snlomonem llilario liic atqiie allbi 
dicipro;)//e/ani; nl riitilis ac van.i sil Eusebii G.Tsar^ 
I. I, aiiversiis M ircellum c. i2, reprehensio, qiia hnnc 
sugillat qii(»d ipsuiii Silomonem Prophelam, Provrr- 
hia propheiias dixcril : ciiin lameii, inquit, donuin ac- 
ceperit <api>ii/i>, iion prophetve ; nec vitain insiiiue- 
rit proplicticiiin, qii:i Proplieias legimus circuniiisse 
melotis amicios et hadinis pellibus^ egenos^ oppressos^ 
angusiiutos. Quod si valeret, ipbi ciiain Paaiiiiisl:e 
Proplieto! iiomen essct abrogandum. Godex Veron. 



quo idem oposiolus Nieminit, dicens : Ei transformo' 
bit, in«piit,corptis/iiirtit7i/a//sno<(ra;(5) ([)conformalum 
corpori clarilatis suas (Phiiipp. iii^ 21). IIos crgM no- 
his rructus suos dabit, qiios jain in eo queni sibi 
assumpsit, ot qui (g) significatur in ligno, huniine 
perrecit, quem in immortalitatis su.ne naturani ab- 
sorpta niortalitaie iransliidit. Eril ergo utboc ligniim 

ihcc.T Bodlejan. Oxon. nis. nomen o oupon^eo^ non ba 

heiur. 
(i) Addiiiir ^iifiii. Mox dabitur pro dabit, 
(5) Conforme corpori glorice «iw?, jiixla grrecum 

textuni : axffiyiopfw tw co^uaTi Tn^ do^ia» «vtoO. 

cum Vaticano de Sapientia, el sequentia verha, sieut 
in Do*uino, omiitit. 

(c) In iino codicc Vniic. non dedignalus est compa- 
raivmem cum pergens, elc. 

(d) Hoc esi quod dicehat, n. 9, /f>iMm vivens. fiee 
solum vivens^ sed et rationate; rationale autem in tan- 
tum ui fructus det : ubi in hoc (landi arhitrio raiiona- 
lem naturam maxiino constiinii. 

(e) Bad. el Er. notum facere vobls. Excnsi alii, »•- 
tum vobis facio. Alter ct Valic mss. iioHim volnit ro- 
bis facere. Alium V;ilicaniiin iiielioris nolx scqiiimur 
sacro texiui magis ronsciiticntoni. 

(/*) Ei liic sibi noii coiisenliunl ntss. Vatic. in alio 
eiiiin iransformatum, elc, in.aItcro, conforme corpoH 
gloriie suce, iii tcrtio, lonformalum corpori gtorim 
«iiflf. Vid. lib. xideTrin.,n. 35, exqiio aliis^iie plii- 
ribus l(»cis liquet llilarium cadem Scriiiiuni: loca 
non eodeni semper niodo rererre. 

(g) Lips. ei P«r. iignificanUur : corruplf . 



t57 TRAGTATUS IN PSALMUM PRUIUM. 

liealus ille vir^ curo quando ipse in gloria Dci Domi- j^ 15. Giorite wternw dotei. 



m 



BO suo conroiinis adstitei i(. 

II. Felia Dri verba. — Folium aulem ligni hu" 
ju$ non defiuet. Nec niirum si folia ejusnon dofluunt, 
CDJus fructus dabuotur potius , qnam decidenl , uon 
nialuriiate dcpulsi , noii vi exieriore dccussi , scd ra- 
tionalis ofQcii dispeiisatione (n) deniessi. El quid iri 
foliis siguificet , ex comparatione rerum corporalium 
ibtulutum est. Nam(|ue liaiic esse natnrani foiiorutn 
contuemur, ut ad cuslodiani fruclnuin fructibus ipsis 
circunijecta prorumpant; ui (|uodain vallo icnera po- 
morum initia communiant. Docirina ergo vcrboriiin 
Dci « qiiac promissos nobis frucius convcsiit , sigiiili- 
caiur in foliis. His enim verbis ^pcs noslre innmbraii- 
tur : liorum inier iias sxculi tenipestaics munimine 



El omvia, inquil, 
quacumque [aciet , bene (3) (e) dirigentur, Juni non, 
bicut iii Adani, donum ejits et staiula periurb >bunlur: 
qiiia ille conslitutx immortaiilaiis boutiiudinem pec* 
cato iransgre:>sx legisnniisit, sed per rcdeinptionein 
ligiii vit:c, id esl, dominica passione, cuni ipsi ligno 
vitx siiiiiles erimus, jnm quid.uid in nobis liet, u^tcr- 
nuin est : xiernum aulein cum bcnlitudinis sensu. 
Prospere dirigentur auiein omnia illa quac fient ; non 
demulntione incerla, non innutura iiilirma, cum in- 
corriipiiucorruptioiicin, el autcrnitas inlirinilntcm, el 
forma Dei forninm lcrrcnac cnrnis ('i) absorpserit. 
Iluic igjlur plantato ligno , in tcmpore siio hos fructus 
suos danti, bealus ille vir crit siinilis, ipse quo(]ue in 
paradiso plantalus; nl pl:inlaiio Doi luni eradicanda 



conleguntur. Non deflucnt igitur lucc folia, id est £ pcrmaneat, in quo oinnia a Dco facta prospere diri- 



Dei vcrb:i ; quia p^r Doniiiium dictum est : Ccelum et 
ierra (1) transibunt, verba autem mea uon tranubunt. 
(Matth. XXIV, 55). Nihil enim ex his qux a Deo dicta 
frmit , dibbetur aut decideu 

li. Horwn foiiofttm utilitas, — Quod autcm lixc 
rolU ligni hiijus non inulilia sinl, sed salutaria gentihus, 
saiicius 26 Jo:inncs in Apoealypsi test^itiir dicens : 
Ei ouendii mihi (tnmen (b) aquce vitce, $plendiduni tan- 
tfwmm erystatlum, exiens de throno Dei el agni, in medio 
pUuemejui^et exutraqueparte fluminisarborem vita*,qum 
fmeit fructum duodecies^ singulis mensibus reddensfruc^ 
tfnnmnmM folia arboris ilUus sunt ad saniiutem gentium 
{Apoc. xxii, 1). Coelcste (i(f es/, spiriiale) sacr.inionnim 
Ha percorporalessi^cics exponilur, ut nlioncm spiri- 



gentur, nulla dcinceps doiiiulalioMC vcl inlirmitatis 
iiostra* crndicnnda , vel tcmporis. 

27 '^* iwpiorum postjudicium quale corpus. — Dc- 
inonstrata nutcni perfecta liiijus viri bealitudinc, con* 
scqncns crnt (;u:e iin|iios poen:i mnncrct, osiondcre. 
S(*quitiir iinm'|ue, Vrrs. i : Non sic impii, non sie^ 
sed tanquam pulvis quem projicit ventus a facle terras. 
Non cst inipiis comp:iraliva! liujus beatitudinis spes 
relicta, sed (/) vngumos, obtiitum, vcntilatum, dis- 
persuni et iiMiuieluin mnnet, ut ex illa corpor.ilis so» 
lidiiatis rirniilate decussi , ludibrio pulveris diflernn- 
tiir in poen.im : non in niliilum di.nsoloti, nt sil in his 
mnierics poeiij>; sed iu iiiano :tc levc aridumque pn triii, 
ui lodibriusa pociix inobililat«* jactentnr. Cujus poensc 



lalfDi corpor.dia ipsa qunnqnain implcre iion possiiit, C ct loro:iltero idem propheta moiitinil, diccns : Commi" 



tafi)en(r) d corpora iioii (i) miitdcnt. (.onvonerai enim 

^iiisse , ex uiraque pnrte fluiiii .is dcnionstr.iii ar- 

borcs eshC , non url>^)rcm. Scd quia viuc arhor uhi- 

que in faciameiilo haptibmi una cst, (d) •ji.di(|iic ad 

se veMicntibus apostolic.ti prjcdicatio:iis fiiictus 

submiinstraiis ; ideu ex utraquo pnrte numiiiis una 

Tita: aibor nssi<^tit. Unus enhn agnus ost in tlirono 

Dci visiis , et unum flumen , el vito; arbor uiia : qiix 

oroiiia in se complectuntur inysteria corporationis , 

bapiisini, passionis, cujus foiia, id est pra^dicatioi.is 

verba, salutem gentibus per doclrinam cloquii non dc- 

cidcDlis impertiunl. 

(1) Praieribunt beic, et paulo post , pro transibunt» 

ii) Uutilentur. 

(5) Prosperabuntur hic et infrn. 

(tf) !n vulcatis , dimensi. In diiolius mss. Yalic. de- ]) 
mfnsi : ex qnibns restituendum diixiniu^ , demessi. 

(b) lilditi, aquce vir(c, dissidentibus inss. et sacro 
teiin. 

(c) Ernsmiis ex ronjecturn ad margincm .idscrip- 
sil, ad comparationem non inutilia sint : qiiod a Lipsio 
arrepium deincep.s ohiiunit. citra llilnrii sonieiitiain; 
qoa vult, quaiilum nsseqnimiir, spirit:ilia iii ScriptU'> 
ris ila cor|ior:ilihiis aduinhrari , ul h:cc nd cori ora 
flduiiisi inepte referri qiieant, quia nimiriim aliquid 
desil» qiiod iiccess;iriiini sit ut corporihns vere aptiri 
possint. Hoc conlirmarc liccl ex capilc2l in Maitli., 
n. 13, Mbi nionot S, Doclor reriini sensibilium atque 
pracsentiuni rationi :iliquid interdum ea conditiouc 
deeise , nt nos ad reruni spiritalium ac futurarum 
intolligMitiam sine ullo oaruni damno promoveant. 



nuam eosut pdverem ante facicm venti, ut iutumplalea' 
rum delebo illos {Psal. xvii, 45). Coinparatio itaqiie ut 
heatitudini.^i, ita ei pa^n:c estronstituta. Quomodoenim 
nullu.s labor ea vento lulvcrcm di^sipare, et quomo- 
do lutuin in platcis ingredicntos sc (o) prope calcahse 
non scntiunt : ila poeiiu: illi infcrni facile est impios 
dclere atipie (iispcrgci-c, quos pcccaiorum ratio et in 
lutniii solvcrit, ctcomniinucrit iii pulvcrem , non re« 
licta ncfiuc subsUintia lirmiiaiis, cum pulviset luiuin 
s^int; et pcr id quod pulvis etlutum suiit, in naturam 
laiitum poenalis hubstantia: re^ervali. 

15. impii resurgenl, sed non injudicium, — Et quia 

(A) Absorbuerit. 
(5) Abest prope. 

Qiiocirca, mntilam licel, leciionoin ms. Micincensls 
pneferimus, faventihus Iribiis Vutic. iii quihus ad 
corporata non mutilentur^ ut ci apiid B;id. et iii Erasmi 
texiii ad corporata non mutiient. Si (iuid de nostro li- 
ceret adjicere, sic resiiliieremus : Tamen^ ut ad cor^ 
pora^ non mutiia sinl, seu , tamen relute ad corpora ita 
mutiia sintj ut reiate ad spiritalia non sinl muiila. Por- 
ro muiilare Donalo , id esi qiiod detrnlme aiiquid sine 
quo res esse non possit. Et Tiiilio in Orat. mutila et 
niantia synonyina sunt. 

(d) In iino iiis. V:itic. ex se viventibus. 

(e) lii mss. prosperabuntur ; qiiod ct infra habet 
Miciacensis oodcx pro prospere dirigtntur. 

(/) Bad. Er. Lips. cuiii ms. Mic. ra^tiiti eos : male. 
Beatorum ossa seu corpora cum ossibus im^ioriMa 
hi« c(miparaniur. 



.3o9 SANCTt \\\\.k\i\{ KPiSCpPI 960 

P'.*r lianc demuioUoium Oblrilae iii pulvcrciii fiKnii»- A f|ui(I (c) iundrlilali» inserluiii ; nec iiiridelilali dciu- 



tis, iioii (Tiinl ejiis bnni parlicipps, qiiud b&itu virp 
cx rriKiu ligiii daliiiur iii irinpure; idoo coiiseqiicn- 
ler ndjecl, Vers. $ : Propterea non resurgent impii 
injudicmn, Noii ahornio liis, ((ui tiiiqip* pplvis eiqii^, 
ptM' id qiiod (I) iioii rcsnrguiii deiiuiiiiatur ; sed le- 
surreciio hi> (i) iii jutiiciuin deiiogalur. No|i pniui 
per id quod uoii ciuul, seubu pOBiiae carcbuiit : qui^ 
iuci i poeiiani ficict , qiiod iiou snbsisicl a(t poeiifiiN. 
Subsisteiil nuieni (a) quia eruqt pulvis. Piilvercin 
vcro efGci vel aridale, vel atiritu, non (;st svbsi^teq- 
di auiisisse naiuram , sed iii luituraiii alterai|i sub^li- 
tis>e. Pcr id auicui, qtiod iii jiidipium nqu fesur^^iil, 
absoiuium c>t nou rcsurg<'ndi eos carui:»se i^atuni , 
sed rrsnrgoiidi in judiciiiro perdidisse (irdiiicin. Qni 



landi. qui:iarK|nid linbeani ct(idei.Pli)f('Siiaipq|ieDei 
mviM^ iu £ccl(^siac>iu(ii|et ; sed (io^dein Uineu ^d sac- 
ciilarla vilia sa*culiblaii()inien|a hid iciiant. Orani» quia 
(iiUiMit ; peccini, quia vt.lupl. Cbri8;|:ino§ &e nuitcu* 
(lant, qni.i bona csl spes .'qieniil.iiig : gciiiilin ngVBlt 
quia blanda pra^.scniia stifit. luipii iion iii^nenta quia 
bis |)ei uoiiicii in bouore ist : pii i^on SMUt, quia ^(^ 
pictnti sunt aiiena sisctaiitur. ()t ncuesse est ca piJMlif 
dilipti^t, per qu« id qqpd se uuncupant ^ss^ mvf^ p(%> 
suiit; scpundiiiu nuucupaiiouU voiiin>aiein , (pertim 
Yidi\ut:>te ptitiore. Et idcircp Domiiius pofilcji ()iu|lfi 
crcdeuies noujndic^indos, ct noii crcdcnies j i|i) judi- 
caios esse dixerat , addidit ; Uoc e$l autpnjudiciumt 
quiq Iwf venit in m^ndum , et dilexerunt honvae^ m^$ 



:uitcin rcsurreciiouis tl judicii ordo iuieliigeiidiis sil, B ttnebrat q^um /luit^i. In eps eigo judtc iiui ai , qutul 



Doiniiiiis iii Evangilis oslendii dicons : Qui credit in 
i»r, iwn judicatur : qui nutem non ciedtL, jam judica- 
tus eit. lloc esl aulem judicium, quia lux venit ti| hunc 
muudum^ et dilexcruut hominetmagis tencbriisquami^- 
mcn (Joan iii, 18 et 19). 

1G. Si neque fidetet, neque infidelet, qui igitur jy^' 
dicundi, — Negligeiitiain audientium (3), el iiicurio- 
siui legentinin racilitutem dicii dofiiiuici ^j^ h^rv^a 
pcTluriiat. Ciiiii enim dicil : Qui credU in me non iu' 
dicabitur ; cxe^iit judicio fldrles : el cuin siibjecil : 
Qui autem non crcdit , jam judieatut est ; iipu adiiiislt 
; d jiidiciuin inddeles. Ergo si credentts excinil , et 
rcpnlii inndeles , nec in bns nec iii ill<>s jiidicii sorle 
perinissa; qiKmiodo cnveiiire sibi (4) in boc, quod 



jaiii et in iiicredulos actuip cst , e( iii creden(c| noii 
nec^^sariuin ^^\ : quta piagis tcii^sbras qi:aiu luincii 
dilcxeriiit; non quod non dilcierini et luMKip # sed 
qnod diieciio iilis fuerit Diagi^ pnipcDfta te^cbranivii. 
^ Pr^iferri cpim solet dileclioi^ cx cmu|iaratione 
dilcctio : ei binc judiciuui cst, quia piiu dilevTMit 
Cliristuiu , ni9iis t^mcM tencbras dilc|LerM(a. Ili cfgo 
|qdi(^Umilur^ qui nrqi^ ut pii iioo judi<:^bUttlu.r, n^ 
Qiie jam fueriQi ut impii judiiati, ii^ qupsex pn^U^ 
poil\is di|e(-(ioi\e (5) judicium. 

IH. /0ipft Qoii judicabuttiur, tei j^fatore^. -r-r (Iv- 
jus quidem evai*gelica; dispositiauia t^upi^ e^ pro- 
plieia rali<*uem,diceus:Prop/6i*e/i uan returg^ni iiftfui 
in judicio, neque pea^atoret in contiliojuttorum. ^uipiis 



lertiuin nii , exisliinnbilur : Uoc est auiem judicium^ C judiiinm, qnia jaiii jiidicati sun^, nou reliuquit : |^- 



^iiia lux venit in mundum, et dilexerunt homines magit 
tenebras quam lucevi ? Non euiiii polesl (b) locus reli- 
cliis esse jiidicio; cum neque inndeles, neqne ftdeles 
siul judicuidi. Ei ha^c quidtMii ita esse audiloribiis 
iiegligeulibus et lcctoribus iuciiriosis vidcbuntur : 
riiHeriim in se virtus ipsi verborum proprielaiein 
dicii cl iuteiligentiam coniinel. 

17. Qui scil. inter piot impiosque medii. — Qui cre- 
dit, iuqiiit, mm judicabitur. Quid eniiu neccssc cst 
judic.irc credenlem? judicium cniiu cx nmbigiiis rc- 
iiiis exsisiii, et ambiguitaie adeinpta, judicii nuu de- 
sideialiir exauieu. Ex quo iie inlideles(|uidcm iieccsse 
csi jiidicari ; quia nmbijjuilas quiii (aliat cum ) infldc- 
les siiil , non resedit. Sed adempto iu c^ 4eiite| non 



catoribus uuteiii , qiios superiori sermone discerui ab 
impiis dociiiinus , coiisiliiiin juslorum , quia judicandi 
siiit, dencgavit. lilos eiiim pra^judicatos impie^s fa- 
cii, lios vcro peccatum detinet judtcando<. Itaiiue 
neipie iuipietas, qux jam judicata est, pcccatornni e»! 
periuissa judicio : iieqite pcccatores qui judicaudi 
suut, jusiorum qui iion judi^abuniur , u^eriii suut 
digui esse consilio. 

19. Quomodo Deut cognotcat^ aut ignoret. r- El 
biijus diflereutiae binc ordo proflcisc iiur. VcRS- 6. 
Quia cognotcitt inquil, Dqminut viam /^«/orttm, $t lua 
impiorum penbit. Consilium justoiuiii pecc*(tores i4- 
circo iiou adeuiil, qnia viam jusloruiii Domiiius co- 
gqoscU.Cogttoscitautw non igiiuralioiiisscieu(i»(^. 



credeniesiiuejndicio, causain DominusjiMliciiQt auc- D sed dignalione noscendi. Nctiuc eiibn hxc in Deo 



tores in quos judir^iri neccsse esseadjecit. Sunt enim 
aliqui inter ioipios piosque qui niedii siul, cx utr^ique 
a(linixli,neutri t;imcn proprie, quia in id ipsiim consti- 
terint e% uiroque : nec fldciadmiscendl,quiasit illisali- 



!i) Non returgent. 
i)\- ■ 



lleic ei iii sequeniibus cum resurgendi ^erbo 
iii ludicio adjungit ms. \eroneiisis. 

(5j Segligentem audientiam^ et incuriotam negligeH" 

(a) Kdiii, qui cruni. Ex|)resfiiu8 duo mss. quia 
erunt. Paulo aiiie lucri peeMam faciet, periude eal ac , 
lucrifaciet pcenam : scii evailet poBiiam , quo eudcm 
8eii>u Pliuii;s dixit, iucrifacire iujurimm, 

(b) A|>ud Par. videri iocut ute fudicia, Ih aliis 
. cditis, videri locut ute reiictu$ judicto. Qu» da |adi- 



passiouiiiii bumannrum dcmuiatio cst, ui aliqiiid aui 
cogmiscai, aul nesciai. Beaius Apiisiolus Paulus qua 
ratione a Deo coguoscererour exposuit, dicens: Siqui$ 
ett in vobis prophela aut tpiriuilit^ cognotcat quas tcriko 

tium facHitalem. 
(A) Oniittiiur in. 
(i) Judicium^ ett, Et bujut qHideMt» 

cio Hilarii senleniia sit , disputaium esl in Praefin 
tionc. 

(c) Lips. et Par. infirmitatit , repugnanlibu^ aliis 
libris. 

(d) 8eu, qunA i^noralionem prxcessissa ponal. Yid. 
iib. IX de TrlR.,11. 61. 



iQl TRiCTATUS 

tot'is, quia Domini iuhI : ii quu aulciu non coguoscit, 

noii cogao$cctur ( I Cur. \i\. 7)8 (>i 5U). Ltt^ tMgo et»- 

giio^ci a Dco OalciiiiU, iiui qur Doi hunl coKiuivriiiil: 

Itiiii ctiyiioscendi, ciiiii ciiguoverini; m'^ii:iii«>iiciii >ci- 

licd ciiguiiioiiis pcr incriiuui icliKioiii» cogniia! con- 

2C.|ueiiic$ : iii (|ii'>(l cognoscilur, nnn iguorauiis prit- 

fccius inlcllig:ilur obc, sod < ogiiiii. Ai>><>lulc aulcni 

Duininii:} oslenJn in Atiain aU|iio Abialruii pfcc-Jiarcs 

^ ignoiaic, coguo ccrc :iulcin liiliics. Nainpie Aii;c 

po»l iicccatuiii (liciuin csl: UUits, Adum (Gfu.iii 9)? 

iion (|iiod| Dcus, qiicm adliuc iii |i:ii'adiso liabcbiK, iii 

p-<radiso csm: nc^Cirel; scd (|Uod duni ubi sl iiiliir- 

rOi;aUir, iinli;;iius cnguitioiic Dci pcr id quod p(*ccavii, 

ri4lcii(|ihir. Aii: ahain :iuieiu diu ignor.itus, scdicet ad 

qiiein f cpliiagcnai iuin Dci jaiii fuii bernio, ciiin sc 

|H:r ob-alioiieni baac fliicicin noinini» (iroiinssc:, U'i 

iii divin «m faniiiiariialiMn digiialione suscipilur : Sunc 

cognovi q^ni innes Domiiium Deum luum, el 30 "^'' 

p^pcrchii fitio luo dilvclo propter me Hicn. xxi>, I2j. 

>ii:i igiiomliai uliiiiic Aiirahc (idcin, (|uini ei dcg<- 

i;craiido Isa c crcdeiili ci :id justitiaiii dcpuiavcral : 

scd itiiia niagnum linioris sui dcdcrai liliwui oircrendo 

iIiKUdiCiiUiiii, nuiic cngiiosciiiir, nuiic ^nolialur, nuiic 

(ligiiiis est (|ui iioii igiionrliir. Sic iia(|uc Dcus ct 

:);;» scii, ct iiescii; cuiii Adain peccaior nescitur, et 

Atirahaui Udclis :ign«iscitur, dignus scilicet qui a Deo 

iiihil lUiiue ignoraiile iiostatur. Cognita ergo esti^eo 

jiisutnnu noii jndicandoi uiu via: ctidcircopcccatores 

ijiii judicandi «unt, nli eoruin consilio siibiiiovenuir. 

luijiii aiitcni iu judiciuui noii rcsiirgcnt, cuin dcpcr- 

Uiij eoruin via, jiiii fiierint jiidicali per cuni, (|ui ail: 

Pater non judicat quemquam (Joan, v. ±2), sed (uniie 

jiidiiii^m dcdil Filio, Doiiiiuo iiostro Jcsu Chiisio, 

qui C6t iicnedicius in s:ccula s:rculorum. Ainen. 

rSALMLS il. 

Sine tiuilo apnd llcbraeos. 

Qnart fremueruHt genleSy et popuU meditati sunt 

hbwia? Adsiiierunl reges lerrce, el principes convenc- 

TMnt in unum^ adtersus Dominitm el adversus Cliristnm 

ejus. Disrumpamus vincula eorum, et abjiciamus a 

uvbis jugum ii^sorum. Qni hnbital in coelis^ irridebit 

eoi, et Domhius subsaimabil eos. Tunc loqueiur ad eos 

t» ffii sun, et (a) in furore conturbabit eos. Ego au- 

lein con&iiiuius sum rex ab eo super Sion montem 

tfiuctum ejus, (6) pnedicaiis profceptuin ejus, Doini- 

Mi dimt ad mCy Filius meus cs tu, ego liodie genui le, 

(1) Sostris, 

(a) llitariiis, indignatione sua. 
ih] Hil. annuutians. 

(c) i>ilariiis, Posce, 
i) lin iiiss. poiiorcs. Ai odili, extremnm. Georgins, 
qui ei quaiido(|iie Gciinadiiis api>ell»lui', apud Conie- 
riiiu iii C.a^co:» Patr. Grdic. Dno^ inquii. nacli exem- 
piaria Ihbraica. in atiero qind,m rcperimus hoc eiss 
(ecundi psalmi principium ; in atero veio koc $%se con- 
jauciuoi citm primo. Cwternm littud igiioraiidum est, in 
uuUo h<Jiuico exempLtri Pnalmiiruiu num rum adfuuc- 
lumeshe. Piiraplirastes vcro apuil cuuuiAMn Corderium : 
Sdendum e^md Uabraso* primum ti sauudMm if$almum 
uon eue distinetos^ sed eonjunctos. Iluic consenlil vul- 



IN II PSALM13.M. m 

A Postiilu (c) a m«, el dabo titii grntes hmreditatcm 
tuam, ei po^scssiouem tuam tcrminos lerrw. Deg.s eos 
in virga ferrct, et lanqitam vas figuli coufiiiiijes cos. 
Kt nunc reges inielligite, crudimiHi qni judicatis ter' 
ram. Seivite Domiiio in tiiuore, et exsutiate ei cum tre^ 
more. A; preliendite discipHuam , ne [orie irascafur 
D.nniiius, ei peretdis de via junta Cum exarseril in 
brevi ira ejus^ beaii omnes qui coufidunt in eo. 

TRACTATUS PSALMI II. 

3lPlii'CS nosUuniaiiiliigiiosfacitaposiolicaaiicto- 
rita^, ulruin psalinuui hiinc coli:crciiicm priuio, ct 
veliiti pnnii (d) cxiiniuiii puicnt C;)Se : an vcro suhja- 
cculciii et ^cciiiidum polius coiiiinmcrcut. Naiiique 
iii .\ctis ApusloloniHi priiiinmlium- hab ti ai>|uc e-se, 

l^ suh iT.itimie heaii p;iuli ila d(M'ciuiir: Xosqite vobis 
evaugetiznmus eam qua: ad palrc.s fucta eni rei.romis>tio : 
htiuc Deus explevii filiis (1) vestriSy suscitmis Domiiium 
nosirum Jesuin^ sicut in (e) psulino primo sciiiituiuest, 
Filiits meits es (u, ego hudte genui ie^ cum suscitavit 
eum a mortuis amplius non regressuruin in iuieritum, 
Ub haiiccrgo .'p>'Sioiicaui aucioiitilcm error«'sciiiien- 
liiim fieri crciii^iir, ui ii^ orditic sccundiis |i^aluiu8 
iste iiumcrclur, cuin priiiius essc ipso doctore geu- 
liuiii tifstaiitc nuscaiur. Cogiioscenda iiaqiic ca ratio 
C:>t. ciir ci n iiohis scciindus cssc iniclligendns sii, ct 
ah Aporttolo es^e prlinns (»siensus sit. 

2. Mcdiis iianiqiie lcgis lcniporibus (f)^ prius- 
quaiu unigcnitus Uiri Filiu^, antc sa'cula luaneDs Deus 
\erbiini, homo nasccreiur, posceiifc rcge Ptolcniuio 

Q scpuiagiiiia scniorcs lihros VclcrisTcst:<nieiili ex lic- 
hrais liticris in gnccas iraiistulcnini. Erai autem 
jain a Moyse anlea inslitiiium, in synagoga onini sep- 
luagiuta csse dociores. Nam idiin Moyses, qiiamvis 
Yeicris Tc4niiienii (g) vcri:a in lilieris condidisscl, 
laiiicn scparatim ({uuidani ex occuliis iegis secrctiora 
i!iy-l(Tia 32 ^t'plua{;inia seniorihiis, qui dociores 
dc ncc|isiiiaiicrciu. iniimaveral. Ciijnsd cirinaicliam 
Doniinus in Ev.iugeiiis mcminit, dici'ns : Super ca- 
lliedram Moysi, iiiqiiil, sederuut Scribee et Phariswi : 
omnia trgo qu<ecumtfue dixerini robis^ seraale el facite; 
secuudum vero facta eorum noiite fticere. Doctrina ergo 
horuin (h) nmu&it in postcruin qu.v ah ipso scriplore 
legis accepia, in lioc seniorum ct nuroero el onicio 
con^orvaia esl. Ili ilaqiic seniores lihros lios iraiisfe- 

pro^iics, ^i spiritalcm seciiiidnm Moysi tradiiionem 
occultarmu cognitionum scicntiam adcpti, ambigva 



gatus Ilicronyn.us in psal. i. Sic ntrumqueuna serie, 
vdut unuin psaliuum, de^cribit alqiie liiserit Justinus 
Martyr iu Apologia ii. Uui niinc sccuudiis est, ps:il- 
mus primiis appciialiir a Pciiliauo apud Augusl. I. ii, 
c. 9i, n. m 

(e) lii n(iniiu|lis ex(*iup'aiihus gr.Tcis k»g(»re est 
Toi irpwTw. io aliis tw dc'JTi/&y. Legcic tw ttjout^ |iOSt 
Hiianuin vulgauis liienuiyiuus iii ii |ii»al'muin, UCcu- 
nicuius in Acia, lieda, ciu. 

(f) Aiiiios circiier nOO aulc Cbri^tiiitt. 

(q) Ms. MiAi* yerba Testameati in i^Uiras eondidUset. 
(h) YerbniB mautii a Lipsld expuuctuim rt&titui- 
ibus ex Bad. Kr. et mss. 



m 



SANCTl lllLARU EP13G0P1 



i64 



lingoos liebrnicae dicla ct vnria quxMlam ex sc iiun- A «1^13(6 ; dehinc quod illi Ipsi principes doctore<i(|ue 



liaiilia, secindum viriules rerufn ccriis ci propriis 
verhorumsiguilicaliouibus traiisluloruni, {a) docLrin» 
scicntia muUiinodam illnni sermonum inielligcntiam 
temperanles. Et ex eo fit, (lui postea transiulerunt, 
diversis modis interpret.iiite», magiium gentibus at- 
tulerinl errorem : dum occuUo! illius et a Moyse pro- 
f<!Ct:L* iradiiionis ignari, ea qux ambigue lingua lie- 
braea conimemorau sunl, incerti suis ipsi judiciis 
edideruiit. Ambiguitatis autem liiigiix hrbraic;i^ uiium 
afrercmus cxemplum, ex (|uo c^iicraisliusmodi csse, 
aique ita ut sunl, intclliganlur. Breiilli verbum he- 
braicum est. Id trcs sigiiiAcantias in se liabct, id 
est,iM pnncipio, el in capite, el {b) in plio. Scd Iraiis- 
latores sepluaginta in principio ediderunl, c;cieris 



synngogT, qX prater scieniiam legis pcr M»yseii quo- 
que doclrin.i secre4iori perrecti, non polueruut non 
probabiles e^se arbitri interprctandi, qui ceriissiini et 
gravissimi erant auctores docendi. Ili crgo p>almo8 
inter cxteros libros trinsrerenies, ei in numenini re- 
degcruiii, ct in ordiucm collocaverunt, ct diapsaloiis 
dislinxerunt, qui omues secundum Hobra^os confusi 
et habebaiitur ct hnbcntur. Ilorum igiiur translalioncs 
Hebrris luin liugua tantum sua ulentihus non craiit 
nccessaricc. Ipsis innicn omnihus diligcnii el religiosa 
ciistodia observatis ((/), quil)us postcn qiiam Doiiiinus 
legem omncm sacraincnto ct corporati(»iiis suae et 
passionis et rrsnrrcciionii; impieverat, cum liis libris 
quos n*gi iideiii tranblntores ediderant collatis, ei fi- 



diverse trausferciitibus : et seruiidum hanc ambigui- B de^ler {e) coiisonanlibus comperiis , iiidissolubilis 



tatem hxc ab illis in omni translatione csl facta con- 
fusio. 

3. Lxx interpretum aucloritas. — Sed pcrfecta ho- 
rum septuagiiit:! interpretum (c) auctoritas maiiet. 
Primuin, quod 33 "^*^ adventiim corporalcm Do- 
niini transiulerunt, nec adulaiio inlerpretandi adhi- 
bila tempori arguilur, lanto intcriore intcrpreiationis 



constiiul.i est piivilcgio doctrina'. et j^iMls niiclorilas. 
4. CurPaulu8\i\in\\ini hunc appeUaril.^Beains ergo 
apostolus Paulus, sccundum profcbsioncro snam lie- 
hrxus cx llebrais etiam secundum hcbraicam (f )cogni-^ 
tiouem et fldem psalinum hiiuc primum essedixii,trans<- 
latorum diAtiiiclioucnon usus ; cui maximumhoc prac* 
dicandi ad synagoga) principcs studium erat, ut Do- 



(1) Conslitutionem, 

{a) Ii uno ms. doctrinm scientiam multimoda illa 
termonuin inielUgemia temperantes : minus eleganter. 
Hiic spectat iilud iii Psal. cnLii, n. 1 : Eis autem legis 
ae prophettnum scientia utira pnetcriptum et ambigui- 
taitm titterw [uit. Hanc ipsonim scienti.iui, (|uam iios- 
t»'.r Hilaiius iradit.Oiti , alii propheliro spiritui tri- 
buuiit : ui diccre iitui dubiiet Augusliuiis lib. ii, de 
coii^f iisu Evaiig. c. 66 : Stptuaginla eo spiritn inter- 
pretatoSj quo illa qu(V interpretubantur dicta fuerant; 
el quidem iil habet Qiia^st. l69, iii Ccn. non interpre- 
taiionis sertitute, sed prophetio! auctorttate. Merito 
enim, inquil, I. xv, de Civ. Dei, c. 23, ii. 5, creduntur 
Lxx interpretes accepisse propheticum spiriium ut <t 
quid ejus auctoritate mutarent, aique itliter quimi erat 
quod interpreiabantur dicerent, neque hoc divinitus dic- 
tum esse dubitaretur. His suffiagatur etiam llieiony- 
niiis, a qiio prffat. in lib. Paralip. iidem as^eruntur 
Spiritu stmcto pleni. 

{b) Hunc Hilarii locuin notasse videtiir Hierony- 
mus. QuTst. hebr. in Gcnesim dicens : Plerique exi- 
itimaitt, sicut in alterctUione Jasoniset Papisci scripium 
esty et Tertuttianus in tib. contra Praxeam disputat, 
necnon Bilarius in expositione cujusdam psalmi affir- 
mat, in hvbraso haberi^ in filio fmt Deus cmlum et 
lerram : quod fatsum esse ipms rei veritas comprobal : 
nnm et lxx interpretes et Symmachus et Theodoiion, 
in }*rincipio transtulerunt , et in hebrwo scriptum esl, 
Deresithf quod Aquila inierprelatur, in capituto, et non 
Beben, quod interpretatur, in Fitio. Magis itaque se- 
cundum sensum, quam secundum verbi iranslutionenif 
de Christo est. Iia tamen iii hcbra:o haberi, m fitio, 
afnrmaiHilarius, ui huic iiiterpreuaioiii neqiie adh»- 
reat ipse, neque adhu reuduni putel. De Teriulliaiio 
obiter observnmus, eam in ipslus librocontra Praxeam 
niiM|iiam rcperiri, sed liocdumiaxat nuiu. 5, de Pra- 
xcflB sectariis : Ainnt quidem ct Genesim in hebrwo ila 
incipere : In principio Deus fecit sibi Filium ; hoc ut 
firmum non stf, alia me argumenta dedncunt. Quain- 
qiiam hunc Tertulliani locum ex llieroiiymo emen- 
(landum esse facile concedamus. Ijise vero Tertul- 
lianiis legere solet, in primordio; et I. cont.Herroogen., 
n. 20, juxta vim vocis graccae permiilit ut legalur, in 
pthicipatn ct potestale. 



(t) E rogione vocabuli hujiis Erasmiis adsrripsit: 
Aliler sentit Hieronymus. E\ ipsa lamcn Hioronymi 
coiift!Ssioiic f'pisi. ci, ad Pammnch. edilio lxx, vira 
obtinuil in Ecctesiis, vel quia priiiia et ante Chrisii ad» 
ventum, vet quia ub apostotis usurpata. Ejus quoque 
auclon(:(iem pluriinuiii (omiiHMidai IreiiaMis, lib. lu, 
G c. 24, quod prodieril nb ipsis Judceis mullum ante 
tempora advcntus Domiiti iiostrt, tit nutlu relinquaiur 
snspiiio nc morem nobis gerenles Judm hcec ila inler' 
pretatisini. liniic pnritcr pluriiiii facitChrysostonius, 
hom. V, iii Maiih. quod lot ac pariicr nd iiiiorpnann- 
duiu nntc Dominici ndveiiius lempora accedentes aib 
oiinii suspicionc xindiccnlur. Et ut llieronymi verbis 
nolulnm liaiic claiidnmus, tioii alio saiie re^pexerit, 
cum prvfat. iii i Evaogdia nit : Post septuagiuta 
nihit in sacris litieris potest immulari vet perverti^ qiUn 
eorum translatione omnis fraus et dolus paiefint. 

(d) Non satis prudciiter riirsum hic Ernsmus : Fo- 
btiia de cellulix septuaQtnta : cum iiuliiim liat verbum 
de celliilis. Ycrum etinnisi hif. noiiiiiliil desit, qucnl 
ex peiiuria inss. resarcire nobis iioii iicuii : ex sub- 
jectis laineii evidenter colligiiur, liax de sacris litieris 
intcrpretaiida esse, quic ante Cliristi dispeiisaiionem 
scriptu:, diligeiiti deiiidc uc religiosn custodia con.ser- 
vat:c, et post ejii^dcm rcsiirnT.iioncm ciim lxx in- 

I) lerpretiini ediiionc collaia; fnerinl, cisque cnnso- 
naules reperta*. Qiiem porroiiiieliigemusiexiuni illiim 
ciiin ediiioiie lxx collaiuin, nisi liehraiciim? inaxiiiie 
cuni hoc llilarius adiiilaiur oslendcre, Pniilo apud 
Cciitiics siios liciiissc scripiuram jiixin liebneiitn icx- 
luin laiidare, etiamsi ipse ccierique np«>stoli alias 
jiixia ediii(meni lxx. cam iii niedium profcrio sideaiit. 
Uiide hic lociis maxiinc fivet hchraico texlui, cui una 
ciini edilioiie lxx, propiir prxrogaiivam docirinset 
o^iatis concedii llilarius iudi>solubilem aiictoriiatem. 

(e) Lips. et Par. consonare: reniientibus Bad. Er. 
et mss. Si autoni, iit snperiori iiola ostfndimiis, de 
hebrseo lexiu at(|ue lxx sermo est, inielligenda est 
b:t>c coiisensio in pra>cipuis (idei nostric mysieriis. 1u 
nliis euini minoris momenli rebiis tcxium iiinimquc 
inter sc distnre, ex fide eoriim qiii hcbru^am lingnam 
callercnt, observat Augustinus, Qu:c>t. 16U, in Geii. 
ac I. II, de Consensu Evaug. c. 66, ct nenio cst qui 
iiegei. 



%> TRACTATUS IN 

miiiuni nostrum Jcsuin Chrishnn Dei niium, natum, A 
fttssum, rcsurgentcm, regnnre in ;pternum ex doc- 
trioa legis ostenderet. Teniiil ilaque hunc inodum, 
Qt Hebraeus ipse et Hebraeis prxdicans Hebra>orum 
consuetudine uteretur. Sed nobis iranslaiorum iiien- 
duin auctoritate est, legem noii ambiguilale litlerae, 
sed doctrinae scientia transferendo. 

5. Quos, quandOf quatenus $pectel hic ptalmus. — 

Pncstat autcm nunc absolutissimam intclligeniiam 

personap , temporis , caussc, aposiolica auctorilas. 

Nam quid in libro Aclorum suorum de hoc eodem 

pBalmo iidcm Apostoli senscrint, vcrbis ipsorum lo- 

quemur. Scriplum nainqne cst (Act. iv, 24, etc.)' Et 

tptis dicentibus, Domine, tu es qui fecisti ccelum et ter- 

mm et mare et omnia quas in iili$ suntt qui per os pa- 

tris nostri David sancti pueri tui dixisti , YcRS. i , 2 : B 

Qoare frcnuicrunl 34 gentes, cl populi incdiiaii 

soni inania ? Adstiicrunt regcs terru;, et prin- 

cipes convcnerunt in unum (1) adverstis Doini- 

Dum et advcrsus Ghristum ejus. Convenerunt enim in 

terilate in civilate isla adversus sanctum tuum filium 

(a) Jesum, quem unxistij Herodes et Pontius Ptlatus^ et 

f&j^lus Israel, facere quanta manus tua et consilium 

frxtcripsit fieri. Et nunc, Domine^ respice in minas illo- 

nm, et da servis tuis cum omni fiducia loqui verbum 

lum. Non ergo ambiguum est, quid tanto anteriore 

tempore prophetix psalmus ostenderil. Nam permixii 

(Ai porniiuim) lum slbi in Herode atque Pilalo 

gentes fremcntes et populi vana mcditantcs, in unuin 

cnm ipsis suis principibus et regibus adsiilerunt. 

Communi cnim el pnrtoris (b) et tetrnrch;c judicio G 

in Doroinum conGrmata damnaiionis est passio. 

6. Gentes frementes. — Gt quidem diligcntcr se- 
Oindum propheticam scientiam, unicuiquc gencri ct 
ooroini singulorum quorumque vcrborum esl propric- 
Us coaptata : nt gentes fremuerint, imperito scilicel 
notu inconditoque commotx, Dci filium in corpore 
eemenies et audientes (2). Qu» usque adeo fremue- 
nint, ut corona spinea compunierint, vesto regia in- 
doium salutatione atque honore regis illuserint, 
anindine caput contuderini, aceto ac rdle potavcrint, 
lancea latus rodcrint. Gohors enim roilitum Pilato 
sobditonim ex fremitu irae intemperantis h»c 
gessit. 

7. Populi autem inotiia meditati sunt : id est, inani 
Indoctrinis Dei meditationc versnti , eum per medi- D 
taiionem legis non intcllexcrunt, qui prxdicabatur in 
lege. Jam enim lum non tantun cx illa secundum car- 
nemAbrahx generationc synagog;c populus abun- 
dabat ; sed ex mullis populis, in uno Isracl populi 
nomine, multorum populorum diversitas contine- 
batur. Rt hoc in Actorum iibro ( ii, 5) ita scribiiiir : 
Erant autem m Jerusalem tiabitantes JudcA^ viri timen» 

({) Ib. in unum idipsum^ fere juxla lxx, M t6 



II PSALMLM. 266 

tes Dominumt ab omni gente qaa sub ccelo est, Populi 
itaqiic isti nieditaii suni inania, ex multis populis in 
ununi populum congrcgati. 

8. Reges qitoque adstiierunt (5), Pilatus sciiicet 
etHerodes, in quibus reges terne intelliguntur : et 
ulerqiic pro legum quibus 35 prxerant neccssitate, 
prxscntisc sux adhibuit ofllicium. Qui autem impio 
irreligiosoqiic consilio muliis conventibus ndversuf 
Dominum (ractabant , hi principcs conveniunt in 
unnm : frequenlcr scilicet in domum Gaiphae omnlbus 
sacerdoluni principibus congregatis. Deniqiie reges 
terr(B cognominati sunl llerodes leirarcha et Pilatus 
prreior: quia jure lerreni imperii adsiiierunt. Ca.'teri 
autem qui in unum convcnerunt, nequc reges lerne 
suni, neque principcs sncerJotnm, quia ncc jus rcgni 
sui prseiori Romano et teirarchx obtiuebant subditi, 
neque ultra jam principcs sacerdoinm cognominari 
roercbantur, qnia impii in Deum ac Dominum ipsius 
sacerdotii exstilissent. 

9. Superiora Pater, subsequentia proferunt Apostoli. 
— Et quia noii anibiguum est, cx persona Dei patris 
secundum aposiolicam nuctnritatem pealmum cocp- 
tum esse; quippe cum dixerint (4), Qui per os patris 
nostri David sancti pueri tui dixisti : idcirco ad intcl- 
ligcndani pcrsonx demutationem ab intcrprelantibus 
interjeclum diapsalma cst, licel in libris Hcbrx^orum 
non cx>ntincretur. Persona ergo qux dcmut.itur, 
Apostolorum esse intelligonda esi, dicentium, Vers. 
5 : Disrumpamus vincula eorum, et abjiciamus (5) 
a nobisjugum ipsorum. Dcleslari cos nccessc cst quod 
argunnt. Horum crgo qui ct frcmuerunl, et innnia 
meditati sunt, vincula disrumpunt, ci jugum abji- 
ciunt. El non ambiguu:n csl quin diffcrat jngum ab- 
jicore ct vincnta rumperc ; quod utrumque utrique 
superius mcniorato ei generi et nomini convenit : ut 
vincula quidem gentinni rumpnnt, jngum autcm po- 
pulorum abjiciant : quia gciites peccatorum suoruin 
vinculis colligantur, a quibus absolvere se per inAde* 
litatcm non possunt, secunduni id quod dictum est, 
Fasciis peccAtorum suorum constriclus est peccator 
( Prov. V. 'H ). Judxi vero jngo legis onernntur,qiiod 
a se Apostoli abjiciunt, beato Pctro d icente : iVunc 
vero quid tentatis Dominum, ponere supra eoUum dis • 
cipulorum jugum, qtiod neque patres nostri, neque nos 
potttimus portare (Act. xv, 10) ? IIoc ergo populorum 
juguin a se abjiciunl, quia subdiii ei i'uerunt : vincula 
autem non sibi, scd gentibns disrumpunt. El Ita utri- 
usqnc sernionis ratio scrvata est. Ubi (6) vincula 
disrumpnnUir nnllnm pcrsonsc Minc signincantiam 
addunl : ubi veroabjicinntjugnm, illic dicendo, Ab' 
jiciamus a nobis, non de aliis qitam de semeiipsis lo- 
cuti intellignntur : nt gravi isio 36 ci intolerabili 
abjecto, suavi illi et levi ad quod invitati snnt, evan- 



g) In pnrcedente editione, odientes. 
) Adjungitur ci. 

(a) narSoc. 

(b) Lip6.etPar. hic ot deinceps, praiudts. An- 

PlTROL* IX. 




]iaamus. 
; et cohscrenter xnMaddant^ et inleUigan" 
tur pro addunt et intelUguntur. 

tiquam scciionem pratoris revocamus ex Bad. et 
mss. 



!267 SANGTI lllLARli EPISCOPI 208 

gclicac sanciificaiioiiis sejugo subdercnt; gcntiuin A filiusliominis, niias I)ci esl, ut descendens dc c€c!o 

37 ^'i^>s {e) Dci csset, «!t pcr \irlutciii su» sub- 
st:)nti:c (i) idcm fitius liominis esi^Gt in inBlo. 



aiilom Yincula pcr lil>crtalcm praidicmionis abnim* 
percnl, sccuiiduin illud quod lii ejusdem p^aliui com- 
memora\ione dixeiunt : Et nunc, Do»itne, respicein 
tHfftks illornm, H da iervis tnh cntn omni pducin lofjui 
vtr^nm fnnm {Adt. iv, 2*i). ilsc eiiiiii aposiottcx doc- 
triitlc omnitam ii^fiJelitatum ci pcccatorum (i) la* 
qtioos nbrumpunt. 

40. Fim contemptut f coniemptnt Palris. — El quia 
sttperius duplcx personi scrvaia est, ciim ait, adver- 
sm Dominum , et adversns Cliristuni ejus : gcnrma 
qtioqtke nunc ridonlis ct suhsanuantis significntio 
conseciii:! est. Noii enim discernitur cuiitumflia al- 
terius ab altero, neque discretus honor esi religionis 
ad uttuittqtie. Qui enini (a) per genuiiiam patris et 
iilii secuiidum se legilimamque naiuram iii gloi^i;i di- 
vltiltaiis uiiutn suni, Unum etiain suiit vcl iti cOnlem- 
pttis iiijoria^ vcl iii honorls k*eveh:nlia, et alter in al- 
tero aiit honorificatur, aul speriiitur. Aiqtic id ipsum 
Domittus tesiaius est dicens, situt Pater suseitat mor- 
tuoset vivificat , sic et Fitius quos vnit vivificat, Nee 
enini Pafer judlcat quemquam, sed omne jndicium dt- 
dil Fltio, ui oMn^s honorificent Filium sfcut honorifi- 
cant Patrem, Qst non honorifical Fitium , iton honori^ 
ficat Patrem qui mirit illum ( Joan, v, 21^ etc, ). Non 
distiuguitur honor , non di^cernitur contumella : 
»qua In utrumquc religio exspeciatiir , et injiirii 
uniiis contempiiis iitrinsque est. Ila ciim in uno utef- 
quespcrnnltir; qui unumsunl in divinitatc ambo por 
gloriam, unum quoque suiii in religione ambo per 



14. Patris et Filii distinclit». — Sed volehs pro- 
pbeia siib personds dibtincthMie sfgniflcare Patrem, 
qiii Filio siio etiam in fiiio liominis consistente In ter- 
ris, in illa itioina sua sede ac beata matieret, et sine 
dcscensioiiis (5) (f) alicnjus dispeiisationc reqtliesce- 
rct, ait, Yers. 4 : Quihabitat in ccelis^ irridetiteos, et 
Dominus snbsannabit eos : ut per cum qui irridet liabi- 
taiis in coelo, intelligeretur ei Domitius qul subsanna» 
ret e ccelo. Non differt autein 8ui>sannare ct irridere : 
utrum(|Ue enim secuiidum voluntaiis affectum orficio 
oris enicitur. Namque secniidum intelligentiain no- 
stram per corporiiles species divinarum rerum sensus 
B cxponitur : ut subsannalio et risus iii eltidendis liis, 
qui adversus Domiiium et advcrsus Ghristum ejus 
convenerant, nomiiiaretur; iioii quod in iiicorporalein 
Deiim aut rcsolulio aut obductio oris incideret, sed 
ui ex natnrae nostrae consiietudine noscereiniis , 
qnali {g) in impios ebset judicio divinas voluntatis illa* 
sum. Subsannati ergo el irrisi suiit. Nain qui teslcs 
faisos concinnaverant, qiii proditionein nicrcati erant| 
qiii super se ac filios siios sanguiiiLMii cjus receperant» 
qui : Crucifi^f clamaverant, qtii : Descende de cruce^ tt 
FHins Dei es^ dixcrant, qui setiiilcruiti obsignaverant, 
qni resurrcclionis siier.tium a miliiibns et rainain fu- 
rati corporis emerant, perdiderunt t intum impietatis 
su:u laborein. Deus est quein cruci arflxeraut : scter* 
nits est icujiis sopulcrum obsignaveraiit. Irridctur im- 



honorem. Ei biiic qui {b) adversus Dominum conve- G picias, duin ad illicit:i nititiir, dum iiicoiiccssa ei|ie- 



irenitit, convenerunt quoqtie adversus Christum ejus : 
ct quos in coelo habitans irridct, hos et Dominus 
snbsaiittat. 

ii. Qni Filitts coelo non relicto descenderit. — Non 
quod hon et Dominus esset seinper in coelo, quippe 
qtii dc sc ipsc le^iatus sil : ^emo adxcendit m ccelum^ 
nisi qui descendit de casio, filitts hominis qui est in cceio 
{Joan, in, \o, Vid. lib, x. de Trin, n. i6). Non abest 
6rgo a coelo, qnia cum dc co.'lo desccnderil, filius lio- 
minis inancns :iiqtie loquens ; cst tnnien, cuin htttc 
loquerelur, (c) in coelo. Dcscoiideral quidom filiiis 
hominis, sed |)er natnne virtutcin iioii abernt filius 
Dd uiidc descendcr.tt, iicquc se ex co quod ante crat, 
tnm cnmhomo est natus, al»siinipscrat (d) ; ncqtic fac- 



lit, dum qiiod obiinuisse se sperat amittil, dum Deum 
esse quem tamquam liomioeiii condeinnat aguoscit. 

15. Perturbationes in Deum non cadunt. — Ob quod 
eoinpetenter hoc sequitur, Vers. 5. — Tnnc loqketur 
ad eos in ira suaf et in indignatione $ua conturbabit eo$. 
Postea eniin quam rcsui-giMiie a iiiortiiis Dei filio, ia 
quem mors per speeiPin corporis quod assumpsilinei- 
derai, teiiieriias infructuo.s.^e iinpieliitis irrtsa est : 
Dcus ad eos qiios siibsannaveral loquitur^ eosque in 
indigiiatioiic conturbal. Ac priusquam quis iste ira 
stniio ct qu:e Ikcc iiidigiiationis perturbatio Ai 08- 
tc!id.ui;us, admoneri legentes aique audientes opor- 
tei, ne aliqnas dcmutalioiics passionuin pcrlurb.ilio- 
ne:ique motnutn cadere iii Deuin ciedant. Niliil enlin 



ttts filius honiinis, filiiis Dei esse derecerat. Scd adeo D in atcrnam illani et perreciam naturam 



novum 



(i) Percmninum, Prudeniius in Apoih. tincta mah 
pcceamine principis Ad(e» 

- {a) Apud Lips. et Par. utenim. Tum apud Bad. et 
Er. per geminam, 

(b) Mfc. iiK. ni nunc qui. 

(c) Lips. et Par. de ccelo descetiderat. Rcciins Bad. 
Er. et niss. in coelo : alliisio enim est ad id, fiUns ho- 
tninis qui est iii cobIo. Inlerptinctio loci liiijus In prius 
viilg:itis est prorsiis pcriurb.iia el conriisa. 

(d) P:ir. assumpserat : mendose. Mox pro dejecerat^ 
solus Lipsitis Iiabet desierat. 

((?)lncodi('eMiciaceiisi,/i/;u5Dtfiper virlutis sttw sub- 
stantittm, etc. iinc loco protmtnr quod iii Praifatione 
nssvruimiis, voces virtulis et naturw^ apiid IlilariuHiy 



(2) Fiiius Dei per virtulis sua substantiam; qiiad 
noniiniim inversio Hilario solcniiiis est. 

(3) Disccssionis. 

ubi deChrisioagitur,addiviiiitntem illius rererri; nec 
scimiis ai) tisqiiam alio referatur virtus natura;, 

(/) .Ms. Mic. discretioitis : male. Iiinuiinr enhh 
Paier eo iiiccKlis re<|uiesccre, quod in terras noa 
desceudcril ; noii des^ciidissc nuiem, qiiod nulla in 
terris disptiusatione funclus sif. 

(g) Editi, quale in impios esset judicium divince vo-- 
IniitiitiSf oinisso apud liaJ. eC Er. el Lips. yeibo iUu» 
sum, vel tit in tiiiss. inlusiim, ex quo apud l^ar. fftr/if- 
siim ineiidosc confrctiim erat. Eincndanlur cx mss, 
nec spcrnenda Vaiicani codiris lcctio, qMuH impiu$ 
ctbet judicio divina: velttntatis iUu$iu. 



909 



TIIACTATUS IN 11 PSALMUII. 



»0 



Incullt :neqiieqiii ilaest,uiqiinlis csijalis cl«cni]'cr A Amari se n nobis exigit, non miqQC amorls in se 



sit, ne aliquamlo iion idein sii, polesl effici alir|iii(l 
aliiiil es!;e quam semper cst. Terrt^no^ islud inipcr- 
rcctopque cansx liabent gi^neris ut demntabilcs finnt 
c«>nvcrsiotie nalunii, cuin la!lili:un mcnror, plac»l)ili- 
ttloni ir!, bcncvolcnti:im oficnsa, :vqtianimitat"m iu- 
vitiin, et sccuriialein sollicii«ido t>crlnrl)at : suninsnuc 
pcr hrc nliiid aiitlnanilo quan) rnimn<, cnm oam qnnc 
pr.rscns sit, meftlis afliK^tiinnMn snbiTpcns prrin- 
conslanliam infirmiiatcinqnc nosirain in:<tns .'ippdi- 
tiniiis alicriuB inqnieict ; ei cx co qund fuimus, in 
id qaod siimns convenio nos rcpeniina demutct. 
fkn^ auCcin!n>auis atque peiit^lus pmfcctn non cj^rt, 
nii ifiiiil dt;cs4 : deniutitionc non novus est qni ori- 
|ine carct. ips rst, qtii qut>d est iion aliiinde e«t : 



noslri frnctum aliqncm sni cnnsa ipsc percipicns, sed 
amore ip<o nobis poliiis, qui enm nmnbimus, profu- 
tnro. Nain amari sc, sibiqnc nos obscqni, idcirco iit 
nnl)is bene sii, expctil (3), ul digni beatiludinis sunb 
ac bonilatis sna; innnore pcr incrilum amoris siii el 
obseqnii jndicomnr. P^onitilis :iu(eni usus, ul splen- 
dor solis, nt lunien if?iii<, ul oil.>r sncri, iion pra^benti 
prnflril, scd uicjili. (Jnod crg') simnis, profectus nos- 
icr rst poliiis r{Unm ejns qui nos in id qnod sumus 
iiisliiuil ; qtiin Dimis bonomm corum quc in se sunt 
rctiTua non invidens {Seu, invidus), iii sensum nos 
alqiie ns-MU boal.c siix bonitatis assnmit. 

16. Ad merendam beaiUvdmem enm condidU^ adeo' 
que libemm. — Scd qui porrccius ac bonus csl, boni- 



in 8c>e e.*^t, sccum est, asc (1) csl, suus silH csl, cl B tate in nos ac bealiludinc snn non sinc lationc ac 



i(i9e sibi ointiia csi, carciis omni deinaiation« iiovita- 
lis, qni niliii aiind qttod in so |K)ssrt inciderc, per id 
qiiod ipsc stbi toluin lolus cst, roliqnit {u). 

U. Deus mtUins egetn cur cretita condiderit, — Ex 

Itiijiis igiinr (-ptinia ac beiicvola licaiitudine, \\er l)o- 

tiiiiitini noslrnni Jostiin Ciiristiim profecUt! (6) oinncs 

Mnl cccU^slium ot invisibiiium creaiiones, spiritJinm 

efcorpotaliuni oonslilutiones; iifm ul profcclnni sibi 

ai-itfacin ex liis, quibiis origincin iinpcrlieb.it, acqui- 

rom. Ne«|iie oniin qnisquam eo indigcl qiiod cx bC 

biliHit, anl \tr U\ prolioit cui ad id qnod csl auctor 

c>i. Kxierioni aulcm sunt qiiic afferuii! profcctnm ; 

^Hiaca (iu% iiiopi;\: medonlnr alicna snnt. Dcus igi- 

'<!>% cx qno o-.nnia sunt, nullo comm iiidigct quibus 



modo usus csl. Nam onienique no^trnm libcriaicm 
vila* sensusque pcrinisit, iion nccossilalem in allcni- 
Irtini afligens, iii uiiumqueiniiu * ex nainrn boiiuin 
iii:iUiniv-.> esse lcx cogeret , sed qui nos pcr bmievo- 
icniiam nlendiebeatitudiiiis sn.i! crcassci, profecluin 
iiobis ad id per inerilum viioi innoccntis lioncstA^qno 
Coii-stituii. Quid aiit^m bonoris lisec praeinii bonilalis 
neoossiias niorerctnr, cum inalos non csse vis qna!- 
d.im nobis oonsoria non sinerei 1 Voluntati ergo per- 
inis-^a boiiitas est *. ut pra^ninm sibi voluntas iHmiia- 
lis aoqnircret , cies^ot nobis a;lctn;c linjns beatitudt- 
tiis profetMus aique usiis ox merito, non neeessiias 
iiidiscrela per tegeni. Ei qunmqu.im nos ad volanta- 
leni bmiiiaiis, id (^ ad (^enc lioitesiequc viycndani 



'*' <]un(l 8Hn( esse lartMtns cst : oinnia vcro ad pnifec- G |)or spcni prumorcndx cl ntoiKl.t^ su.r, Itoiiitaiis illice- 



'«•liivorum quo gignercnlur creavil. Etquia loiigus 
^''"itserfiio, si eiiam de coeleslibns ei invisibiiilHis 
''^oiioeiur , ex nobis ipsis, ad qiios prophctin psalmi 
^*t , traclcinns. 

lo. Quidquid ab komine petity uon sibi prodestj sed 
^*>-*fliiii. — lioniinem, non quod officio cjus in nliqiio 
^iC^iorii, iiisUiuil ; ncd qnia bonusosl,parlioipum liea- 
'''^ iiilitiis SII.X' condidii cl rationulc animnl in u-^uin 
^ t-giendx su;n jolornitniis vila soiisuquc pcrfecit , ct 
**^o cx ipsius diciis nbsolutc inlclligilnr. Ait cniin : 
^^-€ ntttKisraely tfuid Domiuu^ i ens tuns poscit a te^ 
%i ut iimeas Dominum Deum tnnm, et ambules in 
^^9mbHs viis ejm^ et diligas oumi, et serviss Domino 
> tuo t% ioto corde tuo, et ex tota aninM lua, et 



rct, pCBiiam lamen deviiut.t! '^l coniempt.-e bonitatis 
adjocit : nl cam libcrtaiem nobis voluniatis ad hoiii- 
latem promerendam reliqnissct, qufa meritum naiune 
necessitns non haberct, liberiaiem ipsam qnoiidie 
propositiis c contrario pceii.c torrer argueret. Atqne 
iia ct per rationem iRqni ai*pie justi ad meriium pro;- 
ntii permissa libertas e.4, et pcr honiiaiem Dei vi^ 
fi1)crtntis mctu (3) c« nstitutioiiis artata o.st (c), ut 
l>citc vclle moriti spes moncret. malniii nollc propo« 
sita; nliionis poeii.i suaderot. 

17. Irw Dei poena peecaii. — h:iquc liis, quibus ex 
vokintatis libertnlc 40 malilia inagis piacnit, ultio 
coirstituta ira essc Doi croditur : non quia indemuta- 

bilis illa Dei ct qniet.i tiAtura iiioiu impetirs tufbidt 

^^ iota tirlHte tua^ et CHsiodias pracep'a Domini Dei, ^ iiicalescai, sed qmrd ille qui (d) pcr oonstilutionem 

^' jmificationes ejns^ qwe ego prwcipio tibi, ut bene sit pof%n:c innnenl in tKBun, scnliat sibi auctorcm liiijas 

'><»i (Deut, X, i^^et 15)? Nuliuin a iiobis, nisi inno- consiitulioiiis iralnin. PoRnn eniin palienlis ira esse 

^Qiiiix et rcligionis el fidei obsequiiim Deus postulat. crodiiur deccrncnlis. Aiqne iia irascilur Deus, cum 



(1) lii anlcriori, fld se. 
■ (2) Exspectttt, ut digni beatitudinis ac, clc. 

(fl)1ii dcobns mss. Yatic^mis. non re/t^uif, abnii- 
^e vidotur paiticiila non. Forie tamen ^ic scripsit 
int.iriii<i^t sii liciroUismus ci non iniisilalos. 
\b) EilTrt, perfecice. Ue^tius m-s. profectce, 
(c) Lcgciidurn ptlitabninus , consittuia: uiiionls : sii 
p^ eollstilntlonis, t.inluni subandionda vox peenw. 
Alilornis. Wm:, Jus libertatis metu constilutionls nria- 
ium esi : ut bene velle merentis spes. 



(5) Jus libertatis metu constitutionis artatum est : ul 
bene velle merentis spes. 

((/) Apud Par. dcsiilcritur qui, Mox apnd Dad. et 
Er. manetit in pa;nam. Tolnm lioc a Lipsio sic depra- 
vnlnni : quem per consiitutionem pmna maneat, pmna 
sentiaty cio. Jnxla Hil irininAiignstinnscp.exe, n. 40. 
iram Dci dofiuil, justam fixamque vindiciam, ct com- 
nienlaiiiis Rnffino atiscriptus, vim qua justismme ju'^ 
Aicat, 



«71 



SANGTI IIILARU EPISGOPI 



27ft 



|)cr poenaB dolorem iram decrcii in se sciiUant esse A coustlluiionis ipsius liujus scveriialem et incognilnni 



punili (a) : qunc non pcr demulaiionem (1) naiurai in 
iram cx placal/iliiale commoia esi (i), scl cx cosisli- 
luiione pcenac ira sil puuicndis. Hanc aulcm paMKe 
conslilulioncm, iram nuncupari alque cssc , Joanncs 
jn DvangeHo oslciulit, diccns : Natio vipernrum, quis 
moiutravii vobis fugere a futura ira {Ma!tli. III , 7)? 
Cum cnim debitum illis essct ob inipictatem suam 
pcenx coiislitutionc puniri, iram laincn hanc futu* 
ram pceniicntiai confcssione rugicbanl. Aposlolus 
quoquc ir:c liujiis iia meminit, dicens ; Quia $i cum 
adhuc peccatores essemus^ Christui pro nobis mortuus 
est; mullo magis justificati nunc per sanguinem cjus, 
Uberabimur ab ira per illum : iram videiicel pcenam 
vianentis constilutionis ostendens (Rom, v, -tO). 



rclinqtiendo, tcrrorcmqnc ojiis dcnuntialiouibiis prx<- 
nioncndo, cl ipsatn illam, conslilutam licct, longa 
lamcii (c) ad peccaii poenitcntiani dilatione rcmo- 
r.indo. 

19. Ut loquatur in ira Deus, — Atque ideo postea 
qiiam rrcinueruntgcnics, ct adsiilcrunt reges, pos- 
lca quam iiiania incdilanics populi in ununl convcne« 
ruiil aiiver-us Dominum (Iliri-tninque ejus, et posiea 
quam irrisi siibsannalique sunt, subjeclum esl: 
Tunc loquetur ad eos %n ira sua , et in indignatione 9ua 
coniurbabit eos. Qiiaiitor atitcm loqiii sempcr in ira 
sua Dominiis solilussit, unuin proplieiic» doclrina^ 
gravissimuin et maxiinuin arTcrcmus exemplum, 
Csaadiccntc : Audiie verbum Domini ^ principes So- 



18. ha Dei non ex motu repentino, — Non itaqiie B domorum; attendite verbum Domini^ populus Gomor^ 



ad dcmutalionem Dcus mobilis esl, ncquc ad aliud ez 
alio Iransrcrendiis : cum ccrlx ipsc conslanlisquc 
naturx sit, mancalqite ut esi, quippc qni dixci il : 
Ego sum qui sum, et non dcmutor (Malac. iii, C). 
Beaia illa ct pcrfccta xiernaque virtuiis boniias non 
patitur conversioncm , iiec demulatiir ex alio in 
aliud molu accidentis (5) instinctus. Ct lioc idcm hic 
sancto Spirilu loqucns Prophcla tcstattir, diccns : 
Deus judex justust fortis et magnanimus, numquid 
irascetur per singulos dies (Psal. vii, li, etc.)1 Nisi 
conversi fuerilis (4), gladium suum vibravit (6), el 
arcum suum tetendit , et paravit illum : ct in eo paratit 
vasa mortis : sagittas suas arsuris operatus est : Non 
ergo ad iram magnanimus dcmutaiur, sed potcns 



rhcB. Quo mihi multitudinem hostiarum vesirarum^ 
dicit Dominus ? Plenus sum. Holocausta arietum , ei 
adipeni agnorum, et snnguinem taurorum et hirco^ 
rum nolo ; nec si veniatis apparerc in conspectu meo , 
(quis enim exquisivit hac de mauibus vestrisl) cal" 
care aulam meam non apponetis, Si afferatis sintila» 
ginem , vanum est : thymiama abominaiio ^st mihi. 
Neomenias et sabbata vestra et diem magnuni non 
sustineo. Jejunia et ferias et ncomcnias vestras et 
festivitatcs odit anima mea. Facti enim mihi estis in 
abuudantiinn , jam non sustineo peccata vestra, Cum (d) 
extenditis (6) manus^ avertmn oculosmeosavobis:etsi 
multipUcctis precem, non exaudiam vos : manus 
enim v stras snnguine plenas sunt. (Esa. I, 10, et 



judcx pcenam decrevit ad ciilpim. Nam iion conver- C seqq, }. Ci hxc quidein atrocia ei plena irx, princi- 



tcntibus gladium vibravit, et arcum lcleiulit, et in eo 
paravit vasa mortis, cl sngitlas suas arsuris opcrattis 
est. Operaius autem cst non ad motum rcpentinx ira: 
quo! per ciipiditatem ulcisccndi subito accensa sit, 
scd operatus arsuris csi, qui pcr impociiiteiitem vo- 
lunlaiem ipsi sc constittient urendos. Ct his qui non 
converterenlur gladius vibraius cst, non cz dcmuta- 
tione irx promendus 41 ^^ singnlos (iicque eiiim qui 
niagnanimus cst, perdiessingulos irascitur), sed quia 
judicium dccrevit, gladitis ejus cx pcenx constiiiiiione 
jain promptus csl. Ipsa autcm pocnalis judicii spiriia- 
lia miuisteria in gladio, arcu, sagitiisqtie mcmoran- 
lur, (5) quia pra;parata habentnr arsiiris. Non cx 
motu irae temporarias pruiparantur, scd ea ex dccreti 



pcs Sodomoruin generosain Abraha^ familiam niincu- 
pari, populum Gomorrhx clcctnm in hxrcditatem 
Isracl dici, improbabilcs essc hoslias, abomiiiabilcs 
solcniiiilatcs, pcrta^sa jejunia (e). Avcrtendi ab con« 
spectu adcunlium oculi , obslrucndac ab audiiu prx- 
caniium aures, quia manus sanguinc plcn» sunl: 
quid hac commiuaiionegraviuscst? quid his mtnis 
scvcrius? Sed videamus qualiier in ira sua Dcus lo- 
qiiatur. 

42 ^^- ^^ ^"''^ ^^> ^^^^^ benignilate nunc plena. 
— Scqnitur eiiim (poslea quani dictum est : Manus 
vestrcB sanguine plence sunt ) : Lavamini , mundi estoie^ 
auferte nequitias ab animis veslris , a conspectu oculo^ 
rum mcorum, Discile bonum facere^ exquirite judi" 



constilulionc, temperatissima Deus boniiatis suxl^ cium, liberaie injuriam accipientem, judicateorpha^ 
aequabiliiate rooderatus est : non occnltam scilicet no (7), et justificate viduam : et venitey arguamur. 



il) Denotationem naturce, 
i) Pro commota est ms. commota\ naturx vide- 
licct. 
^3) kccedentis. 

(4) Convertimini fcre ciiin psnltcrio Romano, alque 
cum prasstantissiino Vcron. Gapituli Psalinorum co- 



(a) Hoc esti qui piiniuntur. 



Sic legendum consial ez subjcclis, non vibra^ 
bit] ut iii vulgaiis. 

(c) In uno ms. longanimiiatem adj ctc. corriipte. 
Porro ex hac pcena dilaiione Dcus iii puiiieiido et 
miscricorsetjustusostenditur in Psal. czuv n. 9, 



dice : in uiroque cnim habeiur, convertamini, 

(5) Qu(e quia pnvparata habentur arsuris^ non ex 

moiu, dc. 
(G) Cum cxlendatis manus vestras , juxla He* 

braiciiMi. 

(7) Pupillo, Mox disputemus, Grupce ^icXeyx^w/xcv. 

II t polc lenens jusiitiam in pxna^ post misericordiam 
non proficiente patientia ; habens misericordiam in pes-' 
na . post patiemiam exserendo justitiam, 

(d) \u\ iiiss. At bad. Cr. ct Lips. et si extendatu» 
Grxc. oTav ixTiiviQTe. 

(e) \\\ uno ms. spretajejunia. 



S^NCTI IIIIARIl KffMSCOPI 



57;? 



inielligamus. Tenendus autem idem evangelicoruin A tus lilius Oei esi , nempe quod sequilur aJ id ipiod 



diclorum ordo , qui psnimi csi. 

ii. Chmium regem es$e, — Nain id primum Cftl : Ego 
autem constiiutus sum rex ab eo super Sion moniem 
eancium ejus, Va iicstio cui Clirlsliim regcm esse am- 
bigeresiiiutiimjairone hoc ipso (a)incnicispas5ionc 
coniilcnle, Memento mei, Domine^cum veneris in re- 
gnumiuum (Luc, iiiiil,4i). Scd nonsufGcit confessio 
laironis , regein esse pronteiiiis. Testanlur ctiam 
fidoratiit i Magi , ciiin iiitcrroganl: f^^i est qui natus 
esi rex Jvdworum {Muuh, ii, S) ? Teslalur cl Pilatns 
Inierrogans: Tu es rex Judaorum {Matth. ixvii, 11).' 
Profiteliir ei Dominus respoiulciis : Tu dixisti (Ibi- 
dem). Non iiegai interrogaius, iiec gloiialur liuini- 
liandus ad mortem. Guin non sii nisi ci rcsponsione 



confessio, ila (I) neqne se protnlit professionis auc- B o)- 



dicl uin esl , 'fu cfixiift ; Verum dico vobis, a mcdo 
videbilis fHium hominis sedenlem a dextris virtutis Dei « 
el venienlem in nubibus cmii ( Ibid, 64 ). Qui 45 '^^'"* 
hominisest, idernct filiiis Dei esl : iialura gcncroai- 
taiis iii (ilii liominis assumptione non deperit. Nara 
non idcirco non Dci iiiius, qiiia ct liominis esl filius. 
Noii enim {c) cuin divinitalis decessionc Al liuiiiiliLi- 
tis accessio : ncc per con^oriiuin inflrmiuitis eontu- 
meliatn virtus excepil ; quippe cuni inflrinitas hoiiore 
sil donal» virtulis. Nam hoiniuis filius a dexlris Dei 
assidct , veniens cum ccBli nulubus Gontiiendus. Qiio 
dicto proplielia consuminaiur illa quie dixit : Dixit 
Dominus Domino meo , sede a dextris meis, donec 
ponam inimicos tuos scabeUum pedum luorum (PsaL 



torem , neqne inlerrogButi {b) cognilionis veriiatem 
invidit. 

25. Filium Dei essedeum et homittem,^Sei\nott%M(' 
ilcii rcspoiidissequod rex sit, fiutliamus eiiain illud, 
el qui sit isic qui rex est. Priiiceps namquo sacerdo- 
tuin etiani cum sacramento interrogat , dicens : Ad- 
juro te per Deum vivum , ut dicas nobis it tu es Chri- 
itus filius Dei {Matih, xxvi, 63). El dicit illis Jesus: 
7ii cfixti/t. lnterro|atio niincquoque non improbaiur, 
fed et jactanlia et gloriatio sponiatieas profcssionis 
effugitur; quncsita lamen veritas non ncgalur. Ac 
sic verecundia liumiliiaiis et veriiaiis confcssio lem- 
pcratilur, ut sit et iii re-iponsioiie olGcium , et iii in- 
lerrogniione cognitio. Sed exspectandutn est, qui 
tandem sil responisioiiis hnjus profeclus,quod Cbris- C 



26. Ri»gem cceli esse quid annuntiet, — llic ergo roi 
auper Sioii montem sanctuin Dei constitutus esl pra!- 
cepliini Domiiii annuntians : non supcr illuni utiqnc 
perditic ( at, lerrenx) civitalis montem, comploratac 
scilicel et bomicid» el parricidx Jerusalem : sed Je- 
rusalcm ejus qiias in coelis est , quae niater esl oostra, 
qiisR civilas regis magni cst, cujus , ut exisiimo {d) , 
hodieque incolx sunt in pa&sione Domini resurgen- 
tes(Ma/<A. xivii,52). Dei iiaquepraK:epliimhicrex 
consiitulus aniiuniiat : ut ventunikn eum cuin coeii 
nubibus meminissent , adversus quem freinerent et 
convciiirent, ui per cogniiionem divini udvcnlus 
conlurbuti super contutnelia illusjB huiniiitalis corpo- 
reae pocniterent. 

46 ^'^* Temporaria Christiper carnis gloriam nativi- 



(1) Iiilcrmittil ila, Sequitur iNequesepratulitpro' 
fessionis auclorenit neque interroganii eoguitionem ve- 

{a) Aul li^gelpinm, nut c.Ticra sic inieltige:L<i/roN« 
ipso in crucis passioiu hoc confitente, 

(b) Bad. Er. Lips. ittterrognteB. Tum unus ms. ro- 
gniiionem veritaiis, 

(c) lu anliqiiioribus edit. fion enim dioinitatis fit 
decessio cum humilitatis avcessione. Vidcs hic virtutis 
vocabulum ad divinitatein rcfcrri. 

((/) Hxc spectant resurrectionem cor|iorum q\m 
proxime pi»sl Cliristi passionem Jerosolymis visa 
sunl : qua dereiionunacst vcteruiu smtoniia. Allia- 
nasius (Orat. iii cont. Ariaiios, p. 586) conseniit 
Christum non solnm resurrexisse ^ sed et veteres mor- 
luos e monumeniis excitnsse:An vero rcsuirectione 

«lcriia, aii leinpnraria, tacol. Epiphanius auicm cl- efOMi/it//or(8«urrec/tonepr(BcmfirM///.Priiaerea,d^^^^^^^ 
ki (IKlt. 61,11. 65)cos solos respiticiis, (|ui vila; rcd- ^ videiur ul David non fuerit in iila rcsurreciione justo- 

tum, si eis jam (Pterna donata est , clc 



ritalis invidit. 



ejus multa dormientium corpora surrexerunt^ visaqne 
auni in cmiesti Jvrusaiem : Qiiamvis cpi»tola xvii 
Paulx' et fCustocbii noiiiine in^cripta aliler seniiatur : 
Pfec siatim . ut ibi babclur, Jcrosotyma cagiestis^ situt 
pterique ridicuie arbiirantnr, in hoc toco inteitiptmr , 
cum signum nuiium esse potuerit apud itomines Domiui 
resurgentis, si corpora sanciorum in caiesii Jerusaiem 
visasuni. liujus opiuionis asserlores nolans Augusij. 
nus, episi. CLxiv, n. 0: Scio, \nqmi,quibusdamvideri, 
morte Domini Chrisii jam taiem resurreclionem preesii* 
tam justis , quaiis nobts in fine promittiiur. At ille ab 
cis discedens addil : Qtit utique si non ilerum repo^ 
sitis corporibus dormierunt , videndum est quemadmo- 
dum inteiiigatur Christus primogeniius a morims, si 



diil suitt ruisuin inicr boiuiires versaiuri, fateiui- 
Cbrlstuin ideo primitias dormientium dici, quui qui 
aitie euiu surrcxerint , dcnuo inoriui suut , lanicii 
(ll;cr. 75, n. 7) vcrba ipsius aitendt^niilMis praidicat 
eos qui iii Gbrisli passlone a luoriuisexcitatl fuerinl, 
in ihiilamum ciim eo ingressos, ol nullas iii lerris 
babere corporis reliquias; scd lerren.Mn Jerusalem 
priinuiu iiigressos, poslmodum ciini Salvatore iii 
tottim ascendente fUisse eveetes : in qttrtni opinlo 
fiem bic pro|>endet llllaf ius , eique faveni r um Ritf- 
fiiius in exposlllone symboli , luin qul «pud Teriul- 
llanum , i|)5i8 minlme assentienlem, patrlnrcbas et 
prophetas in paradlsum migra<«se vobint, veliil ap- 
pendices domitticm resurreetionis, Eidcm sentonliai 
sufrrag.iri videiur llieronymus. ep. iii, diccns : Poit 
CArtimtn iatro in paradiso, Et idcirco in resurrectione 



JUStO' 

, cnin lanicii 
nondum resurrexlsseeum lestetur Peirus(Acl. ii, 20). 
Deniiim, Periciitabitur etiam iiiud quud ad Hebrasos 
de antiqms justis diciiur : Quia nro nobis meiiora pro" 
tideruni^ ne sine nobis perfecit perficerentur. Ancior 
Qu:rsiioiium apud Jusliuum Rcap. ad Qii%st. 85 uie- 
diam quamdam leuel viam : ac l^ quideiu concedil 
coruin de quibusliicsermoest,vcraiufuisse resiirrcc- 
tioiiein. Faietur eiiam eos inorlem denuo non oppo- 
llisse, sedin immorlaliiate mauere. Negatvcro eos 
conformes corpori cinriiatis Christi, aut iu regiio cob- 
lesti esse, scd Enoch et Elle similes muiibilitiitciii 
futnram exspectarc. Nuliiusdum enim, inquit, ad 
immortaiem et incorruptibiim viiam facta est resnrrec- 
tio, prceterqnam Jesu Citrisii, Qnocirca ei primogenilui 
mortuorumf et primiiiig dornnentium est renuutiatui. 



877 



TRACTATIS LN 11 PSALMUIL 



27« 



iai* — Teneiaiuaiu ordiocmproplietixeYafigelica dt c- A Uira cftriii& po>i rc»Mirecliouem gUwilicaU« 9A pro- 



IriDa.Naai iu eo ipsodicii ulriusque ratio coiaiiieiur, 
kujus scilkei dic;i : Ego amniiutus $um rex okeo zuj^r 
Sion monfem 8aactumeju$, annuHtiaM pneceplum ejus, 
Louiinui dixil ad me : Filim meus es tu , ego hodie 
^ui te ( t • 6 ). Cuin cniiii uil ; A modo videbiiis filium 
hwnims $edeiitem a dextris virtulii Dei {Mattk. iivi, 
^), teuipus quo Alius liomiiiis, qui et Clirisius ei 
Dei filius esl (a) , consessu Dei dignandus essct 
ostendil : ulquia (6) aniea Dei (ilius, luin qiioqne et 
boiiiinis lilius esset ; ot (c) id quod tuin (ilius iioiiii- 
iiis est , ad perfeciiiiu Dei filiuiii , id esl nd resumen- 
dain iiidulgendamquo corpori x'teriiiiaiissux*gl«)i'iam, 
per resurreciioiiis poieiiiiain gigiicretiir : (]uain glo- 
riam a Palre cnrporeus r6posccl)ai. Qui eiiini in for- 



fectutn ejus , quam uiUea lubuerai , churiUiis pfove- 
iiebalur : cuni hoiuinia iilius conses&urus Patriy ai in 
imniortaliuieni currupiioiie carnis absorpta » et iii 
\iveiiteiii tunc el iioii moriluruin ainplius Dei liliiHii 
nasceretur. 

28. Oiii iBterna naiivitaie primogekitiuomuiticreQiU' 
rcc , temporaria fit primogenitus ex mortuit» ^ Tcuiiit 
autem beatus Apo^tuiu^ novam liaiic in eo teiupora- 
ria) huju>i nalivitaiis discretani, ab ea quja aoietem- 
pora est gonctstiioiie , et subdiviaain signiflcutionein. 
Niin ciiin de beaia illa ct nuiiis circuniscriptu tempo- 
ribus naiivitate (lixisscl./^nmo^Minisomiiiscria/iirtf, 
quia in ipso creata sunt omnia in ccelig §t in tsrra , n- 
sibilia et imisibilia (Co/om. i, la, 16) : priniogciii- 



ma Dei erat, forinam servi acceperai. Et accepue B tuin qiioqnc ciiam ex inortuis iu resuri-ectione coin- 



huic (ormai servi , glori.iin Dci in qu:i inausit pohtu- 
lat, dicciis : Paler^ glorifica (1) nie apud le ipsum ea 
claritate quam habui priusquam mundut esset apud 
ie {Joan, xvii, 5). Non n(»va qiucrit , non aiiciia desi- 
derai , esse lalis qiialis fucrat poslulat : sed precaiur 
Id seqnod anlca erat esse, gigiii scilicel ad id quod 
tnum fuit. Non crat autem idipsum tunc totus (d), 
qiiod ut flerct precabutur : (ieri aultin toiiis noii 
aliud qnani qiiod fuerat postulabiit. Scd 47 cuin sil 
quod fuil (t') , cl qtiod uoii erat e»t futuriis : ad id 
quod fuerat , id qiitid loiuin nnn erat , (|uodaui ntivi 
orlus nasccbatur ([) exordio. Ergo bic resnrrectionis 
sua: ad assuinendani gIori.tin dics cst, }>er 4|uam ad 
iil nascitur, 4|uod anie lempora oral. Sott nasceiH ad 



ineuiorat , dicciis po^tea : S^imogenitut ex mortuit^ ul 
fieret ipse in omhibut primatum habeut (ibid. tH). 
Nascilur eiiini nd id qiiod non erat, ciiui lauien id 
iieret quod fuiasct. Esteoiin priinogeuiiiisexmortiu<, 
qui erai primogejiilus crealur<e : idclr«:Q primogeui- 
tus ex morluis , ut niaiicrct priniogenilui crefttur.i'. 
Idoiu eniiii cst priiitogeuitus ex niortiiii, qui erut 
priinogcnitus crcaturai. 

i9. Qtti i /1 atiudsimuletiikidipsnmrenatcuiur^^^tm 
nunc aliud cst at<|ue antea luii (g), quauivis atiuin 
aliud ij)sc (ueril cx alio : bcd id qu>d rx alio ctiaiti 
aliud fuit, iii id ipsum t:)men uiidc autea exstilit, 
aliud ost rciiaiuiii. Nain qui nalus ex vlrgiiie hoitio 
esl , 61 ai ct luiii fiiiii» Dei (k) : ^d qui tiliua luMuiiiis 



i(l qiiod aiitc tempont fiiil, idl:iiii<Mi iii (eiiipore iias- ^ c^l , iJ>;.ii eralci Dcililiiis. Nalus48 •'>ulcin rursuin 
ciluresse quod iion erat. A(i|ue ideo (ilius hoiniiiis a ex bapti^uio (/) , el lutti Dc) flliits : ul ct tn idipsuiu, 
niodu asbidens virtutia dexiris est videndus, (|iiia lui- et in aliud nascerelur. Scripiuin est nutaui cuui ad- 



(i) Ctarifioa. 

(a) Ita emendamua; cum prius legcreiur, filius et 
€omssu : in niss. enini frc(|ueiis esi mutaiio verbi 
esiiQparlieuiaui c(. Mox aptid Bad. ui in ms. Mic. 
''i^iiKi. non dignandut. 

(b) El liic reposuiniiis quia, pro qui : cum liltera a 
propicr siniiieui litteraui aeqiicnteni facile exciderit 
tcribeiili, 

(OCiisbic ul incns Hilarii rcdderelur, substiiucn- 
dum (uit et (quod bic perinde valei ac cliam) pro ui. 
()ua muiaiione nibil esse in vcteribus libris frequen- 
litts, aorunt qui in iis evolvendis sunt exerciinti. Sic 
l<)ca iii quibus Uiiarius de Cbrisli post resurreeiio- 
neni gluriii di&scrit, ut plurimum sunt dcprnvata : 
qiiod argtiineiito cst, ipsiiis seiiieiiiiam siiigulari ijua- 
i^tti ratione cxpressam numquam satis fuisse iniel- 
I^m. Qux cnusa nos perinovii ui eain copiose in 
^fvhu I 5, explicarcinus. llicaiitem lectorem ad- 
fiH>nero sufGciai, quid sit Cbtisiuin ad perfectum Dei 
filiumgigni, id scil. quod iib. xi de Tiiii. ii. 41 , 
^tm Ueitm fieri : nou quud Cbristus per gloriam 
bomo aut filius honiiuis es!>e de,sinat, scd (|U<k1 dcsi- 
Aai essc iufirmus, murialis, ctc. in Verbi ac Dci iui- 
juortulit.ilein, incin-ruptioneni, poteuiiaiitque ttaiis- 
ieoi». Vi(le:»is tract. Psnl. cxliu, u. 7, veletiuin mc* 
iDor;iiuin tir^efatituiis b cuin. 

(dj Qiiia secui'duni cariicininliimus cral, liumilis, 
eiexpers gloriu} : aiquc iia verbuiu tatus bicad iia- 
Uir iS refertur, ui lit lutus Fitius Dei Verbum ct homo 
atque, ut expretsius dicamt Verbum . aitima et caro. 
Verba ea suiit Augusiiiii kcnn. 2ii, n. 7. Quam- 
quam Ferniudus epist. ad Sevcr. n. 8| verbuni totus 



ad personam, el totum refertnd naturas. Uude ait : 
Totus Christus apud inferQs fiiit sccundum animatu ra- 
tionalem, std uon lotum^ e(c. At nb Uilario toiut uc 
totnm ad idipduin proniibcuc referri suadent qti^e \\rsB 
mnnibus suiit. Kursuin totus naluias rcspicjt bb. ix 
dc Tiiii. II. oS, tibi ait: totus nnnc t^iUut^ homo t^h- 
eei et Deus : s|)ecint vero persummi lib. x, n. 2H ubi 
filiuui Dei ac filium liomiuis idco iinuin e{ eumdein 
csse docet, quia lotus homiuis filius totut Dei filiut tlt, 

(e) INiia , gb>ri(tsus secuuduui caritem, quod fuit 
aiile secula qua Yerbtim est. Propter uiiitatcm por- 
son;c Cbristus jincdicattir gloriaiii sciMper liabuit&e , 

j) ci i^lorin lciiiporc di^peiihat.ouis cnruiss«:« enni vero 
recipicndo et id fuissc quud nun erat, et id quod 
ernt. 

(f) ICdili, quodam novo ortu nascebatur^ E^rdio 
crgo: cnstigantur cx seriptis. 

(g) i\on uunc aliudeit, qutiinanle.a [uit, quia idcm 
Vei buin in eu gbiiia, (jUint soiiipcr Imbuit iiec uiii- 
quaiii diiiiisii, pcrbcverat. Attud lainen exatio^ iteni- 
pc ex ftMiiia Scrvi (|u:c pritis abjecta et i|i igiiQiuiiila 
nuiic deiiiiim cxnliuia csict iugloria; iu glurin autem, 
quain Vcrbuiti aiiioa seuiper babuit, etdispensatiimis 
tenipiMc sub eariiis iinolucrisquodaui nioiju pccuiia- 
vil; adeo(iue in idipsum estrenaium. boc est, in 
eanuUin ^loi iani , in qun jam pcrsoiia Vcrbi exsisle- 
bal. 

(h) Sciliccl niitc quam nascerciur : (;ni subindeno- 
va uativilale filio liomiuis d^dit, ut ob uiiilntcm per- 
giiU.v csset Fiiius Dei. 

(t) iloc cst, naius autem rursuin eat ei ba^Um^ 



%79 SANGTl HILARll EPISCOPl 

scendisset ez aqoa : Filiut nteu$ e$ lic, egohodie genui A ergo lixrediuilem gentium quam poposcil. Poposcit 

fc. Sed secundum generaiionem bominis renascenliSj 

tum quoque ipse Deo renascebaiur in filium perfec- 



tum (a), ut iiominis Olio ila ct Dei filio iu baptismate 
comparaio. 

50. Ad resurrectionem pertinent iuec , hodie genm 
le.— Sed id quod nunc in psalmo esl: Filius meus ee 
tu.ego hodiegenuite.mn ad virginis parlum, ne- 
que ad lavacri generationem , scd ad primogenilum 
ex rooriuis pertiiiere aposlolica auclorilas esi. Nam- 
que in libro Actuuin Apostolorum ita dictum est : 
Nosque vobis evangelizamus eam quw ad patret [neta 
est repromissio. Uane Deus explevit filiis nostris , sus- 
citans Dominum nostrumJesum^ sicut et in psahno 
primo scriptum est : FHius meus e$ tu^ ego hodie ge- 



enim cum ait, Pater^ venit hora^ honorifica fitium 
Ittttiti, ul filius tuus honorificet te. Sicut dedisli illi pO' 
testatem omnis carnis : ut omne quod dedisii iUi, det 
iUi vitam wternam {Joan, xvn, i et 2). El rursum : 
Non pro his rogo tantum, sed et pro iUis qui creditun 
sunt per verbum eorum in me {Ibid. 20). H:l'C ergo 
hxrcdilas 49 ejus,utomni carnidctviiamxieniam, 
ut omnes gentes b:ipiizai.T aKjue dociae regenerentur 
in vilam ; non j:im scciindum iilani diviuam Moyst 
cantionem angeloruiu dominalui dediiae (6), ncqiie 
secuiiduin eorumdeni numerum divisx, scdindomi* 
nicam ramiliam susceptic, et in domesticos Dci de- 
puiat.e; et ex injusto atquc peccaiorc {c) eipervcrso 
jure dominaniium, in regnum aitcrnnm divinumque 



Rtti le, cum suscitavil eum a mortuiSj amplius non g translatac. Neque enim adliuc taiitum poriio Domini 



re^«M«rttm in interitum (Act, \ii\ ^etseq. etc. )• 
Yox ergo hxc Dei patris secundum Apostolum in die 
resurrectionis exstitit : el videamus an idipsum et 
Evangelistae (l)doceant. Namque Doroinus rcsurgens 
Uii ad apostolos usus est voce : Data e$t mihi potee- 
ta$ omni$ in cmlo et in terra. Euntee nune docete omne$ 
gentee , bapti%anle$ eos in nomine Patri$ , et Filiit et 
Spiritu$ $ancti {Maith. xxviiii, 18). Resurgens eniin, 
in coelo et in terra jus oinne sortitusesl. In eo auteni 
quod ait, dau est, poposcisse id quod accepit osien- 
dit. 

51. Gente$, toredtinf C/in<it. — Sequitur enim , 
Yers. 8 : Poscea me, et dabo tibi gente$ hcereditalem 



Israel, neqiie funiculus Iiacrcdiiaiis ejiis Jacob , scd 
gcntes omnes, Sfcuiidum nuiiicruin angclorum ante 
divisse, nunc jam unius alqiic unus omnis hxc gen- 
tium universitas Dei populus esl : ct xtcrn:i li:rc om- 
niuni ex mortuis resiirgentium, primogeniti litijus ex 
mortuis xierni hxredis hxrediias cst. 

52. Non $ola terra iUiu$ ditioni dala, — Iii eo an- 
tem quod subjectum esi : Et po$se$sionem tuam ler^ 
minos terrce; non est existimandum quod id ipsum 
repciiius scrmo significct, lamquam illi sola gentium 
tcrras inhabiUntium donaia possessio sit. N<m enim 
ait : Et po$sesmnem tvam usque terminos terrx, sed 
terminos lerras. Ab eo aulem quod tcrminalur, id 



Ittom, 61 pQs$e$iionem tuam lermino$ lerra;. Accepit G quod terminnt differt. Neque id ipsum esl, finitum 



(1) Et EvangeUa $ic doceant. 

etiam qui lum Dei Filius exsistebat : iil et in idip$um 
na$ceretur ; quia natura crat filius : et in aliud ; quia 
in baptismo id declaraius esi esse, quod nondum erat 
declaratus. Posi ha»c oriiur qiKTsiio non facile sol- 
veiida, num in aliquo Matthxi'cxemplari lcgerit Hila- 
riusGhristo post bapiismum dictum essc, Filiusmeus 
es lu^ ego hodiegenui te. Non eiiim hic tantum, sed 
et lib. vni de trin. n. 25. imo in ipsouiet Maith.Ti 
Gororoentario, c. 2, n. 6, id ipsum legit : rum tamen 
lib. VI de Trin. n. 25; et in psal. cxxxviu« n. 6, iio- 
stris jam exemplaribus consentiens lcgai, Hic est Fi- 
Uu$ meu$ dilectue^ in quo complacui. Neque vero prior 
lectio memoriae lapsui attribui poiest : cum eaindero 
exhibeat Justinus mariyr dial. cum Tryph. p. 551 : 
Po$tquam namque^ inqiiit, Chri$tus ex amne JordanCt 
adscendit , voce de eo edita : FUius meus es tu, ego ho- 
dte genui le, etc. 

(a) Ediii, in filium^ profecto. Reciius mss. in filium 
perfeetum ; eo loquendi modo, quo n. 27 filius ho- 
miiiis diclus est per gloriam ad perfectum Dei Filium 
gigni : utqueniadmoduinaniesecula cxsisicns pcrna- 
liviutem ex virginede novo sibi coniparavii ut esset 
filiud honiinis, iia faclus homo per generaiionem bap- 
tisini sibi compararil ut esset seu potius dcclarareiur 
Filius Dei. Si cui inde suspicio oboriaiur, ne Torte 
senserit Uilarius Christum re^eneratione eguissc, le- 
gat quod habetin Matth. c.iii, n. 5,et lib.xdeTrin., 
num. 25. 

(6)Lips. etPar. dedicaus: corrupte. Ilaec degentium 
divisione secundum numerum Aiijgelorum opinio nililur 
his apud lxx verbis : tbroo-cv opta cOvwv xar' ajotOfiov 
oTTt^oiiv GcoO. Nec fuit Hilario singularis. Sic quippe 
legit Origines Homil. 11. in Num. : StatuU fines gen- 
tium secundum numemm angetorum Dei : et unaquaS' 
gue gen$ wh iUo angeUf facta est, una autem et etecta 



gen$ Israel portio Domini fuit. Hinc Eusebius I. iv, 
Dem. evang. c. 7«docetgcnlcs angelurum pnLTectune 
actuiel;p fiiisse commissas; J:icob aulem, seu eoriim 
genus qui Deum colcreiit, Cliristo Dei Vcrbo. Eo 
respicit Aiign^tinus Sor. 1 in Psal. 88, n. 5, dicens : 
Non clausU Deu$ fontem bonitatis suw etiam m alie-' 
nigenas genies^ quas sub angelis constituerat^ portio- 
nem sibi faciens populum Israel. Huc spectat illiid 
Hieronymi in Mich. vi. 2 : Injudicio vel ad angelos 
crimen referelur^ si non egerint cnncta quas ad suum 
officium periinebanl ; vel ad populumj $i illis universa 
facientibusy ipsi audire contempserint. Uiide el Chry- 
sostomus in Coloss. Ilom. 5 : Primum $ecundum ttH- 
memm getuium erant angeU, nunc autem non $ecun~ 
dum numemm gentiumt sed secundmn numerum 
fidelium. El h:i'C qnidcm huc conferenda duximus, 
qnia ad eumdeni Deuteroiiomii locum saepe alludit 
liilariiis. 
D (c) Apnd Par. ex injusto peccatore, elc. In edilio- 
nibus aliis, ex injusto et perverso jure. Hujus loci 
inielligentiae lucem prnpstani mox allati Patres, ac 
pr.Tierea Hiifnnus in Exposit. Symboli : Ab initio « 
inquit, Deu$ cum fecisset mundum, prcefedt ei el 
prceposuU quasdam virlutum ccetestium poteslales , 
quibus regerelur et di$pen$aretur morlalium genue. 
Quod ila faclum indicat Moyses in Deuteronomii loco 
mox memoraio dc iingelornni nuinero : Sed ei horum 
nonnulU... datam sibi a Deo pot€$taiem non hi$ quibue 
acceperunl legibu$ temperaverunt^ nec humanum genue 
divinis obedire proeceptis^ sed suis parere wcetaricck- 
tionibue docuertmt : et hinc adversus no$ cnirographa 
scripta sunt... Per islud ergo unusquisqtu chirogra' 
phum itUs recloribus pessimis lenebalur, quod Chrtstug 
detraxit advenien$, et hac eo$ pote$late denudavU^ elc. 
Vid.Tract. Psul.61, n. i. 



981 



TRAtTATUS IN 11 PSALMUM. 



282 



9 aique flfiire. Nequeunum esl, niodumsumcre, AQ">''^ Dominus Jesus Chrisfus m gloria Dei patrii 



aique moderari : quorum aliinl inierius moduiii acci- 
pil, alind etlerius quodam ambitu suo olijeclnque 
moderatur. Noii enim ila in proruiidnm deinersa esl 
lerra, aul in laliludinem cxlensa, ant probta in al- 
tum esl, ut non undique secus aui circumfusx aul 
tobjacentis sibi natnne contineatur objeciu. Uanc 
enim iufemx vastliudinis deinersa et iinmcnsa (a) 
abyssus sustentat : banc circnmrusi et superni aeris 
tpirilus inumbrat atque anibit. Quod autem su1)jecta 
sibi abysso suspcnsa sit, propheia tcsialur dicons: 
Ipsi iuper marla fundavH cam, el super flumxna prm- 
paracit Ulam (Psal. xxiii, 2). El rursiiin : Qui fmnavil 
lerramsuper aquas (P*. cxxxv, 6). El baiic innncn- 
sam atque innnitam vasliiaicin abvssnm Sciiplnra so- 



(Philip. 11, 6 ei seqq.), In forma iiaqiie Dci manens, 
formam servi accopit, scilicrt cx Deo bomo nalus. 
Et posl morlcin crucis in nomen quod est snper 
omiie nomcn exaliatur : in Deum namque, quia nul- 
Inm ullra Dcum nomen csi, provebitur; eique boc 
peicnti, id est, nl cssot quod rnerat anlc, dona- 
tur. Forinam enim servi in Torma Dei maiicns suinp- 
serat. Accepit dcindo possessionem nnium icrrae, 
id est, ut in nomine Jesu omne genu fieclalur^ cwles^ 
tium, 51 terrestrium el infernorum : ei omnis lingua 
eonfiieaiur, quia Dominus Jesus in gloria Dei palris : 
Non lerrena sola (2), sed snperna etiam inrcrnariue 
donaninr, cl ca qnibus terra concluditur. El in gloria 
Dci palris liodio genilus na^cllur, id csl, io (d) ina- 



liueslnuncupare,cum Jona(6)inlracetuinorante(l) B nenlem antea Dei rorinani per pracminm mortis 
dicitur : Abyssus mulla circumfudil me (Jonoi ii, 6). 
50 Atquc bxc quidein infinita iiiiiiiCD&iins, qiw 
secuiidum verbi propriclalein in abysso signiflcari 
' intelligitur, spirilali et divina; substanlix cst circutn- 
scripta virtute, sccunduin illiid Apostoli : Quoniam 
omnia in ipso et per ipsum^ ipsi gloria in secula se- 
tulorum (Rom. xi, 30). Esse anlcin btijns iiifornns 
regionis vaslaeque abyssi incolas plures, lienti Jonn- 
nis Apocalypsi docemnr (Apoc. v, 3. 4). Ciim nullus, 
neque in coelo, neque snpra tenain, nequc infra ter- 
nm obsignnium libroni digiius cst rcperliis aperire. 
Non utique de morluis cl in lcrram sepultis sigiiin- 
care inlelligilur : cinn ad lcrlii incolalus demonstra- 
tionem, non qui inlra tcrram, scd qui iiifra lerram ; 



forinx' servilis nssumptio bonestalur. Fitque siib 
tcmporc no\a, iicc mmen inusitala nalivitas : cnm 
ad resuiiiendain gloriaiii Dei palris, qiii ex forina 
Dci roriiia servi eiat reperlus, primogenilus ex mor- 
luis nasccretur. 

34. An virga ferrea regere non advcrselur Dei boni-' 
tati. — Sequitur deiiide : Reges eos in virga fer- 
rea , A tamquam vas figitli confringes eos, MuUis 
aut niaic opinanlibns , nul virUiiem el propriela- 
tem dictoruni diviiiorum igiioranlibus, adversa b:cc 
esse bonitati Dei videnlur : ul geiites quas filins Dei 
in possessionein poposcit, el in ba>reditnicin acccpit, 
terrore virga; fcrrcaj rcgal, ct iiiodo vasis figiili con- 
fringnt. Neqne enim boni cujiisqnam esi, dare et 



neque qui mortui suni, sed qui viviint, iillum (c) C accipere perdenda. Et qui magis vuli(3) peccaiornm 



iii se resignnndi libri babueriiil auciorcm. Ciiin crgo 
possessio lerrs niiium Oomino donaiur, non tam 
lerra donatur, qunin ca quibus tcrra finilur. Terrx 
enim tenninos, quibiis tcrrn ipsa dclenninaiur, ac- 
cepii. 

33. Quid Christo donatum, ex Apostolo exponitur. 
^ Cujus rei sacramcntum oniiic beaius aposiolus 
Paulus (quippe cujiis oie Cl.ristus de sc esl locutus) 
exposuit diceiis : Qtit cum in forma Dei esset, non ra-^ 
T/Mam existimavit se esse cequalem Deo, sed se exina- 
mit formam servi accipieiiSy in similitudine boininis 
constiiutus, et liabilu reperlus ut bomo : bumiliavit 
le facius obediens usqiie ad morlem, niortem auicni 
crucis : propter quod et Deus illum exaltavii, el do 



poenileniiam quam mortein (Ezech. xviii, 32 ) iion 
exisiiniaiur secunduin profcssionein (a/. promissio- 
nem), nalunu suw essc fnciiirus, si virg:) ferrea 
confringat, quos dari sibi in hxreditalcni poposcit. 

33. Rcges hic loci nil dicit durum. — Kl priiiium 
ne qiiis temernii;e bnic cl iiiipi:e pr.rsumplioni locns 
paleat, propriciates ipsx vcrborum iii roinanam lin- 
giiam iranslaloriim cognoscend:e sunt. Namque id 
quod liobiscuin est : Reges eos in virga ferrea^ quam- 
quani ipsum reges noii tyrannicnm nequc injustum 
sit, sed ex xv|uiiatis nc niodcratio:.ib aibitrio regi- 
nicn rniionale demonstret : tamen molliorcm (e) ad- 
btic regentis afTeclum propriclns grxca signiflcat. 
Quod enim nobiscnm est, reges eos, cum illis est 



Bavil illi nomen quod est su|)er omne nonien, ut in ^ TroiuKvst; or>rou; id esi, pnsioraliter reges : regendi 



Doniiiie Jesu omne geiiu flcctatur, coelesliuni tcrre- 
sirium et infernoruni, et oinnis liiigua confllcniur, 

(1) Jona inlra celum orat et dicil. 

(2) Non terra sola. 

(a) Ms. Mic. et immersa. 

(b) Edit. Par. : Jonw intra celum oranli. Aniiquam 
lettinnem rcvocamus, qu;e csl et inss. 

(c) Bad. et Er. cnni dnobiis iiiss. Vat. illum. 
U\y%. et Par. nuUum. Restiluiinus ullum ex alio 
Valicnno ( oilice nieiioris iiol:e. 

^d) Apud Par. dceral parlicnla tri. Tnm ut in aliis 
edii. legeliatiir, manente nnte Dei forma, Clarjus iii- 
larii mentem expriinii iiis. .Mie. queiu scqininiir. 
Miix Bad. Er. ei duo inss. adhonestaivr^ ncu hones- 
a/jir. Ilunc liilarii locum censoii i virgulv noians 



scilicet eos curain affectu pastoris babiturus : Ipsc 
esl enim pastor boiins, cujns nos ovcs sunius, pro 

(3) Mavult. • 

Ernsmns, subolet, inqnit, Origeniacum quiddam. At 
cuin bic coiniiieniariiis in ipsins edilione postremum 
locnin lencat, aiqiic iii aliis libris eaindcm seiiten- 
tinm sanctus Dooior exponai; cnr censuram tam diu 
dislulit Erasinus ? Quod B:iiie arguincnto est, eum 
ex pr;ejudicai;u nicnlis aflectu, iion cx rernm con- 
sideratioiie sua jiidicia proinpsisse. Hic porro exponi- 
tur Cliristi glorilicalio, qu:i^ iiovn nativiins pra^dicatnr 
i-ciale ail lioiiiincin, relale uuiein ad Verbum nec 
nova, iiec inusitain. 
(p) In uno codice V;Uicano, meiiorem. 



S85 SANCTl lllt ARII EMSCOPi «Sl 

qoibus aiiimaiu su»iii posuii (Joau» x, tl). Ne ;\u- A 38. Confriugil ubi daioi, tU reformet. — llac crgo 



lem ju:i lyraiiHicuin significjtii arbilremnr invii'g:i, 
qum iii virg»'' nunoupatioue proprieui» &ii, ex Nuvi> 
el Yetcri Tesuimruio noscendum esl« 

26. Vtr/jr« III Sovo Tesiumenlo Dii doctrina, — Bca- 
tus Puuius (mI (^oriHibius scrii>ciis, qiios lum ex iuul- 
lis pcccaiis aJ iMVitiienliaro 52 inoiloraia aii)ue uUli 
adboriaiioiie revocabal, ail : Quid vuliiil in virga 
vemam ad vo$, an in charitate et Sfnritu maksuetudiuis 
(i Cor, IV, 21)? Niimquid Fiiulo ]us pr.eloritiin eral, 
ulinviiga comiiiinarelur, el cuin officio licloris ad 
Ecclesiain Clirhli adeasei? Non uiique iia o^iuan- 
dum esl. Sed quia omiiis Dei seriiio, quo ex errurc 
iii veriiaiem Oei (a) relrabimur, quo per commiiia- 
tionem lerrorcmque judicii ud imioceniis ol ^ancia: 



virga ferrea ul regel, iu coiilriiigel oi conlert-t (i) : 
nam ai.)gis boc secuudum ftepiuaginia irunNlaorca 
grxciuilis proprieus eiiuniiui. Iia enim scripiimi c$l, 
23 '^ ffxsOo; (5) xtpapsoc ovwr^t^fec Rvrov». Scd 
sive cOHicrat, bive confriiigal, nou idcirco exisiiiuaiv- 
dus csl baTcdiialem posccre, ul cam ad pcrdendum 
alque abolcndum (4) conrriiigal el conlerai : quippc 
cui cor conlribulaium sacriGciuni sil opliiuum. Coii- 
iriiio ergo illa sive confraciio csi, quoe in nobis cor- 
poreas voluplaies el secularium vilioriim iuceniiva 
comrainuil, dignosque nos dignaiione Domini pi«- 
siabil, secuiidum diclum proplielx : Cor conhibula' 
tum (5) et liumiliatum Deus non spernet {Ps. L, 19). 
Comparaia autcm vasis figuli coiifroCtio, qiianiain 



vilx viam regimur, virga esi nuiiciipatus, per quam B absohilionein iuiclligciiti u bnjus iinpeniliir (6)? Noii 



inlra disciplinam divini melus coliibili, modciaii 
ac provideislis (b) recioris nM>iiilu coereemur : bea- 
tus Apostolus condilioueni eligendi adveiilns sui bis 
quos monebai adjecil, nirum mallent eum in scveri- 
taie doclrinx aiqtie ubjurgaiionis ades&e, au in spi- 
rilu lenilaiis. Quod uiriiinque secundum modesii:c 
tenorem enii neceasarium, iit obedieiuibus leiiior, 
insoleulibus vero severtoradvenirel. Ei boe quideui 
ex Novi Teslanieiili auciorilale prxsumplum est. 

57. Jta et in Veieri : Cliristus virga simul et flos, 
— Ilanc aulem verbi dociriiiam virgaiu nuncupari 
ex Veleri ila cogniium esl, cum dicilur : Virga direc- 
liouif, virga regui tui (PsaL xliv, 7). (}uia bxc (c) 
eadem esl virgu; direciio, qua pcr doeirinain iii 



enlm sinc causa qutis iii li:vrcdiiaieiu poposcii. vir^a 
ferrea rcgcns tamquam vas figuli courringel : ui%i 
quod coinpnralionis oxomplo rnigmeiili isiius inorti 
damnum pioficcre iu roslaurationem ejnsdom vasis 
ostendit. 

39. Qiialisaulem a Deosecuiidum vas figuli no ira 
confraciio sit, idem docuil pcr Jeromiam proidiiMaui, 
dice;)S : Surge, et descende in domnm fignli; ct ibi an 
dies verba mea, Et descendi in domum figuli , ei ccce 
ipie faciebat opus super la[)ides, Et cecidit vas qnod 
faciebat in manibus ejus : et itermn ipse fecit vas aliud 
secundum quod placuit in conspectn ejus nt faccret. Et 
factum est verbum Domini ad me, dlcens : Si secuiidnm 
figulum hunc non postum facere vos^ domus hrael ? 



aBquain viam ulilciiique dirigimiir : et qua: virga C Ecce sicut lutum figuli vos atis in manibus meis. In- 



regni esi, necesse esl ipsa illa doclrina sii regni. 
Ipsum autem Dominum iioslrum ob doctriiiae suas 
uiilem ac moderaiam pnedicalionem virgam iiuncu- 
palum ita accepimus dicenie Esaia : Exiet^ inquit^ 
virga de radice Jesu (Esa. xi, 1). Ac ne lyranuicam 
in eo scvoriiatem per viig:e nuncupalionem auderet 
quisquam opiuari ; continuo propliciicus sermo sub- 
jecit: Et fios de radice cjus (1) adscendet, el rcquiescet 
supcreum spiritus Domini (Ibid. )tUi virgu; severilalem 
floris suavitas leroperaret, cum iinicuiqne iiosirum 
doctrinoi lerror regimeii perfectac beatitudinis adroo- 
veret. Iii bac ergo virga regel dalas sibi gcntes : non 
corrupiibili, iion caduca, iion Tragili (d), sed ferrea, 
id esi, validiisima ei pro nalurae sux soliditate fir- 
misslma. 

(1) De radice adscendet; deiude «pirt/us Dei cum 
Gnpco. 

li,) Ita et eonfringet vel conteret. 

(3) lii aliis ediiionibus eac (txsOiq nt ctiam apiid 
Tbeodoretuin ei alios legitur ; sed liilariiis noster in- 
ferius quoquo vas legil noii vasa^ cum meliiiribus t6v 

(a) Abcst Dci a duobus mss. 

(6) t^ar. post Lipsium, ac prudentis. Ucclius in 
aliis libris, ac providentis^ id est, prospicientis alque 
consulenlis. 

(c) Lipsio magis placueral, quia hac quidem est : 
nec nobis divplieeret, si favercnt scripli. Turo idem 
rep(».suerat, virga directionin^ quod el Par. arri|>uit, 
reniteniibus veioribus libris. Moxiu lii^iverbis, et qu<B 
virga, pariicuia «I ut saape aliaS| accipitur pro ^ltam. 



summu loquar tupergentem aut super regnum , ut fe- 
riam eos et perdam : et si conversa fuerit gens illa a 
malis suis, pasnitebo de malis qux cogitabam (e) fucertt 
illis. El in summa, loquur super gentem et regnum, ul 
recedificem (f) et plantem. El facient mala ante me^ ut 
fie audiant vocem mcam ; ct poenitebo de bonis quas lo- 
cutussum facere HUs(Jcr. xviii, 1 et seqq.). Sic \\Q- 
titas alque obtenlas bxTcdiiatis sikc gciiles Drus con- 
fiiugcl et conlerel, ut reronnel. Conrriugil eniin Deus 
in omuibus omiies inexplebiles cupiditalcs, cl illece- 
brosas lascivias , el ferventes iras , ei inaiies su^ier- 
siitiones , et lumeulcs faslus , et impias opinioncs. 
Reformat autein iios ad ratioiiabilem viue usuin con- 
temptu pecunix, luxus pudorc, irae modcraiione, veri 
D scientia, communioue vivendi, rcligionis orficiis : cuin 

LXX exemplarlbtis, quapropter o^xsOoc ex libro nos- 
tro accepimus. 

(4) Atque n6o/f nc/um desidoralurinms.Veronensi. 

(5) Cor contritum , coiisentienlibus LXX alque 
utroque Psalierio, Romaito scilicet Htquc Gallicaiio. 

(6) Impertit, quod cl alibi pro impeititur. 

(d) Unus e mss. yatlc. non facili. Ad llilnrii men« 
lem viilgalns Ruffinus : Virga ferrea accipitur in- 
fiexibilis justitia : qute ideo virga, quia recla ; ideo 
ferrea, quia dura : recta boniSy dura malis ; blanda 
justis, aspera oerversis. 

(e) lii nis. Mic. cogitabo. In Vulgata, cogitavi, ju\ta 
grico. D.oyto-auijv. 

(/) L-iiiis oodox Yatic. utvirga oidificem : quain lec- 
lionem nun pcrmillii saccr textus.^ 



98.1 



TRACI ATIS IN II 1>SAL.\IIM. 



n& 



per dociriiio! 54 rrginicn toi iokmiuiuc jiulif ii in Im A maloric specicm illis coinplacili sibi (locoris iiii|u r« 



virtules posl \itia ilia rcvivisrciiiius. Non enini ail. 
Tanqnam va$ figulum (a) confrlnges eos, iie per losl.c 
fragiiiemuui iriefonuahilc vas pos^ct inlelligi ; scd 
aity vai figuli , quoil in ipsa ai lilicis moliiionc v:is 
fieret,uisccundiiinpraelaiumexeniplun) pronipia esset 
GOiirracii cjusdem vasis ex arliticis voIunUiic r^- 
paraiio. 

40. Vt figulo vaSf ita pcenUt^ntei Deo fucile esl repa- 
rarg. — Sed iioc irrationabilis materi;c vas cliain sub 
alia inlclligciitia ad rntioneni humana! voluntaiis apla- 
liim cst : homines qnidem per hu.'C vitia sua cadcre; 
sed si iii his poeniiercnt, id est, si ab liis deNincrcnt, 
se quoqiie Deus in his qiix ad poenam cnsus hiijus 
constitiicril, poeniierc non quod hic moius nicnUs sc- 



ticns : ut rorrupiibilium corporuin in incurrupl^onis 
^lDriani rrsun-eciio, non ioicriin iiaiuiani perimat , 
&ed qualiiaiis (c) condiiione 55 deinuicl. Non cnim 
aliud coipus, quanivis inaliud rcsurgel, Aposiolodi- 
ccnte : Simmatur iu corruplela , resuryet in incorrup^ 
tione ; semiuatur in ignominia, resurget in gloria; se- 
minatHr in infirmitate , resurget in virtute , seminalur 
corpus animaU f resurget spiritule (I) (\ Cor, xv, 
42, etc). Fii ergo deinulatio , sed non alTertur al)« 11- 
tio. I£t cuin id (iiiod fuil , iii id (|Uod imn fiiit surgil ; 
iioii ainisit originem, scd profccit ad lionorem. Cm:- 
fringi haqiie nos lainquam vas figuli , vel nuuc, vol 
tunc gaudeainus : ut el nunc , modo fii^uli vasi-i , 
coinnioriui ct consepulli Doinino in haptisnialc in 



ciinduin humanam naturam in Dcuin caderet, s«'d B novitato viia: (d) ainbijloiniis (Hom, vi. 4): cl in 110- 



qiiia liomini (b) gestorum pcenileiilia inodus est gc- 
reiidonim. Poeoitenliain quo(|uc snam Dous iiiomoi:it 
ad poenam : quia puniri dcsinercut , qui esse iin, ii 
destiiissent. Ul ergo ngiilo prompiuni cst ainissuni 
tas ad camdem, vel qunm volct, speciem reformarc : 
ila Deo racilcest, post viiiorum casus volenles irc 
erigi, pcr docirime smu insiUulionem ad piol;ilcin cx 
impit^iate rcpararc. 

41. Hesurrectioni et spiritnli et corporati pradicta 
apiantur, — Sed et illa tamquam vas figuli non igiio- 
ntida confractio esi, tum cum his corporibus dissidu- 
tis, et casu mortis confraciis, pro voluntale artiricis 
resiaiiraiio afferetur. Quod ulrumque propheiicus 
sermo signiticasse eodem diclo vidctur. Nam cuin 



vum Chiisti honiiucm doposiio vclere rcnasca 
mur (Coloss, lu, 9 ct iO), ei tunc |.er huiic nov.e 
nalivilutis prorocium , in heatam ilhnn ac Deo pla- 
centem ilcraUc icparalionis nos rse spcciem rcror- 
memur. 

4i. Reges ad intelligentitm cxcitantur. — Cujus h(mi 
non ignarus Prophcl.i , posl lixc horlaiur ct dicit , 
Vebs. 10-io : Et nunc reges ihlelligite^ erudimni qui 
judicatis terram. Servite Domino in timore , et exsut' 
tate ei (2) cum tremore. Appreheudite disciptinam , ne 
fortc irascatur Dominus, et pereutis de via jusla. Cum 
exarserit in brevi ira ejus , beuti omnes qni coufidunt 
in eum. Docirinx' hic ordo utilissinius esi, ui eoiuiii, 
in qu:c nos adhorialury bcatiludnicm cognitam pr;c- 



pCDiiitentiaro ulilein in his qux' anlca agebantur oslcn- C stet : quia dinicilo sil animuin ac spem ad ignorala 



dit , pra:sentis hujus vi(x cl corporalis ex vitiis in 
viriutes novam quasi insl.uirationem docot csse opoi- 
tere, ira in cos Dei siculi criminum voIuiilate.ces- 
Mnte. Lt quainquam id ex (iguli comparaiionc pro- 
lulerit : lainen cum dc codein figulo ait : Et ipse fecit 
tas aliud secundum quod placuit in conspectu ejus 
(Jercm. xviii, 4 ), signincari etiam intolligilur illa, 
qu:i* secundum Dei voliiniaicm resiirgentium corpo- 
runi iiistauratio esi fuiura. houi enim ei placet, et in 
conspecui cjus dignum est, confracta reparabii, non 
ex alia aliqua , sed ez veteri atque ipsa originis suac 

(1) Hesurget corpus spiritale, cum Gra;co tcxtu. 

(S) Ei niHi liabei ms. iiosier, nec habuisse tersio- 
Mni illam , qua usus est llilarius , omiitcntis infra 
Codicis constanlia indioal. Ahesl quoquc ub lle- 

(0) Apud Bad. et £r. figulus. Qiias vox deinde in 
aliis ediiioiiibus expuncia csl. Restiuiimiis ex Vaii- 
c^iio c<Klic«; figulum^ licet inallemus fialinum, Figu- 
km aiiiem vas dicit jain in tcskim obduraium; at 
tas figuti^ vas adhuc nndle et in ipsius artiflcis ma- 
oibus. Ilinc apud Hicron. hoc loco : Vas figuli ante 
quam in testam obduratam fuerit, si dissipetur^ refor- 
mabile est.... Si aatem semel lesta fracla fuerit^ ne- 
qHaqunm in integrum compingi potest. 

(b) In prius excusis, hominis. Magis plaeet euin 
fns. Mie. kcmim : refertiir(|uc ad gerendorum : ut sci- 
Jieet pceniieiiita sit modus eorum qii;r homini sunt 
gereiida seii reirihuenda. Deiitde pienitentiunt ad poe- 
nem, Ui esi , pcenx» quam Deus in peecHtores deere* 
terai. revocAtiimeui. 
^ (c) Par. quMUaUi cimdHionm, Editioiief ali» cuia 



proicndorc. Volens igilur Propiie.a ad eoruin iios, 
quu! suporius comnicmoraveral , inlolligcniiam co- 
hortari, intolligenliai ipsius honoiem ante incmora- 
vit, diccns: Et nunc reges inteUigite , eos scilicel qui 
inlellccluri rssciil, leges essc dcmoi.slrans. Sed qiiuj- 
rendnm osl, quos reges ad inloliigeniiam prophelic;e 
hujiis adhortalionisadmoneat:itcquis(|uam forte cos 
signiiicari inleiligal,quorum nunc incorpora humani, 
et in hellorum ii:inisleri:i, cl in melum geniioni 
regnum est. Non sunt autem hi x*tcrni et beaii apud 
Deiim regcs : quippe cuin (.1) ipsi jam a mandaiis (e) 

braico, ei in Gallicano Psalterio obelo notatur a llic- 
ronymo. 
(5) Ipsisjam mandatis, 

J) duobus mss. Valic. qualitatem conditione. Vcrior vi- 
deiur aherius melioris not.c Vaiicaiii ms. qualitatis 
conditi»He demutet, subaud. naturam. Hic obscrvare 
esi ()uain cnnte declinet llilariiiSorrorem circa rcsiir- 
rectionem Origoni a plurimis sanclis Patribus trihu- 
luni, quos inter Kpiphanius op. apud llieron. rx, ad 
Joan. Jero^ol. aii : Quis autempatienter ferat Oriije' 
nem lubricis argumentaiionibus resurrectionem carnis 
hnjus negantem , sicut dectarat manifestissime in vo- 
lumine exptanationum primi putlmi , et in aliis mutiis 
hcis. 

(d) Lips. expunxil voces vitte et Christi : quasex 
Bad. Er. et mss. re^tliiuimns. 

(e) In iino codi(*e ValiciUio, cum ipsi si a mindatis 
Dei excidant : lectio minus dura , sed «lua (|uid 
auipUttS iuuuii alhiium ia bujui probauoueiu Scrip- 



S87 



SANCTI illLARIl EPISGOPI 



288 



Dei excidanl, et dtnbolo in regnuin sint depntaii, di- A Dci Palris , culiapredes nuieni Domini nosiri Jesa 



cente eodem cum Dominum tentarel : Et duxii Hlum 
diabolus in montem aUiisimum , el ostendit ilU omnia 
regna orbis terrte in momento temporis : el ait ad iUitm 
diabolui : Tibi dabo potestalem hanc et gloriam eorum, 
quia mihi g6 tradita sunt ( Luc. iv, 5 et 6 ). Alios 
autcm nobis regcs Evangelia demonsirant, scilicei in 
quos appropinr|unvii regnum Dci , ei cos qui regnans 
in se peccalum (ievicerint. qui sui ipsius corporis re- 
ges sunt, dominatui suo universn viliorum inccntiva 
subdenles : noc cnim in nobis cst regnum Dci. Sic 
ilerum Cbristus rcgnal in nobis , cum pcr euni ipsi 
dominorum in nos jure rognamus (a); secundum 
quod diclum cst : Non venit regnum Dei cum observa- 
tione : neque dicent : Ecce hic et ecce iUic. Ecce enim 



Cbrisii crunt; peridquoaclcnio legicoliacredcssunty 
id nccesse est conseqiianliir ut rcges sinl. 

A\. Judices terrije sancti quorumvitaimpiosdamnai, 
— Tcstaniibus iia(|ue Evangeliis aiquc Apostolo dc re^ 
gibus , sequens est iit cognoscamus qui sinl jndices 
lerr* , qiiosqiie ul rcges oporieal crudiri : maxime 
runi rcgcs 57 i^"^^ lanium nomine sine regni ali- 
cujus dcsignationc cognominet, ut eos suos alque in 
sc cs^e regcs docerel ; judiccs auleiii terrnc dicat. Dir- 
ferrc vero jiidicem.ci rcgcm,i|)So usu lerrciKC consuetu- 
dinis cognobcimus ; quia non idem sil rcgnare, quod 
judicarc; quia (1) rcgnuni doniinatio sit , judicium 
vero sil inodus xquiiatis. Saiicli ergo quique intelli- 
gendisunl essejuJiccs lerrx, qiiorum vila ntque fi- 



regnum Dei intra vos est (Luc. xvii, ^O et^i). Hujus B des,inridclium iniquorumquejudiciiiin sil (c). El hoc 



regni bcatus Aposlolus meminit Corinlbiis scribens : 
Jam sine nobis regnnlis; et utinam regneliSf ut et nos 
vobis (b) conregnemus (I Cor. iv, 8). Hoc itaque re- 
gnuin Dei est ubi peccalum vincitur, ubi inors peri- 
niitur, ubi non rcgnat bostis : Mors enim regnavit ab 
Adam usque ad Moysen (Rom. t, i4). Et Aposlolus 
ait : Jam non regnet peccatum in vobis (Ronu vi, iS). 
Per hoc regnum Dei regno peccati dissoluio, i|)sisque 
jam nobis regibus regiio adversante snbverso, hoc 
nobis erit regnum Dei, cuin omnibus vitiorum no- 
strorum acuieis conlusis, labcs crit corporca: inlirmi- 
tulis absorpta. 

43. Quid intellecturi. — llos itaquc rcges Propbcta 
ad inteliigendum coborlatur : ui sciant, adversus 



Dominus in Evangeliis ostcndii dicens : Viri Ninivita 
surgent in judicio , et judicubunt generalionem hanc : 
quia panitentiam egerunt in prcBdicatione J once ; elecce 
major quam Jona hic. Regina Austri surget in judicio^ 
et judicabit generaiiouem hanc : quia venit ctb uUimit 
partibus terro! obaudire (2) sapienliam Salomonis ; ef 
ecce major hic Salomone (Matt. xii, 41 eiA^). Tnles 
erunt jiidiccs terruc , quorum comparalio (d) fidei ac 
timoris, impticnltenlcs impiosque condemnel. Si enim 
pcenilentia Niniviinruin ex Jonae praedicalione sus- 
ccptn rructum adepta est poenilendi, necesse esl 
obediens corum poenilenlia insolcntem horum impoe- 
nilentiamjiidicet. Aul regiiia Austri ex uliiinis parti- 
bus terro; desideraiam Salomonis sapicniiam andiens. 



Dominum et Christum cjus rretnuisse reges, et popu- Q nonne iiiGdeliialem et incuriam pra^sentiuni aiidiilo- 



los vana incdilalos : intciiigant quoque irridentein e 
ccelis, ctin ira loquentem, et super Sion moiilem sanc- 
tuin regem constitutum, praecepia Dei patris annuii- 
tiaiitem:cognoscantque cum qui sil genilus in flliuin; 
tempus quoqiie illud , qiio qui tcmpora fccit, sit in 
tcmporc genitus. InteHigant in quo hacreditatem gen- 
lium , et possessionem terrne finiuin postulavit : non 
ignorenl etiain qu.c hx'c virga sil ferrea , (|ua regens 
eos , modo vasis figuli confringat. Hsec enim intelli- 
genies, sacramcnium omne divinae voluntatis agno- 
scent : et cuin |)er obcdicniiain praeceptorum bxredcs 

(i) Qtim regnum. 
(2) Audire. 

tur;e testiinoniiim. Neque tamen credendus est Hi- 
Inriiis de oiniiibus oiiiniiio rcgibus ita sensisse : 
scd cnin dc plerisque hoc seiitiret, perinde locii- 
tus est , qiiasi de omnibus ; quia ut ipse ait in 
psulm. Lviii, n. 9 : Universitas repulatur in pbirimis, 
Et paulopost : Ciiik pauci ex omnibus gentibus sint fi» 
deles , non per paucos efjicitur %\e non omnes sint infi- 
deles. Iin sane qiiia pauci reges diuboli regno siint 
sublracti (quos intcr David non nuincrure ncfas), per 
puucos noii eflicitur quominiis omncs ei sinl traditi : 
alqne ita ex suisinei senienliis liberatur a naevo, 
qucm bic loci rcpicbendil Sciiltetiis. 

(a) Lips. cum per eorum ipsi dominium , domino' 
rum, cic. corruptc. Nam t6 cum ad Christum refcr- 
tur. Ad qua: npposite Augiistiiius ac post eum vnl- 
gaiiis Uufiiiius : Nunc inteUigite jam reges , id est^ 
valentes regere qnidquid vobis scrvile ac bestiale est^ 



ne (e) peregrina damnabil? cum laiiien iiiobedicutiae 
atqiie inaudienliae judicium diflercns a Sulomone at- 
que Jona Christus aucior accumulet. Absoluie nuiem 
hos esse judiccs lerrae Aposlolus demonstrat diccns: 
An nescitis, quia sancti mundum judicabunt, et in vobis 
judicabitur (3) mundtts (1 Cor. vi, 2) 1 cnm |)er me- 
ritiiin adepls beatiludinis, criminosoruin vitain &anc- 
tiiascomparata condcmnet. 

45. Vt timor, latitiay tremoranimum servi Dei tem- 
perent. — Iiileiligcntix autem hiijus alque eru- 
diiionis opus continuo proplicta subjccit, diccDS , 

(5) In nostro libro: judicatur hic munduSy cum 
grxxo. 

D castigantes vestra corpora et servituti subjicientes. Qui 
ccelesti regi serviunt^ reges procul dubio sitnt. 

(b)S'\c Par. cuiii inss. juxta grjec.ufAiv o-ujx^ao-cXcv 
o-wfAcOa. Ediliones vero nli:c , vobiscum regnemui, At 
in psul. LX« num. 5, ediiiac scripti* el utinam regna» 
retiSj ut et nos vobiscum conregnaremus : Jam prsmo- 
nuinius , llilarium non uiia raiione eadem Scriplurs 
loca referrc. 

(c) Ediii, ;tidfctt vice sU ; refraganlibus mss. 

(d) Apud Par. comparalioue. Doiiidc in duobus mss. 
fides el timor^ ct in uno, ac mors. Scnsiis per se ita 
clarus ost ; quorum fidei ac timorxs comparatio^ elc. 

(e) Hocest, eorumqui veram sapienliam Christum 
praisentes audiernni. Tum auditio peregrina opponi* 
tur auditioni praisenti. Nisi forte pcregrina dicaiar, 
cb qiiani pcrcgrinalio suseepta est. 



389 TRAGTATUS IN II PSALMUM. 290 

Sertiu Domitto in timore^ et ei^uliate ei cinn trcmore. \ nppreliensiim. Si cnim nos por corporalem naturam 



Noii sccnnim patitur aut ncgligens scrviiiuin (I) : 
TuU iii omni serviiuiis orPicio odniisccri timorem. Ul 
enim mclucnti^s servi diligentius dominis carnalibus 
senriant, cum volunlatein soleriioiis obscquii mettis 
obsequcl.-c admiilus clici.nt : iia et Deo servicnlcs, si 
timeant pcr immincntcm (imorcm, non ncgligcntes 
in ea erunt quam suscepcrini servitiiicin. Ac ne ly- 
Tannici tcrroris hic metuse.sse fiilelium crcdcrclur; ad 
idquod dixer.il: Serviie Domino^j^in timore, adjccit, 
et extultate ci: ul metum scrviiutis, gnudiiexsuhatio 
lempcrarei, cum ipse limor causam l.ttili.-c pcr con- 
si ientiam scrviiii fidclis alTerrcl. Porro auicm iie li • 
bcrtasgaiidii flncs conjirii.T modorntionis cxcodcrel; 
ila subdidit : Exsvltaie in irenwrc; riuinpcricnlosnad 



Deus nalurnc sux dissidentis (r) bouio gcnitns npprc- 
bcndii, facius ipse quod sumus; nosirum est ad ap- 
prebendendum nunc id quod cst ipse conicndcro, iit 
in eam gloriam, in quam iiaturam corporex hujus 
corruplionis eximii, fesiinaiio nostra se inisceat : at- 
quc iln apprebeiidemus id in quo fuiinus apprcbcnsi. 
si nnturam Dci consequamur, Deo nnte naturam ho- 
minum consequentc. Apprchendenda itaque disci- 
plina, cl invadcnda est qiiodam amplexu ctin vinculo 
corporali : ne elnbatur nut excidat. 

59 ^8. Qui pereant de via jmla ab ea alieni, — « 
Causnm aulem diligentis bujus complcxus ac vin- 
culi propheta subjccit , diccns, : Apprehendiie dis- 
ciptimniy ne quando iruscatur Dominm , et pereati$ 



oblivioncin liiuoris csset libcra n tremore I.Ttilia. At- B '^^ ^^^ jmta. Cum exarserit in brcvi ira ejus, Adest 



que iia baec propheiici cloquii raiio servata cst, 'ut 
scrvitutem tinior dctineret, tiniorcm cxsultmio mo« 
denirctur, cl cxsultnlioncm ircmor conscqucus con- 
lincret. 

46. Fenorsit in Dei servitio, — llujus aulem scr- 
vitii et limorem exsultantcm, et cxsultntionciii irc- 
nientem,docuitin coquod scquiiurcousisl(Te,diccns: 
Apprekendite disciptinam. Yirtulc vcrbi signincalioncm 
bipntieiitis (S) ct vclut pr.Tproper.-c ad id voiuntaiis 
ostendit, non tim expctcnd.un, quani npprclicndcn- 
dam p iiius disciplinnm docciis : non lepore (a) fidei 
in biijus obedicnti.T obscrvalionc contcnlus, sed ar- 
dorem spirilus in apprclicndcndi avidllalcdosidcrans. 
Sic in rapiendo regno cceloriim rnpiore Dominus dc- 



cnim |)Ocnx dics , qui in cxardcsccnle ira Domi- 
ni significari inlrlligilur : in quo si non appreben- 
sam a nobis disciplinnni tenebiinus, perdili de via 
justn crimus. Unicuique cniin rei perit, quidquid au- 
fcrtur : ct quod dccsl, ei cui dec.si jam vidctur amis- 
sum. Nain tamct^i pcr nalurain siiam roancnt, ei 
tamcn cui abcsi non mauet. Ei idcirco dc via jiista 
impii percunt, quia iii cn non crunt. Pereuni autcm 
dc via jusl.1, cum exarserit in brevi ira ejus. 

Impii statim a morte pcenas inferni luunt, — Non 
morosa (d) bxc ira cst, per quam de justa via pc- 
reunt: nequissibi iuierim in pcen:i> lncro inlcr moras 
judicii blnndiatur. In brcvi nninque exardcscit ira. 
Excipit cuiiii iios stniitn iilinr infcrnus : el dece- 



lectntns nit: A diebus autem Joliannis regnum coelorum C dcntcs de corporc, si ila vixcrimus, confestiui de via 



tim patilurj et vim facicntes diripiunt illud (Ma'th, 
II, 12), quia cum regni coclcsiis posscssio Isrncli pnc- 
dicnretiir, fides tamcn gcntiuni posscssionem hanc 
libi Israel dirfldcnlc yb) pr.neriperct. 

47. Panli cxcmplum, — Sic ct bcntus Pniilus ciirrit, 
ntapprehendat, diccn^ : Sequorautem ut apprehendam^ 
m quo et apprehcnsns sum (t^hilip. iii, 1i). Non lento 
fradu propcrnt, ncqiie olioso scquiuir procursu ; np- 
inrcbcnsurus ciiim .sequitur. Et saiis qiiidem dixisse 
Tiderelur, si Gonscciilunis scquerctur , scd vim ct 
ipsc aflTcrrc optat, ct npprehondcrc proporal, cl modo 
(f. amptexus) cxcinpli corpornlis invndo.rc. Scit au- 
tem se co ipso jam csse, quod apprebcndere propernty 

(I) Servitium eue. 

(a) Excusi, non tempore fidei : casiigantur cx ms. D 
Vaticano. 

(M Ita ms. Mic. In aliis vero libris, sibi Israeli 
diMdenti: ubi t6 sibi nd Dominum referlur, ciii Isrnct 
dimdnt seu iion crednt, ct e ctijus manu regnuin 
gentes pracripiant. 

[c) Editi excepto Par. difjidcntes : depravatc. Nec 
meliiis Par. discidentes. Non displicerct tamen dissi- 
dentes. E\ mss. restiluimus, dissidentis, lioc uimirum 
sensu : St nos qui pcr corporalcm nnluram natunc 
sumus dissidenlis cum divina (Suw enim cst iii lerlio 
casii) Dcus homogeniius npprehciidit, etc. Ad boc 
autciii appreheiidii, iuquii, jiixtn Hilarium Gregoriiis 
Naiianz. Or.S5, n. 88, ut ipte quoque tantum Deus ef- 
fkiar^ qnanlum iUe homo. 

(d) Editlo Par. Non mora^ mendose. Hic nonnul- 



recta pcrimus. Tesics iiobis cvangclicus dives et pau- 
pcr : quoriim unum Angcli in scdibus bcatorum ei in 
Abrnb.T .«>inu locavcruot, aliiiin stiiiin pocnx regio 
susccpit (Luco! xvi). Adeo nutcm siatim pcenx (e) 
mortuum cxcepit, et ctinm fratros cjus adbuc in su- 
pcrnis maucrent. Nibil illic dilarKmis nut morx est. 
Judicii cnim dies vcl bcatiiuJinis rciribulio cstxtcrnn, 
vel poeiKC. Tcmpus vcro morlis liabct intcrim iinum- 
quemque suis lcgibus, dum nd judiciuin unuinqucm- 
que aul Abrnbam rescrvat, aul poena. 

49. Fiducia in Deum opus. — El idcirco copiosum 
hunc sncrnmeuiis ccelcstibus psnlmum sic Propbeta 
conclusil : Beati omnes qui confidunt in eum, Non tre- 

(2) Virtutem verbi significatio impatientiSf ctc. 

lorum veterum refellitiir opinio, quos interLactantius 
iib.vii Div. Instit., c. 21 iNec tamen quisquam putet^ 
animas post moriem protinus judicari : omnes in una 
communique custodia detinentur^ donec tempus adve- 
niatf quo maximus Judex meritorum faciat examen, 
Vide Prajfat. 

(e) Subaudiendum bic, vel etiain exprimendum 
inferni vocabiilum, cujus respectu dcindein lerris de- 
genlcs fratres m supernis manere dicuniur. De infe- 
rorum regione sicTcrtuIlianus :i\o6i« iiif^t, inqiiit de 
anima n. 55, in fossa terra: et in alto vastitas, et in 
ipsis visceribus ejus abstrusa profunditas. Et mox rur- 
sum eos coUocni in reeessu intimo et interno, et in ipsa 
terra operto^ et intra ipsam clauso, et inferioribus adhuc 
abyssis superstructo. 



Mi SANCTI HILARII EPISCOPI 29>- 

I iilnm spem neque ambiguam pcrreciio beniiiudinis A \i\\'\n csl : In finem pro occuUa fiUi pialmus Davld. 



exigil. Gonndontia nd id opus csl, (inn;i: opiniouis 
scilicci, cl indemulabili volnntnle : quia p)us sit con- 
lidiTc, quiim sperare. Conndendum ergo est, ne nos 
a via rccia exardescens brcvi ira Dei deperd:it. Fi- 
ilclis cnini csl qiii nil : Qui credit in me non judicabilur ^ 
%ed iramiet de morte ad vita>n (Joh, v, ^4). Dominns 
iiosier Jcsns Cbristus, qni csl bcnedictus in 8ecula 
scculorun;. Amen. 

TRACTATtJS (1) 

De liiulo ps:)lmi l!K. 

In finem (2) (a) pro occuUis filii, Psalmus DtM^- 

00 ^"''^ primum prodU ex codice Vaticano not, 

^•)i, ah annis circiter 500, scripto^ in quo post exposi- 

iwneni secundi psatmi suhjicitur, Explicil psalmus ii; 



Itaqne pcr naturnm eoriim, qu:e ct occuUa et in fiuciQ 
sunt, qnxrendn estpsnlmi intcHigcntia. 

2. Titubis index eorum quas tractantur, — Psalmus 
iiiscriptns non esl, In finctn pro occuUa /i/ii, nisi tan- 
liim in id, ul ex (juibus psitlnius ipsc coiisisteret, 
nosccrclnr. d Omiiia anicin, qiix ad tituluin ser- 
inoitis adduntur,ex qiiibus sermo sii iniiiis. lestantur. 
Non cnim cotivcnit> iit in sermnnc nliud sil, aliud ia 
tiiulo; quia lilulus velut iiidex eorum cst de quibus 
scribitur. Verbi igitur gus, quod im fine dicitur, ralio 
esi inteliigeiida. In fine esi ulira qiiod iiibil est, ia 
fine est qiiod prffisens trinpus exccdit; quia fiois ex 
oiuniitus, nmi cx fine omnia : desinuiit enim in eo 
cuncta, ei est qiioddam rei acuc, dicixve posiremum : 



Iiicipit de tilulo IX psalmi rdiciicr. NuUas falsitatis^ iB et nisi in cn loliiis univcrsitniis posiremilas crii, non 



vmtatis tiutem plurimns liahet notas. Non leves sunt 
I" Familiarcs Hilario et amicm voces^ nbsolutio, nli- 
boiiiui iniellij^enlia, eic. ; V Explicaiio verhi finis cum 
iis quw fum Prologo n, 18, tum lib, ii de Trin. n. 28» 
de eodem hnhetur consentiens ; 5" peculiaria qua*dam 
Clnisti ex viryine nativitalii cxprimendce ratio; 4" doc- 
tiina de adilu ad regnum Dei Patris per regnum Chrisli. 
Dcmum Prologo n.{7, poUicetur se insinguliis psalnns 
imcriplionum singiUnrnm causns prcestiturum^ et hoc^ 
inquit num. ^i, quia ex qiiibus rcbus psalmus consis- 
l:it oslendiiiil. tlic prassertim exsequitur quod spopondit, 
docens num. % littilum ad hoc adtcriplumf ut ex qui- 
bos psalmus ipse consislcrcl nosccreiur. Exoptandum 
esset, ut castigalius hoc opusculum una cum totius 



erit fiiiis ; quia necessc est non csse iiltimnm, quod 
ullra se hnbent aliquid postremnm. Ex qno intclli- 
gendiim quoiiesruinqiie lllnlus Inbel in fine (4), non 
prxsenlia in bis, sed ultimn conttneii. Occulta nulcm 
suni, qoa; ab^conditn et latentia suni,qu.Tquc recon- 
ditis et iiiacccssibilibus et impcrspicabilibus occulan- 
lur, in quo ei (6) lanlum qui condidcril comperta, 
aut uisi cinn aliquibus cogiiosceiida proluleriiit. Ergo 
psalmns insciibitur in finem pro occnltis. El qtiia cx 
natiira rerum qiiid inlolligenli;c in nominibus finis^ 
occuUorumqne sil, (5) el deinde (c) rcs ipsas quai in 
fine atquc occullis sint, couvenit explicari. 

5. Et de bis quidcm teslis cst nobis bcatiis Apo- 
sioliis (6) ila dicens: Prout legentespotestis intelligere 



p:ia[mi exposiiione, quam ei Hilarius suhjeciue creden- C intellectwn meum in sacramento Christi , quod atiiM 



dus esl, ad nos pervenisset, 

i. Psahhi alii (acUcs, alii captu diffieiles, — Quo- 
rinndam psalmorum absoluta iutelligeiilia csl, quo« 
runidam obsi iirior scnsus est ; diversitatem utiquc (5) 
nilTerl divcrsilns propbeliiP. Pcr multn n:imque el varia 
gcocra sermonis ad agiiiiionein Dei bominein Spiritus 
sanclus iiistituit, nunc sacramentorum occulla per 
i.atnras cl comparationem bominum comprcbendens, 
nonc fidei hiniplicilatem verbornm nhsoluiioiic com- 
noMidans, iiunc vitae ordinem pracceplorum vcr.i.ite 
confirioans, iiunc quid providendum sit ct < nvcndiiin 
pcr pcisonnm propliclic qui psalmum scribat osteii- 
di-ns : iii pcr lianc mulliplicem cl divilmn copiam doc- 
triii:i>, per quasdam parlcs et incrcniciila discendi, lo- 



tcmnoribus non est cognitum filiis hominum^ Micul 
nunc reveUttum est (Ephes. iii , 4 et 5). Et riirsuni : 
3lihi nnnimo omnium sanctorum hcec grutia data est in 
geutibus , evangdizare investigabiles divitias Christi , 
et illuminare quce sU distributio sacramenti ejus^ quod 
ahsconditum est a sceculis in Deo (Ibid. 8 et 9). Hoc 
est crgo occullum, de quo ct Dominosait: .Von e$i 
absconsum quod non cognoscatur, neque opertum quod 
non revelubitur (Matth. x , 26). Sed |isalnius oceuUa 
continet, non occultum. Bectc ita : nam consequenlia 
docent plura fuisse, iion unuui. Estenim occultuui« 
Dcuui salutis liumanic causa, non in coclcsti gloria el 
clariiate noininis sui ndfuisso, scd forinam biimani 
corporis induissc. Esl cl occullum, nnluram in co car- 



liiis intclligeniix aedificatio comparctur. Et erit iiobis nis bumnnse, non cx conimuni originis Q2 generein 
psaimus pt)situ8 in cxemplum, cujuft superscriplio dulssc,scdcxiiiiHse<7)«\Vir|iWc eiedi«!irtvln;inc{rf) 



(I) Hnnc Trncialuni et Vaiifanocodite h P, Cou- 
Biantio edittin^ ctmipmbal prdesinniissimns Cnplluli 
Vcn«tcnsis liber, imo vcro emendnt etlam, atqiio 
nliquantisperintegrnl. Ad suoerioris expositionist:al- 
ctMu ut in Vaticano : Ejcpliat Ptalmus II. Incipit de 
litulo IX. Psatmi felicitir. 

(i) Sufit)levimus ex ms. liositD vocehi /f?lt, qaam 
habtis inferiiis in exposlllotne. 

(3) Utramque. 

(a) Desideratur vox ftlii, qutr infra lexprimitnr : 
ubi semel atqtic iteruin legere csi pr9 ^cfdtu^ €nec. 

'lCrso xpv^ioiv Tov i>toO. 
f^) Aui hic aJii;uid deest, aut legciidum quod e/,- 



(\) In precedenli editiime : quotims qui tltklbt ktH 
bent in fine. Veruni quidehi est nob qnolieicumqne 
beic legi, scd quotiensquc : attanicn soleinne est dq- 
jus codicis quotiensque pro qnotie'scum&ue >Aurpare. 

(5) Edemus pro et dehide^ ve^b.i dcsidertiutur, qtis 
scntcnliam compleaiit 

(6) Additiir Patifii«. 

(7) Non babelur virgine in ms. Veron. 

fion in qno ei. 

(c) Matlemus edidimns, pt^ e!t xMnde. 

(d) Forte ex Virgine fuisseiH^w^ mWte fMMrtNtf 
iMtfiM, etc. biclib. x de Trin. n. 15, fifMicaMr ttirl-* 



203 TRACTATUS IN 

ruisKe, :il)5quc iiasccndi hiilio procrcal:ini. Esl occiil- x 
tum, iUii qiii inonuussit cx uiorte vixissc, gloriain 
iiniuoriaiiiatis cs corpore iresumcnicin. Scd iioii is 
qiiiiJcm Aiiis e^t. 

4. 0««'" fii^cn^ i\gnificeu — Fiiicm auteni, non 

vciui quciudani rcrinii occasuku , seil (lecuiTChliiiin 

iiioJdUi, co:i.uiiuu:iiioneinqiic signincai; ncqne utin 

abolitioiieui desinatur , sed ul in quenulam mnnchdi 

teniiiiiiiiii ea de quibus agiiur colloceiitiir. Quis ci-go 

hicniiis sii, (a) iiem (1) qux reruin otnnium ahsoluia 

pcrTcciio, ei quam absconsa sit, bcaiiis Apo>toIus ad 

CttHuihios ila loquitur : Qnomodo cnim in Adam om- 

nea tnoriuntwr , itc el in Chrhto omnes vivipetihtttr. 

Vn^$qui$que autem $uo ordine : primitia Chri$tu$^ 

drinde qui iuni Christi, qni in adventn eju$ eredide- 

rkitl \h)\ deinde fini$ cum tradiderit regMin/i Deopatri, fi 

eum etfacuateriX omncm priiicipatum et poiei^atem. 

OpoVht enim iltum regnare^ doncc ponat omne$ imiiit- 

co$ sii6 pedibtt$ $ui$ : Deu$ enim omnia $ubj€€it tnb pe- 

d'!hu$ e/ui. Novi$$ima inimica devieta est in eo mor$, 

Cttni terodixerit : Omnia $ubjecla $ttnt (5), abstju^ eo qtd 

$ubjecit illi omnia , tunc ipse (c) $ttbjecin$ erit Hli, qui 

iibi lubjecit oninm, u( $it Deus omnin in oihwhus. Ilic 

igiltir eSl (inis occnUis (f. pro Oi culiis vel occuliiis), 

iiuirlu runt re>urrcciio, sanctorum gloiinratio, mali- 

iiif^ diitniliautis (5) abolitio, luonis iuteriius ; cl per 

hi\t Clirisli regiium , Patris quoquc Dei ct regntim. 

VM Ciifm gcstis, posiquam Filio eruiit a Palrc uni- 

versa siiiijccia, non ut pcr sulijcctioncm regiii adi- 

iuutiu* a:ternitns (d), scd ut nos clari(ic:itos, etim- 

hiOrtall ate CDopcrlos , vi in corporis sui g!ori:i con- G 

rorhidtos (0. in rognuin ratiis indiic:it, )ain colin.- 

rfdilato 5n;i dignos, jani iii r.iuiitiaiu pairis assuinplos, 

pin bonoriim cjus gloritTqnc pnriicipcs, ut Palrl cou- 

repiiet in nobis, siti)iie Dcus omnia in omuibus, cum 

^vlijectioiiem (e) obedicnli:ii , in divin:im n:i(uram 

tutuanT. assumptionis absorhcalur inrirmitjs. ifiierna 

hic igitur |>br Filiam laus patri Deo ilebita csi, sus- 

tiblis oinnibiis (5) qui ab Adam us({ue ad iTgni 

lihpUs 03 P<^r i\d(ii\\ vixcriUt (G) , ct coilesti habitu 

i corporc (f. accorpore) iransflguraiis, el Iniquitale 

nialiliu! otitnisablata, eidinbolo in poen.nu nRterUl ignis 

addicio, et dememorin honiiuum nomine ejus exeinp- 

16; han; iu psalino occultacanknnlur, lia^c consum- 

ilaio ilhc cclehrantur. Et quia Filius HitUromm om- 



XIII PSALMUM. 2H 

niuin coiiscius csl, h:tc Mmquain jnm pcrfccla Inu- 
daotur, quia in eo, et npud euin, cl pcr euiii omiiia 
sunl : ipsi gloria in SiC ula s:rcul(trum. Anicn. 

rS.ALMlIS XIII. 

Dixit insipiei}$ in corde $uo : Non est Deu$. Corrnpti 
su/t/, et abominabilesfacti sunt involHntatibu$ {[) $Hi$ : 
non e$t qui faciat bonum , non est n$que ad unum. Do^ 
minus de ecelo prospexit super filios hominum : ut vt- 
deat $i e$t intelligens aut requirens Denm. Omnes de- 
cliuaverunt, simut inutiles facti $unt : non e$t qui faciai 
bonum^ non c$t usque ad unum. Sepuicrum paten$ est 
guttur eorum, tinguis suis dolo$e agebant, veneuum at- 
pidum $ub labii$ eorum. Quoruni o$ maledictione et 
amaritudinc plenum e$t, veloce$ pede$ eorum ad effun- 
dendum $auguiuem, Cuntriiio et infelicita$ in viis eo^ 
rum , ei viam pacis non cognoveruut : non e$t timor 
Dei anie oculos eorum. Nonne coguoscent omnes^ qui 
operantur iuiquitalem, qui devoraut piebem meam sicut 
e$cam panis? Dominum non invocaverunt : illic Irepi" 
daveruut timore , ubi non erat timor. Quoniam Deui 
in geueratione justa e$t : comHium iuopis confudisiis : 
quonium Dominus spcs cju$ est. Quis dabit cx Sion <a- 
tutare Uraelt Cum averierit Domiuu$ captivitatem ple- 
bis 1110?, exsnltabit Jacob (g), et Uvtabitur Israel, 

TRACTATUS PSALMI. 

h\ fdiiiofie Parl$ien$i anni 160.">, ex codice S, Ma- 
ximini Miciacen$i$ primum vutgaltt$ e$l hic Trttctahi$ 
priore $ua parte^ a numero videlieet primo ad terlium 
ttSque truncaiu$t in\egcr modo exhibelur ex memorato 
iodice Xaiicano , tn quo ad calcem opu$cnti $uperioris 
kubnectitur : Kxplicil dc liuilo psalini nbni. tuctpit 
psnlhius xin. Lcge reliciicr. Dixii ihsiplens In cOrdc 
s\io : Mon esi Deus , ei rdl<|ua. In inultis nos eru- 
dicns, cl«'. Verba, docirina^ iuterpreta)\di ratio Hitarii 
vnwm et genium re'do!efit. i^ Longoe qUippe vciriodi ; 
toiius psutmi argumenta per repetiXa)iA partic^Htam Ubi 
perswingendi modiis, q\ia rationeomnes Aiitgrimwsgnodi 
defmitioneslib. dcSynod. n i7, perstringnntttr, necnon 
hnr httrii. 5, in singulis voibis singUlae virtulies suiil 
ex]dicandre, el aiia quo! in notntis tmftcamas, ei con- 
feniunt qnafn mamme. Quamqttam concibnem proxime 
po$t p$atmi tectionem habitam iste ac snbseqneni Trac-' 
iaitts mdgis tapittnt qnam Yetiqtti. 

1. Vgt-bum Dd quanta reveraitia tractarl dehettl^ 



(I) Id «sf , non item, in nostro libro. 

(i) Pronomcn ei, qiiod pnrcedeiis hic intcrserchat 
olitin, respuiinus cx nosiro codicc : sic cniin sibi 
cohsiabit Hilarius, qoi eiiam alihi iia legit, libro ni- 
nimmxide Trinii. n. 8, aiqiieibidem rursus n. 56. 
Siiffrasniur ct Grxciis tcxtiis. 

(5) Sic ex noslro ins. In stipcriori cdil. damnantis. 

>tus per iuitia corporis atque animo! nostrtB nnii vixisse 
in corporc : qnia uiminim c:i^teri homfnes ex yiro et 
ffeiiiiiKi, ille ex Spiriiu s:incto vi Virgine originem 
liahuit. Vide phira loco Iniidaio de Trin. 

(n) li» cmeiidamus, cuni in exeiuplari exstet, idem 
qni rvrirn omnium t eic. 

(b) Ad lib. XI de Trin. u. i!2, qhservabimus ver- 
IfUfii mdidenmtf ab antiquioribus libris abesse juxta 
gnecuin. 



D Notaverat aulcm ad marginein Benedictiuuseditorf. 
dominantii. 

(4) Conformatos item ex nostro ilbro pt*o tohftr- 
matos, iit eiflem edltorl stiboluerat. 

(5) lii ante:i edito, suscitatis in omnibus quod aen^ 
8um iiivolvii. 

(6) Iii antcacia vixerunt. 

(e) Quomodo lib. i et U de Trinit. iii omnibus auC 
propc oiniiihiis inss. \U hic ifuoque abest : Cvm ovfem 
subjecla ci fuerint omnia. 

(d) Vid. l. XI de Trin. n. 55 et 36. 

(e) Forlc, per ^ubjectionem^ qiiae ideo obediintitg^ 
quia lunc remota oniiii. cupidiiSale , spiiilus et caro 
Deo omni obedicnlia suberuni. 

If) Hiiarius in Psal. u\, n. $, admventiombui. 
(g) llil. /celettcr Jacob ei tXMUei ivrocX. 



m SANCTl IIILAail EPISCOPI 29C 

aut audirL — Dixit iiisipiens in corde suo : Non est A non Ixlilia iii guudiis, non in choris cnnlicum ; scd 



Deus el rolii|na. Iii miillis nos crudicn.> Apostohis, 
eliam id (1) edocet cum omni rcvercniia vcrbum Dci 
cssc tractandum , diccns, Qui toqmlur , lanquam elo- 
quia Dei (l Petr. iv, M).Non enim«ccuiidumscrmonis 
nostri usum, promiscuam in liis cssc oporlct racilita- 
tem ; scd ioquentibus nobis c.i quas didicimus ct le- 
gimus, per sollicitudinem scrmocinandi lionor est 
rcddendus auctori. Ct excmplum nobis coelesiis doc- 
trincc pra?st:it liumani orficii consuciudo. Si enim 
qiiis vcrba regis interprctnns, ct prxccpta cjus in au- 
rem populi deducens, curnt diligcnter et c.iutc pcr 
offlcii rcverentiam regis saiisfaccrc dignitaii, ut cum 
lionorc ac rcligione omiiia ct relcganlur ct audian- 
tiir : quanto magis coiivenit Dei eloquia ad cognitio- 



accusatio in profanos , scd querela in contumaces , 
sed dolor iii arflicios. Ait enim, Vers. 1 : Dixil 
iusipiens in corde suo : Non est Deus. Corrupti sunt^ et 
abominabiles facti sunt in voluntatibus suis; non est qui 
faciat bonum, non est usque ad unum, et reliqua. Se- 
quilur iii line, Vers. 7 : Quis dabit ex Sion «a- 
lutare Israet ? Dum averlerit Dominus captivitatem ple- 
bis su(By Imtetur Jacob, et exsultet htaei, 

3. Mundo perdito medicus exquiritur, — Ul enim 
(/*. si quis) pestilcnlem urbein iiigrcssus , omnes 
oinnino inliabilanies morbo dissoiutos , ct fcbribus 
xsluantes , ct divcrso a*griludiiium genere confccios 
contemplaius sit , ct nulium illic medicum inveniens 
ingemiscat , et nibil auxilii , nihil remcdii adesse 



nem humanam rctractantes , dignos nos boc officio B unlis roalis doleal , et dosxvirc inagis inembrorum 



praestare? Sumus enim quoddam snncii Spirilus or- 
ganum, per quod vocis vnrietas, et doctrinas diversi- 
las audienda cst. Yigilandiim ergo et curandum est 
ut nihil humile dicamu<>, metucntes hujus scntcntiae 
legem : Maledictus omnis faciens opera Dei negligen- 
tcr (Jerem, xLViii, 10); proposilo contra prxmiocura! cl 
diligcntix eorum, qui cum rcverentia ac mclu sanctas 
Scripiuras sibi tnmquam Dei vcrba commcndcnt , et 
cum debila dignitate ca insinucnt mcniibus audicn- 
lium, Domino dicenie : Et super quem aspiciam^ nisi 
super humilem et mitem et trementem verba mea {Esai. 
G6, 2). Oportct igiiur et pra:dicantes exisiimare non 
hominibus se loqui, ct audienles scire non hominum 
sibi verba proferri, sed csse Dci voces, Dti consti- 



peslem quutidicseiitinl, sciatqiic mcdicum in longinquo 
posituro nicderi posse siadcsset; qund solum (b) su- 
pcrcst , dolore desperatioiiis cxc!ainci , diccns : Quis 
est (|ui euiii prxscntcm cfiicerct , ct saliitare ejus 
afl^errel? omnem scilicei soUicitudinein ad voia cou- 
vcrtens : pari modo Spiritus sanctus cernens (5) er- 
rorem gencris humani , ccrnens mala seculi hujus 
ingravcscentia, ct morbum immedicabili mortc gras- 
sanlcin, ubiDeus iiegniuraslulto, ubiabominandlsvo- 
luptatum fallaciis corrupti sunt cuncti, ubi nullusbo- 
num volonssit, ubi eorum gutiura iiinoceniium sinl se- 
pulcra, ubi lingua usi sinl (c) iii uflicium fraudulcntix, 
ubl venenum aspidum labiis corum verbisque suflti- 
sum sit , ubi os amaritudine ct malediciione silple- 



tula, Dei leges, ct revercniiam maxiinam utrique (2) C num , ubi velox pcdum eoruin ad effundendum san- 



officio convenire. Maximi enim periculi res est, de 
ihesauris Dei , de sncramentis rcconditis, de testa- 
mcnto xtcrno aliquid aut supcrvacuum proferre, aut 
negligcntcr audire. Consignanda sunt omnia aniiiiis, 
commendanda sensibus , quia nihil est verborurn Dei, 
quod non sit impiendum ; ct omnc quod diclum cst, 
habcl quamdam JHro cfflciendi neccssiiaicm ; quia Dei 
verba decreta sunt. 

2. Qui lectus est psalmus (a) , in (inem inscribilur. 
Si omnes ita inscribercntur, nihil esset difOcultatis ; 
cxcluderct eiiim omnem generalitas quasslionem. Sed 
cum alius aliam habeat inscripttonem, ex causis di- 
versis lantum necessc est diversitatcs inscriptioimro 
95 exstitisse. Duplex autcro in bis qui in /irresupcr- 



guincro cursus sit ; et per hxc non agnoscenlibiis 
viaro pacis , in omnibiis viias eoruin viis infelicitas 
ingravescat : ubi in Deum nulla reverentia est, ubide- 
vastaiio plebis Dci pcrsccuioribus tanquaro cibus pi- 
nis sit , et innoccntiuro mories , damna , supplicia 
riat(i) saiictns iniquorum: ubi Deus non invocatur, 
ct trcpidatur in nuUis ; creatiiram in idolis oroisao 
QGCrealorerevcrcntes : ubi Dcusin generationejusta 
desperatur babiiare , et consilium inopis confundl- 
tur , et spes patientia: et jus illuditur : bis igitur ita 
grassantibus malis et tolo orbe dominaniibus , con- 
scius Spiritus sanctus ejus qui solus opero ferre pos- 
sil , exclamat : Quisdabit ex Sion salutare Israelt 
Non cniin Moyscs dederat , non Elias , non Esaiu, 



scripii sunt intelligentiaest : aut eniin ea qux in con- ^ non Propheix(£/) ; omnia Legis operaadversus tantam 



summatione erunt continebunt , aut eoruin qu» in 
toto psalmo crunt dicta , absoluiionem psalroi finis 
impcrtiet. Sunt autem in psairoo oronia aspcra, hor- 
renda, peitxsa, blasphemiis plena, replcta sceieri- 
bus, qucrimoniis gravia. Non est confessio in Deum, 

(1) Sic in nostni legimu^ ms. Antea, inde edocet. 

(2) Lcgebatur utriusque. 

(a) IIoc concionero sonat. 

{b) Par. ex Mic. quod solum potest , dolorum de- 
speratione , etc. Concinnior visa cst lcctio ms. Yatic. 

(c) Vaiicanus codex , ubi iinguosi sunt. Ex hoc ms. 
jnox vocem aspidum restituimus. 
{i/J Yiil. itirra TracL Psal. lu, n. 20. 



morborum pestcm infirroubantur. Opus erat medlcOy 
qui una atquc eadem auxilii sui ope universa cara- 
rei, et tot nc varios in toto orlje languores, non arte, 
non opere, (quia quando opus ct ars singulis adliibita 
profuissei?) scd verbi potestate sanaret (o). Uiidc 

(5) Contuens. 

(4) Antecedens editio , fiet. 

(e) Non hic solam cxternnm doctrinae ac pnrdica- 
tionis verbi Dei graiiam ad sanandos hominum lan- 
ffuoreset morboscum Pelagio requirit Hilarius; alias 
ialsoeam a Moyse, Elia , Esaia et prophetis daiam 
negasset : sed internam vult eteam quidem au« salva 
hominis libcriatc tam cflicacitcr auiin.nc morbos cura" 



t97 TRACTAT!:S IN XIV PSALMUM. m 

rc(|iiiril Spiritfis, hunc cxspcclnt, ad ciijiis advcnium A saluinro Siincon cxspeciavii diii, cl cum In mnnibns 



febris r|uiescerct , cxci(:is (losiiicrct , pnralysis noti 
esset, mors nonoccuparel; liuiiccxspcclai, huncpro- 
clamat, hunc orat: Quis dabit ex Sionsalulare hrael? 
Sed in singulis verbis , singulae viriulcs sunt expli- 
candx. 

4. Sion ChrisU corpus. — Sion qu» sil Apostolus 
docet Gum dicit : Accedamus ad Sion montem , ad 
$mc!am Jerusalem civitatem {Hebr, xii , 2?.) ; omnes 
enlm ciirrimus apprchendere» in quo apprchcnsi su- 
mns a Clirislo (PhiL in, li), id cst , iuvcniri iii rjus 
corpore, quod ex nobis ipse pracsumpsit, in quo antc 
con>titutioncm roundi a Paire sumus clccli , in qiio 
rcconciliati cx inimicis , el acquisiti sumus cx pcrdi- 
tis , in quo Apostolus ciini dninno univcrsoriim optat 



acccpisscl, agnovii, etinlervngiUisinrnn(i:c et cuna- 
runi sordcs porndem Dcum vidil.In Inlibus et agno- 
sccnsndoravit, diccns : Nuncdimilleservumluum, Do- 
mine, secundum verbum tuum in pace : guoniam vide^ 
runi ocull mei salutare tuum, quod prmparasti in con^ 
spectuuniversorumpopulorum, lumen(c)in revelationem 
(4) gentium. Ergo boc salutare gcntium annuntiatur, 
non carnali Israel , qui (d) in nionle Dominum majes- 
tatis exspectavit, vidii,aiidivit; quiin propheiis lapi- 
davit, cccidit, secuit et occidii. Sed sermo iste omnis 
ad gcntes cst , et gentium (e) salularis est. 

6. Iia ail : Dum avertit Dominus captivilatem plebis 
suw. Cnplivitns propric gcntium csl, qui in cordc suo 
dixcrant (fj: Non est Deus; qui irepidavernnt ubi 



inteniri diccns : Fa omnia arbitror stercora, ut Chris- B non eral timor , qui spem inopis conrudcranl ct illu- 



f«m lucrifaciam et inveniar in illo ( PhiUp. iii,8). 
Ergo quia non nisi cx assumplione carnis nostrsc lii 
morbi essent nostri corporis aurerendi, et ex assump- 
lione carnis (I) salus nostra omnis in Dco cst (a), id- 
drco ita ait : Quis dabit ex Sion salutare hrael ? 

5. Saiutare nomen Christi gentibus promissi. — Sed 
in eo qnod snlulare cst , virlus esl nominis. Non nos 
aplainiis (^) nut lingimus : sed in Yetcris Testamenli 
libris salutare Dominum Deum nnslrum nuncupari 
docemur , et proprie hoc nomen per pollicilalionem 
|entibos seinper indullum esl. Aii enim Csaias : Reve- 
ItmtDominus brachium suwnsanctum inconspeclu om* 
imm gentium , et cognoscent omnes fines terrce salu- 
itreDei nostri (Esa. lii, 10). Oinnibus igilur geiitibus 



serant,quia (g) Dominus spes ojus cst; qiii in gcnera- 
tionc jusla Dominum liabitnturuni nognveranl , capti 
religi')iiibus daemonum, supersiilionibus tcinporum, 
orficils crcatursc. ilacc cnpiivitns (h) apcllilur, hoc 
serviliurn adimilur. Sed (5) Isrncl crit ille qui credil, 
Israel erit ille qui Deum ociilis cordis adspiciet : 
quia Isracl Deum videns cst , qui post caplivitalem 
aversam hoc Dei salutarc cognoscit. Lactaiur Jacoh , 
Isetalur et Israel (6) capiiviiate aversa , libertale 
concessa, Deo conteniplnio, (7) Abraham et Jacob pa- 
iribus per adoptionem rainllix nuncupaiis. In his ergo 
Ixtemur , el in his cxsultcinus, scicntes per nostram 
redemptiOMcm ob uniuspociiitchlissaluicincssein coe- 
lis guudia angcloruni (Luc. xv, 7 ) ; ct cum coelestis 



rerelalum est, etab omnibus cogniium est. Et rursus C Lciitia pro nohis sit, oportei iii Chrislo gaudia nostra 

in psalmis Spiritus Sancius cxclaniat : Cantate Do- 

mm canlieum novum quia mirabitia ffj fecit (Psal. 

xcvn, 1 et i). Oslendit (b) Dominus salutare suum^ 

ut eonspecttt gentium revetavit justitiam suam. Et 

ramuD : Annuntiate in gentibus gtoriam ejus , 

ttinomnibus populis salutare ejus (Psal. xcv, 3). Et 

rarsum : Ostende nobis^ Domine^ misericordiam tuam^ 

tt salutare tuum da nobis (Psat. i.xxxiv, 8). Cujus 

ipei desiderium Dominus (5)iii Evnngelioostendil, di- 

cei» : Multi Prophetm et justi cupierunt videre qum vos 

nietis et audire qua: auditis (Malth. xiii, 17). Iloc 



{{) Praedaram hic emendntionem liber noster 
OMtiiit. L^ebatur antea , satuiiferce omnis in Do- 
mo est : quae vel mininie sanuni cfQciebant sensum, 
Telniillum. 

(S) Optamus. 

(5) in Evangeliis. 

(4)- 



(4) Ita ex nis. veron. justa grxcum, teV «TroxaXuiffcy. D etc 



essc pcrpetiia , qui cst henedicius in sxculasxciilo- 
rum. Amen. 

68 PSALMUS XIV. 

Domine , quis habitabit in tabernacuto tuo , aul quis 
requiescet in monta sancto tuo 7 Qui ingreditur sine 
macuta , et operatur justitiam ; qui toquilur veritatem 
in corde suo , qui non egit dotum in tingua sua^ ncc /e- 
cit proximo suo nia/uiii, el opprobrium non accepit ad* 
versus proximos suos. Ad nihitum deductus est in cons' 
pectu ejus matignus : timentes autem Dominum gtori^ 

(5) Ycrba , hrael erit itie qui credil , non apparent 
innostro codice, ctymologise nominis nequaquam ap- 
tantur. 

(6) Civilate eversa. 

(i) Abraham et haac et Jacob. Ad calcein , Expii- 
cit Psatmus XIU. Incipit Psaimus XIV. Domine, quis. 



ret , quam curavit Christus varios corporum lan- 
guores. 

(a) Subnuditiir raro vcl liomo. Hinc I. 2 de Tri- 
oit. n. 23, pncdicatur Christus assumptione carnis 
tanus intema nniverscB carnis incotere;e\ \n Psal. li, n. 
15, naturam in se univers(e carnis^naturam scilicet in se to- 
tiuahumttm generis assuinpsisse, et in psal. liv, n.9,tinf- 
urniatisnostrfB caro factus. Porro ul hic, ita in Psal. 
cxLvii, n. I, Sion inierpretatur Hilarius corpus Christi. 

{b) Ex ms. Yatic. vcrbum ostendit prius omissum 
rerocamus. 

\ej^ Snperior editio, tn revelatione. 

Par. tfi moru. At Yaticanus codex m monte. 

Patrol. IX. 



Respicitur tcmpiis quo Isracliticus popiilus lei;em ac- 
cepit , non quo Dominum crucifixit. Mox expeetavit 
videlur anliquo more scriptum pro spectnvit. 

(e) Postrema editione Par. reposiium est , sata- 
tare^ renitentibus mss. Habemus in Psal. lxvi, n. 4 : 
Jesum satutarem dici , ipse iile proprietatis sermo est, 
Alibi hiijiis vocis idem usiis est. 

(f) Iia ins. Vatic. At Par. induxerant. 

(g) Apud Pskr.quia a Domino spes ejus, mox oniisso 
justa. 

(It) Olim apud Par. et iu ms. Mic. a prima mnnu , 
appeilatur , deinde peiiitur. At reciius in codem ms. 
restilutuin cst apetiitur , vcrburo R\\zk\^ ^\ft.^\i^« 



309 



SANGTI HILARII EPiSGOPl 



50» 



fical {nu. mMgniGcal). Quijurai proxiinosuo, et non A proferlur, sed omne opus ejus in prxsens est. Dciii- 



deeipU : qui pecuniam suam non dedil ad uiuram^ el 
munera iuper innocenles non accepil, Qui facit hac , 
non movebilur in neternum, 

TRAGTATUS PSALMI. 

Tractatum hunc percurrenlibus non tatis primum 
apparebat unde illum Hilario cerlo a$$ereremus, Inw 
ut ei abjudicaremu$ , muttum propendebat animui 
Et quidem $tylu$ illiu$ nonnihil ett planior quam $olel. 
Videbatur quoque invicti$$imum fidei ac veritatis 
defensorem dedecere^ mendacii officio$i fut$se pnedica' 
torem : pra!$ertim cum Auguslinus , epist, clixx, fi. 5, 
tibnm ip$iu$ ix de TriH.^ ab hujusmodi $u$picione 
vindica$$et, Totum tamen terlio ac quarto perlu$trantU' 



qiie lla incipit, Vers. 1 : Domine, qui$ habitabii 
in tabernacuto tuOf aut qui$ requiescet in monte sanrto 
tttof Oralio esi simplex (t) Doininum pt*ecamiset 
optaiilis (u) al) co noscerc, qui inores, ^ilod sludium, 
qusc voiunias sii coliabilaluri cum Deo, ci in excclsis 
ejus et coBleslibus quieturi. Nun cst enim bumitis cu- 
jusdain aniini hec mediocris operis admiscerl 
Deo {b)t niereri ejusdem domicilii coininuniouem. 
Ergo de quibus quxritur, sialim respondeiur : ui 
quia arduum est alque dilflcile lia>c obtincre, quibus 
modis id consequendum sit inieliigatur. 

2. Pra^cepta continet paucis muUa et prceclara, — 
Dicit enim ad id quod qua^situin est, Yers. 2 : Qui tK- 
gredilur $ine macuta, et operatar ju$iitiam, et c^tera 
btt$ non defueruni not<B unde illiu$ auctor inierno$cere' ^ psalmo (c) conse(|uentia (2). Talibus prsceptis forma- 



tur. Ac primo quidem occurrerunl voces ei familiare$ , 
pula sacramenlum et virtus contuenda verborum n.S, 
virlus aaerniiaiis n. 5. Deinde quod in eodem num, 5, 
habetur de Chri$ti corpore, affine e$t innumeri$ prope 
llitarii toci$ : quod vero n, i\ de fiducia $ui ct in$olenr 
tia, rur$um in P$al. lii, num. 15, detibatur, Muttaatia 
huju$modi faciliu$ est dispicientibu$ adveriere , quam 
aliis demonstrare. Itaque cum etiam ei ad$cribatur non 
sotum a Bliciacen$i codice^ $ed et a Valitano ; non e$t 
ullaratio $ati$validay ut ei ubrogetur. Neque enim mi' 
rumy quod p$almi in quo ut in exordio dicituty non pro* 
phetia est , iion obscuritas , minn$ intricata, minu$ 
ob$cura $it expositio. Neque magis est stupendum, quod 
Hitariu$ Origenem , cui cum pluribtt$ alii$ niendacinm 



tur, talibus monilis instruitur, cui ad Dcum iler cst, 
cui ad (3) sublimitatem ejus adscensus cst, cui in 
selernis ejus cst requies. Prxceptum auiem omne 
breviiate collectum est, ut memorise mandelur, ul 
haereat animo, ut foris ac domi, pu^blice privatequev 
die ac nocle ^etineatur, (4) obiemperelur, insletur. 
Est eniin hxc brcvitas locuples et inflnila , ct ex 
omnibusYeteris ad Novi Testamenli prapceptisinsiita- 
tisque deccrpia, Infanlibus, fcminis , viiis, scnibos 
aplissima. Atque oi breviialis ipsius commendabilior 
essc possii opulenlia, qiiid In singulls vcrbis sacrii-* 
nicnti sit {d) prosequimur. 70 ^on csl hic prophetia» 
nonob5curitas,non exemplmn. Vox inlefrogantis esl, 
boiiitas l^espondenlis, {e) conflrmutioaudieniis. Sed iii 



oficio$um non videbatur Hlicitum, iegen$ ac nonnum- Q his virtus est contuenda verboruin. Dislinxit enim ita. 



quam excerpen$^re non multtm di$eu$$a, in iltius abierit 
$ententiam quw suo! ipsiu$ indoli in beneficentiam pro- 
pensissimcB plurimum faveret. Sed et si mendacium offi- 
ciosum charitatis $pecie Hilario no$tro imposuil , cum 
mendacium per $e malum nullo obtentn queat approbari, 
nt oplime et fu$e Augu$tinn$ lib, contra mendaeium 
demon$travit ; mutta et pra:ctara complectitur iste Q9 
Tractetu$ad more$ optimo$$pectantia pracepta adver$u$ 
arrogantiam , usuram , de u$h muncrum et atia Hilario 
digni$$ima, In hi$ non e$t taccmlumy quod quam liberaj 
quam con$tan$ , quam, ut ita dicamus^ ^uperba adver- 
$u$ polentes ac principes iniqua jubcntcs debeat e$$e 
christiana humilitas , ut gestis ostendit , ita etium luc 
n. 12 et scriptiscommendavit. 



habiiationem in tabernacuIo,requicm in monle : et prior 
esihabiiatloin labernacuIo,posterior reqiiies in monte. 
Ut ergo habitationis ct requiei disUintia intclligatiir, 
montis ct tabcrnaculi proprietas explicanda cst. 

5. Tabernacula instituta a 3Ioyse. — El labernacula 
qnx prius fuissc legimiis, fucrunt levia , caduca, are- 
sccntia,adtcnipus cxfrondibus(5) iccia,qualia iuter- 
dum a nobis eflici solenl vit^ndi xstus c lusa, ul in- 
fra uinbram eorum ardorem solis xsiumquc tiictfius. 
Islius modi ciiiin tabemacula populo sunt pet* Moyseti 
instiiuta. Sed Iixc arcfucta sunt cl dlssolula. Erant 
enim iniaginaria , {f) el facta ad cxemplum ',6). Ait 
enim ila Deus Muysi : Vide ut facia$ omma $ecmidwm 
$peciem, quam o$tendi libi in monte {Exod, xxt, 49). 



i. Psalmi scopns. — Psalmus qui lectiis esi, inscri- jy David quoqiie lemplum xdiflcare oplans, tabernaCQ* 
h\iw psalmus David; quia pcr cum Spirilus sanctus Jum {g) cognominavit, siculi ail : Non dalfosommim 
hxc loculus cst. El reclc ila competit psalmo ; nihii oculis meis donec inveniam locum DominOt tabimaeU' 
eniin in leinpus alieruni destinatur, nihii cx occultis lum Deo Jacob {Psat. cxxxi, 4 et 5). Sed et Moyses 

(I) Deum deprecantis. 
(^) Psatmi consequentia. 
(5) Subiima. 1. sublimia. 



(a) Apiid Par. et oranti$, et mox, qui habitatnri. 8e- 
qninnir ms. Yalic. 

{b) Resiilniinus Deo, ex ms. Yaiic. in qiio deindc, 
misceri ejusdem domicitii communione; et paulo aiite, 
cnJHsdam numniisy luco, cujusdam animi. 

(r) Iia ins. Valic. cum aiiiea legeretur psahni con- 
$equcnti$. 
l4t ^po^ Par. proseqmtur, Reponimus ex ras. Ya- 



fi) Temptetnr, 
5) Texta. 
(O) Et effecta de exemplo. 

tic. proseqnimur^ cx quo superius ddjecirous veceB 
ip$ius. 

{e) Yaticanus codex , conformatio. Hujus auclori- 
taie mox substiluimus contnenda^ cum oblinuissct ^ii- 
jicienda. 

(f) Yalic. ms. et effccta de excmpto. 

Ig) Par. cognominavit fwdus. Non dabo , cl«. casti 
gatur opc ins. Yatic. 



m 



TRACTATUS IN XIV PSALMUM. 



SOi 



ei Sal.nnon tibcrnaciiluin conilidii(rt) (I), cl deinccps A pridcm per viiia Iioniinum (5) malcdlclisobnoxia csi. 



Aposioli plurima tabernacula condiderunt, ci por 
omncs orbis lcrrarum panes, (2) qux'cuinquc adiri 
possuiil (6), quin ctiani inOccani iiisulishabilaliuncs 
Dco plurima^ paravcnint. Dcqnoruin gloria lesiaiur 
Spiritus sancius : Quam mmbilia snnl labcrnacula tua^ 
Dent virtutum (3) ! concufmcit et deficit anima mea in 
atria Domini [Psat, Lxxxiii, 2 ct 5). Noii eigo ununi 
laliemacu!um, Vel pcr Moyscn rroiideiiin, vd pcr Da- 
tid ^sopialum, td perSaloinonciii oninibus liiiinanis 
dperibtts ot-ntiltlih (4), IVoplieta desideiat ; stid lihil- 
li el iutiHiiiehibilia : qiiia cisi iii orbe Ectlebia niia 
sll, tsimcn unnqudbquc urbs ccclcsiam siiain oblinel ; 
MUna ili oinnibus esl, cum taincn plurcs sinl, quia 
ttiia habclur In pluribus. 



Nam el in Ad;c opcribiis, cl iii Abel saiigniiie meruil 
oflcnsam, et sub Noc babitanlium peccalis fuil pleiia, 
et nunc quoque edita el excelsa quaiquc montiuni 
ranis, tcinplis sacrisque macuianiur. Ergo (e) non in 
bis talibus exspcciandns hicmonscsi. Scd ul cditis- 
sima; hiinii parles montes nuncupaniur, iia necesse 
cst in bis (\nx ccrleslia sunt niaxiiiia ahjiic suhliniia 
snbiiionlis iioininc oj»in:.ri. Et quid subliiniiis Chri- 
slo?qtiidve cxcoIi>ius (f) Deo noslro (/;)?Mons au- 
lcin cjus csi illud quod cx hi)niiiie corj)us assumjisii, 
ih quo nuiic habiial ct subliiiiis ei cxceUus siipcr 
omnein piincipiluin ci poleslalcin ci omne noincn. 
Supcr liunc nionlem ivdificala csl civllas, qiiic non 
poSbil abscondi : quia sicut ait Aposlolu.4 : Non est 



7i 4. Tcmptorum juyts tiabitnlio quani fetix. — B atlud fundamentum, uid Christus (I Cor, iii, li). Ergo 



Prinuis itaque et maxhniis gradiis cst ad coelcsiia ad 

Sceiidientibhs, habilare in hoc tabcrnacnlo, ct illic 

hoctihns diebusque vitani :cvi twtius agcre, ainotum 

a s^culi cuiis, et ncgotia miindi hujus relinquciitem, 

fticut pliTJs sanctornm nuinqnam a labeniaculo rc- 

cessel-unt : ul de Jesu Nave scrijUiim est : Ei Jesus 

llivenis uon cgrcdicbatur tabcrnaciilum; el Anna 

rtaphetes non disccdebat a teini^lo, jcjuniis el obse- 

CHIIbnihus scrvien>> dic ac nocte (Luc. ii, 57). Tost 

qiule in montc Domini qniesccndum cst : hinc enim 

|itt)llcisccnlibns eb itcr cst, cl non nisi (c) per hanc 

lliliitationem iter ullum csl. Ergo quxTcnduin piius 

de hibitaliokic t «bernacnli riiit ; quia c\ co in inoii- 

Mlii essct adsccn>ns, dcinde (d) habiiaiio est leinpo 



quia qui Cbristi sunt, in Cliristi corpore ante constitu- 
tionem mundi electi sunt, cl (/i) Ecclcsia corpus 
csi Christi, ci rundamentiim icdiGcationis nostno 
Christus cst, et civitas snper inontcm a^dificata : hic 
illc inons cst, in quo qu:critur quis possit csse rc- 
quiescens. In alio quidem psalmo de hoc eodem 
monte s>ic legimus : Quis adscendet montem Domini^ 
aut quis stabit in loco sancto ejus (Psat. xxiii, 5)? 
Et Esuias nobis erit tcsiis : Et erit in novissimis die" 
bus 72 maiiifestus (6) mons domus Domini, et dicetit : 
Venitey adscendamus in montem Domini, in wdem JDei 
Jacob (Esfti, ii, 2 et 5). Ei rursiim Paulus : Vos ac- 
cessistis ad Sion montenif et ad civitatem Dei viventis 
Jerusalcm ( Uebr, xii, 2i ). Si crgo rcquici nosiru: 



riiei Ivlioris. Quics verO non Inlerpellatur cxtrinse- C spcs omnis cst in Christi corpore, et cum in montc 



MS, lcd otium cstjiigC, ))crj)cluuiii, molcsiia carcns, 
fllod lii statu SUo mtlneal : c:cteriiin si inquietudo so 
miseeat, oiii ct na:uratn etnoincn atnisit. 

S. Ifons in quo quies corpus Christi. — Scd mons 
DMBhii nullus in lcrra csl : oinnis enim lerra jam 

(li Sed et Moysi et Salomonis tabernacttlum conci- 
ihised et deinceps Apottoli clc. j):tnlo aiite dc Moysis 
liliemaculis lo(}ucns : Sed hcec arefacla sunt ct dissotuta. 

ii) Qnacttm<i»€ adiri potest. 
. (d) Domine virtutum. Graxc : Kvoic twv dvva/uifwv. 
Beiiide : in atriis Domini. 

(a) Vallcanus codex. Scd ct itoijii ct Salomoni 
yinimenlnm eondidit, sed deinccps, o:nisso npostoti; 
^M voce expuiicta, legendum dcindo ptnrimi, non 
jjurima. Ml lainen immuiandum llis simiic est iilnd 
Tenulliani 1. de ^rn^script. c. i^O ; Sialiin igitur^ in- I 

£1 Apostoii primo perJudceam contestata fide in 
im C*. et ecclesiis institniis, dehinc in orbem profecti 
ttmdem doctrinam ejusdem fidci nationibus promnlga' 
vmmc, et proinde ecctesias apud unamquamiiue civita- 
ifli e&Hdidentnt^ a qnibus traducem fidei et seininn doc- 
triHW ca: ciiv exinde ecclesia: mutaaUe sunt, et quotidic 
nntuaniur ut eccle^icB fiant ; acper hoc el ipse aposto- 
licx depntantur, ut aoboles apostolicarum ecclesmrnm. 
Omne genus ai originem suam censealur necesse efil. 
Itaque tot ct tantoe ecctesice una est itia ab Apostolis 
pimi, ex qua omnes.,. Sie omnes prima et apostolica', 
im una omnes probanl nnitatem, Sic de iinit ite 
£ccle»ix* Cypn:inus : Ecciesia una est , qnce in mul- 
tTtudinem tatius incremento fecunditatis extenditur, quo- 
modo ioHs multt rodii, sed iumen unum; et epist. 5i : 
Vna ceclvtia^ uwt per totum mttndum in mHtta membra 
ditisa. 



silquiescendum , moniim non aliud possumus intel- 
ligere, quam corpus quod su^ccpit cx nobis, anie 
quod Deus erat, (i) ct in quo Dcus est et per quod 
transfiguravit (f. trjiisfigurabit ) corpus humilitatis 
noslra: courormatum corpori gloriae sua.' ; si taineii 



14) lii anteriori, ordina'.um. 
s 



(5) Sic emendat ms. nostcr, |)crinde utemendaii« 
dum ud margiiicin suspic^ibatur Cousianlius. Anlea: 
matedictionibns noxia. 

((')) Mons Domini, Sic in Crajco : ro o/>o»- K^jpiaj, 
Deinde et in cedem iiidein ut apud lxx. 

(b) Ita m^. Vat. concinnius, quam apud Pur. po- 
test^ Quin etiam ex Oceani insulis. Si cnl scrnpuliis 
hxserit an Hilarii actate in Oceani insulis ecclcsi:e 
fuerinl, ipsiiis libruindeSynodiSadeat Dritanniarum 

I episcopis una cum aliis iiiscrij)tuin. 

(c) Ut enim ait Cyprian. de unit. Eccl. Si potuit 
evadere qui extra arcam Noe fuit^ et qui extra Eccte- 
sium foiis fnerit evadit^ elc. 

^(d) Subaud. quia. 

(e) Sicms. Valin. At apud Par. »io;i in ista tibi ex- 
spectandus, elc. Ubi exspectanduSy id esl, spectandus. 
Ex pn)xiine dictis liquet lioc opus scrij)tuui cum fcr- 
verei idolorum ciilins. 

if) V. Tract. Psal. xm, n.i. 

\g) llicc verba, quidve excctnius Deo noatro^ cum 
prius dcessent, huc revocamus cx ms. Vaiic. 

(Ii) Par. Ecclesia corpus est Cliristus : repuffuan • 
libus niss. Rursum infra Tract. Psal. li, n. 4, habc- 
tur : Ecclesiu qu(c corptti est Christi. 

(i) Uicc verba, et in quo Deus est ct , apud Par. 
omissa supplemus opc ms. Vatic. 



!fC> SANXTl IllLARII hPlSCOPI SO4 

ci nns vilia corp^^ris nosiri cruci cjus confixcriiMU?, A qtiod ngil, |)cr scicnliaui Doi agaf, inlclligcns cl co-« 



Ml iu cjus co-^i^orc resurgamus. Ad illiiil cirnn po.u 
lialulnlioncui Mcclcsix* scandilur, iu iilo iii Oon i:ii 
snblimiiatc rcquioscilur, iu ilio cum Augcloru.ii < Iio- 
ris, cum vi nossimus Dci civilas, sociabimur. Quic- 
scilur aulem, quia nullus fil (a) ct iunruiilalibus 
dolor, nullus ex inopia melus; scd omuibus fir- 
milaie sua pcr virluicro xlerniialis ulenlibus, in bis 
sit cxira qusc nibil indigeanl quiesceudmn. 

6. VUia cavere^ virtutes sectari, — Ergo ad id quod 
quspsitum csl, Dominey quis habitabit in taberuaculo 
tuo (f)? respondit Spirilus sanrtus pcr Prophclam : 
Qui ingreditur sine macula, et operatur justitiam. Igi- 
tur impollutus iiigrediens, et exira omnein peccati 
labem vivens, liic essc responsus csl, cui posl baptis- 



guoscciis ({ux sii volunlascjus, arcamim sccre:i coii- 
silii cl nbscoiidili a iciuporibus s:cculi per rcvclatio- 
niMn :ic doiium Spiritus sancli intclligens, et sciens 
qii.T ratiosit a Dco carnis assumpUr, qui crucis trium- 
pbus, quac mortis potcstas, quai in virlutc rcsurrec- 
tioiiis opcralio. Ilo^c, ut idem apostolus docet, avjt- 
malis homo non percipit, qua: sunt Spiritus Dei ; stul- 
titia est eniin iUi : ncc potest intelligerej quoniam spi- 
ritaliter interrogatur. Qui autem spiritalis est^ judicat 
omnia, ipse vero a nemine judicatur (/ Cor. 11, 14 et 15). 
8. Sine fide sterilia opera, — Conscius ergo Spirilus 
sancius, ea qu:ii superiora sunt in vitae innocentia el 
in operihus justiti;c , ct geutibus ct hxreticis csse 
communia. Naimiue plures eorum ct jejuniis corpora 



mi lavacrum nulhc adba^serinl sordcs, scd sit imma- B defatigant (6), cl coiitineiiti:im patrimoniorum largi- 



cnlatus ct nilidus, silque ei nou corpu.ssiupris conta- 
minatum, non oculi speciaculis lbc:Ur.)libus sordidi, 
non mcns vino cbria, noii pecuui.-c vila aucilli. M^igoum 
esl igilur bisab^iliucrc ; scd iii nou Iiis(/'. r.ou iii his) 
stalim confccli ilineriscst rcqiiics : cocpt.i cnim in Iiis 
via cst. non poracl:i. N»m sc(|uitur : Et operatur ju- 
stitiam, Fioniim non tnm cogilaudum cst, qu im cxsc- 
qucndiim : c.i bcuevolciitia iion incuudaesi, .scd cx- 
plcnd:i. Justiii:)m ciiim vcllo, bic erii fruclus ul (ial. 
Et quidcm in bis ulilis csl ad Dominum cursus; vc- 
rum plura suut rcliqua. 

7. Kes!ai cuim, Vei.s. 5 : Qui inyreditur sine ma- 
cula, et op:'ratHr justitiani, Qni loquiiur verilatem in 
corde suo. Superiora illa, licci uiagua alquc pr;cclara 



tionc iestaiitur,et pudicitiain virginitate consummant. 
Scd quia , abuudatura b.'ccel multa isiiusniodi in ipsis 
cssciit, Domiiius:iddiscipulossicloi utusci-ti^imoi dico 
vubisy cuni vencrit filius hominiSf ptUatis inveniet fidem 
supcr terram (Luc. xviii, 8) ? Scicbat ct virginiialcm 
et C(Mitincuti:tm ct jcjuiiia cssc curaiida; ct quia bacc 
iion pronciuut (4) ad sanciitatem, nisi esplcantur in 
Chrisio , id csl , rum Christi vcritale conscntiant; ad 
id qudd siipcrius dixcial, prophcla subjecil : Kt loqui- 
tur vrritaivm in cordc suo , supcriora illa iiiiitilia de- 
moiisiraus, m<\ iii courcssionis voiitatc siiscepta siiiL 
Fa iii Iiis (juidem coiisccndcntibusad requicm monlis 
Douiiui gr:idus cclsus c>t, in innoccutia vidclicel, el in 
opcribii'<, ci iii coiifcssionc : scd licct provecli per 



sinl, solciil tamcu cum gcir.ibus cs>c commuuia, ut C P'"''*'^ simus,adhiic74 lamen (5) aliasuiit (c)reliqua. 



vilium raveant, (2) ui r:un:mi bonitaiis acquiranl. 
Scd Ii:rcauimalium, iion spirii:ilium virlus est. Apo- 
siolus ciiim et carn:ileiu liomiiicm posuil , ct anima- 
lem, ct s])iril:ilcm : carualnn, 73 hcIliKC modo di- 
vina et (3) humana ucgiigtMiicm, cujiis vita corporis 
famula sii, iicgoiiosa 1 ibo, suiiiuo, libidine. Auimalis 
aulem, qui cx judicio .«.cnsus humaiii quid dccens 
honestumque sii scnti:it, aique abomnihus viliis ani- 
mo suo auclorc sc rcrcrat, suo proprio scusu utilia 
ct hoiicsta dijudicans ; ut pccmiiam spcrnat, ul juju- 
niis p:ircus sii, ut ambitioue caroal, ut voluplalibus 
resislal, ut bouiuilc vciiciabiiis sit. Scd prscicns in 
his lautum et intcr Iiomines homini eril usus. De 
quibus ait geulium Doclor : Secundum doctrinas et 



9. Fidei veritatem ore cl opere proferre. — Solent 
cuim pliircs gloriosaiii iiiiclligeuii.c verborum spcciem 
pnrfcrrc, ct voluulatis ac judicii dccus cliam scrmo- 
num (i;) hoiicstale mcntiri ; cum dc Dco bene sen* 
ti:iut ct loquaiitur, veibisautem ac seiisui suo gestis 
atqueopcribus menti:iuiur. lii suntqui qiix loquuntur 
odcruiit , ci Iiis (ju.-c prxdicaiit ipsis rebus inimici 
sunt. Ergo ad vcrilaipn; cordis adjimxit dicens: Qui 
non egit dolum in lingua sua; ul verilalcm quam sen* 
lii, non fallat in verbis; ut Catliolicoi doctrinac pro- 
ressioiicm , ct ita seiiticndi ac pracdicandi judicium 
eii;im operaiio conseqiiatur : quia, sccunduin Apo- 
sloli tcstimonium, ui in corde crcdiiur, ita in ore con- 
fcssio fit ad salulcm (Rom. x, IG). Ergo ut sit in Dei 



prascepia hominum, quas sunt rationem quidem haben- j) requicm (d) dignus adscensus, in verborum ac lingiiae 
tia sayAentio! in supcistitione cl humilitale sensus, ad verilate vivendum est: ul pcr operatioiium fidera sen- 
non parcendum corpori non in aliquo honore, ul ad sa- sus nosiri verba iion falsa sinl. 
/Mritci/«;m r«r/.is(f:c;/oss. 11, 2"2e^ 23). Sjiiritalis autciii 10. Blendacium officiosum. -^Scd artum hoc el 

esl,cui supcriora iil:i .ul Domiiium siudia sini, et hoc pcr s;cculi iicquiiias cl vitia difficilc itcr (e) cst. Es( 



(1) Adjuugit ms. Ycrou. aut quis requiescit in 
monte sancto tuo ? 

(2) Famam bonitatis acquirunt. 
(5) Humana omnia negtigewein, 

(a) Sic ms. Vatic. reciius (|iiam ap;:d Par. cx im- 
pietate dotor, omisso deiode nuilus. 

(b) In lus. Valicano deificant. 

(c) Apud Vr. priino mcnduse adjicics ^ dciiide 



(4) .l(/ salutem, 

[b) Mta cxpressimus ex cod. nostro, et ex contexta. 
Autca alt:i. 
(G) lii anteiiori, verborum. 

alia sunt. acpoiiimiis cx ms. Vaiic. alta sunt, quainvis 
cliain lcgi queal, aliasunt, 

(d) Vatitanuscodcx po.n re<yiMcm , subjicil hu]u$. 

(e) Addiinus i/(»r cx ms. Vaiic. 



S05 



TRACTATIJS IlN XIY PSALMCJM. 



300 



eoim iir-ccssnriiim plenimqiic moiulnciiim , et non- A ptiari^icus vero lionorcm Ci rinn liiix do kc | rorcrc- 



niimiuaiu ralsiias iiiilis v.si, ciim :iut pcrcussuro dc 
Jatenle mentimur , aiit tcstiinonium pro pciiclilanlc 
fruitraninrv aut railimus dc difficullnie (uraiio:iis :c- 
groliim; ct oportet. sccundiim Apostoli doclrinam 
semiofiem nosirum salc cssc conditum {Culoss. iv, C). 
Idcirco nuiic Spiriius sanclns ralsiiaiis afrecinm incn- 
dacii conditionibus tcmperavii (a) diccns : Qui non 
egHiioUmin lingna sua^nec fecit proxinio suo mnluni, 
uicrimea inendacii in inconiinodo Inijcrclur alicno. 
11. Insoleniem inttUos aut sibi fidenlem non esse. — 
Scd licelqu» supcriusdixifinis cxplcaniur, ct inj^re- 
dialur innocens , opcreliiiqnc jnstiii.-im , vcritalem 
corde complectens, sc ipsuai iu liis qnnc loculus fue- 
rat non railcns , malum proximo non inrerens ; pcr- 



Lat, per insoleniiam opprohrii an.isii. 

iS. llumiliins non carent constQnlia, — Sed forle 
jamdigunm scqnis, si liacc iinivorsa adeptiis sil, pro- 
missiouibns Dcicredit; cumsc post innoccniiaiu, post 
bonilnlem, (5j post prudcnlix* inodnm (/),etiam liu- 
mijiialc mndcratiissit. Sed plura adliiic rcsinnl. Nain 
ut signincnvil iii eo incndncio essc pcccaium, si nlicri 
in:iliiiii incnticiitis falsitas compararet; iia iiunc ubi 
opprobria ndvcrsns proxiinos non siiincndn dccernit, 
babcndam tamen rnlionem ip.sins linmilituis :idjccit. 
Qu;i' aniom Incc ralio sii, cohscrcl iu tcrsu : Ei op- 
probritim non accvpil adversus proximos suos, Ad ni- 
hilum deductus esl in conspccin cjus maUgnus, Non 
oporlet Iiuinilit:iicm c:u*orc coM.«iatitin , ct libcrias 



fectiis Uimcn in lii; non eril. K^i adbiic aliquid in B |)ci a nobis in ca (innni fjuMibns dcbeiniis servitutc 



nobis cdoiinindiini , c.vspucndum , pci imendnm : el 

qiiid illud i^il, idcm (1) qui per snpcriorn coiiiirnint 

proplieia, subjecit diccns : Et opprobrium non accepU 

mfversuDi proximos snos. ln>olciiti;c scilicet ct nducioi 

Vilia depellit, cl communc illnd supcibi:c inalum lol- 

lii. Qiiid enim tam iimnc. lam miscrnm, (|iiniii Iiomo 

bAmiiii siiperbicns, quam dc .sc ali(piid lidcns? Nonnc 

Tidrimis plurcs pi-r opnm insolenlinm, cnm (2) ex- 

lirolinssent iuftpum cgcslalcm , amis>is oinnibns 

<?gere; cl aliorum miseriam fnsiidicntcs , rursum 

egiiissc misernnlum ? plnrcs eliniii pcr pnrsnmptiu- 

nem ?it:c din (b) iMiioceniis ad c»imina devolnlos , 

ct cum dclicla aliis 75 cxprobrnrcnt, ipsos vix ad 

PCBiiiientiai veniam perlinere? .Non csl igiiur oppro- 

liriuni adversns proximos ineundum : scd si quid in ^ 

iisiiiruriosum, si quid petulnns, si quid ncgligens, si 

<|iiid iiicontincns dcprclieudilur, sinc exprobraiionis 

smariiudine, (c)blandiuiento emcndaiionis cst corri- 

geiiduin. IIoc bumililas, (d) hoc sni per meliim diffU 

^eiiiia, qiias validissima ndncinc cuslos cst , ciirnt, ne 

sil admonilio conluniclia , ne sii cnicndalio oppro- 

brium,nc sit doctrina convieitnn. Sic fidnciam (e) 

cranlis pbarisaii Dominns in i^vnnp:«'liis dnmnavii , 

liim cum in medio consislcns iln serincciMnrclur : 

(iratias libi ago^ Dominc , qttod non sum sicnt ca^teri 

homines , adnlteri, avari , sicul et hic publicnnus, Erat 

Btttcm publicanus in secreto orans : Domine^ misereremei 

peccaivris (Luc. xvui, ii ci 15). lliiic oralioni ejiis 

Scrip.nra siibjerit, Quia niagis jusiificatus egressus 



reiiucuda cst (aL rclincndnm) , uc ad polentiiim 
inipeins lerrcaihiir, nc nd malevolorum arbilria ceda- 
miis. Interdum cuim cti.un rcgibus iniqua posccntibus 
tiirpi adulntionc rnmulnmur, ei viliis nlienis conscieu* 
\\x nnsira' inlirmitatc blniidimur. Ergo.^i jam in pro 
fcsiiouem iniqnilatis :ibrnpcrit , ut in vcrsu cxplica* 
tur : Ad nihilum deductusestin conspeclu ejus maUgnus: 
oporlct islius modi honiincm apud nos noii alicujns , 
scd nnllius cssc judicii, ut sii nobis (.i) iiullus (g) , 
aboliius, inlcreinptus. Spirilalin JQetim trnciantem, 
ci coc^lestia coutnenfcm dcccl hiiinaiuu ncquitix dc 
spiccre momentn, cl animo snblimi el cxcclso (/*) if- 
liiismodi malovolcnli.c boininem lamquam iiullus si 
opinari. 

13. Honor nulU Deum timenti dencgnndus. — Sc.d 
maguiludineni fidei nostnc niininm foric erexissc 
propbcla ndvorsus iniqnos jndic.ibitiir. Scd spccian 
diim csl (|uid seqiialur : Ad nihilnm deductus esi in 
conspeclu cjus nmtignus : limentes autem Dominum 
magnifical. I^jro ut siiie jMiisonaj exceptione 
nulliis nobis qni mnlignns esi debct csse; iU elsine 
cxccplioiic pcr^on;n oiiinis qui Dominnm limeat 
bonornndns est. Nou nos nnvent innocens paupcr , 
iioii (i) j<»jniians anus , non scrvus fidelis , non confi- 
dciis iu ccclesix habilationc percgrinns; sed omnes 
pari judicio revercnmnr, ut lalis sil in eornm qni li- 
ificnl Dominnm niagniflcnlionc humililas , qualisesse 
debct iu nibil :i slimandi> malevolis libcrlas. 

i\. Baptismo jurata conslanter tenenda, — Et quia 
e$i publicanus quam phuriiceus (Ibid. 14). Misciicor- D in legencralioiiis nosirai nativitatc in liajc (5) sacra- 
diaiu Dei peccaii confessione promcruit piiblicanus: mcnla juramus, renuntiantcs diabolo, scciilo, pecca- 



(I) Itaex ms. Ecclesi:c Veron., plane ui conjec- 
liira siia inargtnnli asseculus erat Custaniius, et pro- 
feclo rcctius qiiam in anieacta cditione : qui per su- 
periorem C4)nfirmat Vrophelam dicens : quamquam 
veremur, iie iioii genuina sit leciio. 

(a) In prinu cditione Par. ex margine huc irrep- 
serat , Origenianum : qua voce careiit mss. 

(b) lia 'cmcndanius , cuin prius lcgeretur innocen- 
ies ad omnia devoiulos. 

(c) In prima editionc Par. blandimenio inim dic- 
iionis^ dissidenttbtis niss. Paulo ante ii quid negUgens 
•'idjecimus ex Yatic. 

(d) Par. hoe tuper metum : mendose. 
e) Ita 1118. Yalic. At Par. errantis. 



(2) Exprobrent inopibus. 
(5) Posi prudentiam, 
a) r^uiltus, 
(5) Sacramento. 

(D Yaticanus codex , poti prudentiam. Mox apud 
Par. moderatum tcit. 

(g) Desiderabatur antea nti//iis, qnod ex ms. Vaiic. 
suppiemus. 

(h) Apud Par. isiiuimodi malevoleniice tamquam 
nullius opinari : qui locus resarcitur ex ms. Vatic. 

(i) Ita Vaticanus codex : cuni mcndoce ferretur 
npud Par. jefnnans sanus. 



r>07 



SANCTI IIILAHII fciPlSr.QPI 



m 



tis , cum in(errog;inlil)us rcspondcmus ; rclinendam A n^Hncra non aceepit, Scil qula siniplex donorum usus 



usque iii nnem confessionis bujus fidcm sUluit diccns: 
Qui jural proxitno suo , el non decipit, Qunmvis enim 
quis in mandatis Dci diu manserii, lamen si aliquando 
fefcllerit, jam npn manet cum fofellit, et jusiilia an- 
terior injuslilia lempore amiuilur. In Evangelio (i): 
Beaiiy qui manserinl utque in finem {Matlh. xxiv, 13). 
Idcirco apud Salomoncm omiiis iaus in exitu cnniiur: 
quia in his qux promissa sunt Deo, non est aliquando 
fallencfum (Eccli. xf, 50). 

15. Usuree iniquiias. — Sed lendit usque ad con- 
summaiioncm pcrfcclam admonilio coelestis. Num ct)i 
vitium omnc detersii, CMpiditaiem quoque (2) cjus, 
qux nimium nos delinet, pecuniae avertil diccns : Qui 
pccuniam suam non dedit ad usuram. Failax lioc bene- 



aut cx lipminis , nut etinm cx Dei reverentia vcnit ; 
ea veluit niunera , qux inicgriiniem judicii corrum- 
perent , qu» innocentis injnrium einerent , qu.i» nul* 
lum in se cliariiaiis mutuai ofncium coniincrcnt. Ul 
eniin qux Deo offerimus , Itis quidem ille non eget , 
sed per nos debitx reverentia: (4) iuiplelur ofnciQm : 
ila eam in muneribus docct observandam esse raiio- 
nem , ut ea sumantur a nobi$ , quae sinl grata et nii- 
Ha offercniibus , non qu.ii nos faciant venales , ncc 
iusidiosa iniioceDUbus sint , nec muneraniibus surop- 
tposa • officio poiius quam cupiditale sumpla, hono- 
re ingcsta (d) quam metu , charilaie niagis suscopla 
qMain l^cro. 
17. Qui facithasc, nonmovebilur in wternum. ^ 



iicium, ei huinanilas fraudulenln , damnosa hnec be- B Pcr hasc igitur est habiiaiio in labernaculo, per linec 



nevoientia docelur. Quid enim lain intolerabile, quam 
ul indigenti ita beneficium tribuas, ut magis egeat ; et 
mis^riam inppis opem lalurus accumules? Si chri- 
siianus es, (a) quid a Deo praefini cxspectas, ipsc ab 
homiuibus non beneficia (5) exspeciando, sed dam- 
na?Si cbrisiianus es, quid otiosam (6) pecuniam 
tuam in rediium coroponis, et (rairjs lui inopiam pro 
quo Ciirisius mortuus est , tbesaurum 77 ^^^^ ^^* 
cis? Si cbristianus es, non qua^ro ut largiaris, sal- 
tcm debitum sic reposce, ne spoiics; et niemenio 
eum a quo usuram repeiis, essc inopem et paupcrem, 
propier quem Cbristus inops voluit esse et paupcr. 
Itaquc sivc injuriam , sive beneficium cum pnupAsri 
praestns , Cliristo pr.Tstare te nosce ; quia propler 



requies in roonte. Restat crgo prxccptorum custodia, 
et mandaioriun opus. Condendus est psalmus in vis- 
cera, scribendus in corde, in memoria signandus, et 
hujiis nobiscum noctibus diebusque copiosae brcvitatis 
thesaurus comparandus : ut acquisila hac in viaticum 
aeterniiatis opulenlia, et liabilanles in Ecclesia, tan- 
dem in gloria corporis Christi quiescamus. 

78 rSALMUS ;.i. 
In finem (5) intellectus Davidj cum venil ad eum Doee 
idumceus , et nuntiavit Sauli , Venit Datid ad do- 
mum (e) Achimeledh 

Quid gloriaris (f) in f»m/i(ta, (g) qui potens es in tnf- 
quitate? Tota die injustitiam cogitabil (h) lingua tua : 



eum , cuni Dcus esset, indigentiam ejiis est dignatus ^ sicut (i) rasorium acutum fecisti dolum. Dilexisti 



et nomen. 

16. Blunerum usus qui licilusy qui vetitus. — Sed 
ne durus sermp adiiionilionis is(ius crcderclur , 
tamqunip si pcnitMS sub u^urarum nomine babendi 
curam rentovisset : non igitur acquirendi solIicituc|i- 
nem sustulit, quin etiam modesiiam accipiendi mu- 
neris tempcravit, dicens, ad id quod dixerat : Qui pe- 
cuniamsuam non dedit ad tisuram ; et mnnera super 
innoeenles non accepit, £st quxdain munerum consue- 
tudo, quae honorcm affcrat largienli, ita ut (c) mai^i- 
mi doloris sit oblata conlemni , quam damni dg- 
nasse quae suinpta sunl. Igifur ea munera r|ux in a(- 
tcrius operareutur injuriam inbibuit. Nam si usum 



inunerum omnino absiulisset, satis fuerat dixissc : Et J) rum. 



Utiam super benignilatem , iniquitatem (j) magis quam 
loqui asquitatem. Diapsaima. Dilexisti onmia verba 
prcscipitationis , iinguam dolosam. Propterea Dcus 
destruet le in finem , (k) eveilet te, et emigrabit te de 
tabernaculo tuo , el radicem tuam de terra viventium. 
Diapsalma. Vidcbunt justi , et timebunt ; et super eum 
ridebunt , et dicent : Ecce homo qui non posuil Deum 
adjutorem suum : sed speravit in multitudine divitiarum 
suarum, et prmaluit in vanitatesua. Ego autem sicut 
oliva fructifera in domo Dei , speravi in misericordia 
Dei in astemum , et in sceculum saculi. Confitebor tibi 
in (l) sasculum^ quia fecisti, et exspectabo nomcn 
tuum : quoniam bonum est in conspectu sanctorum (mo* 



(1) Cx codice noslro hic expunximus prtepositio- 
nein in. E^inde legimtjs : Iflt idcirco in Evangelio. 
(i) In anieriori , ei. 

(3) Expetendo. 

(4) Iia ex ms. nostro rectius, quam !a anleriori 

(a) Apud Par. quid ab eo prasmium prasmii . etc. 
Reatituimus a Deo, expuuximusf|ue prcpmmm, Vati- 
pni cpdicis aucioriiate. 

(b) Adjecimui i8x Yatic. ms. oliosam, hoc est , 
sienlem. Mox iii eodem lus. in reddiium ; et paulo 
posi. quod et t^obis^probmr l de ihesaiiro tuoVion 
thesaurum tuum, ■ ' 

(c) Apud Par. majons; non male, si suffragaren- 
tur luss. Mox lu editione prima , quam dbnahe; \n 
posirema , qaam dona donasse. Ex codice Yaticano , 
in quo corrupte , quadam itidonaue , corrigimus , 



explemur officio. Deinde, servandam. 

(5) In Verou. exemplari sic efferiur hic tiiiilus : 
In finem inleUecJLus illi D.avid, cum venit Doec Idumasus, 
ei annmtiayit $dut' et dixlL el : Venit David in domum 
J\bm\eiee'fti 

quam damm donas^e; ipaxime cum ms. Mic. praelerat, 
quam damna donasse. 

Id) Subaudi magis. 

16) Hilarius Abimelech. 

\f) Hii. gloriatur, 

(g) Hil. potens iniquitate tota dieJ 

\h) Cogitavit, 

it) Hil. novacula aeuta. 
i) Hil. super quam loqui justitiam, 

(k) Hil. evellat et emigret, 

/) Hii. teculo 



809 TRAGTATUS IBi LI PSALMUN. 

TRACTATUS PSALMI. A 

I . VfiiiS. 1 , S. Superscriptio ipsa psalmi solliciiam ex- 
peieodae iiileiligeiUiae postulat diiigentiaro. Est enim 
in exordio ejus staiim positum, In finem inUllecius, 
liam etQon aui temporisrespsalmus continere ostcn- 
lljtor , cui praescriptio tiluli in pnem est. Et cum in 
i)ne(a/. in fuiem) intelligenlia sit,non potestin eoali- 
CHJus alierius magis rei intelligentia esse quam finis. 
Fi|)is aut^m ^st, ut rrequenler oslendimus , quo con- 
duduntur oninia, cujns causa caciera sunt, ad quem 
nniTersa spei, rerum, ncgoliorum opcra fesiinant. 

8. Quid ipectei bic psalmus, — - Inieliigentia ergo 
pulnii iii eo consisiit, ob quein (a) omnia sunl, extra 
quem niliil csi. Ct quisistesit, superscripiio ipsa qim 
coniioere hisloriam existimalur oslcndit. Est cniin 
ta|is : /n (inm intelleclui iUi 79 ^^^if^» ^ttm venil g 
Dou (6) Idumeeui , et annuniiavit SauH , el dixil ei : 
Yeuil David i» domum (1) Abimelech (c). Atquc ul ab- 
solniius raiioncm superscriptionis cnnsequi possimus, 
ipse rerum geslarum ordo subdcndus est. Doec prae- 
po»iiu8 erat mulorum Saul : qiii ad Saul ait : Yidi 
fHum Jeue venientem in yoba ad {d) Abimelech filium 

Achitob. Et interrogavit (e) enm in Domino et mandu'' 

cm dedit iUi, etgladium Golits alienigena* dedil ei. Qui- 

bus audiiis, rex poteslaiem Doccsacerdotumelcivii.itis 

dedil (I lieg. xxii. 9). Oehinc Scriplura subjccit : Et 

mnmivit^ loquil, Doec Idumasui , et tctigit tacerdotes^ 

tk mufriificavit in die iUa ocloginta et quinque , omnes 

(ireiUn ephod, (f) et Noba civitatem iocerdotnm dejecit 

u ar« gladii {Ibid. 18, 10). Hxc ilaqiie oinnis 

KetlQrum fides esl : ex qua lanlnm ad psalmi lilii- q 

inin (i) praesumpium est , qiianiiim ct sacramento 

psainii, et prophelicae snlisfacerct doclrinac. Id cnim 

init|m in superscriptione est : CNiti inquit , venit 

t^Cj el annuntiavit Saut, et dixil : Quia venit David 

iidowunt Abimeiech. Et necoss.irio post r|ninquago- 

geiiinum psalmum (in qiio peccnioruiu remissio se- 

cmMkim sanclificali hiijus, ut in exordio psalmorutn 

(holog. n. iO) dociiimus, numeri viriulem coiHineiur), 



510 

psalmus iste tempore anterior , ordine posterior col- 
localur : ut id quod in finem inteUectm praescribitur , 
perfectis undique et absolutis sacramenlorum gene- 
ribus possit inielligi. 

3. Abimelech quid significct. — Abimelech, inier- 
pretatione verbi , fratris mei imperium significat. 
Quod enim nobiscum fratris mei impcrium dicimus, 
id Hcbrxi Abimeiech nuncupanl. Cum crgo Saiili di- 
citur : Veuit David in domum Abimeiech ; illi inimico 
David nunliatnr, quod domum ingressus sil fra- 
tris iinperii. Domus autem imperii frntris qux sit , 
Petrus apostolns docet, dicens: Et vo$ quaii tapides 
vivi asdificamini (g) domm spiritatis ad sacerdo- 
tium sanctum (1 Petr. ii, 5). Et infra : Vos autem genus 
electum , regale sacerdotium , Qenus sanctum , plebs ad 
possidendum (idicf. r«).lnhanc igilnr spiritalem domum 
acdincandiin rognlogOgeiins sumus,sipcrspirilalem 
corporum a^dilicntioncin conformcs Dco facti , geiius 
perfici rcgale mcreamur. Ilaiic crgo Abinieleoh do- 
mum, id est, doinuin rralcrni regni David ille verus, 
sanctns, rox, ju.stus, oriens ingressns csl; fnctu<i 
scilicetnoslri corpori hoino. Quxdomiis fratornum (3) 
ei rcgnuni cst : quia in ojiisdcm corporis gloria 
cohaercdes sumus rcgni ojds, ipso dicente : Venite^ /»(?- 
nedicti patris mei^ possidete prceparatum vobis reguum 
a conslitutione mundi (Matih. xxv, 54). Quod aniem 
frntres eius sinl , quorum domum rcgi:)m fiicrit in 
grcssus , pcr proplieiam leslnlur in psnlmo dicciis : 
Annuntiabo nomen tunm fralribus meis, in viedia eccle- 
sia laudabo te (PsaL xxi, 25). Concossa orgo so- 
cundum pr.Tcodrntcm psjlnniin pcooatoium roiuis- 
sione, Yeibuin caro faclnm hnbilnt iu nobis , qui cl 
fratres, el domns spiritniis, ci rognle goiius siimus. 

4. Quisprodat m^r^ssttni.— Populus nutem impius pt 
parrioidnlis ct prodilor, qui in Docc (/i) persona (\) 
signincatur, rcgi siio inimicus scilicot Dnvid, prodit 
quod in domo Abimelech sit. Ei hoc fit, cum Pilnlo 
trnditur, cum homo crucifigeiidus ofTertur, puin ro- 
pudiato rege regcm suum Ca^.sarcm (i\ coniiioiur 



(I) Ileic P. Cousianlio fuciim feoit anonymiis auc- 
lorfireviarii iii Psnherium. Nam dum isie sorihii in 
l^allorium hibrnicum crrorem faoilius irrepsisse 
prnpti^T dupliois churacieris D et 3 simililudincm , se 
liilerarum hebraicarum imperitissimuiu prodil. Elc- 

(a) Sola edilio Pnr, de quo omnia. j) 

[b) Sic mss. consinnicr juxln grsectim , non Doech 
m in exciisis, aut ul in vulgata Doeg. 

{c) (.ips. et Par. hicet deiuCApsconsianter juxla Yiil- 
gniam, Achimelech.9t\c ct bnhelPsalleriuui hehraicuin, 
in quod, iufpiil apiid Ilieronymum aurtorCoiniiicniarii 
jn Psalmos, eo facilius oliropsil crror, qiiod liilerai 
belh 3 ct caph 3 apud Hebnios modioo apioc «lislin- 
guaniur. At Bad. Er. ci mss. ciiin laiidnlo nuclore 
iiecnon Augusiino juxta LXX pr.ijforunt, Abimelech : 
de cujus diclionis inyslorio iiisc disserii Augustiuus 
in huiio I^salm. n. 5. 

(d) Monepl Aiigiistiniis ac vnlgntus Ilicronymus in 
lioc libri Rogum ioco scripluin esbC Achimeiech. Al 
noslri mss. clinm hic sihi consunil, consciiti»iiie odi- 
lionc novissiina Iiiierpreuim LXX ad plurcs mss. 
exarin , in qiia hic quoquc legere cst Ik^iiiOix « "^n 



nim in hcbraico textu vox Achimclech exarala csi , 
quno. netiiiqunm pcr 2 sed per n cire