See other formats

Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis, commoda, oeconomica ..."

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



th;s voLaME 
DOES NOT c;Ra;L^TE 

OUTSIDE m LiDJAfW 



PATROLOGI.E 

CURSUS COMPLETUS 

SITB 

BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, DNIFORMIS, COMHODA, ORGONOMICA, 

OMNM SS. PATRDM , DOIITORII SWTOMMQDE 

EWSUSTIIIORDM 

qui ab mvo apostouco ad usquc mnocenhi ih tempora 

floruerunt; 

RECDSIO CHRONOLOGICA OMNICH QVJE 
EXSTITERE MONDMENTORDM CATHOLICiE TRADITIONIS PER DDODECIM 

PRIORA ECCLESI^ SiGCDLA , 

JUXTA EDITIO!<IES ACCIJRATISSIIIAS, INTER SE CUMQOE HONNULLIS CODICIBUS NANUSCRIPTIS C0LLAT4S, PERQUAII 

DILICENTBR CASTIGATA ; 

DISSRRTATI0NIBU8, COMIIENTARIIS LECTIOailBUSQUB V4RIANT1BUS CONTINBNTER ILLUSTAATA ; 

OMMOUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITI0NE8 QOiB TRIBU8 NOVISSIMIS SiECUMS DEBENTUR ABS0LUTA8 

DETECTI8, AUCTA ; ' 

INDICIBUS PARTICULARIDUS ANALTTICIS, SINCULOS 8IVE TOMOS, SIVE AUCTORBS ALICUJUS MOMENTI 

8UB8EQUENTIBU8, DONATA ; 

CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON BT TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPKRIOKEM 

DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUB MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ; ' 

OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRTPHIS, ALIQUA VRRO AUCTORITATE IN OBDIHE AD TRADITIONEM 

ECCLE8IA8TICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; 

DUOBUS IND1CIBU8 GENRRALIBU8 LOCUPLETATA : ALTERO 8CILICET HERU.M, QOO CONSULTO, QUIDQUID 
UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET TMBMA 8CRIP8RBIT UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO 

SCRIPTURiE SACRiE , ex quo lectori comperirr sit obvium quinam patres et in 

QUIBUS OPBRUM SUORUM L0C1S 8mGUL06 6INGUL0RUM LIBRORUM 8CRIPTURiB 

TEXTU8 COMMENTATI SIIIT. 

EDITIO ACCURATISSIMA,C«TERISQUR OMNIBUS FACILBANTEP0NE1IDA,8I PERPENDANTUR : CHARACTERUM NITIDITA8, 

CIIART.C QUALITA8 , INTEGRITAS TEXTU8 » PERFBCTIO CORRECTIONIS, OPERUM BECUSORUM TUM VARIETAS 

TUM NUMERU8, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIRIQUE IN TOTO 0PERI8 DECUR8U CONSTANTER 

SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRiESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA. METHODICA ET CHRONOLOGICA, 

SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM • PRIMUM 

AUTEM IM NOSTRA BIBI.IOTHECA , BX OPEBIBUS .AD OMNKS iETATES , LQC08, LINGUA8 

rORMASQUB PERTIHEMTIBUSy COADUNATORUM. 

SERIES PRIM A , 

m aVK PnODEUNT PATPES, DOCTOBKS SCniPTOItlvSQUK ETCLESIiE UTINiB . 

A TCRTULLIANO AO CnEGOniUU UAGNUU. 

ACCURANTE J.-P. MIGNE, ^Drftittm dTOtn^Vl^tOtttnt.tN SINGULOS SCIENTI^ 

ECCLESIAsiic^ KAMOS liDI TORE. 



PATROLOfilili; TOAiUS X. 

S. HILARll TOHUg PosTEBion, 

QfflC» 

PARISIIS, EXCUDERAT VRAYET, 

IN rU mCTA D'AHBOISE, PK^S LA BAnnigRE D'EKFEB, 

OD PETIT-HONTROUGE. 

1845, 






c 



^. 






• • • 

• • • 

• -• •- 



« • 



SARfCTI 



HILARII 



pimms EPiscopi 

OPERA OMNIA, 



JUXTA EDinONEM MONACHORUM ORDimS 



SANCTI BENEDICTI 



E CONGREGATIONE S. MAlJRl 



£T OMNES AUAS INTER SE GOLLATAS, 

REPRODUCTA, BHENDATA, SINOULAtllTER AUCTA. 



-Vg»-' 



TOMUS n ET ULTIMfJS. 

«•©» 



^•^»»< •• •■•• • %"%>*• ••^ 

«," •••• J»»»0- - - J--^.- 



:-• 



4 •• 
• • 



w ••••^^ J " ^- * • • - 



PARISIIS, EXCODEBAT VRAYET, 

m VU DICTA DAHBOISE, PKES LA BARRIERE D'ENF£R, 

OD PETIT-HORTROUGR. 



ELENCHUS 



OPERUM QUiE IN HOC VOLUMINE CONTINENTUR 



De Trinitate libri duodecim. 

Liber de Synodis seu Fide Orientaliam. 

Apologetica ad reprehensores libri de Synodis responsa. 

Hilarii epistola ad Abram fllim saam. 

Hymnas eidem ab eodem missas. 

Gensura alterias hymni Hilario perperam tribati. 

Libri doo ad Gonstantium Aagostum. 

Liber contra Gonstantiam. 

Liber contra Arianos vel Anxentfam. 

Qoindecim Fragmenta ex Opere Historieo. 

Fragmenta ex aliis S. Hilarii operibos. 

S. Hilarii Epistola sea tibellos com priebtioae et dissertationibos. 

Sermo B. Hilarii de dedicatione ecclesi». 

Liber de Filii et Patris UnitaCe. 

Liber de Essentia Patris et Filii. 

Nicolai Fabri in Fragmenla Hilarii pra^fatio. 

Index rerom et sententiarum. 

Index Glossarnm. 



coi. 



9 
Ml 
546 

&51 
553 
Ibid. 
571 
605 
619 
725 
727 
877 
883 
887 
Ibid. 
915 
lOU 



... 



:••: 



• • • 

•• • 



. • 



•• 



• • • •••••• 

• • ••• ••• '•• • , ., 



• • 



. • 
• • 






••• 



• . 



•-• 






• b 



IN LIBROS DE TRINITATE 

PRiGFATIO. 



I. Ui libri Athanoiio adscripti, Quantam Hilario 
Umdempepererint, — Temporisdispendium facercmo- 
ritojiidicarelur,quiin his libris auclori suo vindican- 
dis illud consumerel. Qiiamvis enim eos Alhana^io 
adscriplos quoudam videriot Philippus bonx Spei 
Abbas et Joannes quiilam ipsius ajqualis et amicus, 
illostamen ab Hilario profectos esseex casiigatiori- 
hus mcmbranis postmoduni agnovcninl. Qua etiam 
iii rc tanlo consensu sibi concinit priscoruin tein- 
porum omnis xlas, nt niliii cerliiis, nihil exptora- 
tius .\ inajoiibus acceperiinus. Propter hos prasscr- 
liin libros eam Uilarius apud omncs cum Latinos 
tum Grxcos promernit scienliai, fideiy ct eloqucn- 
tix laudem, ut, qiiod valderarum, etiam ab adver- 
sariis ejiis iidem libri sunimopere fuerint commen- 
dati. S:c enimex vuigi faina tcstatum reliquii So- 
zomenns lib. iii, c:ip. 14 : Hilarii autetn libros de /1- 
dey eiiam ab iis qui contrariam tuebanlur catholicw 
fidei opinionem^ admodum commendatoi eue prwdi^ 

' cant. 

II. Non una ratione ab antiqui$ inscribuntur. — Non 
ila conslans est veterum in iis inscribeiidis consen- 
sio. Ilieronymus de Script. eccl. in Marcelio ei Hi- 
lario, vetus Codex canonum Eccle^ix Romanae c. 
41, et Ado Yiennensis in Chroiiicoeos conlra Aria- 
nos inscribunt. Cosdem de fide appellani alii longe 
plures numero, et auctoriiaie non inferiores. Quos 
inier praecipuisunt [\ufiiiiis lib. i hist.cap. 31 ; Cas- 
siunus lib. vii de Inc. c. 24; Leo Papa epist. alias 
07, c. 3, Paires concilii Chalcedonensis Aci. 2, p. 
357 ;Theodoretus Dial. ii, p. 106; Leontius Byzant. 
lib. I contra Nestorium et Eulych. ubi Hilarium ut 
ex Nicxnae synodi Patribiis unum falso commendat. 
Nequc alio eos titiilo laudnnt Alcuinus contra Feli- 
ccm lib. IV ; Ralramnus Corb. Spicil. t. vn, p. 335, 
Joanncs Diaconus commentario nondum vulgato in 
Pealateuchum,et Hincmiirus de Pracdestin. cap. 25. 
Quibiis aperte sufifragatur Oratio oliui inter sacro- 
sancta Missse sacrificia in Nataii S. Ililaiii legi soli- 
la, in qua habetnr: Deus^ qui infusus corde beali 
Hilarii antistitis^ quasi de tuo templo, fidei responsa 
dedisti, elc.Quoetiam alhidere videlur et benedictio 
in perantiquo Poniificali Ecclesiae Ebroicensis ad 
kal. Nov. in Natali S. Hilarii prxnotala : Sif apu(< 
te pro nobis exorator, qni tunc contra hwreticos pro te 
adstitii asserlor : ul te retribuente populus crescat in- 
numerus, quod sudavit IN fide sacerdos, etc. At apud 
Cassiudorum lib. i Instit. c. i6, de Trinitate in- 
scriptns eos videre esl, consentiente Fortunaio lib. i 
\iix S. Ililarii, juxia quos a Philippo abbate de fide 
sanctissimw Trinitatis nppellantur. Libros eosdem 
laudat Augusiinus epist. clxxx, n. 3, et lib. vi de 

Patrol. X. 



A Trinit. cap. iO, sed a titulo indicando utrobique abs- 
tinet. Eos quoque ab Ambrosio tritos fuisse pcr- 
siiademur vel cx primis ip^ius deFide libris, in qui- 
bus plura ad horum Hilarii librorum imilationem ex- 
pressa ideniidem adveriimiis. Quamvis enim ea in 
proprium styluin converterit , adhuc tamen apparet 
unde delibata sint. A( cum pro inore ne eum qui- 
dem nominet, e cujus lucubraiionibus profecit, ni- 
hil ab eo habemus, unde iiobis constet quod qux- 
ritur. Nisi forte dicainus eum etiam suum de fide 
litulnm ab Hilario assumpsissc. Quamquam hunc 
ipsi quodam modo pr.escripsisse videtur iuiperator 
Gratianus. 

III. In hoc non magis consentiunt mss. — Neque cx 
anliquis exemplaribus quidqnam niagis certi sla- 

B tui queat. Iii vctustioribus si quidem desideraiur 
inscriptio, quae in aliis de Fide, in aliis de Trinitate^ 
iii Viiidocinensi de fide sanctte Trinitatis adversus 
Arianos, qiiibus in Remigiano addiiur, vet coeteros 
hcereticos, in Telleriaoo autem de Trinitate conira 
omnes haereses pr^uotaiur. Sed insignis prje cafieris 
in Corbeiensi aiquc aitero e Sorbonicis ha;c habeiur 
cpigraphe : Hic insunt libri Hilarii episcopi numero 
xii, quos in exsUio conscripsit^ missus (scii.t/texsi/mm) 
ab hcereticii Arianis propter deiiaiis unitatem Domini 
Jesu CMristi cum Patre, Beatisiime presbyter Barba* 
rio in Christo Jesu Domino nostro utere felix cum om- 
nibus tuis, FideSy speiy charitas maneat in cordibus hos' 
tris. Eamdem, paticis niutaiis, inscriptionem pra; se 
fertPratellcnsiscodex, in eoquepro, felix cum om" 

G fubus tuiiy legeie est, fetix curationibus tuis, Nonnul- 
lam in expendeiido litulo opcram ponimus, dc in- 
scriptione ipsa noii tani solliciti, quam ut inde con- 
silium auctoris exploraium habeatur. 

IV. Illoi DE FiDE inscribere licet. — Etsi non appa- 
rei prima frontecur hoc opus deFide inscriptum sit; 
si tamen propius inspiciatur toiius operis rntio, non 
displicebit titulus salis congrueiis cum iis libris, in 
quibus Filii et Patris consubst:intialitas, prapcipuum 
fidei nostrae caput ac fundamentum , ubique propu- 
gnatur; quique ad hoc maxime sunt suscepti, ut ea 
fides, in qua renali sumus, illaesa el integra teneretur. 
Neque sane probabilc videtur, tot lamque divcrsos 
scriptorcs grxcos ac laiinos in eamdein iiiscripiio- 
nem conspirare p(»tuisse, nisi ab ipsoinei auctore 

]) instiluia esset. Conjecturse huic plurimum favet quod 
lib. I, n. Idy Hilaiius ipse testatur se ad bos libros 
scribendos animum appulisse, ut eos compesceret , 
qui evangeliccB fidei corrumpunt sacramentum, Imo 
num. 34, totius operis sui siudium in insinuanda wa- 
xima et gravissima totius Jidei intelligentia poneiidiim 
esse declarat. Unde lib. x^ num.5, totius fideidemom^ 



^ 



H . IN LIBROS DE TRINITATE H 

Irattonem vocnt, quidquid eo usque disseruit. Quid A bus eorum agnithf legis et prophetarnm aique evanffeli- 
vero sibi velit evatigelica! fidei $acramenlumt cap. 13 
in MiiUli., n. 6, explicnl liis verbis: Quamqnam ad 
fidei sacramentum, id est, ad Palris et Filii et Spiri- 



tus sancti unilatem^ etc. ubi fidei sacramentum idein 
sibi essc significat, qiiod Trinitalis mysterium, Mitli* 
nius inierim singnlare in iis lit)ris haberi prnlroci- 
nium fidei. Eo namque stalim perducitur liber pri- 
rous, ut in Dei^rcbus uoii buinano sensui, sed Det ip- 
sius de se lesiimoniU credcndum esse quisque pcr- 
suadeaiur. Tum liber tertius in id unum nili videtur, 
ut ad capiendas res divinas hominem infirmilatis 
sux convincat, docealque nutium ei essc nisi in fide 
praBsidium. Quod quidem rursuni quarto, quinto, aliis- 
quelibris s.-cpenumero incutcatur. 



corum lestitnoniorum responsionibus eorum vesnnain 
doctrinam destrueretf et fidetn Ecclesiw firmius robo- 
raret. 

V)I. Ut efficacius confutentur , sitnul refellitur Sa- 
bellitts, — Non minori quidein connlu ndversus Sa- 
bellii, qiiam ndversus Arii coinmciita videiur con- 
tcndcre : sed boc taiilum agii, ut Ariaiios eiricacids 
COiifignl, quos, ut ipse nolat lib. x, nuin. 5, validis' 
simis licet rationum momentis conierere fruslra co- 
naretur, quam diu in se vel levissiinam rcliuqueret 
Sabellianae labis suspicioncm. Sub specula enim, in- 
quit, otnnium hcereticorum ad occasiones sitigulorum 
verborum in os meutn pendentium loquor. Scd penden- 
tibus ticet iia omnein de se deiratiendi occasionein 



V. Quoniodosint contra omnes hosreses. — Hinc non B se sustulisse confidit, ut lib. x, n. 5, dicere noii ti- 



immerito cotxtra omties hcereses dicii fuerint, in qui- 
bus non modo omniuin generatim baireseon caput 
ac principiuin , quo cuique fidem iiiira sensus sui 
fiiies concludere, et ad placiia propria Scripturas dc- 
lorqucrc pcrmitiunt, possim profligalur atquc retun- 
ditur ; sed et Arii, Pholini, veterumque hsereiicorum 
Hebionis, Valentini, Manichsei, Hieraca^, Sabcllii jam 
lum propagat» confulantur btaspbemi%; iino eliani 
prsevertunturnondum excitatse Apollinarii, Macedonii, 
Nestorii, Eutycholis, Sacrainentariorum, elc. Dein- 
de cum Athanasius cpist.ad Epictetum Synodiim Ni- 
ca^nam vocel T/)07ratov oyo-av Trao-jjc aepgasw^, cumque 
hujus Synodi Symbolum contra omnes hosreses in- 
scriptum in veieribus exemplaribus legere sit;eO' 



ineal : Nam quoque nunc secutidum sancti Spiritus 
donum temperaviitius totius fidei demonstratiotiem , ut 
ne quid ementiri saitem adversum nos criminis pos^ 
sent. 

YIII. Libri scripti ron(ra Arianos , contra Arianos 
non sunt intcripti, — Quamvis autem totuin tioc opus 
coiilra Ariiinos scriptum ultro coiicedamus, segre la- 
men dabimus inscriptum contra Arianos. Quis eniin 
crednt llilarium, qiii ab Arianis ex iiomine designan- 
disde indu-tria abstinet, illud in ipsa libroruin fronle 
inscripsisse? Vixenim bis Arii, seiiiel Ariomanilnriim 
vocabulum lib. vi, ex ipsius calamo excidil : alias 
vcro prorsus parcit sectae ntmiini. Ilaic modo (Lt6. 
VII, n. 5) not;a hceresis, modo (Ibid. n. G) novella 



dcm prope jure hi fldei ejusdem viiidices tibri titu- G nunc hwresisy nunc {Lib. xii, n. 17) nostri temporis 



lo eodem insigniri merueruat. 

VI. //1 Arianos potissitnum intenti $unt, — Falen- 
dum tamen est eos poiissiinum conlra Arianam 
seetam fuisse conscriptos. Consilium suum declarat 
Hitarius ipse iib. i, num. 17, ubi de Arianis, quo- 
rum nomini parcere solet, sermone liabito stutim 
subjicit : Ilorum igitur furori respondere atiimus exar- 
sit. Neque lllud tibri scptimi exordium, Septiitius hic 
nobis adversum novie hmeseos vesanam temeritatem 
liber scribitttr^ atiud sibi vnlt, nisi iit indicet in unam 
Arianam hu^rcsim hacteuus dispuiatum essc. Ac ne 
superfluis probationibus diutius immoremur, suffi' 
ciatillud lib. x, num. 8, ubi llilarius ad fiiiem bujus 
operis licet vergens, ciiin unis tnmen iisdeini|ue hae^ 



infidelltas appellatur. Hujiis vero auclores similiter 
tcciis verbis vocitari audias, aut tion veri Dei prwdi- 
catores, aut {Lib. ii, n. 4) aliquos nunc hujus tempotis 
pracdicalores^ aul (Lib. vii, n. 6) prwsenles ha^reticos^ 
t^ui {lbidem)dissimilem Patri Filium prcedicantes, aut 
{Lib. XI, n. 4) noi;i Christi prmdicatores , vel eiiaui 
(Lt6. I, n. 26) creaturce prxdicatores ; nusquam 
Arianos. 

IX. HHarius moderationem suam his libris patefecit, 
— Sicut cum solerter cavit, ne favere Sabetlio vi- 
dereiur, ogregium dedit prudentiae specimen ; ita liac 
ageiidi rntione singularein palefecii animi modera- 
lioneiii. Qiiam quidein longe clarius lestatnm facit, 
cum toiis illis libris prnvam Aiiinoruni doclrinain 



reticis, quorum stuHissitnis professionibus hiic usque* ^ c«invellere conlenius, in nullum nominaliiiiiiivehitur. 



respondiTil. sese rem habuisse lestificaiur. Non enim 
obscurum est quas vocel slultissimas profe^siones, 
cnin Arii ac socioriiin ojus cpisiolam nd Aiexandrum 
niissam, in qua perfidiain suain coiisignarant, lihris 
qunrlo ci sexlo lolain describat, el iii cn refeltenda 
tum in iisdein libris tuin in sequciiiibus lolus occu- 
peliir. Quo spoclal illa tiluli pars, quam prai sc fert 
excmplar Vindocin»^iise: In hoc codice B. Hilarii 
quartns in ordiiie liber manifesliasime ha^reticorum pan- 
dii fallacem doclrinnm, Idem ipsam illam perfiduv eo- 
rum expositionem, quibus Ecclesio! fidcm nitebantur 
infirmarif ex eorum Ubris delatam prcefatus Docior in 
8U0 inseruit volumine : scilicet ut callidis propositioni' 



Alicubi enimatidies mnla deflentem, qiiibus luin nii- 
sere pcr eos affiictabatur Ecclesia : at vcl uiiius eo- 
rum, per quos illa taui iiijustc paiiebalur, noiucn 
prodenicin fruslra cxspectiris. Seiiict lib. x, imidit 
inciilio exsilii siii ; sed injuriui sibi illaire velul iin- 
fnenior, quaTil poiius uiidc de eo gratntelur, quam 
uiide qucratur. Nequc cuiquam vidcri debet liuic nio- 
deralioiiis propiisito adversari, quod Arianam liaTC- 
-siin iioii novellam modo, sed ci fureutem ct imphim 
frequcns cognomiiict. Ceriis cniin notis indi( aiula 
erat, cojus noincn proprium taecbalur. Vulgo autem 
fureittem illain cognoiniiiabant, cum ncfaria illius in< 
dolc conveniente nominis rationc. Ut euim ait Gie-i 



!- 



PRJIFATIO. 



U 



gorius Nazianz. Or. XXI, n. 3, 'A/zsro» ttq; /jtaviac sttw- A rilus sancti divinilate. Hic non videnlur lacenda. 



vvcxo; : nc rursutn Or. xxis, n. 4, hanc scclam vocat 
TTiv 'Ajoetou xo^uc 3voua70*tTav aaviav, hoC CSf, a (u- 
rore recte cognomiwiinm. Quidni eliain tmpm a lem- 
pi^rintcdicla sil, qusDa dileclo Filio Pairem optimnm 
scpnrabal? Denique nilarius ipse sibi conscius quam 
m KJerate iis libris ac loio exsilii sni tcmpore se gcs 
sisset, ubi ndversus G<mstanlium scribendi quadam 
neccssitale sc constriclum vidit, iiberc contestalus 
csl nihil a se hnctcnus in lempora maledictum, nihil 
in enm, qute tum $e Christi Ecclesiam menliebatur,,. 
[amoiium ae dignum impietate ipsorum 8cripsis$e aut 
lorutum esse [Lib, in Const. num, ^). Non igilur sine 
causa crediderimns eum, qni ita affccliis erat, lucu* 
brationes stias contra Arianos miniine inscripsissc. 



qux &d dicli lil)ri xii argumcnlum in primo soribil, 
he nimirum vitiosas el irreligiosas de Spirilu saixto 
prxdic itiones ad hoc amovisse, ut illmum atque m- 
contaminatum regenerantis trinitatis $acramentum i«- 
tra definitiouem salntarem apostolica atque evangelica 
auclorilas contineret; neque jam per sensus humani 
seulentiam Spirituni Dei inter creaturas qnisquam au- 
deret referre, qucm ad immortalitntis pignus et ad di- 
vinw naturoi consortium $umeremu$ {Lib. i, /i. 36). I'^x 
his ctiiin palam fit, eum hisce libris regeneranti$ Tri- 
nitatis $acramentum defendere voluisse, ut nihil de 
totiu$ fidii (in baplismo suscepl.r) absolutione dee$$et. 
XII. Spiritum sanctum Deum non nominari perpe* 
ram notatErasmu$. — Erasmo hic non succensere vix 



H. /n»crif;/io i)E Trinitate retiht^nda.— Minuscon- ^ suslinemus, de docio pricsule noslro, et anliquis 



stat an non de fide eas nuncuparii. At inscripiioni 
huic quamvis, ut siiperius nstensum est, mulia fa- 
veai-.t, iisque accedat exemphim Ambrosii, qui libDS 
a se coiitra Arinnain sectam scriplos de fide coinpel- 
lavit; cum tamcn non vera sii, uU\ quaieniis fidei 
nomine Trinitniis niysicrium significatur , nulla 
succurrit ratio satis gravis, ut antiquum el a inullls 
jnmssecnlisrcceptum de Trlnitate tilnlum immulemus: 
hr.ic prnpsertim sulTraganle Forlunato, cnjus aucto- 
riias eo pluris omnibus facienda , qiio ipsummet Hi- 
larii auiographum vidisse poiiiii. Si eiiiiii illius xtaie 
pii prxsulis ad Abram eplslola Pictavis tenebatur pro 
munere con$ervata, quanlo magis iii-ignes illi libri? 
Tiiulum etimdem connrmant liiurgicx preces in an- 



Palribus in proofatione sua perinde scriptitanti, ac si 
Spiritus sancti diviiiitatem asserere formidassent. 
IIos quidem Spirilus sancii cultores facit, sed \U nt 
simul in animum inducal aut eos coluisse quem non 
ccrto cognosctTcnt Deum, aui non ausos csse ore vel 
scriptis cunnicri quod animo crederent. Neque no- 
vu! suiit Erasmi arguiix. Longe ante illum Gregorio 
Nazianzeno lcsie Or. xxxvii, num. 52, objecerant 
Piieuinuiomachi, nusquam se in Scripturis reperire 
DtM nomen Spirilui sancto adscripluin. Et Basilium 
quidein laudal idem prae^ul Or. xx, n. 100, qnod eo- 
rum dispuialioni iio>i niliil cedens, quos benigne ad 
veriiaiem rcducere pcioptabai, in libris de Spiritu 
sancio ab ea voco, n qua abliorrcbanl, pro lempore 



nua B. Ililarii solemnilate legi coiisuet:e, quae etiain- Q consideraiissimc abstinuerit, dum interiin in alii$ 



niim tii duobus Eciiesix S. G.itiani Turonensis codi- 
cibus ab annis saltcm 800 exaratis asservantur : in 
ono quidem ad primam novembris diem, in altero 
aiitem ad decimam teniam jnnuarii. Sic porro ha- 
beiit : Deus, qui venerabilem B. Hilarii con[es$ori$ tui 
atque pontificis festivitntem sotemniter rccurrentem po- 
pnlo tuo dedica$tiy cujus lingua in sa;culo pro SANCTiC 
TniNiTATiS asquatilate sic tonuit^ ut mnndi hujus priU' 
cipem mile$ tuus prosternerett elc. Exslat eadem ora- 
tio kal. iioveinb. nssignala in Sacrameiilario regia) 
biblioihecue not. 5805, aniios ciiciler 900 pr;c se fe- 
ronte, in qu» Symboliim Nicicmim h.ibc.ur sinc addi- 
tit»ne Filioque. 

XI. Titub huic qui satis fiat. — Cerie Hilarius ipsc 



vocibus e Scriptura petiti$^ te$timoniisque ndnime dubtis 
eamdem vim habentibu$, nece$$ariisque argumenti$ ad" 
versarios ita comprimebat^ ut nullo modo repugnare ac 
conlra niti possent, Alias vero tum privatis, cuui 
publicis scrmonibus Spiritum SQnctum Deum dicero 
numquam eum dubitasse testificatur. 

XIII. Deus ab antiquis et in Scripturis appellaiur. — 
Longius a scopo aberraret oratk), si quotquot ex an- 
tiiiuis id ii>sum asseruerunt, hic recenscrc aggredere- 
inur. Unum itaque sit omnium insiar illud TertuU 
liaiii leslimoniuin lib. adversMS Piaxcam num. 13j; 
Duos quidem depnimus Patrem ct Filium , et jam tre$ 
cum Spirilusamto^ secundum rationem (Bconomiw quce 
facit numerum ; ne^ ut vesira perversitas infert , Pater 



quodam nioJo videlur fcsiinare ut titulum huncvM' D ipse credntur iiatus et pas$us, quod nun licet credi^ 



pleat, cuin in asserenda vera Trinilatis fideet in dis- 
scrciitlo siiigillatim dc Patre, Filio et Spiritu sancto 
libruin secundum totum consimiit, quem propterea 
lib. I, n. 2:2, brevem demonstratce Trinitntis sermonem 
cognominat : nl noii immerito libri iv inilio profi- 
teatiir, scsc fidem et confessionem Patris et Filii ct 
Spiritus iancti superioribus libris sufficicnlcr tradi- 
disse. r.l deinceps (laidem ad derendendam Pairis et 
Filii consnbstaniialilatem, de qua penc oiniiis erat 
con'rovcrsia, ditigenlius incuinbit : propositi lainen 
sui non iinineinor, ad scopuin titulo pro^scriplnm ante 
operis linein revertit, et librum xii non concludit, 
iiisi propugnnia tolius Triniialis, ac nominalim Spi- 



quoniam non ita tradiluni e$t, Duo$ tamen Deo$ et 
duos Duminos numquam ex ore no$tro proferimus : non 
quasi non ct Pater Deus , et Filius Deus , et Spiriti<s 
SANCTUS Deus, et Deus iinusquisquef etc. Net|uc eliam 
concedcnduin Spiiitiiin sanctum in Scripiurisminime 
Deuin nimcupari. Ainbrosius lib. ni de Spiritu 
sancto^ c. V, aliud probal prassertim ex verbis Pelri, Act. 
III, 5, elc, quibus ait priino, Anania, cur implevit sQ" 
tana$ cor tuum ad meniiendum Spiritui sancto ; ac 
deiiide subjicil, Pion es mentitus hominibus, sed Deo. 
XI Y. Nugaiur qui.cum remhabeat^quwrii rei nomen, 
Cur Spiritui sancto Dei nomcn liilarius non aitribuat, 
— Sed quidquid sit de hac disputalionc , qiiod 



15 



IN LIBROS DE TRINITATE 



i6 



praediclish»rellcislitlerain,iionspirilnmsapicntibus Aulincorniplae ac divin:xi naliir.c non csset, qucni 



respondit Gregorius Or. xxxvn, num. 56, nunc in 
promplu esl in Erasmum rctorquerc, qucm lamcn 
Pncumalomachis iia in hac argutandi ratione compa- 
ramus, ul nullo pacto comparalum velimus in Ode. 
lUos porro Gregorius nugari docclqui, relictis rebus 
syllabas consectaiiiur, qui(|ue audientes ea in Scrip- 
turis Spiritui sanclo niiribui, quae non conseutanca 
sinl nisi Deo , adhuc quaerant ubi illud Dei nomen ei 
adscribaiur. Quid enim inlerest, ulrum deceni, an bi$ 
quinque, uiruni homOj an ratione prwditum et mortale 
animal dicalur? Sane quibus placebil haec Gregorii 
ratio, ii non inani scrupulo tribuendum existima- 
bunt, quod llilarius Spiritus sancti vocabulo Dei no- 
men non adjiciat. Hoc potius iia factum crediderinl, 



ad imworialitatis pigum et ad divino! naturce cousor- 
tium sumeremus. Qui pliira volet, adeal librum xii, 
n. 54,etc. , ubi Spiriius sancius ejusdem cuin Pa- 
tre naturae , virlutis ac subsianliae esse luciiicnler 
adstniitur. 

XYI. Luculentum de Spiritus sancti divmilaie argu- 
mentum. — Unum dumtaxat ex eo loco proreriinus 
argumenlum , petiium ex vcrbis aposloli , Spiritus 
enimomnia scrutatur, eliam profunda Dei. Ex qiiibus 
ad Palrcm conversus, sic eum cum magna Spiriius 
sancti revereniia alfoquiiur : NutlatenisiKESTiik pC" 
netrat : nec profundum immensiB majestatis luw , pere- 
grinos atque alienoj a te virtutis causa metitur. Tuum 
EST, quidquid te init : neque alienum est^ quidquid vir- 



qiiia ipsammet Dei naturam vel solo Spiritus nomine B ^«'^ scruiantis inest, quasi dicere.t : Qui omnia 



intelligere soleat. Neque vero dubium est eum ex- 
terno ilio lilteraruin sono expressius aliquid scriplis 
suis consignasse, quo Spiriius sancii diviniiatcm 
commendaret. 

XV. Dei in eo naturam constanttr prcedicat, — Ac 
primo quidein quoiies inculcat , quod s;epius facit, 
verbis baptismi Filium indicari et credi Patri con- 
substantialem, tolies Spirituni sancium utrii]uc pari- 
ter consubsianiialem esse profiielur. Non enini bap- 
tismi verba Filiuin inagis quain Spiritum sancluin 
unius cuin Patre naturc ac substaiiliac e&se signiii- 
cant. Sed el cap. 13 in Malth. num. 6, diserie de- 
clarat, quod m Patre el Filio el Spiritu sancto absque 
ullo causae externae subsidio, qua: ferinenli iii morem 



ctiam prorunda Del scruiatur, iinmcnsnm inajesialein 
mctiiur : non metitur autt^m nisi immen^us el xqua- 
lis eidem majeslati. Iiem : Qni scrulatur profuiida 
Dei, itaernus sit nccesse est ipsi Deo : iiilernum au- 
tem ei non C3t, quidqiiid alieiiuin ab eo esl, aiii non 
ejui^dcm cum eo subslantiac. Confitendus esl igilur 
Spiritus sancius iminensus, et aequalis Deo, ejusdem- 
que cuni eo virlntis ac subslantiac. Drevins, sed non 
minus clare idipsum docet lib. ii, n. 31, cum sciibit 
Deum iu Spiriiu sancto adorari, ubi in Spiriiu ado- 
ralur; et iibi iii Spiritu adoratur, jam non nisi in se- 
metipso adorari. 

XVII. Ex dictis de Spiritu sancto non sequitur hos 
llbroi poHt exortam Macedonii haresim coufectos esse. 



eos copulet atque conjungal , omnia unnm sint, Sic C — Propier ha;c aliaque t iiu clara ad probandain Spi- 



lib. 11 de Trinit. num. 28 , Patrcm et Filium et Spi- 
ritum sanctum speclat velut aliquod lotuin , quod 
nullatenus separari qiieat. Qui enim , in(|uit nomina- 
lim de Spirltu sanclo , confessioni Patris et Filii con- 
nexns e$t , non potest a confessione Patris et Filii se» 
parari. Imperfectum enim est nobis totum , $i aliquid 
desit a loto, Ilinc in eodem 11 b. ii , n. 4 , Arianorum 
docirinas ut novas et humano ingenio coniictas no- 
tat, quod dissolvant perfecti hujus sacramenti veritU' 
tem, dum substantias diversitatum in rebus tim commu- 
NiBUS moliuntur Hoc igiiur a Dco iradittim , et in 
Eccle>ia semper crcdiluin exisiimavil, ralrem el Fi- 
lium et Spirituin sancium res communes esse, ne- 
que in eis haberi substantiarum diversitatcs. lla vero 



rilussanctidivinitatem argumenta, hos libros nonnulli 
conscripti»s volunt post cxorlain Macedonli hajresim, 
proindcque post annuin 500, quo Macedoniiis, Cou- 
stantinopoliiana Synodo episcopatudejeclus, errorem 
suuin disscminare coepit. Nibil lamen inde necessa- 
rio conficiliir. Quis enim nesciat, ut Filii , ita et 
Spirilus sancli divinitatem ab Ario labefactiUui? Ipsc 
iu Thalia sua apud Athanasium Or. 2 contra Aria- 
iios, p. 312. divisas, et abunitas^et disjunctas^ et alte- 
nas^ et incommuwcabiles esse Patris et Filii et Spiritus 
sancti sub&tantias pra;dical. Quein deinde perstrin- 
gens Alhanasins pag. 315 : Qnomodo, inquit, de 
Spiriiu sancto recte opinaretur , qui blasphemus est in 
Verbum quod Spiritum supped{tatf SinnW omnino ra- 



persuasum ci eral Palri consubsUintialem esse Spiri- D tione Ililarius noster, lib. ji, n. 4 : Quid mirum ut de 



lum sancium, ut unnm Palris et Filii esse subslan- 
tiam lib. ix, num. 72, hinc demonslret, quod Spiri- 
tiis sanctos, ul ex iis quoR Pairis sunt, iia el cx iis 
qux sunt Filii , suain accipial. Non enimy inquil ibi , 
decreaturis sumebat Spiritus sanctus. Suinebat igiiur 
deCreatore.Utenim habct Ferrandus Diaconusepist. 
ad Analolium, Omiifs res aut Deus est^ aut creatura : 
si Deus est, crealura non est ; si creatura est, Deus non 
est. Qoia porro nostcr Ililarius Spirilum sanctum de 
Deo Creaiore substantiam suam suinere certo scie- 
bat ; magno etiain studio laboravii , uti cx libro i, 
nnm. 36, audivimus, ne quisquam eum inter creatu- 
Yttf auderet referre. Ei quippe viUebatur absurdumy 



Spiritu sancto diversa sentiant , qui in largitore ejus 
(Verbo scilicet) creando , et demutnndo , et aboiendo 
tam tcmerarii sint AMclores .^ Quibiis inox adjiingil, 
Spirilum sanctumab illis nesciri, quia Filium, aucto- 
rem ejus^ ignorani. An haec.quapso, adversusMacedo- 
nli faiilores dixerit, qui de Verbo prava .senlire non 
audieb tnt, quos ipse libro de Synodis laudavit ui qui 
vera^ lidei revocandx spcm attulissenl, quibus deni- 
que Conslaotino] oli posi conciliuin Seleucicnse com- 
munioiiem non negavitsuam, iino eiiam ca;leroruni 
ex Galiiis episcoporum coacio Parisiis concilio litie- 
ras obiinuii? 
XVIII. Probabiiiui est contra Arianos^ quam contra 



17 PRiEFATIO. i8 

Macedonianos^ auerlam esse SpirUus sancti ifivmf/a- A inuniqiie de hoc haerelico ne quidem cogilasse. Et 

Tero cum Sirmicnsi concilio aniii 551 , damnaios lc- 
gamiis can. 8, qui prolativnm verbum Filium Dei di- 



tem. — f^ongc igilnr prohahiliiis cst, Hiinrium in iis, 
qu:e de Spiritu sancfo disserit , unos Arianos re- 
speiisse; quos iion plane devicisse viderelur, nisi 
etiam Spiritus saiicii diviniiutem asserui^sel. Sed 
qui^ Filii diviniiate , ex eo quod a Paire suhsiantiam 
suam accipil, demonstrata, ronseciariuiii eratSpiri- 
iuin sanclum, qui suam ab ulro()iic sumit neiilri esse 
inreriorem; paucioribus hoc prarstandum fuil, cum 
illod fduribus confectuni jam ruissei. Itaqne quemad- 
modum Gregorius Nazianz. Or. 27, n. 1, Alexan- 
drum Alexaiidrinum , cui niillum coiilra Macedonia- 
nos certamen fuerat , magni TrinUatis ffropugnaloris 
et pneconfi elogio donat, et antea Or. xxi, nnni. 56, 
Athanasii ab Ariani!;, non a Macedonianis expiilsi 



cant; ei can. 11 et iS, qui Yerbumin carnem irans- 
latum, aui demutaiionem, corruptionem, et pai^sio- 
nem, ruin onicifixus est Dei Filius, in siia divinilate 
sustinuisse prapdiceni; cum etiam \i\ generali pracra- 
lione § 5, cx Thcodoreto, Augustino , Grcgori» Na- 
ziaiizcno et Athanasio demonstraverinius Aiianos 
aniinam Clirislo neg.isse, qiio iii ipsuniinet Verbum 
caderent Iristitia, dolor, alix(|ue, qu:i; ipsi ut homini 
adscribuniur, infirmilates : cum liax, inquam, iia se 
habeant , perspicuum est Apollinaristas commentis 
illis, quac .'ib Hilario lib. x conruinniur, esse receu- 
tiores : ac siciit l^uiyches , Leone lesle episi. nnnc 



fugam pro TrinUale ei cum Trinitate susceptam vo- B xcvii, ?i\ Monnchos PaIoesiin«T, c. 2, et alihi, Apolli- 



cat : iu credibile esl Pali is ei Filii et Spiritus sancti 
apqualiiaiem ab llilario adversus Arianos non adver- 
siis Macedonianos fiiisse propugnaiam. 

XIX. Liber decimus est contra errores ApoUinarii, 
— Expendendum hic venit , an non libro x , contra 
Apollinaristas dispulciur : non enim repiignat magis 
libro duodecimo aliisve locis conlra Macedonianos 
discepUiri, quam conlra Apolliiiaristas dccimo; cum 
illorum princeps anno 560, horiim autem non ante 
annum 3()1 prava sentire deprehensus sit. Negandum 
sane non est, toium lihriim decimum scriptum essead- 
versus errores, quoriim auctor Apiillinariiis viilgo 
existimaiur. Namque a num. 15 u^que ad 25, inagno 
sludio defenditur, Ghrislum vcruni ac toium homi- 



narii suscilavil errores ; i(a Apollinarium ab Arianis 
pravarnm opinionuin seniina coUegisse et dissemi- 
nasse ; ncc proinde earum tani auciorem liabendum 
esse, qiiam Tautorem. Si ciii ndbuc dnbii aliquid su- 
prrsit , aii liber decinius adversus Arianos scriptus 
sil, neciie; ipsummet libruni coiisulat, eosque ipsos, 
qiiibus in superioribiis libellis re>ponsum sit, iii eo 
refuiari andiet, cum boc tanien lenipcrnmcnio , ut 
non jam quod omnes unanimi conscnsn, sed quod 
plerique eorum volunt^ exculiaiur. 

XXI. Optis hoc in exsilio HUarii consmpdifn.— Sed 
quid moramur? Hoc Hilnrii opus in exsilio illius lu- 
cubratum.antiqui mss. fidcm faciunt, ipse lib. x,n. 4, 
conceptis verhis teslatiir : adeoqiic confectum fue- 



nem ex anima et corporc perfectum as^iimpsisse; C rit neccsse esl anle annum 560, quo pairisBacpro- 



simiilque eorum refellitur opinio , qui eumdem Do* 
niiniini nosirum non modo cnrnem, sed et animam 
ab Adam propagatam siiscepisse arbilnniur. Iniper- 
fectum auiem hominem , ni ignorat nemo , a Christo 
stisceptum praedicabat Apollinarius : qui etiam , ut 
Nemesius cap. 2, testis f sl , exinimabai animos ab 
hominibiis gigni, ut a corporibns corpora; progredi 
enim ui propagationem primi hominis in omnes qui ex 
illo generantur. Uiide Monnclii »b Apollinario ad 
Alexandrinum conciliuin missi , u( a snspicionihus 
q.iibus adspersiis crat se purgaret , profiientes Ver' 
bum ex Maria hominem esse genitum ( Apud Atlinna- 
siom cpisi. ad Antioch.), non sine causa adjicere vi- 
denlur, quautumad carnem attinet , ne videlicet sus- 



prix ccclesiie reddiius est , ei perinde antc exortas 
Macedonii aiit Apollinarii hnereses. Certe in pairia ac 
propria ecclesia , qiiamvis absi|ue exsilii indulgentia» 
jam manenti iioii congriiunt hx*c libri x verba : Lo- 
queumr exsules per hos Ubros : et sermo Dei, qui vinciri 
tton potest, Uber excurret, Ut enim liaec, quemadmo- 
diim vult non neiiio, eum nondum exsulem , sed ad 
exsiliiim aniino dumtaxai paratum ac promplum 
dixisse vcl scripsisse intelligamus , alia qu;e illis 
proxime coh.nerenl non permiltnnt. Quo auiem exsilii 
anno animum ad hoc opiis appulorit, non conslat. 
Veri tainen simillimum esteuni non distulisse, quin 
illud susciperet. 
XXll. Tres primi Ubri pridcm ante cceteros absoluti. 



picio roIiiw|uatiir , eos Chri-lum ex Mari.i secundum D — Ex iniiio quarli libri perspicuum est, tres primos 



aniinam geniium sentire. Kx eodein concilio Alexan- 
ilriiio npp;irct, Apollinarium insimulalum esse, qood 
Verbiiin Domini iit in prophetis , ita et in Jesu fiiisse 
crederet. H:cc porro opinio etiain nolatur et explo- 
ditur pra*diclo n. 21 libri x , qno deiiiceps per to- 
tuin conruianlur tnni iidein illi errorcs, tum maxime 
inipielas eoruni, qui Christum in sua divinitite pa&- 
^uin esse assciebant. Nihil auiem apud Leonem et 
nlios Palres splemnius, quam ut .Apollinaristis haec 
ini|iielas aitribuatur. 

XX. Errorum eorumdem auctores Ariani in eo refel- 
luniur -A |ne tameii aflirmare liceal, nullum Hila- 
rio in hi libris cum Apollinario conflictum fuisse , 



pridem anle subsequentes Tuisse ahsolntos. Photini 
autcm haTCsim lunc tomporis Hilarionondum nolam 
fuisse hiiic suspicamur, qtiod coinmentum a Photino 
suscitatum libro i, ad argtimonlum libri vii propo- 

ncns, ac lib. ii, n. !25, refellens , de hoc utrobique 
agil iinius Hebionis nomine, non Photini : cujus, ut-> 
pote recentioris, et perinde noccntioris , nomen po- 
tius exprimendum erat, quam Hehionis. Conlra vero 
libro VII, jam doctior facius, argumentiim, qiiod 
libro ladversits Hebioiiem sibi proposuerat, ita prudens 
in Pbotinum retorquet, ut ne propositi iinmemor vi- 
deatur , n. 5 et 7, consolto repetat Hebionem esie 
Photinumi 



lo 



IN LlimOS OE TRINIT.VTR 



CO 



XXIII. Nondeestumie prhiius pHUtnr ^friplus» qui A ^^k\^t qiicni hi Aiiuisgrancusi bililiothcca ah Hinc 



primus est, — llac ralione nonnlliil prohibcmnr, quo 
minus snb^cribaiiin<^ Rri&mo, quilibrum, nunc ordine 
primnm, aucioii poslremuin nemine bactenus repu- 
gnaiite as eruit. Movet nospnRterea, quod lUlarius 
ipsc qiiarti libri inilio testetur, se anteiiores libellos, 
siue cxcopiione , pridem conscrip>isse : ac deinde 
niim. 2, aperie indicet, scripuim jam fuisse librum 
prinuiiv), citm ad quartum manus admovit; siccnim 
habct : Atque hasc skul primo libello lestaii sumus , 
fitmc quoque idcirco a nobis commemoraia suut^ etc. 
Neqne soluiii libro qnarto, sed etiam nono num. 10, 
in mrmoriam revocat (|uae lib. i a se tractata sint. 
XXIV. Quwdam inde consecturia ad taudem auctoris 
et tempus operis. — Si qiiid auleni iiide coiincitiir, an- 



roato et Alcnino consullum fnisse ad lib. ii , n. 27, 
ostendemns, plnnum esl Rarbarioiicm illuin Caroli 
Miigni temi^ribus non es^-e inferioreni. Gnm auiein 
bujus noinen absit a niss. nliis, quis illuro Hilario 
existimandum pulet acqnalein? 

XXV II. Quibus causis ad seribendum adductus sit 
fWilarius. — Porro ipsc iion Ikii barioiio , non arniuo 
alio suasore» sed chariiaie sola et episcopalis officii 
necc^siiale urgenie se ad scribeiidum perinotum 
fuisse dcclaral Ub. vi, n. 1 \Ac mihi quidem , inqnit, 
prceter officii mei necessitatem , qua hoc Ecctesiis epi^ 
uopus pra^dicationis evangelicoB debeo miuisterium : ta- 
men eo propensior eura nd scribendum fuit, quo magis 
plures pericuto infidelis inteUigenti<B detiuebantur, ubc' 



tisies dociissimus laudeni noii merelur minorcm ob B riusgaudium consectans ex salute mutlorum , si cogui^ 



aniplitudioem ingemi, quo lot ac lanta ab ipso operis 
sui cxordio coinplexus sil, quam ob acumcn, quo iu 
tam abstriisa penclrarit. Cx bis eiiam sequiiur, tres 
saltcm priorcs libros antc librum de synodis, in quo 
dc geslis in Photini condemnaiioDcro fuse disscrit, 
fuissc compositos. Gum autem b;rc adversus Plioii- 
nuin gcsti diu latere non potuerint in oriente de« 
geiiti , binc conjcciare est Ililariuin in luciibrandis 
tribus pracdictis libris prima cxsilii sui oiia dedisse. 
Nisi forte quis malii, eos ab illo cliain nnie hv)C lem- 
pus , hoo cst , ante medium aununi 556 scriplos 
fuissc, ila ut cxsilio tum intcrvenieiUe nonnihil rc- 
lardatns sil. ne alios proseqiicreliir. Aii ca^leris quo- 
que libiispostcriorccnsendasii pra:dicia dc Synodis 



tis sacramentis perfectte in Deum fidei, impia humnna: 
stultitiv instituta desererent, et se Deo redderent, lliinc 
locum aliosque non attendisse convincunlur , qui 
cumvcUni plurimos non mala fide h?Qresim amplexa- 
tos, clementiam erga illos in Hilario desiderant. Kos 
certe, qui Arii partibus errore et ignoramii^ favc- 
bani,apprimedistinguere noverat ab illls qui ineade!u 
bxresi pravo quodam voluntatis affectu delincbanttii*. 
Et horum quidem maliiiam ac scnsiis pravitatem i.on 
sine horrure et indignatione cogitnbat : ai singulari 
in illos misericordia commovcbaiur. Sed quia uhis- 
que siibvenire cupiebai, ulrisque 8cri]>sit. 

XXVIII. Quid de Arianorum affectione sentiebat, — 
Scripsit enim ct propter magistros nequiiia; vcl cor- 



lucubr.!tio, non ausim afGrniare, qiiod tameii licet C ngendos, vel saltem refcllendos : s« ri|>8ii el proi.UT 



0j»iii:«ri. IIoc vero maneal , iia opus intermissnin 
fuisse , ut pius coiifessor adliiic in exsilio delenttis 
dcciinum libruin pcrcgeril. 

XX y. An itli libri ad Cou^tantium ab Hilario sint 
miisi.— Si Gregorio Turoneusi iidein babere quis vo • 
let, non modo toium hoc ppiis in exsilio absulutuni , 
sed etiam inde ad Gonstanlium ab Hilario missum 
credat nccesse esi. Non enim aliud indicare videtur 
lib. 1 Uist. Franc. c 58, ubi ait : Deatissimus Uila" 
rius Pictavensis episcopus suasu heereticorum exsitio 
deputatur : ibujue libros pro fide catholica seribens 
Constantio misit. IIoc qnippe de libellis ad Gonstau- 
tiuro loqui non intelligendus est, quoruro \in\ir\i anle 
cxsilium roisit Hilarius, alteruro non roisil , sed ipse 



eos , qiios illi deceperant , erudiendus. Illoniin Ciim 
cmendaltoiieni perdlflicilem prasvideret , qnia , in- 
quit lib. VI , niiro. li , ab ipsis et ratio intelHgeuiiir 
uon quwntur ^ et deinceps ab intelUgente intimata i.on 
capitur , rcfutalioiiem el facilem propier ips(»rum im- 
prudcnliam, et propier simplices ncccssariam exi - 
timabat. De cseteris vero s))es ei loiige alia crat , de 
quibiis codem in loco subjicit : Sed st quos amor 
Dei et intelligentice ignoratio , non impietatis voli^n- 
TAS per stultitio! sensum detinuerit in errore ; »pero ut 
ad emendationem proclives unt , cum impietatis .ytn- 
dium absotutee veritaiis sit demonstratio proditura. Ilic 
spc nonnibil recreatus superius aiebal , Vberius gu- 
dium conseclans ex salute plurimorum , st cognitis sa- 



Gonslaiilio dedil. Verumtamen conjectare iicel, Gre- ^ eramentis perfecUB fidei, impia humana^ stultiiia; f»i- 

gorium cunfudisse quod pro (ide calholica cunfessor itHuta desererent, et se Deo reddereni, 

strenuus et iecit libros illos conscribeudo, et tentavit 

libellis Gonst^ntio aut roissis aut daiis audientiuro 

deprecando. 

XXVI. B^rbario presbyter. — Uatlqn^m tituU ex- 
pdiidenles , uecdi^fn dtximMS quis sit ille presbyt$ir 
Barbario, cuj^s \iQim^\ in Gorb^ie^si nliisque duobus 
Cod^cibt^ adscripiuin reperiini^ ; i^pe fuerit, ad 
q^e^) llilariiis ipse ^tutograpbu^i destinarii, ^r {4 
qum apogtrs^i*bHU| longe po^^ Utlatr^uro alier vtil 
apQiiie iMii , xel rogatps nii^erit. Iloc po>ifeipmik tir 
gniflcatur bis ms. Pratellensis verbis, uter$ f#Ms cn- 
raiionibus tuis» Ex anUquiiate auiem Gorbeiensis co- 



XXIX. Efecit his Ubris ne sana doctrinn cum snnc- 
tis exsularet. — Neque vero propier Arianos soluni nut 
refellendos aut emendandos , sed et propier fidclos 
instruendos, has lucubrationes a^grossus est ; ut ni- 
minim exsulantium Doctorum quodam modo vicarijc 
essenl, el quot ipse pr:e$eiis nequiliat , absons do- 
ceret per illas Snnaretque. Licet , inquit lib. x , 
mim. 4 , ftunc a multis coacervantibus sibi sectmdum 
deiideria sua magistros snna doetrina exmlet ; non ta- 
men a wanctis quibnsque pUBdfeationis veritas exsnla- 
bit : loquemut eitim exiuiee per hos libros , ete. Tri • 
pliccm illaro scribendi causam lib. ii, nuro 5, paucis 



^f PRiEFATIO. 2S 

ita perslringit : Extorqueiur nobis hoc veile , dum et A tror, doctore* wtcn huju$ nune UBeuti protuUt : mo ho% 



audacHB restsUtur , et errori c<m$uUtur , et ignorantim 
protidttur, 

XXX. De Trinitate verba facere iUieitum putat. — 
Non igiiur sponte , aui aliquo suadenie , ad verba de 
sancto Trinitatis mysierio facienda prosilivit : sed tam 
necessariis ad utiiitatem £cclesiiu causis haec ei vo- 
luntas exiorta fuit. Ei nimirum persuasum eral illud 
sola fide , fola mentium religione oportuisse conli- 
neri {lik. n, n. 2 ; ibid. n. 5), quod extva significan'' 
itom sermonii est^ extra tensus intentionem, extra intH- 
ligentim eoncepHonem, Quocirca cum de lanlo mysle- 
rio sermonem inire illicitum ac viiiosum puiaret, ad 
hanc se necessitatem adactuni lib. ii piuribus inge- 
niiscit. CompeUimury iiiquit n. 2, hmreticorum blasphe-' 



habuit fides mea , quam tu erudisti , magistrog, inoiH 
ditis ego nominibus his in te ita credidi, per te ita reno* 
tus %um ; et exinde tuus ita sum. 

XXXI Y. Fidem Scripiuris aisertam iisdem locis di^ 
fenditf guibus impugnatur, — Qnam aiitem e Scriptti* 
ris hnuserat fidem, Scripturis expiicat, primum qui- 
dem propheticis, tum evangelicis, ac demum apo- 
stolicis. Ad qiids inieliigendas aptisque verbis enar- 
randas eo se spirilu donari enixe rogat {lib. i, n. 38), 
quo pnmuni afOaii sunt propheiae et aposioli ad eas 
edendas. ilinc varios inier timores ne verbo ofTen- 
dcret, lib. vii, n. 5, inentem confirmai ac serenat 
his verbis : Non meis, sed apostolicis scando gradibus, 
Sed et quam secure Scriptiiris ducibus scandat , li- 



mantium vitns iUicita agere^ ardua scandere^ ineffa- B bro superiore iium. 20 luculentius ostendit, ubi re- 



bilia eloqui , inconcessa prmsumere : ei mox, Cogimur 
sermonis nostri humiUtatem ad ea qum inenarrabiUa 
sunt extendere : et in vitium vitio coartamur alieno, 

XXXi. Quo animo hoc Opus aggreditur, — Unde ad 
illud petractandum eo animo accedit, ut et prins ve- 
niam pro delicto deprecetur, nec de se spondeat qnid- 
quam , nisi supplendum esse per fldem suam , quod 
sermoni defuiurum non ainbigat. Sic eniin ibid. 
num. 5, habet ; Sed nos necessitatis hujus ab eo qui 
hme omnia ett veniam deprecantes, audebimus, qum^ 
remus, loquemur : et quod solum in tanta rerum qums- 
tione promittimus^ ea qum erunt sigmficata credemus. 

XXXII. QiMnto t//iiis dehoc mysterio fides. — Neque 
eniin incert.i , aut trcpiJa , aut vulgaris fuit iilius de 



censens quibus auctoribus credidisset , et num bene 
his Arianos doctores nnteferret proponens, quamdam 
ex divinis Scriptoribus , quos sequitur , perpetu» 
tradiiionis catenam contcxit. Verum qnia haeretlci 
etiam se Scripturis niti gloriantur, eam illis flduciaiii 
criperc curat , cum cos ipsos Scripturae locos , qui* 
bus abuii solcnt ad desiruendam fidem , prodenlcr 
adliibet ad eam adstruendam ; ut UUc veritas reperia^ 
tnr, ubi negatur, inquil lib. ii, num. 7 , ubi deinceps 
sibi prxstandum monet, quod hactenus se prxstitisso 
conlidil. Eodein in loco num. 6, libris superioribtis 
se docuisse declarat , omnes Arianornm fraudes et 
crrores hinc oriri , qnod dispensationem assumpti 
corporis rapiunt ad coulumeUatn divinitatiSt etdupli- 



occultissiino Trinitatis my&terio fides. Ilanc perspicue C cem Chrisli naturani disiinguere aut ncsciuiit , aut 



adeo in Scripturis assertam vldcbal, ut hxreticorum 
duces , qnibus illae ignol» non erant , sic haberet , 
quasi qui ex pertinacia et pravo impielalis sludio 
apertx resistcrent veritati : Hiiic est illud lib. xii , 
num. 48 : Non habet taUem impietas veniam , ut prm- 
tendat impietatis errorem : quod verbis aliis frcqucns 
inculcareconsuevit. Ipse vero tam alte eaindem fldem 
aninto itnbiberat, ut a vita facilius quam ab illa sese 
divellendum eonfideret : Hmc enim ego ita didiciy ita 
credidi , et ila confirmatm mentis pde teneo , ne aui 
possim credere aUter, aut veUm. Quibus lib. vi, n. 20, 
verbis siinilta sunt haec num. 21 : Ab his ego qum te^ 
ueo edoclus sum , his immedicabiUter imbutns sum : et 
ignosce omnipotens Deus , quia in Ms nec emendari 



nolunt. Quocirca ut et errores radiciius aniputcntur; 
ci inanes cadant hxreiicorum technae et fatlacix ; 
inagno in id studio incumbit, utdeinonslret Cbrtstnin 
ct Dcum verum esse, duni natus ex Deo est, et por- 
fectum hominein , dum ei est partus ex Yirgine ; lil 
cum Tcriiaie corporis subsislat in natura Dei, et cuiii 
Dei nalura maneal in corporis veritale {Ub. xi, »• 6). 
XXXV. Unde Cassiodortts tredecim libros dixerit. — 
Vereiiiur ne, dtiin prxclari operis occasionem, caa« 
sas, lempus, rationem, scopumque indagamus, mo- 
leste ferat lecior in ipso limine se diutius detineri. 
Teiiipus est ut non jain stillas quasdam Hilarianat 
delibare, sed pleno oro de immenso doctrinae pro- 
fundo potare permittatur. Nonnulla tamen adboc 



possum , et commori possum. Quocirca libello 2 nd ^ re:itnni paucis expticanda. Ac primo eximendo^ 



Constnntiuni enixe rogans ut de fide coram dispu- 
lans aodiretur, Non tam mihi, iiiqnit num. 8, rogo 
audientiam , ^iiam tibi atque Ecclesim Dei. Ego enini 
penes me habeo fidem^ exteriore non egeo : quod accepi 
teneo, nec demuto quod Dei est. 

XXXIII. Unde ilUus lam constans , hmrcticorum 
vero tam dubia fides. -^ In liis habcmus tain con- 
siaiitis fldei rationem, qnia niminim adhaeslt an- 
tlquae traditioni , neque ex iis qnnc ncceperat quld- 
qyam demutavit. Cotitra vero hapreticornm dociri- 
nsm, vel propter novitntem respin^ndam nc verilniis 
expcriem lib. vi, n. 21 , fepide probnl in hunc nio- 
duin ; Tarde mlhx hos impiissimos, quanlum ego arbi- 



scrupulns, quein Cassiodorus de Div. instlt. r. 16, 
injiclt, ubi tredeciin Ililarli dc Trinitale libros r6- 
censet. Nec iios diiilins distincre dcbct libri illius 
dcciini terlii inquisilio. Ilaud diible enim llbris do 
Trinilate adjiiiigit Iibrum de SyiHMiis, quiin ms. Co^ 
beriiiio abannis ut niinimum niille exaralo, necnm 
in Gerinanensi et altero Colbertino pracdictis kibrls 
cob.-crcns Liber xni inscribitnr. 

XXXVI. IHornm stytus , qui eum Ubris Quintiliani 
consentiat. — Cartemro llilarius ipse in duodeeiai 
tniiluin libros toium opus siiuin distribuit, et ab Hlo- 
ronymoepisl. lxxxiv nd Magnum ppopter huiic prae- 
sertiin duodcnariura numerum mcmoralur duoi 



25 



SANCTT HILAHTI EPTSCOPI 



n 



Qmntiliani librot stylo imitatu$ este el numero. Ex- A posse , qiiori ab nilnrio minime pritstilum cst. Alia 



cepia enim qundani subliliiaiis afreciaiione , quae 
Quintiliano quodam modo peculiaris est , lioriim li~ 
brorum siyliim erudiii judicant non absimilem esse 
Quiiitiliani. Qunmquam nt Quiniilinno affectatam de- 
mus illam subiilitatem, Hilario tamen ex naturali in- 
genii acuinine, non ex afTeciatione profectam arbiira- 
mur. Neque debet ofTendi quisquam, si dc mystcriis 
nostris nobiscum sentiens, verbis aliis, quam qui- 
bus modo utimur, cogilationes suas aliquaiido enuniict. 
Ipse enim primus e Latinis contra Arianos scribens, 
voces nobis praescribere potuit, non poluit a nobis 
recipere. Ui tamen in asse-iuenda ipsius sententin 
minus Inboraremus , prudentcr cavit ne illam una 



lanien via provisnm est quod volebant. Quippc libros 
in plures numeros paniii, pnucis verbis , quantum 
per marginem licuit , conaii sumiis comprebendere 
quod in iis disserilur. 

XXKVII. An simile qnidqiiam in fronte ciijusque 
libri praeponeremus, diu hu*simus. Cuin eniiii tlila- 
rius ipsc in primo libro totius oporis sui synopsim 
ediderit , anceps erat ac dubius animus, au de nos- 
tro novain aliquam cuiquc pra^ponendam cuderemiis, 
an potius ex primo repeleremus, quod ad unumqiiem- 
que perlinet, aut eiiam eo mitteremiis leclorem, qiio 
summatim conspiceret, quod in unoquoque cupiosius 
disputatur, an denique saiis bnberemus describere 



raiione explicaret. Hinc sane non ad vanaiii elo- brevia qunedam argumenia, qu% ad limbum mss. 



queniise osteniaiionem nata cst ea qun ulitur verbo- 
rum copia : nimirum cum dc Deo niagnificentissime 
sentiret , nuUis uiuquam vcrbis satis expressi>se 
existimabat quod sentiret. Ila tamen sermo fusus est 
in verbis, ut densus sit iii sententiis. Ut eniin nota- 
yit Augustinus, breviiati studuit {Aug. lib. vi de 
Tnit., cap. iO). Longe autem magis siuduil ordini. 
Quo inspecio iionnulii.eruditi facile factu judicarunt, 
ut singuli libri in diversa capita distribuereiitur , id- 
que lectori commodum fore, si cnique capiii sum- 
matim prsenotatum liaberet quod in eo tractatur. 
Nihil negligendum raii unde lectoris labor subleva- 
retur, hoc non reliquimus intentatum : sed experti 
sumus non sine aiiqiia confusione prxstari a nobis ^ 



Corbeiensis et Pratellensis ab antiqiia manii in fronie 
cujus(iue libri proposita suiit. Sed hxc breviora suiit 
visa, quam ut sufficientem dicendorum noiiiiam 
parere valercnt. Hilarijna autem synopsis pleruin- 
queest prolixior : etqui illius loquendi modis non- 
dum satis assuefacti sunt, desiderareni fortasse 11 1 
simplicioribu$ locutionibus exposiia cujusque libri 
sumroa ad Hilariaui sermonis intelligentiam viu ipsis 
sterneretur. Neque liunc in nobis laborem suscipero 
gravati sumus. At ne quidqiiam ex veieruin studiis 
pereat, argumenta quae in mss. Corbeiensis et Prntel- 
lensis singulis libris, primo tanlum excepto, pn^efixa 
sunt, hic in unum collala exhibemus. 



SUMMA LIBRORUM SEQUENTIUM E DUOBUS MSS. 



I. Libeff qui totius operis est veluti proosmium solus 
in pradietis mss. epitome caret. 

II. Omne sacramentum divince generationis edocet, 
absolatismie demonstrans et Trinitatis el nominum ve- 
ritatem ; ila ut neque non ipsa sil verilas nominis, 
neque non nomen sil veritaiis. 

III. Omnem difficultutem dictiy quo Dominus (it/, 
Ego in Patre, et Pater in me, mutiis exemplis ad tn- 
tettigentia fidem coaptat : ita ut neque non credendum 
de se Deo sit ; neque opinandum, exlra ralionem fidei 
esse intetligentiam potestatit, 

IV. Hasreticorum doctrinamexponit. Deinde, omnibus 
legis ac prophetarum testimoniis demonstratisy perfi" 
ilfam eorum iia revincit, ut unum Deum sine Chrisio 
Deo et confiteriy et non cum eo pradicare perfidics 
dt. 

V. Contra omnes hcereticorum profestiones congre- 
ditur, quibus unum Deum secundum tegem, ad adimen- 
dam Domino Christo nativitatem, et proferentibus et 
prwdicantibut ita retpondet, ut uno vero Dei patre 
es lege et prophetit prcedicato et fidet uniut Dei ma- 
neat incorrupta^ et non nigetur nativitat. 

VI. Omnet impiat et fraudulentathcereticorumatter" 
liofiet, Valentini tcilicetj et Sabelliif et Manichm et 
Hierarchm apertttsinu pandit. Sic enim tingulorum 
forrepUt in metiut verbit occurrit, ui ttec conmune etu 



cum damnatit hcereticit quidquam patiatur, nec Filium 
Dei tecundum et Patrit tetiimonium^ et suam profes- 
tionem ignorandum ette cuiquam permittat. 

VII. Contra Sabellium et Hebionem et hot non veri 
Dei prwdicatoret congreditur, quorum iuter te diversas 
perfidioe qumtiones conferendo, quantum intersit inter 
sanam et inviolabiiem fidi i nostrte doctrinam absolutiS' 
time demonstrat, Sic namque caiisas singulorum gene- 
rum ex EvungelHs excerptas prosequitur^ ut nec pro^ 
fessio nostra tacuerit Dei Filii potestatem, nec potesias 
non exseruerit naturam, nec natura non sua^ nativitutis 

jy sit, nec nativitas non sni sit nominis. 

VIII. Totus in unius Dei demonstrationem detentus 
est, non auferens Fitio Dei nativitatem, ted neque per 
eam duum deorum divinitatem inlroducent. Deinde qui- 
but modit hoeretici veritatem Dei Patrit et Dei Fi/t/ , 
quia negare non pottunt, etudere nituntur^ edocet. Sic 
etiam ccetera protequitur, ut et in Putre Filiut intellec- 
tut, et Pater in Filio cognitut, unigeniti Dei nativi- 
tat et perfecta (Ms. Corb. perfecti. Confer. Brevia- 
rium Hilarii lib. 1) ineo deitat in omni manifettetur 
veritate, 

IX. /n repetlendit hcereticorum fraudibut totut 
digettut ett : quibut corrupto depravatoque tetuu ex 
dietorum dominicorum profettionibut ad infirmandam 
mngemti Dei divinitatem retitlentibut ita retpondetf ut 



2:? DE TRINITATE, 

omnibut dictorum causii ex his ipsis vcl ititerrogatio - A 
uum vel iemporum vel dispefuationum generibus de- 
motutratiSy non perlineal ad eontumeliam verce divini- 
tati$, quod sacramentum fidei evangelico! $ub dispenta-' 
iione et temporis et nativitaiis et nominis pradicatur, 

X. IJniversa quec per stuttof vUelligentias sensum ad 
contumetiam divince in Domino Jesu Clmsto naturce 
virtntisque hceretici rapuerunt, inipiissime ab iis intet^ 
lecta esse demonstrat, magisque a Domino ad protesta' 
lionem verce et perfectee in se majestatis esse memorata^ 
mJul eiiam inexptoratum aut tacitum, quod ad sacra- 
mentum animce corporisque Domitii Jesu Christi fmti- 
net derelinquens, sed fidem dictorum universorum 
absoluta evangetici niysterH prcedicatione confirmat, 

XI. Primum ex dictis apostoticis demomtrat, non 
modo non ad divinitatis infirmitatem subjectionem B 
profieere^ ted per eam ipsam^ veritatem Dei qui ex Deo 
iit natus ostendit. Deinde omnibus evangeticis atque 



LIHRR PHIMUS. 36 

apostolicia testiinoniit edocet semper PatreHi et semper 
Fitium, et non post atiqua Deum omnium, sed este 
ante onmia : sic vero natum esse Fitium, ut et temper 
fuisse manifestet, et sit in eo non innascibititatis 
eiceptio, ud nativitatit ceternitas ; ita ut nativitat 
habeat auctorem, et non careat ceternitate divinitas. 

XII. Totus ad repeltendas ha^eticorum occasionet 
intentus est, quibut, per id quod tcriptum est, Dominus 
creavii mc iniiium viarum suarum, contra dicentibuSf 
Erat quando non erat, et, Non fuit ante quam nascc* 
relur, et, De noii exstunlihus factus csl, ita respon- 
det, ut semper Patrem, semper Filium, et non post 
aliqua Deum omnium, sed anie omnia esse doceat : el 
ita semper fuisse Ft/ifoit, ut et natum esse pra^dicet, 
et semper fuisse manifesiet, ut in eo non innauibilitatit 
(mss. nascibilitaiiSj mule, uti planum est ex lib. i, n. 
3i) sit exceptio, sed nativiiatis asternitas : ita ut et nati^ 
vitas iiabeat auctorem, el non careat eBternitate divinitat. 



SANCTI HILARII 

PICTAVENSIS EPISCOPI 

DE TRINITATE 

LIBRI DUODECIM. 

(ciRaTKH AN. 556 INCHOAH.) 



1 LIBCR PRIMUS. C 

In quo Hilarius, posiiis phitosophorum de bealltudine 
ac de Deo senteniiis, e Scripluris tum veteribus, tum 
maxime ex Joannis Evangetlo veriorem ac sublimio* 
rein Dei notitiam, certioremque immortatitaiis spem 
nvbis prosberi dectarat, DHnde ex parta Scripturit 
Dei cognitione obtervat summam illius niajcstatem 
huniaui ingenii vires superare, nec atiiiigi posse niti 
fidr; hincque natas hwreset^ quod infinitatem ittiut 
inlra sensus sui finem conctudere votnerint. Duat 
pra^nertim, Arianam videticet el Sabettianam, impw- 
gnandas proponit. Denique quo animo sacra Dei 
verba tegi debeant, quave ratione quod ipse de Deo 
lorwiurus est excipi velit, lectore pranuonito , /i6ro- 
rum tuorum ordinem et argumenta prcBniittit, hunc- 
qne humHlima ac fide plena ad Deum prece conctu' ^ 
dit. 

I . In o'io et opulentia non ett nisi beluina (a) fetici- 
ia$. — Circumspicicnti mihi proprium liumaiix' vilas 
ac religiosnm offlcium, qiiod vel a naiura manans, vcl 
a prutleiitiim siudiis profccturn, dignum aliquid hoc 
coiiceso sib» ad intelligentiam diviuo munerc obti- 
neret, miilta quidem dderanl, quuc opinioiic (b) com- 

(a) Gonstaitter hoc adjectivum nomen cum uno / 
fcribii editio accurilissima quam recudiiiius. 

(fr)PervetusiuscodexCoIbertinusciiniGe(manensi, 
rowmriiiiofie; forte, eommuniore. 



muni efncere utilem atquo optandam vitam videbnn- 
tur, maxiinequc ea qiifc el nin.c ct seniper antea 
potissima inler niortalrs hal)ciitur , oiiuni simul at- 
qiie opulcntia , quod aliud sine altero mali potius 
materies , quam boni csset occasio ; quia et qiiles 
Inops prope quoddam vito! ipsius inicHigatiir esse 
exsilium, el opulens iiiquieiudu 2 i^i>i<^ P^us c<ilaiiii' 
latis arfernt, quanto majore iiiiligiiiiate his caretur, 
quse maxiinc et oplaln ei qiisRsita suut ad uleiidum. 
Atque h;i-c quidem f|unniquain iii se summa ati|ue op- 
timn viise biaiidimenla contiiieant , t:»men non mul 
tum videniur a consueiudine esse beluinu; oblecta- 
tionis aliena : quibus in salinosa loca ac maxime pn- 
bulis laMa (c) evagantibns, :id>it et sccurilas a labore, 
ct saiieias ex pascuis. Nnni si bic opiimus et abso- 
lutissimusvilxhumniiaK ususexi^timabitur, quicscerc 
et ubiiiidare; necesse cst hunc eumdein, secundum 
sui cujusque generls sensuin, nobis atque universis 
rationis cxpertibiis beluis e^se communem : quibus 
omtiibus, natiira ipsa in summn rerum copia et se- 
curilate famulanto , sine cura babendi copia rediin- 
dat uteiidi. 

2. Ad atia nalos se senserunt pterique honiinet, — 
Ac mihi plerique mortaliuin non ob 3 ^li^t" quidem 

(c) In iisdeiu mss. vaeantibus ; quae vox nilarii 
menti , bestinrum scillcet oiio dcsignando , oplime 
congruit, sed non iia orationi. 



27 



SAlNCTI HlLARIl LPISGOPI 



28 



causam hanc ineptn ac beluinje viiac consucuidincm A vcncrahantur. Plerique vero Dcum qnidcm csse opi- 



ei respuisse a se, el coarguisse in aliis videniurf quam 
quod, nalura ipaa auctore impulsi, indignum honiine 
esse cxisiimaverunt, in orficium se ventris lanium ct 
liieriiai naios arbilrari ; ct in hiinc vilain non ob 
aliqua prrpclnri facinoris aut bonx artis siudia csse 
dednctos, nuthanc ipsam vitnm non nd aliquem pro- 
fectum esse aelcrnitaiis induliam (a) qitam pro- 
fecto non ambigereiur miinus Dei noii cssc rcpuian- 
dum, cum lantis affliciala angoiibus, cl lot molcsliis 
iinprdiln, sese ipsn alque intra sc a pueritiji ignora- 
tioiie usque ad senectulis dclirnmeiita consnnicrcl) : 
et idcirco ad aliquns sc pnlicnliu^ cl coniiiiciiliic cl 
pbcabililatis virtiitcs ct doclrinn cl opcre iransiU' 
lisse, qnod bene agerc atque iniclligore, id deinum 



nione publica loquebauuir, sed bunc cumdcni incu- 
riosum rerum bumanarum ac negligenicm pronun- 
tiabant. Aiiqui aulcm ipsas illas creaturarum corpo- 
rcas conspicahiiesque forinas in clemeiilis terrenis 
et coelesiihiis adorabnni. Posiremo qiiiJam in simu* 
lacris hoiniiium , pecudum , ferarum , volucriim , 
serpcntum , dcos suos collocahant, et nniversiiatis 
Dominnm atque infinilalis parenlem intra anguslias 
mcialloruiii cl lapidum ci stipiium coarlahant. Dig- 
numque jain non cral, auclores eos veriuili& (^)ex- 
sistere, qui ridtcula ct fcBJa el irreligiosa seclanies, 
ipsis illis innnissimaruni sententinrum suarum opi- 
nionibus dissiderenl. Sed inUir hxc animus sollici- 
lus, ulili ac necessaria ad cogDiiionciii Domini sui 



bene vivereesse opinabantur : vilam autem non ad B via nitcns, cnin ncquc iiicuriam Deo rerum a sccon* 



morlem tantum ab immoriali Deo irihni exisiimnn- 
dain ; citm boni largitoris non csse inlelligerciitr , 
vivcMdi jucundissimum sensntn ad trislissimum inc- 
lum tribitisse inoriendi. 

5. In Dei cognUionem ardet Hilarins. — El qunm- 
qiiam non incptam hanccorum esse scnteniiam alque 
inntilem cxistiinaretn , conscicnliam ab omni culpa 
lihcram conservare, et oinnes huinanx vila* moles- 
tias vel providere prudcnter , vel vitare consulte , 
vel ferre patienter : tamen hi ipsi non satis mihi 
idoiiei ad bene hcatcque vivcndum auctores vide- 
hantur , communia tantum el convcnientia humaiio 
sensui doclrinnruni pnecepla slatuentes : qiiai cum 
uon inleliigere lieluinum esset , intellecta tamen 



dilarum dignnin csse arhUrarelur , ncque natura^ 
polcnli al(|uc incorrupUc compctcre soxus deoniin, 
et successioiies sniorum alqiie ortorum inlelligcrct : 
porro autcm diviiium ei aiteriium nihil ni^i ui n.n 
esse et indiffcrcns pro ccrto hnbehat , quin id quod 
sihi ad id quod cssoi aucU)r csscl , nihil nccessc esl 
extra sc quod sui cssei pncstaniitis rcliqiiisset : alquo 
ila oinnipoteniiam ablernituteinquc noii nisi pcnes 
unum csse ; quia neque in omnipotentia validius in- 
firmiusque, nequc iii xicrniiale postcriusanlcnusvc 
cotigrncret; in Deo autetn niliil nisi selcrnum po 
tcnsque esse vencrniidiiiii. 

5. E Scripiuris discit quid sit Dcus ; quod wternus. 
— cla;c igitur, niullaquc alia cjtisniodi cutn nniiiio 



non agere, nltra heluinai Immanitatis essc rabiein C reputans, incidi in eos libros, quos a Moysc alqce a 



viderelur. Fesiiuahal autem animus, noii hicc inn- 
lummodo agere, qu«'e non egisse, et criminnm essct 
plenum, et dolorum : scd hunc tanti muneris Deutn 
parentemque cogiioscere, cui se loium ipse deheret, 
ciii famulans nohiliiandum se cxisiimabat, ad qucni 
omnem spei suhr opinionem rcferrel, in ciijus boiii* 
tate inier tanlas pra^scnlium negoiiorum calamilalcs, 
tamqunm lulissimo sibi porui familiarique requios- 
cerei. Ad huiic igiuir vel intelligeiidum, vel cognos* 
cendum, studio nagranlissimo animus accendcba- 
tur. 

4. Vario! antiquorum de Deo opiniones, Hilario non 
probantur, pro eerto habenti Deum non esse nisi unum, 
— Namque plures corum numerosas incertorum 



prophelis scriplos csse Ilchncoruin religio (c) irn- 
dchat : in quihiis ipso crcatorc Deo tcslaiite dc se , 
h;vc ila continchaiitur : Ego <um, qut sum {Exod, iii, 
i4); ctrursum : llwcdices liliis JsraeL Aiisil vie ud 
vos t« qui est (Ibidem). Adniirauis suin phmc tam 
ahsolutam de Deo signinrationem , qiio: naliinu di - 
vinx iucomprehensibilcin cognitioncin aplissinio .\d 
ialcUigentiam humanam sermonc loqiicrcuir. Non 
enim aliud proprium inagis Deo, qiiam cssc, inielli- 
gilur ; quia id ipsum quod cst , nequc dcsincntis csl 
aliqu:indo, ncqiie ca:pti : scd id, quod cum incoriiipi;c 
bcatitudinis polesialc pcrpcluuni esl, non potuii atii 
poteril aliquando noii esse ; (inia divinum oinne nc* 
quc aboliiioiii, nequc exordio obnoxium est Lt ciiin 



deorum famili;iS imroducebant : et virilem ac mulie ^ in nullo a se Dei desii a^urrniias; dignc hoc goluiii , 



brem sexum in divinis naturis ngerc cxisliinantcs , 
orlus ac successiones cx diis dcorum asscrehant. 
Alii majores ac iniuores et diifcreiiies pro polestale 
deos pneilicabnnt. Nonniilli nnlliim oinnino Deutn 
es^e affirmantes, catn ianluin,4 qusc fortuitis inoli- 
bus atque coiicursihus iu aliquid exsisteret, naturam 



quoJ esset, ad protestationem incorrupi;c suic cclcr- 
niiatis osiendit. 

5 6. Deus infinitus; mente capi nequit. — Et ad hnnc 
quidein infinit^iiis significationem saiisfc^cisse scriiio 
dicentis : Ego snm qui sum, videhatnr : scd magiiifi- 
centi-je et virtuiis sux erat a nobis opus inteiligen> 



(a) Martinus Lipsinsposi Erasmum ob quam, addita 
pariicula o^prseter fidem mss. Mox apiid eosdein rt^f u- 
tandum : incdilioiic Hadii Asccnsii, reputaudum vcl re- 
futandum^ qiioiiioJo cx^ial in uiio e ColUeriiMis inss. In 
edil. Parisieiisi an. 1Gt)5,et pliirihns iuf>s. repulaudam. 
At in iiiss. veinsiioribus, repulandum. Quud hi liis ad 
tniiMiiJ, iu aiiiseodem scnsu ad vitum rcfcrlur. Dcinde 



in mss. Colb. et Germ., languoribus, non angoribus. 

(b) Bad., Er., Lips., et mss. non pauci, existimare. 
At |>oiiorcs (Uin Par. exsistere^ 

(c) Ntni ila abhorret llilarius, ut ScuUcius sihi iin- 
git, a docirina tiaJitiouis, cx qua cmn sacris lihris 
auctoritaii m bic iribiial, in psal. ii, n. 2, eorunidcm 
scnsum ei ipsa quxreudum esse defeodit. 



29 Di: TRIMTATR, LIIlEn 1. 50 

diiin. Nainqiic ciini esse ei proprinm essei, qui ron- A na$ meas anie lucem, elhabitavero iit posiremU warh: 



Dens srni|)er noii eiiam aliquaiido coepissei ; xlerni 
e\ iiirormpti Dci dignus de se hic rnrsiiin audiuis 
rsl scrmo : Qui tenet ccelum pabna , et terram pugiUo 
(Esa. XL, 1i); el rursuni : Coeluni mihi ihronug est, 
terrn autem scabetlum pedum meorum, Qnam domum 
viihi tsdificabitis , aut quis locns erit requietionis meaf 
Nonne mauus mea fecit hcec (n) (Esa. lxvi, i ^f 2)? 
flnivorsitas cceli palma Dei lcneinr, et univcr^itns 
terrx' pugillo concludilur. Sermo aulem Dei , eiinmsi 
ad opininnem religiosx inteliigeiiti:i: prodcit , pius 
laincn signincalionis inlrospectiis sensu coniiiiel , 
quam exceptus audiiu (\ide Augustin. epist. cxxxvii 
ad Yolusian., n. 5). Nnm conchisnni palma coelum 
rursum Deo thronus esl; el tcrra, quff^ pngillo con- 



§tenim iiluc mauus tua deduvet me^ et tenebit me (/<^ 
tera tua (Psal. cxxxviii, 7 ct scqq.). Nuilus siiie DoO| 
nequc ullus non in Deo hicus csl. In coilis csi , ii| 
inferno est, ulira innria esl. Inest interior, excedit 
exlerior. lln cum habcl, alque hahetur; (e) n<;que 
in ali(iUo ipsu , ne(|ue non in omnibus Cbt. 

7. Deus pulcherrimus. Quia c(eterarnm rerum spe^ 
ciem , si non verbo, cerie sensu assequiniur; Dei antem 
speeiem neutro niodo. — QunnKiuain igilur o|,'tiii a: 
hujus aique inexplicahilis intelligeiiii^e sensn animus 
gauderet, quod hanc iu parenle suo ct creatore iiu- 
mens.'e xternitaiis inliiiiiattMu venerarelur; laiiicn 
stiidiu adhuc inicnliore ipsam illam inriniti ei a^lerui 
Domini sni specicin qnxrt*hat , (() ut ineircuinscrip- 



tinclur, eadem ct scaheilum pednin ojusest: ne in B mm iminensitatcm in ali(|uo pulchrai iutelligenlim 



tlirono et scahello, secunduni hahitum considentis, 
|iroiensio speciei corporea; possel inielligi , eum 1*1 , 
quod sibi Ihronus et seahellnm est , rursuni ipsa ilU 
infinilas poiens palma nc pugillo apprehendcnte con- 
cludcret; sed ut in his cunctis originihus crcatu- 
raruni Deus intra extraque, ct supereniincns et in« 
lernus , (b) id est , circumfusiis et iiifusus in omnia 
nosceretnr, cum et pulma piigillusqiie coniinens po- 
te!<>tatem nnlnrsD cxlerioris osteiideret ; ac thronus 
et seabelluin suhNtrala esse (c) ul interno exlerii^ra 
iiionstraret , cum exteriora sua inierior insidens , 
ipse rursum exterior interna concluderet: atque ita 
totus ipse iiitra exlraque se continens ( supple , cun- 
cta), neqne iiifiniius ahesset a CMUCtis, neque cuncia 



csse opinarelur ornaiu. In quibus cum religiosn 
inens intra imhecillitatis suai conciuderctur errorem, 
hunc de Deo puIcherrinipL' sententiu: modiim pr<t* 
pheticis vocihus npprehendit : De magnitudine enim 
operum , et pulchriiudine cre4ilurarum , consequenter 
generaiionum condilor conspicilur (Sap. xiii, 5, sec. 
Lxx ). Magiiorum crealor in iiiaximis est, et pulcber- 
rimornm conditor in piilchcrriini^ est. Et cuni seu- 
sum ip^nm (g) egredintur operaiio, omncm tainen 
sciisum loiige neccsse est excedat operalor. Palchrum 
itaquo coelum , a^her, leira , niaria , ei universiias 
omtiis esl, quie ex ornatu suo, ut eiiam Gracts pla- 
cet, digne xoa/xoc, id est, mundus nuncupari vide- 
tur. Sed si hnnc ipsnm rernm pnlchritudinem itii 



\ ci qui infinitus est non inr^sent. Ilis igilur rcligio* C scnsiis nalurnli nietiiur inslinclu, ut etinm in qiia-> 



sissimis de Deo opiniqnibns vcri studio detentus nni-' 
nius deiectahaiur. Neqiie eniin aliiid quid dignum 
esse Deo arhitrabatur, quam ita eum ulira intelli- 
geniins rernm esse, ut in qunntum se ad aru|uein 
prxsumptic licet opinionis modum mens infiniia 
protendcret , in tantuni omncm perse({uenlis se na- 
tur.e in(initntem infinitas immoderal;e a;ternit;itis 
excederel. Quod cuni a nobis pie intelligeretur, ta- 
men a propbeta hxc ita Q dicenle nianifctite confir- 
mabatur: Quo (d) abibo a spiritu tuo^ aut n facie tua 
quo fugiam ? Si adscendero in ccelum , tu illic es ; si 
descendero in infernum , et ibi ades. Si sumpsero pen- 

(a) \\\ aliquot mss. additur hic omnia , quod et ha- 
benl Lxx, de qiiibns licet dicat Hilarius in psnl. cxviii, 
lit. i, II. 6 ! Nobis neque tutum est translationem i\\ 
Interpretum transgredi : hos tainen in duhiis taiilum 
ac diflicilihus loci» pr.efert , cnm latinam versionem 
sequi soleat, ac maxiinc hic, uhi secundum lxx , 
namque, pro nonne voriendum ei fnissei. 

(b) Aliqiiot mss. cum vulpaii^, idem clrcumfusus , 
et uiO\ , cum et pabuo pugiUoque coniinens : ciisti- 
ganlur ex vetiisliorihns libris. Yerha Uilnrii illuslrant 
liaec Gregorii lih. ii Moral. , c. 8 : Ccelum paimo me â–  
tien$ , el terram pugiUo concludens ostendiiur^ quod 
ipse sii circumquaque rebus quas creavit exterior : id 
namque^ quod exierins concluditwr, a concludeiUe eop- 
terius eontinetur. Ver sedem ergo, cui pressidet , intel- 
iigisur esse interins supraque; wer pugillum , quo con- 
tinet , exterius subterque sigmiur. 

(c) Cditio Par. cuin quihusdam non inforioris notYi 
1II8S. icl in throno. ilagis probamus cuin aliis lihris ut 



ruindnm voluct um nc pecuiluin necidil specie, ut duin 
infrn senteniinm sernu>e>t, sensus lamen id ipsum 
intelligens iion eloquatur ; quod tainen rursum , dum 
serino omnis ex scnsu cst, scnsus sihi i]>se loqnatur 
inlr^Uigen^ : nunne bujns ipsius pulclniludinis \^(\ 
niinuni neccsse esl tolius pnichriiudinis essc |uU 
cherrimum intelligi ; ut cum xlerni ornalus sui S|ie« 
cics seiisum iniclligeniio; omnis eifiigint, opinionem 
tamen inielligeniiac sensns non relinquai oniatus? 
Atqne ita pulcherrimus Deus est confiieiidus: 7 tit 
neque inlra sentcntinm (h) sil inlcUigendi , nei|ue 
extra inteUige'i!t5am' Centi^idir '^" 






)• ' M * • 



interno ,^§umpla parlicula ut pro veiut, 
D (rf) Vdtife: ^oijte* •€*)rlv iatii/'{ue > QtiO'- ivo:, IHraq^ie- 
lectio tra^t.-iif-v&siL ^ivxj^in, exbilieiiir^ ^ : : ; 

(e) Uiiiis e Colli. mss. , neque smc diiquo. Alii rc- 
centiorcs, neque non in aliquo. Melins nhesi nou nb 
exeusis el anticpiiorihus mss. Nnm qnateniis hahet, 
n<m ipse in nliquo iiiclusiis; st^d qiiodvis pottus in 
ipso esi: qualenns vero bnbeiur, in omnihus est. 

(f) Bad. et Er. ut nnnm. Lips. et Par. ut illam. 
Ne')ue unam ncque f//<if}i haheiil niss. 

(g) Kditi, supergrediatur : nullius veleris libri auc- 
toritate. 

(h) Id est, licet pulchritndinem illius ne intelli- 
geniire (luidem sensu compU claniur, adeo(|uo non sit 
intra sententiam intelbgendi ; s^^nsnh tamen dietat eum, 
qui iia capium snum huperal, iniellij^endnm esse puU 
eherriinum : i|ua ralione Dei speciesjion est extra t/t- 
teUigentiam sentieiidif puia, eam e<sc omniuin pul- 
clicrrimam. 



Si 



SANCTI I1ILARII EPISCOPI 



52 



8, Deus iutetligeniiam cxcedeni fide aitingendus. — A cui nomen eral Joannes. Hic venit in testimonium^ ut 



His itaque pian opinionis atque docirinie studiis ani- 
mus imbutus, in scccssu quodam ac spocula pul- 
cherrimai Inijus senlenliie requie.scebat , non sibi 
relictum qnidquam aliud a natura sua inleHigens, in 
quu mnjus ofticium prxstare Conditori suo (a) mi- 
nusvc posset , quam ut tantuni eum esse inlelligeret , 
quanius et intelligi uon potest, et potesi crcdi: duni 
intelligentiam ei fidcs sibi necessarise religioiiis as- 
sumit, et infmitas rciernac poiestatis excedii. 

9. /n immortaUtalis spem assurgit Hitarius, Hanc 
ratioipsa ei suadet. — Suberatuiiieiii omnibus his na- 
turaiis adhnc seiisiis , ut pietatis professi(*nem spes 
aliqua inoorruplac beaiiludiiiis alerel, quam sancta 
de Deo opiiiio et boni mores quodam victricis mili- 



teslimonium perhiberet de lumine, Non erat itle iux , 
sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lux vera, 
qua: illuminat omncm hominem venientem in hunc mun- 
dum. (d) Inmnndo eral^ et mundus per eum factusest, 
et mundus eum non coguovit, In sua venit , et sui eum 
non receperunt. Quolquot autem receperunt eum , de» 
dit eis potestatem fiiios Dei fieri , iis qui credunt in no' 
mine ejus : qtd non (e) ex sanguine , neque ex volun- 
tate viri , neque ex voluutale carnis , sed ex Deo nati 
sunt. El Verbum caro factum esl , et habilavit in no- 
bis : et vidhnus gloriam ejus , gloriam taniquam unigC' 
niti a Palre^ plenum gratia ei veritate {Joan. i, i-i4). 
Pr(»ficil mens itltra natiiralis sensus iiitelligenii;)m , 
et phis de Deo qunm opinabalur edocctur. Creatorem 



tiae slipcndio merereniur. Meque enim fruclus aliquis B ^"'"^ ^""'^ Deum cx Deo discil: yorjuim IKum, ct 



essel , bene de Deo opinari : cum omnem sensum 
mors perimeret, et occusus quidani naiurse defi- 
cientis abolerct. Porro autein non es>e hoc dignum 
Deo ratio ipsa suadebnt, deduxisse eum in hanc 
participem consilii prudentiaeque vitnm hominem sub 
defeciione vivendi et a^tt^riiitate moricndi : ut in id 
tantuin (6) non exsistens substitueretur, ne substi- 
tutus exsisteret ; cum constitutionis nostrae ea sola 
esse ratio intelligentur, ui qiiod non esset esse cce- 
pisset , non ut quod ccepisset esse non esset. 

10. Spem ac Dei notitiam augel Joannis Evange- 
lium. — Faligabatur autein nnimus, partim suo, par- 
tim corporis melu. Qui cuin et constautem senteit- 
tiam suam pia de Deo professioiie relineret , et solli- 



apud Deum in priiicipio esse audii. Mundi luiiien in 
niundo niaiiens, cl a mundo non recogniiniii iiiielli- 
git. Venientcm quoque in sua , a suis non receptum : 
recipieiit(*s aiitein sub fidei sux merito in Dei (ilios 
profccisse cognoscit ; non cx complexu cariiis , nc- 
quc ex conceptu snnguiiiis , ncque cx corporum (f) 
voluntaie, sed cx Deo natos. Deinde (supple, co- 
gnoscit) Verbum carnem factuin , et liabiiasse in 
nobis , et gloriam conspectam ejus, quae lainquam 
unici a pnlre, sit pcrfecta cum i>ralia et veritate. 

ii. Filius Dei Deus, Fiiios Dei fieri potestas est, 
non necessitas. Fillus Dei fuctus homo, ut fiomo fieret 
filius Dei. Christus verus Deus et verus homo. — Hic 
jnm ntens trcpida et nnxia plus spei invenil, quaiii 



citain de se atque hoc occasuro secuin , ut piitabat , C exspectabai. Ac primum ad cognitionem Dei patris 



habitaculo suo curain recepisset , post cognitionem 
legis ac prophet^irum istiiis modi quoque docirinas 
evangelicae atque apostolic.T instituta rognoscit: In 
principio erat Verbum , et Verbum erat apud Deum , 
et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. 
Omnia per ipsitm facta sunt , et sine ipso factum csl 
nihil. Quod (c) factum esi in eo , vita est , et vita g 
erat tux hominum , et lux lucet in tenebris , et tenebra: 
eam non eomprehenderunt. Fuil homo missus a Deo , 

(a) Apud Bad. et in uno ms. Colb. muneris sui, In 
ediiis aliis, munusve. Magis placct cuin duobus mss. 
Colb. necnon Gerinnn. minusve. 

J^f Aheej^non^y^iir^mjL^OM fci|1fir>pcrinde eniiii 
jyi^i^fient Wft/ftijJ^rVurj jijj^jx^jion exsistenle 
conarrctur. !*t)11*ftV suBsiituare , pro creare rursuin 



imbuilur. Et quod antea de Creatoiis siii sntcriiiiatc, 
et infinitate, et specie, naturnli sonsu opinabniur, 
hic nunc proprium csse eiinm unigenito Deo nccipit : 
(g) non in dcos fidem Inxans, quia ex Dco Deiim 
audit ; non ad naturx diversiialem (h) iii Deuiii ex 
Deo dccedens , 9 quia pleniim gralia cl veriiaie 
Deiim cx Deo discil; ncque prnpposterum cx Dco 
Deum seiitieiis, quia in principio apud Deuin essc 
Deum comperit. Rarissimnm deinde liujus saliitnris 

non in duorum numerum vefitatis dioersitate referen- 
dnm. Uiraqiie illn Icciio confirinari potest ex lib. iv, 
n. 4, ubi Ariaiii hanc improbandi homousii causam 
comminiscunlur^ quod secundum verbi hujus significa- 
tionem vx divisione paterncc substantice esse Filius exis- 
timetur; tawquam desectus cx eo fuerit^ iia ut in dnos 




quniii cxsislenlia dnnaiuti esl. Idein argumenlum de 
iinmoitalitate bniniiiis non niiniis clare trnctatnm vi- 
desis iu psal. cxviii, lii. i4, n. 1. 

(e) Hxc verba , quod factum est , cum pr;ccedentt- 
hus jiinguiit viilgnii , qu:c disjuiigenda esse liqiict ex 
lib- II. n. iO, ubi dcinde, qiioniodo et hic pro tit eo 
vita eratf rcposuimus in*eo viin est omniuin prope inss. 
ancioritale. De disiinctione vorborum htijus loci vi- 
dendus Ambrosius lib. iit dc Fide,c. 6. 

(d) Veiusliis codex Colb. In hoc mundo, 

ie) Editi, ex sanguinibus: rcititentibtis mss. 

(/*) Biikilicoi Vatiranac vetusiissimus codex cum ple- 
risque nliis mss. voluptate. 

(g) MiS; Colb. ei Germ. n^n in dnos: el infra n. 58, 



rum Deum prmdicavimus. Idcm iiabetiir iib. viii, n. 29. 
ih) Krasmiis ac post eiim Lips., Deum vx Deo deci- 
dens: qiiod non displiceret, si adesscl aliciij.us in^. 
auctoritns. Arriserai etiain cum \elorrimo codice S. 
Petri in Ynticano, in Deum Deum decidens: Sed nnli- 
qui iiotnrii mulia passiin miilantis niniios :uisus Ibi- 
midamus, ubi nullus nlius codex sufTrngaliir. Plericiue 
inss. ciiin Bnd. in Deo^ vcl in Deum, ex Deo decidens» 
Alii proba; nota^ ctini Pnr. in Deum ex Deo dectdvns. 
Qiiod sic intelligi cominodc queat : n(m dccedens ad 
invehendam iu Filium,qui Deus ex Dco ost, naiiii.c 
diversitaiem. Legentibus in Deo ex DeOj supplcrc li* 
cet credendam ante decedens vel deddens. 



53 



DE TRINITATE, LIBER I. 



34 



cogniiionis fidem esse, sed maximum pracmium nos- A circo non crederet, qni:! non Intelligcrel; sed idclrco 



cii: quia et 8ui non receperuni, ei recipientes in U 

lios Dei aucii sunt , non orlu carnis , sed fidei. Esse 

autem filios Dei , non necessiiatem essc,^sed poies- 

taiem : quia proposito universis Dei munere, non na- 

tura gignentium aiferatur, sed volunlas prsemiuin 

consequatur. Ac ne id ipsum, quod unicuique (a) ess6 

Dei lilio fii potesias, in aliquo iiinrmitatem fidei tre- 

pidaj impedirei; quia per sui difficullatem aogerrime 

spereiur, quod el magis optalur, ei minus crediiur : 

Verbnm Deus caro factum est , ui per Deiim Verbum 

carnem faclum caro proficeret iii Deum Vcrbum. Ac 

ne Verbum caro facium aui aliquid nliud esselquam 

Deus Verbum , aui non noslri corporis caro essci , 

li.ibilavil in nobis: ul diun habilat, non aiiud quam 



se mcminisset intelligere posse, (c) si crederet. 

i5. Climii gesta non succumbunt naturalibus men" 
lium sensibus. — Ac ne iu aliquo saeciilaris prudentla 
iardareiur errore, ad pi;e confessionis liujus absolu- 
lissimam fidem ita insuper per Aposiolum divinis 
diciis edoceliir : Videte ne qnis vos spoliet per phiio' 
sophiam et inanem det^eptionem, secundum traditionem 
hominum, secundum elementa mundi^ et non secundum 
Christum : quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divi^ 
mtatis corporatiteTy et estis in illo repleti, quiest caput 
omnis principatus et potestatis : in quo ct circumcisi 
estis , circumcisione non manu facta in exipoliatione 
corporis cnrnis^ sed circumcisione Christi^ consepulti 
ei in baptismate^ in quo et resurrexistis per fidem operu' 



Deus maneret (6); dum auleni liabitni iu uobis , iion B tionis Deiy qui excitavit eum a mortuis. Et vos, cum 



aliud quam nostrae carnis Deus caro factus essel ; per 
dignationein assumptae carnis non iuops suorum, 
quia lamquam unigenitus a Patre plenus graiia^ ct 
veritatis, ei in suis perfectus sil, et verus in noslris. 
12. Divina non capitnisi fides. — Us^nc ilaque divini 
sncramenii doctrinam meiis laeia susc«'pit, iii Deum 
proficiens per carnem, et in novain nativiiatein per 
lidem vocaia , ei ad coclcslem regeneralionem obti- 
ncndam poiesiaii su;c permi^sa, curam in se parentis 
sui Creatorisque cognosceng non in nibilum redi- 
gendam se per eum exislimans, per quem in hoc ip- 
6um quod est, ex nihilo substitissel : ei hsec omnia 
ultra intelligenlix humanx nieiiens sensum, quia 
ratio communium opinionum consilii coelesiis inca- 



essetis (d) morlui in delictis et prceputiaCtone carnis 
vesiroi, vivificavit cum illo, (e) donatis vobis omnibut 
deliclis^ delens quod adversum nos erat (f) chirogra^ 
phum in senteniiis^ quod erat contrarium nobis : et 
ipsum tulit e medio , affigens illud cruci : exutus car" 
nem , et potestates ostentui fccit , triumphatis iis cum 
fiducia in semetipso (Coloss, ii, 8 e/ seqq.). Respuit 
capliosas et inutiles philosophix quaestiones fides 
consians, neque humanarum incpiiarum fallaciis suc- 
cumbeus, spoliuni se prxbet veriias falsitali ; non 
secundum sensum coinmunis iiilelligenliai Deum re- 
tinens, neque de Chrisio secundum muiidi elemenia 
decerncns, iu quo divinitatis plenitudo corporaliier 
inhabilct : ul dum infiuitas xternx in eo esl poics 



p^^x,hoc solum pulet iu natura reruni csse , quod C laiis , omiiein tcrrena: meulis amplexum poiestas 

o^tcrnx infinitaiis excedai : qui nos ad diviniiaiis su9C 
naturam trahens, non etiamnum corporali praucep* 
iorum observatione distrinxerit, neque per legis um- 
bram ad solemnia desecandac carnis (id est, circum* 
cisionis) iinbuerii; sed ut omnem naturalem corporis 



aul intra se intelligai , aul pneslnre possit cx scse. 
Dei autem virtutes sccimdum magniricenliam x'tcni:e 
potesiaiis, noii sensu , sed (idei 10 infinitate peii- 
debal : ui Deum in priucipio apud Deum essc, et 
Verbum carnem facium habitassc in nobis, nou id- 

(a) Sic mf^s. casiigatiores ea ralione qua dixit Tul- 
lius, licet tibiessebotio viro. Alii vero, esse Dei filium 
vel filws. Ex nlraque illa lectione iii vulgatis obii- 
nuil, esse Dei fdium a Deo filio fit, vel sit potestas : 
glossema qiiod nou exstat nisi in uiiico receniiore 
mss. Golb. 

(b) Quia nimirum habitator, domum habilando 
qiiam antea non habiiabat. minime aliud ab eo quod 
priiis cral efficiiur : adeoque verbum habitandi aplis- 
simum est ad cxprimendam Verbi corporaii immuta- 
biliiaiem; de quo praemitiilur caro factum est, ad 
sigiiificandam ipsius cuin carne conjunclioiiem. Tum j) 
vcrba habitat in nobis ^ sic ab llilario inlellccta esse 
qaasi in nostris^ p.ilel ex subnexis, verus in nostris. 
Unde refeliilur Erasmus, qiii in dubium revocaviian 
Cbristi carnem ex Maria assumpiam credldisset. Qui 
vero exisiimant llilarium in genlililatc natiim , ac 
priinnB suae ad veram fideiii conversionis hi^loriam 
htc iexere, expendendum habent,an sola Joannis 
vcrborum leciio per se lantaiii mysteriorum nostro- 
ruin notitiam gentili pnesiare poiuerii, ut jam Apol- 
tinario, Nci-torio, et Euiychcti confutamlis sufl*ecerit. 

(c) Quia, ut loquitur Aiigustinus episi. cxx ad 
Cosentiiim n. "biFides proscedat ralionem, qua cor 
mundetur, ut magnce ratioms capiat et perferat lucem ; 
cl rursum epist. cxxxvii ad Volusianum n. 15: Intel' 
lectui fides adiltwi aperit, infidelitas claudlt. Confer 
2»iipenor' llilarii dicta iiuui. 8. 



(d) Omnes mss. uno nullius ferme aiictoriiatis ex- 
ccplo omiitunt hic vrrbum morlui : quod tamcn ha- 
beuiinfra lib ix n. iO, el in Ps. Lxvir, n. 23. Sed 
hoc apud llilarium non inusii:aum, ui elinm iii eodem 
iraclntu eadem Scripturic ioca non cadem raiione 
repeiat. 

(e) In ms. bas. Vat.: Donans nobis omnia delicta , 
delendo quod adversum nos erat chirographum decreti 
quod erat adversarium nobis : el niox, exuens se carne^ 
et potestate traduxit palam retriumplians illos ; qua 
versio liilario videiur exiranea. Qu;e iiic exhibeiur, 
confirmatur lib. ix, n. 10. Vide tract. in psal. lxvii, 
n. 23. 

(f) Praeter ms. Vai. bas. pauci , iique recentiores 
habent , chirographum decreti. Ab hac leciione iioii 
abhorret quae subjicitur explicaiio, ut uovain se ge' 
neris nostri creatione constilutionem decreti antcriorii 
aboleret. Aliier lib. ix, n. 10, ubi Hilariiis Aposioli 
verba tanquam hic jam iracuita memorai, sic inier- 
pretatnr Iioc chirograplium, delens chirogruphum lcgi$ 
peccati . quod per sententias anteriores contranum erat 
uobis. Unde in ps. cxx, n. 18, illiid simpliciter vocat 
chirographum legis ; hic vero sententiani mortis. Non 
esi omilienilum quod in uno nis. C<»lb. exstai, chiro' 
graphum decreti in seutenliis. Et hoc Hilarlo esl so- 
lemne, ut duas versiones, quas puriter probat, simul 
componat. 






SANCTI HILARll EPISCOPl S6 

ir^res^iilatein circumcisus a viiiis spiritus criminum A dium. — In hoc ergo (d) conscio securitatis ?uae oiio 



Rniundalione piirgaret : cujus inorti consepelircinur 
iii iKiptisino, ul W in .'vtcrnil.itis vilain redireinus; 
dum regeiierniio ad vitain iiiors essetcx vita, et mo- 
rientes viiiis immortalitatr rennscercmur ; ipso pro 
nol)is ex immorlalilate niorienle, ut ad iminorlali- 
latem uiia cuin co exciiaremur cx morte. Cariioin 
Cnim (a) peccati recepit, ut assuinptioue nostrse car- 
nis delicia donarel, dum cjiif^ tit particeps assuinp- 
tiouc, iiou crimine; delens pcr inorlem senteutimn 
mortis, ut uova inse geucris iiostri crentioucconsii- 
tuliouem decreti antcrioris nlioierel ; criici sc figi 
pcrmittens, ut inaledictocrucisoblitteraia(6) tcrren:c 
daniuationis nialedicta flgcrel oninia : ad uliimum iii 
limniuepassus, ut potostatcsdelioneslnret; duin Dcus 



nxMis spchiis suis hcta requicvcral : interces>ioucni 
luortis hiijus usque eo non niclneus. ][2 "^ oiiani 
reputaret (e) \u viiain xlcrnilntis. Viiam autcni hujus 
corpoiis sui non modo uoii molestnm sibi nul icgrnni 
arbilrahnlury ut cnru quod piierili.-x; lilteras , quod 
.Tgris mediciuam, quod nnufragis nutalum, quod-ado- 
lesceiuibiis disciplinam, ([) quod militiam e.^se cre- 
derct iinpcraluris : reruin scilicet pra^senliiiui tole- 
rautiam, ad pra^minm beat;c imuiortnlitniis proficieii- 
teni. Quiii ciiaui id, quod sibi credebat, tniiicn pcr 
iiiinisterium impositi sacerdotii etiam ca'teris pr.rdi- 
cnbnt, miinus suuin ad oniciuin public:e salulis ex- 
tcndens. 
15. H(erctkorum ingemum. — Sed inlcr lint^c cmer- 



secundum Scripturas moriiurus, et (c) in his viii- g serunt despcrnta in sesc, et snevn in ouincs imiiic 



conlis in se fiducia triumpharet; dum iinmortalis 
ipsc, ne<iuc inorle viucciidus , pro morleiiiium xtcr- 
niinic morerctur. Ilxc naque ultra lialurat humnnic 
inleiligeiitinm a Deo gcsia nou suocumljuut rursum 
nrttiiralihiis nienlium scnsihus; quin iiiriiiiia! :nleriii- 
tnlis operalio inhnilam nieliendi exignt opinionem : 
iit cinn Deus horao, cuin immorlalis mortuus, cum 
xicinus scpultnsest, non sit intelligentix ratio, sed 
po!c.<>taiis exceptio; iia rursum e coutrario non sen- 
fm, sed viriutis inodus sit, ut Dciis ex hoinine , ui 
iinmortalis cx inortuo, ut seieruus sit ex sepulto. 
Coexcitnmnr ergo a Dco in Christo per inorlem ejus. 
Sed duin in Christo plcuimdo cst diviuitaiis, hahe- 
miis et signincaiionein Dei patris nos coexcitantis in 



temeritaiis ingeiiia (suppte^ hominum), potcntcm Dci 
naturnm natura; susr innrmiiateinoderaniium: nc^iue 
ut ipsi usque ad innnilatem opinaiidi de inQuitis rc- 
bus emergerent, sed intra nnem seiisus sui indcriiiita 
concludcrent; essentque sihi arhitri religionis, ciiin 
idigioiiis opus (g) ohcdieiitiic essct oniciiim; sui iui- 
inemores, divinorum negligentes, pra ccpiorum emeu- 
dalorcs. 

1 G. Hcereses dtias prcBcipu(e de Christo^ Sabeliii et 
Arii. — Nam ut de ca^tcris hscrciicorum sluliissiuiis 
siudiis sileam, de quibus tainen, sic ubi occnsioneiii 
sermonis rntio prsehebit, non laccbimus ; (juidam (//) 
ita cvnngeliCiC fidci corrumpunt sacrainenium, ul sub 
uuius Dei pia taiitum professione nativiiatem uni- 



inorluo, etChristum Jesumnon aliud quam Deum in G gcuiii Dei ahuegenl; ut protensio sit poiiiis in honii- 

diviniiatis plenitudine confitcndum. nein,qunm desccnsio : iiequc nt qui filiiis iiominis 

14. Christi fides el morlis metum el viia: tollil ix- sccuudum temjiora assuinptx cnrnis fuit, idem antca 



(a) Solus cod. Victorinus , peccati expertem fecit ; 
qiiain lectiouem ample\atus cst Lud. HiroMis, inepte : 
vull quippe tanliim HilnriusChrisium, in cnrneejus- 
dem nobiscum naiunc, cariiis delicta doiiasse. Ui 
euiin doceiTertulliauusdccariieChrisii ii. 10, iieque 
ad prop(»s:tuni Chrisii , peccntum carnis evacuaiuri , 
iicque ad gloriam raceret, non iu cn cnme evncii.ire 
illtid , in qiia cral iiaiiira peccaii. Tuiu ciiidani Alex- 
andro sic arguinnti: Ergo si noslram induit^ peccairix 
fuit cwo Christi : Nostram^ rcponil, induens^ sunm 
fectt;suam faciens^ non peccatricem eam fecit. 11 ic 
igilur dixit liilnrius peccnii carucm , qiiie por pccca- 
lore-i nd Christnm usqiic propngaln csl, qu;r, ui Inu- 
daio loco Tertullianus « genere , non xitio , Adoi cst : 
Uiiin scil. Chrisius, ut hic hnhei Ililni iu<, ejus fit par- 
tieeps assuiiipiione^ non crimine. Qunre friistra in iiinho 
unius uis. <>>lh. uon ncmo nniiotnvil, Carnem pcccati, D 
caule lege, kh-AS^ puth 1. x do Triiiii., num. ^5, de 
cadcm (^lirisli cariie dicil, Nequecaro illa caro peccati, 
$ed similitudo carnis peccati, Vide tract. ps. lxvii, 
n. 25. 

(b) lu trihits mss. terrencs maledictionis. In Reinig. 
Corb., Prntel., eic, terrence dominationis, Retinendum 
pu amus ciim plurlhus aliis, terrems damnationis\ ut 
sitAlliisio ad sententiam quam hoino damnatus acce- 
pit, Terra es, et in terram ibis. 

(c) Sex. niss. non tnmeu potiores , m his tincendis 
In se cum fiducia, 

(d) Gxeusi, conscia : refragniitihus mss. 

(e) Unus codex Rcinig. cuni TheoJ.,imlmm ftter- 
tiitutii. 

(f) Particulani quod hic in vulgaiis oinissani resti- 



tuimus cx mss. Ita ha^c iiitelligcreest, quasl lcgereliir, 
ut eam , quamvis tantis angoribus afflictatam , crederel 
esse^ quod pueritice liHeras, eic. 

(g) lia Par. cuin auiiquioribus mss. At Bad. Er. et 
Lips. cum aliis,iu solo obedientiw esset officio, Ilic 
commendatur obcdiciitia fidei, de qun iufrn n. 37: 
Ultra naturalem opinionem fidei obedientia nos provehit, 

(h) Hxc Noetum, Praxeain, et Hennogeneui spec- 
tnnt , maxiine vcro Snbcllium , qui , ut liotnt Augiis- 
tiniis de Haercs. ad Quodvultdcum, iis qnihus cousen- 
tiehat , subinde facius est famosior. Iliijus haresis 
rursum exponitur lih. de Synod. ii. 45 : Quidam euim 
auii sunl innasctbilem Deum usque ad sanctam Virgi- 
nem substaulice dilataiione protendere, ut lalitudo de- 
ducta quodam naturce sum tractu assumensque hominem 
filius nuncuparclur^ neque Filius ante swcula perfectus 
Deus natns, idem postea ethomo natus sit. Uirumquo 
illuin locuin ilhuiitrnl Epiphanius, quo ic.<ite ha*r. lxii, 
n. 1, asserehai Sahellius, Filium radii in morem eniis- 
sum, omnia, qu(e ad Evangeln et humance snlulis pro- 
curutionem aitinerenl , in hoc mundo prcestitisse ; atqne 
ila in ccelum rediisse , quemadmodum is qui a sole ma^ 
navit radius in eumdem postea refunditur, Quomodo 
.nutem soi radio in lerras proieiiditur poiius qiiaui 
descendil, iia Dei iu Virginem piotensionem laniiim, 
non descensionein admisit. Haud aliier sensit Mar- 
cellus Thcodoreto lesie, qui de eo piodit lih. ii Hoe- 
rct. fah. : Prorsus existnnavit Trinitatem extendicon^ 
trahive pro oeconomiarum et consiliorum diversitate ; el 
pnu.o ante : Extensionem quamdam diviuitmis Putris 
inChrislum venisse dixit^ et hauc Dtum Verbumappel- 
lavii : peracta autcm universa oeconomia rursus aitrac- 
tam esse reversamque ad Deum ex quo extensa fuit. 



57 DE TRIMTATE, LIBER I. 58 

semper fiicrit alque sil filius Dei : ne in eo nalivilas A minisse oportet lerrennrum meniiuni infirmas a!(|uo 



Dei si(, seil ex eodcni idein sil ; iil iiitius Dei , nl pu- 
tani, iiiviolalnlem fideui (a) series ex solido in carnem 
deducia conservet, dum usque nd virginem Pater 
prolensns, ipse sibi naliis X3 ^'^ ^" filium. Alii vcro 
((|uia salus nulla sine Chrisio sil, qui in priiKipio 
apud Oeum erai Deus Ycrbum), n:iliviiaicm negnnlcs, 
creationem solam profossi suiit : ne nalivitas vcrila- 
tem Dei adinitterel, (b) sed creaiio falsitatem doce- 
ret, qiix dam ementireiur in genere (c) Dei unlus 
fldem, non exchideretin sacrameuio : sed nativitatem 
veram iiouiini ac fidei crealionis (d) subjicientes , a 
verilnte imius Dei separabilem cum raceieiit,ut crea- 
tio substiiuiioiiis, perfectionem bibi diviniiatis non 
usurparel, quam veritatis nativitas non dedisset. 

17. Fidfs vera eontra utramque tolo hoc opere stabl- 
lienda, — llurum igitur furori respoiidere animus 
exarsit : rccolens hoc vel prrecipue sibi salulare esse, 
non solum in Deuin credidissc, sed etiam iu Deum 
patrcm;neque in Christo tantum spernsse, sed in 
Cliri^io Dei filio; neque iu creatura, sed in Dco 
crcaiore ex Deo nato. Maxiine crgo propcramus ex 
propheticis atque evangelicis prxconiis vcsaniam 
corum ignorantiamque coiifundere, qiii sub uiiius 
Dei, sota sane utili ac religiosa praedicatione, aut 
Deum natum Clirislum uegaiit, aut verum Deum non 
e<>>e comcndiint; ut creatio potcntis creaturi^e intra 
unumDeum fidei sacramentum rermqaai; quia iiaii* 
vii:is Dei estra unius Dei fidem rerigioiicm protra- 



imbecilla^ opiniones essc nhjicieuda^ , et omiies itn- 
perfccla» .veiiieiiti;c anpusiias rellgiosa discendi cx- 
spectatiouc Inxandas. Novis euiin regeneraii iugenii 
sensibus opus est, ut unumquemque conscientia sua 
S(!cuiidum coelestis orighiis munus iiluminel. Slnn<* 
duiu iiaqiic per fidem aiile est, ut saiictiis Jereroias 
admonei (xxiii, ^2), (h) '\\\ substnniia Del : ut de sub« 
stanliaDeiaudiiurus,sensum suum ad 14^*^ M"^ ^^^ 
suhsianii» sint digna modenHur ; moderetiir autem 
non aliquo modo iuielligendi, sed iufinitato. Quin 
ciiam con^ciiis sihi divini: se naiur^ pariicipem, ut 
heatiis apostolus Petrus iu epistola sua altera ail 
(cap, II, i4), effcclum Aiisse , Dei naiuram non na«* 
turae su u legibiis metialur, sed divinas professiones 
Y^ secuiidum magnilicentiam divitisc de se protestatio- 
nis expciidal. Oplimus cnim lector est, qui dictorum 
iuicliigeiitiaiu cxspeclet ex dictis potius quam impo* 
iiai, ei rclulerit magis qiiam atluleril, iieque cogat id 
vidcri diclis contincri, quod ante lectionem pne- 
sumpserit inieHigeiidum. Cum itaiiue de rebiis Dei erit 
scrmo, concedamus coguitionem sui Deo , dictisqiie 
cjus pia vencralione famulemur. Idoneus eniiu sibi 
tcsiis est, qui nisi per se cognitus iion est. 

i^.ComparaiioaddmnanuliaeU perfecta, — Si qua 
vero uos de natura Dei el nativitaie Iractantes, coiii*- 
paraiionum exempla afTeremus , nemo ea exisiimet 
absoiiilx iii se ratiouis perfectioucui continere. Com- 
pnraiio enim lerreiiorum ad Deum nulla est : sed in- 
firmiias uostras intelligciitise cogit specics quasdam 



liit^f^jcoufilentiim. Sed nos edocti diviiiitus ne«|ue q cx inlcrioribus, lamquam supeiiorum iiidices quie- 



diius dcos praedicare neque solum, hanc cvnngclici 
ac prophetici pnccouii rationem in coufessione Dei 
patris et Dei filii (f) aiTereuius, ut unum iii fide nos- 
tra sint uterque, non iinus : uequeeuindem utrum- 
que, iieque iuter veriim ac ralsum aliud coiifiieutes ; 
quta lieo ex Deo nato, iieque eomdem nativitas per- 
mitiil cs^e, neque aliud. 

18. Leclori fides necessctria. — Et vos quidcm , 
(\\106 (idei calor et (g) igiiurata! mundo ac snpiciitihos 
moBdi verltatts studimn ad legenduro vocavit, me- 



rerc ; ut rerum ramilinrium consuctudiueadmonenle, 
G\ sensus iiostri consciculia ad insoliti sensus opi- 
niotiem educercniur (Hoec memorantur lib, iv, n, 2). 
Omnis igilur compnraiio homini poiius utilis babea- 
tur, (luani Deo ^pla , quia inielligenliam magis si- 
guificci, quam cxjdeat : neque naturis camis et spi- 
ritus, cl invisihilium ac tracinhilium coa^quandis prae- 
suiiipin reputetur, protcstaiis et infirmitati se humanae 
inlclligcntie neccssarinm, et ab invidia csse liberani 
non saiisfacientis exempli. Pcrgimus iiaqiie de Deo 



(a) In Pratellensi ms. series ex solido Deo, et mox, 
Pater spiritu prolensus : voces Deo el Spiritu e,x mar- 
pine in textuiu haud iluhie ir.uisIaUne. Ilic riirsum locus 
iliu^^traiur similitudine solis, iit qiieuiaduiodum ra- 
dius est series ex solido solis corpore educta iu terras, 
ila et Filius sii series educta a Patre : ut cnim iii 
sole vis triplex, illumiiiandi, calefaciendi. ct orbicu- D 
laris figurn , seu solidum illud uiide esi iitrnque vis : 
ita ct in Triiiilate cxcogilahaiit Sahellinni triplicem 
viin, ciijus Pater o.sset hyposlnsis ac veluli totius 
foriiia, ut loqnitiir Epiph;iiiius loco laudaio : ex <|U0 
huircsis hujus iiotitiam ad caplendos Ililarii libros 
necessariam comparaiiius. 

(b) Apud Bad., Er., necnou iu ms. Vat. has. et 
Coib. uno, sed crealio veluti compositi et simulati Dei 
falsitalem doceret : qu<»d glossema suspicamur, 
niaxiiiie ciiiii hxc loquendi ratio ah Hilario sit 
aliena. 

(c) In vulgatis et pluribus m$s. hic additur vox 
creationiSf qirje rectius abest a castigatioribus libris. 
Antea excusi habenl ementirentur, et post excluderent^ 
uuUo fere sufTraganie ms. Non displlceret tamen , si 



nnlea prxmillerelur qui dum, non quos dum, etc, id 
est, qua: creaiio non nisi mendaciler subjicitur fidei 
Dci, qui geiiere et nntura uniis est, quanivis non 
cxcludatMr a fide Dci iii sncrameiito , quatenus 
plures per auamdam praerogalivam hoc uoinen sor- 
tiiiulur. Vi(lesislih. contra Auxeut. n. 5. 

(r/)S<dus codex Vat. bas. substiiuentes : niiuusbene. 
IIoc eniiu sihi vult : quem cntholici Deum verum, uU* 
poie ex Dt'o vera naiiviiale natum credunt, illi lixre- 
tici iiomini ac lidei creaiioiiis suhjiciuut. 

(e) Ediiio Par. antiquos libros, quibus solemne est 
mwtare t in c/, secuta, confitendum, 

if) Vat. has. ms., asserimus. 

{g) Bad. et Er., ignorante^ Lips. et Par., ignoratumi 
cnsligautur cx mss. 

(h) Apud Lxx, £v vTToo-Tao-et. Gregoriiis Naziaui. 
Orat. \xxiv, legeus h uTroo-TTOfiaTt, explicandae bujus 
vocis ^ratia addil, ymI ovo-ia Ku/siov : quod quidetu ulii 
viveiitiuui hacteiius concessiiiu negat, quia eorum 
nemiiii daiuiu est viderc uaiuram seii essentiam Dei. 
Amhrosius, I. iii de Fide, c. 15 : Quis stelit in sub» 
stantia Dominif et vidit verbum ejus ? 



59 SANCTl HlLARll EPISCOPi ^O 

locuturi Dei verbls, sensnm lamen nosiruni rcruiii A olim editam profcrens, ct subdole eos, ac per id iin- 



nostrarum specic niibuenies. 

20. Ordo iolius operis, — Ac primum ita totius 
operis modum temperavimus, ut apiissimus legen- 
lium profectibus connexorum sibi libellonim ordo 
succederet. Nihil enim incompositum indigcstumque 
placuit afferre : ne operis inordinata congeries rus- 
ticum quemdam tumultum perturbata vociferationc 
pra,'beret. Sed quia nullus per prxrupta conscciisus 
esl, iiisi substralis paulaiim gradibus feratur gres- 
sus :id summa; nos quoque qiiaRdain gradiendi inilia 
ordinantes, arduuin boc inteiligenti» iier (a) clivo 
quasi molliore lenivimus non 15 j'*"^ gradibus inci- 
sum, sed planitie subrepente devexum, ut prope 
sinA scandentiiim sensu, euniium proflceret con- 
scensus. 

21. Quid coniineat liber seeundus. — Post hunc 
enim primi liiijiis sermonis libclluin, seqiiens ita sn- 
crainentum edocet divinae geiierationis, ut baptizandi 
in Patre et Filio et Spiritu sancto non ignoreni no- 
minum Ycriiatem , neque vocabulis intelligentiain 
confuiidant, sed unumquodque ita sensu concipiant, 
ut est ac nuncupatur ; agnituri absolutissime in iis 
quae dicta sunt, quod neque noii ipsa veritas sit no- 
mlnis, neqiie non nomen sitveritatis. 

S2. Liber terUus. — Post hunc itaque lenem ac 
brevem demoiistratae Triuitatis sermonem, tertius 
liber, etsi sensim, tamen jam proflcienier incedii. 
Nam id, quod ultra huniani setisus iutelligentiam 



piissiuie, unum Dcuni ex lege dcfendisse convincens, 
omnibus legis ac prophetarum testimoniis ila de- 
monsiraiis, ut siiie Deo Cbristo unum Deum con- 
riieri irreligiositas sit; ei confesso unigenito Deo 
Chrisio , iion unum Deum prxdicare periidia 
sii. 

24. Liberqmnius. — Quintus vero (1) teniiit cum 
responsionis ordiiiein, quem hscrctici instituorant 
professionis. Namque cuin uniim Deuin prxdicarc 
se secundum legem einenliii essent; uiiuni qno(iue 
Dcum verum ex eadeni profcrre sc refellcrunt : ut (e) 
per exceplionein Dci et uiiius el veri, nativitaieiu 
Domiiio Cliristo adiincrcnt; quia ubi nativitas ei^i, 
ibi et iiilelligciitii sit {[) veriialis. Nos aiiteiii iisdoin 

B gradibus, quibus idipbum iiegabaiur, doceiites, nec 
duos deos, nec solitarium veruin \Q Dcum, sed Ta • 
trem verum Deum iia ex lege ac piophelis pru^dica- 
vimus, ne aut uiiius Dei fideni corniniporeinus, (g) 
aut nativitatem deoegarenius. Sed quia, sccuiiJuiu 
illos, creato potius<|uaiii nato nomen Dei Doiniiio 
Jesu Christo dcputarctur potius quam iiiesset; divi- 
nitalis veritas ita cx auctoritatibus proplicticis ile- 
moiistrata est, ut nos, Doinino Jcsu Clirislo Deo 
vero prx^dicato , intra intelligentiam uniiis Dci 
veri iiativai in eo divinitatis veritas conliiicrer. 

25. Liber sexius, — Sextus vero jam liber omneni 
haereiicae assertionis fraudulentiam pandii. Nainqiie 
ut dictis suis fidem facereiit, damnaiiies dicia ei viiia 
hxreticorum.Yalentini scilicel et Sahelliicl Haiiirh;ci 



Domiiius de se profi^ssus e>t, quaiiiis poiest poten- c ct Hierac^c, pias Ecclesi» praedicaiiones velamenio 



lix exemplis ad tiitelligenti;c fldem coapiat, dicens : 
Ego in Patre^ et Pater in nte (Joan. x, 38) : ut quod 
ab homine per nniurain hebetem non capitur, id (b) 
fldes jam ralionabilis scieniias consequatur : quia 
neque non credendum de se Deo est, neqiic opiiian- 
dum est, exlra rationem fldei esse iiitelligentiam po- 
lestatis. 

23. Liber quartus. — Quartus deinde liber inilium 
Eui ex hasreticorum doctriiiis auspicatur, se ipsum 
viliis,quibus Ades Ccclesiae(c) iufamatur, expurgans : 
ipsara illam perfldiae exposilionem a multis (d) non 

(\) Ms. Veron. tetiet; ul paulo ante, Quartus liber 
atisptcoltir, etc. 

(a) Hoc ad imiutioncm Plinii videtur dictum, qui D 
lib. VI, Episi. V : Ita, iiiquit, leciUr et sensim divo 
faUente consurgit ut cum adscendere te non putet^ sen- 
tias adtcendisse. 

(b) Editi, excepto Par. cum uiiico ms., fidet tamen 
rationabili scieniia consequatur, Raiio hic subjicitiir, 
cur Ades dicatur raiionabilis scientia, Rationabilis 
quideiii cst, quia ratio suadet credendum Deo : scieii- 
tiam eliam nabet, quia opinioni iion reliniiultur 
lociis, cum per effecius inielligimus pliis Deum p|>sse, 
quatn capiat humana ratio. Ilinc mule in vulgntis le- 
gebatur , inteUigentias potettatem, pro intellifentiam 
polestatiSf quod el mngis perspicuum sitex his I. iii, 
num. 5 : Sufir isiiusmodi in Deo potetuitet^ quarum 
cum ratio inteltigentiw nosirce incomprehensibiiis ett^ 
fides tamen per veritatem efficientice in absoluto est, 

(c) In vulgatis, infiTmatur^ male : neque melius 
4eiiidc apud Bad., Er. et Lips. expugnaiu. 



professionis iiiipi.e furati siint : ul (2) corrcpiis (//) 
lii mciius verbis irreligiosoruin, et ainhigua signiiica- 
tione moderatis, subifnpietatisdamnatione doctriiiuin 
pietaiisexstingucrent. Sed iiossiuguloruin dictis et pro- 
fessionibus denionsiratis , saiicias Ecclesiae prxdica- 
tioiies absolviiiius, neque quidquam cum dainnntls 
haereticis cominune cis esse permisimiis, ut dani • 
nanda damnaiites, sola venerabiliier scctaiida se- 
qiieremur, filiuin Dei (supple, esse) Doininum Jesum 
Chrlstum, quod maxiine ab iis negabatur, pcr liu^c 
doccDies , duro de eo testatur Pater, dum dc se 

(2) CorruptiSf ibid. 



.♦» 



(d) Pro non olim, sul)Slitiitum est npiid Lip<. ct 
Par.7am olim. reiiitentibus mss. neciion qiiod lib. vi, 
n. 3, dicitur, Aiianam luein proxime eniersissc. De 
hac pcrfida exposilione dicemiis libro iv. 

(e) Solus ms. b.is. Vat., ut per pro[essionein Dei. 
Usum ac vim verbi eiceptio ceincrc est inlra i>. iU, 
^3 et 34, iibi non solam professionem sonat, scd 
eain a cujus consortio quivis aliiis arce dur. 

(f) lloc esi, ibi intelligitiir posses<^io ver.i; n:itur;c 
ejus ex quo naiivitas est. Nani vox veritas llilirio pro 
vera natura, ut jam so^pc vidiinus, solemnis csi. 

(g) Ediii, aut naii veriiatem : male et renitciiiibiis 
mss. 

(/i) Reponimus ex Telleriano codice ct Pratcl. 
correptit ; quod et in Remig. ac Theod. pridcni sc- 
cuiidis curis posilum fuit ;cum aliis iii libris legainiis 
eorruptis. 



41 



DE; TaiNITATE LIBER I. 



42 



ipse profitetur, diim Apnsloli prxdicnnt, dum reli- A tnic, natiira , potestaie, proressione; no ( ut non) 



giosi credunl, dum ducjnoncs clamanl, dum Judaii 
negantes fatentur, dum ignorantes inlelligunt geii- 
les; ne jam {id est^ utnon) ambigendum pcrmiliere- 
tur, quod ignorandum non relinquebalur. 

26. Liber geptimus. Sabetliu$, Hebion et Arius me 
vincendo Ecclesice vincunt. — Septimus dciiiceps liber, 
secundum perfecl« fidei gradum, susceptsR disputa- 
Uonis sermonem lemperavit. Namque primum, per 
inviolabilLs lidci sanam ct incorrupiam dcmoiisira- 
ilonem, inlcr Sabellium et llebionem et hos non veri 
Dci pwcdicatores lile ccriavil , cur Sabellius subsis- 
icrc antcsKCula negarel, quem creatum alii confiie- 
ren(ur. Ignorabat enim Sabcllius subsistentem Filiura 
dum Deum verum operatum in corpore csse non ain- 



aliud csset quam nuncuparclur, neque nuncupalio 
non nativiiatis esset , neque nativitas naiurain aini- 
sisset, neque natura non reiinuissct potcstatem, 
neque potestas non etiam conscia sibi verilaiis pro- 
fcssionc notcsceret. Gausas ergo omncs singuloruiu 
generum ita ex Evangeliis excerptas subjecimus , ut 
nec professio lacuerit potesiatem , nec poiesias non 
cxserueril naturam , nec^nalura non sux nalivitalis 
sit , nec nalivitas non sui nominis : ut pcr id non 
rermqueretur impietatis calumnia , cum Dei vcri cx 
Deo vero diviniiaiem , secundum et nouieu et nait* 
vitatem ct naiuram et poteslaiem , ipsa quoque Do- 
roinus Jcsus Cbristus nativ;» veritaiis susc protesta- 
liotie docuissct. 



bigit. Hi autcm ncgabani nalivitaiem, ct alfirmabanl B ^ ^^^^^^^ ^.^^^ _ Octavus jam vero libcr. 



creaturam, dum opcra cjus Dei vcri esse opcra non 
iniclliguni. Lis corum, fidcs nosira cst. Nain dum 
fiUum ncgat (ideoquc enat), in co vincit Sabeilius, 
X7qnod Deusverus(utrecieprobat) operatus cstrct 
Ecclesia cos, qui verum in Cbristo Deum negaverinl, 
vincii. At vero cum subsisientcm Christum antc sae- 
cula hi advcrsus euin dcmonstraiit sempcropcratum, 
de condemnato sccum Sabellio nobis triumphani, 
Deum quidem vcrum (1) (a) scienle, sed Dei fiiium 
nesciente. Hebion autem ab utroque ita vincitur, ut 
hic (Arius) ante saicula subsistcnlem, hic (Sabellius) 
vcTuroDeum convincatoperalum. Oinnesquc se invi- 
cem vincendo vincuntur : quia Ecclesia d contra Sa- 
bellium, etcoutracrcatur» praedicalores , ct contra 
He.bionero, Dcum vemm ex Deo vero Dominum Je- ^ 
sum Christum, et anle saecula nalum, et postca ho- 
minem genitum cssc testatur. 

27. Argumenlum sepiimi tibri. — Nemini auiem 
dubium csl , congruum id maxime (2) pietati dociri- 
n« fuissc, ul quia ex lege et prophctis primum Dei 
filium, post etiam Deum verum cum sacramenlo 
uniiatis praedicassemus ; rursum legem ac prophetas 
pcr Evangelia ttrmantes, primum ex his Del filium , 
posl eiiam Deum (6) verum doceremus. Competen- 
tissimum itaquc fuit , post noinen filii , veriiatcm 
ejus ostcndere : quamquam , secundum cominunem 
sensum , (c) veritatis absolulioncin nuncupaiio filii 
obiinerel. Scd ne quid , adversanlibus unigeniti Dei 
veritaii, occasionis ad fallendum et illud»mdum rc- j^ 
linqueretur; ipsam illam (lew, qua proprius Dci fi- 
lius crediiur) proprielaiis fidem per diviniialis vcri- 
taicm adstruximus : Deum esse eum , qui Dei filius 
non negaretur, his modis docentes , nomine , nativi- 

(1) Sci€n/e« , deinde nescientes. 
(i) Pim docmmp ; forusse melius. 



nescten' 
necnon 



la) Editi et plcriquemss.«cten/e»;ct mox, 
to ; casliganiur ex peraniiquo ms Colh. .1«^..".. 
Germ. ac veiusliore Uemig. Q"'PP« »»»^<^.^« S.be^^^^^^ 
di^untur, non de Arianis. tum duplex in Hebione 
erro? noutur : priinus quo nogai Chr.sinm ante Ma- 
riam alierquovuUeummerumesse homincm. 

(T) Vat! bLs. ms. vivum verum : et supra , Deus m- 
vus verus operatus est. 

Patrol. X. 



duohus superioribus 18 ^^^^'^^ de Dei filio et Deo 
vero multum ad credeiitium fidem proficicntibus , 
totus in unius Dei demonstratione detentus est; non 
aufercns filio Dei nativitntem , sed nequc per cam 
duum deorum divinitatem introducens. Ac primum 
quibus modis hacretici veriiatem Dei pairis ct Dei fi" 
lii , quia negnre non possent , tamen eliidcre niieren- 
tur, edocuit ; dissolvcns ineptas eorum et ridiciilns 
occasiones , quihus per id quod dicium est : UuUiiu- 
dinis autem credenlium eral (d) anima el cor unum 
{Act. IV , 5i) ; et rursum : Qui ptanlal autem , et qui 
rigalf unum sunt (I Cor. iii, 8) ; et iterum : Non pro 
his aulem lantum rogo^ sed el pro iis qui credituri 
sunt per verbum eorum in me : ut omnes unum sint , 
sicut tu, Patei\ in we, et ego in le, ut et ipsi sinl in no- 
bis(Joan.jivu,%0^ 2i) : voluntatis poiius et una- 
nimiiatis qiiam divinitaiis asserunt veritaicm. Scd 
nos haecipsa suis virtutibus perlractantes (hoc est, 
sccundum vim verborum), fidem in se divinaG nnti- 
vitaiis continerc ostendimns : ei omnes diclorum 
domiiiicorum professiones revolvenlcs, totum at- 
que perfecium , ex apostolicis pnccouiis ac snncti 
Spirilus ( Vom sancti Spiritus, quw hic vis sit , videsis 
lib, VIII, n. 23) proprictatibus , cl paterna) et unige- 
nitae majeslatis sacrnmentum docuimus : cum ct in 
Paire Filius intellectus, ct Paier in Filio cognilus , 
unigeniti Dei nativitatem,et perfecti in coDci(5) os- 
tenderent vcritatem. 

29. Liber nonus. Argumenta contra Chrisli divini" 
taiem. — Parum est autem , in rebus ad saluicm 
maxiinc necessariis , sola ea ad satisfuctioncm ndei 
afferrc, quae propria sunt : quia plerumque (4) blan- 

(5) 1n superiore cditione : oslenderet. 
(4) Blandiente sensu. 

(c) Hoc est, veram pntris nnturam vera fitii nuncu- 
patio manifeste obtineret :quibus declaratHilarius se 
quasi cx abuiidanti osiensurum Filio naiurnm Patris 
csse , postquam osiendil ei filii nomen compciere. 
Nolanda vox afrso/utto , quoi illi valde familiaris cst 
pro re ceria ci evidenli. 

(d) Ita hunc locum cxhibent constantcr mss. Editi 
vero , cor unum et anima una. 

2 



45 



SANCTl HlLARn EPBCOPI 



44 



dientes scnsnm (a) rallantdiclorum noftlrorum inex- A icit, neque Angeli tn ccelitf (d) neque Filiui, nisi Pater 



pioralOQ nsserliones , nisi eliam proposiiionum adver- 
sarum demonslratsc inaniiales, fidem noslram in co 
ipso , quod ipsae ridiculae esse arguanlur, arfirmcnt. 
Nonus itaque liber totus in (1) repellcndis iis, qu» 
ad inflrmnndam unigeniti Dei (2) nativitalem ab im- 
piis usurpanlur, inlenlus cst : qui dispensationts oc- 
culti a saeculis mysierii immcmores , evangelica fide 
Deum atque hominem prscdicari non rccordcnlur. 
Namque cum Deum esse Dominum nostrum Jesum 
Christum , et similem Deo esse et nequalem ut Deum 
fllium Deo palri , natum (5) ex Deo , et secundum 
nativitatis proprietatem in veritate Spiritus {hoc esi , 
divinitalis) subsistere negant; Iiis niii dictorum do- 
roinicorum professionibus solcnt : Quid me dici$.bO' 



solus {Marci xni, 32) : ut cum Filiiis nesciat quod 
Paier solus sciat, longe alienus sit nesciens a sciente; 
quia natura ignoralioni obnoxia , non sit ejiis virtu- 
tis et polestaiis, quae a dominalu ignorationis (5) ex- 
cepla sit. 

30. Argumentis respondetur. — Ilaee itaqae , cor« 
rupto depravaioque sensu, impiissime ita inlellccta 
esse monsiranies, omnes dictorum causas ex his ipsis 
vel intcrrogationum vel temporum vcl dispensntio- 
num generibus atiulimus , causis poiius verba sub« 
dentes , nonxausas verbis deputantes : ut cum a se 
dissideat , Pater major me est ( Joan. xiv , 28) ; et» 
(6) Ego et Pater unum sumus (Joan. x, 30); neque 
idem sii ^ Nemo bonus est , nisi unus Deus (Luc. 



nuni? Nemocst bonusnisi unus Deus (Luc.zvin, 19); B xviii , 19); et, (e) Qui me vidit, tidit et Pairem 



ut cum dici se bonum coarguat, cl non nisi 19 ^^~ 
numDcum unum essc lestetur ;et(6)exlra bonitatem 
Dei sit , qui bonus est, et in Dei non sit veriiale , 
qui uims cst. Quibus dictis eiiam bxc ad impictatis 
sux argumenla conneciunt : Hoic est autem vitacBtcr- 
na, ut cognoscant te solum verum Deum , el quem mt- 
sisti Jesum Christum (Joan, xvii , 3) : ut solum ve* 
rum Deum confessus Patrem , nec verus ipsc , nec 
Deus sit;quia soliusDei veri exceplio, significatx 
proprictatis (c) non excedat auctorem. Non ambigue 
autem hoc ab eo diclum esse inteiligendum , quia 
idem dixerit : Non potest Filius facere ab se qwdquam, 
nisi quod viderit Patrem (acientem (Joan. v, i9) : ut 
eum nibil nisi dc exemplo operis possit opcrari , na- 



(Joan, XIV, 9); vel ccrte lanta a se diversiiate contra- 
ria sinl : Paf^, omnta tua mea sunt^ et mea tua 
(Joan. XVII, 10) ; et (f), Ut cognoscant te solum verum 
Deum (Ibidem, 3); vel illud, Ego in Patre, et Pater in 
me (Joan. xiv, II); et, De die autem (g) et hora nemo 
scit^ neque angeli in ceeUSj neque Filius, nisi Pater 
sotus (Marc, xni, 31). Intelligantur in singulis etdis- 
pensaiionum pnedicationes , 20 ^^ consciae potesta- 
tis naturalis professiones : etcum idem sit dictiauc- 
tor uiriusque , demonstratis tamcn virtutibus gene- 
rum singulorum (naturarum singularum qux suiit in 
Christo), non perlineat ad contumeliam verae divini- 
tatis, quod ad sacramentum fidei evangelicx sub dis- 
pensatione ei caosae et temporis et nativitaiis et no- 



lurx in eo intclligatur infirmitas ; quia nequaquam G minis prsedicatur. 



tit omiiipotentiac comparandum , quod alienae ope- 
rationis subjeclum est ncccssitati ; et ratio intelli- 
gentisc hoc suadeat , in omnibus a se posse et non 
posse, differrc. Differre autem eo usque, ut de patre 
Deo bxc ita professus sit : Pater major me est (Joan. 
xiv, 28) et (4) cesset in professione absoluta adver- 
sandi calumnia ; quia impia! vcsanix sit honorem ac 
naturam Dci tribucrc abnucnli. Omni autem modo in 
tanlum eum a proprielate veri Dei ahesse , ut eiiam 
tcstatus h;cc fucrit : De die autem itta et hora nemo 

(1) Refellcndis. 

(^) Poiior vidctur nosiri codicislectio : divinitatem. 
Naniprorecioin nonolibroconira advcrsarioriim cona- 
tus verani Filii divimlalem potissiinum tiietnr : qunc 
tamen uonnisi cx uativiiatis su;c natiira sibi cst. At- 
que b:rreiicorniii objecia oninia , qua,'diluit liilarius, 
ad infinnand;un Filii divinitatcni coiliinanl. 

(5) lii anlcrioie editione : natum et Deo. 

(a) .\liquot inss. blandiente sensu : et mox iu refet-' 
lendis . pro in repeUendis. Ncino porro non videt vo- 
cabntum sensum ad (allant^ non ad blandientes , esse 
rcferendum. 

(b) Id csi, ct non sit consors bonitaiis illius, qua 
Dcns singulariler lionus cst, ctc. 

(f) l!oc csi , inira Patrem prorsus continealiir at- 
quc coiicludatur quod iliius proprium esse significa- 
luin cst , ticc ab eo excat . ut ulli alieri coiniuuiii<:e- 
lur. 

(d) In cod. Tat. bas. hic et infra, neque filius hond- 
ms.. Alieslvox hominis a cxtcris, non hoc solum li- 
bro , sed ct nono , eaque subiata locus allalus prima 
frontc plus Arianis favct. 



3i. Liber decimut. Qucedam Scriptura! verba hatreti" 
eis specie tenus faventia. — Decimi vero libri eadcm 
est ratio , quae fidei. Nam qiiia ex passionis generc 
etprofessionequaedam perstultae intelligeniiae sensum 
ad coniumeliam divinae in Domino Jesu Chrisio na- 
tur.T virtutisque rapuerunt; ea ipsa demonstranda 
fuerunt, et ab liis impiissime intellecta esse, et a Do- 
roino ad protestntionem verae et perfectae in se ma- 
jestatis esse memorata. Namque his sibi dictis, ut 
religiose impii sint,blandiuntur : Tristit etl anima tuea 

(4) Ms. nosler : necesse est in profeuione absoluta 
adversandi calumnia videalur, Rectius quam iii Eras- 
miaiia , c;L4erisque : et cesscl in^ elc. 



15) Excerptasit. 
6) liic a 



codice Veron. inierponitur iterum ; sicut 
et inox ante verba : Quimevidit, etc, atque inferius 
anie vcrba : De die, 

(e) Hic et deinceps editi juxU Yulgalam , qui me 
videt, At nicliorcs mss. conslanter juxla gricium 
texluin rxlcrosqiie Paires Hilario xqualcs , Qui me 

vidit, vidit, 

(/) In vnlgatis hic, et iterum ; ac pnulo post , ct 
iterum dc die. Uiroque in loco abeslvox iterum casti- 
gaiioribus mss. et abesse debet : non enim hic con- 
gerics c>t testimoniorum in unam rein coilcclurum , 
sed quaiuor loci quaiuor aliis opposili. 

(tj) Ex mcliorum mss. consensa cxpuncia est hie 
Yox Hla , quamvis exstet superiori numero. Sic lib. 
IX, n. 2, cadem exprimiiur, reiiceior vero. n. 57, ui 
ei in ps. cxlii , n. 2. 



i^ DE TRINITAT 

usque ad morlm {Matth, xxvi, 58); iil longc a beatitu- A 
diiie atque incorniplione Dci sit,in ciijiis animnm do- 
ininans nieiustrisliliacimmincnlis inciderit : qnietiam 
usqtic ad banc precein consternalus fuerit passionis 
ncccssiiatc : PateTf ti possibile esl , tranteat calix iste 
a me (Ibidem^ 59) : et sinc duhio tinierc (1) Yidere- 
lur (a) perpeti, quod nc patcrciur oraveril; quia pa* 
ticiidi trcpiiiatio causam altuleritdcprecandi : in tan- 
tnm vero innrmitatcm cjus obtinucrit vis doloris, nt 
11) ipso crucis lempore dicercl : DeuSt Deus meus, 
quareme dereliquisti (Malth, \x\u , 46)? qui eliam 
usquc ad qiierelam desolalionis sux , passionis acer- 
bitate commotus, auxilii inops pnterni, spiritum in 
linc vocc cmiscril cum dixit : Pater^ commetido in 
uianus tuas spmtum meum (Luc. xxiii, 4G) ; et exlia- 
landi spiriitis ttcpidnlioite turbalus (2) tucndum hunc B 
(b) Deo pairi commendaveril; qnin coinmcnda- 
lionis necessitatcm despcraiio secnritaiis cxcgcril. 

52. Alia iis opponuntur, — Sed stullissimi alquc 
iuipiissirni homincs , non intelligentcs nihil contra- 
rium in rebus iisdem ab codein dictum fuisse , vcrbis 
tnnlum inhrcrentes , causas ipsas dictorum rcliquc- 
ruiit. Nim cum longe muUumqiic diversum sit, 
Tristis est anima mea usqueadmortem(Matih. xxvi, 58); 
ct , Amodo videbilis Filium hominis sedentem a dextris 
virttttis (c) [Ibidem, 64) ; ncqnc idipsuin sit, Paler; si 
possibile est ^ Iranseat calix isle a nie (Jbldem^ 5v) ; ct 
illiid, Calicem qnem dedit mihi Paler meus, non bibam 
eum(Joan. xviii, II)? longfique (livcrsum sil : Deus, 
Deu$ meuty quare me dereliquisti (Matt. xxvn,4G) ? 21 
(5) ab eo : Amen dico tibi , hodie meum eds in para- C 
diso (Luc. XXIII, 45) : (4) miilliim quoque dissentiat : 
Paler, commendo in nianus tuas spiriium meum (Ibid. 
46) ; et illud , Pater, remitte i7//s, quia quod faciunt 
nesciant (Ibidem, 5i) : nd iinpicintem (d) rectdcruiit 
divinorum dictornm incnpaccs. El cum iion convc 
iiiatlrepidationi ellibcrtaii, fcslinationi ct excusn- 
lioiii, qtierelxet adhorlaiioni, dirndeiuiic ct intcr- 
<'C5^ioni, diTinse professionis nnturucqne immemores, 
ad argumentum impieiaiis sii.t;, dispensationisgesia 
ei dicta teiiiierunt. Iiaquc nos demonstrnlis oinnibus, 



(f) Videtur. 
(%) Tum iumdem. 

(5) In superiore editione pro ab eo, ut legil Eras 
nius quoque, babebatur, aut illud : mcndose. 

(4) Multumque. 

(5) Derelinquimus, 



D 



E LIBER 1. 40 

qux in sacramento ct animx et corporis Domini Je- 
su Christi sunt , (c) nihil inexploratiim, nihil tncitum 
(5) dcreliquintus : sed dictoruin omnium pacincam 
intelligentiam singulis quibusquc causarum generibus 
coaptniites , nec trepidare flduciam, nec evitarc vo- 
lunlatem,.nec conqueri securilntem, ncc commen- 
daiioncm sui ornntem, aliis vcniam dcsiderasse 
monsiravimus : fidcm dictorum iinivcrsorum abso- 
lnti cvangelici mysterii prrrdicilionc firmnnlcs. 

55. Libcr xi alia hcerelicorum argumenta refellit, 
— Igitur quia dcsperatissimos homines ne ipsa qui- 
dem rcsurrcclinnis gloria intrn religionis intclligcn- 
liam edocios cohibuit, scd aut pcr dignationis profcs- 
sioncm, impietntis sunc nrma sompserunl, aut (/) sa- 
cramcnti rcvclaiionein ad Dei conlumeliam trans- 
tuleruiit : ut pcr id qiiod dictum cst , Adseendo ad 
pntrem meumet ad patrem vestrum (6), ad Deum meum 
ei ad Deum vestrum (Joan. xx, 17), dum communis 
nobis atquc ip$i cl Patcr pater est, ct Deus Deus est, 
cxtra exccptioticin vcri Dei sit in profcssione com- 
muni, eumquc bicuii nos et creationis nece>sitas 
crcalori Dco subdnl, et adopiio assumat in filium; 
jnm vcro nulla iii eo divirnc naiiiraR proprielas cxis- 
timniida sit, secuiidum Apostoli dictum , Cum autem 
dixerit, Omnia (g) subjccta sunt, prceter eum qui sub- 
jecit ci omuia ; (7) (h) cum enim fuerint subjecta ei om^ 
nia, luuc ct ipse subjicietur ei qui ei subjecit omniay ut 
sit Dtus omnia inomnibus (1 Cor. xv , 27, 28). Quia 
subjcctio ct innrmitaicm siibjecti protesteliir, et do- 
minnutis significct potestatem : in hls quoque cum 
snmina religionis denioiislrationc tractnndis liber 
iindecimus occupnlur, 22 ^ti^in <'^ ')i> ip^Is dictis 
aposiolicis demons^^inf, non modo non ad divinltatis 
inGrmitnlem subjectioiiein proflccre, scd per eam ip- 
snm (supple , subjectioiicm) verilaiem Dei , (8) quia 
(i) cx Dco sit iintus, ostendi : et per id, qiiod sibi 
ac nobis ct Patcr pnlcr cst et Dcus Dcns est, nobis 
miiltum acquiri, ct ci iiiltil dctrahi ; cuni scilicethomo 
nnlus, ct univcr.^iis carnis nosirae pnssionibiis functus, 
ad Deum ct Patrcin noslrum , (j) ut homo noster in 
Deuni glorificandus adscenderet. 

(6) Et ad Deum. 

(7) Vcrba, quai P. Custantius hic adnotat praster- 
miiti a pluribus optim.'e iiotx codicibus, ct a noslro 
prxlcrmittuntur. 

(8) Qtii ex Deo. 



(a) In viilgatis , videtur. Melius videretur in plei is- 
que mss. H:ec enim , ut superiora atquo subsei|uen- 
tia , uno tenore proferuntur ex sententia advcrsa- 
riorum, 

(b) Bemigianus codex vetustior, tum enmdem hunc. 
lc) Addilur Dei in vulgalis : qu;» vox ncque in iiis. 

exstat , nec in grxco textu. 

(d) In tino e mss. Colb. recesserunt. 

(e) Ilcmovimus liinc verba, ad sacramenti religid- 
nem, f|u:c noii reperhnus iiisi in uno ms. receiiiiore 
Colb. et suicrvacanea videntur : cum declaret ilila- 
riiis simpliciier se singula adversariorum objccia di- 
luisse, nulhim dlssimulassc. 

(f) Bad. et Er. cum iino ms. Colb. sacramentum 
revelationis, Lips. et Par. sacramcnti rcvelationes. Vat. 



bas. ms. sacramenli religionem. Verius alli, sacrametili 
revetalionem, scii. Vcrbi in carne maiiirestationcm, 
quod juxta Apostolum sacramcntum est a sxculis 
absconditum. 

(g) Editi hic ndjiciiint pronomen et, quod lib, xi 
omittunt. Utroquc in loco sihi constantmss. 

(h) Vcrbn, cum enini fuerint subjecta ei omnia, hic 
pliires probaenoias mss.; libro atiiein xi, n. 8 et 22, 
omncs omitiunt. 

(i) In mss. Val. bas. aliisque poiioribus, ^mi ex 
Deo sit nalus : non alio sensu. Contendit pono Hila- 
rius Filiuin ideo subjectum , quia nntus sit; indc 
vcro quod nalus cx Deo sit, veram Dei naturain ob- 
tinere. 

{i^, Mt hic supplcndum verbum adscendmi^ quo 



M 



SANGTl UILARK EPISCOPI 



48 



51. Liber xii Ariamm hceresim apertius expufjnat, fi Vli quia dicli propliclici inscii, cl coule^tis (lorhiiia! 



Filium Dei itn natum esse ut semper [uerit, — Qiioil 
autem in omni genere doclrinanini ohservari seniper 
incmininniis, ut si qui diu lenui priinum exerciialione 
(1) longoque usu humilioris sludii fueriiit eruditi, 
tum jain ad rerum ipsarum, qtiibiis imbuli sunt, ex- 
perimenta {^) mittaniur; ut cum jnm bene luserint 
bella militaturi , in militiam proirahaiilur ; aut cuin 
forenses liles (a) scholaris materias lenlaverinl, lunc 
miltaniur ad iribunalium pugnas; aut cum in slagnis 
domesticis navim nauta inlrepidus insiruxcrit, lunc 
inagni et peregriiii maris commiitatur procellis : id 
ipsuin nos in liac maxima et gravissima (oiius fidei 
intelligentia faccre curavimus. Namque cum anlea a 
levibus iiiitiis de iiativitate, de noiuine, de divinitate» 



iiuperiti (3) sunt; corrupio sensu nc inoprietalo srn- 
tentice crealum esse perid Denm potiusqiiain natiuii 
arfirmnre nituntur, quia diclum cst, Dominus creavit 
me (4) in initium (d) viarum sunrum in opera sua 
(Prov. viii, 2i); ut sil c.\ comniuiii rroationum na- 
tura, licct sit priestantior in gencre creationis; nrquc 
in eo sil gloria divinsc nnlivilatis « sed virtus 
potenlis creatune. Verum nos nibil novuin , nibil 
extrinsecus pra^sumpium afTorcnles, ipso illo Snpien- 
tix testimonio veritatein dicti ralionemqno prrcsD- 
bimus, neque ad nativitaiis divinoc el seiernannlelli- 
genliam trabi possc, quod in initium viaruin Dei ct 
in opera sit crealus, quia non idem sil iii b:cc crca- 
tum esse, el anieoninia natnm esse ; cum iibi nnii- 



dc veritate fidem teneram imbuisscmus, ac leni pro- B vitatis significatio est, sola naiivitatis professio csl ; 



feclu etiam usque ad evcUendus omnes liaerelicorum 
occasiones, legeiiiium studia cxtulisscmus; tum cos 
jam ad ipsam palxstram gloriosi ccrtaminis magni- 
que produximus : ut in quantum ad xternje (6) nati- 
vitalis complectendam intelligeiitiam bumana mens 
communis sensus opiiiione deficitur, in tantiim studiis 
divinis ad seniienda ea,qu;£ ultra natiirse nostro! 
opinionem sunt, niterenlur ; quxstiono^n hanc inaxi- 
nie dissolventes, qu£ ssccularis sapienliic (c) bebe- 
tudiiic inv<<Iescens, de Doinino Jesu ratioiie se pulct 
dicere : Erat quando non erut^ et, Non (uit nnte quam 
nasceretur, et, De non exstantibus faclus est : ut quia 
nativilas eam videatur aircrrc causam, ui esset qui 
non erat, et cum non exsisicrct nasccretur; per id 



ubi vero creationis ost nomcn,ibi cnusa cjiisdcm 
croalionis auterior est : ct ruin anle oinnin sil nata 
Snpientia, taincn quia eiiani in rcs nliquas sit crca- 
ta, non idipsum sit idquod anlc oinnia esi, cl quod 
coepit esse posi aliqna. 

5b*. Liber xii quiv de Spiriiu sancto confitcnda sunt 
aperit. — Dubinc consequeiis visuin est, crcaiionis 
noniinc a fide, quac nobis de unigonito Deo cst, ropu- 
diaio, cn quoque qua: confessioni sancti Spiriius con- 
grua ac rcligiosa csscnt, doccre : ut jam coiilirmniis 
longo anterinrum libollorum diligcnliqno Iraciatu, 
niliil de loiius fidei nbsolutione dcesset, cuin amoiis 
vitiosaruin pra^dicaiionum etiam de opinionc Sancti 
Spirilus irreligiositjtibus, ilUrsum atque incontanii- 



qiioque unigenitum Deum sensni temporum subdant : C nniu;ii regcncraniis Trinitatis sacramcnluin intra 

(qiiasi vero iion fuisse CDin aliquando, fidcs ipsa et 

23 ratio nativitatis ostendat) atque ideo ex eo quod 

nou fuil, natum esse dicant, qnia nalivitas prceslet 

esse quod non fuit. Sed nos apostolicis atque evan- 

gelicis testimoniis seinpcr Patrem , sempsr Filium 

prxdicantes, non ^oA aliqua Dcum oniuium, sed 

ante omnia esse doccbimus : neque incidere in eum 

irreligiosae hujus inteliigenti;c temeritatcin , ut de 

non exstantibus nasceretur, et non fuerit anle quam 

nntus sit ; sed ita semper fuisse, ut et natura prxdi- 

cemus ; ita vero natum esse, ut scmpcr fuisse mani- 

festemus : sitquc in co noii innascibilitalis cxccptio, 

scd iiativitalis a*ternita$; quia et nativiias auctorem 

liabeat, nequecareat aeternitate diviuitas. 



dcfinitionem saliitarein opostolica atqiie cvangelica 
auctoritas coiitineret : ncqne jam pcr seiisus buinani 
scntentiam Spiritum Dci iiitcr croiliirns qoisqnam 
audcret rercrre, quem ad immorialiiaiis pigous, ct 
ad divinx incorrupl;equc naturae coiisortiutn snmc- 
rcmus. 

24i ^*^* (^ratia ad recfe scribendum necessaria ini' 
ptoratur, — Ego quidem boc vcl priPcipuum viljc 
meoe officium debere me tihi, Patcr omnipotens Dcus, 
conscius sum, ut te omnis scrmo ineus ct sensus lo- 
quaiur. Neque enini ullum aliud majiis pnemium bic 
ipse usus mihi a te concessus ioqiiendi potest refcrrc, 
quain ut pnedicando te tibi serviat, teque quod cs, 
patrem , (5) patrem scilicct unigeniti Dci , aut iguo- 



5.^. Exponuntur verba: Dominus creavit mc, etc, — D ranti sseculo, aut ncgnnli h«crctico demonsirct. Et in 



(1) Longoquoque, 

(2) MUtuniur, mox prolrahuntur, 

(3) Sunt abcst a Veronensi exemplari. 

probet llilarius nobis mullum acquiri ; cnm Cbrislus 
adscenderit, ut homo noster glorificandus in Deum 
adscenderet : quo inodo supcrius, n. il, dixit, Ver- 
bum Deus caro factum esf, ui per Deum Verbum car- 
nem factum caro proficeret in Deum Verbum, Aui se- 
quens particula ut non est causativa, sed illud ut 
homo nosUr^ perindc e^i ac, tnmquam homo nostrw 
naturce : quod qui inalet, inox pro adscenderet , le- 
gendum ei adscenderit; autcerte cuui Carnutensi co- 
dice adscendit, 
(a) ita plures ross. Alii vero cum Tulgatis, scho' 

lares. 



(4) Me initium, 

(5) Veroncnsis patrem non gcminat. 

(6) In ms. Vat. bns. divinitatis :corrupte. Mox in 
aliqiioi aliis, deficit^ pro deficitur : ex scioli temeri- 
taic. Iia enim apud Ciceronem, Mutier ubundat aU' 
daciay consiiio et ratione deficitur, 

(c) Veteres libri hebitudine : ex quo in uno Rcmig. 
prave confectum est habitudine. 

(d) Bad., Er. el Lips. fm{him,sinem, consentien- 
tibus aliqiiot antiquis libris cum LXX. At parliculam 
in addendam esse liquet tum ex subnexis, tum ex 
lib. \ii, u. 35. Unde in ms. bas. Vat. ct aliis Icgitury 
ininitio. 



49 DE TRINITATE LIBER II. 

lioc qiiiilein tniiliiin voltinlnti!; mcx proressio est : A 
cx(eriim au\i ii el iniseiieordi:r tii:c munus orandum 
esl, ut extensa libi fidoi noslr.nR confessioiiisque vela 
flatu Spirilus tui iinpleas, nosquc in cursum praedi- 
calionis iiiiti^ propellas. No:i caiin iiobis iiilidelis 
spon^ionis isiiusauctor cst, dioeiis : PetUe^ tt dabilur 
vobis; quceriley et invenietit; piitsate^ ei operictur vo- 
bi$ {Luc. XI, 9). Nos quidcin inopos ea (|oibus ege- 
nius prccabi:iiur, elin scruiundis prophcuruin tuo- 
ruin apostoloruinque dictis siudium pcrvicax affcre- 
miis, et omnes obseraia^ iniclligentle aditus pnlsa- 
himus : sed tuum est, et oratum iribuere, et quxsitnm 
adcsse, et patere pulsaium. Torpeiiius eiiim qiiodam 
naturx nostrx pigro stupore, et ad rcs tiias inielli- 
gendas intra ignorantiu! iiecessitalem ingenii nostri 
iinbecillitato coliibcuiur : scd doclnn% tu:i; sludia ad \\ 
sciiSMin nos diviire cognitionis (I) institiiunl , ct 
ultra naiuralem opiiiioncm (Idei (a) obediontia pro- 
Tchit. 

38. Exspectamus ergo ut trepidi hujus coepti 
exordii iiicitcs, et profectu accrescenle conOrmes, 
et ad consortium vel prophetalts vel apostolici spi- 
rilns voces : utdicla eoruin non alioquam ip^i locuti 
simt sensu apprehendanius, verborumque proprie- 
laes iisdcm rerum significaiionibus exscquamur. 
Locutnri ciiim sumns, <\\v£ ab iis in sacraniento prnc- 
diciia sunt, le a:teriium Deum, scterni uiiigcniti Dei 
p:ilrem : et unum te siiie naliviiaie, ct unum Domi- 
lium Jestim Christum ex te liativilaiis a^iernsc, non 
in (b) deorum numerum veritatis divcrsitate referen- 



50 



feslantibui pauca prwloculus, ad scribendum de 
tam reconditis rebus invitum se ac trementem adduei 
pluribus protestatur, Hinc ubi aperuit de Patre 
quid sentiaty verbis rem ut est non satis explicari 
oitendit, Deinde quid sit quidve non sit Filius expO' 
nii ; et arguit eos, qui inique ferunl se generationis 
illius sacramentum cnpere non posse ; cum tot aliis 
in rebuSy etiam suis, wquanimiler imperiti sint, Hanc 
vero inenarrabilem Fiiii Dei generationem sapienti' 
bus sceculi, scribis iegist ei hmreiicis ignoraiam^ di- 
vina iltius naiura prius paucis demonstrata, verbit 
Piscatoris expUcat. 

Postea fidem Scripturis fundatam commendans, eam 
medicamento comparat medendis omnibus morbii 
idoneOy idque confirmat allatis Scripturce testimo- 
fffis, quibus Sabellii simul et Hebionis Arianorum-' 
que commenia debdlantnr. Non tacet quwdam de 
Chrislo in Scripiuris memorarif qucd Deo indigna Vf- 
deamur ; sed in iis ipsiSy qu(e humani generis caiua 
pertutisse narralury oslendit non deesse potestatis ac 
dignitatis signa^ quibus eum vere Deum esse docen- 
mur. 

Tandem Spiriium tanctum existere a Patre et Filio 
distinctum probaty et eorum scrupulum levat, qui 
hoc aut ignorant aut ambigunt, quia Spiritus voce 
Palrem aut Filium freqnenter intelligi videant. PrtB' 
terea demonstratur Spiritus sancti divina natura^ 
officium, qunm necessarium nobis sitHlius donum^ 
quove siudio promerendnm, 
i. Quod sufficiat Trinitatis notitia in baptismo tra- 



duin : neque non ex tegcnitiiin, (c) qui Deus uuus C dita. — Sufficichat credeniibus Dei sermo, qui in 



es, prxdicandum; neque aliud quam Deum veruin, 
qui ex te (i) Deo vero patre natus est, confitendum. 
Tribuc ergo nobis veiborum siguiricalioncm, intelli- 
gemiae luinen, diclorum honorcm, veriiatis fldem : 
et proista, ut qnod credimus, et loquamur; scilicet, 
111 coiitingat nobis, uuum te Dcuni patrem et unum 
Doininum Jesum Christuin de Prophetis atque Apo- 
stolis cogiioscentibus, nuiic adversum ncgaiites h%re- 
tiros, iia (d) Deuin et te celebrare, ne solum ; et eum 
I»r;eJicare. nc falsuni. 

25-26 LIBCR SECUNDUS. 

De veritnie Trinitatis generaiimy et de singularum 
personarum dignitate et officio nominaiim disserit. 



aures iiostras Evangelistxtesiimonio cumipsaverita- 
tis suas virtute transfusus est, cum dicit Doiuinus : 
Euntes nunc docete omnes genteSy baptizantes eos in 
nomine Patris et Filii et Spiritus Sanctiy doeentet eo$ 
servare omnia qucecumque (e) mando vqbis : et eece ego 
vobiscum sum omnibus diebus usque in consummatio" 
nem sceculi {Matih, xxvni, 49, 20). Quid eniin (5) in 
eo de sacramento (f) salutis humanne non conline- 
tur?autquid est, quod sii reliquum aut obscurum? 
Plena sunt omnia ut a pleno ,(4) et a perfecto perfe- 
cta (g). Nam et vcrborum significationein, el efR- 
cientiam rerum, ei negoiiorum ordinem, et naturae 
intelligentiam comprekendunt. Baptizare jussit tfi 
nomine Patris et Fitii et Spirittis sanctiy id est, In 



Ac primo quidem declarat Hilarius tanti mtjsterii D confessione et auctoris, et (li) uiiigeniti, et doni. 



Ttoiiiiam in bapiismo traditam sufficere. Tum de hc^ 
resum origine, deque hcereticis Trinitatit fidem tn- 

(1) Jnstruunt. 

(2) 1n nostro ms. supprimitur vox Deo. 

(a) In cod. Val. bas. obedientiam protrahunt, male. 
QuonuKJo autem fides nos provehat ad id, quod na- 
turalis seiisus iion attingil , superius jam obser- 
vaiiiin. 

(b) Vctustus codex Colb. cum Germ. uti praemo- 
nuimus, num. il, non in duorum numerum. 

(c) Ms. Vat. bas., qnia Deus. Mox Carn. et non- 
nulli alii, nequein aliud; postea, ubi ex te Deovero 
patrcy abesl Deo a plcrisque mss. 

(d) In vctusto codice Coib. ita et Deum te. Melius 
alii ita Denm collocani, ut hx^c vox et ad te et nd eum 



Auclor unus estomnium. Unus est eniin Deus Pater, 
ex qiio omnia ; el unus Unigenitus Dominus noster 

i3) In eodem Sacramento, 
it) Et perfecto profecia. 

aeqiie referatur. Mox in Cariiui. et aliis, nee totum^ 
nec falsum : miiius sincere. Hoc enim sibi vuU : ita 
et lc celebnire Deum, ut non solitarium credamiis» 
et eiim prxdicare Deum, ut non falsum cogitemus. 
Tum iu Corb. adjicitur clausula Amen. 

(e) Editi, mandavi : reluctantibus mss. 

(/) lla mss. antiquiores Colb., Carn., Germ., etc. 
Aiii cum vulgatis, tn eodem sacramehto. 

(g) Mss. bas. Vat., Carnut. cum paucis aliis, el 
perfecto profecta. 

(h) Duo mss. Colb. ei Gernt. unigeniii Dei, 



II SANCTi mLAUii 1 piscon r;i> 

Jesiis Chrislus, per quein omnia; (1) el unus Spiri- A !^»s , non scnno fil criinen. Numquid corruiii|i 

• •• t\ :. ^^-.^ >>....• «■•><« «ttnfii^ «T.\tiiilnc< r\/MACl9 f*fw> n-ttmto nt\ni\txn nti<IilKl*i ■< ■■•il ii f I ii I 



tus, donum in omnibus. Omnia ergo suiil suis virtii 
tibus ac incrilis ordinata : (a) una poleslas (2) ex qna 
omnia, nna progenies per quam oinnia, perfeciae 
spei munus unum. Nec deesse quidquam consumma- 
tioni Untai repcrielur, inira quam {b) sil, in Palre et 
Filio el Spiritu sancto, inlinilas in cclerno , specics 
in imagine, usus in munere. 

2. Plura de ea ditserere cogil li(ereticorum vitium. 
— Sed coinpoliimur hajreticorum cl blasphemaniium 
27 viiiis, iliicilaagere, ardua scandere, ineffabilia 
eloqui, inconccssa praesumere. Et cum sola lide ex- 
pleri qujB prx^cepla sunt oporterei, (5) (c) adorare 
videiicet Palrem, el venerari cum eo Filium, sancio 
Spiritu abundare; cogimnr sermonis noslrihnmiliia- 



vcritas poicsl? Cuin palris nomen audilur, iiuinquid 
nainra filii non coiuinetur in nominc ? Numquid Spi- 
rilus Sanctus noii cril, qui nuncupaiur ? Neque cuini 
in Patre poiesi non csse qiiod paler est, neque in Fi- 
lio deesse quod (ilins est, neque in Spirilu sancio 
non exslare quod suinilur. Sed homincs (f) inente 
perversi omnia coiirundunt et implicant, et us(|ue ad 
naturae demutaiiunein sensus sui pcrversitaie con- 
teiidunl ; ul quod Patcr cst Patri adimanl, duin vo- 
lunt Filio auferre qiiod filius est. Adimunt aulein, 
{g) quando cum his non dc nalura (5) silfilius. Non 
ex nalura autem est, quando non eadem in sc habet 
ortus (6), et generans. Nequecnim (iliuscst, cui ulia 



ouiitkiM uuuiiua.v, v^©.. acdissimiliserita patrc subslantia.Paierauiein quo. 

lemadeaqna) inenarrabilia suntextendere, et invi- B '"odo erit, si non qnod in se substantias aique na- 
liuin vitio coarlamur alieno : ul quae («i) conlineri re- turae est (7), genuerii in (ilio (A) ? 



ligione mentium (4) oporiuissent, nunc in periculum 
humani eloquii proferanlur. 

5. Haresis c Scriptura perperam iiUeUecta nascilur, 
— Exsliteruni enim plures, qui coeleslium verboruin 
simpliciiatem pro voluntalis suae senbU, non pro vc- 
ritatis ipsius absoluiione susciperent, aliier inierpre- 
tantes quani dictorum virtus postularet. be inlelU- 
genlia enim haeresis,non deScriptura esi : et (e) sen- 

(i) Et unum Spiritus donum, 

(2) Ex quo. Subinde per quem. 

(5) In nostro intrusa sunl verba^ personis ac rebus, 

(4) Oportuissel. 

(5) Sit reposuimus ex ms. nostro pro fit : sequi- 

(a) Apud Bad., Er. et Lips. ct in recentiore ms. q 
Colb. uua potestas i/inasc/ftiii5 ;glossema. 

(b) Er. intra quam non sit : perperam addila par- 

ticula negante e( ronitentibus niss. Mox pro inftnitiis 

in wtemo, A»ig.. iib. vi de Trinit. c. 10, legil, (eter- 

l^tas in Patre. Qnam ille hujus loci explicaiionem 

ibidem cum Hilarii laude siibjicii, polest quisqoe 

commode consulere, et longuni esscl huc adsciscerc. 

Nec dubium csi relerri intra quam ad consufuinatio- 

nem, idqiie dictuin esse vel de consuinmata ac pcr- 

fecu Pairis et Filii et Spiritus sancti pra;dicaiioiie, 

vci eiiam de hominis spe, ad ciijiis beaiitudinem ni- 

hil desideraiidiim sii, utpote cui In Paire aeterno pro- 

mittatur bcalitiidiais inflnitas ; in Filio, qui pulcher- 

rima ac numeris omnibus absoluia Patris imago est, 

id pra^sianduin sil quo praeclarius aique jucuiidius 

nihil sub adspectum cadere possit; inbpiriiu sancio, 

qui Patris et Filii donuni ac munus cst, utriusque sit 

iinpcrtienda fruiiio. Quainvis enim Tiieologi po^tAu. 

gusiiuuin verba uti ac frui dislinxerint, ct usum re- 

luleriiii :»d rcs creatas, fruitionem ad Creaiorem ; D 

banc tainen distinctionein ignoravit Uilarius , qui 

eliani respeclu Dei verbum uti indifferenier adhibei; 

V. g. in Psal. n, n. 15 : in sensum nos aique usum 

beatcB suce bonitutis assumit ; et n. 16 : Qui nos per 

benevolenliam utendce beatituUinis suw creasstt... per 

$pem promerendo! et utendo! boniiatis suoSy ctc. Dcni- 

quecuni. iibi, n. 36, docel Spiriluin sanciuin iutcr 

crcaturas referrc neias esae, quem ad immortalilutis 

pignus et ad divince incorruptoique naturce consortium 

swneremuSy satis declarai quid hic sibi veiit usus in 

luuneref liimiruin Spiritum sanciuin esse Patris el 

Filii munus, cujus bcuericio iininoriaiiiaiis piguus et 

diviiia: incorruptacque nalurui consorliuin suiiiinius. 

£x liacexpiicatione tuerepuiamusopinionem Era:>mi, 

cui lapsus videbatur liiiarius, quoit cum graece for- 



co 

A. Hcereticorum doctrinoe novoB, Sabelliiy HebioniSy 
Arianorumy Pneumalomachorum. — ilaec igilur licet 
mutare de eo quod sintnullo modo possint, affcruut 
lamen doctrinas 28 "ovas et huniana commenla : 
ut Sabellius Patrein extendat in Filium, idque no- 
minibus potius conraendum putet csse quam rebus, 
cum ipsum sibi Filium, ipsuin proponai ei Patrem : 
ut Ilebion omne iuitium (8) (i) (ilio Dei ex Mariu 

tur enim velut id ipsum resumens, Non ex natura aH- 
tem est. 
{ii) Natus et generans. 

(7) Iia in libro uostro; in anteriore ediiionCy 
agnoUat. 

(8) Absunt verba, filio Dei. 

silan iegisset riiv x^WTonjTa siYC t6 x/J^Jo^tov, verl<'- 
rit usus in munere, quamvis ca vocabula bonitaiein, 
comitutem et suavilatem magis soiient. Scd divin.it 
Hilarium e Grjecis suaverba essc inutnntum : ei pci - 
peram vultantiquos nostris verbis de Spiriliis sniKii 
proprieiaie loculos esse. 

(c) Apud Bad., Er. ct in mss. Reinig., Corli., 
Pratcl. et aliis ante, adorare prrfixnm cst persoiiis 
ei rebus, quod rectius abest abaniiquioribus libris. 

{d) In duobus veiustis mss. Colb. ac Germ. confi- 
teri. 

{e) In ms. Yat. bas., sensui^ non sermoni : cor- 
rupte. Hilariuni imitatur Ambrosius lib. ii de Fi(l>i 
c. 1, ubi habet : Apices sine crimine sunt, sensns in 
crimine. Similisesl nlter locus lib. ii ad Coiist. n. i), 
ubi dc liaereiicis priino poiiiiur, Onmes Scriptuias 
iinesensu Scripturce loqumtur ; acdeinde sultjiciinr: 
Scripturai enim non in legendo sunt, sed in intclUgctido, 
neque in prceoaricatione suntt sed in charitate. IIhm: 
autein, nt lib. vii, n. i, explicatur, maxiinc oriiiir 
prava illa intelligenlia, dum quod legitur, senxui po- 
titts (pnvconcepto) coaptatur^ quam tectivni sensus ob- 
temperat. 

(f) Abest mente ab antiquioribns libris. Tuin. Yal. 
bas. codex habet, perverse : Carnut.. per se. 

{g) Particulam quando a Lipsio proiier (idcm vcie- 
runi iibrorum expunctain reslituinius. Mox apiul 
Bad., Er. ctPar. sit fiUus. M in polioribus mss. (ii 
filius : non inale. iloc enim loquilur llilariiis cx sen- 
lentia Arianorum, quiFiIium facluin volebant. Qni|ipe 
parlicuia cum , pro secundum, ipsi vaide Camiiiaris 

£St. 

{h) Ms. Carnut. a sccunda manu nnliqun, genuerit 
in tilio : qujc deiiide lectio iii reccnlioribus niss. 
necnon apud Bad., Er. et Lips. obiinuil. 

(i) Hdnc verba ^io Dei m\ e.\btant in veiuctia 



&3 



DE TRINITATE UfiER fl. 



54 



concedens» non ex Deo hominero, sed ex homine Aomnis(2)sensus incertusest.Ergononpraecepiis ali- 



Deum proferat ; neque subsistens autea quod in prin- 
cipio apud Deum erat Deus Verbum virgo (a) susce- 
perit, sed carnem genuerit per verbum ; quia in 
Verbo antea (6), non exisieniis unigeniii Dci naturam 
dical, sed sonum Yocis elaium : ut aliqui hujus nunc 
temporis prtedicalores, qui ex nihiio atque a lempore 
formam et sapienliam ei Tirtuiem Dei provehunt ; ne 
si ex Paire sil Filius, Deus sii immiiiulus in Filium ; 
soUiciti nimium, ne Pairem Filius ab eo iialus eva- 
cuet : atque idcirco Deo in filii creaiione subveniant, 
eum e\ non exstantibuscomparaiido, ul intra naiurae 
suae perfectionem Pater, quia nihii ex eo sii geni- 
tum, perseveret. Jam vero quid mirum, ut de Spiriiu 
sancto diversa (e) sentiant, qui in iargitore ejus 



quid addendum est, sed modus est constituendus au- 
dacia^ : ut quia malignitas instinctu diabolicas frau- 
dulentiae excitata veriiaiem rerum per naturae no- 
mina eludit , nos (3) naturam nomiiium proferamus ; 
et ediiis, prout in verbis habebimus, dignilale alquc 
officio Patris, Filii , Spiritus sancii, non frustrentur 
naturae proprieiatibus nomina , sed inlra naiuros si- 
gnificaiionem nominibus coarleiitur. Et nescio quid 
de iiis rebus aliier seniientibus animi sit, veritatem 
corrumpeiilibus, teiiebras (4) luci inferentibus, insc- 
cabilia desecanlibus , incorrupta scindenlibus, indi- 
visa parlienlibus. (g) Quibus si (5) tanlum faclu fa- 
cile esi perfecta concerpere , jus ponere poiestaii, 
modum circun\scribcre infinito : mihi certe liis re- 



creando, et demutando, et abolendo tam temerarii B spondcnli in curis xstusest, insensu labes (f, tabes) 



sint auctores?alque ita dissolvant perfecti liujus sa- 
cramenti veritalem, dum(d) substantias diversitatum 
in rebus tam communibus moliuntur : Pairem ne- 
gando, dum Filio quod est filius adimunt ; Spirilum 
sanctum (4) negando (e), duin etusum et auctorem 
ejusignorant. Ita et imperilos perdunt, dum rationem 
praedicaiionis hujus affirmant ; et audientes fallunt, 
dum naturam nominibus adimunt, quia nomina non 
possunt auferre naturae. PniBtermilto reliqua humani 
periculi nomina, Valenlinos, Marcionitas, Manichaeos 
pcstesque caeieras, qux inierdum imperitorum men- 
tes occupant, et ipso contagio conversationis 29 m- 
(iciunt : fiique omnium lues una, dum in audientium 
sensum prxdicaniium morbus infundilur. 



est, in inielligentia siupor est ; in sernione autem 
non jam infirmitaiem, sed sileniium confitebor. Et 
ccrte mihi extorquetur hoc velle, dum et auduciae rc- 
sistitur, ct errori consulitur, et ignoranliae provido- 
tur. Immensum est autem quod exigiiur, incompre- 
hensibile esi quod audelur; ut ulira praefinitionem 
Dei, sermo de Deo sit. Posuit naturae nomina , Pa- 
trem , Fiiium , Spii ilum sanclum. Extra significan- 
tiam sermonis est, eilra sensus inlentionem, exira 
inlelligentiae conceptionem, quidquid ultra (6) quaeri- 
tur,noii enuntialur, non atlingitur, non lcnetur. Ver- 
I>orum signincanliam rei ipsiusnaiura consumit,sen- 
sus conlemplationcm iinperspicabilc lumcn obcaecat, 
inlelligentix 30 capacilatem quidquid fine nuUocon- 



5. Dedmnis lermonem quam cBgre ac tremens imti' C tinelur excedil. Sed nos necessitatis hujus ab eo, 



tuat Hilarius. — Horum igitur infidelitas in anceps 
nos (/) ac pericuium prolrahit, ut necesse sit de lan- 
tis ac tam recondilis rebus aliquid ultra praescriptum 
ccelesle proferre. Dixerat Dominus bapiizandus gen- 
tes, /fi nomine Patris et Filii et Spiritm sancti, 
Forma fidei certa est : sed quantum ad haereticos 

(I) Nesdendo. 



qui haec omnia est , veniam dcprecantes, audebiinus, 
quacremus, loquemur : et , quod solum in lania re- 
runi quaestione promiitimus, ea quae erunt significala 
credemus. 

6. Palris notio.^ Pater est, ex quo omne quod 
est (7) constitit (h). Ipse in Ghristo et per Ghristum 



(2; Omnei, 

h 



[3) Natura$ nominum. 
(i) Lumini. 



(5) Abest tantum, 
(6J QutBretur^ 
(7) Consistit. 



niss. Vat. bas. Golb., Garn., eic. Deinde illud, non 
ex Deo hominem, etc, id est, nolit Ghristum, cum 
prius Deus esset, factum esse hominem, sed postea 
quam factus est liomo, evasisse Deum. Ad piurium 
locorum intelligenliam juveril lianc particulae ex vim ^ bus. Unde et infra num. 5, aliler senlientes sic lia- 
annoiare. ^ bet, ut qui tenebras luci inferant , insecabilia dese- 

{n) Edit. m earne suueperit, Expunclum est in cenl, incorrupta scindant, indivisa partiantur 



Unus ille lociis idoneus est evincere quam indubitata 
Hilario fuerit Patris et Filii et Spirilus sancii con- 
substantialitas, cum aperte respuat subsianliariim 
diversiiatcs iii tribus rebus subsianlia tam communi- 



carne aucioritate mss. 

(b) Supple, quam Maria genuerit carnem. Hoc porro 
sibi vuli, Hcbionem verbi nomine, antc quam Maria 
genuerit, inielligere externum vocis sonum, non 
existentis seu subsistentis unigeniii Dei nnturam. 
Hinc rcctius cum mss. anlea fio/i, quam cum vulgalis 
non aniea hic legere est. 

(c) Ediii ex iinico recentiore ms. (^olb., dlversa 
nunc sentiant, Mox Bad., Er. et Lips. ex eodem nis. 
qui in largitore ejus et auctore creando, etc. Filium 
Spirilussancti auctorem ab Hilario vocari certius mox 
ex consensu omnium sive scriptonim sive ediiorum 
codiciim habebimus. Ha^c de AHnnis, non de Mace- 
donianis dici ostendimus in Admonilione. 

(d) Mallet quis iubstanliarum diversitates : sed 
plura hujusinodi troporum exeropla jam advertimus. 



(e) Sic veiustiores mss. bas. Val., Golb.,Garnut., 
etc. Al Gorb. et receniiorcs cum vulgaiis Iiic, pro 
negandoj exhibent nesciendo, Non obscuruin est Fi- 
liiim Spiritiis sancli auctorein hic vocari, eosque 
Spiriius sancti nsum. id est, consorlium ignorare, 
qui Filium ignoranl, a quo iilc est ac nobis datur. 

(f) Particula ac resiiluilur ex mss. 

((f) KecciHiorms. Colb. glossemalis foedatus, etex 
eo Bad. el Er.: Quibus si faciu [acile esset^ cupereut 
perfecta concerpere. Lips. ct Par.: Quibus facile est 
perfecta conccrpere : casiiganlnr ex caeieris mss. 
Deinde pro jus ponere, habet. Val. bas. codex finem 

pouere. 

(/») Sic mss., at edili, consisitH. Tum in veluslo co- 
dice Itemig., Ipse in Chrislo et per Spirilum, Palii au- 
icm proprium est es&e originem omnium, quodj iu- 



H5 



SANGTl HILARU EPISGOPl 



G6 



origo omniam. Gaeterum (a) ejas (i) essein sese est, A ^psc ingciiiius, aD(crnus , habcns in se sempcr (//) ut 



I 



non aliunde quod est sumens, sed id quod est, ex se 
atqae in se oblinens. Infinitus, quia non ipse in ali- 
quo, sed inira eum omnia^semper extra locum , 
quia non cootinetur (b); seinper ante xvum, quia 
tempus ab eo esi. Curre sensu si quid ei puias ulti- 
mum esse, eum semper invenies : quin cum semper 
iniendas, seniper est quod iniendos Semper autem 
locum ejus iniendere iia tihi est, ut ei esse sine fine 
est. Sermo iu eo deficiet, non nalura claudeiur. Iie- 
rum revolve tempora, esse semper invenies : et cum 
calculi numerus in sermone defecerii , Deo tumeii 
semper essc non deiicit. Inielligentiam commove, 
ct lotum mente compleciere ; iiihil tenes. Toium hoc 
habei reliquum, reliquum autem hoc semper in loio 



seinper sii. Soli Fiiio iioius : quiaPairemnemonovit 
iiisi Filius, et31cui vohiorit Filius revclare; neqne 
Filium nisi Pntcr : illis scienlia mutna est, iilis vi* 
rissiin cognitio perfcclii. El qiiia Patrein nenu) iiovit 
nisi Filius, de l\itre (4) (/<) una cum rcveiaiilc Filio, 
qui solus tcstis fidelis est, seniiamns. 

7. Pater ineffabilh est. Dei scientia perfecta, — At- 
qne ha*c senseriin poiius de Palre , quam dixerim : 
iiam me non (5) fngit, quod ad en quoe ejus suntelo- 
quenda, sermo omnis infirinus sii. (t) Sentieiidns 
esi invisibilis, incoinprehrnsibilis, :vtcrnus. Caetcruni 
ijtsum quod (6) (j) iii semelipso et » semctip<^o sil, 
ct ipse per se sit; quod invisibilis, (7) ct incqinjrc- 
hensibilis, ct (k) iminorlnlis : iii his quidcin honoris 



est. Ergo ncque (c) totuin, cui reliquum est; neque B confessio est, et seiisus significatio , ct qnxdam cir- 



reliquum est (2) (d) oiniie , quod totum est. Rell- 
quum enim , portio est; omne vero, quod totum esl. 
Deus autem et ubique est, el totus ubicumque est. 
Ila (e) regionem inlelligenliae excedit, extra quem 
niliii est, ei cui est semper ut semper sit. Hcec veri- 
tas est sacramenti Dei, hoc (5) imperspicabilis na- 
f tura! nomen in Patre. Deus invisibilis, ineiTabilis, 
inlinitus : ad quem et eloquendum sermo sileai, et 
investigandum sensus hebeieiur, et complectendum 
intelligentia coarietur. Habel tamen, ui dixiinus, na 
iurae suae nomen in patre : sed pater lantuin esi. Non 
enim humano modo habet aliunde quod pater est (f), 

(\) Excidit esse, 

(2) Ms. Veron.: cui et omne quod iotum est. Itec- 
lius pro et supplcas est. In Erasmiana sic legilur : 
Erqo neque lotum ei esl, cni reliquum est; neque reli- 
quum estt cui omne quod est, totum est, 

!5^ Imperspicabile, 
i) Una cum Filio, revelante Filio. 

quii Auguslinus ser. lxxi, num. 26 : Ab illo sit origo 
operiim, a quo est existeutia cooperantium personartim. 

(a) lla diio mss. Colb. totideinque Vaiicani, neciion 
in excerpto quoJ ex hoc loco ad calccin libri in 
Gonstaniiuin translatuin est. Al iii vnlgatis desidem- 
tur ejus : qwje vox sola, sine esse, cxsiai in velustio- 
ribus mss. Colb., Romig. , Corb., Fa'ur., Pral., Car- 
nut. El in hor. quidein , pro eius, ai» antiqun manu 
secunda reposituiu est is : quod et inde in posieriori- 
bus luss. expressum est. Mox in vuigatis continens, 
pro obtinens, 

(b) Additum est hic in vulgaiis ex rccentioribns 
mss. in toco, majoris perspicuilalis gratia. Tum nis. 
bas. Yat.: Semper extra mum. 

(c) Editi, totum ei est, cui, Expunximus ei est nic- 
Jioruin niss. auctoritaie. 

(d) Bad. : Cui est omne quod est totum est, Er. 
Lips. et Par.: Cui omne quod est totum et^t. Reccii- 
liores inss. cui est omne quod lotum est, Yerani Icciio- 
nem exhibent castigatiores libri. 

(e) Iia plerique mss. cuin Bad., Er. ct Lips. At 
P:ir. cuin duobus mss. Colb. el iitio Sorbon. religio- 
nem intelligentia, Alius vero Golb. et Yai. bas. ratio^ 
nem intelligentiw, 

(f) Removimus hinc, scd potens in semetiftso habere 
quod pater est : quud non exslat nisi in perpaucis, 
iisque inlimae a^taiis mss. Porro, si bene sapimus, 
Paier jeiernus hic pranlicalur uon habere aliunde 
quo sil, ct aliiinde quo patcr sil, sed eo ipso quo pa- 
ler esi iii natura sua constitui ; proindeque abesse 
ab homiiium iiiore, qui non liunt patrcs stalim at(|ue 
cousiiiuuntur liomines. 



cuinscriptio opinandi, sed nnturce scrino snccumbil, 
et rem ul cst vcrba non explicant. Nnmque quod in 
semctipso sil cum audias , (8) (/) rationi liumanas 
absolutio non occurrit ; habcro eiiim haberiquc dis- 
cernitur, ei erit allerum quod est, alierum in quu 
est. Si rursum qnod a semctipso sit accipias ; (m) iic- 
mo sibi ipse et munerator ei miinus esl. Si quoii im- 
morialis esi ; ergo esi ali({uid non ab eo, (ii) cui alicr 
non fiat obnoxius : nec soluin id cst, quod pcr eniin- 
tiationem vcrbi hujus vindicalur ab allcro. Si quod 
incomprchensil)iIis csi : iius(|uam eigo erit, quod iic- 
gatur atlingi. Si quod invisibilis csl , cnret sc ipsu 

C (5) Sic ope nosiri codicis rebtituimus. Nnm nntea 
lcgcbattir : Fugerit. 

i6) In nostro libro noii exstnl : In semelipso et, 
7) Addiiur esl, Mox legesis ceternus cum aliis 
mss., non immortalis. 
(8) liatio liumanee ubsotutionis occurrit. 

(g) Editi, ut pater semper sit : rcrraganiibus mss. 
Neque jam Paler ul paier spectaiur, sed ut :rteriius. 

(h) Bad., Er. ac deterioris notx mss., una cum 
Fitio revelante Fitio ; qu »d ct in poslrcma cdil. P.ir. 
innle re^titiitum crnl. Iloc enim sibi vull : n(m ali.i 
de Patre senliamus, quam qu;c Filius de eo revc- 
lavit. 

(*) Pro seniiendus est, habet ms. Yat. bns., de quo 
diclum est, 

(j) Omnes mss. uiio exceplo omiltunt in senhi- 
ipso. 

(k) In mss., wternus. 

D (/) Par. rum antiquis libris, rationi humanaj (ibso- 
tutionis occurrit. In mss. innien Catnnl. ct ('orb. pro 
rntioni suprrscripsit sccunda manus, rafro ; quain 
lcclioiiem in postcrioribus mss. exscripiain secnti 
sunt B;id., Er. ci Lips. Emendnntur e\ pervetusio 
codice Yat. bns. Porro abtotniio hic idem est quiul 
eiiunliatio omni ambiguiiate nbstduta, qua' rei natu- 
ram clnre ac distincte exprimat. 

(m) Id est, videinr repugiiare, ut idipsuni sibi det 
esse, (imul et accipiat. 

(n) In ins. bas. Yai. , ante pro atler. In veiusliore 
Colb. et Cerm. a te, Mallemus a se : quia scil. vcrbo 
immorialis signiticatur inors l:in(|uam aliquid ciii Pa- 
t^^r ex iiatura sua non sit obnoxius : proindoquc si su- 
luiii vocii sonun? specuis, pneier Piilrein vidctur esse 
ipsa iiiot s :\ qnn ille vindicatur ; pro quo vcrbu in nis. 
bns. Val. est, vincntur, et iii vetustiore Remig. indi' 
catur de attero, Rctinenda leciio vulgata. 



n 



DE TRINITATE LIDEK II. 



ns 



quidquid non c^stat ad visum. Dcficit ergo in nuncu- A Ei si quis forie intelligentise susc impulabil, gencra- 



palione confessio, u^quidquid illud scrmoniim apta- 
bitur, Deuin ul e8t, qiia.^tusque cst, non (i) eloque- 
lur. Perfectu scicr.'.ia Cdt, sic Dcuin scire, ul licet non 
ignoribilem» lamen i.icnarrabilem scias. Credendus 
cst , intelligendas ect , adorandus est ; el bis ofQciis 
eloqucndus. 

8. Filius quid si/, quid non sit, — Evecli de impor- 
toosis locis in alturo turbato niari suinus, et nec re- 
gredi , nec progrcdi siiie pericuh» licet : plus tamen 
difficiillatis in emeliendis est, quam emensis. Est 
Puter ut est, ct ut cstesse credendus cst. 32 Piln>ni 
niensconsiernatiir nllingere, et irepidai omiiis sermo 
se prodere. Est eiiiin progenies ingcnili, unus ex 
uno, vcriis a vero, vivus a vivo, perfectiis a pcrfecto. 



tioni*! hujus sncrnmenlum iion t^osse se consequi, 
cum (/) tanicn et Paier sii absoluie (3) iiilellccius ct 
Fiiiui; mnjorc isiuddolorea nieaudiel ignorari. Ego 
nescio, non requiro;et cousolabor me tnmen. Ar- 
oliangeli nesciuut, angeli nnn audierunt, sxcula iion 
teiieut, prophela non sensit, aposlolus nou inlerro- 
gavit, filius ipse non eJidit. Ccssel dolor querelarum. 
Non le, quisquis es qui hacc (4) rcquires , revoco in 
excelsuin, 33 ^^^^ '^' amplitiidinem tendo, noii dcduco 
in profunduin : nonrie lequnuimiterignorabis Crcato- 
ris nativitatem , igiiorans origiiiem crcaturac ? Hoc 
snltein roqmro, scntisna tc genilum, et qu:e ex te 
genereniur inlelligis? Non qu;cro sensum unde bau- 
scric, viiam uude sortitiis sls, inlelligeniiatn unde 



virtutis virliis, sapientiu) sapicntia, glorin gloriue, B ndopliis sis , qiiale csi quod in te sit odor^ sensus 



imago invisibilis Dei , formn patris iiigouiii. Qunin 
autem progeniem opiuabimiir uuigeniti ab ingenito? 
Clnroat enim sa*pe niimero Pater de coelis : Hic est 
(Uiuimeus dHectus^ (a) in quo bene complacni (Mattli, 
III, i7). Non est :ibsoissio, aut divij^io : iinpassibilis 
esi enim iile qui gomiit, et imago iuvisihilis Dei cst 
ille qni nntus cst ; et testatur : Quia Pater in me, et 
ego in Patre (Joan. x, 58). Non esl nssuinptio : verus 
cnim filius Dei esl, ct clnmat : Qni mc vidit, vidii et 
Patiem {Joan, xiv, 9). S'*d neqiie csse ul cajtera jus- 
Stts cst : namque Unigenilus ex uno est, ei in se hnbet 
viiam, ut habet in se vilnin iile qui gennil; nit enini : 
Sivni habet Pater vitam in semeiipso , iia dedii Fitio 
habere viiam in semetipso (Joan, v, ^6). Sed iicque 



visus, niidiius; cene iie^no qtiod facit nescit: t)u;cro 
undc isia iis quos gcncres iiidiilgeas, qnalitcr scnsum 
inserns, oculos acceiMlas , cor affigas. IIo^c, si poles, 
onarra. Hahcs ergo (5) quae uescis,e( tribuisquae m^n 
inieliigis : xqunniuiiter iuiperitus in tuis, insolcntcr 
in Dci rebus iguarus. 

iO. (leneratio Dei qui pie el quo fructn investigetur. 
— Auiii igilur Pntrciu iiigonitnni, niidi nnigeniium 
Filium ; audi : Pnter nmjor me est (Joan. xiv, iS ) ; 
nudi : Ego el Pater unnm sunius (Joan. x, 30) ; audi : 
Qui me vidit^ vidit et Patrcm ( Joan. xiv, 9 ) ; nudi : 
Paier in me est^ et ego in Paire ( Joan. x, 18 ) ; 
audi : Ego de Patre exivi (Joan. xvi, ^8) ; (g) ol, 
Qui est in sinu Patris ; el, Omnia qua hubet i/i) Pa- 



p ir> Pairis {b) in Filio est ; tesialiir cuiiii Filius : C ter, (6) tradidit Filio ; ct. Vitum Filius in semet- 



Omuia qute Pntris snnt, mca sunt (Joan. xvi, 15) : ei 
nir-iiin : Et meu omnin tua sunt^ et lua mea (Joan, 
xvn , iO); et : (i) (c) Quwcumque habel Pater, dedit 
Fitio ; icsiatur et Aposloliis : Quia in ipso inhabitat 
oinnis plenitudo divinitalis corporaliter (Coloss. ii, 9). 
Noquc ii.iturn babct oinuh esse, (d) qiiod portio est. 
IVrfectiis nutcm n perfeclo esl : (jnia qui hab.ii oin- 
iiin, dcJil oinnia. Neque exi&tio.andtis esi non de- 
dis.^e. qnin habeat ; vcl non hahero, quin dedeiit. 

9. Filii Da generatio captum humanum superat. — 
llabeiii (e) igiiur naliviiatis hujus uterqne secretum. 

(1) Loqnetur. 

(i) Quwcumque habet Pater dedit Filio : cxhiben- 
hir verba ha*c in editis, sed in ms. iiosno non appa- 
reiit: luc aliunde eruta videniiir, quam ex Jonu. iii, 
3%, uhi iHHlii! sic loKimns : Puter dedit omnia in manu 
tjus (id ost Ff/ii). Concinit grxcus texliis. D 

(n) Kdiii,tn(ifuo mihibene, cic, renileHiibus velc- 
rihus lihris. 

(b) Ms. has. Vat. cum Carn., pars Patris Filius 
est : noii male. 

(c) Noo exlanl ha^o, Quofcumque habet Pater, de- 
dit Filio, nWi iu vulgatis ei diiolnis uiss. 

(d) Sola cdiiio P;ir., proportio esi : ninle. 
(«•) KepoMicrnt Lipsins, /i«/6e/, reluclanlihiis aliis 

liiiMs. Hc respioiliir illiid Christi, Patrem nemn no- 
vit nisi Filius, neque Filium quis novit nisi Puter, eic. 

if) Uniis codex Colb., cum tunc tamen. Mox odili 
rnni receniioribus inss. inteiliqendns. Kect. iii Inbus 
CVilb. nociion C;iinul., Yal. baj., Ccnn. , Soibun.^ 



ipso habet, sicut et Paicr habit in senietipso (Joan. 
v, 2G) ; audiFilinm iuingiiiein, sijiiciriaiii, virtutom, 
gloriam Dei : et inlellige (7) (f) prorlaniniitem Spi- 
rituin snnctum : Generationem eyis quis enarrnbit 
{ Esa. Liii. 8 ) ? ct ohjurgn Dominnin testniitom : 
Semo novit Filinm nisi Pater. neque Putrem quis novit 
nisi FiliuSj ct cui voluerit Fitius revelnre ( Matth. 
XI, Tl : ei insere te in Iioc sccrelum, et inter unuin 
ingeniliiin Dcuin, el unuin unigenituin Deuni, arcaiio 
te iiiopiiiiihiiis nntivilaiis immerge. Ituipo, procurro, 
|)Crsisle : elsi non perventuruui sciiiin, lainen gra* 

(5) InteUigendtts. 

(4) Requiris. 

(5) Quod nescis. 
(«) Dedil. 
(7) Per prophetam clamantem Spiritum sanctum. 

Reinig., intetlectus. Luculciiter enim Pairem el Fi- 
iiuni pncdioal Cxnngcliuin, qiiflmvi^j gencrationis nio- 
duiii silenlio legai. Iiaqiie tcncmus rcm , nescimus 
inoduni. 

(g) Mss. uno excepto non linbent , o(. Qui est in 
sinu Palris. Hic locus nlitcr nircrtnr nuiii. !25. 



(/») Voceiii Paler omittnnl plerique mss. Deinde 
pro Fi/io, nis . Vat. bas. ei Ciro. exhibent mihi. 
Iluiic locuni non seinel laiidal lliiaiiiis: at unde 
laudcl, inceriuni. Videri posset tlliid Matlb. xi , 25: 
Omnia milti tradila sunt a Putre, vid ex sensu tati- 
tuni vcl cx singnlnri ver.-ione luemorare, nisi infra 
lib» VI. n. 22, ei aiibi nobiscum conseutirel. 

(/) ll.i mss. At edili , p r propketam clamntem. 



S9 



SANCTl IllLABli EPISCOPl 



CO 



tulabor profecturum. Qui euim pie iunniia perse- A iiam euim Dei reprobaveruut. Scribam ergo legis 



quilur, etsi non contiugat aliquaudo, tauien proH- 
ciet prodeundo. Slat in lioc (a) iutelligcnlia [iiie 
vcrborum. 

H. Filiinatura, Fidei offiiium.^ EslFilius (6) ab 
eo pairc qui est, unigenitus ab ingenilo, proge- 
nies a pareiile, vivus a vivo. Ul Pairi viia iu semct- 
ipso, ila el Fiiio daia cst vita in seniciipso. Per- 
fectus a pcrrecio, quia tolus a toio ; uou divisio aut 
discissio, quia (c) alier in ullcro, el pleuitudo divi- 
niialis iu Filio est. luconiprebensibiiis ab incom- 
prcbensibili ; novil enim nemo, nisi inviccm. In- 
visibiiis ab invisibili : 34 n^"*^ iniago Oei iuvisibiiis 
est ; ei qiiia qiii vidii Filium, vidil ei Patrciu. Alius 
ab ulio ; quin palcr el Glius : uon iialura diviiiitatis 



consuiam ? Sed ignorat ; quia ei crux Chrisli scnn- 
daium est. Uortabor forte vos conuivere ei tacere, 
quia ad veueraiionera saiis sit ejus qui priXdicaiur, 
leprosos emuudntos fuisse, surdos audisse, claudos 
cucurrisse, paralyticos constilisse, cxcos (5) luiiien 
rccepisse, cxcum ab ulcro oculos consecuiiim , 
dsemonas fugatos, scgrotos revaluisse , mortuos 
vixisse 1 Sed haec hxretici couflientur, et | er- 
euiit. 

id. Eadem piscatori revelata. Verbum est a tempore 
liberum. — Exspeciate itaque nihil uiinus claudorum 
cursu, ca>corum visu, fuga dxmouum, vita mortuo- 
rum. (^) Consistil euim mecum, in palrocinium cdi- 
(arum superius dif(icuUalum, piscaloregensi,(5)igiia- 



aiin ci aiia ; quia ambo uuum. Deus a Deo, ab uno B rus, iniiocliis, mauibus lino (6) occupaius, vcsie 



ingciiiio Deo uiius uiiigenitus Deus ; uon dii duo, 
sed unus ub uno; iion ingenili duo, qiiia natus est 
ab iunato ; alter nb allero nibil difTerens, quia vita 
vivcniis iii vivo esl. H;cc dc nalura diviniialis 
(1) auigimus, non summam iuteiiigonlixcomprehcu- 
dentes, sedinlelligentes essc iucompreliensibilia qiiae 
loquamur. NuIIum crgo, (^) dicis, ofncium est (idci, 
si nihii poterit compiehcudi. Iiumo h<ic officium 
fides profKcatur, id unde quaerilur incompreiieu- 
sibile sibi esse se scirc. 

12. Generatio Filii Deiy ignota sapientlbus mundi^ 
scribis legis , miraculis non salis probata, — Supercst 
de inenarrabili geueratione Filii adhuc aliquid , 
immo aliquid iliud adhuc totum est. il:)sluo, diffc- 



uvida, pedibus limo oblilus, totus e iiavi. QuxTite ct 
inlcliigilc, (/)ulruiii miraidlius fuerit(7) moriuosexci- 
tassc,aiiimperitoscientiam doctrinui isiius inlimasse. 
Ait eniin : 35 ^'^ priucipio erat Yerbum (Joan. i, 1). 
Quid estistud, inprincipioerat? Transeunturtemporn, 
(8) (g) Iransmittunlur sa^culn, lolluntur actalcs. Ponc 
aliquod quod volesiua opinioneprincipium:noii toiies 
tempore, erat enim uude traclalur. Respice ad iniiu- 
dum, intellige quid de eo scripium sit : In prin- 
cipio (ecit Deus ccelum et terram ( Gen. i, 1). Fil ergo 
iu principio quod crealur, et (9) (/i) xtaie coiiiinons 
quod in principio contiiietur ut ficret. Meus aulem 
plscntor illilteratus, indoctus, liber a temporc, ^o- 
lutus a saTulis est, vicilomne principium : erat c:iiui 



ror, (d) hebesco, et unde incipiam nescio. Nescio G quod est, neque in tcmpore aliquo coucluditur ut 



enim quando nntus sit Filius ; ct nefas est mihi 
nescire qiiod naius sit. Quem imprecer ? quem ini- 
plorem ? cx quihus libris ad tanlarum difficulialum 
enarrationem verba prspsumain ? Evolvam omnem 
Graeciae scholnm ? Scd legi : Ubi lapiens 1 (e) ubi 
conquisitor s(ecuU ( l Cor. i, 20 ) ? In hoc ergo so- 
phisioe mundi et sapientes sxculi muti sunt; sapien- 



'\) Aningimus, 

, i\Dice$,mox auairetur incomprehensibile esse se seire, 
(5) Lumen vidisse. 
[4j Constitit, 

(5) Sic ex ms.Veron. legimus, non igno/us^utantea. 
Nam panlo posl se(|uitur : piscatorUUiteratus, indocius. 



I 



cueperit , quod erat potius m principio, quam fie- 
bal. 

i4. Non est tamen soiilarium, — Sed excidisse 
forte ab ordine propositx dislributionis piscntorcm 
noslrum deprehendemus : Verbum euim lempore li- 
l)eravit, (iO) (i) ei suum est sibique, quod liberum 
est, et solitarium et obtemperans nemiiii. Aures 

est : quod in idem recidii. Nam si Verbum a tem- 
pore liberum est, cousequens videtur , quod suniet 
sibimet quod liberum est^ id est sui juris esse silii vin- 
dicabil, et soliiarium esse aique a ncmine depeii- 
den<i. Qunm quidem objectionem diluit ex subnoxis 
Apostoli verbis,e< Verbum crat apud Deum. xiurcs 



{(})ManibHslinooccupatis.[)Q\ndefpedibuslimoobtitis.^erigamuSj iuquit, etc. Tnmctsi euim Verhum trnt 



(1) Mortuum. 

(8) Trascenduntur. 

(9) AHtate continens. 

(10) Veronensis liber, etsumet sibimet quod liberum 

(a) Par. cum mss. Colh. ei Germ. , intelligenticB. 
Hic pius Prxsul raiionem videtur reddere , ctir ad 
cogniiionem arcniii neminem porvenliirum esse dicat, 
quia videlicet invesligationis illius finis erit intelli- 
gentin vcrhorum, pnla quod in Dco sitvcrus Patcr 
et verus Filius ejusdem cuiii Paire nalura! : sed ullra 
pro^redi ad generationiii modum non dabitnr. 

(b) Cr., Lips. et Pnr. ab eo qui Pater est; obniten- 
^jbus aliis libris. Idem loqiicndi modiis deinceps sni*- 
pins reourrel , et aliud quid sonat. V. lib. ni , n. 22. 

(c) Mss, Val. bas. et Carnul. alter ab aliero: mi- 
Aus liene. 

(d) Alii mss. hal>ent erubesco^ alii tabesco, cx qui- 
bus conhrmatur conjectnra iiostra legeudum esse 
num. 5, in seusu labes est , uou labes e*t. 



anie tcmpus, erat tamen apud Deum;et qui abest a 
temporef non,abest ab auctore. Ita namque in endoni 
iegimus. Habetur hic in codein codice erans^ loco 
toO qui erat. 

(e) In vuTgalis aduilur hic ubi scriba? quod melins 
ahest a niss. siquidem scril)sc nomine non gcntilis, 
sed legis docior signilicalur. 

([) llic viilg.adjiciuni circumspicite: quod ahest a mss. 

(//)Complnres inss. cum Bad., Er. et Lips. tramcen- 
duntur. Mox in vulgatis pone aliquid. Concinnius in 
mss. aliquod, scil. principium. Dciude in Vat. bns. 
ms. . opinaiione , nou opinione. 

(h) Bad. cetatem conlinens. Ediiiones aliic , (stalem 
eontinei : e mss. alii habent, eetates continety alii aHat<'s 
continent, nWi cetate continens. Vcrius Ires aniiqnioros 
asiaie contines : quod opponitur proxime diciis de 
Vcrbo : non tenes tempore. 

(i) Apud Lips. et Par., et sumit sibi quod liberim 

tt wUiarium ei obtmperaM nmim cH: ia los. Coib. 



61 



m TRINlTATIi: LIBER II. 



62 



erigamus incsctcra. Ait: El Verbnm eral ajjmd Deum \ IG. Nec IwdU unUalemDei. — Sed Ircpido in dlc- 



(Joan, I, 1 ). Jam sine principio est apud Deumi 
qiiod erat ante principium. Est ergo (a) qui erat, 
apud Deum : et qui abest a cognitionis tempore, 
non abesi nb auctore. Piscator nostcr evasit : scd 
forte hxrebit in caeteris. 

15. An iit sonus voci$ juxta Hebionem. Vocii 
sono non congruit erat. Verbum Deus ett, — (1) Di- 
ces enim : Ycrbum sonus vocis cst, ct enuntiatio 
negotiorum, et elocutio cogitationum. Hoc apud 
Deum erat, et in principio erat : quia scrmo co- 
gitationisxteruus est,cuiuqni cogitat sit a^teriius. 
(S) Respondeo tibi interim pro piscatore meo paucis, 
dum videbimus quomodo rnsticitatem suam ipse dc- 
fendat. Sermo in nalura habet utesse possit, sequens 



to, ct me insolens scrmo commovcu Audio : Et 
Deut eral Verbum^ (d) cui unum Denm proplieiu! 
nuntiaverunt. Sed ne quo ultra trepidatio rnea 
progredi possit,redde sacramenti tanti piscator mcus 
dispensalionem, et referad unuin oninia sine con- 
tumeiia, sine aboliiione, sine tcnipore. Aii : Hoc ernt 
in principio apud Deum. Cum hocerat in priucipio, non 
tcneiurin lempore; cum Deus est, iion refertnr ad 
vocem ; ciim esl apitd Deum (e) niliil ncc uflendiiur, 
necaufertur: nam nec aboleiur iu alierum et apud 
unnm ingenitum Deum, ex quo ipsc unus unigeni- 
tus Deus est, prxdicatur. 

i7. Tenipu$ ab eo esl, tempus quid. — Especlamiis 
adhuca tc, piscator, plciiitudiiieinYerbi. Eratquidcm 



autem ci est ut fuerit ; est vero taiiium cuin auditur. B in principio, sed poluit non esse nnte principium. 



£l quomodo in principio erat^ quod neque antc teni- 
pus, neque post tempus |st ? Et nescio an vel ii^so 
esse possit in tempore : ioquentium enim scrmo i.c- 
que e»t ante quam loquaiitur, et cum iocuti eruiit 
noii eril ; in eo autem ipso 36 Q^^^ ioquuntur, duiu 
yniuiil, jam non erii id unde coeperunt. Ilxc a me, 
ui ab iino ex caeieris. Sed piscator alitcr pro sc : ct 
objurgabit te prius, cur negligenter audieris. Num 
etsi sententinm priinam rudis auditor ainiseras : In 
principio erat Verbum , de sequcnti quid qiiereris, 
Et Verbum erat apud Deum ? Numquid audieras, in 
Deo (et nun apud Deiim),ut sermoiiem recundiia) 
cogitaiionis acciperes ? aut fefellerat rusiicum, quid 
esset (5) (6) inter inesse et adesse momenti? Id 



Etiam bic tibi aliquid pro piscatore mco profcro : 
Quod crat, non polnit non fuisse ; erat cnim non 
habet in tempore non fuisse. Sed quid pro se ille ? 
Omnia per eum facta sunt (Ibid.^ 3 ). Krgo (4) (() si 
nihil sine illo est ; per qucm universa 37 ^^P^' 
runt ; et ininlinitum cst, per quem quod estomnc sit 
factum. (g) Tempus euim cst spatii, non in ioco, sed 
in xtateiiianentissigniricaia modcratio. Etcumabco 
omnia, res nuUanon ab co : et idcirco tempus abcoest. 
18. Verbum non est soiUarium. —Sed dicilur tibi ab 
aliquo, piscitor mcus : Nimium facilis et promiscuus 
hic fuidti; omniapereum factasunt non habetmodiim. 
Est ingenitus, qui faclus a nemine est : est et ipse 
genitus nb innato. Siiie cxceptione sunt omnia , et 



enim, quod in principio crat, non in altero esse, C nihil quod exlra sil dereliiiqumit. Sed dum nihil ul- 



sed cum altero prscdicatur. Sed de superioribus ni- 
hil sunio, (c)consequeniia sibi ad^int; sutum Vcrbi 
et nomen e\specta. Dicit namque : Et Deu» trat 
Verbum. Cessat sonus vocis, et cogitationis elo- 
quium. Verbum boc resest. non sonus; iiatura, non 
sermo ; Deus , non inanitas est. 

(1) Dicis. 

(2) Hespondebo. Exinde, dum videmus, 

(5) Imer esse , et inler inesse et adesse momenti, 
(4) Si non exstat in Veron. 

et tumet iibimet quod liberum^ etc. RecUus in aliis 
libris, ut in textu. Propoiiitur cnim objectum : Si a 
tcmpore liberum est, sui jiiris est, in se est et soli- 
tarinni , ncc nb alio pcndet : ad quod mox responsio 
est , non abesl ab auctore, 
(a) Pro qui erat, in vclustis codicibus Golb., Rem. 



tra dicere audcmus, aut forte dum dicerc molimur, 
(5) (/i) occurre : Et sine eo factum est nihil. Reddi- 
disti auciorem , cuin sociiiin professus es. Ctim 
enini nihil sine eo, iuiclligo non soluin; quin 
alius est per quem , alius (6) est sine quo : utroque 
disccrnilur significatio ct interveuientis et agenlis. 

(5) Librarius noster prius scripscrat occurret , mn- 
gis apte ct connexe qunm oecurre : emendavit sc- 
cunda sed antiqua manus, occurrit plane, 

(6) Est oinittilur. 

Aliis fnvet illud lib. vii, n. 22 : Adsit sibi divina de 
se senlentias testimonium. 

(d) Ediii , cum... nuntiaverint, Eieganlius mss. cui , 
etc, quod de se dicit ililariiis. 

(e) In viiigatis . nihil nec confunditur , nec confer- 
tur. Verbum confunditur exstat tantuin in uno ins. 



ac Germ. legitur eraiu. \hesi etiam relaiivuni qui txCoW). A.i\\^ c:v\e\i%, nihilnec olfenditur,necaufertHr: 

*% â–  f\ Ia *h. I ^) I * C A tm. M ^^ -~ 1 lll'J * * t ^ 



a Carnut. Deinde npud B;id. et Er. et quia abesta 
eonditione temporis : pessime quia pro qui. Apud Litis. 
et Par. nec non in aliquot niss. et qui abest a tempore. 
In Cnrnut. ms. a coguitione temporis. Legimus ciim 
duobii.s Colb. , Germ. nc Sorl>on. a cogniiionis tem- 
pore, lioc est, a quolibet tempore qiiud excogitJiri 
vnlent : quia est ante quod voles tua opiiiione poiiere 
pniicipiuin. Atiquando etiain plncuerat a tempore 
eonditionis, quasi a lempore quod rebus conditis 
consruit. 

{b) In Tulgaiis, inter e$se et interjnesse et inter 
adesse momenti : abundnt in/mMe, nec habent po- 
tiores mss. Hilarius autem observat Verbum iion so- 
liim ine&se in Patre, velutin principio ; sed et adesse, 
^pud quem semper fuit. 

(c) Vat. bas. codex, cum sequentia, duobus verbia. 



quae duo vcrba nd alia diio siiperiora, siue contuwe- 
lia, sine abolitione apposite referunttir. i^orro iii vo- 
cibus iu7it7 nect non duplex iiegaiio est, sed plco- 
nasmus Groecis ipsique Hilario faiiiirtnris. Hunc ca- 
vere mss. Reinig. et Theod. qui pro fi//u7 nec , cxlii- 
bent fif7if/ tfi eo. Si qiiis nialit nihil nec confunditur 
nec aufertur ^ propter illtid iib. vii , n. il : A'on rofi- 
funditur ilaque aut aboletur natura; per iios liceat. 

(/) Pariiculam $i addimus auctoriiate potiorum 
mss. Mox vocula et pro etiam ponitur. 

(^)Sulus Vat. bas. codex, Tem)ni$ enim spatii non 
in loco sed in atate manet moderata significatio. Cui 
cooseniit Carnut. iii duobus poslrcinis verbis. 

(h) Editi, occurrit, occurrit plane ; et mux, Piscuto^ 
readidi$ti : refraganlibus veteiibus Itbris, 



cri 



SANCTl HILARll EPISCOPI 



04 



49. Non tanlum adfuH facienti omnia^ sed et fecii. — A {Joan, v, 26). Hinc, Nemo novit Fitium nisi Pater, nc' 



Sed (1) (a) snllicito de auciore, qui unns ingcnilus 
est, ne in eo qnod omnia diceres, nihil esscl excep- 
lom, solvisti mcluni dicendo : Et sine eo faclum est 
nihil. Ycrnm confundor et lurbor in eo, quod sine eo 
factum e$t nihil. Est ergo aliquid per altcrum facium, 
quod tamcn non sit sinc eo factum : et si aliquid per 
alterum, (i) licet non sine eo ; jam non pcr eum om- 
nia; quia aliud est fccisse, aliud esl intervenisse fa- 
cienti. Non habeo hic, piscaior meus, ut in cseteris , 
quod ex fhco proferam ; a luo staiim respondcndum 
esi, Omnia per eum facla sunl, Senlio. Apostolus 
enim (5)docuil : Visibilia et inmibilia, siveThronitSive 
DominationeSf sive Principatus , sive PotestateSy omnia 
peripsum, etin ipso {Coloss. i, i6). 



que Palrem (6) nisi Filius (Mallh. xi , 27). Hinc, In 
ipso inhabitat omuis plenitudo divinitatis corporaliter 
{Cotoss. II, 9). 

21. Verbi generatio humana ratione non capitur ; te- 
nenda igitur fide. — lla^cviia lux Iiominum esl, h.rc 
lux lcnchras iliuminans. El ut inipossiiiililatem grnc- 
raiionis ejns cnarrand:e f^cundum prophel.un pisca- 
lor consolarctur {lCsa. uii, 8);adjecll, Et tenebroieam 
non comprehcnderunt (Joan. i, 4). Cossil sermo naiU' 
ric, ct non habet quo excurral; ct lamen hoc pisc.v 
lor isie recubans iu Oomini pectus accepit. Non cst 
iste sscculi scrmo; quia dc qua agiitir, nm sn;culi rcs 
est. Edatur aliquid, si in signiriraiione verborum rc- 
periri potest ullra qunm dictum sil : ct si qtin sunt 



20. Qui omnia in Verbocreata. Verbum non succes- B alia exposilas a nobls naturo; nomina , pntfcinntur. 



iive^ sed nascendo perfectum existit. — Cum ergo omnia 
per ipsum^ subveni et enarra, quid non sine eo 
(4) faclum sit. (6) Quod factum est in eo, vita (c) est 
(Joan. I, 4). Iloc igitur non sine eo, quod in eo fac- 
tum esl : nam id quod in eofactum est, eiiam per euin 
factum cst. Omnia enim per ipsum et in ipso creata sunt 
{Cobss.i, i6). Iii ipsoaulem creata, quia nasccba- 
turcrcator Deus.Sedeiiain ex hocsineeonihilfacium 
est. quod in eo factum est, quia nnscens Dcus vitaernt: 
et (r/) qui vila eral, noii postea quam est nntus, 38 
effectus est vita ; non eniin in co aliiid est (e) (jiiod 
naium est, ei aliud est quod naius accepit. Non ha- 
beiii inter se tcmpus et nativiias et profecius. Scd 
niliil (5) siiie se ficbat ex iis quuc in eo fiebaiit, 



Quae si nonsunt, inimo quia noii snni; miremiir hnnc 
in piscaiore doclrinam, ef in eo (y) eloquia Dei scii* 
tiamus : confessionemque Pntris el Filii , ingciiili et 
unigenili inenarrnbilem, et excedentcm complexuni 
oinncm et sermonis ei sensiis, lcncnmiis atquc ndo- 
rcinus : et in Domino Jcsu , oxcmplo Joannis, ut 
hxc possimus scntirc ei colloqui, accubemus (Joan. 
xni, 25). 

22. Harclicorum artes contra fidem vance. Fides 
ma vincit omnes hwreses. — Commendat autem fidoi 
hnjus intcgriinlcm, ctevangelica auctoritaf:, etaposto- 
lica 39 doctrina, ct circumslrcpcnlium uiidiqiie hrn- 
reiicorum (7) (h) oliosa frnudulentia. Siat cnini hoc 
fundamentum validum el immotum advcrsus oni- 



quia vita est (supple is) iii qiio liebaut, et Dens C nes venios, pluvins , torrenlcs, no:i fliiibns p^^llcn- 



qui n Deo natus est , non posiea qiiam natcs 
est , (f) scd nascendo Deus exstilit. Nascens enim 
a vivente vivus , a vero verus, a perfecto perfec- 
tus, mm sine polestaie nativiiatis su;e natus est, 
naiivitaleni videlicel suam non postea sentiens , scd 
se Deum in eo ipso quod Deiis ex Deo nascebatur 
intclligens. Hoc unigeniius ab ingenito : hoc, Eyo et 
Pater unum sumus (Joan. x, 30) : hoc in coiifessione 
Patris et Filii Deus uiius : hoc Paier in Filio, et Fi- 
lius in Patre. Hinc , Qui me vidil , vidit et Patrem 
{Joan. XIV, 9). lliiic, Omnia nuce habet Paier^ dedit 
Filio{Joan, xvi, 15). Hinc, Sicut habet Patervitamin 
semetipsOf ita dedit Fitio vilam habere in semetipso 



dum, non slillicidiis penetrandum, iion iiiund.itioni- 
bus (t) sublucndum (Blath. vii , 25) : ct opiiinum cst, 
quidquid a plurimis incursalum , a nullo inmcn po- 
tcrit iinpclli. Ul nutem quardain mediramcnloruin 
genera siint itn compnrata , nt non sinpulis la:)luni 
«Tgriludinibus ulilia sinl , sed omnibiis in conununc 
medeanlur , hal)canl<|ue in se virtiitcm genornlii 
auxilii : iia et ndes catholica non advurbum singulas 
pestes, sedconlra oinnes inorbos opem medehc coni- 
munis iniporiil, non innrmanda gcnere, non viii- 
cenda nuinero, non diversitale fallenda ; sed una at- 
que eadem adversum singula omniaque consislit. 
Magnum cst enim; (8) tot in ea una remedia esse. 



(1 ) So//ici(t, rcque bene. D cu»da rccensione. Concordat Vulgala noslra aique 

(2) lleic inlerponiiur factum. Postea supprimitur Gra;cus textus. 



est anie tntervemsse. 

(3) Addittir Puulus. 

(4) Factum est. 

(5) Sineeo. 

(6) lii codice nostro adjungilur : quis novit, sed se- 

(a) lia elegantcr oplimie iiota; niss. lacita voce mihi, 
scil. solvisti metum. At in vulgalis so//ict/or. 

(b) Lips. et Par. posl Kr. Iiic nddunt, quod factum 
siif |)ru:ler Udcin vetemin librorum. 

(c) Kursum hic edili pra^ferebant vita ernt : lepii • 
gnaniifius mss. ut et lib. i, n. iO. Qnamqiiam ex se- 
i|urniilius siispicari licei hinc lcciioiiem Hilario iion 
fuisse iiiauditam. Anibrosiiis quoque lib. iii de Fide 
c. 6, legil, vita esf. 

{(/) )ui uicliures niss. At cdiii, et fjuia v.ta ernt, 



(7) lia iegnnus in nosiro iibro; secundis curisnp- 
positiiin esi, odiosa. 

(8) In anterioribus editionibus, tol in una ea remc- 
dia esse. 



(c) Cdili, quodnatus est : dissidentibus mss. 

Xf) \\\ ins. Vat. bas. hicadjiciiur, effectusest Dens: 
glosscmn. 

(g) Vat. bns. codex cuin nhero Vatic. el Carnul., 
eloquentiam Dei. 

(h) In viilgalis odiosa. Aptins in m<s. otiosa. Qiii 
aulem otiosa etinanis sit. coiitiniio (l<'claraliir. 

(i) Quaiuor mss. solvendum. Corb., iNat., Fnnr., 
subruendum. Reiinenduni est subluendum^ ul conslat 
cx cap. 6 iu Hatth. n. 0, et cx tract. in psal. i.xviii| 
Ui 5. 



65 DE TRIMTATE LIBER II. 66 

f1ii(»( morbi sunt; ct totidem vcrilatis cssc docirinns, A quoil Cliristus prttpriiim sibi palrcnr Deum confitcns» 



i|ii oliden) erunl stndin falsilalis. Coiitrnhantnr iii 
unum nomina hxrciicorum, ct onines schobc pro- 
denni : audianl unuin ingcnitiim Dcum pntrcm , et 
iinumunigcnitum Dci filinm perrecli palris progcniem 
pcrfectam; non pcr diuiinulioncm gcnitum, non cx 
solidopartcaliqua dccisiim, sed omnia habentem, ge- 
nuisse (a)oinnin conscculum;noncxderivnlionc fluxu- 
vc deduclum.scd ex oninibus al(pie inomnihus naium 
ah co, qui inomnihus in quibus csl c^^se non desinnt; 
libcrum a tempore, solulum a sa^cuiis, pcr qucm 
omnia facia (\) siml : noqiic enim cs^c in his(sa^culis) 
poiuit, qu:C'ab ipso sunt insliluta. IItc de Evnngcliis 
c.itholica el aposiolica confessio cst. 

2"^". Tettimonia contra Sabellium^ coutra Hcbionem^ 



a?qualem se Dco fcccrit : ct uiia cum iis audianl, Vel 
operibus meis credite, quia Pater in me, et ego in Pa^ 
tre (Joan, xiv , 28). Unum igilur hoc est immobilc 
fundamentum , una hdcc fehx fidci peira Pelri ore 
conressa, Tu e$ Filius Deivivi (Mattlt, xvi, 17), lanla 
in sc sustincus argumcntn veriialis, qunnfac pcrver- 
silntum quxstioncs ct infldelitatis caluinni.T move- 
biintur. 

24. Qttw noslra: ialutis causa Christus suscepcrit. — 
Jnm in cxteris dispcnsatio volunlntis pntcriin! csf, 
Virgo, etpartus, ei corpus; posi<|uccrux , mors, in- 
feri,saIusnoslrncst. numani(//a'c c/7a< cod, can. Eccl» 
Rom, c. 41 ) eniin gcncris causn Dci filius naiuscx 
virgine c^l ct (e) Spiritu snncto, ipso sibi in hac opo- 



conlra Arianos. Pelra Petri fonf^.ssio.— Patrein cl Fi- B ratione famulante; ct sua , Dci vidclicct inumliranlc 



rmin, si audci, SnbeUius eumdcm prTdiccl, et (6) ip- 
sum illum csse qui utruni(|ue sit nuncupatus; ut 
cuui eo unus sit anibo. non uuum. Audicl statiin de 
Evangeiiis non semei neque iterum, sed ficquentcr, 
Hic est lilius meus dileclus , in quo bene complacui 
(Mnt, XVII, 5). Audiet, Pater major me est (Jcan, xiv, 
2a). Audiei , Ego vado ad Patrem (Ibidem, 12); et, 
Pater gralias libi ago (Joan. xi, 41) ; cl, (2) Clarifica 
me^ Pater(Joan. xvii, 5) ; 4061} Tu es Filius Dei vivi 
(Malth. xvi, 17). Subrepal llebion, (c) initium filio 
Dci cx Mciria concedens, ei Verbuin a dicbus carnis 
inlelligcns. (5) Relegal, Patery clarifica me apud te- 
metipsum ea clarilate, quam habui apud te prius quam 
mundiis esset (Joan,x\ii, 5); ct, In principio crat Ver- 



virtutc, corporis sibi initia conscvil, ct exordin car- 
nisin>tiiuit; iit hoino raclus cx virgine naturam iii se 
cnrnis nccipercl, perque hujus admixiionis socielatem 
sanctiricnium in eo universi generis humani (f) cor- 
pus cxsislcret : ut quemadmodum omncs in se per id 
quod corporeum sc esse voluit conderentur , ita rur- 
sum in oinncs ipsc per id quod ejus est invisibile rc- 
ferrctur. Dei igitur imago iiivisibilispudorem humani 
cxordii non rccusavit, el per conceplioncm, partum, 
vagitum, cunas, omnes nalura} nostro) contumclias 
transcucurrit. 

41 ^*^* Quod mhil dignum rependere valeamus. — * 
Quid taiidem dignum n nobis laniaB dignationis afTec- 
tui rcpcndclur? Inenarrabilis a Dco originis unus 



6um, et Verbum erat apud Deum ^ ct Deus erat Ver- G nnigenilus Deus, in corpusculi humani formam sanc- 

bum (Joan. i, 1) ; ct, Omnia per eum facla sunt (Ibid. 

5) ; et, In mundo erat^ etmundus per ipsum [actus est^ 

et mundus eum non cogfiovil { /6jrf., 10). lixistnnl (d) no- 

vclli aposlolaius, sed nb nniichiisto, prxdicntores, 

omni conlumclia Dci filium illudenles : ct(4) nudinnt, 

Ego de Paire exivi (Joan. xvi, 28); cl, Filius in Pa- 

tris sinu (Joan. i, 18); et, Ego et Patci' unum sumus 

(Joan. X, 30) ; ol, Ego in Patre.et Pater inme (Joan. 

XIV, II). Et postrerao una cum Judajis irascanlur , 



(1) Sint. 

(2) Olorifica. Ita et in Giacco lexlu : SoWov fxs 
(Joan. xvii, 5). 

(a) Post gcnuisse additur in uno ms.Colb. genilum. lione universam iu oatenuisse. Ilnud absiinili raiione 

(b) Val. bas. codex , ipsum sibi esse : nou placct. D Leo papa Scrm. i de Epiphania ait Chrisium naturam 



t?c Virginis utero inscrtiis accrescit. Qui omnia con- 
tinet, et intra qucm et per quem cuncia sunt , bu- 
innni pnrius Icgc proferiur, ct ad cujus vocem Ar- 
chnngeli aique Angeli trcnuiiit, coelum et lerra et 
omnia mundi hujus (5) (g) rcsolvuntnr elementa, 
vngitu inranli;c auditur. Qui invisibilis et incom- 
prchciisibilis cst, non visu, scnsu, tacttique inode- 
raiidus , cunis est obvolutus. Haec si quis indigua 
Dco rccolet, tanio se majoris benefioii obnoxium 

(7A Relegnt mccum. 

(i) Audient. 

(5) Hesolventurf noster cum aliis mss . 



(c) In edit. onme initium. Abesl omne a inss. quam- 
\bexsfetnutu. 4. 

(d) Excusi, sed suh antichristo. Carnut. codex cum 
uno Colb. , novelli aposioli sub antichristo. Rectius 
alii, novelli apostolatus, sed ab antichristo. id cs!, no- 
\eilum np >stoiaium noii a Christo, sed nb anticiirislo 
obiinentcs. Quod confirmntur his lib. vi, n. 57 : Mihi 
ttt hodie, novi apostolaius mendax sacerdotium, ingeris 
Christum ex nihilo creaturam. 

(e) Spiritum sanctum hic Vcrbum ipsum inlelligi 
innnirestuiii est cx subscqueniibus. Iliuc cap. 2 in 
Malth. n. 5, discrle legilur Christus ex muliere nuluSf 
per Verbum caro factus. 

(f) Hic ct alibi senlire videtur Ililarius Chrisium 
non siiigulareiii, sed universam gcneris humani natu- 
ram assumpsissc. At, ut ex subiiexis liquet, hoc po- 
iios sensit, eum naturse unius ac singularis susccp- 



universce humanitatis assumpsisse : et vulgatus Titus 
Bostrensis in Luc. cap. 12 : Per massw nostr(e primi^ 
tias universam naturam humanam induisse. Uinc Gre- 
gorius Nyss. Or. catcch. c. 52, a Tlieodoreto relatus 
dial. III, docet ideo nos cnm Christo resurrexisse , 
quia noH aliunde, quam ex massa nostra , erat homo 
qui Deum suscepit , ^t per resurrectionem exallatus 
est. Perinde, iuquit ibid., ac si universa natura unum 
quoddam esset animalj unius partis resurrectio in to- 
tum penetrat. Ita Ambrosius, iib. ivde Fide, cap. 10, 
nos in Christo ad dcxlcram Patris sciicre eimrrat per 
corporis unilatem. Hinc illustraliir quiUenus Hilnrius 
cuin Palribus aliis asseral Chrisluiii natura; , snncti- 
tatis, resurrcciioiiis acglori.i; suac nosjnm pnrlicipes 
effecissc. Vide in Adooi. ad Coinm. in Matth. c. 2, 
nuin. 5. 
(g) In pluribus mss. retolventur. 




07 



SANCTl IllLAttll EHSCOPI 



Cc^ 



cotiUleliilur , qunnio minus lixc Dci oonvenerint a "^ ^^ sei^^eniivam ineunlis Spirilus efficaciam &nb- 



ntnjcstali. Non ille eguit bomo effici , per qucm homo 
raciusest: sed nos eguimus ut Deus caro Oeret, et 
li:>bi(aret in nobis, idesl, assumptione carnis unius 
iiitorna universae carnis incoleret. Humilil9s ejusnos- 
tra uobilitas cst , conlumelia cjus bonor noster cst : 
qnod illc Deus in carne (a) consislens, hoc nos vi- 
cissini in Deum ex carne rcnovaii. 

^6. Humilitalem conceptionit et partus dignitas com- 
mendat, — Sed ne forte detineant scrupulosas men- 
tiuni cogiiaiiones cuiiae , vagitus, partus aiquc con« 
ccptio; reddcnda est singnlis (b) Dei digniias: ut vo- 
luiilaiis buinililatem polesiatis ambiiio prxccdat, 
ncc dignalioncro dignilas derclinquat. Videamus igi- 
tnr q\ix (I) sunt minislcria concepius. Angelus 



stuntiam corporalem divinx virluiis inumbralio tcm- 
peraret. Hxc concepiionis est dignitas. 

27. Parlus dignitas, — Yidcamus partum, vagiium 
ct cunas digniias qux sequatur. Loqnilur ad Joseph 
angelus parituram Virginem, el eum qui natns fuerit 
vocanduin L^mnianuel, id est, nobiscum Deum. Pro- 
clamat Spii iius per propheiam {Es. vu , li), angelus 
tesiisest, Dcus nobiscum Cbt ille qui nascitur. Novum 
Magis de coelo steiloe lumen (t) effcrinr, ct cceli Domi- 
nnm signum coelesie prosequitur. Angelus pastoribus 
nunliat natum Christum Dominuiu , salutem univcr- 
.M)rum. MuUitudo exerciius coelestis in laudem pucr- 
perii concurrit, ct lanlioperis pra.xonia divini caUns 
gaudia cioquunlur. Gloria deindc in coelis Deo, ct 



/acharLe loiiuilur , sleriii partus alTertur, de inccnsi B pax in terra l)ona: voluntatis hominibus nunliaiur. 



liico sacerdos niutns egreditur, Joannes in vocem 
adUuc ulero mairis deienlus erumpit, Muriam ange- 
l;is benodicit, matrem (ilii Dei virginrm pollicclur. 
Illa virginitalis su(C conscia difficuUale facti commo- 
veiur , angelus eUicicntiain divina^ operati(uiis expo- 
nit; aii cnim , SptTitus sanctus (c) de super veniet in 
le, et virtus AUissimi obumbrabit tibi (Luc. i, 55). Spi- 
riius sancius de super venicns virginis inleriora sanc- 
lUicavit, et in 42 '^^^ spirans [ quia ubi vult, Spiri- 
tns spirat (Joan. ui, 8) ] (d) naiur» sc humau» car- 
nis (e) immiscuii; et id, quod alienum a se erat, vi 
sua ac potestatc (() prassumpsit: at<{ue ut ne quid 
per imbecillitalcm butnani (g) corporis dissideret, 
virius Altissimi virginem obumbravit , iuGrmitaicm 
ejns veiiiti pcr umbram (/i) circumfusa contirmaiis , C 

(I) Sint. 

(^\ Honorantur. 

{.5) Et idipsum angelus nuntians. 

(a) Vetnslior codcx Remig. sub^stens. Mox mss. 
Carnut. et Vat. bas. ex carne renati. Ubi apud Leo- 
ncm, a quo hxc Hilarii verba taudantur cp. al. xcvii, 
nnuc cxxxiv, in novissima ediiione cx Rom. ms. 
rcsiilutum est, in Deo ex carne renati. Pra^stal lamen 
refiovati. Sermo enim est de nosira per Christinu cx 
snsceptione carnis reparatione, et vcluiiquadam :n 
Dcnm commigralione, non de regeneraiione per bap- 
tismum. Porro in codice can. tccl. Rom. apnd enni* 
dem Leonem T. u, p. ii2, h.-cc rursum exliibcjilur, 
sod cnni 'ectionc qiiam reiinemus. 

(/)) Id esi, declarandum est quomodoin Christi con- 
copln , onu, aliisque quce infirma in eo videntiir, Dei 
digniiascotnmeudctur. Dcinde vo/u;i(ali5 infirmitatem 
dicii Hilariu-i, quse cx delectu voluniaiis suscepta est. 
Tnm potestatis ambitio idem cst quod magnifica ct D circumfusa. 



Adsunt dcindc Magi , involulum pannis adorant : ct 
posl illam inanis scienlicc swx opcrationem arcanain, 
posito in cunis genu (leclunt. Sic pcr Magos cunaruui 
sordes adorantur, sic vagitus per angelorum divina 
gaudia (2) boiioraiur, sic pariui proclamans per pro- 
phetaro Spiriius, et (5) (;) angclus nuntians , ei iio- 
vx lucis stclla famuIalur.Sicinitia nascendi Spiriius 
sauctus supciveniens et inumbrans virtus Altissimi 
moliuntur. Aliud inlelligiiur, aliud vidciur; aliud 
ocuiis, aliud animo(4) conspicitur. Parit virgo: par- 
lus a Dco est. Infans vagit: laudantcs angcii audiun- 
tur. Panni sordent : Dcus adoratnr. Iia polestatis 
dignitas 43 ^^^ amitiitur, duro carnis (5) (k) hu- 
niiiitas adoptatur. 
28. Chrisius gestis Deum egit, — Par eiiam reU- 



!4) Concipitur. 
5) 



Humilitas adoptatur. Sic legi debet. De hujus 
loci coiitroversla qnx vide praemissa sunt. 

(e) Immiscendi verbum bic non confusionem uirius- 
quo iiainrx signilical , sed intimam conjunctioncm. 
JSovitenim^ inquit Leporiiis in libello cmcnd. sine 
corruptione miscmy et tamenin veritate misceri. Eo- 
dem verbo ad exprimendam Verbi cum carne con- 
junciionem uluntur Irenxus lib. iu, c. 21 ; Novatia- 
iius de Trin. c. il;Cyprianus de Idol. vanii. ; Angns- 
liniis episl. cxxxvii, n. 41 ; Leo Papa, Ser. 3, dc 
Mal. Chr. ; VigUius 1. i conl. Euiych., etc. 

(f) Verbis prmumo et assumo Hilariuiu promiscuc 
uti observatum esi alibi. 

(g) In ms. Vat. bas. humani generis. Tum post 
dissideret, supple a Dei dignitate. 

(h) Apud Lips. et Par. circumfusam. In ms. Vat, 
bas., circumfulsa. Bad. et Er. cum omnibus fere mss. 



gloiiosa potestatis ostenlalio. 

(c) Mss. supervenietj sine de. 

(d) Bad. ei Er. nec se human(e carni immiscuit : 
dcpravatc. Nimirum non advertere Spiritum sanctnm 
non hic diciiertiam, sed secundam Trinitatis pcr- 
sonam , qu« propriuro sibi corpus condiderit: ad 
qiiod opus signilicandum non male utitur Hilarius 
spirandi verbo , utpote quo usus est Moyses Gen. ii, 
7, ad enarrandam priini hominis inslilutionem. Spi- 
riius saucti in Virginem de^ceusum eadam ralionc 
intcrpreuitos esse plurimos Patres oslendimus prui- 
faiionis nostr:c generalis § 1. Ibi nionuimus hanc 
Cypiiani lib. de Idol. Vanit. leclionem , Carnemspi- 
riitt sanclo cooperante induitur , corruptionis valdc 
essc snspectam ; cum ejus loco in sincerioribusmss. 
babeatur, Carne Spiritus sanclus induitur. 



/OScnbuntconslantervet. lib., ecfertur^ye\ ha:cfertur. 

(j) Sic mss. In vulgatis autem hic adjicitur idip- 
9um;et mox habctur desuper veniens. 

(k) Apiid Par. admiiiitur: male. Nec melius deinde 
Victorinus codex , dum carnis humanitas. Tum Bad. 
^ct Er. curo nounullis ross., adoratur : qui locus ma- 
gtia^ olim quereix occasionem dedit , cum Felix JJr- 
gcllitanus iUnm in hairesis palrociniutn addiicerct. 
Uincmarus quippe iniiio praefat. in lib. de Prsdest. 
Iradil: Feiicem infelicem Orgellitan^e civitatis episco - 
pum iii conciUo revictum , qiiia corrupto muneribus 
juniore bibliothecario Aquensis palaiii, Itbrum B. Hila- 
rii rasti, et ubi scripium erat adoratur, immisit , car^ 
nis humilitas adoptatur. Sic ct Alcuinus conira eum- 
dcm lib. VI : Tu omnino perversissime dicis , adopta- 
TUR, ubi B, Uilarius aity adoratur : Carnis equidem 



69 DE TRINITATE IJBER II. 70 

qujB est cursus xtatis. Nam omnc tempus, quod in a mmdi accepmus, sed Spmtum qui ex Deo csi , «/ 

sciamus quis a Deo donala snnt nobis (I Cor. ii , l^). 



hominecgit, in (\) Del operibus explcvit. De singu- 
lisiioii esl lempus dicere: tantum illud in universis 
virtutum et curationum generibus conluendum cst , 
in cnrnis assumpiione bomincm, Deum vcro in gcsiis 
rcbus exsistere. 

i9. Spiritum sanctum esse* — Dc Spirilu aulem 
B.incto nec tacere oporict , nec loqui neccsse est : sed 
sileri a nobis, eorum causa qui nesciunt, non potest. 
Loqui autem de eo non necesse esl, (%) (a) qui Patre 
et Filio auctoribus, confitendus cst. Et quidem puto, 
an sit, non esse tractandum. Estenim; quando qui- 
dem donalur, accipitur, obtinetur; et qui coiifessioni 
Patris etFilit connexus est , non potesi a confessione 
Patris ei Filii separari. Imperrectum enim cst nobis 



Et rursum : Vos aulem non cstis in carne , sed in spi- 
ritu; (5) (e) si tamen Spiiitus Dei in volns est. Si quis 
autem Spiritum Christi non habet , hic non est ejus 
(Rom. VIII, 9). El rurHim: Si aulem Spiritus ejus, 
qui suscitavit Jesum a mortuis, habilat in vobis , qui 
suscitavil (f) Christum a mortuis , vivificabil et morta- 
lia corpora vestra prppter Spiritum suum qui habitat 
in vobis (Ibid. 11). Undc quia est , et donatur , et 
habetur, et Dei est; ccsset hiiic scrino culumnian- 
tium. Cum dicunt per qucm sit , ct ob quid sit , vel 
qiialis sit : (g) si rcsponsio nostra dispiicebit diceii- 
tium , Pcr (]uem omnia , (h) el ex quo omiiia sunt, 
et quia Spiritusest Dci, doiium fidciiiim ; displiccaut 



lotum, si aliquid desit a toto. De quo si quis intclii- g ct Aposioli et Proplietx , boc tantuin de eo quod cs- 



gcntix nostne scnsum reqnirct, in .Aposlolo legimus 
2mbo ^ Quoniam esiis filii Dei, misit Deus Spiritum 
filii sui in corda (b) nostra clamantem , Abba pater 
(Gatat. IV, 6). El rursum : Nolite contristare Spiritum 
tanctum Deit in quo signati esiis (c) (Ephes. iv , 50). 
Et iloram : No$ autem non spiritum (d) hujus 44 

(I) Forte rectius in nostro codicc prxtermittitur 
prxpositio tn. . 

hnmHitas a Magis adorata e$t , et mysticis munerum 

speciebus houorata , iion ndoptata. Pcnes nos esl libcr 

Torbeiensis anie annos 800 scriptns postrcmas 

liascc syllabns pfafffr (oco abraso exliibens; etsi mula 

(ursitaii fide, non tamen malc ndscriptum est adopta- 

tur : qiiam lectioncm codiccs Colb. cl Carniil. aiilc 

Felicis xvum exnrali , aliiqiie sano prorsus ct inte- C 

gni loco exhibeut. Neque adoptatur aliud hic sonat 

quam assumiiur. Ex eo enim qiiod oslcndit Hihirius 

Christo , etiam postqnam carnis humilitatem as- 

sumpsit, divinos honorcs dclaios ab angelis , a Ma- 

gis, Spiritus sancti lestimonio, etc, apprimc couclu- 

ait (lignitatcm dcitatis non amitti, diiiu caruis humili- 

las assumilur, scu Dcum potcntia sua non cadcrc , 

cum homo infirinus psse incipit , cui , iit ait in psal. 

Lv , n, 5: ezinanienti se ex forma servi virtulem Dei 

aique naturam forma servilis non abstutit. At si prx- 

luleris adoratur, non cx omiiibus superius assuinptis 

erit concliisio, sed tantum ex proximis verbis, Panni 

sordent : Deus adoratur. Immo ex hac assumptionc , 

in qna non continetur nisi Deum adorarl , null.i erit 

coiiclusio, qux carnis hiimililatem ndorari prxdica- 

rel. Itaqiie non ait llilarius carnis humilitatem a Ma- 

gis adoralain , sed ex Magorum adoratione aliisque 

argumentis deitatem siib carnis humilitalc latentem 

demonstrat. Ilucspectat quod in psal. cxxvii, num. jy 

S, corporis assumendi propositum vocat adoptionem 

corporis quod ex virgine proisumpturus essct. Al si 

binc quodam modo excusatnr Felix; quis ;nqiio ani- 

mo ferre valeat , eum hxresis siix patroiium qux- 

s'*sse ac cila&se llilarium , qui ubiquc adoptionis in 

Christo nomcn exhorrescit, ac nominalim tolo lih, 

VI, non adoptivum sed vcrumac propriuin filium eum 

esse acerriine propugiiat. Deiiique liunc hicum iini- 

latus Tidetiir Ambrotius lih. i de fide c. 4 , ubi ex 

Magonim adoratione , humiliiate cunarum, angelo- 

nim obsequio, cic. , concludit : Ita nec dignitas na- 

turalis majeslatis amitlitur^ et assumptm carnis verilas 

comprobatur, 

(a) Editi ex unico ms. Colb. nullius fere auctorita- 
lis , quia de Paire. Mss. Corb., duo Remig., Thcod., 
PrateL, Vind., Silv., etc, qui a Patre. Mailamus qui 
cum Paire. Sed cx veterrimisomnium codicibus Vat. 



sel Io(]ucnlcs; et posl hxc Paler clFiliiis (/) dibpli- 
ccbil. 

50. Et Pater et Filius est sanctus Spiritus. — Ma- 
nere aulem hinc quosdam in igiiorantia atque ambi- 
guitate existimo, quod hoc terlium, id cst, quud 
(j) nomiuatur Spirilussanctus, vidcantpro Palrc et 



(2) Qui a Patre: non male. 
(r 



[5) ^t quidem. 



has., Colh. et Carn., a quibusdissidere consentien* 
tibus non est luium, necnon cx Gcrm. uno Sorbon. 
ali'»Colb. resiituimiis ^iit Patre, id est, si nostra nos 
non faltil opinio, qui cuni Patrein ei Filiuni auctorcs 
habeai, confilcndus est. Cei te Filium Spiritus saiicti 
nuciorem vocari jam audivinius iium. ^i et infra ut 
por Pairem iia et pcr Filiuin esse Spiritum sanctum 
dccl.iraliir, quod paulo post nola h ostendcmus. 

(b) Edili , vesira ; reiiitentibus mss. 

(c) Siibjungiiur in mss. Vat. bas. et Carnut. , m 
diem redemptionis. 

(d) Pronomen huius hic ct iofra, n. 35, abest a vc- 
lusto ms. Colb. et German. favcnle grxco textu. 

(e) Cnrh. ms. cum duobiis Remig. et aiiis, si qui- 
dcm Spiritus Dd. 

(f) iia juxia grxcuin mss. mcliores, ubi in 
vulgatis, qui suscitavit Jesum. Mox iii uno ms. Colb., 
propier inhabilantem spiritum ejus in vobis. 

(g) Sola editio Par. , slc responsio. DGimle dicen- 
tium refertur ad nostra, quod inslar est noslrum. 

(h) Edili, in quo. Melius mss, exquo omnia: quibiis 
verhis Hilarius Filium, sicut etsupcrioribus perquem 
omnia Patrcm solet indicare. Sic supra n. 1 : Vnus 
est enim Deu$ Paier ex quo omnia , el unu$ Unigeniim 
D. N.J. C. pcrquem omnia; elpaulopost : Una po- 
testas per quam omnia , una progenies ex qua omnia. 
Iii his igilur , Per quem omnia et ex quo omnia^ re- 
sponsio habelur ad institutam quicstioneui per quem 
sit Spiriliis sanctus, qiiasi diceret : Per eum est per 
quem ommia , sicut et per eum ex quo omnia. Ita el ad 
duasalias qiixstioiies subsequeutes : ob quid sit , vel 
qualis «i/, sobrie respondetur, Spiritus est Dei, donum 
fidelium; nequid asseraiur, quod a prophetiselapo- 
stolis non sit acceptum. 



(()Carniu. ins., displicebunt, 

- 



[/) Sola eiiitio Par. dominatur: lapsu librariorum. 
Apud quos autem proPaire et Fiiio Spiritus sancti 
nonien inieliigi soleat, supervacaneum est annoiare. 
Sic eniin promiscue hoc vocabulum iisurpant Her- 
mas, Jusiiuus , Irenxus, Tatianus, Tertullianus , 
Lactantius , Cyprianus, Phosbadius , Epiphanius, 
apud quos Spiritm divuiann naturani tribus personis 
communem passim significat. 



71 



SANCTI UILARIl EPISGOPI 



7^ 



lio rrcqticnter intelligi. In quo niliil scnipiili csi : j^ mabnt : qiiod Samaria ad adorandum Deuni pcr 



sive cnim Paler, sive Filius, (i) (a) ct Spirilus et 
sanctus est. 

45 ^^ • Q^^ ralione dictnm sit^ Deus Spiritus est, 
Error Samaritano! Deum templo vel monteclaudentis. — 
Sed id quod in Evangcliis tegitur, Quia Deusspiritus 
est{Joan. iv, "24), diligeiiter esi con^tuendum quomodo 
el qua ratione sit dictum. Omne enim dictum ut 
dicutur excausaest, et dicti ratio ex sensu erit 
inlelligenda (b) dicendi ; ne quia responsum a Domi- 
no esl, Spiritus Deus est, idcirco cum sancti Spiri- 
tus nomine et usus negetur et donum. Gum Samari- 
tana Domino erat sermo : venerat enim redempiio 
universorum. Cui posi multum sermonem (c) nquae 
vivae, et quinque virorum , el nunc ejus qui esset 



transgressionem Icgis locum montis elegeral , Judj^i 
vero lcmplum a Salomoneconditum rcligionis sedcm 
cxistimabant: quorum utrorumque pricsunipiio , aut 
collis edito, aut exsiructx domus concavo , Oeuni 
inlra quem omnia et exlra quem niliil cjus capax 
est, conlincbat. Ergo quia Dcus invisibilis, inconi- 
prehensibilis, imincnsus 46 ^^^* ^'^ Doniinus venissc 
tempus,ut non in monle vei lemplo Deus sit adoran- 
dus : quia spiritus Deus est , ei spiritus nec circinn- 
scribitur, nec tenetur, (d) qui pcr naturai suos virlu- 
tem ubique cst, ncque usquam abest, iii omnibiis 
omuis exuberans : hos igitur veros csse adoralorcs, 
qui in Spiritu et verilate sint adoraluri. Adoratnris 
autem in Spirilu Deum Spiritum , (e) altcr in oriicio, 



aUenus(/frtrf ,20). nuUier respondil : Domine,animad' j altcr in honore csi ; quia discretum est in quo quis- 



verto quod propheta es, Patres nostri in monte hoe 
adoraverunt ; et vos dicitis quoniam in Jerosolijmis est 
locus ubi adorare oportet. Dominus respondit : Crede 
mihi, mulier, quoniam venil hora^ quando neque in isto 
monte, mque in Jerosolymis adQrabiiis Patrem, Vos 
adoralis quod nescitis^ nos adoramus quod scimus , 
quoniam salus ex Judms est. Sed venil hora^ et nunc 
est , cum veri adoratores adorQbunt Patrem in Spirilu 
et vcritate : etenim Pater tales qnwrit quiadorent eum, 
Spiritus enim Deus est , et adorantes eum , in Spiritu 
et veritate oportet adorare , quia Deus spiritus est (Ibid.^ 
21 et seqq,). Mulier igitur traditionum memor pater- 
narum, vel tamquam Samaria in monte, vel tam- 
quam Jerusalem in lemplo adorandum Deiim existi- 

(1) Et Spiritut sanetus ett. 



que sitadorandus. Non enim tollit sancti Spirilus et 
Domen et doiiiim, quia dicium esi, Deus Spiriiuscst, 
Responsum autem est mulieri Dcum tcmplo ct niontc 
claudenti, esse omuia in Deo, Deum in scmetipso, ct 
invisibilem ntf}ue inconiprehcnsibilcm iit iis qort; 
invisibilia ci incotnprehensibilia sunt adoraiidum. 
Atque ita natura cl muneris ct honoris (f) signifirata 
esl, cum in Spiritu Deum Spiriium docuit adoran- 
dum , ct lihertatciii ac scientiain ndoraniium, et ndo- 
randi (g) in(initatem, dum in Spiritu Deus Spiritus 
adoratur , (h) ostendcns. 

o± Simile liuic etiam illud Apostoli cst : Quia Donn- 
nus Spirilus e$t, ubi autem Spiritus Domini cst^ ibi 
libertas est (II Cor. iii, 17). Discrevit ad iutelligentiai 



(a) Plurcs mss. cum vulgalis,^el Spiritus sanctus C in eo quidem macame non comparatur nec coxqnatur 

^-''-' - *"- *'-â– '- - o .:.... Filius Palri, dum subditus per obedieniiw obse^nelam 

est, dum ad dexteram Dei tum consedit, cum hihi ul 
consideret dictum sit, dum miitUur, dum accipit, dum 
in omnibus voluutaii ejus qui se misit obsequitur. Sed 
pietatis subjectio non esl essentiw diminutio, nec reli- 
gionis officium degenerem efficit naluram. Et (^ost paiica, 
Ilabens nomen, sed ejus cujus et /ilius esty fit Patri ct 
obsequio subjeclus et nomine. Demum lib. iv, solem- 
nis est distinctio Dei dicentis seu jubcniis, et Dei 
enicienlis, qiiorum tamcn una natura pr^dicatiir. Ita 
etiain hic ubi Spirilum sanctum a Deo, id cst, a Pa- 
tre, et a Domino, boc esi, a Filio, subsistendi ratione 
alium esse oslensum est, natura non aliud ebsc muliis 
demonslratur. Quid eniin aliud sibi vuU, Deuin iiifi- 
nitum, invisibilem, iiicomprebQnsibilem, iniincnsiiin, 
ciim iii Spirilu adoratiir, jam infinita rali iie, ubiqiie, 
in iis quae invisibilia et incomprehensibilia siint. iin- 
mo in semetipso adorari; quid, inquam, hoc sibi 
vult, nisi honoranlis et bonoraiidi Spirilus oinnimo- 



est. Praeferimus cum uno codice Yaiic, et Spiritus 
et sancius est , nisi maliscum vetere Golb. ac Germ.: 
sive Filius est sanctus Spiritus. 

(b) Editi, dicentis. Legendum esse dicendi passive 
luro potiorum mss. nuctoritas, tuin hxc suadent lib. 
IV, n. ii: IntelHgentia enim dictorum ex causis est 
assumenda dieendi : quia non sermoni res^ sed rei est 
sermo subjectus. 

(c) In niss. optim» notac, aquw vitag^ et mox qui 
esset alieni. 

(d) NimnuHi mss. cum editis, quia. Sequimur po- 
tiores. Dcinde in ms. Vat. bas. et Vict. omnes exupc- 
rans. Habcnt etiaropleriqne alii omnes, unus Sorbon. 
omnet alii trcs omnia. Nihil niulandum videtur. Vcr- 
bum exubero, ubt de Si>iritu sermo est, Uilario cst 
familiare. De illo habet cap. 10 in Maith., num. 2 : 
QuantunUibet assumatur a eunctis, ad largiendum se 
tamen semper exuberai. Et cap. 15, n. 10 : Spiritus 
copia indicalur^ cui quod tarfiiatur exuberet. 



(e) In ms. Vat. has., alter in obsequio , qnod de ^ dAtn esse proportionem , xqualitatem et unitatem 
Spiritu sanclo dictum, ut ab eo Spiriiu qni adorandus perfectam ? 



est alium eum esse conficiaiur, videri posset Arianis 
favere« Spiritum sancium Patris et Filii ministruin 
effutientibus. At illo loqucndi modo tahium habet 
Hilarius rationem processionis, seu subordinationis 
qua Spiritus sanctus subjiciiur principio a quo pro- 
cedit. Sic de Filio, lestante se non posse quidquam a 
se facere nisi viderit Patrem lacieniem , in Psal. 
cxxxviii, num. 28, loquitur : Contestatom de se potes- 
tatem per reverentiw honorem ei cui omnia meminerat 
confitenda subjecil^ non sibi adimens quod simitia Patri 
possety sed eum per quem similia posset ostendens. Sic, 
fib. de Synod., n. 51, diversas ennmerat rationes, 
lihus Fiiius, etiam qua Deus, subjicitur Patri : Vel 



(f) Ita mss. nisi quod in Garnut., ampUssimu signi- 
ficantia est. At in vulgatis, expressa est. Spiritus 
sanctus, qui supra, n. 2, dictus est munus quod a 
Deo accipimus, nunc videtur dici manus quod Deo 
dererimus. Reipsa quem a Deo accepimus Spirituin 
ei reddimus, cum non iiostro, sed illius Spiriiu vi> 
venles ei famulamur. 

((/) Ihec adorandi innnitas cum repciatiir cx co 
in quo adoratur , Spirilum inlinitum csse nccesse 
est. 

(h) In editis, ostendit. At in scripiis , osiendcns, 
quoa refertur ad docuit. 



n DE TRINITATE LIBER Jli. 74 

&iguincaiionem (a) eom qiii csi , abeo cujus est. Non A tur, ki filH sunt Dei. Non enim accephih spiritum ser- 



cnlm liabere haberiqaeunuin.cst, nequeeadem signi- 
licatio continei eumatque ejus.(1)lta cum dicit, Domi- 
nu» Spiritun est, naluram infinitatis cjus oslendit; 
cum Tcro adjecit, Vbi Spirilus Domini (6) ibi libertas 
esl,eumqui ejus est significat; qnia ci Spirilus 
Dominus est , et ubi Spirituscst Doinini, ibi libertas 
est. Hac non quod causa posiulet dicta sunl, sed ne 
quid in his obscuritatis (c) hxreret. Est enim 47 
Spiritus sanctus unus ubiquc, omnes pairiarclias, 
proplietas, et omncm cliorum legis illuminans, JonU' 
nem etiam in utero niatris inspirans : daius deinde 
apostolis CJBterisque credentibus , ad (^) .ignilioncm 
ejus qnse indulta est veritalis. 

53. Spirilus sancti quod officium In nobis, — Quod 



vitulis iterum (f) in limorem, sed accepistis Spiritum 
adoplionis , in quo clamamus : Abba pater {Rom. viii, 
ii). (g) Et rursum : Quia nemo in Spiritu (h) Dei dicit 
anathema(^) Jesu.et nemo patest dicere Dominum Jesum, 
nisi in Spiritu sancto (1 Cor, xii, 3). Et rursiim : /)iw- 
siones autem(G) donorum sunt, idem autem Spiritus; et 
divisiones ministeriorum sunt^ (i) idem autem Dominus; 
et divisiones operationum sunt, sed idem Deus, gui 
operatur omnia in omnibus. Unicuique auletn donatur 
itluminatio 4A Spiritus ad utilitatenu Alii autem da- 
tur (1) per Spiritum sermo sapientice, aliisermo scientias 
secundumeumdemSpiritum, aliifides in eodem Spiritu^ 
alii dona sanitatum in uno Spiritu, alii operatio virtu- 
tum, alii prophelia , alii (j) separatio spirituum : alii 



aulem sit orficium ejus in nobis, verbis ipsiiis Domini B genera (8) linguarum, atii (k) interpretatio linguarum. 



audiamus. Aitenim: Adhuc mutta habeo quw dicam 
tobis,sed non potestis illu modo portare (Joan.xvi,12). 
Expedit enim vobis ul ego eam ; si iero, mittnm vo- 
bis (3) Advocatum (Ibid. 7). Et rursum ; Ego rogabo 
Patrem, et alium Advocatum mittet vobis (d) ut vobis- 
cum sit in atemum, Spiritum veritatis (Joan. xiv, i6 et 
i7). Itte vos diriget in omnem veritatem : non enim 
ioquetur a se, sed queecumque audierit, loquetur, et 
tenturaannuntiabit vobis. Ilteme honorificabil, quia de 
(4) meo sumet (Joan. xvi, 13 et i4). Hsc de pluribus 
ad intelligentix viam dicta sunt, qiiibus et volunlas 
(e) munerantis, et raiioetconditio muneris contine- 
tur: ut quia infirmitas nostra neque Patris neque 
Filii capax esset, fidem nosiram de Dei incarnatione 



Omnia autem hcec operatur unus atque idem Spirilus 
(Ibid. 4 et seqq.). Habemus igilur doni i^tius causam, 
habemus effectus, et nescio quid de eo ambiguitatis 
sit, cujus in absohito sitei causa,etratio,et potestas. 
35. Spiritus sancti donum maxime necessarium, 
Absque eo habetur natura Deum intetligendi, non usus. 
-^Ulamurergo tamliberalibusdoniset usuin maxinie 
necessarii muneris expetamus. Ait cnim, ut jain su- 
perius ostendinius, Aposlolus : Nos autem non spiri- 
ium hujus mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo 
est, ut sciamus quce a Deo donata sunt nobis (I Cor. ii, 
12). Accipitur ergo ob scienliam. Ut cnim natura hu- 
mani corporis cessantibusofficii sui causiserit oiiosa; 
nam oculis, (9) (/) nisi lunien aut dies sit, nullus mi- 



difficilem, sancti Spiritus donum quodam interccs- C nistcriierit usus; utaures, nisivoxsonusvereddalur, 
sionis suae foedere luminarct. muiius suum non recogiioscent; ui nares, nisi odor 

54. Est autem nunc consequens, ut et apostolum fragraveril, in quo officio erunt nescient; nonquod 
explicantem doni hujus virtuiem aique officium his dcficict natura per causnm, sed usus habctur ex 
audiamus; ait cnim: Quotquot enim Spirilu Deiagun- causa : ita ei animus huinaous uisi per fidem donum 



(i) Ita cum ait, Deus , etc. 

(2) Cognitionem. 

(3) Codex Veroncnsis interserit, Spiritum Para- 
clytum ; ipse me ctarificabit. Et rursum. Rogabo^ in- 
qmit, Patrem meum, et atium advocatum miliet vobis. 

(4) De meo accipiet, 

(a) Huius dislinctionis usus rursum recurrit lib. iv, 
n. 21 : Duptex autem in angelo Dei significatio est : 
ipu qui est, et ilte cujus est, Ejusdem vestigium de- 
prehcndimus apud Tertullianum contra Praxcam , 
n. 26, ubi ait : NuUa res aticujus, ipsa est cujus est. 
Clarinsmox enontiaiur distiiiciionis membrum, cum 
pro cujus est, le^itur qui ejus est. 

Jb) Ediii, f^ libertas , ei eum cujus est significat : 
iragnntibus inss. 

(c) In inss. prob.nc noix Golb., Remig., Germ. et 
al*o Goib., haberet : quod licet prxferre lacita voce 
ema. Li Vict., tateret. Legendum olitn cnnjeclavit 
Emsiiius, tie quis in liis difficuttatibus licereret. 

(d) Subjungunt iiic plerii^iie inss. cum excusis , 
Sptritum paracieium;.ipse me clarificnbil : et rursum, 
Rogabo, inqtdt, patrem meum, el alium advocatum 
nottet vobis. Qux verba ut perperam et confuse rc- 
peiiia removimus aucioritaie cod.Colb. nec non Ger- 
Bian. et Vict. 

^e) Muniis est Spiritus sanctus ; manerans autem, 
qui illiim largilur ac miitit, quod iii loois proxinie 
allaiis Filio non minus attribuilur quam Palri. 

(f) Editi, in timore. Malumus cum uno ms, Colb. 

Patbol. X. 



[5) In anterioribus, Jesum. 

[6) Iiaex libronoslro. In pracccdenie» doNa/io/ium. 
7i Donatur. 

[8) Genera sermonum. 

[9) Nisi lumen ac dies sit. 



in timorem, quod infra lib. vi, n. 4i, magno conscnsu 
habent veiercs libri, juxta grxc. ccV ^o^ov. Doindc 

Jiosi verlium adoptionis, addunt editi filiorum : nullo 
ere suff^raganlc ms. 

(g) Pleronimque mss. auctoritatc removimus liinc: 
Et rursum, Nos autem non spiritum hujus mundi ac- 
D cepimus, sed spiritum qui ex Deo, ut sciamus quce a 
Deo donata sunt nobis. H:ec porro Apostoli verba in- 
fra, n. 35, relatunis Hilarius, ciiin prdemitlit, ut 
jam superius ostendimus, indicat eadem nuni. 29 
jam relata. 

(h) Abesl Dei a veterc ms. Colb.; secus autem lib. 
VIII, n. 27. Mox in Carnul., Colb., Vicl., anathema 
Jesu, non Jesum. 

(i) Unus codex Colb. ac Sorbon. cum Carnut., 
idem autem spiritus, quod et infra repeiunt, pro, sed 
idem Deus. 

(j) In vetuslo ms. Colb., separalio spiritus. 

(k) Uad., Er. ei Lips. cum aliquot inss.» inter» 
pretatio sermonum ; disseiiticutibus melioribus eigra2- 
co lexlu* 

(/) Lips. el Par., nisi lumen accedat, nuttus, etc.» 
renitentibus cxieris libris. 

3 



75 SANCTI ULARII EPISGOPI 76 

Spiritus (a) hauseril, habebU quidem natnram Denm A finnitate moderantur, sed $ecundum omnipctentis 
inlclligendi, sed lumen scieniiae non hahebit. Munus virtuiis infinitatem expendttnt. 



Autem quod in Christo est, omne oninibus palet 
unum : et quod ubique non deest, in tantum dalur in 
quantum quis (i) volel sumere; in tantum residet, 
in quanium quis volet promereri. Hoc usque in con- 
summaiioiiem saeculi nobiscum, hoc exspectationis 
nosirajsolaiium, hoc, in donorum operaiionibusfutu- 
TCB spei pignus cst hoc mentium lumen, hic splendor 
animorum est. Hic ergo Spiritus sanctus expetendus 
est, promerendus est, (6) et dcinceps praeceptorum 
fidc atque observatione retinendtis. 

49 LIBEU T£RT1US. 

Mternam \erbi generationem adstruit , eosque retun^ 



i. Filium in Patre^ et viclsshn^ sensus humanus non 
capii. — Affert plerisque obsciiritntem scnno Domi- 
ni, cuni dicit: Egoin Patre^ et Pater in me (Joan. xiv, 
il),ctnonimmerito; nalura cniminlelligentixhuma- 
nae raiionem dicti istius non capit. Videtur namque 
non posse cffici, ut quod in altero sit, xque id ipsuni 
exlra alterum sit; et cum necesse sit ea, de quibus 
agitur, non soliiaria sihi esse, numcrum (c) ac sta- 
tum tanien suum, in quo sint, conservaiiiia, non 
posse se invicem continere » utqui aliquid aliud intra 
se habeat, atque (d) ita maneat manensque semper 
exterior, ei vicissim, qucm intra se habeat, maneat 
acque semper iiiterior. Hxc quidem sensus hominuni 



dit qui humana adveisns illam ratione nituntur, B noii consequetur, nec exemplum aliquod rebus divi- 



Ac primo quidem hcec Filii verba, Ego in Patre, et 
Paier in me, ubi sensus humani captum superare 
demonstravit, ex ipsa Scripturarum de Patre et 
Filio doctrina luculenter explicat. Deinde ex mira 
aquce in vinum conversione, et ex quinque panum 
incrementis, cvincit multa Deum posse^ in quibus 
deficiat humance mentis acies. Tum affertur humana 
ratio, qua nullam ex Deo nativitatem esse posse 
conlendunt, multisque exploditur : i" quia ortum 
habet ex humana sapieniia, quam se perditurum 
Deus propheticis et apostolicis oraculis declaraverit. 
2° Quia prwstat audire Chrislum, ad hoc hominem 
factum ; ut rerum divinarum nobis testis esset {Hic 
expenduntur verba, quibus dispensationis su(e opns 



nis comparatio humaiia praesiabit : sed quod inintelli- 
gibile est honiini, Deo esse possibile esl. Iloc non 
a iiie ita diciumsit, ut ad rationem dicii (e) ea tan- 
tuin surnciatauctoritas,quod a Deo dictum sil. Cognos- 
cendum itaque atque inielligendum est quid 50 ^i^ 
illiid : Egoin Patre^ et Pater inme; si tamen coniprc- 
bendcre hoc ita ut est valebimns : ut quod natura 
rerum pali non posse existimatur, id divinac vcritatis 
ratio consequatur. 

2. Cognito Patre et Filio juxta Scripturat , facilius 
illud perdpitur. Quid Pater, — Alque iit facilius intel- 
ligcnliam diniciHimac islius quseslioiiis conscqui pos- 
siriuis, prius Patrem et Filium secundum divinarum 
Scrl))iurarum dociriiiam cogiiosci a nobis oportet, ut 



et officium exposuitf ac veram ex Deo nativitatem C de cognitis ac familiaribus absolutior sermo &it. 



I 



suam muhis argumentis testatam fecil). 5** Quia ne 
conspicabilium qnidem Christi gestorum, illius v, g. 
ad discipulos januis clauxit ingressu^ intelligentiam 
assequimur. 4"^ Denique quia ea est mentis humance 
fia/ura, ut cum creata et imperfecta sit, concipere 
non valeat perfectum et Creatorem, suum. Postremo 
taudatur sapiens stultitia fideliuniy qui sibi diffidunt 
ut Deo credant, nec divina ex proprice ralionis in- 

(i) In ms. volet^ sed eadcm, ut videiur, manus 
addidit volueril. 

(a) In duobus niss. Colb., Cerm., Corb., Prat., eic, 
auxerit. 

(b) In ms. Silvae-majoris additur liic, adoran^ 
dus est. D 

(c) Addimiis hir ac statum auclorilale mss. Tell., 
Colb. ac Sorboii. Status nomine substauliam iiitelli- 
[•jl Tcrtiillianus conlra Praxenm u. 2. ubi de Trinitate 
;iii: Tres autem non sttitu, sed gradu : et paiilo post, 
vuius nutem substnntio!, unius stnius, unius pctestatis, 
At liic poiius cxistendi rationem ac situm sonat. 
Mox verbuiii continere, regiiur a superiore videtur, 

(d) Tres iiiss. rcccntiores, atqucextra mancat : inale. 
lloc (Miiiii stbi vuli : videtur iion posse cflici, iil qui 
aliiid tnira sr hahei, qiiod seinpcr sic mnneat intra 
se, iicc siatuni niutcl, ila sit exteriorei rci, quam 
intr.i sc liabei ut ci vicisMm sit iiiterior. 

(f) in duobus ii;ss. eatamen. Iii aliis lihris, ea tan- 
tum : qiiod suhsequentibus magis coiisentaneiim est. 
Ilircah Hilariopressiiisdicia, lusius edi^serit Augus- 
iinusepist.cxx.uhi Consentium, hdei totum, raiioni 
uihil concedcntom non probans, ait num. 4 : Monet 



^lcriiitas Patris, ut libro anleriorc iractavi- 
mus, (2) (f) locos , tcmpora, speciem, et quidquid 
illud humano sensu coiicipi poierit, excedit. Ipse 
cxtra omnia et in omnibus, capiens universa et ca- 
picndus a nemiiie, non acccssu decessuve muiabilis ; 
sed invisibilis est, incomprchcnsibilis, pleniis, per- 
rectusy aeternus, (g) non aliunde quid sunieus, sed 
ad id quod ita manet sibi ipse sufficiens, 

(^) Locum. 



apostotus Petrus paratos nos esse debere ad respoH" 
sionem omni poscenii nos raiionem de fide et spe nostra. 
Etnuin. 3: Absit namque. ut hocin nobisDeus oderit^ 
in quo nos reliquis unimantibus excellenliores creavit, 
Qiiibus aliisque Consentii crrorem depellit, fideique 
int(!lligentiain, ad quam ratio tera perducit^ fides ani- 
mum prwparai, prarponendain docet, n. 6 et 8, qiiann- 
vis tanieo rationabile praeccptum sit, uf ad magna 
quwdmn, qucp capi nondmn possunt, fides prctcednt ra-' 
tionem. Iino, inqiiit, n. 5: Si hoc proeceptum rofto- 
nubHe eUy procul dubio qtiantulacumque ratio^ qucB hoe 
persvadetf etiam ipsa anteccdit fidem. Fidem eiiim ea 
pro^cedii rnlio, Deo scil. qui nec falli nec fallerepo* 
test, credeiidum esse. Hanc regulain fn omiiibus.8e- 
cutus esl llilarius, prinio Dei dictis firniissime cre* 
deiis, ac tum fidei suae rationem reddere non contem« 
nens. Videsislib. viii, num. i, ctc. 

(f) Ediii , locum : repiignaiitihus mss. Sic et ia 
psal. cxxxviii, n. 18, Patris natura dicitur uitraom^ 
nes locos esse. 

(g) Ita mss. At editi, nou /iVmnde quod est sumem. 



77 DE TIUNITATE LIBER IIL - 78 

3, Filius qwdnasceiidoaPatre accepil. Quidnatcen^ A {c) utscit qui genuil. Quod in Patrc esi, lioc ct in 



do incarne pro nobis at$ump$eril, — liicergoiiigenitus 
aiiteomne tempus ex se Glium gcnuit, non ex aliqua 
subjaccnle 51 maleria, quia per Filium omnia ; non 
cx niliilo, quia ex sc niiuin (a) : non ut partum , quia 
nihil iu Deo demutubile aut vacuum cst ; non partem 
sui vel divisam vel discissam vcl extensam ; quia 
inip:<ssibilis el incorporeus Deus est, bosc autem pas- 
sioois et cirnls sunt, et, secutidum Apostolum, in 
Chri$to inhabilat omnis plenitudo divinitatis corpora- 
iiter {Colo$9. u, 9). Sed incomprchensibilitcr, Ine- 
narrabiUier, aiite omne teinpus et sxcula, Unigeni- 
tum ex bis quae ingenita in se erant procreavit, omne 
qijod Dcus est per charilaiem atque virtutem naiivi- 
laii ejus impcrtiens: ac sic ab ingeniio, perfecto, 



Fiiioesi; quod in ingenito, hoc et Inunigenito; al* 
tcr nb altero, et uterque unum; non duo unus, sed 
alius in aiio, quia non aliud 1^52"^^^^"^» Palcr in 
Filio, quia ex eo Fiiius ; Filius in Patre, quia non 
aliundequod Filius; unigeiiilusin ingcnflo, quia ab 
ingcniio unigcnitus. It^ in se invicem ; quia ui om- 
nia In ingcnilo patre perfecta sunt, ita omnia in filio 
unigcnito perfecta sunt. Hxc in Filio et Patre unitas, 
ba:c virtus, hxc charitas, (d) haec spes, liX'C iidcs, hxc 
veriias, vla, vitn, non calumnlari de virtutibus suis 
Dco, nec (e) per secrctum ac potestatem nativitaiis 
obtreciare Filio; Patri ingenito nihil comparnre, 
Uiiigenitum nb eo nec lempore nec virtme disccrncre, 
Deiim filium quia ex Deoest conGteri. 



ablemoque Patre, unigcniius et pcrfeclus ct xternus g 5. Dei polentia $e gestis ostendit : quorum ratio la- 



esl Filius. Ca auteni, (1) (6) qusc ei sunl secundum 
corpus quod assumpsii, bonitatis cjus nd saluicm 
Dostrani voluntns est. Invisibilis ciiim et incorpo- 
reas et incompreliensibiiis, uipote aDeo geniius, tan< 
tom in se et mmerixethumilitaiis recepit, quantum 
in Dobis erat virtutis ad iiitelligendum se et sentien- 
dumetcontuendum; imbecilliiati nostrx poiiusobtem- 
l^rans, quam de his in quibus crai ipse deficiens. 
4. Qua ratione sitin Paire. — Igitur perfecli patris 
pcrfectus filius, et ingeniti Dci uni{;;cnita progenies, 
qui ab eo qui habet omnia acccpil omnia, Deus a 
Deo, spiritus a spirilu, luiiicn a luiiiine, coiifideiiter 
aU ! Pater in me, et ego in Patre (Joan. x, 38) : quia 
nt spiriius Pater, itaet Filius Spiritus ; ut Deus Paier, 



teat, Homo non capit qui aqua in vinum sii coU' 
versa. — Sunt istiusmodi in Deo poteslaies, quarum 
cum ratio intelligentiae nostrx incomprehensibilis 
csl, fides tamcn pcr veriialem efficieniias (f) in abso- 
luto est. Nec hoc in spiritalibus tantum, sed eiiam 
in corporaiihus deprehendemus; non ad nativiiaiis 
exemplum,sedad adiniratioiiem facti intclligibilis os- 
tensum {g), Nupiiarum die vinum in Galilsca ex aqaa 
factum est (Joan. ii, 9) : nuniquid consequelur aut ser- 
mo noster aut sensus, quibus modis naiura dcmu- 
taia sit, ul aquae simpiicitas dereccrit, vini sapor na- 
tus sii? Non permixiio fuit, sed creatio; et creatio 
non a se ccepta, sed ex alio in aliud existens : non 
per trnnsfusiouein potioris obtineiur quod infirmius 



iia et Filius Deus ; ut lunien Pnter, iia ei Filius q cst, sed aboletur quod crat, et quod non erat coepit. 



luroeD. Ex iis ergo , qnx in Putre, sunl ea iii 
quibus est Filius, id est, ex toto Patre totus 
Filiiis natus est ; non aliuiide, quia nihil antc quam 
FIUus; non ex nihilo, quia cx Deo Filius; non 
iii parte, quia plenitudo dcitatis in filio ; neque in 
aliquibus, quia in omnibus : sed ut voluit qui poluit. 



Sponsus tristis cst, familia turbntur, solemnitas nup- 
tialis convivii periclilatur. Jesus rogutur : non exsur- 
git, aut instat, sed quiesceutisejus hoc opus est. Aqua 
hydriis infundilur, vinum calicibns hauritur; infun- 
deniis scieniix sensus non convenit haurieniis. Qui 
infuderunt, hauriri aquam cxistimant ; qui hauriunt, 



(i) Qum ejus sunt; et mox, nt pote ab eo geniiuSt non a Deo genitus. 



(a) Addunt hic duo mss. genuit : quod iii aliis libris 
pru{ie reiicetur. 

{b) loTulgatis, quce ejus sunt ; et inox, ntpole ab eo 
genitus, M:)gis placct et, ct DeOj cum ms. Vat. bas. et 
altero Colb. 

(c) Cditio Par. ad Nivellianam exprcssa, ut sit aui 
geuuilt mcnduse. Uic respicitur illud, Nemo novii Fi- 
Uufn, nisi Pater, etc. Cum proxime ait Hiiariiis, ut 
toiuit qui potuit, et alia hujusmodi lib. vi, n. ii et 
cap. 16, in Matth. n. 4, Pairis voluotati Filium vi- 
deuir siibjicere, tum ut sit, tum ul aequ ilis ipsi sit. D 
Contra Athanasius Or. ii, cont. Ar. p. 333, hoc iii- 
tercrealam rein et Filium discrimen staiuit, quod 
liic ^it proprium paterna; substantise germcn, illa 
vero quid extraneiim, quod ex Pairis volnnlaie, cui 



tZimii, Sic et Cyhllus lib. yii I hesauri : /n nalura- 
iibus nnlla prcecedit voluntas. qum locum in iis solum 
habel, quce sunt extra deliberantis substanliam. At sen- 
lentiam suaiu ipse cxplicat llilarius I. de Syiiod. 
II. 58, ubi prirnum cuiu Alhanasio et Cyrtllo consen- 
tieus pontt, Omnibus creaturis substantiam toluutas 
Dei attuHt : sed naturam Filio dedit,,, perfecta nativi- 



taSf etc. Tum indicat se Filium volenle Paire natum 
ad lioc taiiium praedicare, ne invitus Pater et non 
siiic passione eum geuiiissc existimelnr. Qua ratione 
Cyrilliix, lib. vii Thcbauri : Licet non ex voluntate ge- 
nuerit Filium, non tamen inviius habet eim ; vult enim 
Filium et amut : sicutquod bonus et misericors sil, licet 
non habeat pracedente volunlaie et electione^ non twnen 
invitus hosc liabet , vuit enim id esse quod est, Eadem 
fere repetit diai. 2dc Trinit. 

(d) Apud Par. oiiiittitur hiee spes. Mox verbum 
ccUumuiari posiium vidctur pro iinininiiere et dctra- 
hcre Deo uiiquid de iiotentia sua. Jam legiinus in 
ps.il. cxxxvii, n. i6: in calumnia t^sfii, pro, quando 
quis vull auferre vestem : cl lib. x dc Trin. ii. 28, 
Icgere esi i/i ipsa trunci corporis calunmia, prO|in ipsa 
auris amputatione. 

(e) Id est, proptcr secretutn ac poiesiaiem nativi- 
latis, quo iion peneirai meiis huinana. 

(f) Hoc est, raiio nostra certo percipit effectum 
esse e Deo, quauivisnon comprehendalquomodo fac- 
tum bit, aut eiiam qua ratione fieri potuerit. 

(g) Ms. Colb. cum Germ., est pstensum. Mox, rc- 
stituiinus ex mss. in Caliiiea, utii vulgatum crat m 
Caria (jaiilate. 



1f9 



8ANCT1 IIILARII EPISGOPI 



80 



vinuni infusum orbiiranlur ; lenipus, quod iii medio A Immnnae errorero, cl sclens eo usque iiifidelit:)U m 



est, (1) (a) non proficii ut liquoris nalura el nasca- 
lur cl pereat. Ratio facli et visum fruslratur et sen- 
sum : virtus tamen Dei in his qux sunt gesia sen- 
tilur. 

53 6* '^"^ quomodo qwnque panes excreverint. — 
Sed et de quinque panibus non dissimilis facii admi- 
raliocst (MaUh. xiv, 17). liicrementis eorum, quit)- 
quc miliium virorum et innumerabilium mulicrum ac 
puerorum fames vincitur : fugit oculos seusus nosiri, 
operis inlelligenlia. Quinque panes offerunlur ct 
franguntur, subrepunt prxfringentium manibus quac- 
dam fragmenlorum procreationes. Non imminuitur 
Uiide pnvfringitur ; et tamen semper praefringcntis 
manum fragmenla occupant. Fallunt momenta vi- 



PToruptiiram csse, ut s-ibi do Dei rcbus judiciuni 
prxsumeret, audaciam no&train carum, de quibus 
ambigeretur, rerum vicit cxeinplis. 

8. llumana ratio comra (jenerationem Dei reproha* 
tur, — Sunt cniin plures siKCuIi prudentes» quorum 
prudenlia Deo stultitia e&t, qui cum audiunt Denm 
ex Deo, vcrum a vero, pcrfccium 54 ^ pcrfecto, 
unum ab uno naium esse, tamquam impossibilia no- 
bis prsedicantibus conlradicant , quibusdam sen- 
tentiarum collectionibus inb.xTentes, cum dicunt : 
c Nasci nibil potuil ab uno, quia omnis ex duobus 
iKiiivitas cst. Jam si ab uno natus hic filius est, par- 
tem ejus qui genuit accepit : et si pars, ncuter crgo 
perfecius est; deest enim ei unde decessit : ncc plc- 



sum ; dum plenam fragmcntis manuni sequeris, alte- B niludo in eo erit, qui ex poriione constiterit : neuter 



ram sine damno portionis sua^ contueris ; inter bxc 
fragmciitorum cumulus augetur. Pniffringentes In 
ministerio sunt,edente8 in negotio sunt, esuricntes sa- 
turi sunt, duodecim copbinos replenl reliquijc. Non 
sensus, non visus profectuin (b) tam conspicabilis 
operationis assequitur. Est quod iion erat, videtur 
quod non intelligitur : solum superest ut Deus omnia 
posse credatnr. 

7. Um non iui cauta egit Chrislui^ sed ut huma- 
num de Dei rebus judicandi pruritum relunderel. — 
Non babenl itaque divin:i ndulalioncm, nec subest 
Deo ad placendum fallenduroque simulatio. ilax filii 
Dei opera non de jactantias studio sunt profecta : ne- 
que enim ille, cui innumerabilia millia millium ange- 



ergo perfectus esi, cum plcniiudinem suam ct qui 
genucrit amitlat, nec qui natus est conscquntur. i 
Ilanc muiidi sapientiam etiam per proplietaiii provi- 
dens Deusj ita damnal, dicens : Ferdam sapieniiam 
sapienlium , et (e) iuteUeclum prudentinm reprobabo 
(Esa, XXIX, i^). Item in Aposiolo : Vbiest sopiens, ubi 
scriba^ ubi conquisitor hujus swculi ? Nonne slultam fecit 
Deus prudentiam hujus mundi ? Nam quia insapientia Dei 
non cognovit mundus per prudentiam Deum^ placuit 
Deo per stuliitiam pra^dicationis salvos facere credcn^ 
lcs : quoniam Judwi signa petuntf el Graci sapientiam 
quwrunt : nos autem prwdicamus Christum crucifixumf 
Judieis quidem scandaluniy Gentibus aulem sluUilium^ 
iis autem qui sunt vocaU, Judmis atque Groecis Chris- 



lorum scrviuni, adulatus est liomini. Quid enim eo- C '<<'" ^^^ virtutem et Dei sapieniiam : quia quod stul- 



rum qua) nostra sunt indigcbni, per qnem sunt uni- 
versa qux nostra sunt? An bonorem a nobis exposiu- 
labat, nunc a somno «^tupidis, nunc de luxu (c) noc- 
tiuni fessis, nunc po8trixasetcx*desdierum malccons- 
ciis, nuDC post convivia ebriis, quem Arcliangeli, et 
Dominatus, et Principatus, etPotestatcs sine soinno, 
8ine occupatione, siiie crimiiic xternis et indefessis 
in coelo vocibus laudant : et Inudanl, quia ipse invisi- 
bilis Dei imago omncs (d) in se creaverii, sxcula fc- 
cerii, coclum firmaverit, asira distinxerit, terram 
fuiidaverit, abyssos deinerserit ; ipso doincepsboino 
natus sit, mortem vicerit, portas infei i frcgerit, co- 
hu^redem sibi plebein acquisiverit,carnem in a;terni- 
latis glorinm ex corruptione transtulerit, Niliil crgo 



tum est Dei^ sapieniius est homiuibus; et quod infir' 
mum est Deiy fortius est hominibus (I Cor. i, ^O et 
seqq.), 

9. Christi officium apud nos. — Curam ergo humani 
gencris habens Dei filius, primum, ut sibi credere- 
tur, homo factus est : ut lestis divinarum reruro no- 
bis essei ex nosiris, pcrquc iiifirmitaiem carnis 
Denm patrem nobis infirmibus et carn:>libus pr.^di- 
carot, voluntatem in eo Dei palris efficiens, ut dicit : 
Non veni volunlatem meam facere, sed voluntatem ejus 
qui me misit (Joan, vi, 38), (/*) iion quod iiGlit et illc 
quod faciai; sed obedientiam suam sub cfTcctu pa- 
ternse voluntaiis ostendit, volens ipse voluniateiu 
Patris explere. Erat autem hxc efficienda; voluntatis 



istc eguil a nobis, ut hxc eum apud iios incnarrabi- D voluntas, cujus ipse testis est dicens : Pater, venit 



lia et inintelligibilia opera tnmquam egeiiteiii laudis 
ornarent. Sed providcns Dcus nequitia! el siuliitix 

(\\ Non sufficit, secunda munu. 

(2) Legimus, ut fUim tuus, ut in Viilgnta ac ple- 

(a) Editi exceplo Par. ct plures inss. non sufficit. 
Retiiiemus lectioncm Par. qua? cst vetnstiorum mss. 
Tum apud Er., Lips. et Par. ut in Uquoris notura. Me- 
litis :ibest trt ab aliis libris: hic eiiiin Uquoris voca- 
biilum et vinum nascens , el aquam pcreuntem pari- 
ler cnnntiat. 

(b) Bad., Er. et Lips. tam inconspicabitis. Maliimus 
cnm Par. et nosiris mss. tam conspicabiliSf vel cum 
codico Yat. bas., tamen conspicabilis. Sermoenim hic 
csi, nl supra proniissum erat, de excmplo corporali. 
Undc ci iu Maitb. c. U, Q. 12^ de eodeoi miraculo 



hora, clarifica fiUum (tium, (2) ut fiUus clarificet te : 
sicut dedisU ei potestatem omnis car/its, ut omne quod 

risque Grxcis codicibus. Sic et idem llilarius infra 
D. 10. 

habes : Agitur enim in opere visibiU invisibilis moUtio. 

(c) Kr., Lips. ct Par. twctium viqiUiturum. Expunxi- 
nins vcrbum vi^ilatarum auctoritate Bad. et mss. 
qiiod ICrasmus vidctur addidisse de suo. 

(d) Par. post Lip^ium ex Erasmi margine, per se 
creaverit. Mox mss. Golb. et Garn., astra distrinxe- 
ril , fion distinxerit. 

(e) GarDiit. ins. prudentiam prudentium. 

(f) In duobus mss. Remig. et uno THcod., non 
quod nollet : minus vcre. Gonler Iract. psal. cxxxix. 



81 



DE TRINITATE LIBER III. 



8^ 



dediiti t/if, del ei vitam (pternam. Uacc est autem vila A eum qui moriiurus cral inlr.i sc contcstatn non ca- 



teterna^ ul cognoscaut te soltim Deum rerum, et quem 
wisisti Jeston Chmtum, Ego te clari/icavi super ter^ 
ram, opere constimmato quod dvdisti milii ut faciam, Et 
nunc clarifica me Pater apud tcmetipsum cluritale 
quani habui^ prius quam mundits essetj apud te. Ma- 
nifeslavi nomen tuum hominibust quos dedisti mihi 
(Joan, xviiy i et seqq.), Yerbis brevibus et pnucis 
omnc opus officii sni ct dispens^niionis exposuit, ni- 
liilo minus fidei (a) veritalem 55 ^^dversuni omnem 
inspirationem dinbolicx rrauduicntix communiens. 
Curramus ergo per singulas sermonis sui virlules. 

10. QuidpostuUt dicens^ Clarifica Filium. — Ail : 
Pater^ venit hora^ clarifica filium tuuniy ut filius ttius 
clarificet te, Non dicni, non tempus, scd horam vc- 



pcre. Numquid et portioncm suam rupes et snxa con- 
cedunt? Sed rupia dissiliunt, et nniuram suam per- 
dunl, cesnmquc ex sc arcam inconlinentem condendi 
corporis confilentur. 

11. Chrisius proprius est Dei filiits. — Quid nd hxtl 
Procl:inial quoque ceniurio cohoriis, et crucis cus- 
los, vere Dei 56 Pi^i^^ ^'*^' *^^^ (Matth. xivii, 54). 
Crentura intcrcessionc hojus piaculi liberatur ; fir- 
milatcm ei vtriutem saxa non retinent. Qui cruci af- 
iixcraut, vere Dei Filium coiifitentur : pr.xdicaiioni 
consenlit cfleclus. Dominus dixerat : Clarifica Filium 
tuupi. Non solum nomine couiestaius est esse se fi- 
lium, scd et proprielate, qua dicitur tuum, Mulii enim 
nos fiiii Dci, sed nou lalis iiic filius. Hic enim ctvorus 



nisse dicit. lii hora diei portio est. Ei qux hxc crit B ^^ propriusesi filius, origine, iion adopiioue; veritate. 



liora? Nempe illa, «le qua in tempore passionis disci- 
polos confiimaiis locutus est : Ecce venit hora^ ut 
filius hominis clarificetur (Joau, xii, 25) : Haec ergo 
liora esl, in qua se a Palre clnrilicari ornt, ut Pa- 
trem ipse clarificet. Sed quid est isiud ? Ciarificari se 
cljrificaturus exspeclat, ei honorem reddiiurus ex- 
postulat, et eget boc quod rursum imperliet? Et hic 
occurrant sophislse mundi et sapienics Grxcia^, et 
fyilogismis suis veriiatem irreiiant. Quomodo et 
unde et quid cnusac sit qurrrant : el cum ha^serint, 
audiniii, Quia stulta mundi elegil Deus (6) (I Cor, i, 
27). Ergo per stuUitiam nostram intelligamus inintcU 
Itgibilia sapientibus mundi. Dixernt Dominus, Pater, 
venit hara : horam passionis osicnderai ; nam hacc 



non nuncupaiioiie; nntivilate, non crcatione. Ergo 
post clarificationem ejus, veritntem confessio conse* 
cuta est. Nam verum Dei filiuin ccnturio confitelur; 
nequis crcdeniium ainbigerct, (d) quod homo perse- 
quentium non nognsset. 

i2. Clttritas Filio danda et Patri ab eo reddenda 
virtutis in ulroque unitatem significat. — Sed forte ea 
clnrificatione (1) credilur eguisse Filius quam ora- 
bal : et infirmus reperieiiir, dum clarificationein po- 
tioris exipectal. Et quis non Patrem (e) potiorem | 
confilebitur, ut iiigenitum a gcnilo, ut pntrem a fiiio, 
ui euiii qiii miserit ab eo qui missus sil, ul voleiitcni 
ab eo qui ohediat? El ipse nobis erit teslis : Paler 
major me est (Joan. xiv, 28). Hxc ita ul sunl, intelli- 



sub momento eo loquebaiur : deiiide adjecit, Clari-Q genda sunt : sed cavendiim es(, ne apud imperilos 



fica filium tuum. Sed quomodo clarificandus eral Fi- 
lius? Nauiquc natus cx virgine, a cunis ct infanlia 
u^que ad consuminatuin virum \enernt : per som- 
nnm,famero, silim, Inssitudinem, Incryinns hominem 
egenii, etiam nunc conspiiendus, flngcliandus, cru- 
cifigendus. Quid ergo? Nobis soium hominem in 
Cliristo ha'C erant conleslitura. Sed non confundi- 
iiiiir cruce, non fiage!lis pra^damnamur, non sputis 
sordidamur. Clarificat Pater Filium. Quo modo? 
Tandcm suffigitur cruci. Deinde quid sequiiur? Sol 
noii occidii, sed rcfiigit. Quid refugisso dico? Non 
rccepins in nubem est, sed de cursu operis defecit : 
ct iiiteritum suum cum eo rcliqua mundi clemeiita 
senscruiit : et ne liuic facinori (c) ullx coelestes ope- 



glorinm Filii honor Patris infirmet. Nec (f) infirmari 
(2) pntitur ha;c ipsa clarificalio postulaU :ad id enim 
quod dictum esl, Pater^elarificaFiliumtuum; sequi- 
turet illud, ut Filiusclarificet te, Noii ergo infirmus 
est Filius, vicein clarificationis ipse, cum clarifican- 
dus sit, redditurus. Sed si non inflrmus, quid postu- 
lahat? nemo enini nisi hoc quod (al, quo) eget poslu- 
lat. Aut numquid iiifirmus esl et Pater? Aut eorum 
qu:c habet itu profusiis est, ut ei clarifieatio sii red- 
denda per Filium ? Sed neqiie liic eguit, ncque ille 
desiderat : et inmen alteri aller (g) impertiet. Ergo 
expostulaiio clarificationis dandx, vicissimque rcd- 
dendaQ, nec Palri q>iidquam adimit, nec infirmat Fi- 
lium ; scd eamdem divinitatis ostendit in iltroque vir- 



ratiories inierossent, intcrcessionis hujus necessitatc D tutem cuin ct clarific iri se Filius a Patre oret, et 



qiindam sui aboliiione carucrunt. Sed terra quid fe- 
cit? Ad onus Domini in ligno pendentis intremuit, 

(I) Crederetur, 

(a) Sola editio Par. fidei voliintatem, 

(b) Cariiutcnsis codex hic addit, ut confttndat sa- 
pientes. 

(c) Yiilgati, illce coelestes : castiganlur ex mss. 

(d) Lips. et Par. posi ET,,quod unus persequentium : 
nulliiis veieris libri aucioritatp. 

(e) SiQul illasa fide Hilarius hic Patrem affirmat 
Filio poiiorem. qua de re meniem suam explicans in 
ps,nl. cxxxviii, n. M, ait : Est enim Pater major Ft- 
/to, sed ut pater fitio, generatione non genere, et sicut 
ei cousentiens Alhaiiasius Or. ii cont. Ar., p. 365, 
habet : Paier mnjor cit Filio, non magnitudine alitiua 



clarificationem Pnter non dedignetur a Filio : sed 
iia^c in Pnireet Filio virtutis unitatem, per vicissitu- 

(2) Se patitur, 

vel tempore^ sed propter'.'generationem ex ipso Patre : 
ita ct excusari potest illud Origenis, i. lu, in Jonn. 
edit. Huetii, p. 70 : T^rffo dicitur ha^c lux lux vera : 
qua ratione Pater veritatis Deus amptior et major esl^ 
tfuam veritas ; et pater cum sit sapientia, prwstantior est 
ipsa sapientia : hac etiam ratione excellit ettm qui est 
lux vera, scilicct Chrisluin. Idem esto judicium de si- 
milihus aliorum Patrum senleniiis. 

(/*) In viilgatis, infirmari se patitur. Abest se a mss^ 
cujus loco intelligere esi gtoriam Filii, 

(g) Ita mss. At editi, imperiit. 



s* 



SAXCTl IIILARII EPISCOP! 



81 



diiiem dandsc cl (1) (a) reperidendu: clarincatioiiis A pngna verborum esl? Vita est verutn Deuin nosse : 



osiciidunt. 

i3. ClarHas quam sibi Pater et Filiu$ exhibent, quas 
iit. — Sed clarificatio hxc qu» sit, el ex quibus sit, 
noscendum esi (Tres mss, docendum). Non, opinor, 
demiitabilis Deus cst, neque in ^cternitalem cadit 
aut vitiuni auiemendaiio, aut profectus autdamnum ; 
sed quod csi, sempcr est, 57 ^^^* ^^^^ ^^^ ®^^ P^" 
culinre. Quod semper est, habere aliquando in na- 
tura non poterit ul non sit : quo modo ergo clarifica- 
bilur, quod suonon eget, iiequea se dcficit; {supple, 
ita ul) neque quidquam sit quod in se recipiat, ne- 
que amiserit ui resumal? H-jeremus, moramur. Sed 
inielligcniiui nostrx Infirmitalem Cvaiigclista non 
deserit, qui quam clarificationem Patri Filius essct 



sed niidum hoc non facit viiani. Quid ergo coniiecti- 
lur? Et qucm misisti Jesum Christum, Debitus Patri 
a Filio honor redditur/ciim dicit te solum verum 
Deum, Non lamen sc Filius a Dei vcrilate secerniC, 
cum adjuiigit : et quem misisti Jesum Christum. Non 
habet intervnllum confessio credenliuin,qui in utro- 
que spes \\ix est : ncc Deiis venis ab eo deficit , qiii 
in conjunctione succedit. Cum crgo dicitur: Ut co- 
gnoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum 
Christum; sub 58 ^^^ signiiicatione, id est, miiientis 
et roissi, non Pairis et Filii verilas et diviniias sub ali- 
qua aui significalionis aut dilationis diversitate dis- 
cernitur,sedadgignentis et geniti confessionem fides 
religionis iiistruilur. 



reddilurus ostendit, dicens : Sicul dedisti ei potesta^ B i5. Laus Filii lausest Patris. — Ergo absolute Pa- 



tem omnis carnis^ ut omne quod dedisti i7/i, det ei vi- 
tum (Bternam, Ha;c est autem vila teternaf ut cognos- 
cant te solum verum Deum^ et quem misisti Jesum 
Christum {Joan. xvii, 2 et 5). Clarificatur crgo per 
Filium Pater, in eo quod sit a nobis {b) intelligendus. 
Claritas autem hsec erat, quod ab eo Filius potesta- 
tem omnis carnis accepernt (c) caro factus Ipse, 
quod vitae asteriiitatem erat caducis et corporeis et 
mortalibus redditurus. Titae autem nostrx a*ternita8 
non operailonis erai, sed virtuiis efiectus : cum aeier- 
nitatis gloriam nnn jain moliiio nova, sed sola Dei 
csset cognitio sumplura. Ergo non clnrilis Dco ad- 
diiur; neque enim decesserat ul addereiur : sedper 
Filium clarificatur npud nos imperilos, rcfugas, sor- 



trem Filius clarificat in eo quod sequitur : Ego te cla- 
rificavi super terram opere consummato, quod dedisti 
mihi ut [aciam, Laus Patris omnis a Filio est : quia 
in quibus laudabitur Filius, laus erit Patris. Coii- 
summat cnim omnia,quae Pater voIuit.Dei Filius ho- 
mo nascitur ; sed Dei in partu virginis virtus est. 
Dei Filius homo cernitur; sed Deu.s in operibus ho- 
minis existit. Dei Filius cruci figitur; sed in crucc 
hominis mortem Deus vincit. Christiis Dei Filius ino- 
ritur ; sed omnis caro vivificatur in Christo. Dei Fi- 
lius in inferisest; sed bomo referlur ad coelum. In 
quantum haec laudabuntur in Christo, tanto plus laii- 
dis a quo Cbristus Deus est consequeiur. His igiliir 
modis Pater Filium claiificat super terram : rursum- 



didos, (d) siiie spe mortuos, sine lege tcnebrosos ; et G que Filius igiioralioni geiiiium et stuliiiitc sicculi, |vcr 



clariflcatur per id, quod ab eo Filius potestatem om- 
nis carnis acceperii, vitani ei scternain dalurus. Pcr 
ha3C igitur Filii opera clarificatur Palcr. llaque cuin 
omnia Filius accepit, ciarificalus a Palre est; et con- 
tra clariflcatur Pater, cum fluntuniversa per Filium. 
Et clarltiis accepta sic(2) redditur, utquod clarlta- 
tis in Filio est. id totum claritas Patris sit : quia a 
Patre accepit omnia ; quia honor famulanlis {e) in 
honorem mittentis est, ut honor gignentis in hono- 
rem nascentis est. 

i^.Spes vit<B non in solo Patre^ sed et in Filio. Hlissio 
non naturam, sed personas diseriminat. — Sed in qno 
tandem xternitas vitae est? Ait ipse : Ut cognoscani 
le solum vcrum Deum ; et quem misisti Jesum Chris- 



(f) virtuium suaruin opera, eum ex quo est ipsc 
clarificat. Et lisec quidem clarificationis vicissiln>io 
non pertinet ad diviniiatis profecluin, sed ad honoro.n 
cuin qui cx cognilione ignoranlium suscipiebatiir. 
Quo enim Pater noii abundabat, ex quo suiit oiii- 
nia? Vel quid Filiodecrnt, in qno coiiiplacuerat oiii- 
nem plenitudinem divinitalis habitare? Ergo claii- 
ficatur Pater In terra, quia opus ejtis quod mandavit 
efficitur. 

16. Quam claritatem a Patre exspectet Filius. — Vi- 
deamus quid Filius a Patre clarincationis exspectei : 
et absolutum est. Nam (3) in contincntibus est : Ego 
te clarificavi super terramf opus consummavi quod de- 
disti mihi ut facerem : et nune clarifica me, (i) Patcr^ 



lum. Quae liic difflcnltatum qunestiones sunt, et quae D apud tenietipsum ea claritate quam habui^ primquam 



(i) In mss. prlas repetendtB^ deinde ex emenda* 
tione, referendce. 
(2) In nostrocodice cx aniiquae manui emendatio- 

(a) In vulsatis, dandm et referenda. In uno ms. 
Sorbnn. dancueet recipiendoB. In nonniillis aliis, dan- 
aas et repetendcB. Sinccrior nobis visa esi lcctio vetusti 
codicis ColberMnl. 

(6) In excusis hlc additur per fiHum, quod abcat 
a inss. Neque tero in efangclicis verbls, ut coanos-' 
cant te, etc. ; nuae hlc explicantur, exstat ver /ifinm: 
quod iieque ad scopum llilarii periinet. Yult eiilm, 
tanlum claritalein t)ei iiihil ei addere quod prius ca- 
reret : qnia lune clarlflcatidus est, cum a nobis est 
intelligeiidus, nec quidquam ei adjicit haec cognltio 
nosira. 



ne, siecreditur. 

f5) In conscquenlibus. 

(4) Tu Pater, ut in Graeco texlu alque VulgaU). 






(c) Ita vetuscodex Colb. cuifavent cxteri» in qni- 
bus, caro aulem faclus ipse quod (In Vict. qui) vim 
ffternitatenu Al iu editis, caro enim faclus ipse vita: 
atemiiatem. 

(d) Bad. ct Er. sine spiritu emortuos. In uno nis. 
Colb. tine spe morituros. 

{e) Ita unus eodex Colb. Alli vero librl hic et mox, 
in honore. 

(/) Vatlcanoe basilicae codex , per virtutem suarnm 
operaftonum. Carnut. per vfrtutum suarum operat\(h 
nem* 



85 DB TRINITATE LIBER III. 8G 

nmndus esset^ apud te.Manifestavi namen tuum homi- A ralNitiir? Roc Moyses de rubo audivit, hoc Gencsis 



nibus {Job. xyii, 4). Operibus ergo Filii clarincatus 
e&t Patef : dum Deus esse intetligilur, dum Dei uni- 
geniti pater manifesiaiur, dum ad salutem nostraro 
iilium suum etiam ex virgine natum esse lioniinem 
Toluit, in quo expieiitur ea oinnia in passioiie, quse 
de partn virginis ccepta sunt. Ilnque quia Dei filius 
ex omni (a) qua est parte perfecius, et antcomne 
tempiis in divinitatis plenitudine natus, nunc a car- 
nis suae origiue iiomo, coiisuinmabatur ad mortem; 
clarificari se apud Deum postulal, sicut Patrem ipse 
clarificabal in terris: quia lum Dei virtutes ignoran- 
lisxculociarificabanlurincarno. 59^""^ autemquid 
est quod apud Patrem (b) clarificaiionis exspectet? 
Nerope huc quod habuit apud eum, prius quam mun- 



in exordio creati orbis nunliavit, hoc lex exposuit, 
prophetae prsetulerunt, homines in his mundi operi- 
bus seiiserunl, gentes eliam meniicndo veneratoo 
sunt; non ergo ignorabatur Dei nomen. (e) Sed plane 
ignorabatur. Nam Deuni nemo noscit, nisi confiten- 
tur et Patrem patrem unigeniti filii, et Filiuin non de 
portione, (f) aut dilataiione, aut emissione ; scd ex 
eo natnm inenarrabiliter, incompreliensibiliter, ut 
filium a palre, plenitudinem divinitatis ex qua et in 
qua natus QO^s^o^^»^^'^^^")* venim et iiifinilum el 
perfectum Deum ; haic enim Dei est plenitudo. Nam 
si horuni aliquid deerit, jam non erit plenitudo, quam 
in eo habitnre complacuit(Co/o55. i, 19). Hoc a Filio 
prxdicatur,hoc ignornnlibus manifestatur; sic clari- 



dus esset. Habnit(c) pleniludiiicm diviniiatis; atque B ficaturperFiiiuniPaier,cum patcrfiliitulisagnoscitur. 



habet, namque Dei filius. Sed qui erat Dei filius, et 
{eeu etiam) hominis coeperat esse filius ; erat enim 
Yerbum caro factum. Non amiserat quod erat, scd 
coeperat esse quod non erat ; non de suo destiterat, 
sed qnod nostrum est acceperat : profectum (pnta, 
boroana! naturse) ei quod acccpit, ejus clariintis ex- 
postulat unde non destitit. Ergo quia Filius Verbum, 
ei Vcrbum caro factum, ei Deus Verbum, et boc in 
principio apud Deum, et Vcrbum ante consiitutio- 
nem mundi Filius : Filius nunc caro factus orubat, 
ut hoc Patri cnro (d) inciperet esse quod Verbum ; 
ut id, quod de tempore erat, gloriam ejus qutxt sine 
lempore est claritatis acciperet; ut in Dei virtutem 
et spiriius incorruptionem transfonnata carnis cor- 



i8. Nativitatis suce fidem Christus fecit gestis. Di- 
vina quia non capiunt negantes objurgantur, — Volens 
ilaque Filius hujus nativiiatis suse fidem facere, fac- 
torum suorum iiobis (g) posuit exemplum ut per inc- 
narrabilium geslorum suorum inenarrabilem efncicn- 
tiam de viriute nativitatis iiicnarrabilis doceremur : 
cum aqua fit vinum , cum quinque panes saluratis 
quin<iuc millibus vironim, exceplo sexu et xta- 
te retlqua , replent fragmenlis cophinos duodc- 
cim. Res ceriiiiur, et nescilur; fit et non intel- 
ligilur; ralio non apprehendilur, et efTeclus inge- 
ritur. Slultum est aulem, calumniam in eo inqui- 
sitionis intendere, quod comprehendi id undc qux- 
rilur, per naiuram suam non potest. Utenim inenar- 



ruptio absorberetur. Hxc itaque oratio <id Deum est, Q rabilis est Patcr in eo quod ingenilus est ; ita er.ar- 



ad Patrein haec confessio Filii est, ha*c carnis depre- 
catioest: in qua eum jiidicii die compnnclum et dc 
cmcerecognitum universi vidcbuiit, in qua pracfigu- 
rata in monie est, in qua elevatus ad ccelos est, in 
qua Deo assedit a dextris, (i) in qua visus a Paulo 
esi, in qua lionorificalus ab Stepliano est. 

17. Dei nomen ante Christum hominibus ignotum,-^ 
Manifestato llaque hominibus nomine Palris, hxc 
postulat : scd quo nomine ? Numquid nomen Dei Igno- 

(1) Haec verba, in qua visus a Paulo est, quae Eras- 
miana atque Parisicnsis liahebant cditiones, et iii 
ea qux huic antecessii cditione suppressa, uoslri 



rari Filius in eo quod unigenitus est non potest; quia 
ingcniii est imago qui geuitus est. Guin enim senso 
aique vcrbis imaginem apprehendimus, necesse est 
etiam eum cujus imago cst consequamur. Sed invist- 
bilta pcrscquimur, el incomprehensibilia lentamus» 
quibiis intelligeniia ad conspicabiles res et corporeas 
coarctatur. Non crubescimus stuliitix, non nosmetip* 
sos irreligiosiiatis arguimus, Dei arcanis, Dei virtu- 
tibus calumniantes. Quomodo Filius, et unde Filius, 

ms. auctorilaie reposuimus. De hac sua visione 
idemmet Pauliis I Cor. xv, 8, sic ait : Novissime au- 
tem omnium tamquant aborlivo visus est et mihi. 



(a)Unus e ross. Colb. qu(Best Pater. Carmi,, qua est D carnis abolitionem sensisse lemere judicentur. A quo 



Pater, Relinenda lectio vulgaia, non quod in Dei Fi 
lio aiitc carnis assumplionem fuerint partes, sed quod 
Dibil ei fuerit nnde non perfeclus dici possil. 

(b) Editi, clarificationis profecium, ac deinde Lips. 
et Par. expetat: rerragantibus mss. quoruin Icctio sic 
ordinanda : quid clarificationis est, quod opud Patrem 
exspectet ? 

(c) Scil. prius quam mundus essct; atque etiam ha- 
bet, p4»st quam ipse faclus est homo. 

{d) Sic lib. de Synod. n. 48: Verbumcaro faclum 
est , ut caro poiius hoc inciperet esse quod Verbum: 
quud noii sontit Hilariiis fieri mutalioiie substaiitiae, 
sed (jiialitaiis, non ut caro esse desinai quod est, sed 
ut aosorpia corruptione in incorriiplionem aliasve 
dotes, qu.-c divin.ne Verbi naturic propriic siinl, trans- 
rormetur, uli mox expooiiur, el copiose ostensum est 
in prxfaiionc genenli § 5. Qiiod ililigenter alien- 
dendiim, ne ubi Patres antiqui carnera uostram a 
Chridio post rcsurrectionem deificatam praedicant , 



erroresese alienum hic osienditHilarius, cum Chris- 
tuni judicii die in ea ipsa carne videndum docet, in 
qua transfiguralus iii inonte est. 

(e) Iti vulgatis, sed Deus piane, Expuncla cst vox 
Deus aucloritate mss. Hilarii sentenlia liouidins pa- 
tel ex his lih. v, nnni. 27: Et qucero an Deus vems 
non sff, (jui lum secundum opinionem Judceorum et 
benedicebatur el jurabatur, Judcei namque sacramentum 
mysterii Dei nescientes, et per hoe Dei filium ignoran' 
tes^ Deum tantum, non et Patrem venerabantur, Nam 
utique venerantes Patrem^ venerarentur et Filium. 

(f) lii vulgatis, aut ditatione: m2i\e, Nec melius 
deindc apnd Er. el Llps. aut remissione, Verbis aut 
dilatatione aut emissione cavelur hxresis Sabellii» 
qiiam lib. i, num. 16, explicuimus. 

(g) Vat. bas. ms. cnm uno Colb. et Remig. expo^ 
suit, Mox vocem inenarrabiUum antea omissam resti- 
tuimus e mss. 



87 



SANGTI HILARIl EPISGOPI 



8$ 



et quo damno Palris, vel ex qua portione sit natus, A ^m accommodat, et dubiialioni infidelium saiisrac- 



inquirimus. (a) Babueras in exemplo operationum, 
ut crederes Deum eflQcere posse, quorum intelligere 
efDcieniiam non possis. 

id.Provocanlurut explicent Christi januU clausis in- 
gressum, — QuaTis quomodo secundum Spirilum na- 
tus sil Filius : ego le de corporeis rebus interrogo. 
Non {b) quxro quomodo natusex virgine sit; an de- 
trimcntum sui caro perfeciam ex se carneni generans 
perpessasit. E\Q\ cerle non suscepil(c)quodedi- 
dii, sed caro carnem sine elemenlorum nosirorum 
pudore provexit, et perfecium ipsa de suis (d) non 
imminuia generavit. Et quidem fas esset, non im- 
possibile in Deo opinari, quod per virtuiem ejus pos- 
sibile fuisse in homine cognoscimus. 



turus, arcanum invisibilis virtulis operaiur : facti ra- 
tionem, qnisquis eris cocIeHium rerum scruiator, ex- 
pone. Erant discipuli (f) in clauso, et secrcto post 
passionem Doniini congregali conscdernnt. Dominus 
02ThomnD fldem proposiiis condilionibus connrmaiu- 
rus assistit, palpandi corporisel conlrticlandi vulneris 
obtulil facultatcm : et uiique (i) qui compunctus re- 
cognosccndus sit,necesse est corpus in quo est com- 
punctus atlulerit. Qurcro ergo per quas claus.-e do- 
mus partes sese corporcus iniulerit. Diligenter enim 
Evangelista exprcssildicens : Venit Jesusjanuisclau- 
m, et stetit in medio (g) (/6. , S6). An construcla parie- 
tum penetrans (h) et solida lignorum, naturam eo- 
rum impenetrabilem transcucurrit ? Stetit namque 



!20. Sed te, quisquis es, investigabilia scclantem, et B corporeus, non simulatus aut fallax. Sequanlur ergo 



divinorum secretorum atque virtutum gravem arbi- 
trum consulo, ut mihi imperito, et tantum de omni- 
bus Deo ut sunt ab eo dicta credenti, ralionem sal- 
tem facti istius afferas. Dominum audio, et quia his 
credo quae scripta sunt, scio jam post resurrectio- 
iiem frequenter videndum se in corpore prxbuisse 
multis non credentibus ; cerie TboniaD, non nisi con* 
trectaiis ejus vulneribus credituro, sicut ait : Nisi vi- 
dero (e) in manibus ejus(i) pxnram clavorum, et misero 
digitum meum in locum clavorum, et miuam manum 
meaminlatus ejus^ non eredam (Joan,^ xx, 25). Do- 
minus ad omncm se inielligcntiae nostrse imbecillita- 



l 



(1) Anteriores editiones, figuram. 



oculi mentis Uix pcnelrantis ingressum, et cnm eo 

clausam domum inleliigcnlix tux visus inlroeat. In- 

tegra sunt omnia et obserata : sed esse assistit uie- 

dius, cui per virtutem suam universa suni pervia. In- 

visibilibns calumniaris : ego a le visibilium exposco 

rationem. Nihil cedit ex solido, neque per naiuram 

8uam aliquid tamquam lapsu insensibili ligna ei la- 

pides admittunt. Corpus Domini a sese non deficit, 

ut sese resumat ex nihilo : et unde qui assisiit in 

medio est ? Cedit ad hsec et sensus et sermo, et ex- 

tra rationem humanam esl veriias facti. Idcirco ergo 

ut de naiivitate (t) rallimus, ita et de ingressus Do- 

(2) Quia compunctus. 



a) Bad. et Er., hosreas, Lips. et Par., hosrebas. nemus /7(iur/im i;»'avorum consentiente vetusto codice 



'idit 



'Viait quidem Erasmus in mss. hebueras» Unde ad C Colb. ac Gorm. juxta graec. rov tvttov tuv iikwi, In 



oram libri adscripsit, Ego legendum arbitror hebueraSy 
hoc est ctecuiieras : alque opinioni illius Ludovicus 
Myraeus perperam subscripsit ; cum non ambigna sit 
leciio mss. habueras uf, seu unde, crederes. Sic lib. 
Tii, n. 51 : Habueras in confestione eorunij quibus de- 
swviente vento,.,. erat restiluta tranquillitas, ut et tu 
verum Dei filium confitereris^ etc. 

(b) Parliculam negantem, quam frustra sustulerai 
Lipsius, liic resiiiuirous. 

(c) Scilicct ex viro : sed caro carnem perfectam, 
seu hominem verum cl perfectuni sine elementortim nos- 
trorum pudore provexit : quia nimirum omnes ex viio 
etfemina carnis initia irahimus. Vid. lib. x,n.55, ei 
lib. XII, n. 49. Ilunc nutem locum cum altero iract. 
psul. Lxvii, conciliavimus in notis ad eumdem trac- 
tatuin. 

(d) Illud de suis ita Hilariano more positum est, ut 
ad proximum verbum non imminuta^ et ad subse- 



aliis auiem lihris, fixuram, Mox in ms. Cani. perloca 
clavorum, pro in locum. 

(f) Edili, inclusi. At mss. hic, in clauso^ et ad cal- 
ccm libri in Constaniium, in quem hapc translata 
sunt, nnus Colb. inclausi, Jam in cap. 4, in Matth. 
n. i3, ex mss. restitnluni est, Qui fruclus esl clauso 
impensam luminis conttnere ? 

(g) Excusi hic subjiciunt discipulorum suorum: 
quod nequc in sacro textu exslal, neque in mss. 

(/{) Ita mss. Edili vero, et solidam lignorum nalU' 
ram impenetrabilem transcurrit, 

(i) Editi, faUimur, Rectius potiores mss. fallimus : 
Carn. fefeltimus. Haic enim haereticoruni noinine in- 
sinuantur, verilatem qiiam non comprehendunt de- 
treciantinm. Arianomm infirnix rationi sunc nimis 
crcdeniium imitator Calviims, iis hnc parte aiidacior 
fnil, quod in Joan., xx, 19, ncgare non dubilarit 
Chrisium per januas clausas ad discipnlos tmnsisse : 



qnens generavit aeque referendum sit, quasi haherc- ^. concedit tamen januis eum eo sensu clausis iiigres- 

i -^ sum esse ; qnod cum cliusje essenl, aditus illi pate- 



tur, ipsa de suis generavit , quamvis non imminuta de 
suis, Sicautem potcst intelligidesuis non Imminiila, 
quia scil. iniegra et illibata virginiiate generavii. At 
quod ex hac B. Yirginis generatione deducitur, ut 
credibilis fiat Pairis a.*terni goneraiio ahsque ullo 
ipsius dainno, perper.im qnidam rapiiint ad infaman- 
dam Hilarii de Christi conceptione sententiam, jac- 
tanique eum sensissc Christum ex Maria nihil susce- 
pisse. (}uasi vero non in hoc maxime instituia sil 
ipsius comparatio, quod sicut Christn:> ex Marisc 
substantia iilxsa ipsius integritate natus est, iia abs* 
que [\itris damno ex ipsins subslaniia generaripo- 
tuit ; Chrisium cx MariiC substantia generatum si ne- 
garet. nulla prorsus essei ipsius ratio. Hoc porro 
eum iiullaienus neg^re evidentissimis argumentis os- 
tensuni est in praMationegenerali J i. 
(e) Pliires mss. in manus ejus, Tum cum Par. reti* 



facius non fuerit ivanu hominis, qunnadmodum Pe- 
iriis e carcere ohserato, sed angeli minislerio apcrlo, 
egressus esi. Tum papistarum tiomine calnmniatur 
catholicis, ideo, inquil, aliter senlientibus, ut corpus 
gloriosum non modo reddant simile spiritui^ sed im- 
tnensum esse, nulloque loco comineri obtineant : cuin 
idco tanlum aliter sentiant, quia luculenia sunt SctI- 
piurffi verba, et uno Palriim consensu proul sonant 
intellecta. Sane frustra esi Scultctus, cum animum 
inducere conatur, Hilarium a Cnlvino sno iion dissi- 
dere. Qnis cnim non vidcai, lia illnm \erha evange- 
lica intellexisse, ut Cliristum januis clnusis, iisque 
non mann angcli aut aliqiia omnipotenli.T.ilivin.T vir- 
tute rcseiatis, sed cuiii claiisae permanerent, ad dis- 
cipuios iraiisissc credidcrit. Nun aliierea inlelicxit 
Aiiguslinus^ ser. ccxuii, n. S, ubi Calvinum cum 



80 



DE TRIN1T4TE LIBER IIF. 



90 



ininiQ3 mentinmiir. Dicamus facliim non fiiisse, qiiia A ^ium inhiberemiis, ci (c) naiuras fliiminum referre- 



inlelligenliam facii non appreliendiinus : el cessante 
bcnsu nosiro, facii ipsius cesset effectus. Sed meii- 
dacium nosiruin facti fides vincii. Adstiiii Dominus 
daiisa domo in medio discipulorum : el Filius est 
natus cx Patre. NoU negare quod stelerit, qnia per 
iutelligeniire infirmilatem, consistcntisiion consequa- 
ris introitum : noli nescire quod ab ingenilo et per- 
fecto Deo patre unigeniius el perfectus (a) filius Deiis 
nalus sii,quia seusuni ei sermonem human.x nalurae 
virtus geuerationis exredal. 

21. Sipotsent, Deioperaomniaturbarent. — Etomnia 
qiiidem insuper mundiopera adesse nobis in tcslimo- 
niuro possent, ne ainbigere de Dei rebus atquc virtii- 
libiis fas crederemus. Scd in ipsam veritalein iiiride- 



mus , 4:onctitereinus fundamcnia terrie, ei toto in 
bsec opera Dci parricidio desseTiremus. Sed bene, 
qnod nos intra hanc modestise necessitatem natura 
corporum detinet. Certe non fallimus, quid, si lice- 
ret, essemns (I) facturi. Namque ((/) quia possiimus, 
profaiise volunlatis audacia naluram verilalis convel- 
limus, et belliim dictis Dei comparamtis. 

22. Chridus Patremnobis nianifestarit ut patreniynon 
ut crealorem, — Filiusdixil: Pater, manifestavi nomen 
tuum liominibus{Joan. xvii, G). Quid ad bxc calum- 
niamur ? quid xsiiiamus ? Palrem tu negas ? (e) Al- 
quin hoc inaxiiuuin opus Filii fuit, ut Pairem cogno- 
sceremus. Ncgas plane, quando secundum le Filius 
nou ex eo natus esl. (f) El cur rirms dicetur, factus 



litas nostra procurrit, et violenti in cxcidiuin Dci |) pro voliinlate quasi rutera? Admirari Deum possuin 



potesLatis irruinpiinus. Si licerct, corpora el inaniis 
ad coelum clevaremus, solcm astraque cxtera an- 
nuis (b) cursus sui limilibus prolurbaremus, pcrmisce- 
remusdecessusOceani ei accessus, fluenia etiam fon- 

{i)Acturi: mox profane pro profanoe, 

suis Teliit in antecessum refutalnms , naiivitalis 

exem;ilo faclum idem connrinat. Virgo , inquii, 

peperit, ei virgo permansit : jam tunc Dominus per 

ostia clausa natus est. At quomodo verum Chrisii 

corpus inii>enetrabiiein pnrietum ac lignoruui nnlii- 

rani transcurrit ? Uespondel tibi Hilariii^, facti vcri- 

Ins ex verbis evangflicis constat, qnnmvii^modus ra- 

tionem humnnam oinnino fiigiat : srd non minus 

coiistat plus Deum posse, quain valcat bumana raiio 

capere. Neque aya e>t responsio Augnsiini, serin. 

ccxLTii, n. 2, et epist. cxxxvii, n. S.mCyrilli Alcx. 

Hb. XII, in Joan. Ila posseni absolvi innlise diflioulta- 

les , qiias circa sacrosaiictum Euciiarisiinc ^acra- p 

ineiituin ('nlvini Sfctarii excogiiant. Quoinodo uiinm 

rt id*^m Chi i-ti corpns in coeio cl in lerra, ci alia 

faiijusmodi? Noli soliicilus csso de modo ; cum tan- 

Umi le certum voluerii Christus de facio. Erunt 

forte, qui eiiani modos exDlicabuiit :ut modo noii 

desiiiii philosophi, qni huiic Doinini ad dis(!iptilos ja- 

nu s clao^is et nullo pacto apertis ingressuni cxpli- 

care si^ |)utani. Cum enim, inoiiinnl, conservaiio sit 

CfMiliniiain rrealio' lam facile fuit Deo corporis Cliri 

6li iTealioiieni iuimoiis corporibus iiiierinediis con- 

linuarc in (li^taiiii loco, qiiani iii proximo ; licet se- 

rnndiiiii coniinunes naiur.x' leges. non coiitinuct ul- 

ltu> corpoiis crealionein. nisi aut in eodcm aut in 

IMxiino loro, et eo quidem corpore, quod in illo 

CHntincbalnr, prius e suo silti deptiNo. t)eo qnippc 

rafilliiiiiiin fiiit, ut corpu^, quod niio teinporis arii- 

fiilo Yolebat esse extra ciibicnlnin , qna voliiniatc 

cxtra rubiculnm creabatur, subseqiicnii vohierilcsse 

intra ciihiculum, quo aclu necesse est, ilhesis etiam 

eiiiiiiiioii^ p;iiielihus ac forihiis,sit iiitra ciihi( ulnin. D 

Ea quidiMn raiione vidit liilariiis Chrt^ti facium ex- 

plirari posse. Sed hic iludere solent phaniasinala, 

qiiihus corporis inira parietes ilhesos ingrcssum ex- 

cogi are non sinilur, nisi corpiis illiid priiis extra 

pr«»r.sii> nboleri, ac deinde iiilra de iiovo creari po- 

nnttir. llnde nostcr Hilarins hic. Corftus Domini a 

i€$e non deficit, ut sese resumat ex nihilo. Attanieii 

corpns iinncexlra, ac pioxime posl per crcantem, 

aut poiiiis conservan',em, Dei volunlatcm inlra eiihi- 

1'uliini » sese non delicit, ciiiii nullo tcinporis mo- 

nieiilo exsisicre desinat : aut eatenus deiicere dici 

que.ii, qualeniis ex naiura siia indigt^t iil (luolibet 

tcniporis momcnto creetur : siciit per nioium dici 

p).<i.sii deficere in loco iii (|iio non aiiipiiiiscreainr, 

cl cn arl in eo in qno conservRtur. Sive hoc, sive 



condiiorein Q4 nmndi Chrislum crcantein: et digna 
Deovirlns est, ul edeciorcm arcliangelorum et ange- 
lorum, visibilinin etinvisibilium, ccert alque terrae, et 
universu) Iiujus creationis effecerit. Sed non bic la- 



nlio niodo factus fuerit Iiic Clnisii januis clausis 
ingressus : qiiod inririn:e rationi sux plus rrqiiocrc- 
(lentil)iis anten videliainr. jam non videlur repngnare. 
lia etiam erit f(trlas$c, qni raliunculas, aiit polins 
tenehras, quihns iideiii Calvini discipiili corporis et 
sangiiinis Chrisli iii Eiicliaristia' sncraniento verita- 
tem obscurare sc putant, depellei. Tutius inleriin 
erit cum tola Ecclcsia facti veritatem tenere, quaiU' 
vis rntioqua id liat ignorctur. 

(a) Ila Bad., Er. ei inss. nec eial cur Lipsius repo- 
nerct, films Deus noius sit. 

(6)Editi, annui cursus sui linntibus. Votii<; rodex 
Coib. annos cursus snis limitibus. Alins Cidb. ciini 
Sorbon., ei annuos eorum cursus suis timiiibus. Lectio, 
qnam exhibenius, est pleroruoiqne inss. Confer. 
tract. psal. cxxxiv, n. II, ubi llilarins repru^seniat 
indemutabitem coeli ftrmitatcm^ sotem anuuis cursibus 
indefessisque moderatum^ vicesque anni definitis limili' 
bus tcmperantcm, eic. 

(c) Duo.mss. C(db. cum Germ., nnturas hominum. 
Tiiin editi cum duobus tnss. recentionbus, refrennrc- 
mus, el in iino mendose reffnuarcmus. Priiferimus 
cum c.Tteris, referremus .qnod verbnm niagis Hila- 
riaiiuin est, iil observaliiin est iii Adnot. in ps. cxix, 
not. 3. 

(d) Editi, quia non possumus^ nddiin p irlicula ne- 
gaiile rontra fidem inss. el ineniein Itilarii, ex iis 
qii:e conira veritateni facinnt h:eretici, quia id pro in- 
^enii sui lihenatc possnni,(|nid facerenl conlra roriini 
naturas, si pariter possc daiuin eis esscl, cidligcniis. 

(e) lla scnbiniiis hanc voccm ad iinitationem ve- 
leniin librornin : qiiod et apud Terlullianum pr^e.^^ti- 
tum csi. 

(f) lii vnlgatis, et cum filius dicitur. Siibiiide apud 
Li|tS. qnia sic ccetera ; ei apiid Par.. quia sit ccetera : 
lectio depravaia, ({inm excipiebat viiiosa inierpunc- 
tio, adeo ut :>igiiinenti vis jani niiila prorsus appn* 
reiei. Kestanratnr ope niss. Hoc enini sibi vnlt, ut 
(pii Filiiiin (-xieroiniii iiistar pro volnnlaie factum 
asscrit. negei le ipsa filium; qni negal Filium,ncget 
ei Palrein ; qiii vcro iicg:it P:itrein, negei id qnod 
Chrisius hic docere maxiinc stnduil. Non enim ad- 
nHHluin ei cnra; fuii, iiteiim iiobis Denm et Christi 
omniuin condiioris ( reaiorem incnlcaret, ciim tamen 
hiiic mulluin apiid nos eniii coinniindare et adniira- 
tionem ei noslraiii cxcitarc valnisscl : scd ut inani- 
festaiel enin veriim esse pairein, (jui verum haberet 
filium. Hoc Gliristi opus, hic labor erat. 



91 SANCn HILARII ICPISGOPI 02 

bor Domini esl, ut omnia in ereandis rebus Deum A sunt qni genuit ei qui genilds est. Cur nnturam ex- 



posse lu senlias ; sed ui scias Deum patrem ejus 
esse filii qui loquitur. Virtutes in ccelo plures sunt, 
et eflicientes, et (a) aelerna^ : sed unus unigeniius est 
filius, non a cseteris sola difforens potestaie, quia per 
eum -cuncta sunt. Sed quia verus unus est fllius, 
non (6) fiat degener , ut n:)tus ex niliilo sit. Au* 
dis Filium : crede quia fllius est. Audis Patrero : 
memenlo quia pater esi. Quid istis nominibus 
siispicionem, malitiam, audaciam interseris ? Secun- 
dum natur« iniellignntiaro nomina diviuis rebus 
aptata stini (c). Quid afTers vim verborum veritaii? 
Audis patrem ei fllium : i>c ambigas esse quod nun- 
cufinntur. Summa distiensationis est Filio, ut noveris 
Piitrem : qutd irrilum facis opus prophelarum, Verbi 



cludis ? cur veritatem intcrimis ? Audis : Pater in nie, 
etegoin Palre (Ibid., 58) : el lioc de Paire el Filio 
Fiiil opera testantur. Non corpus {al. ut corpus) pcr 
intelligcntiam nostram corpori iminittimus, ncque ut 
aquam vino infundimus : sed ramdem in utroque et 
virtutis similitudinein et deiiatis plenitiidinem confl- 
lemur. Ouiuia enim Filius accepit a Patre, et cst Dei 
formn, et imago substantix ejus. (3) (g) Eum enim 
ab eo qiii est : imago Bubstantia: tanlum :id subsistcndi 
fldem, non eiiam ad aliquam naturnc dissiinilitiidi- 
nem intelligendam discernit. Patrem autem in Filro, 
et Filium in Patre esse, pleniludo in uiroque divini- 
latis perfecia cst. Non enini diniinuiio Pairis esi Filius, 
ncc Filius imperfectus a Paire est. Iiungo soli (hoc est 



incariiationem, virginis partum, virtutem operatio- B solitaria)nonesl, etsimilitudonon sibiest. Deonuiem 



num, crucem Chrisii ? Tibi Iia;c omnia impensa, tibi 
praeslita sunt : ut per bonc manifestus libi et Paler 
cssetet Filius. Supponis nunc (rf) volunlatem, crea- 
tionem, adoptionem : inspice et militiam ct stipcn- 
dium Cbribti. Nempe proclamat : Pater, manifesiavi 
nomen tuum hominibus ; iioii audis, crentorem coelc- 
sllum creasti ; non audis, efroctorem terrestrium cfTe- 
cisti ; sed audis : Pater^ mauifeitavi nomen tuum ho- 
minibus, Utere (1) Salvatoris tui niunere : scito pa- 
trem esse qui genuit, fllium esse qui natus est ; na- 
lum ex eo paire, (e) qui est, ("1) veriiate naturoi. Me- 
mento noii tibi palrem maiiifestatum esse quod 
Deus est, sed Deuni mnnifestatum esse quod paier 
est. 



siinile aliquid esse, uisi qiiod ex se erii, non poiot. 
Non euiui alinnde esl, quod in omnibus simile esl : 
neque divcrsitntem duobus admisccri altcrius ad aU 
terinn siiniiiludo permittit. Ne similia permutcs, iie • 
quc sibi ex verilatc indiscrela disjungas : quin qiii 
dixil: Faciamus hominem ad imaginem el similitudi' 
nem nostram {Gen. i, 2G) , iuvicem esse sai siniiles, 
in eo quod siim7t(tt£ftnem nostram dicali osieiulit. No 
coiitigeris, ue contreciaveris, ne corruperis. Tcnc 
natursn nomina, teiie Filii professionem. Nolo adule- 
ris, ui Filiuui de luo laudes : bcne habel, ut iis quas 
sunt scripia coiiientus sis. 

24. Prudenlia humana in Dei rebus dcficit, Desipit 
dum se putat perfecium sapere, — Nbn est aulcut in 



^^5. Filiusa Patre subsistentia non nalura discernitur, Q tanlum confldeiiduin prudentia huniana, ul perftM^ 



Ut imagOt omnia liabet quce Pater, — Audis : Ego et 
Paterunum sumus (Joan. x,50).Quiddiscindis etdis- 

traliis Filium a Palre ? £5 ^'^^"^ ^^'"^ * sciiicet(/') is 
qui esl, niliil iiabens quod non sit ctiam in eo a qiio 
est. Cum audis Filium diccntcm : Ego et Pater unum 
sumus; personis rein accominoda, gigiienii ct genito 
professionis sux permiite sententiam. Sint unum, ut 

(1) Salutaris. 
(%) Ex verilate, 

A^VirtutumcoelestinninomineangelosabHilarioin- 



lllRi 



leliigi solere saepius observavimus.Has virtutcs xternas 
" nuiicupat, iion quod eas nb .vterno, scd «luod nou inte- 
rituras credat. Qua raiione in psal. cxxix, num. G, 
homo secundum aniiiinm a*ternus pra^dicatiir. Hic 
Arianorumsentenliam notat, volentium Chrislum hoc 



tum se quis putet sapcre quod snpiat : ct in eo arbi- 
tretur absolutae raiionissuniniamcontineri, quod ipsa 
inei.le |)criiaclans, xquabili undiquc apud se cxisli - 
met veritaiis opinione constare. Non euim coiicl* 
piuiit iinperrecta perfcctnm , neque quod c\ [h) alio 
subsi^lit, absoluie vei auctoris sui polcst iiitolligcii- 
tiam obtinere, vel propriam : se quidem in eo tan- 

(3) Eum enim qui e$l ab eo qui est imago. 

is a quo est^ Filium signiflcat. Quamquamlib.ii, n. 3:2, 
Filius respectu Spiritus sancti dicilur is qui est, o.i 
cjiis respectu Spiritus sanctus, is cujus cs/, quasi is 
qui ejus est. 

(f) In uno codicc Rcinig. nec non Theod., is qui 
estf etde quo est^ nihil habens, etc, glossoma. Quippc 



tantum ab illis virtutibiis differre, quod hst aliqua t| cur unum sint Paier el Filius, hic ratio reddiliir; 



dumlaxat efflciant,cuin perillum cuncta sint. Ex i|UO 
paiet, inale iii prius vulgatis obiiuiiisse pereum creata 
fttn/, ubi ex mss. restituimus per eum cuncta sunt. 

|6)Lips.eiPar.non quiadegener^: absqueauctoritate. 

lc) Ila mss. At editi, apta sunt. 

(d) In ms.Carnnt. t'o/ti)ila/e: cui lectioni favct quod 
initio hujus numeri fllius ex senlcnlia h;creticorum 
faclus pro voluntate dicatur. 

(e) In vulgntis, qui esl ex veritate naturce, Abest ex 
n inss. Horum verboruui n.itivus ordo ac sensus est : 
natumveritatenatura?^ scu vera nniivitaiecum iiatura 
ojus ex qiio nnscitiir, ab eo patre qui est^ hoc cst, cii- 
jus propriuin esi a &e e^^se, ct non ab nlio, vel qui cst 
principiiim universornm. Sic lib. ii, n. II, habes : 
Est Fitiusab eo Palreaui est; hic vero, ut mox vide-> 
bimus: Unum sunt^scihcet is qui est, nihii habensquod 
non sit eliam in ea a quo est ; ubi i$ qui est, PatreiD| 



qiiia nimirum is qut est principium generalionis, 
nihil habeat quod non sit in eo a quo est, lioc esi, 
qui ab eo est, seu qiii ab eo origineni ducit. 

(g) In vulgatis et aliquot in>s. : Eum enim qui est 
ab eo qui est imago substanlice : aliud glossema, qiiod 
castigatur oiiemss. Cariiut., C<ilb., Vindorin., Vaiic. 
et Vict. Qnippe eum enim referiur ad Filium : tiiiii 
ab eo qni est dicilur de Patre. Siibinde imago subslan" 
tice (iibi in uno nis. VMU. iwago consubstanlice) 10:1- 
terialiter accipiiur. Ilinc pr.cstat inox inleltigendam 
discernit juxia |)lerosqiie ac potiores mss. quaiii ituod 
apud Lips. et Par., inleUigentia discernit. 

(h) lloc est, ex alia subsianlia : cui lociitioni op- 
ponilur ex se in his numeri superioris : Deo autem 
siniile aliquid esse^ nisi quod ex se erit^ non pofcst, 
Tum duo mss. Colb. cum Carnut. subsiitit : el paulQ 
post $i qmdm, noo $e quidm. 



13 



DK TRIMTATR LIBEH III. 91 

luin quodest seiilicns, cxlennn iilterius 06 s^nsum A^^P^reiit; et cum itihil nibi intra innnnitntis si::q 

saperent naturam, eam, qnx sola Dci pcrrcctn sa- 
pientia est, putarenl esse sluliitiam; per qu d in 
((/)ea ipsa infirmis sapicntiie sua* opinione dcsipe- 
rent. Ergo quidqnid pereuntibus siuliilia esi, lio« 
iis qui salvantur Dei virius esl : quia nihil naturalis 
seiisns {e) &ui infirinilate moderantur, sed divina) 
potestatis efficientiam secundum infiuitatem coeleslis 
â–¼irtulis expendunt. El idcitco sapientiam sapien- 
tium, et intelligcntiam intclligeniiiun Dens improb:)!, 
quia pcr opinionem slultilix liuinan:e credcntibus 
salus tribuiiur : dum el iiifideles, qux exlra sensuin 
suiim suni, slulta esse decernunt, et fideles polestaii 
ac virliiti Dei omiiia {[) largicndoi sibi saliitis suuc 
sacrnmcnia permiltunt. Non cigo siint stiilta quoe 

fn sermone iapiaiiim^ ne inanis (iat crux Christi : ver- B ^^i sunl; sod liumnKX' nalurae insipiens |»nideiilia 



suuin quam sibi constituta sii iialura non tendens. 
Blotnm enim suum non sihi debet, sed auclori : ct 
itlcircoid,quod (a) in aliud ex auctore subsistit, im- 
pcrrectum sibi est, dum constat aliundc ; el necessc 
est, ut in quose pcrlectum puiet sapere , desipiai : 
quia natur» suae non modernns necessilatem, et om- 
nia infirroitaium suarum exisiimans terminis conii- 
neri, faiso jam sapientise nomine gloriatur : quia 8a« 
pcre, sibi ultra sensus sui non licent poteslaiem , et 
quam infirmum subsistendi esi vinute , tam sensus 
sit. Atque ob id iinperrecix naturx substitutio, per- 
fecti sensus sapientiam obtincre se glorians , stuliae 
sapientiae irridetur opprobrio, Apostolo diceiite : Non 
enim misil me Chrinus baplizare^ $ed evangelizarey non 



bum enim crucit ituUitia e$t his qui pereunl^ iis autem 
qm salvantur^ virlus Dei est, Scriptum est cnim : Pcr- 
dam sapientiam sapientium, et intellcctum inteUigen- 
Hum reprobabo. Vbi sapiens? ubi scriba ? ubi conquisitor 
hujus smculit Nonne stultam fecit Deus snpientiam 
hujus mundil Quoniam quideni in sapientia Dei non 
cognovit {b) mundus per sapientiam Deum, decrevit 
Deus per slultitiam prcedicationis salvare credenles : 
quoniam Judan signa petunt^ et Grceci sapitntiam qucS' 
runt : nos autem proedicamus Christum Jesum cruci- 
fixum^ Judceis quidem scandalum, gentibus autem 
stultitiam, ipsis autem vocatis Judceis et Grcecis Chri- 
stum Dei virtutem et bei sapientiam : quia quod in* 
firmum est Dei, [ortius est homimbus; et quod stuUum 



est, qux a Deo suo aiit signa aut sapiciiliam ad H 
dcin posiulct. Et Judxorum quidem esl posliilare 
sigiia ; quia in Dci iiomine per legis lamiliaritaiem 
non admodum rudes, crucis scandalocommoveiilur. 
GroBcorum aiitcm esl sapieniiam posccre, qiiia gen- 
lili ineptin hiimanaque prudeniia raiionem sublati 
in crucem Dct qiixraiit. Qux quia secundum sensiim 
natiirac innrniis occulia in sacrameiito sit; fit stul- 
litia {g) infidclis : cum qiiod naliiraliler mens imper- 
fecta iion concipii, id cxira priidcnlije causam esse 
decernnl. Sed ob lianc imprudenlem mundi sapicn- 
liaiii, quae Q8 P^** ^^^ sapientinm Deum nnle nesri- 
vil, id est, per hanc magnificentiam mundi ac tam 
sapieiiler instituti opificii ornatum, creatoris sui non 



est Dei, sapientiusest hominibus{\ Cor. i, 17 et seqq,). ^ est veneraia sapieiiliam; placuil Dco pra^dicatione 



Omnisiiaque inndelilas^i) stuUilia est : quia im- 
perlecii sensus sui usa sapienlia, dum oninia infir- 
mitttis suae opinione moderalur, puiat effici non 
|iosse qiiod non sapit. Gausa enim infidelitatis (c) de 
sententia est infirmitatis, dum gestum csse quis non 
putat, auod geri non posse definiat. 

25. Stultitia sapiens fidelium. — Et idcirco Apo- 
siolus sciens nalurae bumanae imperfeciam cogiiatio- 
nem hoc solum puiare in veri raiione esse quod 
saperet, ait non in sermone se sapientiae praedicare, 
ne praedicationls suae iiianis essel nssertio. Ac ne 
siultitiae esse prKdicntor existimaretur , adjccii, 
Terbum urucis siultiiiam 67 esse pereuntibus : quia 



slullitiae salvos racere credentcs, id est, crucis fide 
j;iernitatein morlilihiis provcnire : ut confusa hii- 
maiia; (/<) sententiic opinione, ibi salus reperiretor, 
ubi crediiur essc slultitia. Ghristuseniin qui stultilia 
gcnlihus el Judxis scandaliim esi, Dei virlus Deiqne 
sapienlia est : quia qiix scnsu huinano infirma in 
Dci rebus ct slulla existimantur, hacc prudenii;n 
virtutique terrenae, et sapienlix' et poleslaiis vcri- 
tale praecellanl. 

S6. De Dei rebus non suo sentu^ sed fide decernen' 
dum. •— Nihil igitiir in divinis efleciibus huninnae 
nientis opiiiione traciandnm est, neque de creaiore 
suo opificii ipsius materia decernat. Assumenda au- 



cam solam infideles prudeniiam crederent esse, quam D tem nobis eat siultiiia, ut sapientiam sumamus, non 



{\) Stulta est. 

{a) Abest m aliud a vetustioribus mss. Golb. et 
Reinig. quod in Gorb. addituin est a secunda mnnu. 
Lips. ei Par. parliciila in expuiicla, tantum retiniiere 
aiiud, Ex hoc loco inlclligendum esi illud iracl. jis. 
cxxxiv, n. 40 : Qui non se sibi debet , non omnia 
potest, dum a potiore subsistit. 

{b) Garnutensis codex, hic mundus, addiio prono- 
mine hic, quod et superius num. 6, addebai vetiis 
Colb. Mox in diclo Garnul. aliisque salvos facere, 
pro salvare : et paulo posl, sicut et in velusto Golb. 
quodinfirmiusest.,., quod stuUius est. Jam admonui- 
mns eosdein Scripliirae locos ab Hilario repelitos 
BOn eadem raiione referri. 

(c) In ms. Garniit., de sententia est impossibiiitatis : 
ininus bene. Quid sibi velil de sententia infirrmtatis^ 



declarant proxime dicta, dum omnia infirmitatis suoe 
opinione moderatur ac metitur. 

(d) Prajposiiionem in oniiltunt ediii. Tum Er., 
Lips. et Par. subjiciunl, ea ipsa infirmi : reiuclaiiti- 
bus Bad. ei niss. 

(e) Addiiiiiis sui ex mss. Haud procul ab Hilarii 
meiile. Gregorius I. ix, Moral. c. 8 : Qui ergo in 
factis Dei rationem non videt, infirmitatem suam con- 
iiderans^ cur non videat rationem videt. 

(/') Yai. bas. ins. necnon alii Ires, largienda, Er. 
cl Lips. largiendo, Retinenduin oiiinii.o cum aliis 
iibris largienaw, 

(g) Ex( usi, infidelibus : emendantur cx mss. op-f 
liina: notne Yat. l)as.,Golb., etc. 

{h) Ediii, sapientiae opinione refrngnptiaus ms&^ 



95 



SANCTI HILARn EPISCOPI 



90 



iroprudenliDe sensu, sed nnturic nosirx coiiscientia : A 
ut quod cogitaiionis terrensc ratio non concipit, id 
iiobis rursum ratio divinae virtutis insinuet. Cuin 
enim recognita stullitia; nosirac intelligeulia, impe- 
ritiam naluralis in nobis imprudentisc senserimus, 
tnm per divinx sapientiae prudentiam ad Dei sapien- 
tiam iinbuemnr : cum sine modo virtiites Dei ac 
po(esl:)tem metiamur, ciim natnne Dominum non 
intra nnturales legcs cohibeamus, cum hoc solum 
de Deo bene credi intellignmus, ad quod de se cre- 
dcndum ipse sibi nubiscum et tesiis et auctor ex- 
sistal. 

G9 70 LIBER QUARTUS. 

Cathoticorum simplicitatem adversus Arianorum astus 
muuire aggredilur. Eam ob retn quas illorum de B 
Cliristo sit sententia exponit. Tum defendit Filium 
Patri homousion ocsemper fuisse, et a pravis sen- 
sibuit quibus necessarias illas voces supprimere ten- 
lant , Ecclesiam abhorrere declarat. Allatis deinde 
variis Scripturte testimoniis, quibus Filium a natutce 
divince possessione exclusumesseveteralorie insinuant, 
integram exhibet fidei professionem , quam Arius 
Aiexandria pulsui aliique ipsius partibus addicti ad 
Alexandrum aniistitem miseruut,Hujus deincepi pri- 
mam partem, his maxime nixam verbis, Audi Isrnel, 
Dominus Deus tuus uniis est , quasi nimirum iis 
Moyses Detm non modo natura , sed et persona 
unum prcedicarit , multis refutat : ostcnditque tum 
ex creatione mundi, tum ex pluribusvisis factis Agar^ 
Abrahce^ Jacob et Moysi^ tum etiam ex Prophetarum C 
testimoniis , ac nominalim Moysi , Psalmographi , 
OseWy Esaice ac Baruch , sive ul vocat , Jeremiw , 
Deum etsi natura unum, non tamen esse solitarium, 
sed filium habere, qui cum ipto divinitatis et nomeu 
obtineal et naturam. 
De visis in eo expositisqiiaedam observnnda. — Qnia 
vero hujus ac subsequentis libri argumenta pleraque 
niluntur visis patriarcharum ; operce pretium est 
nonnulla de iis prccfari, Constans apud veteres vide- 
tur opinio, Filium ab initio mundi variis se modis 
hominibus spectabilem prcebuisse. Hoc diserle do- 
cent Justinus mnriyr^ Irenceus, Origenes, Theophi- 
lus Antioch,, Clemens Alexandr., TerluUianus, Cy- 
prifinus, Patres Antiocheni concilii contra Paulum 
Sumosat., ut mittamns Faustinum Presbyterumy Am- ^ 
brosiumf Leonem , aliosque plurimos. Sed neabiis 
quidem hoc negatum est, qui Ario favebant. Idipsum 
passim prcedicat Eusebiusin lib. Dem, Ev ^ et Sir- 
miense concilium contra Photinum eos anathemate 
danmit qui aliter senserint. 
Sed cum in hac doctrina fraudem moliti sint Ariani, ut 
Filium, qui visibilis ac visus sil, a Patre invisibili 
natura (lissimilem pra^dicurent ; alte retinendum , 
sanctos Patres ita Deum visum asseruissef ul cum 
Augustino lib. ii contra Maximinum, cap. 26, n. 12, 
senserint , divinilatem non per substantiam suam, 
in qua iiivisibilis et inimutabilis est , sed per 
creainram sibi siilijecinm morialium oculis appa» 



ruisse cum voluil. Ac nc peregrina hucadsciscamns, 
locuples hujus rei testis est Ililarius, lib. xii, n. 45 
et 46. Certc, inquit, qui aiitc angelus, nunceli:>m 
homo est : ne naiuralem hanc esse Dct specicm 
diversilas hujus ipsitis assumptT creationis pnie- 
retur inlelligt. Adest antem Jucob eliam usqiic nd 
hictic complexum in habitu humano... Sed idem 
posiea et Moysi esse igiiis osiendiiur : ut natur.^e 
crcatrc lum potius ad specicm , qu:ini ad subsian- 
tiam naturx, (idem disceres. Acute Augustinus 
epist. alias cxii, nunc cxlvii, num. 20, in illa Moysi 
verba, Si invcni grntiam ante le, osiendc milti le- 
metipsum. Quid ergo , inquit ? Ille iioii ernt ipse ? 
Si non esset ipse, non oi diceret, ostcnde mihi tc- 
metipsum , scd, ostende Dnim : et lamen si ejiis 
nnturam subslaniiainqucronspicerel, multo minus 
diceret, ostende mihi temetipsiim. Ipse ergo crnt 
in ea specie,qun apparcre voluerni : non aiitein ipse 
apparebat in natura propria , quam Moyses videre 
cupiebai. 
Si ex proximis Scripturce verbis ipsum Deum a Moyse 
visum Augustinus recte asseruit ; pari ratione con- 
cedendum est ipstun Dcum cidem Moysi in rubo 
dixisse : Ego sum Deus Abraham , etc.y verumque 
Deum Agar allocutam esse, cui clamavit : Tu Dcus , 
qui adspexisii ine. Ncquc hocetiam negantiiPatres, 
qui in visis ilUs veros Angelos adstitisse arbitrantur. 
Non enim existimant angelos illos Dei ac Domini 
nomen sibi attribuisse, quia ut legaii Dei ac Domini 
nomine toifuebantur ; quis enim legalus regis, impe- 
ratoris, aut principis sibi arrogei nomcn . cujus per* 
sonam repropsentat"* sed ideopotius^quod Deus ipse in 
illis loquebatur.J\Hoc diserte docet Athanasius Or, 
IV cont. Arian., pag. 467 : Is quidcm, qui sentieha* 
tur oculis, angehiserat, sed Deusin angeto loque- 
batur. Nnm quem:idmodum in coluinna nuhis verba 
ad Moysen in labernaculo faciehat , itn quoquc in 
angelis npparebnt loquens Deus. Ita et Hierouy- 
musy cnp. III , ad Cal. : Qnod auletn, ait, Lex or- 
dinala pcr Angelos, hoc vulc intelligi, quod in 
onmi veteri Tesiamenlo» ubi angeluspriinum visus 
referiur, ei postea quasi Dcus loqnens inducilur , 
angclus quidem vere ex minisiris plurihus qiii- 
cumque sit visus , scd in illo medintor loquatur , 
qni diont : cEgo sum Deiis Abrahnin.» His accedit 
Augustinus , /. ii conlra Maximin., cnp. 26, n. i\, 
Qu£ro , inquit , qiiis nppariierii Moysi in igiie 
quando rubus inflammahatur, el nou urehaiur. 
Quamqiiam et illic angelum appnruisse Scri|)- 
tura ipsa declaral.... In angelo autein Deum fnissc 
quis dubilet ? Juxta hos Cregorius papa, prxf. in 
Job, c. 2 : Angelus, qui Moysi appnriiisse dicitur , 
modo aiigeliis, modo Deus mcmorntur. Angclns 
videlicct propler hoc (luoii cxtcrius loquendo ser- 
viebat ; Dominus aulein diciliir, quia inlerius pnr- 
sidens, l0(|uendi efficnci:ini minisirahnt. Cuiii ergo 
ioquens exleriiis ab inieriori regitur, d per obsc- 
quium angeius, .et per insfnraiionem Doniious no- 
minainri 



97 



DC TRINITATC LIBCR IV. 



d8 



Concedit praiterea Augustinus, lib, ii contra Maximi' A bis commemoraU stinl, ul cum ali(|uid ex Iiumanis 



itttni, c. 26, ft. 9, angelis illis licuisse Dei ac Domini 
se nomine commendare propler prophcliam fulura 
nuntianlem , quia nimirum ChristuSy qui Deus ac 
Dominus esl^ in illis figuratus sit, Sic et lrena:us , 
lib. V, c. 1 : Prxdiximus quoniam Abraliam cl re- 
liqui prophelx prophelice videbanl eum, id quod 
fulurum erat per visionem propheianles. Sed quO' 
vis modo intelligantur ilta visa^ stat prope eadetn vis 
argumentorum, qua: ex illis Uilarius conficit. 

i.Tna m hoereucos pramittenda veritatis assertioni, 
— Quamquani anterioribus libellis, quos jam pridem 
coDScripsimus, absoluie cognilum exisiimemus, (i- 
dcm nos et confessi<meni Patris ct Filii et Spiriuis 



compnraiionibus (1) proferimus, non secundum na- 
turas corporaies de Deo seniire credamur , ncc 
passionibus nostris spiritalia compnrare, sed potius 
rerum visibilium spcciem ad inlelligentiam invisibi* 
lium protiilisse. 

5. Ha^reticorum opiniones de Dei plio. — Aiunt 
namque hxrctici, non ex Deo esse Christum, id esf, 
Filium non ex Patre natum, ncque Deum 4»x natura, 
scd ex constiiuiionecsse; adoptionem scilicct ejus in 
(b) nomine, quia sicut plures Dco lilii, ila et liic filius 
sil ; dehinc tibernlitalcm in digniiate, quia sicut dii 
plures sunt, ita et hic Deus sit : indulgentiorc ta- 
men in eo et adopiionis et nuncdpalionisaffectu , ut 
et pr.nB cxteris sit adoptatus, ct adoptivis aliis major 
sniicti ex cvangelicis atque aposlolicis insiiluiis ob- B ipse sii filiis, et excellentius cunciis naiuris crcatus, 



tinere, neque quidciuam iiobis cum hxreticis posse 
esse coinmune, quippe illis divinitaiem Domini nos- 
tri Jesu Cbristi sine modo et raiione et metu abne- 
ganlibus : lamen eliam his libellis quaedam necessa- 
rio fuerunt comprehendenda , ut omnibus fuliaciis 
eoruin etimpicialibus ediiis, absoluiior (ieret cognitio 
veritaiis. Et prinium cognoscendum est, quae doclrinae 
eorum temeritas sit, quodveirrcligiosiias periculum : 
dchinc quid adversum fidcni apostolicam , cui nos 
congruimus, habeaiit senieniia!, quidve dicere so- 
leant c conirario, quave vcrborum ambiguitaie sim- 
plicitali audientium illudani : poslremo qu^ interpre- 
lationum suarum arte veritatem divinorum dictorum 
virtuiemquc corrumpanl. 



cre tturis ipse cxtcris prxstet. Aiiint eliam quidam 
eorum Dei omnipoientiam confitenies, in simililudi- 
nem eum Dei creatum, et cx nihilo 73 "^ cactera 
in U!terni illius Creaioris sui im:)gineni constitissc : 
verbo vidclicet de noii exslantibus jussum esse 
subsisiere, Deo polente siniilitudi.nem sui ex nihilo 
coaptare. 

4. Homousion ob sensus pravos respuere se con/in' 
gunt. Qui itli sensus. — Quin ctiam id :idjiciunt, cum 
unius substanti^ Patrem et Filium esse audiunt ab 
anterioribus (c) episcopisprandicatum, utid subiiliter 
pcr spccicm ha^reticac opinionis infirinent : dicentes 
cos verbi hujus significniionein , id est, unius sub- 
staniiac.quod grxceouooOo-tovdicitur, hoc sensu usur- 



2. Verbis humanis res divinas non benc explicari, — C pare atque eioqui , tamqunm ipse sit paier qui et {x- 



Non ignoramus autcm, ad res divinas cxplicandas, 
iieque hominuin cloculionem, iieque naturx humaiiae 
comparaltoncm posse sufficere. Quod cnim incnarra- 
bilc esl, signifi&)ntia; alicujus firiem ct moduin non 
h.iliei : ct quod spiritalc esl, id a specie corporaliiim 
exeuiplotiue diversum est. Taincn 72 c*^(^ ^^ naiuris 
coelesribiis senno esi, illa ipsa, qu;c sensu menlium 
contincntur, usu (/i) communls ei natune cl sermonis 
suut eloquenda, non utique digniiati Dei congrua , 
sed ingcnii nostri imbecilliiati nccessaria ; rebus 
scilicet verblsque nostris ea qux et sentirous ci in- 
lelligimus lociituri. Atque hxc sicut primo libcllo 
{num. i9) testati sumus, nunc quoque idcirco a no- 
(1) Proferemus, 

(a) lia in mss. At in vulgatis, communi, 
\b) Editi, essein nomine, Abest esxca mss. quornm 
aliqui subjiciiint , quia sicul plures Dei filii^ iia et hic 
filius Dei sit, 

(c) In excusis , ab anterioribus esse episcopis , rc- 
dundat esse, nec liabent inss. Yocabulum homousion 
ab anterioribus episcopis praMJicatum test:iiur epi- 
stolaad Paulum Samosat., lom. i , concii. Dionysio 
Alexnndrino adscriptn, ipse fatetnr Cusebius Cxsnr. 
apud Socrat. 1. 1, c. 5 : ^'omndlos , inqnit, veieres 
epiuopos et scriptores , viros sane disertos atqne itlus â–  
tres , in divinitule expticanda hoc verbo consubstan- 
TiALi usos fuisse cognovimus, Inter eo> , qui usi sint, 
duos Dionysios recenset Athanasius lib. de Synod. , 
pag. 918 , Teriuilianus quoque adversus Praxeam 
num. ^, Patrem et Filium unius substantik proe- 
dicat. 
{d) Ms$. de imiousion, lu boc uomine scribeudo 



D 



lius , ex infinitale videlirctsua protensns in Virgi- 
nem, cx qua corpus a&sumens, sibi iu eo corpore , 
quod nssiinipsit , filii nomcn addideril. Ct hxc qui- 
deui (d) dc homousio corum falsiias prima est. Se- 
qnens illn cst , qnod affirinent id enuniiaiionem ho- 
niousii signifieare, quod rei anterioris atque alterius 
communio sil duobus , ct tnmquam prior substantia 
vcl usia materix alicujiis exsiitcrit , quae parlicipata 
duobus, et in utroque consumpta, utrumqueiilumet 
natursc anterioris , et rei esse testeiur unins. Atque 
idcirco improbnro se homonsii aiiint confessionem, 
quod cnuntiatio ejus neque Filium a Patre distinguat, 
et (e) posteriorem Palrem materia, (f) quae sibi cum 

non sibi consiat, illud quandoi|ue pcr casus inflec* 
lentes, sxpius iion. IIoc vocabulnni priore illo scusu 
n Paolo Sainosatcnsi pracdicatnm, et ab Antiochenis 
Patribus rejectum indicabat epistola Orientaliuin Sir- 
luium dclata, cujus arguinentum refertur lib.dc Sy- 
iiod. n. 81. 

(e) Unus codcx Colb. cum. Vict. et Sorbon. pa- 
(forcm : uou malo sensu, si dcinde subjiceretur , Pa- 
tremateriam, Yeriiis tnmen alii habent posterioretn ^ 
uli conslnt ex lib. de Synodis num. 68. Hunc alterum 
scnsum , cum a Paulo tantum per cavillationem in- 
geslus csset, statiin ab Antiochenis Pairibus explo- 
sum fuissetradit Athanasiiis lib. de Synod. png. 920, 
quod cum Orienialium sententia proxime a nobis 
memorata num siare possit , suo loco ad librum de 
Synodis expendemus. 

(f) Par. cum vetere ms. Colb. quo! sibi de filio. 
Forte, quts $ibi el fiUo. 



DD SANCTl HIUBll EPISCOPI iOO 

filio sil fominunis, oslendat. Tcnio quoqnc lianc im- H Novit unuin innascibilem Deum : novil e( unuin uiii- 



probandi homousii caiisaiii coinmiiiiscunlur , quod 
secunduin vcrbi hiijus sigiiiGcauoneni , ex divisione 
paternac subsinntiie csse Filius (a) existimctur ; tam- 
(jiinm desecius ei eo fucril, itn ut (1) iii duos sit res 
uiindivisa; et ideo substanii^ dicaiitur unius, quia 
portio desecta de (oto, iii naiura ea sit iinde desecta 
cst : nec posse in Deuni cadore divisionis passionem, 
quia et denmtabiiis erit, si immiiiutioni per divisioiiem 
(int ohnoxius : el impeifcctus efncietur, perfectionis 
suae iii portionem alteram (2) deccdcnte substantia. 
5. FUium semper esse cur negent. — Nec non iii eo 
sc clegaiiier docirinae proplietic» , sed el cvangelicse 
ntqiie apnstolica} 74 P^^^^ (^) existiniaiit contraire, 
ui Filii iiativitatcin iiilra tempora prxdicent. Cum 



gcniluin Dei niium. Connietur f-airem ceternum et 
ab origine liberum : conntetar ct Filii origincui ab 
xlerno : non ipsum ab inilio, sed ab inifliliabili : noii 
pcr se ipsum , sed ab co , qui n nemiiie sempcr esl , 
iinlum nb a^tcrno , naiivitatcm videlicel cx paierna 
u.*tcriiitale sumenlcm. Carel crgo fides nosira baerc- 
licie pravitatis opinione. Editn 75 iiaii^que esi sen- 
siis noslri professio , licct nondum sit rniio profes- 
sionis exposita. Tamen ne quid , in homousii a Pa- 
iribus nunciipali enuntiatione, et in ea quod semfier 
fuerit confessione , suspicionis relinquerelur: ista 
meinoraia sunt, quibus et subsistere Filiuin in sub- 
staiitia qua genitus ex Paire esi cognosceretur , et 
Pntri dcsubstnnlin qua inanebat per Filii nativitateni 



enim viiiuse a nobis asseranl dici , Filium scmper B f^iliil ^i^se dccerptum, et homousion Patri Filiiiin iion 



fuis^e; necesseest, excludcndo quod sem{.er fuerii, 
ii.aivilalcin cjus coiiliienniur ex lenipore. Si eiiim 
iioit sempcr fuit, erit lempus quo non Tuit. Et si cst 
loinpus quo non fuit, erit aiile euin tempus : quia 
(jui non semper est, essecoepit cx lempore. Qm au« 
lciii caret leinpore, iion potesi eo careie quod sein- 
p.M' est. Respuere se autom id , quod seniper filius 
liierit, ot) eam causam nfiiiiiiant, ne per id quodsemper 
fuil, sinc nalivitate esse credatur : tamquain per id, 
qiiod seniper fuissc dicitur, innascibilis pr.Tdicetur. 
G. Nec homousion uec semper e$se Filium sensibus 
rclatis admittit Ecclesia. — stiiltos alque impios 
iiielus, et irreligiosam de Dco sollicitudiiiem ! ILrc, 
(|ux in homousii signiflcalione et in eo quod semper 



de commemorntis suiicrius viliis causisque a sanciis 
et (d) doctrina Dei calentibus viris esse mcmoratum ; 
ne quis roric exisiimaretadinii per iisiam nativiiatcm 
unigenitiFilii, quod Pairi homousios diceretur. 

7. \ox H0M0U8I0N qua nccetsitate suscepta, — Sed 
ut suscepii hiijiis ulriusque (e) verbi necessitaiem , 
ct conlra debacchantes tum hacrelicos ad maximam 
fidei securitaiem usurpati, (/*) rntionem intellignraiis : 
respondendum esse existimo hiCreticoriim perversi- 
tali, ct oinnes eorum stultas ac mortiferas institu- 
tiones evangelicis atque apostolicis testimouiis coar- 
gucndas. Tidenlurenim sihi de singulis, qux asse- 
ruiit , pracstare rationem : quia singulis assertionihus 
snis quscdam ex divinis voluminibus lesiiinonia sub- 



Filius esse dicitur arguuuiur , Ecclesia abominatur, G ^'^^'^i^^f ^ua: corrupio intelligentix sensu solis 



respuii , damuat. Novit euiin unum Deum ex quo 
oinitia : novit el unum Dominum nostrum Jesuin 
Cliii^tum per queiu oiiuiia, unuin ex quo, et unum 
pcr quem ; nb uno universorum originem, per unum 
concloruiu (b) crcationem. liiuuoex quo, auctoriia- 
tein innascibilitntis iiilelligit ; in uno pcr quem , po* 
lestatem nihil differentem ab auctore veneratur : cum 
cx quo etper quem , ad id quod creaiiir, (c) in his 
i\Kix creata sunl (4) communis auctoriias sii. Novit 
in Spiritu Deuin Spiritum impassibilem ei indeseca- 
hilem ; didicit enim a Domino , spiritui cnrncui ct 
ossa iion esse (Luc, x\iv, 59) : ne forie cndere in 
euiii corporalium passionum delrimenta crednntur. 



(\)ln 

(a) Torliiim liunc sensum , quern Manicha»i foisse D (d) Er., Lips. cl Par. doctrinam Dei caHenlibus : 



duobus, 
Decidente. 



Inntiim ignorantihus hlandianlur, speciem veritatis 
secunduin pravitatem interpretantium praestatura. 

8. Scriptura quibus simplices decipiunt Ariani. — 
Conaiitur enigi, sota Dei Patris divinitate celebrala, 
Filio auferre qiiod Deus est; qiiia scripium sit : Audi^ 
Jsrael , DoAiinus Deus luus {g) unus est (Deut. vi , 4). 
Et id ipsum ad legis doctorem , interrogantem quod 
praeceptum maximum csset in lege, Domino dicenle : 
Audi, Israelf Dominus Deus tuus unus est (Marci xii« 
29). Et rursum Paulo ita pncdicante : Unut enim 
DeuSy et unus Mediator Dei el hominum (I Tmi. ii, ,N). 
(/i) Tum quod solus sapiens sit , ne quid snpietitis 
Filio relinquatiir, secundum Apostoli dictum : L'i 

(o) Iii anteriori, se existimant, 
(4) Communionis, 



]i(|uet ex n. 12, tcstalur Euscbius apud Socrat. 
iih. i , cap. 5 , Constantinum ipsum respuisse , et 
consubstantiale de corporeis affectionibus non posse in- 
tdtigi , neque Filium Dei vel divisione vet desectione , 
ut ita dicam, constare, etc. Huc us<|ue ac deiuccps lli- 
larius Filium coiisubsiantiaiem Patri ita caute prsc- 
dicat, ut oinnem liorum pravorum sensuum suspi- 
cituieni procul ainoveat. 

(b) Yeius codex Colb. cum Par. cunctis creationem, 
Universorum, ut pote ipsius etinm Filii , a Patre est 
origo. 

(c) Val. has. ms. ei in his ; alii reccntiores,ef in his, 
lloc sibi vnlt, Pairi ex quo et Filio per quem omnia, 
quanluin ad virtutem creandi et respectu rerum crea- 
tarum, communem esse auctoritatem. 



noii inale, si quis vetus liber suffi agaretur. 

(e) Scilicet Filium et semper esse, et ejusoem cum 
Patre esse subst;inii£. Quaro autem necessario ad 
ftdei securiiaiem vox homousion invenla sit , vide 
apud Aihanasium Iib de Syuod. p. 921 , et Gregor. 
Nnz.Or. xxi, n. 25. 

(f) Peraniiqiii mss. Vat. bas. et Colb. ratione : 
qu» Tox Hilario familiaris pro jure ac merito. 

(g) Iia moliores mss. constanter, nonnumquam 
ctiain consentientihus excusis , in quibus hic, mox , 
et saepius alibi repetitnr voi Deus. 

(h) Verha sequentia iu excasis suo loco mota , re* 
stiluiinus ad normam inss. 



m Dfe TRINiTATE LIBER IV. m 

autem , qui potentest eonfrtmre "tot itcundxm Evan- Ame^ et (euebil me dextera lua {Ptal, cxxxviii, 7 et 



ffeliHm meum et prwdicadonem Jesu Christif secun- 
dum revelationem 4acramenti temporibus sa*cutaribu$ 
laciti , manifestati autem nunc per Scripturas prophe- 
tieas secundum prfeceptum ffterni Dei , in obedienliam 
fidei in omnes gentes cogniii , soli sapienti Deo per Je- 
$nm Christum , cui ghria in sa*cula swcutorum ( Rom. 

XVI, 35 e(«f99.). Tuni quod soins iimascibilis , et 
quod Bolus verus 76 s^^» <]uia Esaias dixeril (lxv, 
1(>) : Benedicent (a) te Deum verum, Quodque id if»- 
&um contesiaius sit Domiuus in Evangeliis diccns : 
Hax est tmtem vita eetemay ut cognoscant te soium v&- 
mm Deum , cC quem misisti Jesum Christum ( Joan, 

XVII, 3). Tum qiiia solus bonus, ne quid sit boniiatis 
in Filio , quii per eum dichim sil : Nemo est bonus 



seqq ). Hunc qnoque incorporcum, quia dicliim sit : 
Spiritns enim Deus esl , et adorantes eum , in Sitiritu 
et veritale adorare oportet (Joan, iv , 24). Ilunc ini- 
morialitaiem liabenleiu et invisibilem , Panlo di- 
cenlc : Qui solns habet immortatitatem , et Incem ha- 
bitat iuaccessibltem , quem nemo hominum vidit , nec 
tidere potest (I Tim, vi , \6) ; ct sccunduro Evange- 
lium : Deum nemo ridit untquam , nisi unigenitus Fi- 
tittSf qvi est in sinu Patris (Joan, i, 18). Hunc quo- 
quc solum manentem 77 (^) innascibilem , quia 
diciuni sit : Ego sum qui sum (Exod, iii , 14) ; et 
rursum : Sic dices filiit Jsrael : Misit me ad tos is qui 
est (Ibid.); el per Jeremiam : (() Qui es Dominus, Do- 
mine (Jerem, i, 6). 



nisiunus Deus (Marci x, 18). Tum quod solus )>oien8 B ^- '''''<'"* *'» pr(^ctis latens retegitur. — Alque 



6it ; quia Paulus dixerit : Quem temporibus suis OS' 
tendet rwhis beatus et solus potens : Hex regum, et 
Dominus dominantium (ITim. vi, 15). Tuin qiiod 
iiunc noverint inconvertibilein et iudcmotabilein ; 
qui^i per prophclam dixerit : Eyo sum Dominus Deus 
vester^ et non demutor (Malach, iii , G) ; cl Jacobus 
apostolus dixeril (i, 17) : Aptid quem non est dmu- 
tatio. Hunc jiisitim judicein (suppte hic et infra, nove- 
rint) y quia scriplum est : Deus judex justus , fortis el 
patiens (Psat. vii , 12). Hunc cunctis procurantem , 
quia Doniiiius dixeril, cuin ei de avibus sermo esset : 
Et Pater vester coetestis pascit (1) (b) ittas (Matth. vi, 
2G) ; ct rursiiin : A'onne duo passeres asse veneunt , et 
untts ex ittis (2) noa cadit super terram sine votuntate 



hicc quis noii intelligat plena fraiidis esse et plena 
fullacix ? qu» quamquaiu siiil sublililer confusa at- 
que permixta, tamen absoluie arliGdosam malitiae 
ct stultitisc calliditatem et ineptiain teslantur. Inter 
cstera ciiim addideruni, solum se Patrem innascibi- 
leni cognovisse : tamquam hinc quisquain possii am- 
bigere, eum, ex quo ille genitus sit per quem omnia 
sunt, id quod ipse est a nemiiie consecuium. In ipso 
cniin , qtiod pater dicitur , ejus quem genuit atictor 
ostenditur ; id habens nomeu quod neqae profectom 
ex alio inicliigalur, el ex quo is qui genilus esi .sub- 
sliiisse docealur. Igilur id, qiiod L)eo patri propriuui 
cst, propriuin ei ac secrclum relinquamus, connieu- 
tes iii eo xternx virluiis innascibilem poteslaiem. 



Pairis vestri?Sed et capitti capitis vestri nnmeratisunt C Nemiui auiem dubiuin esse existimo, ob eam causain 



(Miitth. X, ^). Hunconinia providcnlem, sicut be:ita 
Siis.inlia dicil : Deus a:lernus, abscondilorum cognitor^ 
sciens omnia unte generationem eorum (Dan, xiii, 42). 
Huiic eiiam (c) inconcepiibilem , sccundum quod 
dictuni est : Coetum mihi thronus est, lerra autem sca' 
bettum (5) pedum meorum. Quam domum oedificabitis 
mihi , aut quis locus requietionis mece f Hcec enim /e- 
cit manus mea^ et sunt omnia hcee mea (Esa. lxvi, 1). 
llunc quoque^*capieniem omnia, Paulo testante : (juo- 
mam in ipso vivimus^ el movemur^ et sumus (Act. xvii, 
28); et Psalmographo dicente : (d) Quo abibo ab spi' 
ritu tuOf et a facie tua quo fugiam 1 Si adscendero in 
cotlum^ tu ittic es ; si descendero (4) ad infernum^ ades ; 
•i sumpsero pennas meas ante tucem , et habitavero in 



m confessione Dei patris qua^ain ejus tamquam pe* 
culiaria et privaia incmorari, ne pr^ter i|)sum eo- 
ruin quis<|uam particeps relinquatur. Cum eniin di- 
ciint, soluiii (g) vcrum, solum justum, solum sapien- 
leiu, sohim iuvisibileui, soluin bonum, solum po- 
teiiiem, soluiu imniortaliiateiu habentem ; in eo quod 
solus lixc ftit, a communione eoniin secunduai hos 
Filius separatiir. (h) Soli enim, ut aiunt, propria non 
pariicipautur ab aitero. Quai si iii Palre solo, non 
etiam in Filio esse existiiiiabunlur; necesse est ut 
Filiiis Deus et falsus, ei insipiens, et secundum con- 
spicabiles malerias corporeus, el malevolus, et inflr- 
miis, et extra imroortalitatem esse credatur , qui ab 
iiis omnibus, cum in his Paier sit solus, excipiiur. 



postremis maris : elenim (5) ittuc manus tuadeducetJ) . iO. Fi/ii /wiior ni/ rfelra/u( Palri. — Dicturl aulem 



n) Ita codex Yer. In anieriore, itta. 
m Non cadet\ In Graeco, oO 7rc<rcrTai. 
(5; Scamiltum. Vitruviana vox. 

(a) In cdit. te sottm Deum. Abesl hic sotum a mss. 
slcut et I. V , n. 25 et 2G. Ubi huuc loctim ab hxre* 
licis corruptum esse denionstratur. 

(b) Edit. ittas. At mss. itla, supple votatitia, nt 
legitur cap. 5 iu Matth. nnm. 9. 

(c) Mss. V;it. bns. , et Carnut. , inconspicabitem, 
Reciitis ulii libri , inconceptibitem, hoc est , qui nullo 
capi loeo potcsi. 

(d) \u coinpluribus mss. qw) ibo. In antiquioribus 
est, quo abibo. 

(e) Vox innascibitem in prius vulgatis perperam 



(4) Ininfemum. 
(5)" 



In anteriore, iUic, 



omissa est : cum vel ex ea niaxime Hilarius in ca^te- 
ris Ariaiiorum senlentiis fraudem latcre inox evincat. 
Reslituiiur opc mss. 

(f) Bnd., Er. ei Lips. ques et postrema ediiio 
Par. secuta est, qm es Domine^ omissa voce Dominus 
prreier fidcm mss. et Septuaginta, iwt ^iairora 

(a) Editi , verum Deum : renitentibus ross. 

(h) Hoc in moiium effati philosopiiici enuntlatur. 
At si cam vetiisto codice Colb. necnon Gerni. pra>- 
feras , Soli enini sunt , miiiii ; referendum erit soti ad 
Patrem, aiunt ad Arianos. 



103 SANGTl HILAIUI EPISCOPl 104 

de absoluiissima majestate et de plenissima divini- A t^ omnia sint; neque ex Deo esse> quia decederecx 



taie unigeiiili (a) Dei filiiy non exisiimamus quem- 
quam arbiiraturum , omnem liunc sermonein, quo 
usuri erimus, ad Dei pairis couiumeliam periinere, 
qu isi ex ejus 78 ^ignitale (1) decedat, si quid eo- 
rum referalur ad filium : cum poiius honor filii di- 
giiilas sit paterna ; et gloriosus auctor sit, ex quo is, 
qui tali gloria sit dignus, exstilerit. Nihil enim nisi 
natum habet filius, et geniii honoris admiraiio in 
honorc generantis esl. Cessat ergo opinio contume- 
liae : cuiu quidquid iiiesse Filio majestatis docebitur, 
id ad amplificandam potesiatcm ejus, qui isliusmodi 
genuerit, redundabit. 

li. Arianorum de Filio docirina. — Consequens 
auiem est , ut cogniiis jam iis , qux ad deformaiio- 



Dco nihil possit : sed essc ex iis, qux non crant: id 
cst, crcaturam Dei perreclam, verumtamen non simi- 
lcm cxtcris creaturis. Essc autem crcaiuram ; quia 
scriptum sil , Domlnus (3) creavit me in iniiium via* 
rum suarum {Prov. vin, 2!2). Esse eliani facturam 
perfectain, sed iion simileiu cxteris facturis : factii- 
ram auiem per id quod Paulus ad llebrxos (4) di- 
xit : Tanlo melior faclus angelit^ quanio excellentius 
ab his possidet nomen (Uebr. i, i). El riirsum : U)tde 
fralres sancti, vocationis cceleslis parlicipes, cognoscite 
apostolum et piincipem sacerdolum confessionis nostrcB 
Jesum Clirislum^ qui (idelis esl eiqui fecit eim (Hebr. 
III, i). Ad infirmaiidum vero Filii et virtulcm ei po- 
teslatem el divinitutcin , co niaxime uluntur, qiiod 



nem Filii de Palrc confessi sunt, ipsuin illud quod j^ dixeril : Paier major me esi (Joan. xiv, 28). Idcirco 



de Filio professi suiit audiaiur. Responsuri enim sin- 
gulis eorum proposiiionibus , el divinorum dictorum 
lestimoniis irreligiosam eorum doclrinam prodituri, 
debemus ad illa , qu» de Paire dicta sunt, ea qua^ 
deinceps dc Fiiio sint commemoraia subjun- 
gere : (2) (6) ut coiifessione ea, quae dc Patre ct Fi- 
lio est, inter se coinparaia , unus aique idem a nobis 
in absolvendis singulis propositionibus ordo tcnea- 
tur. Memorant namque (iliuin Dei neque ex aliqua 
subjacente materia genitum esse, quia pereum crea- 

(1) Decidat ; iuferius quoquc num. seq. decidere 
pro decedere» 

('i) Vt de confessione. 

(3j Creavit me initium viarum suarum, Idem prae- 
fertur a ms. nostro lib. i de Trin. n. 55. Idem iib. 



aulem non esse euin uiiuin ex omnibuscrc»luris con- 
cedunt (5) , quia scriptuin sit : Omnia 79 P^ ^""^ 
facta sunt (Joan. i , 5). (c) Concludunl ergo oiiinem 
irreligiosilatis sux doctrin.im isiiusmodi vcrbis suis, 
diceiiies : 

Exemplum blaspliemicc eorum , qui creaiuram esse Dei 

filium dicunt. 

i2. cNoviinus unum Deum, solum infectum, solum 
seinpiternum,solum sine initio, solum vcrum,(()) (d) so* 

XII, n. 35. 
(k) Dixerit. 

(5) Conlendunt. 

(6) Secunda iiianu additum csl soUun immensum. 
Sequiiur : solum immortalitatem^ i^tc. 



(fl) Addimus Del ex mss. IIoc loco prudenler an- C ail : Arius liujus impietatis magister Dei fiiium creatu- 
levertii Hilarius argumenlum Arianis solemne, de ram dixit esse perfectam, scd non sicut cateras crea- 



quo Augiisiinus Ser. 139, n. 5 : Cerle enim ideo 
dicls non esse ejusdem substantiw Filium, ne injuriam 
facias Patri ipsius. Ego tibi cito osiendo, quia inju- 
riam facis ambobus : quod familiaribus vcrbis quo- 
modo osteudal, vide si lubet. Iiein lib. ii, coiilra 
Maximinum c. 25 : Nonse, iiiquit. vuU Deus ita lau- 
dari patrem, ut /iiium dicatur dese ipso genuisse dege- 
nerem : el Serm. i40, n. 5 : Non nobis displiceal lio- 
norificentia Fiin in Palre : honorificentia enim Fxlii Pa- 
tri tribuit honorem , non suam minnit divinilatem. Si- 
mili ratione eisdem haereticis respondet Ainbrosiiis 

lib. I dc Fide c. 6. 
(6) Carnut. ms. et alii qumque, ut de confes- 

iione. , ^ . j i> , 

(c) Titulum epistol.c subsequcntis apud Bad. 
omissum , apud lir. el Lips. in margiiiem rejecluin 



turas. Hanc Aih:inasius inie^Tam exliibel lib. de Sy- 
nod. p. 885, sicui ei Epiphanius hxr. G9 , n. 7, a 
quo ({uidein cum epistola Ariiad Alexandrum , jiivun- 
tibus proxiuic relatis Athanasii ct Aiubrosii vcrbis, 
inscribitur ; cum eiinin siniplicitcr Artt epistola :ib 
Aquileieusi concilio consianler iiuncupniur; Arius 
iliius auclor pnccipuus, sed iion solus est cxistiman- 
dus. llaiiC eiiim Hilariiis nuster non taniuin hic, sed 
ct lib. 1, n. 23, a multis editam scribiX. Neque .iliud 
sonat epistolae ipsius pr.'efatiuncuia hic omissa , scd 
apud Alhanabium et Epiphaniuin plurium iiomiue ex- 
pressa in hunc moduin : Fides illa, quam a majoribus 
accepimus, et a te didicinius^ beatissime Papa, cjitsmo- 
di est : Novimus, eic. Lon.^e cerlius id prob:il , qii;p 
apud eo^dem legitiir inscriplio : Bealo papo; el epi- 
scopo nostro Alexandro presbyteri ei diaconi in Domiiio 
salutem. Vel eerte haic cpisiola el Arii esi , iil aiiclo- 



et apud Par. hic uiale insertum, suo loco rchlituiiuus 

ex fidc ms-^. Formulas fidei haircticas ab Hilario ipso rv ris , el multorum, quoruin noniinc inis>a ei suscripia 
ita inscribi solere palam est cx lib. de Syuodis num. est. Varias illas suscripliones iiilra ex Epiphaniosnb- 
ii et ex lib. conira Auxeniium num. 12. Subjec- jiciemus. Scripia esl anie Nicaenum concilium, ct, ut 
tam epistolam Alhanasius Orat. i , coutra Arianos , lesiisesl Alhanasius lib. de Synod. p. 883, cuiu 
n. 515 haud dubie indical his verbis : Ario persua- Arius ab Alexandro subinoius apud Euscbium com- 
Itl (diaboliis) nt quasi sub specie adversarii contra hcB' moraretur. Nicouiedia quoque ad Alexandruni stri- 

^ '• - '-"- -*•""* '"~'" pUm dicil Epiphanius, ut Aiius apud illuiu qu.isi sc 

excusaret. Quod aulem ad calcem hujus epi>lohe 
subjicii Alhaiiasius : Ista sunt ex aliqua part.\ qna: 
amud Ambrosium l. ii edilionis novnc pag. 786, tuiu Ariani ex hceretico suo coide evotnuerunt, indicio esi 
In episiola ad imperatores apud cuindein Ambrosium eos alia plur.i lum evomuisse. Estque valdc proba- 
X. Ciii epislol» illam se subdidisse , el in gcsiis le- bile eos lestimoniorum siiperius luemoraioruiii con • 
gisse ac recilasse tesianlur praediclie vSynodi Patres : gerie conatos esse coiifiruiare quod in hac epistola 
St modo non exstal nisi illius initium per varias in- sua simpliciter asscruernnt. 
terrogaiiunculas concisum , quoad scilicet Palladius (d) Iii Vulgalis Iiic adjicitur, solurh immensnm : 
ad niisaiia respondere renuit. AmJ^rosius ipse lib. quod tamen omiitunt lib. vi, iieque in graecis cxeiu- 
III dc Fide c. iO, uum. i32, iu eamdem rcspicil, cum piaribus usquam cxstat, neque in mss. 




105 DE TRINITATE LIBER IV. 106 

liim (fl) immortalilatem habcnlem, (6) solum opli- A vere ci esse (i) acclpiens a P.ilre, cl (2) glorias (/) ei 



mum, solum polenicm, (c) omnium creatorem, ordi- 
natoremetdispositoreminconvertibilemyimmutiliiiem, 
jastam et opiimum legis et prophetarnm et novi Tes- 
tamenii : iiunc Denm genuisse filium unigenilum ante 
omnia sxcula , per quero et sseculum et omnia fecit : 
natum autem non putative, sed vere, {d) obsecutum 
Toluntaii sux, immuiabilem et inconvertibilem, crea- 
turam Dei perfeclam , sed non sicuti unum crealura- 
rum; facturam, sed non siculi cxierse Tactursc; nec ut 
Yaleniinns 80 (0 prolutionem Natum Patris com- 
ineniatus est ; nee sicut Manichseus (f) p»rtem unius 
substantiae Patris Natum exposuit ; nec sicut Sabel- 
lius, qui unionem (g) dividit, ipsum dixit Filium 
quem et Patrem ; nec sicut Hierac:is, lucernam {h) 



consubsislenlc Palre. Neque cniui Pnler dans ei om- 
nium haercdiintem , fraudavii semeiipsum ab his 
qune (k) non facta habentur ab ipso ; fons est autem 
omnium. 

43. 1 Quapropter tres substantiae (uTrooraercec) sunt 
Paler, Filius, Spiritus sanctus. El quidem (/) 81 
Deus causa est omnium,omnino sine iniiiosoliiarius: 
Filius auiem sine tempore editus a Palre, et ante 
sxculn creaius et fundaius, non crat antcquam nas- 
ceretur : sed sine tempore antc omnia naius , solus 
a solo Patre (3) subslilit. Nec enim esl .Tlernus, aut 
coaeternus, aut simul non factus cumPaire, nec simul 
cum Palre habel esse, sicuti quidam dicunt, (m) aut 
aliqui duo non naia principia inlroducenles : sed 



delucema, vel bmpadem in duas partes ; nec qui B sicut (n)unio et principium omniiim, sic et Deus ante 



fuit ante, postmodiim natum vel supercrentum in fi- 
lium, sicuti et tu ipse, benlissime pnpa, media in ec- 
clesia ct in consessu (i) fratrum, frequenter eos qui 
talia introducunt rennisii : sed , sicut diximus, vo- 
luntate Dei ante tempora et sxcula creaium, et vi- 

(i) Frairum desiderntiir in nosiro codice ; sicut 
desideratur etiam in editione ad lib. vi , n. 5. 

(a) Hoc vafre dictum patet, quo Filius passibilis 
ac mortalis credatur. llinc in gesiis Aquileiensis sy- 
nodi, n. ^, Ambrosio asserenti, Non divwitas mor- 
tua est^ sed caro mortua, non assentitur Palladius; sed 
tergiversatur acdicil : Ante vos mihi respondeie. Pla- 
nius auiem ejusdem synodi Pnires episi. apiid Am- 
bros. 10, n. 7, ad imperalorcs rescribunt : Mortem 
denique eju* (Christi) non ad sacramentum nostras sa- 
/iflia, sed ad infirmilatem quamdam divinitatis referunt, 
lloc prsenoiasse jiiveril, qno inierim discal leclor, ad- 
versusquosHilarius, l.x.Filii impnssibililatem lueatiir. 

(b) Apnd Aihanasiiim el Epiplianium adjiciuir 
hic« solum safrientem. Sic eliain iii geslis Aquiieiensis 
Synodi, post quam recilatum csi, n. 17 : solum ceter- 
fitim, solum sine initio, sotum veruw, solum immortali' 
iatem habentem, proxime recitatnr, n. 27, sotum sa- 
pientem : quae duo verbn Emsnius siiperius adjecit 
posl solum infectum^ reiiitentibiis Bad. et omnibus 
nostris m^. Immo nec ipsc Lrasinus sibi consiat. 
lib. Yi. 

(c) In Yulgaiis Alhanasii ct Epiphanii , omnium 
juaicem. Ma)or apud Hilarium videiur rerum con- 
nexio, cum creatorem recte scqualiir ordinatorem et 
dispositorem, Et lacile quidem pro gr.Tca vocc xTtoTr)v, 
sabrepere poiuii xpcTTiv. Attamen etiam in gesiis 
Aquiteiensis $ynodi, n. 33, exsiaii omnium judicem ^ 
nt)n omnium creatorem. 

(</) Apud Epiphauium, vTrooniffavTa 5e tStw ©«W- 
fiaTc, consenlientibus Alhanasii exemplaribus , nisi 
quod in iis non est particula ^e. 

{e) Editi Iioc et sexto libro prolatione. Tum apud 
Par. natam. At iii mss. prolutionem Natum^ nt in 
gnpco 7Tpo€olifif yiv)fnyLa ; ex qiio vocabulum natum 
substaiitive intelligendum csse liquet, quasi' lilium. 

(f) Grxce to ^cpof 6|M>ovo-eov :.quo nomine acsen- 
su, vocnbuli homousion rcspuendi causam Ariani 
obtendunt supra,n. 4. 

{g) Erasmus ad mnrgitiem, inducit : cujus conjec- 
turam Lips. el Par. perpcrnm arripuere. Sabcllius 
quidem in Triniiate , de qua non est hic scrino , 
unionein indiicii; sed in incnriiniione, uti declarntur 
lib. VI, n. 7 unioiiem dividit, hoc csi, in Chrisio per- 
sonarum dunlitaiem invehii. 

(h) Apud Bad. el Er. hic adjicitur verbum dicil: 
cujus locoLips. et Par. ex Erasnii conjectura substi- 
tuere inducit. Neutrum exstai in mss. aut graecis 

Patrol. X. 



omnia est. Propter quod et ante Fiiium est , sicul et 
a te didicimus (o) media in ecclesia prsedicanie. Se- 
cundum quod itaquc a Deo esse habet, et (p) glorias, 
et vivere, et omnia ei sunt tradita ; secundum hoc , 
principium ejus est Deus. Principalur autem ei, ut- 



i 



Glorians. 
Subsistit, 



exemplis. Mox Bad., Er. et mss. habent lampadam^ 
non lampadem. 

(i) Grxce cAn^a, elc. quod planius verti potuis- 
sel, qui et vivere et esst acceperit a Patre. 

(;) Perpauci mss. gloriam Cateri cum excusis, 
glorians. Legendiim esse glorias, tum ex grxco ra^ 
doSa?, lum ex snbjeclis, nbi verbum idem repelilury 
palam est. Deinde ediii snbjiciuot, cum subsisiente 
Patre : ubi ex mss. Ade resiiiuimus consubsisiente ei 
Patre^ quod ad leclionem grancam oTJWTroo-Tiio-avToc 
n ocjTu) ToO Uutpos propiiis accedil. Ubi vocabiiliim rag 
^o^ag non ad supprius verbnm ttXrjyoTa, sed :id siib- 
sequens o^wTroorTijo-avTo;, quod liic aclivaiii vim obti* 
net, refcrendum. Unippe his significatur Pairem lar- 
gilum e*:se Filio, ut glorix', seu gloriosx dotes, quae 
in se subsisliinl, pariter in ipso snbsisinnt. Uiide et 
Ililarianum iilud consubsistenie pnriier nctive iiitedi- 
gendum esi, qiiasi consubsistere faciente. 

(k) Pro non facta, apud Athanasium et Epipha- 
niuin gra*ce habclur aycwiQTWff, cujus ioco ayevnTw^ 
Ililarium legisse necesse esi. 

(/) In vulgaiis, Deus pater. Rectius abest pater a 
mss. ei graeco. Nam cum de Deo sermq sii, quando 
in Arianoruiii sententia nondum ei erai filius, rnide 
et solitnrius subinde praedicalur; noii dehet pater co- 
gnomiiiari. Ut eniin apud Aliinnasium lib. de Synod. 
pag. 884, Aritis ratiocinaiur; Filio nondum exis- 
tente^ statim relinquitur Patrem lantummodo Deum 
fuisse. 

(m) lu codice Vnt. bas. aut alii qui.... introducunt. 
D Gra*ce pro aut aliqui, legilur Ta irpoc tc : quod com- 
mode verli potest, ea qua: sunt ad aliquid, aut ea quce 
' sunt relata. 

(n) Er., Lips. et Par., unioest principium : contra 
veritatem grxci tcxtus, Bad. ct mss. Vocabuli unio 
vis ad calcem libri hujus commodius explica- 
biliir. 

(o) Vocem papa hic expunximus, cum non exstct 
in niss., nec in graico. 

(p) Hursum hic pleriqiie ac poiiores mss. glorians^ 
ex qtiibus iit supra conhcimus glorias, id nianifeste 
posinlante orationis nexu el graeco vocabulo rag do^af , 
cujus potesias non satis exprimitur verho latiiii» glo' 
riomt quod habenl pnuci alii mss. Pessiuie autem 
Erasmus reposuit gloriari , quod nuiic priinum mu- 
tamus. 



101 SANGTI HILARD EPISCOPt 108 

poie Deus ejnii cuin sil ante ipsum. Si enim quod ex X deiMem. — Nam hoc eorum princi|Mde est : Notimu9 



ipto , et quod es utero , et quod ex palre exivi et ve- 
fu\ (a) velut pariem ejus unius subslautix ct quasi 
prolalionem extendens inlciiigilur; compositus erit 
Pater, et divisibiiis, (i) ct convertibilis , et cotpus 
secundum illos^. et, quantum iu ip$is est, consequen- 
tia corporis susiinens sine corpore Deus. (b) 

H. Quia divina non percipil homo ni^ ex Dei de ie 
diciis, ex his refeliendw sunt hasretiae a$sertionei, Dei 
dicta non nude^ sed ex suis causis expendenda* — Hic 
eorum error est, baec morlirera insiiiutio : ad cujus 
confirmatiouem corrupto inteliigentix sonsu, divino- 
ruro diciorum tesiimonia usurpnnt, et de his sub oc« 
casione bumanx ignoraniix rooniiunlur. Nemini au- 
tem dubium esse oporiet, ad divinarum rerum co~ 



inquiunt, imttm solum Deum^ Moyse dieeHte, Audi, 
Isretelf Dominus Deus tuus unus est {Deut. vi, 4). 9ed 
numquid hinc quisqiiam fuil ausus ambigere ? aut 
umquam aiiter a quoquam eorum prsdicatum esse, 
qui Dcum crederent, cognitum est, nisi unnm Deum / 
esse ex quo omnia, unam virtuiem innascibilem, el 
unam banc esse sine iniiio potestaiem ? Sed non per 
id, quod Deus unus eit, Del filio accidit negari posse 
quod Deus est. Moyses naraque, vel potius Deus per 
Moysen, populo et in iEgypto et in doserio idolis eC 
deorum, ut putabanl, religionibus occopalo, hoe 
constituit prinoipale mandaium, ul unum Deum cre- 
deret ; el vere ac meriio consiituit. Unos est enim 
Deu$ ex quo omnin. 8ed videamus, an idem Moyses 



gnilioncm divinis uiendum essc doctriiiis. Neqiie B eum quoque, per quem omnia sunt, Deum esse con- 



enim scienliam eoRlestium per scmct humana imlie- 
ciililas consequetur, neque invisibilium intelligentiam 
ipse sibi corporaiium sensus assumet. Non enim vel 
id quod creatum in nobis atque carnale est, vel id 
quod in usum vitas nostr.ne ex Deo (2) datum est, suo* 
met judicio naluram Crealoris sui opusque discernit. 
Non suheunt iitgenia nosira in ccelestem scientiam, 
neque incomprcbensibilem virtuiem sensu aliquo in- 
flrmilas nostra concipiet. Ipsi de se Deo cre<lendum 
est : ei iis, qiiae cogniiioni nostroe de se tribuit, ob- 
sequendum. Aut enim more gentilium denegandus 
cst, si testimonia ejus improbabuntur : ^2 ^"^ ^i "t 
est Deus croditur,.non potest aliterdeco, qtinm ut 
ipse est de se testalus, intelligi. Cessent itaque pro- 



fessus sit. Non enim Pairi adimitur quod Deos unus 
est, quia et Filius Deus sil. Est enim Deus ex Deo, 
unus ex uno : ob id unus Deus, quia ex se Deiis. Con- 
tra vero non minus per id Filius Dcu^, quia Pater 
Deus unus sit; est enim unigenitus filius Pei : non 
innascibilis, ut Pairi adiinai quod Deus unus ait ; ne- 
quc aliud ipse quam Deus, quia ex Deo nalus eai. De 
quo quainvis anibigi non oporteat« quin nascendo ex 
Deo Deus S3 ^*^ P^'* H^^^ ^^^^ nosirse Deus unus 
est; tamen videamus an Moyses, qui ad Israel dixerit» 
Dominus Deus tuus unus est^ Doi Aliuni Deum praedi- 
caverii. Uti enim nos ad confitendam Domini nostri 
Jesii Chrisli divinitatem testimonio illius oportebit, 
cujiis auctoritaie haeretict unum untum Deum eonft- 



pri» hominum opiniones, neque seultra divinam con- C tentcs Filio puleni negandum esse quod Deus sit. 



aiitutionem (5) humana consilia extendant. Sequimur 
ergo, adversus irreligiosas et impias de Deo iustitu- 
tiones, ipsas illas divinorum diclorum auctoritales : 
el unumquodque eo ipso, de quo quaeritar, auctore 
troctabimu^, non ad fallcndam et male imbuendam 
atidientium impcritiam quasdam verborum enunlia- 
tiones subtractis eorum eausis coaptantes. Inieiligen- 
lia enim dictorum ex causfs est assumenda dicendi 
(Vide supra l, n, n. 30)<: quia non sermoni res, sed 
rci est sermo subjeclus. Verum oinnia editis simul 
ei dicendi cansis ei dictorum virlutibtis prosequemur. 
Igitur slngula secundum proposilionis ordinem (e) re- 
tractentur. 
15. Moyses dicens, Deus nnus est, tton negavit Filii 



i6. Inhistoria creationis Oeum non soUlarium do^ 
cet. Alius dicens^ alius faciens; uterque Deus, Pilius 
est Deus faeiens. — Igitur cum absoluta hoec de Deo 
ct perfecta confessio sit, secundum Apostolum Ita 
loqui , (d) Unus Deus pater ex quo omnia^ et umts Do^ 
minus noster Jesus Christus per quem omnia (I Cor. 
VIII, 6), videarnus origincni mundi, quid de en Moyses 
loquntur. Ait namque : Et dixit Deiis^ Fial firmainieH* 
tum in medio aquw, et sit dividens inter aquam et 
aquam : et factum est sio^ et fecit Deus ftrmamentum^ 
et divisit Deus per medium aqueB (Gen. i, 6, 7). Ha- 
bcs crgo Deum ex quo, liabes Deum per quem. Aut 
si id negabis, necesse est id quod facium est per 
quem factum sit doceas : aut certe naturam ipsam 



(i) Sccunda recensione intcrpositum est, et ntti-]) (2) Naium est^ mox, 
tabilis, (3) Consueludinemf ii 



discemet, 
inox, sequamur ergo* 



(a) Graecc, «c ftf/wc toO o/xoouo-iou ral «? TrooffoXjJ 
xtizo Tiv<Mv voctTac, id est, velut a quibusdam inteltigiturf 
pars esl aticujus qui unius substantia: sit, et quasi prO" 
tatio, Paiet autcin Hllarium ex inondoso codice 
l^isse cif Tr/M)6o>iQV aTrOTciyo^v , non w? irpo^oM viro 

TtVWV. 

(b) Apiid Epipbaiiium hnc subnectuntur subscrip- 
•ioncs :' Bene valere le optamus in Domino, beatissime 
papa^ Arins^ Ethates, Achities^ Carpones. SarmataSf 
Arins presbyieri : diaconi Euzoius , Lucius . Julius^ 
Meneu, Helladius, Gaius : episcom Secundus Pentapo^ 
tis, Theonas Africanus (gr. AiSvc), Fistus qui Alexan- 
drio! ab Ariemis cottocatus est, 

(e) In m. €«m. ei uno Ck>lb. hie insertum est. 



de uno Deo : quod sane ex margiiie in textum irrep- 
sit. cum ad sub^cqueniia iudicanda in limbo non male 
locuin hftl>erri. 

(d) Ex hoc Apostoli loco Patrema Filio discerncre 
solehaiii h:i-reiici, ni liquel ex his num. 19« lliiarii 
ad Arianiiin diciis, Dixistienim, Ex Patre omnia, sed 
per Filium omnia, Ncc repugiKibtnt Caiholici, adeo 
ut Ililano nihil ramiiiariiis, qu:im ut Pater Deus ex 
quoy is ex quo^ ex quo omnia, Filius voro Deus per 
quem, is perquem^per quem omnia cognoniinetur., 
Quod observandum luit, tum ad inielligentiam vogi* 
buloruiu, tuin ne ignoraretur institutum Uilarii Aria- 
nos ex suis ipsorum armis coQrodienti$. 



(09 DE TAINITATE LIBER IV. IfO 

crearulonini Deo obedienlem csse (a) demonclres, A cst : cnm ab eo ipso, qn\ bxc est locntus, in ipsa 



qiue ad id quod dictum est: Fiat firmamentum, se ip< 

sam De\ verbo juasa (irmaverit. Sed hxc divin» 

Scriptiirx ralio non recipit. Omnia enim, secuiidum 

propheiaiUy (acta ei nibilo sunt (II Mach. vn, 28) : 

nec natura aliqua manens demutaia in aliud est, sed 

id quod iiou eral creatum esi, et absoluiuin est. Per 

quem ? Audi evangelisiam : Omma per ip$um factm 

vuii (ioaa, I, 5). Si quxris per (|nem , audies eum- 

dem Evangelistam dicentem, In principko erat Ver* 

bum^et Verkum^rat apud Deum^ et Ueu$ erat Verbum^ 

hoc eral in principio apud Deum. Omuim per ipeum 

factatunt (Ibid. 1-3). Quod si negare voles a Patre 

dicUim videri, Fial firmamenium (Gen, i, 6) , audiea 

rursum propbetam diceotem, Ipse dixiij ei facta sunt; 



consiiiutione miindi Deus fuerit prxdicatus et Filius. 
Sed videamns, in qiiem profectum haec distinctio ju- 
beniisDei, et facientisDei (3)aogeatur (c). Nam lani- 
etsi sensus communis inteliigenlise non recipiat, ut 
in eo (|uod dictum est : Jttisit.el facta stinl, solitarius 
atque idem significaiiis esse credator ; tameii ne 
qnid ambigi pos<il, oporlet ea, qti.nc mundi crea- 
tionem consecuia sunt, explicari. (V. Tract. Pe. xcf, 
ft. 6.) 

17. Neque in cendendo homine eolitarius Deus. — 
Cu>ii igitur perfecto mundo ejus incola formandtis 
essei, (d) lalis dc eo sermo est ; Et dixit Deus^ Fa^ 
ciamus hominem ad imaginem et simititudinem nostram 
{Gen. I, 20). [Et rursum, Et fecil Deus homine^n; ad 



ipu maudavit^ el creala suui. (Psal. cxlvui, 5.) Quod B imatjinem Dei fecit enm (Ibid. i7) ]. Qu;rro nuitc, so- 



ergo dictum e&l, Fiat firmanyinlum ; in eo quod Paier 
sit loculus ostendiiur. Qiiod autein adjiciiur : Et fae^ 
tMm ett uc^ et quod fccis.se S4 Dcus dicilur ; in eo 
persona efificieolis est iiiielligenda qui faciat. Dixit 
eDun, ei facta «ainl, non utiquo soluni voluit, el fecil : 
maudavit, et creata sunt^ noii utique ({uia complacilum 
ei est, eistiteruiil; ut (iU) Mediaioris officium iiiter 
se et ea qu;ie essent creanda cessarei. Dicit ergo lieri 
Deus ei quo omnia sunt, ei facit Deus per quein 
emiiia (i|»eodem parique nomine et in dicenlis sigui- 
iicatiofie ei in eflicieniis opeiaii >ne (b) confesso. Si 
auiem loqui audebls, uon de Filio dici, Et fecit Deus; 
ct iibi erii quod dictum est, Omnia per ipsum facta 
suni ei illud apostolicuia : Et untu Dominus nosUr 
Jesa^ Chrislu* per quetn omnia (I Cor. viii, 6) ; et 
illud, Ipsedixit, et faciasutU {Ps. cxlviii, 5) ? Quod 
fti impudeiitiam tiiam babc diviniius dicta (i) convin- 
cent; non adimitur Dei filio quod Deus sil, per id 
quod dictum est : Audi^ Israel^ DominuB Deus tuus unui 

(1) Adjiittgitiir nml. 
{%) NoH eonwneent. 

(c> Ut obedkntio! n talis exsisteret, qiiemadinothini 
habes in Pa.'vl. ciLviii, n. 4, ciijus loci lectioiiem 
recte a nobis eiiieiidaiaiu liqtiel ex pra*senii, sicui et 
ex subnexis, nec ntitura atiqua manens (id (^sl, iain 
exsiftleii^i) dhsMuiaia in aliud est, ctc. , paiet cnnidcm 
1I9H wde a itobis iHteileciatii. 

(b) Editi, confcssio est : einendanlur cx mss. Hxc 
autem coucltisio noii ad proximuni ex psitlmis locum 
perlioel, aed ad tiiemoMtn Gene>is vei ba, in quibus 
biibeiur, El dixit Deut... Et fecit Deut. 

(c) lu Corb. ms. arguebatur. In quibusdain iil el 



lumne sibi Deum locutnm exisliines, an vero sermo* 
nem huuc ejus iiiieHigas non sibi , sed ad altertim 
exNtitissc? Si solntn fuisse dicis ; ejus ipsins voce ar- 
giieris dicentis , Faciamus hominem ad imaqinem el 
umilitudinem nostram. Deus enim per legislatorem 
(Moysen) secundum intelligentiam nostram locutus 
est, verbis ^5 videlicet, quibus nli ipse nos volnil, 
cogniiionem eorum nobis qux gessit imperiiens. Si* 
gnificalio nainque Dei filio per qtiein facta suiit om- 
nia, in eo quiKi (e) dictum (i) esset, Et dixii Dent^ 
Fiat firmamentnm ; et (in eo qiiod) rtirsun) Ita dictiim 
est, Et fecit Deus firmamenium : ne tanien (f) hic idcm 
iiianis ac superfluus serino exislimaretnr, si sibi ipse 
dixisset ul fieret, cl rursiin> ipsc fecisset (qtiid enim 
^ tain alienum ab co qui solus esset, ut sibi faciendum 
' diceret, cum voluntate tantum opus essct ut Heret?); 
absolutius voliiil iiitelligi significaiionem hanc non 
ad se tantum esse referendam. Dieendo, Fadanmt 
kominem ad imaginem et similitudinem nottram^ sus- 



(3) 

(4 



Arguatur. 
Dicium est. 



Palris mandatum, non a lempore datum^ sed manda' 
lum natum. Qnomodo enim, iiiquil, non eat mandatum 
Patris, quodesl Verbum Patrit? Et lib. conin Serm. 
Ariuu. c. 3, reprobefidit cos, qui formani tibi in phan- 
tatmate cordis sui quasi duos aliquos, elsi juxta invi- 
cem, in tuis tamt^n locis constituios, unum jubentemy et 
alterum obtemperanltm : nec intelligunt ipsam jutHO- 
nem Patris ut fierent omnia, non esse niti Verbum Pa^ 
tris per quod facta sunt omnia. 

(rf) Aliqiioi mss. talis Deo sermo est. Mox qtix un- 
cinis inclusa suiit, nec habet veius Golb. ncc videntur 



in vulgaiis, agaiur. Reclius in vetusliorihus C()lb„ j. miillum ad rem facere. Simile esi argumentum con- 
Cam., e»c., oiigeoftir ; hoc esi, an h;«c «Iislinrimne ^ cilii Anlio. h. cpisl. ad V^inUww . Qni aulem mandat. 
iigiMfteeiur auetus persoiiaruni numenis» qiiod smo - - 

Cttiictaiione af&nual Tertulli;mus adversus Praxcam. 
n. 1i : Etsi ubique teneo unam substantiam in tribus 
cofuereniibus : tnmen alium dicam oportet ex necesst- 



tate tentus eum qui jubet, el eum qui facit. Verbi ati- 
geri vim repeiere licel ex lib. i, n. 11, tibi Christuin 
rtapitntet m filios Dei aucti prsedicaiitur. Itu-c dis- 
t^iio jnbentis Deiti facientis Dti nliis eliam Palribus 
soHemnis fiiil, Irenseo, lib. iii, c. 8. etl. iv, c. 75; 
Tertnltiano, uti proxime vidimus; Origeni, tom. ii ; 
ifi lob. edit. Huei. p. 61; Antiocheno concilio epist. 
ad I^him SatiiosaU; Hippolylo, lib. conl. Noeium; 
Atbatiasio, dedecretis Nic. syn.; Basilio, 1. de Spiritn 
sancto; eyrillo, 1. xxix The.«iaori p. 255. Augusiinos 
autem Serm. cxl, n. 6, probatFdiuin ipsuui esse 



alteri mandat, quem non alium esse persuasum habe^ 
muty quam migemtum filium Deum^ ctd dixit, Facia" 
mus hominem, etc. 

(e) Particulam cum liic omissam aIi(|(iando pnfa- 
viimis; ui ex posteriore laiitum loco Fiiii signifi&itio 
osicnderetur. Scd Fitii cxsistenlia ex utroquc confi- 
cittir, etcum ei nimiruai maiidalur ut fnci^it; el cum 
fecisse sigmficalur quod mniulnttim eraL Ille enim, 
cui dicittir Fiaty quique fccisse pr.vdicalur quod jtis- 
suni est, alius est nb co qui jiissit ac dixil Fiai. Ut 
autein hnhel concilium Antioc. episi. ad Pauluiu Sa* 
mosat. : Filium , qui semper cum Patre rs«, credimus 
implevisse voluntatem paternam in creatione univcrsi. 

(f) £diti, hic quidaminanit : cafitiganiuf ex mas..i 



!U 



SANCTI HiLARlI EriSCOPl 



112 



lurit singnlnris intclligentiam professione consoriii. A Dei (a) feci kominem {Gen, ix, G). Eiiam hicdistin- 
Consorlium nulem e^jse aliquod soliiario (I) ipsc sii)! 
non potesl. Nefjue rursum recipit solitarii soliiuJo 
faciamui ; neque quisquam alieno a sc nostram lo- 
quiiur. Uterque sermo, el faciamus et nostram, ul 
solitarium cumdemque non palilur; iia neque diver- 
sum a sealienumque significal. Aut quccro, si cum 
audiassolitarium, ulrum non ipsum eumdemque esse 
existimes? aui cum audias nou ipsnm ncque eumdem, 
annequod solitarius tanlum sit intelligas? In soHiario 
ergo soliiarius, in non eodem vero neque ipso, non 
soliiarius reperielur. Solitario ergo convcnit, faciam, 
et meam : non solitario vero, faciamus , et noitram. 
18. Nec solitudo est nec divinitatis diveniias. — 
Cum itaque legimus, Faciamus homivem ad imaginem 



guitnr exemplum, opus, opcrans. Dcus lestatur sc aJ 
imagiiiem Dei hominem fccisse. Cum facicudus homo 
cst, quia (6) de se, neque ad se loquebatur, dixit ad 
ttnaginem nostram : cum antem facius homocsi, Fc' 
cit Deum hominem ad imaginem Dei, Non ignoravic 
utique verbi proprietatem , si sibi ipse loquereiur , 
ut diccret , Feci ad imaginem meam. Dixerat enim 
ad demonstrandam naturae unitatem , Faciamus ad 
nostram, Neque rursum confiidit do solitario ac non 
solitario intclligentiam : cum hominem Deus facicnsy 
ad imaginem Dei fecerit. 

20. Pairem non sibi ul solilario faciaiiiis locutum 
esse. — Quod si Dcum patrem sornarium sibi hnnc 
lociilum fuisse affirmare voles, tamqnam concedi libi 



et nmilitudinem nostram ;quia sermo ulerque, utnou B possit, ut unus secum velut cum aliero sit locuius. 



soliiarium tantum, ita neque differentcm csse slgni- 
llcat ; nohis quoquc necsolitarius tantum, nec diver- 
sus est confltendus ; cogniu pcr id , quod nostram 
imaginem dicit, non ctiam imagines nostras , unius 
in ulroqiic proprielate naiurap. Non sufficil auiem 
golam verborum attulisse rationem , nisi diciorum 
intelligentiam eiiam rerum operaiio conscquntur : 
scriptum enim iia cst : Et fecit Deus hominem, ad 
imaginem Dei fecit eum {Gen, i , 27). Qusero, si so- 
Iltario atqiie ipsi ad se eumdem fuit sermo , quid hlc 
sentiendum existimes ? Video cnim nunc tripertitam 
aignificationem, et facientis, et facti, ct excmpli. Qui 
facttts cst, homo est ; Deus autem fcicit; ct qucm fe- 
cit , ad imagincm Dei lecit. Si dc solitario Genesis 



credaturque in co, quod ad imaginem Dei feci ho- 
minem, ita voluissc inteliigi, tamquam, Ad imaginem 
mcam feci hominem; primum ipse lcstimonio tuo 
redargueris. Dixisti enim , Ex Patre omnia , scd per 
Fllium omnia. Namqiie per id quod dictum esl , Fa- 
ciamus hominem , ex co origo csl ex quo (c) coepit et 
sermo : in co vero qiiod Deus ad itnaginem Dei fecit^ 
significnlurctiam is pcr quem consummaluroperatio. 
i\, Sed Sapientiam^ quas hwreticis annuentibus 
Christus est, ei adfmsie, — Twn deinde, ne quid tlbi 
hinc liccat mcntiri , Sapicntia , quam lu ipse Gbris- 
lum confessus cs, coniraibit dicens, Cum certos po- 
nebat fontes sub coslo , cum fortia faciebat ^J funda- 
menta terrce , eram apud itium {d) componens. Ego 



esset lociita , dixisset utique, 86 Et fccit ad imagl- ^ eram , ad quani gaudebat. Quoiidie autem lastabar in 



nem suam. Sed sacramentiim evangclicum annun- 
tians, non duos deos , sed Deum et Deurn elocuta 
est 9 cum homiiiem per Deum efrecium ad imaginem 
Dei dicii. Atque ita Deus ad communem sibl cum 
Deo imaginem aiqiie eamdcm similitudiiiem homi- 
nem reperitur operari : ut nec solitudinis inteliigen- 
tiam significatioefficientis admitlat , nec diTinitatis 
diversitaiem ad eamdem imaginem ac similitudinem 
constitula palialur operalio. 

19. AUo toco idipsum confirmatur, — Et quamquam 
superfluum post hscc cxistimctur ultra aliquid af- 
ferre, quia in divinis rebus non frequentius dicta, 
sed lantum dicia sulficiunt : tamcn quid de hoc eo- 
dem dictum sil , cognosci oportcl. Non cnim divino- 



conspectu ejus in omni tempore cum lcetaretur orbe 
perfecto (2) et lcBtaretnr in filiis hominum {Prov. viii , 
28 et seqq.), Conclusa est omiiis occasio , et coarta- 
tur ad veri confcssioncm niiivcrsus crror. Adest Deo 
gcniia anle saecula Sapientia. Neque solum adest, sed 
etiam componit. Est crgo componens apud ipsum. 
(e) InteHige compositionis vcl disposilionis officiuro. 
Pater enim iii eo quod loquitur, efficit; Filius in eo 
quod opcratur q\m ficri sunt dicta , componit. Per- 
sonarum nutem iia facta distinctio est, ut opus refe- 
ratur ad utrumque. Nam in eo qiiod dicilur , Facia' 
mus, et jiissio (/*) exxquatur, et factiim : in eo vcro 
quod scribilur, Eram apud itlum componens (Ibid, 
30), non soliiarium se sibi esse in operatione si- 



rum dictoruin, sed iiiielligcnliac nostrx a nobis raiio ^ gnificat. Laitatur autem ante euni, quem sibi signifi- 
pra^^tanda cst. Dcusad Noe inter mu^ta mandala ita cabat adgaudere Lclanti. Quolidie autem lastabar in 
loqultur : Qui effuderit sanguinem hominis , pro san- conspectu ejus in omni tempore, guando latabatur orbe 
fftune ejus effundelur anima ejus; quia ad imaginem perfecto, et Itetabatur in liliis hon^num (Ibid. 30 , 



(i) Ipii. 

(a) In vulgatis, fecit hominem : mendose. 

(b) Pnrticulani neque nb Erasmo hic nbsque ulla 
mss. aucioritate additnni, niale relinuerant cditionos 
sequcnics. De se quippc loquobalur Dcus, quatenus 
In prima personn dixil, Facittmus^ scd uon ad ie, qua- 
lenas non in siiigul:iri, Faciam. 

(c) Iia mss. At excusi mcndose, capii et sermo. 

(d) In prius vulgaiis cuncta componens, Constanter 
a mss. aDCSt cuncta hic, I. xii, n. 37, in Ps. cxlviii, 
n. 4, etc, consentientibus LXX. 



(2) Et imabatur. 

(e) Vat. bas. ms., inteliigisne. Tum in uno Colb., 
eompositionis vel dispensationis, Recllus pro nostra 
scnteiiii:iinaliero,non in Carn. omitiitur vel dispoa- 
tionis. Nonenim hic agitiirdeSapientia qiiaienus Dea 
coelos prasparanli aderat, sed qiiaienus componebat. 

(f) Id esi, et jubens et faciens exa^quaniur. Quo- 
circa iic legeris cum Bad. exequitur^ nut cum Er. el 
Par. exequatur^ inullo minus cuni ross. Golb. etGerro. 
exsequatur. 



415 D£ TRINITATE LIBER lY. I U 

51). Causam huiiihe siijc Sapicntia docuit. (1) Lae- A enim : MuUipticans multiplkabo semen iuum , et non 



lalar ob Ixliiiam Palris, in perfeclione mundi et in 
flliis hominum la.*tanlis. Scriplum esl cnim : Et vidit 
Deus quia bona suni (Gen, i). Plncere Pairi opera 
sua gaudet , per se ex pra>cepio ejus ciTecia. Gau- 
dium eniui suum binc es<e profileiur , quod in con- 
fturomaio orbe et in filiis hominum Pater l-cius exis- 
teret : iu filiis hominum ob id, quia jani in uno Adam 
omne bumani generis exordiuin consiiiiNset. Nonergo 
in fabricatione mundi solitarius Paler sibi loquitur , 
Sapientia sua seciim et cooperante , et consummata 
cooperaiione gaudente. 

S2. Concluiio eorum quae a num, IG probala sunt. 
— Non ignoramus auiem multa et maxima ad abso- 
lutionem liorum diciorum esse relir|ua (a) : sed di- 



dinumerabitur a multitudine, Ministerium angeli po- 
teslas multiplicandarum geniium excedit. Scd quid 
tandem de eo, qui Dci Angelus (5) qux {d) suli Deo 
propria sunt loquebalur , Scripiura leslata esl? Et 
vocavit nomen Domini qui loquebatur sccum , Tu Deus 
qui adspexisti me, Priniuin angelus Dei, secundo Do- 
niinus; vocavit eniin nomen Domini qui loquebatur se- 
cum; dcliinc lertio Deus , Tu enim es Deus qui ad" 
fpexistime, Qui angelus Dei diclus esl; idein Domi- 
nus el Detis esl. Es( auiem secundum prophciam fi'- 
lius Dei magni consilii anqelus (Esai. ix, 6, sec. LXX). 
Ut pcrsonaruin disiinctio absolula esset , angelus Dei 
csi niincupalus; qui cnim est Dcus ex Deo, ipsecst 
et angelus Dci. Ut vero lionor debitus redderetur , 



lata a nobis potiusquam dissimulaia habcntur ; ple- B e^ Dominus ct Deus cst prasdicatus. 



nior namquc eoruin iractaius proposiiionibus cxleris 
resenratur. Nunc enim tantum ad id respondetur, 
quod in expositione fidei suae , vel potius pcrQdiae , 
ab impiis dictum est, unum tantum Deum a Moyse 
prxdicalum. Et vcrc itn prxdicaium meminimus , 
quia unus 88 ^^"^ ^^^ ^^ Q"^ omnia : sed non 
propterea igiiorandum esse , quia Filius Deiis est ; 
cum idem Moyses Deum et Deum toto Operis sui 
corpore sit professus. Igitur videiidum est , quo- 
modo (b) et eleclio et (2) legislalio Deuin et Deum 
pari confessionis ordinc prxdicet. 

25. Angelus Dei Agar alkeutus^ Deus est. Fitius 
ei angelus Dd et Deus, — Post mullas namque 
Dei ad Abraharo allocuiiones , cuni adversum 



24. Cur idem loquens ad Agar angelus , ad Abraham 
Deus dicatur. — Et liic quidem priinum aiigelus , 
deinde idcm posiea et Dominus et Deus : ad Abra- 
haiii vero lanlum Deus. Tuio enim , jam persona- 
rum (4) discreiioneprxmissa, ne solilarii errorsub- 
essel , absoluium et verum 89 ^j"^ nomen edici- 
lur. Scriplum namque cst : Et dixit Deus ad Abra» 
ham, Ecce Sara uxor tua pariet filium tibi^ et vocabts 
nomen ejus Jsaac : et statuam testamentum meum ad 
illum in testamentum cetemum , et semini ejus post i7- 
lum. De Ismael autem^ ecce exaudivi (e, ei beuedixi ei^ 
et amplificabo^^um vaide : duodecim gentes generabit ^ 
et dabo eum in gentem magnam (Gen. xvii, J9 , 20). 
Numquid ambigitur, quiii qui angelus Dei dictus cst. 



Agar Sara commoveretur , conceptui ancilla; do- Q ^*^^^ rursum dicatur et Deus? Pariterque dc Isinael 



niina sterilis invidens, cuinqiie discessisset a con- 
speclu ejus, ila de ea Scriptura loquiiur : Et 
dixit Angettts Domini ad Agar^ Redi ad dominam tuaniy 
et humiUa te sub manibus ejus. Et dixit ei Angelus 
Dominif Multiplicans muitipticubo iemen tuum, et non 
dinumerabitur a muliitudine (Gen. xvi, 9 , iO). Et 
rursum : Et vocavit nomen Domini qui loquebatur se- 
cum^Tu Deus qui adspexisti me (tbid., 15). Ange- 
lus (c) Dei loquitiir ( dnplex autcin in aiigelo Dei 
Bignilicatio est : ipse qui cst , et ille cujus est ) : et 
loquitur non res secundum nomen oflicii sui; ait 



(1) Lielabatur. 

(2) Legisdaiio, 
(5) Quaif sola. 



(a) Puta qux in eodem Prov. cap. habenlur : Do* 
minus creavit me, elc, in quibus iliustrandis tolus 
fere liber xu , occupatur. 

(b) Apud. Lips. et Par., et lectio et legitlatio. Rcc- 
lius aliis in libris, et electio et legislatio^ hoc est . no- 
vum ac veius Testamenlum , secundum illud Pauli 
Roni. XI, 7 : Quod qucerebat Israel^ hoc non est cou' 
tecutus , electio autem consecuta est, Hinc planius jam 
Itb. V, ». 2, ad buncce librum liabiia r.nione : Recte 
enim unum Deum a Moyse prasdicatum Evangelia tes^ 
tantur : et rursum fidetiter in Evangeliis Deum et Deum 
doceri^ Moyses Deum unum prcedicans auctor est. Hinc 
facile diluiiur objectum illud, qiiod per se occurrit : 
Si electionis et Irgislationis nomine Evangelium et 
lcgem inteUigat Uilariiis , ctir deinccps ex sola lege 
ct non cx Evangelio Deum et Deum ostendit. Quippe 
vcluii rcm constantem ponit, Deum et Dieum in 



sermo esi , et uunc el duduin mulliplicandiis ab eo- 
dem cst. Et ne forte non idein , qui esset locutus ad 
Agar, non loqui crederelur: ejusdem personx signi- 
flcationein divinus sermo teslatur , dicens , Et bene^ 
dixi (5) ei et {e) multiplicabo eum. Benedictio ex prae- 
terito est ; j:im enim ad Agar sermo fuerat : (f) am- 
pliGcatio vero in fuiurum ; nunc enim primum ad 
Abrabam de Ismael Deus loquitur. (g) Et ad Aliraham 
Deus loquitur ; ad Agar vero angelus Dei locutus est. 
Deus igitur est , qui (h) et angelus esl : quia qui et 
angelus Dei est , Deus esi ex Deo natus. Dei auieni 

(4) Distinctione. 

(5) Euttty et amplificabo eum, 

D Evangelio claris verbis prsedicari ; iia ut tum ex lege 
tum cx Evangeliu lioc cerium futurum sit , cuin lex 
osteiisa fuerit bac eiiam partc cum Evangelio con- 
sentire. Unde Genesis Deum et Deum elo€Uta,n.l8, 
dicilur , evangeticum sacramentum annuntians. 

(c) Sola edilio Par., Angelus Deus : rereliitur ex 
subnexis. De distinciione ejiis ^t est ab eo cujus est 
jam acium est ad hb. ii, n. 52. 

(d) In plerisque ac poiioribus mss. quw sola. 

le) Ms. Garnut. ampliabo. Aiii nonnulli, amp/f- 
ficabo. 

(f) Ms. Golb. cum Germ. amplicabo. Vat. bas. 
amplificabo : qnod non displiceret, si prius benedixi^ 
non benediciio legerelur. 

(g) Verba , et ad Abraham Deus loqwtur , in ant6 
vulgaiis omissa, restituiintur ex mss. , 
k (h) lu vuigatis , et qui angetus Dei eti i qHia H 



il3 



SANGTI lULABli KPISCOPi 



116 



angelus ob id diclus, quia inagniconsilii esiangelus : A ^^ eoncepit ei peperil Sara Abra/ia fHium in seneciule 



Deus vero idein po&iea demonslralus esl, ne qui 
Deus esi, esse angelus credereiur. Seqiiaiur sermo 
ordinem renim. Angelus Domini ad Agar locuius 
est; idem ad Ahraham Deus loquimr, ex eodem ad 
utruuique fit scrmo.Benediciiur Ismael^ eiin gentcm 
magnam amplificandus esse promillitur. 

25. Referuutur el alia visa^ dicta, gesla. — Scriptura 
et per Ahraham , Deum essc qui loqueretur , ostcu- 
dii. Ahrah:i! quoque Isaac liiius promitiitur. Dehiiic 
postea assistiiiit viri tres. Abraiiam conspeciis trihus 
uiium adorai , et Dominum confiietur. Scriplura 
adstitisse viros ires edidit : sed patriarcha non igno- 
rat qui ei adorandus sit ei conntendus. Indiscreia 
'.issisteniium spccies esi; sed ilie Oominum suura 



<tta, ei in tempore sicut loculu$ ett illi Dominus {Cen. 
XXI, i , 2). Dehinc expulsa de Abrabx domo cum 
Alio suo anciiia,ei iii deserio ob aquae inopiam inter- 
iium pueri timenie , eudem Scriptura aii , (c) Et 
exaudivil Dominus Deus vocem pueri ubi erat , «I vocar- 
vit angelus Dei Agar de coelo , et dixit et, Quid esi 
Agar? noli timere; exaudivit enim Deus vocem pueri de 
loco in quo est, Surge^ et accipe pNervtn, et tene ma» 
num ejus; in gentem enim magnam faciam cum {Ibid.^ 
17 , 18). 

26. Expenduntur singula, Fiiius et magni consiUi 
angelus est, et Daminus^ et Deus. — Qu» perfidis cx* 
ciias esi, quae increduli cordis (d) obiiisio est , quae 
irreiigiosilaiis temeritas, aut ignorare hiec, aut 



fidei oculis et visu mentis agnovii. Deliinc sequitur : B non ignoraia negligere? Certe iia commemorata et 



EtQQdixlt ei, Revertens veniam ad te ad hoc lempus in 
fulurum , et habebit filium Sara uxor tua {Gen, xviif, 
iO). Et posi h%c dixit ei Dominus, Non celubo ego 
Abraham (1) puerum meum quce faclurus sum { Ibid,, 
17). Ei rursum : Dixit autem DominuSy Clamor Sodo^ 
morum et Comorrhm impletus esl , et peccata eorum 
magna valde {Ibid,^ 20). Ei rursum posi inulium 
alium sermonem, quem hrevitatis siudio prxtermilii- 
mus, cum de jusiis una cum injusiis perdendis Ahra- 
bam esset soilicitus, ait : Nequaquam, qut judicas ter^ 
ram^ facies hoc judicium, {a) Et dixit Dominus^ (2) Si 
invenero in Sodomis quinquagintajuslosin civiiate, remt(- 
tam onmi loco propter (b) illos (Ib,, 25, 26). Ei rur- 
8um consummai» sermone ad Loi frairem Ahrah;e , 



dicta suut, ne inteliigentiam Tcritaiis error aliquis 
aut obscuritas impediret* Quae ai non posse ignorari 
doceamus; impietaiis esse (e) crimen necesae est 
quod negatur. Angelus Dei loqui ad Agar coapit, ls« 
maelem in gentem magnam adaucturus, eique (4) in- 
numerabilem 91 gcniis progeniem prsstaiurus. 
Confessio audieniii ei Dominuoi eura esse et Deum 
edocei. Sermonis enim exordium ab angelo Dci coe- 
pit , sed in confessione Dei consiiiit. Ita qui (5) sub 
minisierio (f) magni consilii nuntiandi , Dei angeliis 
est, ipse et nutura et iiomiiie Deus esi. Nomen enim 
naturat, non nomini natura componiiur. lisdem etinm 
de rehiis ad Ahraham Deus loquiiur : {g) benedictiim 
jam Ismaeli docetur, et miiliiplicindum euimlem 



Scriptura dicit, Et Dominus (5) pluit super Sodomam C esse in gentem : Benedixi^ inquii, ei (Cen, xvii , 20). 



et Comorrham sulphur et ignem a Domino de coelo 
(Cen, XIX, 2i). Et rnrsiim : EtDaminus visilavit Sa- 
ram, sicui dixit. ei fecii Deus Saroi sicui locuius esi^ 



Non itaque deniuiavit personae su» slgnilicaiio- 
nem : se enim jam benedixisse deinonsirat. Scripiiira 
cerie sacramenti ordiiiem et verao praedicaiiouis 



{{) Puere 
h) Si titi 
(5) Pluvii 



\i) Puero meo. 

invenero Sodomis. 
Pluvit super Sodoma et Comorra. 



(5)5 



Inenumerabilem, 
Sub mysterio. 



qui , etc. Eleganlius in mss. qui ei angelus est , sine 
Dei, Hilarii expositionem confirmare juveril ex epist. 
coiicilii Anlhioch. de Chrisio diceiiiis : Qui implens 
voluntatem paiemam pairiarchis apparei , et cum eis 
loquitnr , in eisdem clausuUs el eisdem capiiibus ali' 
quando quidem tamquam Angelus, auandoque vero 
tamquam DominuSy quandoque uutem Deus esse affir- 
malur. Deum enim universi impium est existimari ange" 
lum, Filius vero angelus Palris est, qui est ipse Domi- 



impiis : renitentihus mss. Sed et hfee cum in fine 
nuui 27, aliis verbis ei alio ordine, nempe ante 
proxime dicia, non posi exhibeaniur ; patet hic inier- 
polaioris opera. 

(b) In viilgaiis, f7/os justos. Khesijustos a mss. 

(c) Editi, et ecee exaudiwt, Tres mss. et audivit, Alii, 
conseniienie graeco, et exaudivit. 

(d) Iii mss. liic etalibi constanter, o6/Mnfto. 

(e) Griminis hujus qui rei sini, aperii lib. vi, n. 15, 



fitts et peus. Scripium est enm, Angelus magm constin, ^^^^ niminim impieiaiis voluntas, el non ignoranl-a. 
Apposite rcrtu hanus deCarne Chrisli,n. 14 : />icm« j) ^ grrore detinei. Quihus vero poenis sint inulta.uii, 
tst magm consilu angelus, %d est numus, officn.non |„ cndem, lib. n. 5, sicdeclarai : Nam judicatnrus 



naturw vocubulo, Magnum enim cogiiatum Pairis, su 
per hominis sctlieet restilutione , annnntiaturus sacHlo 
erat. Nonideo tanten sic angelus intelligendus ut Ca* 
briel autRaphaei. Namei Fiiius a Dommo viueee miiii' 
tur ad cuitores sicut et famuli^ elc. Ilis conseniiunt 
Jusiiniis, dial. cum Trypli.; Epipbanius hxT. lxix , 
n. 55. Videsis Au^usiinuin, lib. ii de Trin. c. i3. Ne- 
qiie audi4'ndus Origenes, qui iit humanam» ita aii^c- 
licam naiuram a (Uirisio assumptiiu di»cuii , cujits 
h:vc sunl toin. i in Johaii. , p. 32 : Christus homo 
hominibus^ angelis angelus factusesi, QuippB, inqiiit 
Tertulliaiius, de Cariie Christi, n. 14. ui homiuem 
gestaret Chrisius , salus homitium fuit causa,,, ui ange^ 
lum geslaretynihil taie de causa e»t»».Nam nuliumman- 
dalum de tatuie angeiorum suscepit Chrislus a Patre, 
(a) Hic adjiciunt priu» excusiy ut perdas jusmm cum 



ipse de omnibus , et pro maiestatis suce ttnsericordia 
pmnce meritum ignoranii moaernturut errori , tiegatttes 
se jam non judicabit utique , sed nrgabit. 

(f) Plures inss. ciim vulgaiis , sub mysterio. Magis 
placet cum ross. Carnut., Remig., eic, sub minisie» 
rio, Ui eiiim snpra ex Tertulliaiio observabamuSy 
Chrisius inagni coiisilii angelus diclus esi op:ii, non 
naturw vocabuio, El llilarius ipse, lih. v, n. 11 : /n 
atigeio officii poiius quatn nalurce inteiiigettiiam esse 
hiiic probat, quod angeli tnittistri Dei voceiitur. 

(g)Itaprxsianii<)resmss. Colb., Carn., Hemig. cura 
Germ. a priina manu. Ai in vulgatis , benedictum jam 
Ismaeiem : ac deiiide Par. pusl Lips., docet^ iiec 
multo post cum aliis ediiia, b^neiixit, pro bene^ 
dixi* 



tl7 Dfi TlUMlTATfi UBQi lY. 118 

nMdum, ab angelo Dei incipieDS, et posiea iis- A Dei Deus pmtiiit. lu se Deum ei loqnendo ei f*- 



ckm de reiws eumdein loquentem Deum coiifessa» 
senrafii. 

27. Vtr ffUim €X UribM adctat Abrakam , Dommui^ 
Dtu$^ etjudgxest. — Procedit aulem pleniore doc* 
trinae profectu serino divinus , Deus isthic ad Abra- 
ham loquiiur.pariturani Saram pollicetur, Post bxc 
viri ires sedeuii asdisiuut, ununi adorat, el Dominum 
coafiielur. Ideinque et adoraius et conressus ab ilio, 
tenipore eoilem in fuiurum rediluruni se prouiiiiit, 
et Sar» filium fulurum Deus ad Abraliam locuius esl. 
Idem postea de rebus ipsis eumdein vir ab eo visus 
aliOquiiur. Demuiatio taniuiu fli nomiiium , nihil ta- 
ircen de confessione decessii. Virum enim licei coiw 
ftpeciom, Abraiiam iainen (a) Dominum adoravii 



ciendo significat. (d) Viri deinde de eonspectte Iribna 
duo abeunt : sed qui residei, ei Dominus et Deus eal. 
Neque solum Dominus ei Deus est , sed ei judex esi. 
Stans enim ante Dominum Abraham dixii, Nulh 
modo lu facies hoc verbum, occidere juslum cum impid^ 
et eritjuttus sicut impius. Nequaquam, qui judicas 
omnem terram^ facies hoc judicium ( Gen, xvni, 25). 
Toio igiiur serinoue suo Abrabam fiilem, ob quam 
juslificatus esl,docel, Doininum suum ex tribusagni* 
tum, et solum adoraium, ei(l) Dominum (e) confes» 
sus et judicem. 

28. Unum ex tribus , non tres in uno Abraham ado- 
rat, Discrimen inter visum Lot , et visum Abrahoi, — 
Ac ne forte exislimes iu unius confessione, trium 



(C^n. xviii,2, 3) : sacramentum sciiicei futur» B ^'""^"''^ virorum, qui simul videbantur, honorem 



corporaiionis agnoscens. Nec tamen lanix fidei tesii- 
monioearuii; Domino in Evaiigeliis dicenie, Abra« 
bam pater vesier (6) Isetabatur, ut viderei diern 
oieam : el vidit» et Ixtatus esi ( ioan, viii , 56 )• Vir 
ergo eoDspeciiis rediturum se iempore eodem poili- 
cetiir. Cooiuere sponsioiiis efiecium : memenio la* 
men virum esse qui spondeai. Quid ergo Scriptura 
dicil, Ei Dmm$nu visiiavit Saram {Gen. xxi , 1 ) ? Vir 
ergo iste Domiiius esi, efficiens quod spopondit. Quid 
autem sequilor? Et fecU Deus Surm sicui locutus est 
(/M.). Vir in ioquendo nuiicup.iius, Dominus92 i^ 
visiuiionesiguificaius, Deus praKiicaiur in r«cto. Lo- 
culum cerle virum non ignoras , qui Abrahae et visus 
eslei iocatus* Deum quomodo ignorabis, Scriptura 



conlineri ; coutuere quid conspectis duobus qui dis- 
cesseraniLol dixeril : (f) Et ut vidit Lot^ exsurrexit 
obviam t//ii, el adoravit in faciem in terram : et dixit » 
Ecce, domini, divertite in domum pueri vestri{Gtn. xix, 
J , 2 ). Hic pluralem reiinuii significaiionem simpiex 
visio angelorum , iliic singularem bonorem pairiar- 
chac fides confitetur. Hic divinae Scriplurae hisioria 
duos de tribus lanium angelos fuisse significat , iiiic 
Dominum el Deum pra^dicai. Ait enim : Et dixit Do* 
minui Abraham, Quare risit Sara, dicenSf (2) Krgo vere 
paritura sum? egoautem {g)senui. Piumqtud imposu" 
bile est 93 (^) ^ ^^^ verbum f In tempore hoe revertar 
ad fe in futurum , et erit Sarte fHius{Gen. xviii, 13 ef 
seqq,). Teiiet ergo Scripiura ordinein veritatis, nec 



eadera, quae virum dixerai, Deum confiienie? Ipsa C piuralem significaiionem in eo qui et Deus ei Domi' 



eairo dixit, Et eoncepit et peperit Sara Abrabee filium 
im uueetutesua^ et in tempore sicut locutus est UH Do- 
minm${lbidem^ 2). Sed vir veniurum se locuius est. 
Virutt crede tantum, nisi qui venit, et Deus et Oo- 
minus esi. Causam coinpara. Vir certe ob id (c) ve- 
niet, nl Sara el coiicipiat et pariai, Fidem disce. Do- 
rainus el Deus ob hoc venit, ui Sara et conciperei et 
pareret. In potestate Dei vir locutus est : in effeciu 

(!) Et Deum confessus. 

(«) Ediii , Deum adoravit , repugnanle sacro iextu 
eum mss. Repugnat et boc , quod Hilarius , cui vox 
Desu simpliciier posiia Patrein, sicut Dominus Filium 
sonai, indecouficil Abraliain Cbrisli fuluram corpo- 
rationera agnovisse. De eadem visioiie Teriullianus, 
deCarne Chrisli, n. 6, non diversa lorpiiiur : Inter 
Antielos iilos ipse Dominus apparuii Abrahm sine naii- 
titaU cum came.»» qui jam tunc et alloqui et liberare et 
fudicare humanum genus ediscebat in carnit habitu, non 
natm ad/iik:, quia nondum moritures. 

(b) Carnut. aliique nonnulli mss. exsultevit. 

(c) In excusis, venit. Mclins in mss. veniet. Institui- 
tur enim comparalio inter euni «lui venluruin se pro- 
miaerat. Gen. xviii, iO , tuni vir conspeclus, et euin 
q»i venisse narratur. Gen. xxi, 1 el 6, non jam vir, sed 
Daminus et Deus nuncupulus. 

(d) feidili, viris deinde eonspeciis iribus : eroendantur 
ex niss. 

{e) Edili, et Deum confessus est etjudicem : renilen* 
itliiis inss. Neque Abraham in Scri|/iura Deum y sed 
Dominum consianler profitetur. 

(f ) Ita castjgaiiores mss. At editii et vidit Lot^ et 



nus agnoscebatur admiscens , neque angeiis duobus 
honorem, qui Deo iantum fuerat delaius, iinperiiens. 
Loi quidem dominos dicit, sed Scriplura angeioa 
nuncupai. lllic homiiiis oniciuiu est, isthic oonfessio 
veriiaiis. 

29. Dominus a Domino, Filius. — Dehinc adesi in 
Sodomam et Gomorrbam justi i)0&na judicii. El quid 
iandem momeiiti in eo esi? Dominus sulphur et ignem 

(2) Ego vere. 

surrexit... in terra : grnece rw TrpoffwTrw IttItiqv yijn. 
Deinde legens Hilarius ecce domini, consenlieniia ha- 
l)et graeca simul et lalina exempla. Augustinus ta- 
men,Serm.7,pr%ferl ecce domine^ nec usquam vidisse 
videtiir ecce domini : sic eniin habet nuin. 6 : Cum 
duo miltereutur ad Sodomam apparentes fralri Abrahm 
1) Lot^ el ipse agnotcil in eis divinitatem ; et cum duos vt- 
dealy DouiNUM appellat : et Ule in tribus !)ominum, et 
in duobus ille Dominum : adeo ut ei lioc in eam abeat 
senlontiam , qiKu tiielur nou Dominum ipsuni , sed 
angelos in qnibus insiderei Douiinus apparuisse pa- 
triarciiis, qni uon portantibus , sed insidenti gloriam 
dabanl. Nidesls ejiisdem iib. ii conlra Maximiuumy 
c. 26, num. 6. 

{g) In vulgatis, qua jam senui. Abest quce jam u 
mss. et grncco lextu. 

{h) Apud Par., Deo, omisso a. In editis aliis, a Do^ 
mino. Verius in inss. a Deo : quo is, qui in habitu 
viri loenius crat ^ 2 cl 3, qnique ^ 1, 3 ct 13, Do- 
minus appcllaius esl, Deus quoque esse significeliir t 
qiii scopus esi Hilaiii, groccuiii iextum irapK rw 8cfi 
propric apud Deum, quu^i Trocpa Tov'6foO iulerpre- 
taulis. 



119 



SANCTl IIILARU £P1SC0PI 



m 



pluit a Domno (Gen. x», 24). Ut Dominus a Do- A Abrabam et Deu I^ac et Deus Jacob repertus. An- 



mino; ita non discrevit nalurx nomine, quos signili- 
caiione (non unius personx) distinxerai. Legtmus 
namque io Evangelio, Pater non judicui quemquam, 
sed omiie judicium dedit Filio (Joan. v, 22). Dedit 
ergo Dominus, qiiod Dominus accepit a Domiiio. 

30. Eum ut Deum vidil Jacob nec solilarium. — Sed 
qui accepisti in Domino et Domino jiidicis coguiiio- 
nem, cognominis ejusdem in Deo el Dco cognoscc 
consorlium. Jucob discedens ob meium fratris sui, 
somuiaiis viderai scalam fundatam in lerra et con- 
tingeiitem coelum, ei per eam adscciidcuies ei de- 
scendentes angelos Dei, et Dominum incumbenlem 
supcr eam, sibique omncs beiiediciiones, quas Abra- 
hai etlsaac dederat, imperliciitem (Gen. xxviii). Ad 



gelus enim Domini Moysi de rubo apparuit, Dominus 
dc rubo io(|uilur : vocem cujus inlelligeudam exisii- 
mas, ulrum ejus qui viaus esl, an aliciijus nllerius? 
Hic menducii iocus luilius esl. Ail eiiim Scripiura, 
Apparuit autem ilii augelus Domini in flanma ignis 
de rubo (Exod. iii, 2). El rursum, Vocavit eum Do* 
minus de rubo , Moyses , Moyses. Et respondit : Quid 
est ? Et dixit Dominus : Ne accesseris hue^ solve cal" 
ciamentnm de pedibus tuis; locus enim, in quo stas, 
terra sancta est. Et dixit ei : Ego sum Deus Abraham 
et Peus Isaac et Deus Jacob (Ibid.^ 4 et seqq.). Qui 
apparuit in rubo, de rubo loquitur : et visionis locus 
uuus et vocis cst; neque alius, quaiu qui est visus, 
audiiur. Qui angeius Dei esi cum videtur, idem rur- 



hunc postca lalis Dei seruio csl : Dixit auiem Deus B suiii cum audiiur est Duminus; ipse vero (b) Domi- 



ad Jacob, surgens adscende in iocum Bethei, et habita 
ibi, et fae ibi altarium Deo^ qui apparuit tibi cum fU' 
geresafacie fratris tui (Gen, xxxv, i). Deus iioiio- 
rem Dco poslulat, ei postulat cum aUerius signlQca- 
tione persona: : Qut, inquit, apparuit tibi cum fugcres; 
ne qua personae ejusdem confusio nasccreiur. Deus 
ergo est qui loquilur, Deus et de quo loquiiur : bo- 
noris confessio a naiurse noiiiiue non disceniit, quos 
significaiio subsistentes esse disiinguit. 

31. Synopsis et scopus prasdictorum a numero 23. — 
El huic quidein loco qua^dani meniiiii ad pleniorem 
absolutionem necessaria : sed secundum proposi- 
tionis ordinem, responsioiiis quoque ordu retinendus 
est. Itaque quae ei reliqua sunt, iu libro aliero suo 



nus qui auditur, Detis deinde Abrah:R, Isnac et Jacob 
esse coguosciiur. Cum augdus Dei dicitur, noii pro- 
prius sibi ac soliiarius esse inonstratur; (c) est euiin 
angelus Dei : cum Dominus ct Deus nuncupatur, ii^ 
honore natur» suot et nomine prasdicatur. liabes 
ergo angeluui, qui dc rubo apparuit , ei Doiniuum er 
Deum. 

33. Moyses non semei Deum et Dominum proidicat, 
Uterque tamen unus est Deus* Fiiio uti natura Deo ho' 
nor postulatur. Fiiius el Angeius Dei el Deus, — Per- 
curre adliuc Moysi tesiimonia ; et inteHige an occa- 
sionem aliquam prt^cdicnndi Deum ei Dominum ne- 
gligat. Tenes ncmpe ex diclis cjus, Auc/t, Israei, Do» 
minus Deus tuus unus e4t (Deut. vi, 4). Tene nunc 



loco exsequemur. Taniuiu lioc nunc in Deo, qui ho- C divin» illius cunlionis sux dictu : ait namque, Ft- 



norem Deo postulai, demonslrandum fuit, angelum 
Dei, qui cum Agar locuius esset, et Deum esse et 
Dominum, cum iisdem de rebus ad Abrabani locu- 
tus ipse sit : et virum, qui Abrahae visus sit, et Deuiu 
esse et Dominum ; angelos autem duos, et cum Do- 
mino visos, ei 94 ^^ ^^ ^^ ^^^ niissos, iiihil aliud 
a propbcia nisi angclos prxdicatos. Non solum autem 
ad Abraham in viro Deus adfuii, sed eiiam ud Jucob 
In hoiniiie Deus veiiit. Neque solum venit, sed 
luctalus ostendiiur (G^fi. xxxn,24) ; neque lanluin- 
modo luciatus, scd eiiam advcrsus euiu, cuin quo 
Iiictabalur, iufirmus. 'Nunc de luctu! sacrumenlo 
(a) non esl, neque in tempore, nequein maleria,ali- 
quid tra<'tare. Deus cerie est; quia Jacob adversus 
Deuin invaluii, ei Israel Deuui vidil. 



dete, videte quoniam ego sum DominuSy et non est Deus 
praster me (Deut, xxxii, 39). £t cum omnis sermo ei 
ex persona Dei (d) usque ad (ineni cantionis fuisset, 
ait, Lwtamini cosii simui cum eo, et adorent eum om" 
nes (e) fiiii Dei. Lwtamini gentes cum popuio ejus, ei 
honorifieent eum omnesangeii Dei (/fr., 43). 95 '^^* 
noriftcandus est a Dei angclis Deus, dicens : Quoniam 
ego sum Dominus, et non est Deus prceter me. Est eniin 
Uiiigenilus Deus : neque coiisortem unigenili iioinen 
adniiitil (sicuii non rccipii iunascibilis, in eo tanlum 
quod esi iiinascibilis, pnrticipeni) ; esl enim unus ab 
uuo. Neque praeti^r iiinascibilem Deuni innascibilis 
Dcus aiius csl, neque prxier unigcnilum Deuin uni- 
geuitus Deus quisquam esi. Uierque itaque unus et 
^solusesi, proprieiaic videlicet in unoquoque et in- 



32. Moysi in rubo visus, Dominus et Deus est. — nascibililalis ct originis. Ac sic uleniue Deus unus 

Yideamus autcm, an etiain alibi, prccter quam ad esl; cum inler unum ei unum, id esi, ex uno unum, 

Agar , bic angelus Dei Deus esse sil cognilus. Cogni- divinilaiis uiiemae non sil secundu natura. Adorandus 

lus plane est. Neque soluin Deus, sed eliam Dcus ergo est a filiis Dei, et honorificandus ab Angelis 



(a) Edili, neque est in tetnpore : pr;e(er fidein mss. 
Estaulem hicpleonasinu^.cujusexeniplnjam vidiinus. 

(b) Iii viilgnlis, ipse vero qui auditur, Doniinus Deus 
est. Deinde Abraha\ Isaae et Jacob Deus esse cognosci- 
tur. Qu;i> leciio confusa restauralur ope mss. 

(c) Edili, Etenim Dei angeius cum, clc, seiisu per- 
lurbato, ct subiuiu probalione qua Deus non solita- 
riiis demonstraiur. Cnstigunlur ex mss. 

(d) ScilvLCt Unigeniii» ut apertius dcclaratur iib. v, 
li. 3o. 



(e) Hic Deuieron. locus in Ps. Lxvn, n. 4. aliis 
verbis, alioquc verborum ordine exprimitur. Ibi eiiiiii 
priino loco iiabeliir Angeii Dei, non fiiii Dei; poslea 
auieui fiiii Dei^ loco Angeii Dei : ciii leciioni suffra- 
gatur Jusiinus sub riueiii Dial. cum Tryplione, favet- 
qiie Puulus Heb. i, G. Qutuq bic teiiet Ililarius ordi- 
iicm. lenei el Epipbuuius h£r. lxix, n. 60, ubi habet : 
Adorent ipsum omnes fiiii Dei, et confoitent eum omnes 
angeti Dei. 



4il DG TRINITATE 

DeL Ita et bonor ei veneraiio Deo a Dei filiis et An- A 
gelis postulatur. Signiftcationem honorandi, (i) et 
corum (a) per quos est lionornndus inlellige, scilicct 
per angelos et filios Dci, Deus. Ac ne forte iioiiorem 
Dei non naiuralis existimcs posiulari, et arbitreris 
buc in loco Moy!»en dc honorando Deo paire sen- 
siftse» cum tamen Pater si( bonorandus in Filio ; ta- 
men benedictionem, quam (b) sub eodem sermone ad 
Josepb disponit, adverte. Aii enim : El qua accepta 
tunt ei qui apparuit in rubo^ veniant iuper caput Jo- 
uph etverticem (Deut. xxxiii, 16). Adorandus ergo n 
Dei fiiiis Deus est, sed Deus qui et Dei filius est. Ho- 
norandus auiero a Dci angelis Deus est, sed Deus 
qui Dei (c) angclus Dcus est : quia de rubo apparuit 
Dei angeius Deus, ct qux ei complacita sunt, Josepb 
cum benedicerelur optantur. Nou ideo non Dcus, B 
quia angelus Dei cst ; neque rursum angelus Dci non 
idcirco, quia Deus est : sed siguiflcaia personarum 
intelligentia, et (d) dislinclo innascibililatis nativita- 
tisque sensu, ac manifeaata sacramentorum coeles- 
tium dispensatione, uon soliturium Dcum docuil opi- 
nanduro, cum nngelum et (ilium Dci Dcum, Dei et 
angeli et filii adorabuni. 

54. Et bxc quidem de Moysi libris responsa a 
nobis sint, vel potius Moyses ipse respouderit : quin 
eo hxretici auctore u$i, per uniu^ Uci coufessionem 
potent persuaderi posse, ne Detis csse Dei filius prae- 
dicetur ; 96 conlra auctoris sui leslimonium iinpii, 
cum quando ille unum Dcum coufilcns, non dcsiite- 
rit de Dei filio docere quod Deui est. Scd consequeus 
est niultiplices de eodcm propheiarum seniemias C 
proferre. 

55. Qui propheta Filium et Deum doceat, et a Patre 
ieeemai. Fiiii cur paler Deus sU. — Teiies dictum : 
Audi^ Urael^ Dominus Deus tuus unus est : atque uii- 
nam recte teneres. Sed sccundum sensum tuum 
dicti prophetici qu;cro raiioneui. Ait enim in psaU 
mis : Vnxit te^ Deus^ Deus tuus (Ptal. xuv, 8). Dis- 

(1) Et ejus per eujus. 

(i) Ejus igitur qui sine nativilate est^ demonstrata 
persona est^ inox, pro id enim quod ait, cst id qnod 

(a) Ita Er.» Lips. el Par. qua; leciio nobis vnlJe 
suspecln ebt, cuni ncc sntis congruni cum subnexis, 
nee liabeaiur iiisi in rccculioribus inss. Nam iu po- 
iioribus tribus Colb., Carii., Corb., Germ., Re- 
mig.t ctc., legere est, et cjus per cujus (poiesi iiiiel- jx 
ligi tacitum verbum honorem) tsl honorandus. In ms. 
Corb. secundis curis adscriptum esl, et ejus per quem 
esi honorandus. In Vindocinensi autem exstal, et ejus 
per quos esl honorandus. Deiiide iii vetustiore Rcmig. 
meodose, intelUgere scHicetur Angelus et Ftlius Dei. Ex 
quibiis iion incommode conficere licerei, significatio- 
nem honorandi ex eis per quos est honorandus intellige^ 
Mcilicet ut Angelut et filius Dei Deus. 

(b) In uno eodlee Valic. sub eodem nomine, Turo 
iu rccentiore Reroig. ad Tlieod. Jacob ad Josepk 
disponit. Slncerinr est leciio cselerorum. Subjecta 
enim verba Deuieronomii suiit; quamvis ad bcne- 
dictioiiero Jacob Gcn. xlix, 26, alludaul. 

(c) lla mss. At editi, Angetus est qui derubo. Sic et 
Ambrosius in Psal. xliii. n. 15, Filium iu rubo vi- 
simi fuisse declarat liis verlas ; Quis est in rubo visus 
Bflist, ml/ primogenAus Dai [ilmt, qni ait ; Ego snm . 



LIBER IV. m 

cerne (e) ad legentis intelligentiam unctum et ungen- 
tem : distiiigue te et tuus : ad qiiem et dc quo sit 
sermo, demonsira. Supcrioribus eniin dictis bic con- 
fessionis ordo subjectus cst. Dixerat namiiue : Sedes 
tua, Deus, in sasculum swculi^ virga directionis Itior, 
virga regni tui; dilexlsti justitiam, et odisii iniquita' 
lem (Ibid., 7). Nuncquoqnc bis adjecit : Propterea 
unmt /e, Deusy Deus tuus. Deus ergo rcgni xterni, ob 
meritum dileclui jnstiliic et perosae iiiiquitalis, a Deo 
suo uncius est. Numqiiid inlclligentiam nostrnin ali- 
qua saltem nominum inlervalla confuiidunt? Nam 
discrctio tantum personx in te et tuus posila est, 
in nullo lamcn natnrae disiincia confessione. Tiftis 
enim rclninm estad auctorem, te vero ad ejus qui ex 
auclore est signincalioncm. Est cniin Deus cx Deo, 
propbeia eodem ordinc confilente : Unxit te, Deus^ 
Deus tuus. Non esl aulem anlc innascibilem Deum 
Dcus ulliis, ipso dicente : Estote mihi testes, et ego 
testis^ dicil Dominus Deus^ et puer meus quem elegi , ut 
sciatis et credatis et inteliigalis quoniam ego sum, et 
ante me non est alius DetiSj et post me non eril (Esa. 
XLUf, 10). (2) Ejusigitur, (f) qui sine Iniiio cst, de- 
monstrala cst diguitas ; el ejus qui cx innascibili esr^ 
bonor conservatus est : Unxit te^ cnim DeuSy Deus 
tuus. Id eiiim, qiiod ait tuus^ nd nativit:ttcm refcr- 
tur, csclerum nou pcrimit nnluram (\ide lib. xi, 
n. 18, etc). Et idcirco Densojus est, quia exco na- 
tiis iii Deum est. Non tamen per id, quod Paier Dcus 
est, non et Filius Deus csi : Vnxit cniin te, Deus 
Deus tuus : designala videlicet ct ancioris, et cx eo 
geniti significaiione, uno eodemque diclo utrumque 
illum in naturac ejusdem (g) ct dignitatis nuncupa- 
tione constituit. 

9756. FHium Patris qualem Esaias pra?dtctf/.— Vc- 
rum ne fortc ex co nrripi impi» assenionis possit oc- 
casio, quod dictum cst, Qaoniam ego sum, et ante me 
non est Deus alius, et post me non erii (Esai^ XLiii, 10) ; 
tamquam pcr id noii ct Filius Deus sit, quia post 

ait, et paulo post, quia ex Deo natus lcgitur, pro ex 
eo natus. 



Deus patrum vestrorum, Deus Abraham, Deus Isaac , 
Deus Jacob. Ideo sedemonstravit humanis adspectibusy 
quia venturus erat ut ab omnibus videretur, 

(d) In cdiiis, distinctio : mendum quod castigant 
mss. 

(e) Lips. et Par., discemat tcgcntis inteiligentia : re- 
luciautibus aliis libris. lla Teriullianus adversiis 
Praxeam n. 13, Ambrosius lib. i de Fide c. 3, ei alii 
Patres in boc Psalmista} loco duos apeile discerni 
observant. Luciilenlnni est pra* c:vteris illiid Irenx*i 
lib. III, c. 6 : Ulrosque Dei appellatione significavit 
Spiritus sanctiu, et eum qtti ungiiur Ft/itim, et eum 
qui ungit ^ id est^ Patretn. 

(0 Editi excepto Par , qtii sine nativitate e%t : qni 
t-tmen infra, n.37, de Patre babcnt, qui sine initio 
wlernus est, 

(g) V.-tt. bas. codex, in nalura; ejusdem dignitate et 
Domini nuncupaiione ; niinus sincere. Ex lioc maxime 
loco palet quain apud llilarium viiii babeat vocabu- 
lum dignitatiSy quod divinitatis loco roanife^te bic po- 
niiun 



1115 SANCn HILMll EflSCOPI m 

Deum» aaiequem DeiM nuUus sit, nullus qiioque A pi^f^8ioest.Ailiiamqne: OwnMnii stV(<fct( Ihmimis 
postea Deus futurus sit : lotius ob id dicii rHio trsc- 
tanda est. Deus ipse sermonis sui testis es( , sed et 
puer ejus eiectus uni cum eo testis est, Deum ante 



se iion esse, neque post se fulurum. Sufficiens qui- 
deiu sibi ipse lesiis Obt : sed lestimonio de se suo , 
lestimonium pueri quem elegii admiscuit. linutii ergo 
duum le&iimoiiiuin est, uutliim aitte se Denmessis ex 
eo eniiiioninia smil : neque post se Deum fuiurtiin; 
noii iiiique ex se non fuisse. Erat enim jam (luer in 
(esiimonio Palris ha^c loquens, puer iu iribu ex qua 
gigni liabebat eleclus. Idipsuin iia iu Evaogcliis de- 
mon!>trai : Ecce puer ineus quem elegi , dilecius 
nieiis, in quo complacuit(i)aiiiina mea (A/o/^A. xii, 
i8). Nun csi ergo anic nie alius Deus, et posi me nou 



Dew fanrdtt 98 i^^ » ^** f^^^ ^^ «efifiini stntl ; 
inUrrogiUe me de fUiis veitris et de fUiabfss, el i^e ope* 
ribus mafiMtim mearum mandate mihi. Ego fed ier* 
ram » el hominem suj^er eam , ego ommbus sideribus 
fnreecepi^ ego suscilavi rtgem cum justuia^ tt omnes tim 
ejus rcctte. Hic mdifieabil cmtmem meMm, et capiifHitt' 
iem plebis mem converieif non cum pripmio, negue cum 
muneribus^ dicit DominHS Sabaoth, Laborabil Mggp' 
iuSf ei mercatns Aiihiopum, {c) et Sabain. Viri exceisi 
a<i ie trausibunty ci lui erunt servi , ei posi ie seguentur 
alligati vinculis, ei adorabuni te^ et in ie deprecabuntnr; 
quoniam in te est Deus^ ei non esl Deus prceier te, Tu 
enim es Deus, ei nesciebamus, Deus Israd saiealor. 
Ertibescent et pudebit omnes qui adversantur ei, ei ibuni 



erit : xternse videlicet el indeinuiabilis viriuiis iuQ- B cum confusione {Esai, XLV, ii et seq.), Estiie adtioc 



niiaiem in eo, quod aiiie et posiea Deus prxier se sit 
nutlus, osiendens : puero lanien suo, ut in lestimonlo 
suo, iia ei in noinine, collocaio. 

37. Oseas locus pro Filii deitate. Palri uullus^ FUio 
Pater^ nobis Pater ei Filius est Deus. — £t hoc ipsiim 
prompiuin esiex persona ipsius discere. Ait euim ad 
Osee propbeiam , Non apponam adhuc ut miserear 
domui Israel, sed enim adversans adversabor illis : fi- 
liorum autem Juda miserebor^ ei salvos eos fadam in 
Domino Deo ipsorum { Osem i, 6, 7 ). Ergo (2) ab- 
soiuie (a) Paier Deum Filium nuncupat, inquoet ele- 
git nos aiite leni|>ora saccularia {Ephes. i, 4). Jpsorum 
idcirco aii, quia Deus iunascibiiis a uullo est, nosque 
Filio in baereditatem a Deo paire donamur. Legiinos 



aliquis ieiiicriuiis locus ? aiit uUa relicta esi ignora- 
tionis occasio : nisi id iaiituin reliquuin sit, ut iropie- 
tas professa se prodat? Deus ex quo omiiia sunt, qui 
omnia {d) mandando fecitjacti opera sibi assurocns , 
non utique enicienda, iiisi dixisset utflerent, lesiatur 
regem per se (i) eicitaium justum , et icdiGcanteni 
sibi Deo civiialem, ei plebis capiivitaiein avertentem, 
non cum prxmio neque cum muneribus; gratia enim 
omnes salvamur. Deinde iia loquitur, cum post labo- 
rem iligypti, id esi, saeculi (5) calamiiatem («), et 
mercatus iGtbiopum et Sabain viri excelst nd eum 
transibunt. Ei quitandem existimandus laborjiSRypli, 
etmercaltis iEthiopnmctSabain? Recordemur Orien- 
tis Magos adorantes Dominum ei munenintes, et la- 



namque, Posce a me, ei dabo tibi gentes (3) heeredi» C borem veniendi usque in Bethlehem Judae taiiti iiine- 



iatem {b) tuam (Psal. ii, 8). Deo enim ex quoomnia 
stiiit Deus nullus est, qui sine inilio xternus est. Fi- 
lio autein Deus Pater esi; ex eo enim Deus naiiis 
esi. Nobis autem ei Pater Deus C6i, et Filiiis Deus 
esi : Paire de Filio confiienle quod Deus nosler sit , 
Filio de Paire docente quod Deus nobis sii : Deo ta- 
meii Filio a Paire, id cst, ipso innascibilis viriuiis 
suae iioinine, nuiicupaio. Ei hxc quidem ad Osee. 

58* TMltmofttMm lueutentum ex Esmn, Magorum 
adoratio prmdicta, Qui fuerunt magi, — Per Esaiam 
auiem quam absoluia Dei patris de Domino nosiro 

A)AiUMmmem. 

vi) Absoluie deest in ms. Yeron. 

[3) In hmrediiutem. 

(a) Apud Par. et in nonnullis mss. omiiiiior abso" 
luie, quod est, aperle ei absque ulla ambiguiiale. 

(b) Editi, in hmreditatem^ dissidentibus mss. et 
Traci. 2. Psal. 

(c) Quiimvis ex gr:cco lextu, xocl ot laCatiiJL Mptc » 
phinutn sil vocem Sabain referri ad subsequentem , 
non ad prsecedetiteni : eam lainen ab liilario ad vo- 
calMiltini mercaius relataiu esse non dubium esi ex 
subjectis. Teriullianus adversus Praxenm n. i3, cum 
Hilario conscniiens, quod ex eodem Esai» loco- pm- 
beiduos esse qui unnm Dei nonienobiineanty hoc ab 
eo dissenlil, quod legat, et Sabain viri. 

(d) Lips et Par. ex margine Er* mandaio. 

(#) Ita veiusiiores libri. Alii vero, smculi captivtta* 
tem, 
(/) In ms.Vat. Las,» tii principiolaboriotius ^gypti: 



ris inetiainttr. (/) lii principuin enim Inbore totius 
iEgypti iabor demonsiratus esi. Magts namqae divi- 
iiae virtuiis operaiiones falsa rerum specic mentienti- 
bus, potissimus impis religionis honor a scculo 
omni deferebaiur. lisdem Magis et mercatu ^thio- 
pum ei Sabain, auri , el tliuris , ei myrrhs munera 
deferentibus : quod quidcm idipsum et alius propiieta 
pnenionuii , dicens : In conspeciu ejus procident 
iElhiopes, ci iniinici ejus liinum lingent. Reges Tbar- 
sis niunera offerenl, reges Arabum et Sabain munera 
adduceni,et dabiiur ei de auro Arabix(Psa/. lxxi, 0, 

(4) Susdtatum, 
j. (5) Captiviiatem, 



corrupie. Hicde Magis duo tradit Hilarius, eo3 scilicet 
ei priiicipes fuisse, ei magicos arii dediios ; qtiod ai- 
tcruin plures ex aniiquis cum eo docuisse jam obscr- 
vatum esl in noi. ad c. i comm. in Maiih., n. 5. Ueges 
qtioque eos fuisse scribil Teriullianus, lib. iii conlra 
Marc. n. i3, ubt cnarraiurus illud psal., Reges Ara- 
bum, etc, subjicit , iSam et Magos reges habuit fere 
Oriens. Cui coiisenlit Hienmyinus, comm. in Dan. c. 
S. Sic ei Crrsariiis Arelat., in appeiidiee Sermonum 
Augiislini , Serm. i59 , n. 3 : llli Magi ires regcs 
fuisse dicuntur. Unde Pascbasius Uadberinsin Maitb. 
II : Magos reges extitisse, nmno qui historias legit g^n- 
iilium ignorai. Qu i raiione explicaiur, qui oiiincb de 
Sabain ad Chrislum venerint : quia nimirtini, iiti dc- 
clarjl H.larius, iii Maiih. c. xiv, n. 7 : Popuii priii- 
ceps subjectm sibi universiiaiis nomen causantque com- 
pUctiiur. 



ii5 

10). (a) Ii) Uigis iLique 



D£ THlNlTATfi LiBER iV. i^i 

ei muneribus, lalMr A seqtiitur, in u eit D$ui, non soioin euni qui prMens 



i£gypii e( inercalus i£tluopuin cl Sabaiii oslenditur, 
ftciiicet muDdi error Magisadoraniibus, eielecia gen- 
iiuna rounera adoralo ab his Domino oblata. 

39. ApoiioU mri excelu. — Excelsi aulem viri , qui 
ftd eum iransiluri sunt, atque euin viiicii sequentur, 
qui tandein isii suui, non in obscuro esl. llespice ad 
Evangelia ; Pelrus Dominum suuin scculurus prae- 
Ciiigitur {Joan. xxi, 7). Iniuere Apostolos : scrvus 
Ciirisli Paulus in viiiculis giorialur {Fhilem.i). El vi- 
deamus an vinclus Cliristi Jesu ca, qux Deus de Qlio 
suo Deo fnerat loculus, impleverii. Precabuntwr , iii- 
quil, quomam in U e$t Den$ {E$ai. ilv, 14). Dictum 
itaqae ab Aposiolo recognosce, el recugiiitum intei- 
lige : Dem$ in Christo eral mundum reconcilians sibi 



est, sedetium euin 100 ^l^' (^) mdncai in pr.useiilti 
demonslrat : babiiantem ab coiii quo babilet discei*- 
neiis, persoiitt tanien tantum disiinclione, non geiie- 
ris: Deus enim iii eo est : et in qiio est Deus , Deus 
est. Non enim Deus in div(.Tsae al«|ue alienae a se na- 
luric babiUiculo esi, S4'd in suo (e) atqiie ex se gcniio 
nianel. Deus in Deo, quia ex Deo Dens est. Tu e$ enim 
Deu$t et ne$ciebafnu$t Deus hrael $aivu(or {h. xlv, 15). 
41. Filio ad9ersante$ erube$cent. Filium qui negai , 
Patrem inhonorat, — Negantem te De^m in DeOy se- 
qiieus sermo confutat : ail enim, Erube$cenl , et pu- 
debit omne$ qui adver$antur et, et ibunt cum confusio- 
ne {Ibid.^ Ib) : {() Decretuni boc in iiiipicialein tnam 
Dei cst. AdviTsaris eniin Ghrislo, de quo te professio 



(II Cor. V, 19). Debinc sequiiur, Et non est Dm B paiernx vocis objurgai. Deus est eniin, quein esse 



]^mier U. Quibus coiilinuo idem Aposlolus ait, unus 
esl enim Dominus iioster Jesus Clirislus por qccm 
omnia (I Cor. viii, 0) : et iiullus prx^ler euin vidciur 
alius esse, quia unus est. Tertio quoque ail , 7u e$ 
Dius^ el ne$ciebamu$. Sed ex persecutore [b) Eccle- 
stx dixit : Quoriim patres , ex quibue Chri$tu$, qui e$t 
mper omnUt Deu$ {Rom. ix, 6). lii igitur vincii baec 
pnedicabunt : exceiii videlicet, etin duodecim ibro- 
•it jadicaluri (c) 4ribus Isracl, ct Dominum suum 
dodniue et passioiiis suae martyrio secuturi. 

40. Paler de $e dicit^ Non esl Deus praiier ine, et 
ie Filio, Non est Deus prxier te. F//ttts persona 
aon genere a patre di$cretu$. — Deus ergo in Deo 
eii : et m quo ett Deus , Deiis esl. El quoniodo non 



tu Deum denegas. Denegas vero sub specie lioiioris 
Dei (Patris), dicentis, iVon est alius Deus proster me 
{Ibid, , 18). Sed coiifundere et erubesce : non eget 
dclato a te bonore innascibilis Deus, gloriam banc a 
le soliiudinis suae non postulat, non desiderai liaiic 
opioionis tux inteliigentiam ; iil ob lioc quod dixerit, 
Non e$t Deus preeler me^ cuin quem ex se genuit Dcum 
abneges. Ac iie sibi boc, ad divinitatem Filiideslruen« 
dam, pecultare (j^) deferres ; Unigenilisui gloriain bo- 
iiore perfeclx divinitatis iniplevil, dicens, Et non est 
Deus prater te. Quid exxquata discriniinas? quid 
coniparata disceriiis? Proprium Dei iirioest, ne pra:- 
ter euin Deussit; proprium Deo palri esl, neabsque 
eo Deusquisquain sil : verbis Dei de Deo ulere. Coii- 



ut Deusjrreeter le; cuin in eodem Deus sit? Usurpns, G (itere ila, ei jirecare regein : Quoniam in le est Deus, 



olixreliccy ad confessionem solitarii Dci pulris, ^on 

tst Deus prteter mo : quomodo ex praedicaiione Dci 

psiris dicenlis, Non est Deus preeter (f , dicium inter- 

pretaberis, si per id quod dtctum esl, Non est Deus 

preuer me {Deut. xxxii, 39), afiirmare conlendis, ne 

bei fliius Deus sit? £i cui ergo Deus (Pater) dixerit, 

Hen e$i Deu$ preeter te? subjicere eniin liic tibi perso- 

sam soliiarii (d) non licebil. Dominus enim dixii regi 

^oem ezcitavit, ex persona virorum excelsorum ado- 

nuiliuin et deprecantinin , Quottiam in te est Deus. 

Soliiarium res Isia non recipil. In te enim praesen- 

tem, Teluti ad quem sit sermo» significat. Quod auteni 

(I) Manet. 

ia) Solus codox Yat. bas., tt donis itaque. 
b) Id est, qm fuit persecutor. Jain aiias observavi- 
mus pru*posiiionem ex ad bigniCcanduin slalum ac 
tempiis prjeteriium liilario es^e usitaiam. Sic de 
Cbristo iii servi rorinam exinanito saepc loquitur , ex 
Deo komOf pro, cum e$$et Deus^ facius est homo. l|ic 
aoiem in vuigatis et in uno soluni recemiore ins. 
Golb. insertuni esi, factus doctor. 

(r) Kditi, duodecim iribus : refragantibus mss. 

(d) Uie enim^ uti Terlullianus, adversus Praxeam, 
B. 13* in eumdein locum ail, dicendo^ Deus in te, et^ 
Tu DmUf duos proponii ; qui erat, et in quo erat ; C/iri- 
Um, et Spiritum : nbi HfrirUum Pairem intelligil. 

(e) In ms.Carn. atque in $e geniio : inale. Cur au- 
U»n in eo maneat, sic cxponiiur iii psal. cxxn, n. 2: 
Deu$ enim ex Deo genitue^ non abe$t per naturam ab eo 
os quo genittu eonfiUndus est : cuin caetera absini per 
wuur» dkcrepautiam. Filius iuque digua per se e( 



et non esl Dcus prceter te. Tu enim es Deus, et neicie' 
bamus^ Deus hrael saivalor, Caret (h) coiituinelia bo- 
noris ofilcium, neque ofiensionem bai>et confessioiiis 
exenipium ; maximc cum adversalio ejus plena con- 
(usionis sii el pudoris. Iinmorare Dei verbis conli- 
tere Dci vocibus; etfugeconfusionisdenuntiationem. 
Deum enim Dei iilium abnegando , non tam Deum 
lamqtiain (i) solilarium (t) gloria! boiiore venerabe- 
ris, quam Patrein Filii inhonoralioneconlemnes. Ho- 
noris fldem innascibili Deo confiiere , quod praelcr 
eum Deus nuilus sit : unigenilo Deo pra^dica , (juod 
absque eo Deus non sit. 

(2) Solitmrio. 

D sufiiciens cst habiialio Pairis : qui in caeteris eiiam 
habitat, qiiaienusFiiio coi^uncti in ipso quodaminodo 
conliiieniur, ul eleganter ibidcm explicaiur. 

(f) Yat. bas. ms. dictum hoc : iniiius bene. 

(a) Ideiii codex, defenderet : neqiie bic amlicndus. 

ifi) Neque bic videiur sincerior pra^dictus ms. cum 
pro contumelia^ exbibel calmnnia : et inox poena con- 
. fusioniSy pro plena coufusionis. 

(t) Ediii ciini aliquoi inss. soliterlo. Mnluinus cnin 
cseleris soliiarium^ prius rcstituia parlicula tamquam , 
qiiam Lipsius absque auctosiiale expunxeral. Palcr 
aulcin inhonoratur, dum filii degeneris paler priedi- 
catur , ut s«'epe insinual noster liilarius , ac ptobat 
Aiigdstiiius, Serm. 13^, n. 5 , ncciion Ambro>ius, 
lil). I de Fide c. t>, vel dum .iliquando ^nic Vcrbo ac 
sapieiitia fuisse, adeoqoe aiiunde rationcin mutualt)S 
essc asseriiur, ul oslendil Albana$i^S| OiaU \\ cflu^ 
Ar., p. 331. 



m 



SANCTl HlLARil EPISCOPI 



m 



101 ^^* ^'^'^ dhinUali adsiipulatur Jeremias. Qui A puero iuo^ et Israel dileclo suo : post Itoe super terram 



Deus super terram visus. Filius et in legis lalione et in 
carnis assumptione unus Btediaior. Paler el Filius 
unum, — Audi enim praeter Moysen et Esaiam , itim 
teriio id ipsum quoc|uc ei (a) Jereniiani docentem , 
cum dicit : Hic Deus nosler est^ et non deputabilur 
aller ad eum. Qui invenii omnem viam scientiWf et de- 
dit fom Jacob puero suo , el Israel dilecto iuo. Pott 
hoc super terram visus est^ et inter homines conversatus 
est {Baruch. iii, 56 et seqq.). Dixerat enim jam supe- 
rius, El homo esl, el quis cognoscet eum ? Habes ergo 
Deum in lerris visuin, et inter hoinines conversaium : 
et requiro quomodu intelligendum exisiimes, Deum 
nemo vidit umquam, nisi uuigenilus fiiius^ qui est in 
sinu Palris {Joan. i , 18) ; cum Jerciiuas Deum prx*- 



visus est , et inter homines couversatus est. Uiius est 
enim Mediaior Dei et hominum, Deus ct 102 l^omo : 
ei in lcgis laiione^et in corporis assiumpiione me- 
diator. Alius igiiur ad euin non deputatur. Uiius est 
cnim hic in Dcum ex Dco naius, per quem creata 
suni omnia iii cobIo et in (erra, per quem tempora et 
sxcula facta sunt. Toium enim quidquid est, ex ejus 
operaiione subsisiit (c). llic ergo unus est dispoiiens 
ad Abrahnin, loqiiensad Moysen, testaiis ad Israel, 
mancns in propheiis, per virginein naius (i) cx Spi- 
rilu {d) sancio , adversaiitcs nobis inimicasque Yir* 
tutes ligiio pissionis arfigens,mortemininferno |ierl- 
mens, spei nostrx fidcin re:»urrcciionc confirmans, 
corruptionem carnis humanx gloria corporis sui pe- 



dicei, qui et visus in terris esi, el iiiler liomines con- B limens. Ad hunc ergo non dejiulabiiur aliiis. Soli 



versaius est ? Pater ccrte non nisi (6) soli Filio visi- 
bilisest.Quis ergo isle estquiest visusetconversatus 
inier boinines ? Deus certe noster est, et visibilis in 
hoinine et contrcclnbilis Deus. Et prophetam loquen- 
tem iiitelligc : Non deputabituralter ad eum. Si quxris, 
quoinodo ? audi quae sequuniur : ne per id non et 
Patri proprium esse existimes quod dictumest : Audi^ 
Israelf Dominus Deus luus unus esl {Deut. vi, 4). Hxc 
enim sibi cohxrent : Non deputabitur atter ad eum : 
qui invenit omnem viam sciemite , el dedit eam Jacob 

(i) Ex spiriiu tantum in nostro ms. 

(a) Qiii postreniam editionem Par. procuravit, liic 
Baruch loco vocis Jeremiam subsiiluit : idem vero 
nomcn inox repelitum iinniuiare noii meininit. 

(6) Hic addiiniis soii aucloriiaie oiniiiuin mss. Hi- 
larii senlentia* de Patris invisibilitatc snfrragaliir 



Tertullianiis, lib. ii adv. Marcion. n. 27 : Pairem p niine 



ciiim lixc uiiigeniio Deo propria sunt, et unus hic in 
hac peculiari viriuium suaruin beatiiudine natus ex 
Deo est. Noii aiter ad eum Deus deputatur : iion enim 
cx alia stibstaniia , sed cx Deo Deus cst. Nihil in eo 
itaque novuin, nihil extraneum, uihil recens est. Cum 
cnim audit Israel , quod sibi Deus unus sit , et Filio 
Dci Deo non alier Deus depuietur, ^e) ut Deus sit; 
absolute pater Deus et filius Deus unum sunt, non 
unione (f) person», sed subslantiae uiiitate : quia hiio 



htsc (f/i terra visus esl) aperle declarat : Hic enim est , 
i^ut corpoream nobiscum consuetudinem habuii. Unde 
et a nostro Hilario mox dicitiir visibilis in homitse 
(assunipto) el coutrectabitis Deus. Ubi editio Par. ex 
Nivelliaiia inciidose prx se ferebat invisibilis in ho^ 



nemini vistun^ ini|iiit, etiam commune teslabiiur Evan 
gelium , dicente Chrislo : Nemo cognovit Palrem niii 
Filius : ipse enim et veleri Testamenlo pronuntiaral ^ 
Deum nemo videbit, el vivet^ Patrem invisibilem deter- 
minans , in cujus auciorHate et nomine ipse erat Deus 
qui videbaiur Dei /i/itt<.Yidesiseuiiidem,adv. Praxeain 
n. 14. Sic Aiiibrosius, in Lucani ; Aut acquiescalur 
igitur necesse est, si Deum Palrem nemo vidit umquam, 
Fi/ftffii visum esse m veleri Testamenio. Ita et Priidcn- 
lius, Apoih. vers.79, interalia ait: Cernipolis esl qui 
tmscilur : at non innalus cerni potis est, Quibus coii- 
seniit Jusiinus, Dial. cum Trypli.,favetque Clemens, 
Stroin. IV, p. 537. Horiim senteniia maxiine nititur 
his Johaiinis verbis : Deum nemo vidit umquam. Nam 
voceni Deus^ qiioties siiiipliciler ponitur, de Dco 
Paire iiilerprelari solent prioruin sxculoruin Patres. 
Hinc concludebant Filiuni qui visus sit , a Paire qui 
numquam visus, alium esse. Sed quod illi ad distinc- 
tioiiein pcrsonarum observaruiit, deiorserunt subindc 



(c) Eadem fere habet rescriptum ad Liberium apud 
Athanas., p. 244. 

{d) Piurcs probte notx mss. ex Spiritu , nec adjl- 
ciunt sancto. 

{e) \n iionnullis recentioribus mss. ut redimeiu 
Deus sit : glosscma. 

(/*) Quia vox unio sncpius recurrit, omnino nccesse 
esl vim illius probe habcre perspectam. Respondet 
autcm verbo gr;cco [lova^ , significatque soliiudineni 
ac singularitatcin. In hoc differt ab unilaie, quod 
unitas ad iiaiuram , unio autem ad personas semper 
ab Hilariu rcferaiur : atuue ita propugnans in Deo 
uniiatein , acriier explodit unionem. Hujus vocis 
auctor videtur Sabellius, eaque suam hcresim expres- 
sisse. Uiide lib. de Synod. n. 26, hmesis unionis sini- 
pliciter appellatur : et qui ei addicti erant , a Pru- 
dentio unioniiw inscripti legiintur, Apoih. ante ▼• 
178. Ita Suipicio teste p. 255. Orientales suspica- 
bantur Callos iriomimam solitarii Dei unionem secvn- 



Ariani , ut jain monuiinus , ad diversilatem naiura- D dum Snbellium credidisse. Calli autem concilio Pari- 



rum. Filius, iiiquiunt apud Augustinum, Scrni. vn, 
n. 4 : visus esi Palribus , Paier non est visus : invisi- 
bitis et visibilis diversa natura est , etc. Quasi vero 
Filius secundum diviiiam nalurain non u>que invisi- 
liilis sit ac Patcr : ut merito Augustinus, lib. ii de 
Tritiil. c. 14, detirantes eos vocet, qui Fitium in sua 
substantia visum volunt. Qnibus deliriis ut omiiem adi- 
tum pra.'Cluderet , visa p:itriarcb:irum paulo aliter 
explicaro coepit, qtiani solerent alii Patres, negans, 
quantum potuil, Filiuin iis potius apparuisse, quam 
personas alias. Queiii t:imen pra: manibiis habcmus 
Scripturu! locum urgens advcrsus Maxinuiium,lib. ii, 
c. 26, n. 13, eum de Filio interpretandum docet. 
fliim^ ut*nolat Gregorius Nazianz., Or. xxxvi, ^icod 
tton dc PalrCf sed de Filio scrmo habetnur, adjerih 



siensi Fragm. xi, n. 2, rescribunt sedetestari secundum 
Sabeltii btasphemias ipsam umo/im.Uiirsum aSulpicio, 
p. 242, scribitiir Pholinus a Sabettio in unione dissett^ 
tiens , quia scil. iion unicaiii in Trinitate personam 
prxilicat. Eodemsensu a Maximo Taurin., iioin. i, 
de S. Euscbio, usurpalur unionis vocabulum : quo 
pariier usi suiit Gelasius lib. dc duabus naturis et 
Vigilius Tapsit. lib. ii conira Eutych. ad exprimen- 
dam in Christo persoirjc singulariialem, qiiain quia 
respuebat Sabellius,abAriaiiis epist. ad Alexandrum 
Alexandr. arguitiir quod unionem c/iridi/, hoc esi, ut 
inierpretatur Hilarius, lib* vi, ii.7, Christum eftitideiii 
divisitin Virgine. Uis accedit Hieronymusepisi. xxii. 
ad Eusiocb., a quo Christi mater pr«edicaiiur ad sim^ 
liindinem Dei uniofic fecunda : qmi niinirum bictft 



129 DE TRINITATE LIDER V. 130 

Dei Deo depulari ad alierum Deum nonsinil (a) pro- A raiioni convenial, ut uiiliier affirmelur, quod ulilitcr 



pbcia, quod Deiisesl. 

103-104 L.IBER Q13INTUS. 

Diciiur etiam secundus : qula secundu$ est adversus 
Arianarum parlium perfidiam^ superiori libro pri- 
mum coeptam impugnari. ttanc a(inoscil ttitarius 
subdole adeo eontexlam^ ul e\ qui consenserit^ Filium 
Deum negare ; qui contradixerit , Patrcm el Filium 
aul duot Deos , aut Sabellii morc nnum et eumdem 
ffrwdicare videalur. Quocirca cum iibio supcriore 
adversus fraudem paratam in primis ha^relicorum 
rerMi, Novimus unum Dcum , ex lcgis et prophetor 
rum testimoniis fideles munierit ; nunc in subsequen" 
tibus illis, solum vcrum, talens venenum propulsat. 



destrunlur. Scd nd divin:!^ sapienli;c inielligeniiam 
humanus sensus imprudens , et sccundum coeleslem 
prudentiam siullus, jiixia inlirmiiales suas seniit , el 
juxta imbeciliitatcin naturae suae sapit; sliiUus sibl 
futnniSy ut Deo snpiat, scilicet ut sensus sui inopiam 
inielligens, ei Dei sapieniiain consectans, non secun- 
duin liumanam sapicntiam prudens sit, sed secundum 
quod ad Deum proHcit sapiat, in Dei snpientiam ex 
recognita mundi stuliiiia transiturus. Gujiis siulis 
sapieniia*. sensuin hxrelica subiiiitas ad fallendi occa- 
sionem coapians, unum Deum professa esi, auc- 
toritate Legis EvangeJiorumque usa, qua dictum cst : 
Audi, lirael^ Dominus Deus tuus imusest {Deut.yifA; 
Marc, tii, ^9) : non igiiorans quantum in eo essct 



Fi/iKOT esseDeum verum ii$dem fere lestimoniis rfc- ^ ^^, rcsponsionis periculum, vci silenlii; cl ex utro- 



fendenSy quibus in qunrto libro Deum et Deum, seu 
Deum non solitarium ac singularem esse ostendit. 
Tum sub Ubri finem probat Patrem et Filium nnum 
eui in distinctis personis Deum. In his porro omni- 
bus , nondum ad evangelica excedens testimonia , 
pramu se continet intra fines legis, in qua Dei nomen^ 
rffln/em, rem ac naturam, proindeque verilatem^ 
yUio attribui demonstrat. Legis autem nomine inlei- 
ligil , quidquid sacris litteris ante Christum natum 
Bcriptis continetur. 

I . Hareiicis Deum unum proidicantibus aut assen" 
Ciri, aut adversari periculosum. — Respondentcs im- 
piis et vesanis hscrelicorum insruutionibiis snperio- 
ribus libris, non ignoravimus in eam nos conlrndiccndi 



que opporiuniiniem impietatis exspecians : ut si san< 
ctitaiem (c) dicli inndeliier usurpati, (d) connivcntis 
tiicilurnitns conlirmarct, per id quod Deus uiius est, 
(ilius tamcn Dei Deus non esset, Deo taniuin sicut 
estuno inanenie; at vero si contradictio pnGSumpl.nc 
impix hujus professionis exsiSiCrct, veritaiem (idci 
evangelic;c non conservnret Deum unum (e) non 
confessa responsio , cum fidei nostrx professio se- 
cundum Deum unum sit ; recidereir|ue in alierius bae- 
reseos impieiatem, Deum uiium Pairem et Filium pro- 
fessa (/*) confessio. At(|ue iia sapientia mundi , quin 
stuliiiia apud Deum esl, spccie binndae ct pestirer.x 
(g) simpliciialis illuderet , cum hoc fidei suae consti- 
tueret cxurdiuni, in quo sibi impie aulasscniiremur, 



necessiiaiem deductos fitissc , ui non miniis pericnli p aut adversaremur : et per lioc utriusque rei pcricu- 
aadicniibus responsio noslra , quim silcniium com- 
mo¥eret. Gum enim unum Dcuin (6) profane asseriio 
iulidelis ingercrct, et rursum unuin Denin religiosc 
negare fidessana non posset; traciari de eo non sine 
ancipilis periculi conscientia poluit, quod non ininus 
ioipie confirmareiury quain negarelur. Et quidcni 
lioDiani sensns opiniunc ineptum ct raiionis alicnum 
esse lioc forte exisiimabiiur, ut quod irrcligiosum est 
negare, idipsum irrcligiosum sit conrueri : cum pie- 
confitendi , impieutem condemnel ncgandi ; ncc 



Riler solus sine maire Yerbum , iia ipsa sola sine 

Klre generavit Chrisium. At a Tertulliano adversus 
ax. II. 15, et de resiirrectione carnis n. 2, non ad 
personas, sed ad naturam ipsam rufertur ; ut ei sy- I> 
nonyma sint unio, et unilas. Quod autcm liilarius 
ooiAncm, hoc Ambrosiiis singularitatem dixii, lib. v 
4e Fide c. 1 : Evidens esl igitur , quia quod unius est 
mbstaniiee , separari non potesi , etiamsi non sit singu- 
laritaiis, ud unitatis. Singularilatem hanc dico^ quw 
frmee puawnis dicitur^ Singularitas ad personas attinet, 
mniiai ad naturam. 

. (a) Ita Bad. cum mss. nisi quod in Carnut. propheta 
fOM inest. M apud Er., Lips. et Par. propheta dicens 
quod Deus unus est : iminutato sensu Hiiarii, prophe- 
is nooiiiie Jeremiam seu Bnruch, non Moysen inlel- 
Ijgeolis : hoc est, quia propheta Baruch lilio Dei Deo 
hoc, quod Deus est, ad alierum Deuni depuiari non 
iinit. 

(b) Editi, profanm assertio infidelitatis. Concinniiis 
Ms. poliores, profane auertio infidelis. Esl enim an- 
liUiesis, qua opponuntur profane et religiose; oisertio 
infiddiSf et fid!» sam. 



lum, Dei filium Deum non esse obiineret, quia Deus 
unusesi; aut extorquerct li;ere>eos necessitaiem, si 
et rairein Dcum ci Filium Deum confiienies, unum 
Deum pricdicare sccundnm Snbellii opinionem im- 
piam cxislimnremiir : ct ila huc procdicaiionis suae 
modo unus Deus aut alium excludcrei, aut per nlium 
non cssct (supple, unus), aut lanlum in nominibus 
unus cssct : quia 105 ^^ W "oitas alium nesciret, el 
alius non pcrmiuerei unioncm , et duo unus essc 
(i) non posset. 

(c) Yat. bns. ms. securiiatem dicti. Proxime post 
infideliter, supplc, ab hcereticis. 

(d) Apud Par. convenientis. At in mss. coniventis^ 
vel conibentis^ mulato, ut s;cpc fit, u in b. Hiiic et in 
Carnut. et Yat. bns. deprnvalc factum est coh^bentis, 

(e) Particula negans a Lipsio male expuncia rcsil- 
luitur nuctoriiale Bad., Cr. et mss. 

(f) Bad. el Cr. ex recentiore ins. Colb. non pro^ 
fessa : inaie et dissidenlibus aliis libris. Tolum Hila- 
rii argumentum ita paiicis perstringl potest : Sicut 
qni h;t:reiicis unuin Deum praedicatilibus non conira- 
dicuiit, in periculnm incidunt ne Filium Deum negare 
putcninr; ila iis, qui conlradicunt, duplex iinminet 
periculum , ne videlicet aiit iinnm Dcum videautur 
negare, aut salicm Patrem et Filiuin Deuin unnm 
Sabellii more pra^dicare. Ci hoc revera nomine ca- 
tholici ab hxreticis passini sunt infainati. Qiiocirca 
pro recideretque, longe niallemus recideretve. 

(g) Ms. bas. Yat. cum Carn. aiiisque nonnullis , 
siion7t(a(ti. 



t 



h) In ms. Yat. bas. ttnio. 

i) Lipsius de suo reiK)suerat, non possent. Scnsui 



151 SANGTl HILARIt EPI8C0PI ISi 

"^. Qti^ lemperamento perleulum omne eaverii Hila- A sHm, ct (I) in fariiiaro (e) eomroinuliim, et in fMnem 



rius, Scopus libri iuperiorii, — Sed iios sapieiiliam 
Dei, qui mundo slulliiia esi, consecuii, ei per fidei 
doininic% salalarem el sincerain cenressionem , yU 
pereaedoctrinaifVaudulemiam prodiiuri, liuncrespoiH 
sionis nostrx ordinem inclioaviums , qui et adituni 
sibi demonstrand» verilaiis acquireret, nec se pcri- 
culo impise profe&sionis inscntrei : temperaio inter 
utruinque mederamine; non negantes Deum unuua, 
sod eo ipso aiiclore I>euin et Deum, (a) per quem 
Deiis unus pr»dicatus est, praedicaiitea; et Deum 
unum non per unionem docenles , nei|ue rursuin ad 
diversitaiis nuineruni desecanies , neque eontra ian« 
tum in noroinibus confitentes; aed Deum et Deiim, 
rcposita et dilala adbuc plenius unitaiis quseslione, 



coacium, e( in cibiiiii sumpiuin, reddiderit ex se ct 
naturam panis et inunus. Itaqu^ quia uaturie virtus 
pnesiat veritatem ; videamus an verus Deus sit, quem 
Moyses Deum esse significat : de uno Deo, et eodcm 
vcro Deo postea locuturi ; ne non inlerposiia spon- 
sioiie (f) de unius ct veri Dei in Patre et Filio sub- 
sisteiiiibus conrirmalione, periculosa suspicio pciiduloe 
exspectationis soiliciiudinem defaiiget. 

4, Filius ex ^eandi virtute probatur verus Deus, — 
Creatio igitur mundi, postquam et Dei cognitio sus- 
cepia est, filium Dei Deum esse significans , rogo in 
quo tandem venim esse Deum deneget. Non cniin 
ambigiiur, qiiin per Filium omnia sint. Om^da nain- 
que, scciindiim Apostolum, per ipsum^ et tii ipso{Co^ 



moiistrantes. Recie oiiim unum Deum a Moyse prae- B loss, i, i6). Si omnia per eum, ct omnia ex iiiliilo^ei 



dicatum Evangelia lestanlur : ei rursum fideliter in 
Evaiigeliis Deum et Deuni doceri,Moyties Deuin unum 
pricdicans auctor est. Atqiie ita non aucioritati con- 
iiuiiuin (6) esl, sed cx auctoriiate responsum est, ne 
pcr id Dei filium licerel Deum negari, (c) quia ad 
UrskA Deus unus cst : cum confitendi Dei fiiium 
Dcuin idein aiietor easet, qui aucior est Dei unius 
pr.rdicandi. 

3. Scopus hujus alterius libri, Veritas rei uude cou* 
siet. — Sequilur itaque ordinem quaBsiionis eliam 
ordo connexi sibi libelli. Nain quia hxe sequeni inipii 
blandimen.i posita seutontia esl : Pioviiuus unum 
Deum verum : hinc qiioi|ue {d) secundi bujus libri 
oinnis aermo consistit, an filiiis Dei Deus verus sil. 



nitiil i:on pcr ciim ; qua*ro in quo ei verilas Dci de&il, 
cui iion desit Dei uec natnrn, nccvirtus. Nalura; eiuin 
sux virtute usus cst, iit et essent quae non crant, et 
flerenl quae placerent. Vidil enim Dcus quia bona 
suiil. 

f>. Lex in dicente Deo et in faciente Deo solas perso- 
nas distinguit. Dicentis et facientis una natura est. 
Filius Dei non esl Deus falsus aut adoptivus. — Neqiie 
eniin (g) aliam, quam person», intulit lex signiffca- 
tioiieiii , cum ait : Et dixit Deus^ ftai firmamentum 
{Gen. I, 6); el subjecii rursnm : Et fedt Deus firma- 
mentum {fbid,, 7). Caelerum nec viriniem dislinxll, 
nec naturam separavit, nec nomen demuttvit in eo» 
in quo taiilum dicenlis intelligentiam praeslilit, ni 



Nain sine dubio in hunc se ordinem hseretici ingeiiii C significationem efficientis afferrer. Yeritatem antem 



naturae aique virtiiiis, (/i) signiflcatio serroocinantis 
nou adiniit; quiii potius verilalein ipsamquania pro- 
prieiate commendal. Afferre enim dicto elflcienliam, 
natnrjc ejus est, quae efficiens id possit praestarey 
qiiod dicens. In quo ergo inndem non eril verus iffe 
qui efflcil, cum veriis sit ille qui dicit; quandoqui- 
dem dicti verifatem, facti veritas consequaturf Deus 
esl qui dixii, Dens estqui fecit. Si In dicto (in eo qut 
dixit) veritas est; quaero cur negctur in facto (in 
eo qui feeil). Nisi forte hic dicendo Teni!i sft, 
et non s^it verus iste faciendo. Habemus itaque 
iii filio Dei Deo naturje veritatem. Deus est, creaior 
est, Dei fiiius est, potesloiuota. fffj Parum est nt 



sublilitas coapiavii , primum unum Deum dicens , 
deinde Hiium verum Deum conlitens : ut pcr id filiuro 
Del a nalura Dei et verilale averteret, cuin veritas in 
natura unius manens, naturalem unius non excederct 
verilalem. Igitur quia ambiguitalis locus nulliis esl, 
quin Moyses ununi Deuro praedicans , inleliigatur de 
Dei filio significasse quod Deus sit, per ipsas illas si« 
gnificationis suac auctoriiates recurramus : et rcqut- 
ramus, an quem Deuin Bignilicavcril, Deum quoque 
venim iiiteHigeudnni doctierit. NuUi aulem duhium 
csl, veritatem ex 106 uatura et ex virlule essc : nt 
cxempli causa diciuiu sit, verum triticum csi, quod 
spica siructum, et aristts vallatum, et folliculis decus- 

(1) /n far eomminulum. 

pprro est ; et unus non posset esse duo, niai tantum D opus , ciijus tres priinos speciare Heel velvl quae- 
in noininibus. dam priiludia, quiC etiMn a eaeiem divelfi focil« pos* 

Ja) lllnd per quem, non ad Denm ref^endum est» 
ad Moysen, qiio auctore Dcum el Deum liber 
superior demonslravil, cum ejiis auctorilale abu- 
lerentur hacretici, ut Deuni unum ei solitarium prx^ 
diearent. 
{b) \U\ mss. Al edili, eontrarium est. 

{c\ Quiiique mss. receiitlores, quia audi Israel. In 
iino e Colb. quia aity Audi^ Israel. 

(d) Vat. bas. ms. ^iua(i hujm libri. Retinerous U« 
nicn cum aliis secundi^ sioque voeaiur hio liber noa 
rcspectu totius operis, sed vel quod in eo HiUrius, 
uti praemonuimus, haerelicorum perfidiam, s^riore 
libro priinum oppiignatanx , deniiQ ag|[iteJii(tivr ; vef 
etiamquia secuudu^ est ex quo ad MU«^mtmwio«iiit 



sini. 

(e) Pleri(|ue mss. in fur cetnmmnum. 

{f} Editi , de umus veri Deiin Patre «f FHip tu^^ 
sistentis : emendantur ex mss. Subsislemes ameiii 
yocat Patrem et FiHuin , boe est , persoiNS 4is- 
tincios , fuo Sabelliani erioris suspieionero a m 
averiai. 

{g) Mss. Carn., aliud. Veius Colb., aiiam panaM\ 
omisso guam. Pejus alter, aliam aHquam pereonm. 
Nil muUBdum. Apposite Tertullianus eont. Prax. 
n. H : Habes duos, unum diceniem ui ftat, alium fa- 
cientem. AUum atUm quomodo accipere deb^i$^ ym 
professus sum ; p^rs»m^ no9^ sujbsumlie^ mmiue ; «^ 
<Hsiiuctionem , mm ad dimimem. 

{h) In mss. Carn., sermodnatiAsigm^mis. 



iSS 



DE TRINITATE MBEK V. 



lU 



quod vull poftiit , qaia fiemper volunljis yiriulis esl ; A 7. Paier dieens Facinmns (B/jvalem $ibi tignificat 



quin eilaui id quod sibi dicilur polcsl. PerfecUe eniin 
poiesiaiis esl, hoc ualuram posse facienlis, quod 
possilsiguiflcare sermo dicealis. Aique iia cum quid- 
quid dici polesi, id ipsum et (t) efTici possii; lcnel 
verilaiis naiuram ea quae diclis exanqualur operatio. 
Non esi iUq<M O^i Hlius l)eus falsus, nec Deus adop- 
livus, iiec Peus (a) conuuncupaius, sed Deus vcrus, 
Ei (6) lion necesse esi aliquid e divcrso demonsirare, 
pcr quod non sii Deus verus : mihi euim sufUcil in 
eo Dei nomen atquenaiura. Deus euim est, per quem 
facia suni oninia. (c) Uoc mihi de eo creaiio 
mundi locuta-tist. Exsequatur Deus Deo nomine, 
exsequaiur veriiati verilas opere. Ul sigoittcaiio est 
Dei poteotis in dicto, iia inleliigeotia est Dei potentis 



cuiid dicit, — Qux cuni il.isinijnlerrogoinlervcrom 
et falsum Deum quomodo hoc dicium iulelligalnr : 
Faeiamus hominem ad imaijinem et similitudinem nos- 
tram {Gen. \, 2G). Verba sensum eountiant, sensus 
r.itionis (/) esl motus , rationis molum verilas inciiat. 
Ex verbis igilur sensum seqnamur, cx sensu rationcm 
inlellig^mus, et ex raiione veritalem a^^prchenda- 
mus. Cui enim dicitur : Faciamus liominetn ad ima» 
ginem et simililudinem noslram, quoero in quo non se- 
cundnm {g) eum vcrus sil , qui sibi dicat : nam sine 
dubio dicium hoc ex affectu scnsuqne diccnlis est. 
Ergo qui dicit Faciamus, signiflcal secum ad facicn- 
dum nou dissentienlem, non alienum, non inlinnum, 
scd qul pittens sil ad id, un«lc est scrmo, facicudum. 



in faeio. El post hxc quxro, in Patris el Filii co«- B Hoc ergo sine dohio scnsisse qui loquilur, quia id lo- 
frssione qaa auctoriute uaiiir-c vcritas (d) denege^ cutus est, iniclligeudus est. 



lur, qnametvirtusnominis, et nomen viriuiisimplevii. 
6,0b)eeta ex Evangeliis adducta alibi diluentur. Cur. 
VeritM» non inteWgilur^ nisi objeeta falsa esst evincan' 
tur. — Meminisse auiem lcgentem oporiet, iion me 
imnieinorem aut diflldenlem earum quxobjici soleant 
qua^stiooum, de his nunc lacere. Neque enim hoc 
qiiod dici solet : Paier major me esl {Joaa, xiv, 38), 
et caetera bujiismodi 8iniili:i, aui ignoranlur, aul non 
intelligiiniur, ut non t>er hm ipsa veri Dei iii Filio 
iialura doceatur : sed ordinem responsionia noslrae 
eana esae conveuil, qui erat proposiiionis advers:n; 
ul vesiigia impiae inslitutionis gresHUs hic piae pra^di- 
c^tionis inculcans, ipsa illa prima evadeiitis in hoc 



8. Dicens ad iuiagincm nostram unam sibi cum Fi- 
Uo naturam indicat, — Ui plenior auieiu iiaturaR ntque 
operalionis veritas docerclur ; qui sensum suum pcr 
verba eloquebaiur, sensus quoque rationem ex natura 
cnm veritale subjecil, diccns ad imaginem et simili' 
tudinem nostram, Ubi esl hic falsus Deus, cui vcrus 
Deus dicil ad imaginem ei similitudinem nostramt 
yostram non babet uuioucm, noii babci diversitatcm, 
non babel discrelionem. liomo enim ad commiiuoiq 
fll, secundum verilaiem sermonis , imngincm. Couh 
inunio aiitcm falso vcroijue noii compeiit. Deus, qui 
loquitnr, ad Deuni loquiiur : ad Pairis et Filii ima« 
giiiem homo coiidiiur. Nonien non discrepat, iiaiura 



profauiim irrcrigiosumque iier faliacis docirin» sigiia C „^„ ^^^^^^ Unu cnim est (/^) imagiuis, ad quam 



deleiei. Dilaiis igitur atque in postremum reservatis 

CTangelicis alque apostolicis praeconils, oinnis inieriin 

nobis de iege ct propheiisadversusimpios piigna sit, 

emenliiam eorum ac fullacom perversitaiem his ipsia 

inierim, quibus fallere leiitant, diolis (2) coarguen- 

libus (e). Neque enim ahier verilas iiitclligi polest, 

qiiain si falsa ea esse, quas veriiaii objecta sunt, de«- 

leganlur; et hoc quideiu roentientium absolutioro de- 

decore, si uiendacia ipsa proficiant veritali. Et qui- 

dem sen<iu buiuaux opiuiouis commune judiciuni 

cst, nequaquam vcris falsa sociari, iieque hicc reruin 

genera mutuo sibi lOS sissensu coiitiiieri : quia per 

generis dirferentiaiu adversante naiura numquam dis- 

sideiitia coeanl, nec diversa consentiaot, nec sihi 

invicem alieiia communia siot. 

(1) In aiiteriori, effici polest, 

ia) Edili , Deus nuncupativus : reluctantibii§ mss. J) 
b) Qui Carnuteuxe exenipl.ir aiile nnnos 700 re- 
Ciigiiovit, hic expuuxit particulam neganlem : non 
malo sensu. Mox in codcm ms neciion in vciusiiori- 
bus Cotb., Uemig., etc , demonstrandum, noit demon' 
sirmn» Qiianium ex subseqiientibus asseqnimur, sciw 
iCDtix bujus harc est inielligemia : lNoo nunc opus est 
ei|«mere qui ab adversariis opponalur, unde in ani- 
â– inm iiiducanl eiim noo esse verum Deiim. 

(f) Sidui eiHl. Yat. bas., koe mihi de Creatote 
mundi Genesi9 heuta eU. 

(d) In receiitiore ms. Golb. ab inierpolatore bicad- 
ditum eai v§l divtMsias : quod deinde in edit. Bad. et 
£r. transiit. Postea a Lipsio substitutum est vei dhi' 
nffaijs, et apud Par. KtenUuii, 



bomo crealus est, species. Et inter bxc veriias ubi 
deperit, manenle (t) inter nlrumque el fncli commu- 
liionc, et communis imaginis veriiate? Nondum ab- 
soIvcikIo! hujus quxsiionis mibi lempus est : poste- 
rius cniin demonstrabinius, in quam imagiiiem Dei 
pa:ris cl Dei filii iiomo condilns sit. Nuiic interim 
hoc tenemus, an verus Deus non sil, cui vcrus Dcua 
dixerii : Faciamus hominem adimaginem et simiiiiudi' 
nem nostram. Discernc, si quid poles, iu bac iniaginis 
communione venim ntque 109 f^^s^"* • ^^ huereiico 
furore baec indissecabilia decide. (Inum enim sunt, 
(j) qiiorum imaginis ct similitudinis uuuro est boroo 
facius exemplum. 
9. Homo faciendus ad imaginem Patris et plii fii 

(2) Iia Cod. Vcron. In anteriori, coarguentes. 

{e) Eiiiti, excepto Par. coarguentibm % niilio adati- 
polante veiere libro , sed servati:» scrupulosius gram<- 
malic;e legibus. 

(f) Verbum est a Lipsio expunctum resliluimus ex 
Bad., Er. el mss. 

(g) Id est, in quo non vcrus sil ad iusiar illius qui 
sibi dicai. Pr^ipositiimis secundum similem polesta** 
tcin jain ob^ervnvimus in adiioiatiouibus ad tract. ia 
Ps. cxxxix, n. 10. 

^/i)ln cod. Vat. bas. imaginif similitudOj omiaso 
dciuue verbo specie». 

(t)Ms. Colb. cum Germ., ad utrum^ui. U^f Val. 
bas., mihi sermo est^ pro mihi tempus est, 

(;) Edili, ad quorum : reluclantibus mss. Mox 



!55 SANCTI I11LAR1I EPISGOPl iS6 

ad imaginm Dei, — * Sed sequamur ordinem leciio- A nomen : ci ubi nuncupallo est generis alieni, ilii 



nis, ul verilas semper sibi coli.xrcns non demuietui^ 
offcndiculo falsilalis. Et fecit Deus homincm; ad ima» 
ginem Dei fecit eum (Gen, i, 27). Imago commtmis 
esi : Deus nd imaginem Dei bomincm fecil. Qui ve- 
rum Deum filium Dci denegat, quacro ad cujus Dei 
imaginem a Deo factum bomincm intelligai. Mcmi- 
ncril tamen semper per Filium omnia ; ne fortc bx- 
relica inielligentia operaiionem sibi Dei pairis coap- 
tet. Si igitur ad imaginem Dei patris per fllium Dcum 
bomo condilur, condiiur quoque ad imaginem Filii : 
quia nemo Filio dictum dcnegai ad imaginem et 
simililudinem nostram, Tenuil ergo sermo divinus 
railonem veritatis in diciis, quam opus eiplebat in 
factis : ut bomincm nd imaginem Dei Deus figuraret, 



existimatur veritns ejusdem generis non inesse. Et 

quidem jam supcrior liber inanilalem bujus quaes* 

lionis ostendil. In angelo enim officii poiius quam 

natura: inielligentia est. Et propbctn mihi teslis est, 

dicens : Qui facit angelos suos spirilus, et mtmstros 

suos ignem vrentem (PsaL cni, 4). Urens igitor 

ignis (i) illc minislri (b) ojus sunt : et Tenlens 

spirituSy angeli cjus sunt. Per b»c enim 

nuntiorum, qui angeli nuncupanlur, ac ministrorum 

osteiiditur vel natura, vcl virtus. Fit crgo bic spiri* 

tus angelus, vel bic ignis urens minister Dei : et lixc 

natura eorum accipii nunlii et (5) minisiri (c) ofli- 

cium. Volens igitur lex, immo pcr legem Deus, per- 

sonam paterni noniinis intimare, (d) Dcum fllium 



ut Deum signiGcaret, nec veritatem Deo adimeret : B angelum Dei locuta esl, id esi, nuntium Dei. Signi- 
cum et in communione imagiuis essei Deus verus, flcationem eniin offlcii i£Statur iu nuntio : naturae 



qui in opere efficiendo intelligebatur Deus filius. 

iO. Hasretici perstringuntur ex dictis. — despe- 
ratae mentis fnror perdiie! o stulia cxca> impietatis 
temeritas! Audis Deum et Deum, audis imaginem 
nostram : quid tu subjicis vcrum et non verum? 
quid inseris naturalem atque falsum ? quid sub re- 
Hgionis nomine religionem evertis ? quid per unum 
Deum, et unum Deum verum, tentas ne Deus venis 
unus sil? Nondum vesanos spiritus tuos dictis evan- 
gelicis atque apostolicis suflbco, in quibus Palcr et 
Filius non personn|. sed natiira unu&,et verus Deus 
uterque est : iiiterim te lex sola enecat. Numquid 
ait Deum verum et non Deum verum ? Numquid ali- 
ler in uiroque prsctcr quam naturae nomine usa esl? C 
Deum et Deum dixit, quae dixit Deum unum. Sed 
quid innium dixissc dico? Deum verum et Deum 
yerum per veritatem iinnginis prsedicavii. Usa est 
in nuncupaiiunc primum iialurse nomine : utitur 
deinceps in genere veriialc nnturae. Cum enim qui 
fit, secundum iinagineni crealur uiriusque, non po- 
test(l) non ex vero (a) consistere, quod uterque 
Deus verus sit. 

11. Filius ut personaalius a Patre, angelus Dei dt- 
ctus est ; Deus vero ut idem natura, Cur dictus sit an- 
gelus Dei, — Sed pergamus etiam niinc eo praedica- 
tionis nostrae itinere, quo lex sancta de Deo docnit. 
Angelus Dei ad Agar loqiiiiur, et idem Angclus Deus 
est. Sed forie idcirco HO^^^" ^^"^ yerus esi, quia 



autem veriiatem conflrmavit in nomine, cum Deum 
dixit. Hic autem nunc dispensationis est ordo, non 
generis. Non enim aliud quam Palrem et Filium 
pnBdicamus : et ita nntiiram nominum coaequamus, 
ut veritatem Dci leneat cx innascibili Deo Dei uni- 
genili nativilas. Missi autem et inittentis signiflcatio 
hic non aliud quam Patrem et Filium doccl, cxle' 
rum veritatem non adimit natnrae, neque in Filio 
perimit nativae divinitalis proprietatem : quia nomo 
ambigat naturam auctoris in fllii nativiiate connas- 
ci, (e) ut ex uno consislat in unum, quod per unum 
non discernatur ex uno : aiqiie ita unum sint pcr 
quod unus ex uno esi. 

ii. llilarius fidei ardore scopum exeedit. — im- 
patiens fldei calor, e( deslderati sermonis inconii- 
nens silentium ! Jam enim et in supcriori librDmo- 
dum consiitutx pracdicntionis excessimus, cum quan- 
do iinpie dictuni unum Deum ab baeretids argucntes, 
et Deum atque Deum a Moysc pracdicatum docenies, 
ad unius Dei veram ei religiosnm confessionem pia, 
qiiamvis inconsiderata, fcstinaiione dcscendirous : 
et nunc quoquc alterins quxsiionis negoiio immo- 
rantes, non tenuimus ordincin constilutum ; ei dum 
deDeoveroDei fllio loquimur,usqucadconfessionem 
Dci veri in Pntre et Filio fcrventis spiritus ardore 
prorupimus. Sed tractntui suo fldei nostne veritas 
rescrvetur : qusc cum incboala sit ad sccnritatcm 
legeiitis, iractanda tamen atque absoivenda pienius 



angelus Dei est. Inrcrioris cnim nalurj! videtur boc D est ad desperaiionem contradiccntis. 



(i ) Ex utroque, 
(2) lUi mnistri. 



(3) Ministerii officium. 



Yat. bas. codex cum Carn., mus est honxo :non 
placet. 

(a) Er. Lips. eiPar., in utroque : Bad. cum plu- 
ribiis mss. ex utrogue, Praeferlnius ex vero cum ve- 
tusiioribus Golb., Rem., Germ., eic. 

{b) Invulgatis, illi ministri, etc, tnm, sui autem 
sprritus : ubi in mss. Gorb., uno Yai. ct Prat., et fa- 
ciens spiritus : in aliis vero, et veniens spiritus^ boc 
est, spiritus qui venit missus ad nliquid nuntian- 
dum. 



(c) Duo mss. Golb. , ut nuntiet^ ministerii offieium^ 
boG faventibus ca*teris, quod prope omnes babeani 
ministerii officium. Proximum Psalmistae locuin ex 
Hilarii interprctaiione iia intelligcndum liquet : Qui 
spiritus et ignem urenlem facit angelos et ministros 
suos. Undc sumit, cos spiritus non nsitura id esse, 
quod fluiii, seu quod cis jain constilntis adventitiuin 
est. 

(d) Editi. Dd filiunu Gonclnnius mss. Deum /1- 
/itim. 

(e) Exemplar Carn. quod ex uno. 



137 Ck TiUNHATC LIBER V. 138 

111 ^^' ^^9^^^^ ^9^'* f^^^^n $e oslendit diclis ei \ lu Dcum denegas. Quas promissas Abrahx bene- 



gestis. — Non affcrt ilaquc deniulationem naiurae 
nomen officii : qui enim angelus Dei esi, Deus es(. 
Non sii piane Deus verus, si non res Dei ei iocuius 
fueril, et gesserit. In genlem enim magnam Ismael 
adaoget, et nomini ejus muliiplicationes gentium 
poiiicetur : et quaero, si lioc Angeli opus cst. Sin 
vcro Dei potestas est ; quid naturae aurers veritaiem, 
cui veritalis non adimis poiesiatcm? Tcnct ilaque 
natur» virtas verilaiis Odem : et inier dispensaiio- 
nis su» saiuiaria mundo sacramenta (a) qui Deiis 
verus esl, nescit Deus verus aliquando non esse. 

14. Qui Deus est, Deus verus est, — Et primum 
quxro , quid signilicaiionis liabeat Deus {b) verus 
cl non Deus verus? uon enim verbi bujus appre- 



dictiones inipie exspecias? Non est tibi ille, ut est, 
gentium 112 P^^^r '" neque in familiani seminis sui 
per benedictiones iidei (g) sux renatus evadis. Non 
de lapidibus Abrahse filius exciiaris; sed natio vi- 
perarum confessionis suui hosiis exsistis. Non es 
Israel Dei, non es Abr.ihae successio, non justilica- 
tus ex fide es : non cnim Dco credidisii. Per eam 
namque fidem justificalus est, ei consiilutus cst 
Abraham paier gentium, per quam Deum cui cre- 
diderat adoravii. Adoravit eienim beatus iile et fi- 
delis patriarcha Deum (Gen, xviu, 14); et accipc 
quam Deum vcrum, cui, ui ipsedeseaii, nonimpos- 
sibile est omne verbum. Ant numquid non soli Deo 
possibile esl omne verbuni?Aut cui possibile est 



bendo raiionem, si dicaiur mihi, Ignis est, sed non B omne verbum , quaero quid desit de Deo vero. 



est verus ignis; aui a(|ua est, sed non est vera aqua : 
et quxro, in quo ejusdem generis veritas a generis 
(jusdem veritaie dissentiai? Quod enim ignis esi, 
Don potest esse ne verus sit : nec natura (c) manens 
eo (1) potest carere quod vera est. Perime aquae, 
quod aqna est : et per id poteris abolere ne vera 
lit. Gaeterum si aqua maneat, eiiam in eo necessc 
est persistat ut vera sit. Potest ita demum natura 
perire, si non sit : verum non potesi non vera esfie, 
si maneat. Aut Deus verus est filius Dei, ut Deus 
sit ; aut si non est verus Deus, non potesi eiiam id 
cssequod Deus est : ((i) quia si natura non sil, nalurae 
tton competit nomen; si aulem natnrse in eo nomen 
esi, non poiest ab eo veritas abesse natura^. 



16. Judicem juslum agnovit. Deus solus est justus 
judex ex ipsis htereticis, — Et rogo, quis est Deus 
hic Sodomoe ct Gomorrhae eversor? Pluit enim Do- 
minus a Domino : numquid non vcrus Dominus a 
vero Domino? (3) (h) aut quid aliud quam Dominus 
a Doroino? vel quid praeter signilicaiionem personx 
in Dominoac Domino coaptabis? Ei niemenlo quod 
quem solum verum Deum nosti, hunc eunidem solum 
justum judicem (i) sis professus. Ei intellige. quod 
Dominus, qui pluit a Domino, non occidens justum 
cum impio, omnem judicans terram, el Dominus et 
justns judex est, et pluit a Domino. Et inter hxc, 
quem soium justum judicem dixeris, quaero. A Do- 
mino eiiim Dominus pluil : ct hunc justum judicem 



15. Quem in speeie angeli Agar Deum disit, Abra- C non negabis, qui pluit a Domino. Abraham enim 



kam in forma homnis adoravit, Adorando jusiificatus 
esl. Deum verum adoravii, — Sed forie in eo, cum 
angelos Dei Deus dicitur, adoptionis nomen indul- 
geatur, et sit ineo nuncupaiio Dei poiiiis quam ve- 
riias. Si parum nnturam in se Dei tum, cum angelus 
Dei dictus est, docuil; (i) (e) in inferioris adhuc ab 
angelo natune nomine inielligc, an ex se Dei pnc- 
stiierit veritatem. Namque ad Abraliain homo locu- 
tus est;8ed Abraham Deum adoravit. Sed o (/) pes- 
Ufer hseretice, Deum Abraham conressus est, quem 

(1) In eo. 

(i) /n inferioris adhuc formm. 

(a) Id est, qui Deus verus est, cum saluiis nostrae j) 
eausa ad nosiram infirmitatem se accommodans ho- 
ininibus visibilom se prnebuil ac dicius est angelus, 

(b) In prius excusis omiitilur vox verus : ei vide- 
tur quidem redundare. Sed eain lainen siimino 
consensu habent mss. Unde primum '\\\ud Deus verus 
ad Patrem referendum csse arbiiramur. DisiTie liic 
rcfcllitur Arius, qiii in Tlialia, Atlianisio le.ste,Oral. 
2 ront. Ar., p. 311, dicere ausus est ; "Ort oySi esof 
iutfiv^^ l<rrtv 6 Vr^fii, li 5i x«t ^fycrai efio^ , akX ov/ 
o^igGcvo^ i<rTiv, a>Xa fx£T0x>3 XK/^t^^o^, wcTTrsf) xai ot o^ot 
9r«yTCc, ovTwc rai ovTOf ^c/iTat ovo/xaTi ecoff. 

(c) Unus cod. Vat. cum Corb. et Prat. manens in 

eo : miiius bene. 

(d) In ms. Vat. bas. qui si natura, Non displicerot, 
etn <f. Yerius tamen in aliis libris, quia si, supplcndo 

in eo, . . j, r 

(e) In pluribus mss. in infertoru adhuc forrmB^ 
abundat vox formce^ ut poie synonyma natur<By ab- 

P^TROL. X. 



dixit, paler genlium, non utique inlidelium : NuUo 
modo (j) facies hoc verbum^ ut occidas justum eum 
impto, et erit justus tamquam impius, Pfullo modo, 
qui judicas lerram, facies hocjudicium (Gen, xviii, 
25). liunc ergo Deum jusium judicem, necesse est 
el verum Deum esse. Tuo le, impie, icneo mendaclo. 
Nondum ex Evangeliis Deum judicem profero : lex 
mihi judicem Deum locuta est. Adime Filio quod 
judex est, ut auferas quod Deus verus est. Euin 
enim solum verum Deum, quem solum judicem 

(3) Aut numquid aliud, 

estque ab antiquioribus Golb.,Garn., Germ. Insisiit 
Ililarius adversus mox niemora^am Arii blasphe- 
miam, qua viilt Verbum dici Deum nomine tenus et 
gratiic participalionc, pcTox^ y a/otTOf xat 6v6/xaTt. 

(() Iii veienbus libri^, pesiifere. 

(a) Abesi suas a veluslo ins. Colb. 

(h) R(!ceiili()res ins<. cuiii vulgniis, aut numquid 
aliud, Aiii vero, aui quid aliud : quo significaiur na- 
tus non CnSc quid nliiid a Paire, nec nb eo disiiirgui 
nisi qiiateniis a Domino, lioc est, ralionc originis. 

(t) Arius in epist. ad Alexand. npud Athanasium, 
Epiphaiiium et in gestis Aquileiensis concilii, uti nn- 
nolalum esl (cot. 106, not. I, editionis nosfraf),profi- 
tcuir De.\m omnium judicem. At in (^o loco non iegit 
Hil.irius ju(/i<;m« seiJ creatorem. Iiiionecapud Athana- 
siuin,eic., habemusjtis(um,sedommicmJM£lrrem. Quo- 
circa noiihic indicanlurpr.vdicucepisiola! verba, sed 
Arinn:c senientix relalo! lib. iv, n. 8. 

( ;) Aliquot prob» not(e mss. facias. 



150 SANGTi H1L4IUI GPISCOfl iJO 

juslum, professus es : elquem ju&lum judicem doces, A phetic» locirs est, (d) instiiirtam interim ex lege «r- 



hunc nofi poies secundum te verum Deum negare. 
Qui (a) judex est, 1X3 i^ominus est, poiens dd 
omne verbum esl, benediciionum a^iernarum spon- 
sor est, piorum in>piorimiqtie judex est, Abrah» 
Deus esl, ab eo adoralus est : ementire sallem ali- 
quid per hanc impiam et stuiiam verbi tui impuden- 
tiam, unde non verus est. 

17« Filius hoc Patribus esl visus quod natus est sine 
damno naturiB suas. — Non perimunt nalurae verita- 
tem coelestis misericordiae sacramenia : sed nec sanc- 
torum fidem species, quae ad fidei visionem coaptan- 
tur, ehidunt. Sacramenta enim legis mysterium dis- 
pensationis evangeiicae pra^figurant : ut patriarcha 
videat et credat, quod Aposiolus (1) {b) coiitempla- 



dinem perseqiiamur. Probaiuri enim postea ex Evan- 
geliis verum Dei filium naltim in faomine foisse, 
iHinc visum interim patnardiis fti specfe iomhiTs 
Dei filium Deum verum (5) ciocemos et fege. Nam- 
que eum Abrahs faomo vfsirs, est et Deus adotains , 
114 ^^ v^dtx |>riedicatus : et cum pldt Dominas 
a Domino, non ambigitur quin quod plait Dominas 
a Domino, ad significationem Patris et Filii iex lo- 
qualur : neqne rursam existimandum est, quod pa« 
tri.ircha nescierit quin Deum verum adorarei,(e) quem 
Deum intelligens adorabat. 

18. Verbi incamati fidem fttBretici non caphml. Cur, 
Evangelia ex Lege sunt, — Habet aatem non exigaam 
perfidi^ impietas ad inlelligenliam verse fidei diffi- 



tur ct praedicai. Namque cum lex umbra sit futuro- B culiaiem. Angiistum enim (f) irreligiositale sensum 



rum, vcritatem corporis umbrs species expressit. Et 
Dcus in homine et videtur et crediior et adoratur, 
qui secundum plenitudinem temporis esset in homine 
gignendus. Nainque ad visum species pnefiguratae 
vcritatis assumitur. Visus est autem tum (sub lege) 
tantum Deus in homine , non natus est : mox etiam 
hoc, quod est visus, einatus est. Ad veriiaiem vero 
nascendi familiarilas proficit assumplse ad contem- 
plandum (i) (c) formam speciei. lllic homo per 
Deum secundum naturoi nostrse infirmitatem viden- 
dus assumitur : hic pro naturae nostra^ infirmitaie 
nascilur quod erat visum. Accipit umbra corpus 
(evangelicis lemporibus), ct species veritatem, et vi- 
sio naturam. Non tamen Deus a se demutalur , cum 
in homine nobis aut videlur, aat nascilur, familiari ^ 
inter se proprieiaie el nativitaiis et visus : ut quod 
natum est, visum sit; et quod visiim est, nascereiur. 
Et quia nondum nobis collationis evaogelicx ac pro- 



I 



1) Contempietur et prcedicet. 
i) Formw spedes si. 



(a) Paucis liic perstringuntur momenta, quibus 
probatum esl enm esse vcrum Deum, qui homo ab 
Abraham visus est. Is enim judex et Dominus est 
Gen. xvni, W; xix, 24 el xxi, 1; polens ad omne 
verbum, Gen. xviii, 14; bencdictionum a'ternarum 
sponsor, Gen. xvii. 19; piorum impiorumque judex^ 
Gcn. xvui, 25; Abrahoi DeuSj Exodi iii, 2; ab eo 
adoralus, Gen. xviii, 'i. 

(b) lia vclusius codex Colb. cum Germ. Alii vero, 
contempUtur ei prasdlcet. Guin hic conferauir tcni- 
pus iejis cnin cvangolico tempore ; liqiict superius 



religiosse doctrin» institutio non adit. Ex quo fit , ut 
quae ad sacramenium salutis human» Deus ((/) in 
homine nascendo gessit, mens irreligiosa non caphit: 
dum opus salutis (h) suae non inteHtgit Dei esse vir- 
tuteni. £t contemphindo parturo nativluitis, itifiiti- 
tise infirnifiatem, pneritiae profectum, Juventiitis aeia- 
tem , corporis passiones , et passionrum erocem , et 
crucis mortem, per baec non sentinnt Deum Ternm ; 
com incc in se (i) ad naturam gennerit, quse sibii 
non erant antea in veritarte itatur» ; ita ut nalurae 
non amitteret vcritatem, neqne homo fnctiis Deus 
e?se desineret , cum qui Deiis est, homo t^se coepis- 
set : non intelligentes non nisi efx Teri Dei virlute 
esse, ut quod non esset, esset; nec-tainen qaod es« 
set , esse desineret : cum iiafurse (/) irffirmis assuni- 
ptio non esset, nisi ex potcnlis virtute Ttatune, qm 
cum in eo quod esset nianeret, posset tamen es9e 
quod non erat. hseretica iroprudentia, et stulni 

(5) Doceamus. 

(d) Edili , institutus : mox , probaturi postea , sine 
enim : el post pauca, doceamus ex tege»,.. Deus aifii- 
ratur etjudex ptwdicatur. Sequimur mss. 

(e) V:it. bas. codex qui Deum : miiius bene. 

{[) Cdili cuin rccentinribus inss. irreligjiositaln 
seusum. Conciimius alii , irreligiositdte. Sicul enim 
seiisns pielatc alqne charitaie dilaiaiur, ita iu an- 
guslnm conirahiiur irreligiosiiate. 

Ig) lia mss. quoinodo Hb. fx , n. 4, et alH>i. At 
ediii, in hominem. 

(h) Par. salutis non suce, librnriorum hpavL : tum 



cwleslis mhericordice sacramema vocari , quae Filius ^^ cuni I^ips. non inteUigit esse veritatem, consenlienti- 
Dei in carne pro nohis gessit ; speci>i antem illiid -^ bus, Bad. el Er., nisi qnod nddunt O^t anle v^Mttw. 



onine, iii quo nii:i(|uis ad exciiandam eoruni fidem 
se sc visibilein pra.buit, etiu quo repraesentavitquod 
factnrus erat. 

(c) Apud Ba«I., Er. el Lips. formce^ omisso voca- 
hulo speciei. In plurilms mss. formas speciei. \\\ Corb. 
ci Carn., formo! species. In uno Sorb<m. forma; spe- 
cie. Uetineiiduin cuni Par. et quihusdam tnss. for^ 
mam speciei. Hoc cnini sibi viiit Hilarius, quod ait 
Teriullianns, Filium in carne n'm nata didielsse, 
qnod tiostmodnm fuiunis crat. Ediscebut antem, in- 
quil contra Prax., n. iG , ut nobi» /idem sterneret , ut 
facdius crederemus filium Dei descendisse in s<eculum , 
si el reiro lale quid gestum cognosceremus. Iiaqne spe- 
ci '8 saepius assumpta, in qua velut iii speculo rcprae- 
sentarelur forma nascituri, ad hoc profuit, ut cre(li<- 
bilis fieiet veritas nascenlis. 



Hectiiis inss. Dei esse virtutem. Manifeste enini re- 
spicitur illud Panli I Cor. i,ubi ait, Jesumcrucifixum 
iis qui salvantiir esse Dei virtut(*m. 

(}) Majoris clariiatis ergo supplcndum hic qnadam 
accessione. Quod in Ps. n, n. 25, exprimilnr in linnc 
moddtn : Non enim cum diviniiutis decessione fit /tii- 
milittttis accessio. Homo qttippe^ aii Augiistiniis, Beo 
accessit, uon Deus de se recessit. Vtde ejnsdein serui. 
CLxxxvi, n. i. Quod riirsum Hilarius iu f)Sal. LxVti, 
n. 9, aliis verhis sic entiniiat : Nosirceqtta^ineo fne- 
runt infirmitates^ non nalurales stmf, sed assumpUB. 

(j) Editi, infirmce : renitentibus iiiss. Utargumenti 
hujus vis perspccta habeatur, In memoriani rcvocan* 
dnm csi, Spiriium sancinm in Marias conceptione so- 
per i|)sam venieritem, liiiario ipsum esse Verbumy 
quod propria virtotc corpus sibi ex ca foraarit. 



Ul DC THIfi[lTAT£ UUBR V. m 

muiidi s;)pieiuia, opprobrium Chrisli non intelligens A siulatA benedictionis Israei es {Ihid. , !^ ; md, Tr. 

PsaL Lii, II. 21). Subdilur libi secundum carnein 



Dei esse virlulem, el slultiliam fldei non seiitiens 
Dei esse sapieniiam ! Deus ergo idcirco libi Ghrislus 
non est, quia qui eritt nnseilur, quia qui indemuta- 
btiis est crescit tttate , quia impassibiiis patitur, quia 
Yivens moritar, quia mortuus vivii, quia omnia iu eo 
contra naturam sunt? Rogo hoc quid aliud est, quaro 
ORHiipotentem esse, qnod Deus est ? Nondum vos sa- 
cra et veneraoda Evangelia coniingo , ut ez vobis 
115 Cbristus Jesiis in bis passionibus {a) Deus sit. 
Es lege eiiim esiis : et oportel eam docere, quod per 
assumpiam infirffiitatem non amittat Deus esse, qui 
Deus est. Sacramentum cnim fidei vesir», mysierio- 
runi svorum virtute testaia eat. 
49. Jacob m lucta Denm tidU, poh oculis corporis 



bomo, ad niysterium passionis ifi carne : Deum in 
carnis iiifirmilate non nescis, ad sacramentum bcne- 
dictionis (c) in Spiritu. Nec adspectus impedil quio 
fides ronneat ; nec infirmitas avocat quin benedictlo 
po&iuletur. Nec bomo (d) efficil , quin qui bomo est , 
Deus sit : nec qui Deus est , non Deus (e) verus e.si ; 
qnia iion potest non Deiis verus csse, qui Dcus est, 
(1) ei ([) beiiedieeiidootXlQirausfcreiidoetnuncu- 
pando. 

20. Filius ex aUo vi$o Jacob Deu$ verus ottenditur, 
Deus non inleiliijitur uisi per Deum. — Tenet adbuc 
sacrauienti evangelici ordincm lcgis umbra , et apo- 
stolicne doctrinx verilatem mysteriis suis veri anmul:i 



sed fidei. — Adeslo , adesio nuoc mecum fidei tuae B pra>figiirat. (g) In vi&u somnii beaius iacob Deuin 



spiritu adverstts venenaia inlideliialis sibila, aancte 
et beate patriarcba Jacob. el in lucla lioininis inva- 
lesccns , benedici lc ab eo fonior deprcc^ire (Gen. 
xiiii, i6). Quid istud est, quod inibecillum oras, 
quod ab infirmo exspectas ? Hunc cujus (b) benedic- 
tiones rogas» couiplexu luo vaiidior elidis. A gestis 
corfioris tui, meniis tu;e opus dissidet : aliiid eniin 
qn.iiii agis seiuis. Tenes in gesiu luctas iux hominem 
iBfinnum : sed hic libi homo Deus verus esi , lion 
ex nuncnpaiione, sed cx natura. Nun enini adoptivis 
benedictionibus benedici te posiulns, patriarcha, sed 
verts. Cum boniine luctaris : sed Devim fiicie ad fa- 
cieffl vides (Ibid.^ 50). Non boc oculis tui corporis 
cemie, (|uod visu fidei tiisc scnlis. Infirinus secun- 



viderat (Gen. xxviii, 13) : in somnio sacramenti rc- 
velatio est, non corporalis contemplalio. Nam et per 
scalam dcscensus ei adsccnsus angelurum ad coeluin 
demonsiraiur, et super scalam iiicumbens Deus os- 
tenditur, et interpretatio visionis, revelaiioncm soin- 
nii prophetavii. Nam palriarchae dictis, el domus Dei 
et porta ccbU iuciis osse hic visionis osienditnr (Ibid., 
17). Ct posi multam gesiomm ejus enarrationem se- 
qiiiiur : Dixit autem Deus ad Jacob, surge (2) (h) et 
adscende in locum Bethel, et habiia i6i, et (i) fac ibi 
sacrificium Deo , qui visus est tibi cum recederes a fa- 
cie Esau(Gen, xxxv, 1). Si evangelica fides pcr Deuin 
filiuin ad Dcuin patrem (j) habel adiiuni, ei non po- 
test Deus nisi per Deum inlelligi; nunc Deus, qui ho- 



dain ie liomo esi : scd aninia iua secundum visum C norem Deo incumbenti iu scaiain coBli posiulat, doce 
Deum «alvaia est. Jacob in lucta es : post fidem po- unde noii verus sit. Aut qii» in uiroque naturde di- 



(1) Et benedieit nuiicupando. 

(a) In codlce Vat. bas., verus Deus st(. Tuin de 
Evangeliis cur subjiciatiir, Ex leae enim eslis, hxc in 
l|:itlii. cap. 27, n. 10, repelenda cst raiio : Nam et 
adventus et passio ejus ((Miristi) ex lege est ; ita ul fa- 
rile, inquit S. Lco, serm. i, de Peiiiec. , c. 1 : D/7/- 
gtns elmstianHs agnoscat^ Uiitia veteris Testamenti 
evofigelicis ministrasse principiis. Iloc est quod ait Au- 
giisiinus de calechizandis rudihus.c. 4 :ln veteri 
Teetumento est occuttatio novi^ in novo Testamento est 
SsmmfeUaiio veieris ;cl qnoisi. 55,snpcr Num. xi , 
O. I : Eadem qnippe snnt in veteri et novo, ibi obunt' 
brata, hic revelata ; ibi pra^figurata , hic manifeslata, 
Non alio scnsu proximc habei Hitarius : Sacrameu • 
rKin emm fidei veslrce m^sttriorum suorum virtnie les- 
tata est. Qiio spectatet iniiium nnm. 20. Lex auicm |> 
docct Filium per assniniiiam infirinitalcm non amil- â– ^ 
lerc quod erai, cum euni, etsi in aliena ei infirina 
specio. Deuin iainen el agno^cil. et prolitoiur. 

(b) Ita inss. Ai cdiit, benedictionem rogas; ei ino\, 
tesies tJt gestis. 

(c) Ui supra nomine carnis humana natura, ita hic 
divina m spiritu significaiur : adeo ul Jncol), bene- 
dlctiunein pelendo, natiirim illius divinam prodide* 
rii,quem iu hominecernebat infirmum. Juvcrithunc 
locam cimi allcro tract. psal. lii, n. 21, confcrre. 

(d)\ai. has. ms., nec homo infirmus officit, quin 
gm hamo est , Deus non sit, Non displicet verbum 
cf^t. 

(e) M^. Yal. bas., unus Colh., Carn., Deus verus 
ttt. Keiineiidum cum aliis, Deusverus est. 

(/) Terba et benedicendo et trunsferendo et nuncu- 
fandOf uou babet optinuis codexColb.,nccnon Gcrnt. 



(2) Descende. 

Plerique alii libri hic muUum variant. Ediiio Bad. 
cum mss. Viud. ac Kemig. habet, et benedicit nun- 
cupando, Exemplar Silv;c Majoris, el benedicit trans- 
ferendo el nuncupando. Corb., Prat., Faur. , Colb. 
ctim edil. \ir, et Lips., benedicit transferens nuncu- 
pando. Kiis cun^enliunl alter ms.CoIb. ct unus Sorb», 
iiisi quod adduiit le post benedicit. \n Carnut. a prima 
manu legilur mendose , et benedited transferen fivii- 
cupando : a socunda auleni corrccium csi ul in textu, 
qtioinod'» lcgitur in Par. nccnou in ms. Yat. b:is.« aU 
tero Colb. ei aliqiiot nliis. Noii displiceret , et bene- 
dicil hrael nuncupando, Sed quidqiiid sit, iila hene- 
dictio ponilur in transiaiioue ac muiaiione iiomiuis, 
qua ex Jicoh l^racl nnncupatnr : Quia Israel Denm 
videns s/7, ul dicitur in psal. ui, n. 21. 

(y) Sola edilio Bad., in usu somni : alia^, in visu 
somni : castigantur ex inss. 

(/i)Bad., Er. ei Lips. nccoon mss. Vat. has., 
Carn., Corh., etc, desccndc^eMnemus cum Par. ei 
npihno codice Colb., adscende. Sic lib. iv , n. 28, 
Surgens ascende, 

(i) lia mss. nisi quod in exomplari Vat. has. ct iu 
uuo Colb. legitur, fac ibi scu:rarium. In vulgaiis au- 
tein, offer sacrificium. Paulo aliler bic locus, lib. iv, 
n. 28, sic referlur : fac ibi altarium Deo qui apparuit 
tibi : ijuod indicio est Iliiarium su:pe ex mcmoria 
Scripturas referrc. 

(j) Hic respiciliir illud Joan. xiv, 6 : Nemo venit 
ad Palrem nisi per me, neciimi istud Matih. xi, ''11 * 
Neque Patrem quis fiovil nist t^ilius , et cui VQlueril Fi" 
tius revelare. 



143 SANCTl HILARII EPISCOPl 14 i 

versilsis est, ubi ejusdem naiuriie unum aique idem \ qnid non verns est Deus AbralisD, ciDeus Isanc , et 



nomen esi? Deus visus est, Deus de viso Deo loqui- 
tur. Non potest Deus nisi per Deum inielligi, sicuii 
nec honorem a nobis Deus nisi pcr Deum occipit. 
Namque honorandus esse non intelligetur, nisi isle 
docuerit honorandum : ncc Deus sciotur, ni^i hic 
Dcus scitus sit. (a) llabet dispensaiio(6) sacraniento- 
rum suum ordinem. Ad Dei houorem pcrDeumdoce- 
niur. Tenet iiatura suum nomen : non aliud uierque 
quam Dcus est. Et inler Pairis et Filii naiuro: unius 
nomen HJ unum, quaero quomodo Deus (c) fiiius 
a se possit degeiierare, ne verus sit. 

21. Ad hoc non suficit swcularis doctrina aut vitcein' 
nocentia. — Non est de Deo humanis judiciissentien- 
dom. Neque enim nobis ea iiatura est, ut se iu cce- 



DeusJacob? Horum eniin angelus de nibo loqueiis 
Deus in xlernum est. Et ne adoplivi iioininis fureris 
occasioiiem , loquitur ad Moyscii Deus ille , qui esl. 
Ita eiiim scripium esl: Dixit autem Dominus ad Moy- 
sen : Ego $um qui $um. Et dixii: Sic dices fHiis Israel: 
Qui est, misit me ad vos (Exodi lu , 14). Coeptus ab 
aiigelo Dei sermo esl; ut sacrameiitum iiiieliigaiur 
humanac salulis in Filio: idem Deus Abraha;, ct 
Deus Isaac, et Deus Jacob est ; ut ei naiurx suae iio- 
men sit : miitit deinde ad Israel Deus , qui est ; ut 
vere iuieHigeietur esse quod Deus e&t. 

23. Piec falsum esse qui legem dedit. — Quid ad 
hxc (e) iuelGcai baereiicse impieiatis sinUitia vesano 
spiriiu meniiris, et contra tanlorum patriarcharuin 



lcstem cogniiionem suis viribus efferat. A Deo dis- £ scicntiam HSS^^^^i^osi seminis triiico ureudam zi- 



cendum est, quid de Deo inielligendum sit : quia non 
nisi se auctore cognoscitur. Adsit licet saecularis doc- 
trinx claborata institutio, adsil viiae innocentia: 
baec quidem proficient ad conscientix gratulationem, 
non tamen cognitionem Del consequentur. Moyses 
in reginse filium adopiatus , et (d) omnibus i£gyp- 
liorum doctrinis eruditus (Act. vu, 22), cum iiiiqiie ex 
naturae affectu llehrxi iiijiiriam inorie iEgypiii ultus 
esset (Exodi u, 12) , Deum tamen paiernarum bcne- 
diciionum nesciebat. Namque ob inetum ca>dis pro- 
dita: iEgyptum dereliuquens , cuiii iu tcrra Madiaa 
pasior oviuin csset , igneni iii i ubo sine concrenia- 
tionerubi contuens, Deuui audivit, et noinen iuter- 
rogavit, ei naturam cognovit (Exodin\,\ et seqq.). Ne- 



zaniam saior iiociurnus inlcrseris? Sed si Moysi cre- 
dcres, crederes et Dco Dei fiiio: nisi forie negabis 
quod de eo Moyses locutus sii. Quod cuin negaro 
voles, audies verbis Dei: Sienim crederetis Aioysi ^ 
crederetis (f) forsitan et mihi; deme enim Hle scrip- 
sit (Joan. v, 46). Argiict te plane, arguct illc loto 
legis volumine , quam manu Mediatoris pcr angelos 
disposiiam suscepit. Et quxrc an qui legem dederit , 
Dcus vrrus est (1) , cuin uiique Mediaior sit ille qui 
dederil. Aut iiumquid non obviam Dco Moyses po- 
puluui cdiixit ad montcm (Exodi xix , 17)? Aut 
nuniquid non Deus descendit iii moniem (Ibid. 20)? 
Aut forle falsum hoc ct adoptivuin potius (2) quam (g) 
nntiira^sux noinen esi? luieilige personanles lubas. 



que enim hxc de Deo, nisi per Deuin, cngniia esse po- p et lanipadum flammas, et e monte xstuaniem Tor- 

K* m m^ ^^ a A ^ • 



tuissenl. Loquendum ergonon aliier de Deo est,quam 
ut ipse ad intelligeiitiam nostrani de se locutusesl. 
22. FHtum de rubo locutum , eumque verum esse 
Deum. — Angelus Dei est , qui iii igne de rubo ap- 
paruit: etde rubo in igne Deus loquitur. Habes dis- 
pensaiionem in angelo , quia in angelo olficium est , 
non natura : habes in naturx nomiue Deum, quia An- 
gelus Dei Deus est. Sed rorte non verus est. Num- 

(\)Deusverus sit. 

(a) Edili, Habet trgo. Melius :ibest ergo a mss. 
Ante habet^ iiiseruii Erasmiis : Uicjanua est : ut de 
se in Evaugeliis testatus esi : hinc David cceli portam 
prokletur in psalmo : qu« verba in uuo exeiiiplari ad- 
dita se reperisse ait, sibique videri as^uia. Pertinent 
sane ad illusirandum locum, quem proximc ex ver- 
bls Joaiinis ac Malthxi illustraviinus. 

(b) Edili , sacrameniorum suorum ordinem : Lips. 
hic expuiixit pariiiularn ad. Sola cdiiio Par. deiiide 
haliet ducimur, pro doe mur. At apud Er., ad Dei ho- 
norem per Deum qm et vita est et poita docemur, ex 
glossemaie. Verbi doceo cum prxposilione ad mulia 
In psalmos sunt exempla. Nam psalmus cxxx, n. 1, 
dicitiir ad humititatem nos et mansuetudinem docens. 
Yidesis alia iu not. ad tract. psal. cxxxi, n. 1. 

(c) Val. bas. codex, Filius a Deo posset. Deinde in 
ms.Vind., uno Vatic. et apiid Bad. denegare. Tum in 
ms. Corb. a seciinda mauu , ne non verut sii, in Vind. 
quodverussit Nihil luutandum, sed iia inielligeiidum 
ne verus, quasi ut uon verus: quod llilaiio familiaris- 
simum. Po»t ne verus sit, subiiingit Erasiuus , cum 
prmumptio divini honoris , naluriB in se divinw protes- 
laia sit veritatc. Uanc autem post sacramentum in tfit- 



nacium fumum, et ad adventum Dei consciam bu- 
man.i: iiifirmilaiis lre>>i.<latiouem , et a populo , 
orato ad loquciidum (h) Moyse , conressam sub voce 
Dei monem (Exodi xx, 19). Tibi, lixretice, non cst 
Dcus vcrus, quo Israel lanium loqueiiic mori iirouity 
et voceni ejus humana infirmitas non tulit? Tibi id- 
circo Deus non est, quia ut audires (t) et videres , 
per infirmiiatem hominis cst locutus? Moyses niou- 

(2) A ms. abest ^tfaifi. 

tio cum Jacob juste locutus est, qui etiam ante assump • 
tionem atrnis et visus est, et via Dei Deus adoranaus 
essei, el parta non est de Deo. Hic nou satis sibi cavit 
a verbis inierpolatoris pessinie omnino digestis. 

(d) Veteres libri Colb)iiet Carn. , omtiftim Egyptio- 
rum: dissideiii a verbis Actuum, omfit sapientia ^ 

D graece Trao-i) o-o^ta. 

(e) Vat. bas. codex, infelix hasretica: stultiliw vesano 
spiritu. 

(/*) Abest forsitan a vetusliore ms. Colb. 

(V) llic addimus quam aucioritale vetusti codicis 
S. Petri in Vaiicano. Qui cxemplar Cnrnuleiise anie 
aiinos 700 recogiiovit, eamdem particulam in eo su- 
perscripsii, unde obtinuit in uno mss. Colb. In aliis 
auieni libris oniitiilur. 

(h) In vulgatis, Moysi. Rectius inmss. Moyse, 
licet ab Israelitis oraio ut ipse pro eis loquereiur 
nc territi Dei voce interirent. 

(t) lii nis. Corb. ac paucis aliis , et viveres: leciio 
noii spcrnenda. Hoc sibi vult: Aii ille , quein iu ma- 
jestate loquentem audire liniuit populus leffis , ne 
morereiur, tibi Deus non est, quia jamad iiinrmita- 
tem tuam se accommodans in uumilitatc cnrnis tibi 



sa- 
Deo, 



i45 



DE TRINITATE LIBER V. 



U6 



tem adiil ( Ibid, "iA); divinortim el coelesiium sa- A Deumlei essellocula; ut naiuram nomiiiis per aoc- 



crnoientorum cognilionrni qundraginti dierum ac 
iiociium lempore adepius esl, omnia secundum spe- 
cicm ostens» sibi in monie veritaiis insiituit, per 
famiiiaritalem ioqtieniis ad se Dei , gloriam ciarita- 
tis inconspicabilis sunipsil, et cornipriYam vuJtus 
sui specicm lox intolerabilis viciiiai mnjesialis im- 
plevit, Deum lestatur , de Deo loqnitur , ad hunc 
adorandum cum laetitia gentium angelos Dei »dvo- 
cat, hujus placitas benediciiones Joseph veriici im- 
precatur (Deut. xxxiu , 16) : et post hxc solo con- 
cesso ei nomine, andet quisquam negare quod verus 
est? 

24. Summa eorum qua hocce libro hactenus probata 
sunt. — Nunc quia omni hoc sermone nosiro de- 



(oriiaiem dicti prophotici negarei , adjecit , Benedi* 
cent te Deum verum (Esai. lxv, 16): utper id unum 
Dcum lociiia lex essei , esseique in filio Dei Deo no- 
meii poiius quam veiiias, uno (d) tantum vero Deo 
inlelligcndo. Et forle coiitradicere nos dictis tuis, 
stulle, arbilraris, ui ncgemtis uniim Deuin verum. 
Non plane negamus secundum te (idest, sicuii tu) 
coiifiiendo. Ilaecenim fides nostra , haec conscientia, 
hic sernio est. Sed inleliigimus Deum unum, et eum- 
dein Deuiii verum. Nec confessio nostra periciiiatiir 
in noroine, qux in naiura (e) Filii uiium et verum 
Deuni prxdicau Disce confessionis tuae inlelligen- 
tiam , et unum ac veruin Deum cognosce , ut uiium 
ac verum Detim pie praedices. Rapis enim ad imple- 



monstratum exislimamiis, nullam interposiiam intel- B taiein luam religionis nosirae professionem : et quod 



ligeniiae rationein ftiisse , ul Deus verus et Deus fal- 
sus in sensum humanae meiitis inciderel, ciim Deum 
ei Deum , ei Dominum et Dominum lex locuta sit ; 
neqoe in nomiiiibns nalurisque significnlam diver- 
sitatem fuisse , ne non secundiim 119 nomen na- 
turae et naiura noininis possei intelligi ; cum virtns 
Dei , potesias Dei , res Dei, nomen Dei in eo esset , 
quem Deum lex pracdicabai : (a) quae secundum sa- 
erainenli evangeiici disiributionem , ad personae si- 
giiificaiionero , demonslraret et in creando mundo 
obedieniem diciis Dei Deum, et in figurando homine 
communis sccum et Dci imnginis (b) Deum creato- 
rem , et in jodicandis Sodoroiiis judicom Doroinum a 
Domino , et in largiendis benedictionibus et in de- 



esi negas , duro quod est non negas. Sic (/) stul- 
tam sapieniiani faiiis , ut verilalem periinas spe- 
cie veritaiis. Unum 120 veruin Deum confite- 
ris , ut ununi veruin Deum deneges. Professio 
enim tua sic pulatur pia , quod magis impia est ; 
sic vcra quod falsa esi. Sic a te nnus et verus 
Deus praedicatur , ut non sit. Negas enim Dei filiuin 
Deum verum, cum (amen Deum non neges ; Deum 
tamen non nalura confiteiido, sed nomiiie. Si nativi- 
tas ejus, iiominis potius est qtiam veritatis, poies au- 
ferre iiomini veritaiem : si aulero vere Deiis natus 
est, quxro qtiomodo possit non vere esse quod na^ 
tiis est? Aut nega esse, iie sit; aut si esi, (1) quomodo 
quod est non erit, cum quod est non possit esse, ut 



cernendis mysteriis legis angeluro Dei Deum : ut ad C ^^^ ^'l (^)^ ^^ ^^ iiativiiate qnidem mox erit sermo. 



salutarem confessionem in patre Deo et in filio Dco 
Deus semper ostensus , naiiirae veritatem ipso na- 
toKC nomine edoceret , cum lex Deum uiruroque si- 
gnifieans» ambiguilatero non relinqneret veriiaiis. 

23. Occurritur htBreticis Filium Deum verum negnn' 
tibus. Filius hoc est vere quod natu» e$t. — Teropus jam 
Dunc est , ut quod pie et religiose lex docuit , non 
impie furio haereticx stuiiitiae praedicari sinamus, 
qnx Dei filiuni (c) negaiurn sic coepit : Audi^ hrael , 
Dominus Deus luus unusest (Deut. vi, 4). Et quia im- 
pietas ejus periclilaretur in noniine , cuin Deum et 

(1) Iii anleriori , quomodo quod esl non posiit esse 
nenon sit. Coiiseiiiit Erasmiana ed. cum libro nostro. 

loqiiitar, ot audire eum ct videre absque formldine D 
jam possis , seu ut audiens eum viiae tuse non ti- 
nieas ? 

(a) Lips. el Par., quem. Alii vero libri, qucBt puta 
lex. 

(b) Iii excusis Dominum, Ycrius in aliqtiot mss. 
Deum. Ex hac una seiiientia ceriiitur qiiain in caete- 
ris pressiis sit llilarii sermo. Dicit Deum creatorem; 

2uia de Filio scriptuin est Gen. i, 27 : Et fecit Deus 
OMinem, Addii communis secum imaginis : quia ei 
dixit Paier , Faeiamus hominem adimaainem nostram. 
Post eommunis secum , subjtingtt et Dei : quia quse 
prios iniago conimunis , postea Dei nnius esse signi- 
licatur his verbis , Ad imaginem Dei feciteum. Hinc 
partlciilam et , ante Dei imaginis , iie expungas, quam- 
Tis in ms. bas. Vat. non uccurrat. 

lc) Er., Llps. et Par. Deum negaiura. Abest Deum 
a Bad. ei ms. 



Interiro tamen de veritate naturae Dei impietatem 
meiidacii tui propheiica (2) confessione couvincam ; 
ita tamen, ut unum et verum Deum praedicari a no- 
bis, iieque (h) Sabellii haeresis ipsum Patrem sibi et 
Filium professa prae.suroai,neque tuveritaiem de filio 
Dei unum tantnm Deiim verum praedicans mentiaris. 
26. Hasretici subdoie Scripluram interpolatam citan- 
tes revincuntur. — Niliil plane in se liabet sapientiae 
linpietns : et Dei tiroor, qui sapientiae initium est , 
ubi deest, anfert secum omne exordium prudentias. 
Ad infirmandam enim Dei veri in Fillo fidem prophe- 

(2) Profeuione. 



ge 



aHoc est, quia unus tantum Deus verus intelli- 
us est. 

(e) Carnut. ms. curo uno Colb. FiUum : minus 
sincere. Iliud in natura Filii , id est , in assertione 
Filii , qui non taniuin ex nuncupatione et adoptione, 
sed ex n.aura sit Dei filius. 

(/*) Iti Par cum niss., id est, sic fallis eos , qui hu- 
mnnis raiiunculis plus credunt , ouam Dei dictis. At 
Bad. , Er. et Lips. , stulta mundi sapientia : quod 
commode etiam in quinto ac sexto casu poiest intel- 

ligi. 

(g) Editi, ut nati. Praeferimus mss. leclionem, qiiam 

tameii non alia rauone sic inteiligirous, qoasi legere 
esset : cum non possil fieri , ut aliquid non sit id 
quod est. 

(A) Aliquot probac noiae mss. Sabellia: cui \cci 
mss. Yat. bas. et Camut. particulam sicut pra^figiiiitt 
quu; melius abesi ab aliis liiiris. 



147 



SANCTI HILMttl Krtf^COPl 



US 



ticus strmo profertur, quo dktuiii esi, El BemeiH- A (V. /. iii, n. 17). Nam uliquc vencranles Patretift, 



cenl u Demn ferutn. Primum liaec ifnptetalis stultitia 
fnH, ut qu» {supple , »b eedem proplieta) superius 
dicta siint , aut iion inleiligerentur ; aut imellecta 
eam essenl , tacerentur. Tum deinde ad quam se 
fraiidem syllab» («) adjeciione, qiiie in libria non ex- 
aial, insiru)Lit: stuiiiti» ause in eo usa mendacio, tanH 
quami dicti» suis eo usque adhibenda fides esset , iil 
re^iremhim esee ipsam dkierum propbetieonim auc- 
torit;Uem non putarel. Non enim iia scriptum est , 
Benedieeni te Deum verwn {E$m, lxy, 16) : sed Bene- 
iHcent Deum verum. Nam non exif uirai ambiguitatis 
momentum esl inler te Demn verum^ et Deum verunh 
Persoii» enim alterius videtur esse pronomen , nbi 
te f st : cffitennn ubi pronomiois syilaba non erii , ibi 
(1) (b) ad auctorem dicii referiur et nomen. 

121 ^"^* ^^^^ FiHus osienditur Deus verue^ unde 
innuebunt falsum. Filium Scriptura hic pradicans 
Deimi contra morem addii verum, guia fnturi erant 
quUms id lateret, *- Et nt absoluta intelligeDdx veri- 
tatis raiio sit, ipsa illa ex solido prophetae dlcta sub- 
dentur. Propterea sic dicit Dominus : Eceequi serviunt 
mikii manducabunt ; vos vero esuatietie : eece qui sgr- 
viunt mihi^ bibent; vo$ autem silietti ; ecce qui ser^ 
vkin^ mihif esmltabunt in Imtitia; vos auiem damabitis 
fvoptir dolorem cordis vestri et (i) (c) a contribulatione 
sphitus ululabitis. Relinquetis enim vos nomen ves* 
trum in lcctitia etectis meis, vos autem inier/iciet Do* 
minus, Servientibus vero mihi vocabitur nomen novum 
quod benedicetur super terram : et benedicent Deum 



venerarentur el Filium. Hi ergo Deum benedictbani, 
eijurabant per eum. Sed propbeta lieuedicendum 
Deum verum lestatiir : verum Deum idcireo pr(mun- 
lians, quia per mysterium assumpti eorporis non ab 
omnibus esset in eo Dei veritas intelllgefida. Et opus 
fuit veri confirmaiione, ubi falsi proruptura esset 
asserlio. Et siiigulas diclorura coramdeiB senientias 
recenseamus. 

28. ProphetiahascaHquidprtdsenSfeiaUttd fu$urum 
rifnificat. Quod prtesens, ai Israei earnalem ; quod fur 
tufum^ ad spmiaUm attinei. — Propierea nc dicit Do* 
minus : Ecce qui serviunl mihi, manducabunt; vos 
uera esurietis : ecee qui serviunt ndhif bibeni; vo$ vero 
fftltefts {E$ai, liv, 15). Cognosce sub oodom dicto 
B utriusque temporis signilicationem» ul sacramentum 
assequaris xtatis. Qui enim $erviunt mihi, manduca" 
bttni, Religionem sciiicet prssenie^ \H!k futuria 
praemiis muneratur : . ita ut praesentium inipteialero 
futarae sitis ae famis posna conficiat. Deinde adjecit» 
Eece qui servimm mihi^ exuUahunt in ImtiHa ; vo$ cti- 
tem ciamabitis propter dolorem cordis vesiri^ ei a eom^ 
iritione epmtus ululabiiis {Ibid.^ 14). Secundumsa- 
periorem sensum etiam nuiic futiiri et praesentis 
tem|)ori8 demonstraiio esi : ut qui serviuut, eiulta- 
turi sint in laetiiia; qui vero no» serviunt, in cta- 
more atque in ululatu per dolorem cordis et cuntri- 
tionem spiritus mansuri sini* Debinc subjecii , 
Relinquelis enim vos nomen vestrum in iceiitia electie 
meiSt vos autem interficiet Dominus (Ibid.^ 15). Sermo 



«fftim, et qui jurant super terram, jurabunt in Deum G ad oariialem Israel est cum futuri temporis significa- 



vmim (E$ai. Ltvii, 15 et seqq.). Nnmqnam non et 
causn esi| cum conSueiudo prxdicalionis eicediliir : 
et rationem novitntis (5) ratio (d) falsiiatis iadiicit. 
Gum enim aniea lanto) de Deo prophetict) eisiitis- 
sent, etad Dei dignitatem ac naturam demoiistran- 
daro simplex et solum Dei nonien coinmemoratum 
fttiaset ; quaerendura ost,qua raiione nunc per Esaiam 
benedicendum Oaiim verumf et jurandum super tcr- 
ram in Deum verum propbeiise Spiritus praeloijuatur. 
Elprimum nosceiidum est, sermonem hunc res fuiuri 
temporis nuotiare. £t quiiro an Deus verus non sit, 
qui tum secundum opinionem Judaeorum ei benedice- 
batur et jurabatur. Judaei namque saerameiitnm 
mysterii Del nescieuies, et per boc Dei fllium igiio- 



tione, cui eiprobratur quod nomeii suum eleclis Dei 
reliciurus sit. Quxro, qiiod hoc noinen sill Ncmpe 
Israel, ad qiiem lum erat sermo. Dehinc interrogo, 
quisit hodie Israel?Et quidem tesutur Apostnhis, 
Qui spiritu, non liitera, qui in regula Ghrisli proce- 
dentes, Israel Dei suiit (Aoiij. ii, 29). 

99. Filius iriplici titulo Deus vertu ab Esaia osteH' 
diiur. Christianum nomen novum. -— Tum prat^lerca» 
cum superius dictum sit, Proplerea iic dieit Dominus; 
intelligendum est cur ita hoc consequatur, Vo$ au» 
tem inierficiet Dominue : deinde post ba.'C quid sibl 
velit hic sermo, Servientibue vero miki voeabiiur na- 
men notmm, quod benedieetur super terram (Ibid. 10). 
Numquid ambigitur in eo quod dicium est, Propierea 



rantes, Deitm tantum» non et Patrem venerabsntur D nc dicit Domtntis, et iii ed quod sequiiur, Vosautem 

{{) Ad auetoriiatmn dicti. (5) ratio veritatis. 

(2) A contritione. 



{a) In mss. adjectio. Hoc vitium Arianis usltatum 
fuisse discimus ei Ambrosio, qui, lib. ii de fide, c. 
15, n. 555, eos ut Scripturarum raisatores, et lib. v, 
oap. 16 » II* 195, ut eaiuiiidem interpoUtores tradu'* 
cll : quique iii gesiis Aqnileiensis synodi T. ii, p. 795» 
Pulladio criiiiinis hujus convicio dicit, Fulsari a vo^ 
h%$ divinas Scriptwas hodie comprobamui* Uude sy- 
nodi hujus Palres epist., Aiubros.^i, n. 6 et 7, apud 
imperalores expostulanti quod ila redarguii de fuim^ 
taie lunl, ut faterenturl 

(b) Omnes prope nisa. ad auctorHaiem dicii, Inter- 
duiii Uilarius verbo abstracto, ioco coiicreti , ac no« 
uiiiiatim vocabulo aticimnilts ioco aucioris lib. de Sy* 



pod. num. 55 , utitur. Quod hic ad auctorem dicti ^ 
infra, n. 51, dicilur pene$ ioquentem, 

(c) Gamut. ms. ac nonnulti alii, uti moi in omui- 
btts, a contritione. 

(d) Editi cum mss. non paucis » raiio veritatie, Ma-> 
gisarrisitcuiu pervetusto codice Colb. et Germ, iteo 
iiOaCorb. ab antiqua manusecunda, ratio fai$iiaii$^ 
hocest, ubi lallendi et errandi subest alfqus raiioi 
til» V. g , iu Ghnsio mysleriiiro ashumpti curporia 
potest esse raiio uiide qiiis falUiur ne euin verum 
Deum credai. llaec iectio posiremis hujus iiumeri 
verbis confirmatur. 



149 DG TRINITATC UBER Y. iSO 

mierfieUt^ Bwmmu, id demonslratttni ftiisse, iit qui A gniftcasse inieliigatar, et ciii per noTum nomen ser- 



tequeretsr, et qoi iiiterfeciarus essel, (a) iioii aliud 
ioteUigewtur esse quaro Dominus; qui et posiea 
£ibf seivienlei novo esset nomine muneraturos, et 
Bon ignorarctur et in proptietis lociitiis esse, et pio- 
rum aique impiorum jiidex ruiunis ? Mysterium ita- 
que termo reliquus {b) evangelici sacramenti, ne 
quid iB Doroino dicente ei in Domiiio inierflcieiite 
ambigi possil, explicuit : Servieniibm wro mihi vo- 
emkkut momen navumy quod benedicetur super terram, 
Omnis bic futuri lemporis sermo est. Ei qiiod esi lioc 
noTum nomeii religionis, quod benedicctur super 
terran? Si a saiculis Christiani vocabuli (c) antea 
beatitudo umquam fuit , (!) nunc novum non est. 
Siii vero hoe {d) sanctiGcaiuro pietaiis nosirae in 



viator, et per quem ejusdem nominis in terris bene- 
dicta sit novitas, et qui benedicatur Deus verus, et 
quijuretur Deus verns; qiiae omnia secundum tem- 
poriim plenitudinem Ecclesix fides pia in Dominiim 
Christum religione proflietur ( et ita se in eo prophc- 
ticus sermo coaplavil, ut signiflcationem personx al- 
terius adjectione pronominis non novaret. Si enim 
addidisset, le Deum verum^ refcrri ad allcrum dicen- 
tis sermo poiuisset : sed cum ail, Deum verum, signi- 
ficationis ititelligeniiam penes loquentem reliquil) : 
et quamquam quem prxsens sermo significet, non 
ambigalur; tamen connexa superius dicta, ciijus pro- 
fcssio isia sit intelligcnda, demonstranl. Ait enim : 
Palam apparui non interrogantibus me, et inventus sum 



De«m Dovuro noroen esl, 128 ^^ profecto profes- B ^^ quiereniibus me, Dixi^ (f) Ecce sum genti^ qui non 



sionis noviiaa cielestium benedictiooum merces so- 
per terram est. 

30. fivod de Ckri$to inteUigendum, et bencdicent 
Deom veroiB. — Jam vero totiua fidei nostrae con- 
scientbm seqoens sermo confirmat, dicens, Kt bene» 
dkenl Deum «cmm, et qui jurant super terram, jura" 
bunt iu heum verum. Hi corte benedicenl Deum 
verom, quorum in Dei serviiute novum noinen est : 
tum deinde qui jurandus erit Deus, l>eus verus est. 
kmue ambigilur quis jiirelur, quis benedicatur, per 
quem novum ipsi servientibus benedictumque nomen 
sii?Gonsisiit mecum adversus impiam tuam, haere- 
lice, ppaKlieaiionero absoiula sermonis ecclesiasiici 
ides, ao¥i per te Christe nominis, ei per servitu- 



invocaverunt nomen meum. Extendi manus meas tola 
diead populumdiffidentem etcontradicentem (Esm, ltlv, 
i , 2). Anne impia /urtivx praedicalionis falsitas in ob- 
scuroest, et Deus verus ignorabitur^qui haec loquitnr? 
Rogo, quis apparuit non interrogantibus, etqurs inven- 
tus non quncrentibus? Etquis geiitium est 124 ^^^ 
non invocaverunt antea nomen ejus ? Et quis die tota 
roanus ad difQdeniem et contradicentem populum cx- 
tendit? Gonfer cum his sacrum illud et divinum 
Deuteronomii Canticum (Deut, xxxii, 21), in quo so- 
per non deos Deus exacerbatus, snper non ^entem 
et gentem siultam in zelum {g) incitat inndeles : et 
intellige quis (h) manifestus fit ignoranlibus, et quls 
proprius usurpatur alienis, et qifis manus suas ante 



lis (e) professionem benedictse ex te super terram q diffidentcm contradlcenlemque populum, configens 



nuQCiipaliODis, te verum Deuin jurans. Oinne enim 
os^edenlium te, Chrisie, Deum loquitur. Oinnis 
eredenlium fides te Deum jurat, Deum verum esse 
le confilens, Deum verum esse te praedicans, Deum 
venun esse le eonseia. 

51. idemexsuperioribus prophette dictiSy iUustra' 
Hur. ^ Qaamquaro igitur omnis hic prophelicus 
serroo nuliam reliquerii difficuUatein, quin Deum si- 

(1) Nuuc uovum nomen est, 

(A) Editiy non alius. Reciius mss. non aliud : de na- 
tura enim quaesiio est , non do persona. Unde supra, 
nuni. 16: Ptuit Dominus a Domino: numquid non ve- 
rus DominuM a tera Domxno ? aut quid aliud quam Do- 
2 Ouod deiiide, ut ei alibi, ait Hilarius, Filiiim 



cnici chirogr.iphiim edicti anterioris expandit. ilic 
namquc prophetsc Spiritus dixit per continentem sibl 
in ordine connexumque sermoneni, Sermntibus vero 
mihi vocabitur nomen novum, quod benedicetur super 
terram, et benedicent Deum vcrum : et qui jurant sfi- 
per terramy jurabunt in Deum verum(Esa. lxv, 16). 
52. Esaice verba de Filio dicta Paulus interpretatur, 
— tl9pc si siuUitia atque |mpieus i^ser^tifiay s^c^ fal- 



(e) Vat. bas. ms. hic addit tuce, 

(f) Primus Erasmiis de suo \i\ciiO%mi,ecceads^^; 
quod rc(inen$ tipsius propf ia auctoritate deinde vul- 
gavil, gentibus qwe non invocuyerut^t. ^^utrupD |iipar. 



E$l emm Spirilus eancius unus ubique, omnes patriar' 
chaSf propketas et omuem ckorum legis itluminans. 

(b) Pote^l hoc ita inteliigi , ut mysterium evangelici 
taerdmentiy reliquus proplieia! serino explicuerii. Vel 
etiam propheticus sermo dicitur evangelici sacrumenti ; 
qoia in eo conlinetur, quod ad Evangelium attinet, 
•eu in iilo velaiur, quod aperlius iii Evangelio reve- 
laium esL 

(e) Val. bas. ms. , nomen benedictum uuquam fuit, 
nunc novum nomen est. Carnut. ciim uno Colb., antea 
kenedietip umquam fuit, nunc novum nomen est. Bod. 
el Er. aulea beatiludo nunquam fuif, nunc novum no^ 
meiiest Meliiis alii libri , nunc novum (supple voca- 
buiuiu ) fioit est, Nam ex non facile fi»ctuin est nomen, 
(d) Editi, cxccplo Par., sanctificatur; lum Er. et 
Lip». pieM nasifa in D^m , renitentibus mss. 



que, periineo jain ad gentem. 

(g) Exemplar Vat. bas. incitatusy infidelis tu vide et 
intellige, qiiod ct habelCarnut. a secunda rnaiiu. Hu- 
jiis potior erai leciio prima, qunni habent quoque 
alii libri, coiifirmaiqiie sacer textus. 

(/i) Editi, mauifestus sit, Postca Era^mus, prfl qytt 
proprius, ad margiiiem apponit, Forie quis profjritt^; 
locuni Isaia;, Ecce sum genti, qui lion invocaverunt, ab 
ipso ut supra nionuiinus rionnihil corruptqip , non 
percipiens sic ab Hilario inlelligi, qqasi. Jam Dciis 
sum Fis propriiis, quihiis antea eram aliemis, seii qui 
nie noii invocabaiit. Neque felicius paulo post earpim- 
flif, pro expaudit^ legcndum conjec^ai, quasi hoc vcf- 
buin ad clnrojfraphum referretqr, non ^d t{iar^uSf quas 
in cruce Chnstus cxtendit. 



m 



SANGTI HILARII KPISCOPI 



ir;2 



ienduin ignoranles simpUcioresque, dicia esse ex A oZ. Esaiam ex E$ai(ie diciis interpretatur Apostolut. 



persona Dei pairis meniielur, ne in Deum filliumdicti 
hujus inlelligenlia suscipi possil : audiat mendacii sui 
ab aposiolo ct dociore genlium reatum ; omnia hxc 
ad sacramcnlum passionis dominlcae et evangelicnc 
fidei icmpora praDdic^uiie, tum cum infideliiaiem Is- 
rael adventum Domini in carnem non inielligentis 
exprobrat. Ait cnim ita ; Oninis enim , quicUmque 
invocaverit nomen Domini, salvabilur. Quomodoinvoca' 
bunt eum in quem non crediderunt ? Quomodo autem 
credent ei quem non audieruni ? Quomodo autem au- 
dient sine pradicante? Quomodo autem praedicabunt 
fksi missi fuerint? sicuii scriplum est : (a) Quam spe- 
eiosi pedes eorum qui annuntiant pacem, eorum qui 
annunliant bona (Esai, lu, 7) : Sed non omnes obe- 



Esaias vidit Deum , neque alium vidil praster Filium. 
— Nisi forte Apostolus diciis proplieiicis non (f) ex 
proplieiix spiriiu usurpatis , temerarius alieni ser* 
uionis interpres est. Oninia quidem per revelaiionem 
Christi Aposiolus dicit : sed Ei-aise dicta ex dictis 
Esaiae ipsiiis novii. In exordio enlm sermonis ejus , 
in quo Deus verus a servientibus sibi benedicendiis 
aique jurandus est , hsec proplieta; oratio legitur : A 
swculo non audivimus^ nec oculi nostri viderunt Deum 
prceter le, et opera tua (g) qua; (acies exspectantibus 
misericordiam luam (Esa, lxiv, 4). Loquitur Esaias, 
prxter huiic se neminem Deum vidisse. Vidit enim 
gloriam Dei , cujus (h) prannuntia^-erat mysterium 
corporationis ex virgine. Ac si tu hxretice ignoras , 



diunt Evangelio. Esaias enim dicit , Domine , quis £ quod in ea gloria unigenitum Deum viderit ; audi 



credidit audiiui nostro (Esai. liu, I)? Itaque fides 
ex auditu^ auditus autem per verbum (b). Sed dico, 
numquid non audierunt ? Imo in omuem terram eaivit 
sonus eorunif et ad terminos orbi* (c) verba eorum. Sed 
dico: Numquid Israel non seivit? Primus Moysesdicit, 
Ego incitabo vos in non gentem , in gentem insensatam 
exacerbabo vos. Esaias autem audet et dicit , Apparui 
autem his qui me non (d) qucerunt^ inventus sum iis qui 
me non interrogabant (Esaia. lxv, 1). Ad Israel autem 
quid dicit? Tota die (1) extendi manus meas ad 125 
populum nonaudientem(Rom, j,yiZ et seq.). (e)Qn\s coeli 
circulos, incertum incorporeus an corporeus, egres- 
sus, fidelior Paulo dictorum proplieticorum Inierpres 
exsiitisti (II Cor. xii,!2)?Qui8 inenarranda coelestiuin 



Joannem evangelisiam diceniem (xii , 41) : Hac au' 
tem dixit Esaias, quando vidit (i) honorem ejus , et to- 
cutus est de eo (Esa. vi, i). Hinc npostolicis , liinc 
evangelicis, hinc prophcticis diclis , iropie ha^reticc , 
concluderis. Esaias enim Deum vidit; ct cum scrip- 
tum sit : Deum nemo vidit (2) (j) umquam , niii uni- 
genitus fiUus , qui est in sinu Patris , ipse enarravit 
(2oan. 1 , 18) ; Deum tamen propheu vidit , et glo- 
riain ejus usque ad iiividiam prophetics dignitatis 
adspexit. Nam in judicium monis ob hanc causam a 
Judaeisactus esi. 

126 ^^* Pressius ostenditur Filium ab Esaia Deum 
verum prcedicatum esse. Hasreticorum id negan^um do- 
lus. — Deum iiaque neniini visuni , unigeniitis filius 



mysieriorum audiens sacramenta et lacens , majore C qui in sinu Patris est enarravit. Aut dissolve unige- 



haec fiducia revelatae libi a Deo scieniia; praedicasti? 
Quis ad plenitudincm dominicse passioiiis cruci re- 
servandus, anlea in paradisum raptus evadens, meliiis 
de divinis Scripiuris electionis vase docuisti, hxc 
nesciens dicta gesta(|ue esse a Deo vero, et ad iniel- 
ligentiam Dei veri a vero ejus et electo afiostolo pric- 
dicata ? 

(1) Expandif iuxta vfm graeci vocabuli iS67rcTa<ra. 
ff (t) Umquam abest a ms. Veron. 

(a)In ms. Cani. a prima manu, quam vetoces pedes, 

ip) Removimus hiiic verbum Det, vclerum librorum 
aucioriiaie. 

lc) In vulgatis hic addilur terroe: quodabest a mss. 

\d\ Edili, qnasrebant: repugnantibiis mss. 

\e) Bad. et Er. cum unico ms. Colb. minimaeauc- 
toriiatis : Quis in tertium coelum incorporeus an corpo- D 
reus ingressus. \n edii. aliis rotentum est verbum in- 
gressus. Quod ei habuitms. Carn. a prima manu. At 
a secunda consenliens aliis mss. habet, egressus. Pa- 
lam esl hic respici Pauli rapiuni usque in teriium 
coelum (qui quidem in psal. cxxxv , n. 10, sic cx- 
primiiur : Ctim rapius ad coelos est) : mox vero ubi 
subjicitur, Quis ad ptenitudinem, etc.alludi ad lisec 
Colos. 1, ii : Adimpteo ea quai desunt passionum Chri- 
sti. Ita in his Hilarius adversarium cum Apostolo com- 
parai, ut quae Pauli suiit , in illum conferre videa- 
tur. 

(0 Qfiidam mss. exprojphetce spiritu. 

(jg) Ediii, qua [acis reluctaniibus niss. et grseco a 

(h) Apud Bad. et Er., pronuntiaverat : male. In 
codice auleni Vat. bas. prasnuntiabat. In aliis vero 
libris, prasnuntiaverat : verius. Tumexcusi, myste' 



niti enarralionem , (3) aut crede qui visiis est, qui 
apparuit non inielligeniibus se, (4) (k) et factus est 
gcntium non invocantium se, el expaiidit manus ante 
populum coniradicenlein : ita tamen ut el servien- 
tibus sibi nomen novum vocctur, et in terris Deus 
verus benedicatur atque juretur. (/) Propheiia lo- 
quiiur, Evangelium testatur, Apostolus interpretatur, 

(3) Aut Deum crede. 

(i) Et palam factus est genti non invocanti $e. 

rium incorporationis. Elegantius mss. mysterium eor- 
porationis. Ut aiitem Ililarii argumentiim apertius 
pateat , sic uno syllogismo pot^^st comprehendi : 
Esaias vidit Deum, vi , 1 , Vidi Dominum sedentem , 
eic.,aiqui non aliam Dei persoiiam praeter (|uam Filii 
vidil Lxiv. 4 : Nec oculi nostri viderunt Deum pfceler 
te : Filius igiiur est Deiis. 

(f) Iii vulg:itis, gloriam : a qua voce non abhorret 
Hilnriiis. Repimiuiiis lamen honorem ex fide mss. 

(/) Ab omnibus fere mss. hic nbest umquam, secus 
vero 1. v, n. 4i, ei I. vi,n. 39.Quod (cot. 127, not.b 
hujus editionis) observalum est, Dei nomine , ubi haec 
vox siinpliciicr occurrit, Patrem ab anliquis iutelligi 
solere, maxime in hisce Joannis verbis locum habet. 
Sic porro Hilarius ratiocinaiiir : Esaias ex Joannis 
teslimonio Deum vidit : at Deum Patrem a nemine 
visum Johaiines idem testatur : vidit igitur Esaias 
Deum Filium. 

(Ic) Edili cum pluribus mss. , ef po/am factus esi 
genti non invocanti se. Exemplar Carn. , factus est in 
medio geniium, etc. Veriiis velustiores mss; Colb. , 
Reiiiig. et Germ., factiis est gentium non invocantium 
se^ supple, Deus proprius. 

(l) Sic mss. At editi, Propheta. Nota blc iion roodo 



4r;3 



DE TRINITATE rJBER V. 



iU 



Ecclcsia confileliir, Deum verum esse qui visus sii; A verum ostenderemus. Et, ut (() spero, ca diciorum 



cam tamen [>eum patrem visum nemo fateatur : et 
eo haeretici furoris prorupil insania, utdum confiteri 
se simulat, denegaret. Negni enim novo confessio- 
nis (a) impioque consilin ; et arte subdola fidem dum 
mentiiur, eludii. Cum enim confesso uno Deo eodem- 
que veru et solo justo, solo sapiente , solo indemuta- 
bili, solo immortali, solo potente, subjicitur ct fi- 
litts in diversitate substantiae , non cx Deo natus in 
Deam , sed per creationem^susceptus in filium , non 
naturae habens nomen , sed :)doptionis soriitus ap- 
pellationem ; necesse esi ut his omnibus careat Fi- 
lius, qnae ad privilegium solitarix in Patre majesta- 
tis sunt prsidicata. 
55. Ariani unum verum Deum neiciunt. Cnr, Quid 



omnium absolutio fuit, ut Deus verus intelligeretur, 
qui Deus esse non negabaiur. Reliquus aulem nunc 
omnis sernio ad id proficiet , ut qui Dcus verus esse 
iiiteliigiiur, non in Deum nliernm deputetur; etquod 
ad ig) alterum non proficit , ad uuum intelligaiur : 
unum autem illtid non subsislentem naturam ,peri- 
mat iu Filio, sed in Deo ei Deonaturam Dei (/i)con- 
servet unius. 

36. Quod ex Moyse Filius cum Patre tcnus tit 
Deut, — Yeritaiis rniio posiulat, ab eo iniiium in- 
telligentiae istius sumi , per quem manifestari sa^culo 
Deus coepius est, (f) Moysc namque, cujus ore haec de 
se uiiigenitus Deus professus est : Videie , videte , 
qnoniam ego sum Deus , et non est Deus prwter me 



duobus superioribus libris jtrwstitum , quid jam pros- B (Deut. xxxii, 59). Ac ne forte dicti hujus (j) virtu- 



standum, — Nescil lixretica perversitas unum Deum 
verum nosse etconfiteri; et exlra impietalis sensum, 
confessionis hujus est et fides et inielligeniia. Prius 
confitendus est (b) Patcr et Filius , ui unus verus 
Dens po&sit intelligi : et cognitis sacramenlis salutis 
bamanae , qusc in nobis per rogcnerationis virluiem 
io Patre et Filio (c) coiisummantur ad viiam , legis 
et prophetarum sunt mystcria consequenda. Uniim 
Deum verum non apprehendii ignara evangclicae et 
aposiolicx prsedicationis impietas. Cujus quamvis in- 
lelligentiam , usquc ad absoltitissimam vcrx pietatis 
professionem , ex ipsis (d) coriim docirinis 127 
praestabimus ; ut indivisus atque inseparabilis , non 
ex persona , sed ex naiura, snbsisiens ex Patre uni- 



tem liaeretica iinpirtas ad pairem innascibilem Deum 
referat; et ipsa dicii ralio, et Apostolus aucior oc- 
citrrii , qui cx persona unigenili Dei , sicut superius 
(lib. IV, n. 55) docuimus , inielligendi totius hujiis 
sermonis interpres esl ; ei hoc quod dictum est, Los- 
tamini gentes cum plebe ijus (Deut. xxxii, 45 ; et Ihm, 
XVII, 10), proprium ejns esse demonstravit, subji- 
ciens ad fidem dicti : Ei erit radix lesse , et qui sur- 
gel regere genies, in eitm gentes sperabunt (/6td., 42). 
Demonstrato igilurper Moysen eo qui dixerat : Non 
est Deus prceter me, in eo quod ait : Lcetamini gentes 
simulcum eo; et Apostolo id ipsum (k) nd Dominum 
noslrum Jesum Christtim unigcniium Deum inielli- 
gente, In quo secundum carnem ex radice Jessesur- 



genitiis intelligatur ; ct per id unus Deiis sit, quia C gente rege 128 gentium spes cst, ipsa nuiic dicti 



ex natnra Dei Deus sit : tamen cx prophelicis dictis 
perfecuc hujtis unitatis fidt*s cst (e) exstnienda , et 
liinc evangelicx domus sunt pnnenda fundamina ; ut 
pereamdem naluram divinitatis uiiiiis unus Deus per 
id intelligatur« quod in Denm alierum Deus unigeni- 
tiis nnn refertnr. Tenuiinus enim oinni lioc sermonis 
nostri \\M\o eum ordinem , ut in qiiibns superiore 
libro Deiim filium docucramus , in ipsis nunc Deum 



ralio tractanda est, ut quia dictuin non ainbigilur, 
qualenus dictum sil possit intelligi. 

57. Qui Deus ex Deo et in eadem natura. — Yerum 
et absolutum et perfecium fidei nostra^ sacramcntum 
est, Deum ex Deo, et Deum in Deo confiieri : non 
corporalibus modis , sed divinis virliitibus ; nec na- 
turnc in naturam transfusione , sed (/) niysterio et 
potcslaie naiurae. Non enim per desectionem aut pro- 



ex propht ticis , evangelicis , apostolicisqiie testimo- 
niis fidom ndstrui , sed etiam ex Eccle^ij^ confes- 



sione. 



(f) Verbuin spero omiltit ms. Vat. bas. Eodem 

sensu pro opinari usurpai Augustinu'; opist. clvii , 

II. ^ : Plures , inquit, Celesiii sunt sectutores, quam 

sperare possumus. 

(ff) Editi cum unico recontiore ms. Colb. , in alte- 

(b) l!lxcnipl;tr Vat. bns. , verus Pater : qtiod cum rnm non proficit , id unum. Post ad alterum , siipplc 

bajiisiiiodi addiiiones alibi liabeat , ah intcrpolntoris D constiliiendum , vel intelligendum ; et post ad unum^ 

manii leineralum suspic^iri esl. Ciir in h;£reiicorum intelligere esi mentem referre, aul periinere. 



(a) In codice Vat.bns. adjici I ur <ua'. Hic iiidicatur 
cpistola Arianoruin ad Alexandrum. 



sensuin non cadat Dei veri cogniiio, sic ratio red- 
diiur lih. viii, nuni. 6 : Cum sapiettlia Chrism sit, 
necesse est ut extra sapientiam sil , qui Christum aut 
ignoral aut odit. 

{c) Hic Spiritus ^anctus fiierat nomiiiandii.s nisi 
toi;i essei nunc dc Pairc el Filio coniroversia.. Sed 
sa.Npicionem uuilain rt^linquil iibri n exordium. 

(d) Dlud eorum sic reforiur ad emngelicce et aposlo- 
licm prtrdicationiSn pcrinde ac si dictum esset, evan- 
geticorumet apostolicorum prceconvm. Deinde iion in- 
telligendns cst Filius a Patre etiam ex persoiia divi- 
tns ac separabilis, nisi quati^nus hoc laiiiuin sonat 
personx utriusqiie distiiictionem. 

(e) Iti Yulgatis, astruenda. In ms. Carn. a prima 
pianu, strumda; a fenindn nuiem, instruenda, tinde 
et in nnum Colb. transiil ciKlem lectio. Aptius iii c;c- 
leris esufrmenda. 



(h) llnus e inss. Colh. , consummet , (\md etiam 
Carnut. secundis curis hDbel : inintis ad inentem Hi- 
larii. 

(t) Exciisi hic pr:cferunt , Moyses, el post verbum 
professHS est, adjiciunt atl : renilenlibus niss. tnto- 
que coniexlu noniiihil abrupio. Maluinus cum veie* 
ribiis iibris, Moyse namque, sine ait , hoc esi , nempe 
a Moyse. Quippe namque pro nempe alias jam obser- 
vavinitis Hilarid iisilatum. 

(;) Sic. mss. Editi vcro, veritatem. 

(k) Bad. , Er. et Lips. , in Dominum. Particula in 
expuncia est ed:iione Par. Jlabent atilein inss. ad 
Dominunu supple referri , vel pertinere. 

(/) Illud sed mysterio illiistrari potesl his Ainhrosii 
lib. IV de Fide, c. 9, n. 105 : Ceneratio non in volun- 
talis possibilitate est, sed in jure quodum el proprietate 
paterni videtur esse secreti , etc. Quod vero hic Mys' 



t55 SANCTI l)H.ARII EPISCOPI 156 

icnsioiienr aut derivaUoneai ex I>eo ]>eiis est , sed ex A ^»^ ^ Deus^ el nnciebamm^ Deuty Ivrnei $ak>au>r 



virtute naltrae in na<itram eamdem naiiYitaie siib- 
sistit. Res ipsas pbniue consequeiM liber evaNgeli- 
eerinn atqiie apoetolicorum dictorum inlerpres lo- 
qiiehir : sed fnterim ex tege et proplietis hoe, quod 
et loqnimiir et crcdiRius , esi doceiidum. Naiivitas 
igitur Dei non polest non eain , ex qua profect» est , 
tenere naiuram. Neque eiiiin aHud quam EXens sttb- 
sistitt quod non aiiunde quam (a) ex Deo subsislit. 
Eamdem autem naturam (b) iia , non ut natns sit 
ip>e qui genuit (uam quomodo erit ipse, euin genilus 
tit^), sed tu bisipsis subsistal ille qui genilus est, 
(r)quae lotusestlpse qui genuit:quia non estaliuude 
quod genitiK est. Ei per boc non referlur ad aliud , 
quad in unnm siit)sistit ex uno : neque novum iu se 



(Esfd, xLv , U , 15). (2) (h) Exserat se hi bauc el 
naturae et nominis inseparabilem prolessioaem baere- 
ticue impieiaiis desperatus fnror: el lisec, si potesi, 
dictis ac rebus uiiiia, rabido vesanias sua) ore oon- 
cerpai. In Deo Deus est, et pra^lcr eum Deus non 
est; dissolvaieum qiii inejii, ab eo in quo inest: et 
sacrauftenli h^jus intelligeuliaitt dividal (5) (i) gene- 
rum varielaie. Nam in eo quod ait, i» u Deiu «I, 
naiurnc Dei pairis i» Deo filio docuit veritateo^ , euui 
in eo Deus inieibgereiur esse qui Detis eU. lii eo v<y 
re qiiod siibjecit : El prceter te mn e%t 9eu$z oaiendil 
praeler eiun Deum non esse, quia in se Deo DeiK 
inesset. Hoc vcro quod lcriium est, Tn ee Deu$^ et 
neiciehamui^ biimanae iiitelligenii® pioQa ei (idelem 



est , qned vivii ex vtvo : neque abesta se^ quod vivus B i^&^^iur professionem, qu» cognitis naiiYilatis myft- 



genuif (d) iri vivum. Ac sic in generatione Pilii 
(f)et natararo suam (c)sequitur incorporaHsatqucin- 
demuiabilis Deus, ineorporalematqueindemiuabilem 
Deum gigiiens : nee naiuram suaro deserit ex incor- 
porali alque indcmutabili Deo Incorporalis atque in- 
demiitabiliSr4)ei perfecia nativitas, per lioc utique 
snbsistentis ex Deo Dei sacramentnm. Haec ila nru- 
genitus Deus per sanctom Moysen tesiaiur : VKtete , 
Mete , ifaaniam ego sum Domnus , et non esi DeuM 
prwter wie(Deut. xxxii, 39). Non est eaiin Batuffa 
divinitaiis alia, (fj ut prseier se Deus ulius sil. Nam 
cum ipse Deus sit , tan^ eiiam per natur» virtuiem 
in ee Deus esi. Et per id, quod ipse Deusest et in eo 
Deus est, non esi Deus prxter eum : cuni non exsiet 



leriis, et nomine (Emm.nuiel) ad Josepb per Angehim 
nunlialo coiiGterelur, Tu enim es Deus^ etnesdeka- 
musy DeuM Israet sal\fator: subsistentem ia ea Hei 
naturam(;) inleirigenles, curoin Deo Deiisiiisil, nec 
prttter eum 1)0 Qtii est Deus qoisquam Deus alius 
sit : quia ipse Deus, et in eo Deus, altenus nobis cii- 
jusquani Dci non relinqoat erroreni. Ei b»c quidem 
Esaias, individuam atque insepnrabilera Patris et 
Filii divinitatem lestatus, ila proplietavtl. 

3d. Ex Jeremia idem evincitur, — * Jeremlas vero 
nen dispari propheii» virlule, indiscrelan a Dco 
patre naiurje unigeniium esse Deum iia doeuit. di- 
eens : Hic Deus noster est, ei non deputahitur atter t4 
eum, (A) Qtd invenit omnem vUam sdenticey ei defHt 



aliundequod Deusest, el 129 't eo Ueiissil, liabe«s G eam Jacoh puero suo^ et hrael dilecia suo. Paei hmc 



in se et quod ipse esl, et (g) ex quo ipse subsisiil. 
38. Individua Patrta et FilH divinkas ex Esaia, — 
Gonfirmat auiem Odei nosir» veram et salutarem 
professionem idem alque unus in plurimis Spiritus 
propheti», per successiones et iiucrvalla teinporum 
non demulans religios^e doctrinae praedicalionem. Ut 
enim per Moysen ex persona uuigeniti Dei diela, 
pleiiiore ad intelligenduro confirmarentur profectu ; 
rursum sermone Dei palris ex pcrsona virorum excel- 
sorum idem prophetiae Spiriius per Esaiam loquiiur : 
On^nfom in te est UeuSy et non es$ prwter te Deui, Tu 

(i) Et natnram suam^ ut ita dixerim, sequUur. 

m Inserat se, 

(3j Geuerum veritale abesta nosiro exeipplari. 

fmo Na/nra; ; lib. vi, n. iO, dlciiw sacramento suh" 
stantice, 

(a) In excusis, ex Deo Deus : abundat vox Deus^ 
neque exsiut in mss. auorum in plcrisquc deinde, ul D 
et paulo ante, substiin. 

(b) Cxcusi hic addunt inde : nullo suflhragante ms. 
Iliijiis vocis loco siinplcndum tenet, Expressius In 
Pr.itellrnsi codice , Dei autem naluram ita obtinei : 
etsi minus sincere. Hic Hilarius pro more prsecludit 
locuin suspicioni, ne Sabellio favere exisiimetur. 

(c) Sic pervetusti codices Golb., Gorb. , duo Ke- 
mig. , tres Vaticani, Thcod. , Germ. etc. Alil vcro 
nonnulli cum vulgatls, in quibus totus est ipse qui ge^ 
nuit : quia non ex atio genitus, Neqne aliud guam Deus 
est : quia non est aliunde^ etc. 

fd) Pnrticulam in ndjecinius ancloritale mss. Slc 
" et lib VII, n. 27 : ^on enim novum est , quod ex mo 
qeneraturin vivum. 



supra terram visus est^ H inter honunes canversaiHS 
est {Bofuc, Hi , 36). Quid alium Deum in lilio Dfi 
Deo haeretice supponis? Disce unum Deum veriim 
intoUigere et confiteri. Non alius Deus ad Ghristuui 
deputatur ui Deus sit. Deus eat ex natura, ex nativi- 
late, ex Deo. Quod enim Deus e^t, ex Deo esl, non 
eti:)ro Deiisalius est. Alius eairo ad eum non depii- 
latur ; quia non est in eo alia prseter qiiam quse 
Dci cst veritas. Qiiid verum et non vertim, qiiid de- 
gencrem et nobilenii, qujd diversum (k) et diversnm 
sub unius Dei ementita religione componis? Deus 

(i) Qui noii legitur in ms. quemadmodum iicque 
in Gr;cco. 

(<?) Htc in ms. Garb. superseriptum est, ut iia 
dixerim^ quod et iii vulgaiisel in recenlioribiis niss. 
insertum fuit , sed non habelur in veiustiorihus. 

(f) Bad., Er. et Lips., ut prseter eam Deus aliussit. 

(g) Id esi, iia in'eo Pater esl, ut habeat ct id quod 
est, et id ex quo fiUus ipse subsistit. 

(/i)Garnut. ms. cum aliquot aiiis, necnon Bad.,Er. 
cl Lips. inserat se. 

(t) Abest fenerum varietate a veteribus libris Golb., 
Gorh., Remig., Vind., otc. Au ex margine in texium 
Irrepsit ? 

(j) In â–¼ulg.ilis intelligens, Al in mss. inietligentes, 
quod nd eos referendum, qul paulo ante dicunt, n€- 
sciebamus. 

(k) Sic plerique mss. At qni Garnntensem recogno- 
â–¼it, qiiod ad calcem hujus ac superioris libri verbo 
emendrivt significai , nou advertensbac lectione niaje- 
rem esse membroruro antithesim, bic apposuit parii« 



157 l>E TRINrrATB iJBER VI. 158 

est paier, Ueiis M el iKus. lii i>eo Deiis est; prae- A trimM mmedicMiim imkuto, novo$ ilh$ dociorti 



ler eHm Deii» iioii est, nen alier ad ean> depmatHr 
«I Dei» sii . Ifl his si unmii magis quam ftolitarivm 
Deom inieiriges; Ecelesi» religionein profileberis, 
qaae Patrem in Filto confitetnr. Sin vero unam 
Denin, adsolitarii signiHcalionem, sacrameoli coeies- 
lis ignan» obiendis ; extra eogniiionem Dei (a) es, 
Deom in Deoesse non confitens. 

131-182 ^^^ SCITUS. 
Siatm ab txcrdio rgfnBunUU Arianam iuem per omnot 
ferme imperii Romani provincias grassantem : cujtu 
difficillima eura itf, ^iira error ex plmrimorim as- 
temu pmhlkam tibi aur4oritalem compttra$$el, Epi- 
teOipaH tamem officio, et phtrimot ad weritatem re»0' 



tom tarde dbi prolulerit, 
Tandem ad veram fidem stabiUeudam venit. El ^uia 
Chri$to ine$$e naiuram Dei «^uflvr, «i veruf $it filim$ 
Dei ; poetrema ac pofiuima liuju$ Hbri parte eum ve^ 
rum ae naturalem^ et non adoptivum, Dei fitium e$$e 
demontlrat teetimotiio Patrit, Filii ipuue^ apootolo^ 
rum in unum eon$pirantium^ ac $eor$im Petri, Pau" 
ti, Joanm$ ; nec nom Marthm^ etpei nati^ danmonum^ 
Judoeorum^ fiuorumdam in mari pericHtmitiumy gen» 
tium deniqme confettione. 

I. Hmretit Ariana late terpent cegre depelH ffO' 
tetl. — ' Non sum nesciiis, difflcilliino me as|)errimo« 
quo lempnre scribere liaec adversum vesanam iuipio- 



eimdi tpeaddaclut Hiiariut fidei patrociniwm tunfi" g riim hocresim, Dei filinm creatoram esse afflrmanti^m. 



pjl. Ariaiuinmt parfitim epittolam in tfuarto iicet 
Hbra^ «1 eani ex iege et prophetit refeiieret^ exterip^ 
lam^ in hoc rurtum extcribit, ut eamdem ex Evange- 
Uit at apotiotit pleniut confutet. Quam deinde per- 
currtnt^ uodot Hikut explicat ac venenum pandit : 
pu mdeiketf hceretieorum damnandorufn oblentu^ 
piat Ecciatice uocetf Fiiium ex Deo prolatum, kO' 
Motiitofi, hii»#ii tia iuminey et tine imlio geniium^ 
npprimtre ttntent^ et exsiincta fidehasretim inducert, 
Quoairea ftfMf a|ii(d heerdicot vitiotum eti aperit, et 
ah Eeeietia damnari deciaratf confirmatque qu^ in 
ea pie preedicatur, 
Tum ex oecauone humanw ralionit. qua compoeitum aut 
corporeum fore Deum vo/iml, ti quod ex ipso oiu ex 



aggressMiu fn'is8e;maUis jamperomnes ferme Romani 
imperil provincias ecclesiis morbo peslifer^ hiijos 
pr.itdical'ioni8 infectis, et velui ad pi» fidei hujns ma- 
le usnrpatam persuasionem, longo doclrin» usu, et 
ementilo nomine vera^ rtligioiiis imbuiis, non igno- 
rans difficilem esse ad emetidationis profeeium vo- 
luniftlem, quam inerroris sni sludio per pliirimorum 
assensum nuctoritas public£ jam senlenll-e coniin^ 
rel. Gravis enim et periculosus est error in pliirirois : 
et niultorum lapsus, etiamsi se iuteiiigat, tamen 
exsnrgondi pudore aucloritatem sibi prxsumit, ex 
iiuincro habens lioc (^) impudentia», utquod errai, 
priidentiam velit exisiimari ; et quod cum multi&er- 
nit, inielligeHliam esse asserat veritatls, dum minns 



â– lero iptiut genitum ette Fiiium tcriptum tit^ eum Q erroris esse exiaimatur iii multis. 



ex patema tubttantia inteliigamus : obtervat primo 
kteretim audacem quidem e$te, ted prudentia detti' 
Ifeiam ; deinde negari non potse^ quin Chritiut dixom 
rit^ Ex ipso sum ; ei^ hoe dicendo , te neque ex ni- 
hlh , neque ex aiia quam ex Patrit tubsianHa^ 
waqme eum eo ex qiio est eumdem ette tetlifi* 
caiat tit : demum nefat etu Dco non credere, 
adtaque hmmance ralioni qum Cbristi letlimonio aif- 
f«rsar«r iocum mUlum ette, ac iicet plura possent^ 
aiimd tamen ei oppqni non debere, Hie commemorata 
itteraUeormm sententia^ qua Christum filium ex 
adapiioae^ ex nuneupaHone Deum^ tmigenitum ex 
privileqio^ et ex ordine quem in rebut creali$ oblinet 
primogenitum interprelanlur, ad Deum $ese conver^ 



138 3. Ad eam refeiiendam quid Hiiarium ma- 
veaL — Ac mihi quideni pr%ter studii mei aique of- 
flcii necessiuitein, qua hoc (c) Ecclosiae episropus 
prsodicationis evangelic» debeo ministerium ; tanien 
eo propensior cura ad tcribendum fuit, quo magis 
pliires pcriculo infidelis iniciligentiae detinebantiir ; 
uberins gaiidium consectaiis ex salute muliorum, si 
eognitU sacramentis perfecta; in Deuin fiiiei, impia 
homana^siultitiaeinstituta deserereni, et se Deorcd- 
derent baeretieis repudiatis, at(|iie a cibo moriis, quo 
in laqueum aves solent illici, in volatum se liberai 
securitatis erigerent; sequerenton|ue Cliristum du- 
cem, prophetas nuntios, Aposlolos prxvios, fidem 
consummatam, et salutcm in Patris et Filii confes- 



fir eonquerenlis ad modum; quod te per Mopeen et j) sione perfectnm ; et cum dictom meminissent ore 
prophetae deceperit, et evangeiicis aposloiicisque doc- Domini : Qui non honorifical Filiwnt non hoiiorificat 



CQbm ifon. Eiimdem pne se fert ms. Vat. bas. cnm 
Iribiis alils recenllorilnis. At in solis editls legere est, 
et indivertum, Porro, uti testis cst A(h.ina!»ius, Or. ii 
eonlr. Ar., n. 514, asserebant Ariani cum siio principe 
in Thalia, Yerbum aHnd divertumque ac di$$imile es$e 
per omnia $ubstantia Patri$. 

(a) In mss. Golb. et Germ. ^ltam, loco verbi es, 
Ric sacramenti coeleslis ignarus pr.^edicilur, qui Deuin 
veri lllii verum patrem esse ignorai : qnod qui nescit, 
nomen Dei nondum scire s.nepins afflrinatur. 

(b) Ms. bas. Vat. imprudeniia, Ne quis forte ex 11* 
M hujus iiiltio anlmuin inditcoi, veram fidem lunc 
lcmporis in loio pene orbe fuisse exstinciam ; reco- 
iendiim nst quod Socratesaii iib. ii, c. 27 : Achaiaset 
Itfyrict civitaiee, et reiiquce Occiduarum partium Eecie^ 



$iiB^ tranqniHcs adltue erant el inconctissee : lum quod 
inter se cotiseiilirent^ Ivm quod fidei regulam a Nicmno 
coneHio Iraditam constantissime relinerenl. Sic qiiO(|iit! 
Liicifer Calarit. lib. Mori(Muliini essc pro Dei Filio 
iinperaiorem iiiierpellat : Omnes momento $i peraqrare 
posses gentes, invenisses slolidissime Imp, ubique Chri' 
tliunos hicHii nos credere. , Al tua novella prwdicaiio et 
recens reii^o^ sub proslexlu fidei blasphemia in periii' 
ciem salutis luai per te prolata^ non soiuin adhuc limi'' 
tem Romanum peragrare non vaiuilt etc. Imo llih- 
rius ipse, superiore libro, n. 50, haRreticos provocat 
ad fiilein nniversae Ecclesise, in qua omne os creden* 
tium Christum Deum ioquitur, 

(c) In nonnullis mss. exprimttur bic particula fi^ 
quae non msle in sliis rctticeiur. 



4:iO 



SANCTI HILARII EPISCOPI 



m 



Patrem qui misU illum (Joan, v, 23), ad honorifican- A Pa(er, et divisibilis, el converiibilis, et (d) corpus 



diim Patrem per lionorem Filii se rcferrent. 

3. H(Brem Arianas lues, — Emersii enim pestifera 
et letalis populis (a) proxime lues, quse ingenti gras- 
sata contagio ruinam miserandae morlis invexit. Non 
enim tantum aut considenlium (f. concidentiuni) in 
cliaos cum populis suis repeiis urbium vastitas, aut 
frequenies bellorum et funebres mortes, aut imniedi- 
cat(C scgritudinis populosa coniagia desaevierunt, in 
quiiiilum ad exilium generis humani haeresis hxc fu- 
nesia grassata est. Deo eiiim, cui omnia in morluis 
vivunt, lioc solum perit quod sibi deperit. Nam ju- 
dicaturus ipse deomnibus, et pro majestatis suac mi- 
sericordia poeiiae meritum ignoranti moderaturus er- 
rori, negantes se non jam judicabit utique, sed ne- 
gabit (Matlh. x, 33; vid, Tr. psal. czl, tu 8). 

4. Quam subdole virus suum effundai. — Negat 
enim, negai furens bseresis sacramenlum verae iidei, 
ad impietatis suoidocinnam religionis usa princlpiis, 
cum iiifidelitaiis suae expositioiiem, ut superioribus 
libris contineiur, ita ccepit : c Novimus unum Deiim 
solum infectum, solum sempiternum , solum sine 
iniiio, solum verum, solum tmmortalitatem baben- 
tem, soium optimnm , solum |>otentem. > Ad id enim 
usurpatum proficit piae oonfessioiiis exordium, qiio 
ait : 4 Unum Deum, et soium infecium, ei solum 
sine initio : > ut per hxc, qu:R religiosc verbis osien- 
lareniur, ca^tera impie subdcrcntur. Nam post miilta 
alia, quae de Filio pari quoque simulat.ne religionis 
134 professione protulcrat, siibjecit : i Creaturam 



secundum iilos, et quaniuin in ipsis esi, consequen- 

tia corporis sustiiiens sine corpore Deus. > Ei quia 

nobisex integroadversum hancimpiissimae docirinae 

exposiiionein evangelieus nunc erit sermo ; conse- 

quens existimavimus omnem jam (2) (e) iii primo ii- 

cet libro editionem hujus haereseos coiiscriptam, 

nuiic qiioque huic sexto inserere ; ut receiis lectio, ei 

responsionis ad singiila subjecta collaiio, per evan- 

gelicas atque aposiolicas insiilutiones inviiis licet ei 

contradicentibus sensum veriiatis eliciat. Dicunt 

ergo. 

(3) (0 Exemplum blasphemio!. 

5. Artt et asseclarum^ejus ad Aiexandrum epislola. 
— f Novimus unum Deum, solum inrecium, ^ium 
B sempiiernum, solum sinc iniiio, solum immorialita* 
tein habeulem, solum optimum, solum poieniem, 
omniuin creatorem , ordinalorein et disposilorem 
inconvertibilem, immutabiiem, justum et optimum 
legis et prophetarum et novi Testamenti. Hunc Deum 
generasse Pilium uiiigenitum nnte omnia saecula, pcr 
qiiem et saeculum et omnia fecit. Natiim autero non 
putative, scd vere obsecutum voluntati sux, immuta- 
bilem et inconverlibilem, creaturam Dei perfectam, 
sed iion (\) sicuti unuin de creaturis; facturam, sed 
non sicuti CiVterac facturae ; nec ut Valentinus prola- 
tioiiom Natnm Patris commentaius est; nec sicut 
Manichacus pnrtem unius siibslantiae ][35 P^tris Na- 
lum exposuit; nec sicuti Sabellius, qni unionem (g) 
dividii, ipsum dixit Filium quem et Patrem ; sed ticc 



Dei perfectam, sed non(l) sicuti unum de creaiuris; G sicuti Hieracas lucernam de lucerna, vel lampadero 



facluram, sed non sicuti cscterae facturae. > Et post 
muila nlia, quibiis, veriialis interjectis confessioni- 
bus, (b) haereticae impietatis obuiubrarelur intentio, 
iit subsistere euin de non exstantibus argniae inier- 
prefaiionis suhtiliiatc dcfenderet, ait : i Et ante sae- 
cula creatus et fundntiis, non erat ante quam nasce- 
retur. > Poslremo quasi rebus jam omnibus validis- 
slme ad impietaiis (c) defensionem communitis, iie 
vel fllius vel Deus inielligerclur, adjecit, c Si enim 
qiiod ex tpio, et quod ex utero, ei quod ex Patre exivi 
et venit velut partem ejiis uiiius substantiae, ei quasi 
prolationem extendens inlelligilur ; compositus erit 



(i) Sic 
(2J/I, 



Sicuti unum de creafura. 

qunrto legebaiur in nosiro codice; sed anti- «^ 
qiia inann emendatum est in primo. ^ 



(a) In vulg. proxima. Al in mss. proxime^ quod re- 
feriur ad emersit. It:i lib. i. n. 23, Arii ad Alexan- 
drum episiola dicitur tion olim edita. 

(b) Ediii, hujHs h(eretic(e. Rectius abest hujus 
a inss. 

(c) Sic mss. Editi vero, professionem. 

(d) Edili hic, corporeus; ci, iiifra, corpus, Magis sibi 
coiistani ms<. 

(e) Recentiores mss. cum viijgatis, in quarto Ucet. 
Duo Yaticani, in primo vel quarto licet tibro. Anii- 
qiiiores aiitem, iiqiic nuincro pliires, m pi^'iiio licet 
libro. Qii:e' leclio nohis eo sincerior visa est, quo in 
menlem eorum miniiscndai, qui anii(|uos ex conjec- 
turis corrigfint. Ciii favel quod libcr superior, n. 5, 
nop qnintits sed secundus appelleliir; et hoc, uti dixi- 
mi's, qnia secundiis csi conira pcrfidam Ariaiioriim 



in duas partes ; nec qui fuil ante, postmodum natuin 
vel supercreatum in filium, sicuti et tu ipse, beaiis- 
sime papn, media in ecclesia el in consessu frequen- 
ler eos qui lalia iniroducunt renuisli : scd siciiti dixi- 
mus, voluntaie Dei anie tempora ct saecula creatuin, 
et vivere et esse accipiens a Patre,el(5) (h) glorias ei 
consubsistente Palre. Neque enim Paier dans ei om- 
nium h.Treditatem, fraudavit seinetipsuin ab his quae 
non facia abipso habenlur :fons esl autem oronium. 
6. f Qtiapropter ires substantise sunt, Pater, Fi- 
lius, Spiritus sanctus. Et quidem Deus c;iiisa est 
omnium, omnino siiie initio solitarius. Filius autem 

^3) Haec epigraphe deest in nostro codice. 

(4) Hic repelil sicuti unum de creatura. 

(5) Glorians. 

fldei professionem. Quamquam snb alio respeotu hic 
ipse liber proxiine sextus nuncupatur, Erasmus hic 
ad marginem adscripserat, Ego vcro non dubito quin 
legendum sit in quatuor libris, ciqueliostea siihscripsii 
Lud. Miraeiis. Niiniriim non adverlerunl sermoncm 
hic habiiri de perfida Arianorum epislola, quae hacte- 
nus uoico, non quaiuor libris cdita est. 

(f) Ilanc. epigranlieu in prius vulgatis omissani 
resiituimus ex poliorihus mss. 

(g) Ediii,qiii, lib. iv, pr:cferol)anl uuionem indudi^ 
hic cxliibeiii nnionem dividens : ulrobiiiiie rcfraganti- 
bus iiiss. 

(h) In vulgaiis, lib. iv, gloriari , hic vcro cum 
omnibiis niss. gtorians : sed errore lihrariorum litlc- 
mm n adjoctam jam monuimus (cot. 106, not. J 
editionis nostraf.) 



161 



D£ TRINITATC LIBER VI. 



m 



sine lempore edilus a Paire, el anie saecula creaius A Quamquara igilur superioribus libellis {sctL iv et v) 



ei ruiidalus, non erat ante quam uascereiur : sed siue 
tenipore ante omnia naius, solus a solo (a) Paire 
(1) substilii. Necenimesiae(ernusautGosternus,aut 
slmul nonfactus cum Patre (6), nec simul cum Palre 
habei esse, sicuti quidam dicunt, aut aliqui, duo non 
nala principia introducentes : sed sicut unio et prin- 
cipium omnium, sic ei Deus ante omnia esi. Propier 
quod et ante Filium esl, sicut cia te didicimus media 
in ecclesia pra:dicante. Secundum quod itaque a Deo 
esse habet, (f^ et glorias, et vivere, et omnia ei suut 
tradiia; secundum hoc, priucipiuin ejus est Deus. 
Principatur autom ei, ulpote Deus ejus, cuni sit ante 
ipsum. Si enim quod ex ipso^ et quod ex ulero, et 
qiiod ex Poire exivi et veni, velul partem ejus uuiiis 



de Deo ei Deo,etDeovero ac Deo vero, etin Oeo vcro 
patre et in Deo vero filio uno vero Dco inlelligendo 
secundum natur» uiiitatem, non secundum personx 
unionem, ei legis et prophelarum pr;edicaiionibus 
docuerimus ; tamen perrecia (4) fidei hujtis absoluiio 
ei evangclicis atque aposlolicis est prxsianda doc- 
trinis, ut verus Dei filius Deus non alienae a Patrc 
diversseque naturx, sed ejusdem esse diviuitatis, per 
veritatem naiivitntis eiistens, possit intelligi. Nec 
sane quemquam iam amentem posse esse existimo, 
qui Dei de se professiones aui cognitas non intelli- 
gai, aut inieilectas a se (g) nollet in(elligi,aut emen- 
dnndns putet bumancc opinione prudenlix. Sed ante- 
qiiam res ipsns salutarium sacramentorum loqul 



subslaniiae et quasi proluiionem eitendens intelligi- j^ (5) incipiamus ; nc in nliquo sibi, editis hxrcticorum 



tor; coropositus erit Pater, el divisibilis, e( conver- 
Ubilis (2), et corpus sccundum illos, et, quantutn in 
ipsis est, cousequenlia covporis sustinens sine cor- 
pore Deus ((/).> 

7. Yenenum in hacepisiola latens. — Quis non bis 
sentiat lulu^icos serpentinx vi;e flcius, vel (e) lor- 
luosis spiris nodos vipereos non intelligat, quibus 
venenaii oris 136 principalis potestas coUccio in- 
flexi corporis orbe concluditur? ^ed exteiisis omni- 
bos atque absoluiis, totum occullati capiiis virus pa- 
lebil. Ingeruntur eniin nobis primum nomina verita- 
tisy (3) (f) ut virus falsitatis iulroeat. Bonuin in ore 
est, ut de corde malum subent. Et inter bxc nus- 
qoam audio ab his Deuin Dei filium dici : nusquam 



nominibus, h;ercsis professio blandiatur, dcmons- 
trandum est omne hiijus arguia; malilix velamen : ut 
per quod se virus iatens conlegil, pcr id ipsum 
(6) proditum (h) sit ct revelatum, et ad blandientis 
vencni intelligenliam publica; conscientiae sensus iu- 
troeal. 

9. Valenttni commenta, Ecclesia ab hU aliena, Pro^ 
lationis nomine han^etici nativitatem nituntur abolere, 
— Volenles igitur hseretici Dei filium non ex Deo 
esse, neque (t) dc natura ct in naiura Dei ei Deo 
Deum natum, cum jnm superius commemornssenl 
unum Deum sotum 137 (^^'"tcm, neqiie adjccissent et 
patrem ; ut unius vcriiaiis essc Patreiii et Filium ei- 
clusaproprictatcnalivitatisnegarcnt, diicrunt, i Ncc 



Filiuoi invenio iia praidicaium esse, quod filiiis sit. q ut Vatentiims prolationcm Natuin P.ilris commenta- 



Nomen filii ingeritur, ut iiaturn taccatur; nalura 
adimilor, ut nomen alieuuin sit. Il:crcscs c;ptersc 
praetenduntur, ut de se birresis mcntiatur (Idem no- 
UUAtbanas. Or. i, p. 515). Unussolus Deiis et solus 
vertis ingeritur, ne vcruin ac propriuin Dei fiiio rc- 
linqnatur esse quod Deiis cst. 
8. Quid jam sibi traclandum proponat Ililarius, — 

(f) Subsistit. 

{t) Ei muiabilis^ ut supra in quario libro, etiam 
kicaniiqua mauu adjectuin est in nostro eieinplari. 

(5) Vl vires fatsitaiis introeant. 
4) Fidei hujus absotutio evangelicis atque apostolicis 



I 



{e) In antiquissimis mss. S. Martini Turon., Vat. 
bas. et Golb. a solo snbstitit : non .male, si lib. iv 
tibi constarent. lii graeco aulem, utto toO irarpog 
vjrtTTQ, omisso solo. 

{b) £diti hic adiiciunt, [uit sempcr; quod lib. iv 
neiius omittunt, ibi et hic consentientibus inss. 

(c) lu vulgatis, et gloriari. In ins. Vat. bas., et alo^ 
rian» et vivem : in aliis, et glorians et vivere : idcm 
iitcndom quod supra. 

(d) lo nno ms. post vocem Deus, siibjicilur, Veri- 
tsi; additio manus alieuae, qua saiicii Doctoris verba 
ab luerciicoruin diclis secernantur. 

(e) Edili, lortuosi spiritus : castignntur ei niss. 
Eadem similitudine fallaces bxrcsis Ai-iaiix tecbnas 
sic repnesentat Albannsius, Or.ii coiitra Ar. p. otG : 
Q^t i$ia kttresis non digna odio fuerity cum illa per 
iifdentiani a suis eliam occultetur, et quasi serpeus fo- 

fHOtMt ! 

(0 Ita perpauci rccentioros inss. cum vulgntis. 
Carlfri vero bnbent, ut vires falsitaiis introeant. liuic 
leciioiii £avct illud, venenati otis principalis poicstas; 



lus est : » ut sub spccic hxreseos (j) Valeiilinx, no- 
mine prolationis improbato, nativitntcm Dei ei Dco 
improbarcnt. Valentlnus enim ridicula quxdam ct 
foeda cominentans, cum prxter principeni Dcum, fa- 
miliam dcorum ct numcrosas (7) (k) xlerniiatum po- 
tcsiatcs iniroduiisset, (8) luiic prolaium Dominum 
nosirum Jcsuin Ciiristum myslerio occultac volunla- 

est pra'dicanda doclrinise 

(5) Incipimus. 

(6) Proditum et revelatumy ad blandientis, etc. 

(7) jEtatum. 

(8) Tum protatum. 

alteri aiitem, lotum occultati capitis virus : quae quo- 
iiiam obtinuit, nec a nobis miitatur. 

(g) Editi, nolit inteitigi : et moi, human(B opinionii 
D prudenlia. Goncinnius optimus codei Colb. cum 



Corb., etc., noltet : ac poslea sufTragantibus Mait. ct 
Carn., humance opinione prudentitB. nuinanam pru- 
dentiam, qu;r. variis opinionibus iiicerta fluctual , 
fldei ceriitudini numquam pra^ponendam cunstanter 
inculcat. 
Ih) Mss. proditum, et revelalumf ad blandientisy etc. 
(i) illud de natura^ id est, de substantia. 
(j) Excusi , Va/fn/tm'an(E: renilentibus mss. Sic 
lib. 11, n. 4, vulgatis etiain conseniientibus , Icgere 
est Valendnos , iion Vatentinianos, Ita et in libi o de 
Synodis Arii non Ariani ipsius Arii fautorcs nuncii- 
pantiir, et supra, lib. v, n. !25, inaliqiiotprobatnoias 
mss.eiliibetur Sabeltia hceresis. 

(k) \\\ quibusdam mss. a;la/tiiii. In aliis nonnullis , 
vaniUUum. Rectius in cxteris libris , asternitatum : 
quod latinum nomen est vocis grxcse accjv , ei qua 
eeones denomiuati simi. 



MS SANGTi fMLABil £l16CQfi iCi 

lis iiggeritU. Hane ergo iianeui prolaiionein, lenierarii A cs ariis iagenluiD oslendi debuii, qusB, smI veriiaicm 



a€ siulii aucioris furore qua*sitain, evangelica atque 
a^Mkslolica Ecclesix ildes iiescit. Ignorat eoiin Va- 
leiuini (i) («) byiliona, et sileutiuin, et ler denos 
aonas : {t) scit vero nihil aliud quani UDum Deuiii 
pairem ex quo omnia sunt, et uuum Dominum imm^ 
triJin Jesum Ghristum per quem omuia, natum ex 
Dco Deum. Sed quia ex Deo Deus (c) natus, neque 
per uativiiatem suam Deo ademitesse quod<Deus.esi« 
neque ipse in nalivitiite non Deus est; et quod Deus 
esi, non coepit esse, sed natus ((/) ex Deo est ; et 
qiiod nascitiir, id ipsum secuodum humanx natur» 
scusum videtur esse prolatum, ita ui proiatio ipsa 
iiativiias esse existimetur ; idcirco leotatum est per 
Vaientini liatresiui prolationis nomcn exdudi, ne 



nuivitatis abolendam, prolationis nomeu exsiin* 
gueret. 

10. Mamckteum damnanl , ui «fiooumv reitiMMiff. 
Ecdesia ne$cU in ftlio pwtianem Dm , Med pleHitmdi'- 
nem, — Tenct vero etiam in cscteris ejusdem artis 
su;e inali^uain rraudiiieniiafn, diceiis : < Nec MCUtMA^ 
iiichxus partem uiiius substantioc Pauris Naiuro 
posuil. j Negaia superius prolatioest, utuativitas 
garetur: nunc quoque sub Mauictiaei iioniue {e^ 
ganda unius substantije infertur et poKio , nc Deiis 
ex Deo esse credatur. Mauicliaeus enim abrupti ui 
improbanda lege ac prophciis furoris, et dialioH 
quaiiium in sc estprofessus assertor, et (2){/) solis 
sui nescius cultor, id quod in'Virginefuti,|)0i*tioii6Bi 



nitiviiaiis veritas permaoeret ; quia prolatiouis in* B unius substantiae pricdicajvit , et id Filium iutelligi 



toiligontia, opinione tcrrena, non muUuin csset aua- 
tur.i lerreiix uativitatis aliena. Natur;e huuiaiue 
taiila uc difficllis ad rcs divinas iiittrlligeotia eiigit, 
de liis, qii» -seniel dicta u nobis suut {Ub, i, ti. iO el 
lib. IV, }i. 2), frequcniius adinoneri, ue satisfacere 
sacratneiitis divinae virtutis, huniaux comparationis 
cxciupla credantur ; sed taotum ad imbueudum spi- 
riialiter de ccelestibus sensum, speciem terreni ge- 
neris aflerri, ul per hunc naturae iiostrse |;radum ad 
iiiteliigentiam divina; niagnificeiitiae ,provebamiir. 
138 ^^i^ ^s^ autem secundum humanarum nativi- 
tatuiii piolatioiies, Dei nativitas wslinianda (o/. exis- 
timaiida). Ubi cnim unus ex uno est, et Deus natus 
ex Deo est, affert lantum siguificationis iiiteiligen- 



voluit , quod cx Del substantia parie aliqua dediic* 
tum apparuerit iii carne. Ut igitur unigeniti fiiii na- 
tivitas, et uihus substanlia* Boinen tolieretur, fiortM 
unius subsiaiiti'.c in nativiiate Filii praelendiiur: at 
quia pnifane ea , quse ex portione uniiis «iibsianliae 
naiivitas asserta est , praedicatur; primun naiivilM 
ipsa noii esset , qiui^ in Mauicho^o esset ex portiouis 
professione damnaia ; tiim deinde uomen ac fidas 
unius substaniix lolleretur , quia apud baBreiicoe ex 
portione competeret; et per id non ex Deo DeiM 
esset , (g) quod iu eo divinae naUiric proprselas non 
inesset. Qiiid vesanas sollicitudiiies 138 «^eaiiu 
religionis specie impius fiiror simul.it? Maiiicbeun, 
sccundum haeretice iiisaniae prttdicaiores , {h) -ipjm 



tiain tcrrena nativitas : caeterum non sattsfacit com« Q Ecclesiae fides damnat. Nesciienim in Filio portio« 

parationis exemplo origo nascentium, quae babei in 

sc et coitum, et conccpium, et tempus, et partum ; 

cum Deus ex Dco natus nihil aiiud intelligendus sit 

esse, quani nalus. Et quidcm de diviiiae nativiuuis, 

sccundum fidem evangelicam atque apostolicam, ve- 

rilate suo loco tractahimus : inlerim tamen haereti- 

(1) Bythonmn. 
{%) Soli sui. 

{a) Ita cum ms. Gorb. In aliis vcro, biftJionam, At 
in priiis viilgatis, byUionm : male. Uiiuin cnim b]ithHm, 
iti cst, profundum (quod Epiphaiiio teste b.-cr xxxt, 
II. ^, lle^iodi r/iaoserat), noii pliires admiitcbai Vii- 
loiiiiuus , ui ceruere esl apud Iren:i!um lib. i , c. i , 
Tcrtiiilianujn de praescript. cap. 49, Epiphan. Ii.i^r. 
xwi, Philasirium, etc. Fabulas illius ita paiicis com- 
plcctitur Tertulliaiius loco citato: Dicit in primis esse 
bython et silentium , ex hi$ proce$Bi$$e $emen mentem 



nem : sed scit Deum totum ex Deo toto : seit es 
unum; non desectum , sed natum : acit Jiaiif ititeBi 
Dei uec diminutionem esse gignentis , nec infinnitA* 
tem esse luiscentis. Si ex se scit , infer calumniam 
(5) (i) temerarie usurpatae scientiae : ai vcro de Do- 
mino suo didicit , naiivitatis suae scienliam permiiie 

(3) Temere, 

lem hic nm'iM subriantiw poriio , gr»ea lingoa , qua 
primuin edila haec cpistoia, dicitur, fUpof ofioovvw». 
Uiidc li(|uet Arianos vocabulum o/iootio^cov non post 
Nycaenam synodum Unium , sed et ante , valde exii- 
muisse. Hoc enim riirsum expludere conantur , iibi 
aiuui : Si enim quod ex ipso, velnt pnrtem eju$ umui 
subslanti(P^ graRCerov ofxoouo^iou. 

(f) lu Ediiis , solius $ui, In uno ms. Remig. sofiu 
sui. Mrlius iii aliis, solissui. Maniclia"! eiiim, utl ira- 



^ .. — , — — , — _- — ^ — — — . _. ._, — -. - . _ — , — - — 

et verituiem; exqnibus erupisse verbum et vilom ; de ^ dst Augustiniisad Qiiodvultdeuin, haer. xlvi, oralionei 



qiiibus rursum creatum hominem et Ecciesiam (oii pri- 
niaiii aeoniirn ogdoadem); $ed enim ex hi$ quoque pro^ 
ce$$i$$e 12 asona$ , de $ermone autem et iftl« alios 10, 
hancesse a!07ium Iriacontada, etc. %//ton auiem npiid 
aiitiques iii qiiarto casu sic accepissc videtur liilarius 
lit iu recio , qiuisi ^Bm ^C^og : ex quo conficere 
ei iicuii, hythonam , qu«miodo in Malth. c. i€, n. 4, 
ci c. 26, n. 5. theothetam. 

(b) Sic mss. Edili vero, nescit enhn aUud, 

{c) Verbum iia^tM in ante editis omissiim restiiui- 
tiir cx mss. 

{d) hi prius viilgatis, exDeo Deu$e$t : abundatvox 
Deu$, et abcst a mss. Filius negatiir ccdp^se; quia 
ex Dco natus , iioii facius , «uiistantiani ac <mtlHrM0 
Dei obtinei, oujus uallun^est initivin. 

(e) Sola editioPar. negando: Modosc. Quod mi- 



facinni ud $olem perdiem quaquaversumeiscircuit, l<ic- 
cemque istam corporeantj inquit snperius , Dei dieuni 
e$se naturam. Porro hic nescius cultor ideiii est qnod 
ineruditus cultor. Ideo aiiteiii, puto, ait Hilarius, $oB$ 
cultor adjiincto siti , quia sol propter homiuem, noo 
propter solem homo. 

(g) Vat. bs. ms. neque fn eo divino! naturw prO" 
prietas inesset. Quid vesana$ $imilitudine$^ etc, libris 
aliis ne hic praeleralur. 

{h) Editi, pice. At mss. pia, hoc est, fides quc plo 
ac sano seusu homoiisioii pra^dicat, Manichaeum nofi 
secus damnat , at(|uc ipsi .^riaiii. Sic enim sibi â–¼etle 
vi Jetur, $ecundum haireticce insanice pra:dicatore»» Nani 
$ecundum , pro ad in$tar seu wqtte ac , Hilarlo usila* 
tum esse jam obsenravimos. 

(f) Ita mas. €olb. ac Germ. In pterisque aliis , /e- 



165 D£ nUNltiTG LltEa VL m 

Bageenii. Haec enim ila ei a Deo unigenito comperta A nec sicut Hienicas, luceniam de kicern^ , vel lampa- 



sunt , quod Paler ei Filius unum sunt , quod plcni- 
tudo deitaiis in Filio esl: per quod ei portioncm 
unius subsiantift (a) odti ad Filinm, et pc r naiivitaiis 
voritaleffi , vene diviniiatrs propi ieiatem veneraiur 
ID Filio. Sed (b) reposita pleiiiore singularum rc- 
spoosioiiHm absolutioue, per rcliqoa cnrrainus. 

il. SabeUium reijmunt, ut nalurw in Patre el filio 
umiiaiem wferunt. — Namque id sequiiiir: c Nec sie- 
ul SaMlius , qui Dnioiiein dividit, ipsum dixii Fi- 
lioni quom et Patrem. > Ignorat evangelica atque 
aposlolica sacramenia sic credens SHbellius. Sed hoc 
liOD simpliciler ab hxreticis (c) in hxretico damna- 
tur. Volentes enim niliil inier Pairem ei Filium esse 
Hiium, divis^ a Sabellio unionis crimen exprobrani : 



dcm iii duas paries. Nec qui fuit anle , postniodnra 
natiiin vel supeicrcaitiin in filium.» lileracas m>ficicii6 
Unigeniti nalivitaiem , nec evangelicorum sacrameii- 
(oruin virlulciii adeptiis , unius lucernae duo lumina 
prjrdicavit , ut lycbooruni bipenita divisio substan- 
i4am Pairis et Fiiii asmuiaretur, quat ex unius vascult 
ungiiine acceiidereiur in lumen : lamquam easet siifo- 
sianiia exterior, (h) ut olei in lucerna, conlioens ki« 
minis ulriusque naturam ; vel certe ui lampas papyro 
(i) eodem intexta , utroque capiie luceret , esset(|ue 
media malcries lumen ex se ulrumque proLondens. 
Haec sioltitiae bumanae error invexit , dum quod sa- 
piunt , ex m potins quain ei Deo sapiunl. Sed quia 
VORC fidei professio esl , iia Deuni ex l>co natuni nt 



aqiis unioiiis divisio non nativiiatem iiitulit , sed B lumen ex lumine, qiiod sine deirimento suo naiiiram 



eumdem divtsii (t) (d) in Yirgine. Nobis autem in 
eoufeMione naiivitas est : ct unionem deiestatites , 
y anitalero divinitalis tenemus; scilicei ut Deus cx Deo 
(t) unum sinl in genere natur» , dum qiiod per na- 
livitaiis veriiaiem ex Deo in Deum exstiiit , non ali- 
oiide quam ex Deo ease substiierit. Quod auiem non 
ariunde qiiam ex Deo manet , maneat iiecesse esi in 
en vcritaie qua Deus est : ac per hoc unum snnt , 
ciiu qui rx Deo Deus est, neque aliiid ipse est, neqiie 
afiunde quod Dens est. Idcirco aulem unionis iii Sa- 
bellio impieias pRRtenditur, ut (/) Ecclesix fidei uni- 
laiis religio 140 nnforalur. Persequar deinde et 
ca!tera hxreiici ingenii ariificia , ne forie siispiciosis 
niagts qntm veris soliicitudinibus , malevolus inler- 



sunm praesiat ex sese, ut dei quod hubel, et quod de- 
derit habeai , nHScalurque quod sii; cuin non aliud, 
qtiam quod est , n»tum sit; ct nativiias acceperit 
quod erat ; nec ademerit qiiod accepit ; «iiquc iitrum- 
que onum, dum ex eo qiiod estnascitur, ei quod nas- 
ciiur, noqne alionde, neque aliud est; est cnim luinen 
ex lumine : ut crgo fldei hujus intelligeutia avertere- 
tur, Uieracas inmtvas vel luceriui ad criinen confiten- 
di ox lumiiie liiminis objncta est ; ne dici religiose 
exisiinietur, quod impie dictuin ei nunc ei aiiie dam- 
naium csi. Abbisie, absistc inanisbime iimor bxreii- 
coroin, nec pairocinium ecclesiasiicae fidei falsa sot- 
licit» assertionis opinionementire. Nihil corporaie 
141 secundum uos , nihil (2) (j) inaniinum in Dei 



pres aliens simplicitaiis existimer : osiensurus toiiiis C i*ebus est : quod Deus est , Deus totum est. Niliil in 
prole&sionis (g) conclusione, in qucm se exiluin prae- eo, nisi virtus, iiisi vita, nisi Inx, nisi tieatitudo, nisi 
missio laro subdoii sermonis iiistruxerii. spirilus est. Materies hebetes naiura illa non recipii» 

12. ijumm ex lumine Filium Hieracat prave inteHi- neque ex diversis eonsiat ut maneat : Deus » ui esi 
$U. Qmi mteidgat Eceletia.—M enim sequitur : c Sed Deus, quod ost permanei : et perinanens Deus Deum 



(1) /n Virginem. 

mere: in Carn. et Mart. , tenieritate. In vulgatis au- 

lem, temeritati. 
(«) Bad.^lt. Er., Lips. et Par., addit: emendnnt 

mss. Odit c|uippe Ccclesi:i portioncm , qune ainat ct 

pcedicat in Filiodciiatis pleniludinem. 
(b) in editis, senosita. \n ms. Gani., deposita. M.w 

fis plaeet eum Golb., Silv. ei Germ. , repoiita , hoc 

est, dilata, 
te) Apud Par. deslderalur, iti hccretico. Propria at- 

i{ae omnibiis noia m h(ic erat Sabellii h.iTesis, quod D 
anionem in Deo pnedicnret ; al quod unioneni in 
Christo divideret , niiniis iiinoiesceb;it. Hoc aulem 
fraudiileniiT, non illiid , exiiriniunl hfl*n'lici ; ui ca- 
iboiicos uiiioncm in l^o det(*siaiites, et disiinctai-uui 
personariifii in uatiira a*quali(atem profitentes , cum 
Sabellio pariier ibmnent. 

(lA Nss., tn Virginem, Gum unio ad porsonas re- 
fern boieai; lioc per se sonat , personam in Christo 
iion fuisse singubrein, oi expli* uimuscoL iOO, nol. j 
iiojus ediiioniii, sic tamen poiius inleliiiiendnm vide- 
Uir; nl Sabellius unionem in Virginc diviserit, qiia- 
leiins posi suscepiam in ca camcin eidem Deo pa- 
Iris ac iilii nomina adscribere coeperit, nominum au- 
gens nuiiienim, non personarom. 

{e) Par. , iMiim eit. Rectius in aliis libris , ttutim 
iMf : ot Deuiex^Deo et fontem divinitatis Patrem, et 
Filiom qoi cx «o mriginem ducit significet. Ex qto 
«01 eoMlodilor, ocpfr koe mnmn mnt. 



(2) In anteriori , iiianium. 



(f) Tres Val. mss. et Silv., ecctesiasticas fidei, Hoe- 
resi hir. opponitur Ecclesiii : ciijus fidei est iinitatis 
religio, quia unitaiem in Triuiiate et credit et vene- 
ralur. 

(a) Ediii, conclusionem: emendantur ex scriptis. 

(h} Iii viilg. , ut o/eiiiii. At in mss- , ut olei , lacila 
voce substantia, lii hac senteniia daiur siibstantia Pa- 
iri et Filio prior , qua; ab ulroqiie parttcipaia sii : 
qiio sensu reprobaiur liomousion lib. iv, num. 4. 

(i) Sula edilio Par. vapyro eidem. Papynis vel pa- 
pyrum est herba Niloiiira , cujus usus noii uniis fuii. 
E\ eo cooficicbantur charisR , vela , legetes , funes 
nautici, elc. Usus qiioqoe ejus ad cereos aciampades 
meminitGregorius Papa, L i Diil.c. 5 : Omnee lam" 
pades ecclesite impievit aifua . atque ex more in medio 
paityrum posuit. Grcgoriiis Turon. de Vitis Pairnm 
c. 8, inenlionem facit cicindilis , in quo nec papyrue 
addiia, nec oiei gulta stillaHtis adjecta. Demuui Paidi- 
nus Nat., 5 : 

Oara coronantnr densis altarla lychnis, 
Luiniaa ceratis adolenlur odora papyris. 

Ilinc Joaniii de Jaiiua, p^ipyrus dicitur quasi paran 
pyr^ id est, ignem : siibtiliiis lortc, quam verius. 

(j) Kditi, inaue. Ms. Gorb. a.prima inanu, inam^ 
mum : a secunda cum caHeris , inanium : qua vooe 
iicgntur Deiis eonsequeuHa corporis suniinere : sicui 
aniea prd>aiur iion esse corpus, iu qtto mkil corpo" 
raifi aaieriiur. 



167 



SANCTl HlLAIUl EPISCOPI 



108 



genuit. Non coiitinenlur , ul lampas et hiinpas , nu( A ex Deo natum pracdicaret , nativiiaiem ejus ad crea- 



lycinius et lychnus « exieriore nalura. UnigeMili ex 
Deo Dei nativilas non series est, sed progeiiies , non 
traclus est, sed ex lumine (1) luinen. (a) Luniiiiis 
natiirse unitas esi, non ex connexione porreclio. 

13. Dei ex Deo nalivilas impugnata , asieritur. — 
Jam vero in eo quanla haereticae astutiae et quam cal- 
lida professio fuit : c Nec qui Tuit ante, postmodum 
natum vel supercreatnm in filium. » Deus , qui ex 
Deo naius est , non utique natus ex nihilo est , ncque 
de non exsiantibus natus est; sed nativiutis suae 
viventcm habuit naturam. Nec idem Deus, qui erat; 
sed Deus ex Deo, qui erat, natiis esi : et nativiias 
habuit originis suae in ipsa sua nativitate naturam. 
(2) Si ex noslro loquimur, insolentes sumus : sin 



tioiiis referens do non exstanlibus volimtaiem. 

14« Qua arte Filium ex nihilo innuant. — Deniqoe 
post multa ad id tamquam ex praeparato sibi aditu 
prorupit dicens : Filius autem sine tempore editus cl 
ante saccula creaius^ et Tundatus , non fuit aniequam 
nasceretur. Tempcravit se, (d) quantum puiat, hae- 
reticus sermo et ad iinpieiaiis conGrmationem , ct ad 
calumniae , si quaestio iiileuderetur, excusationem , 
dicens : non erat antequam nasceretur : ul in eo quod 
non fuii (e) aniequam nascitur, naiuram ei subsi- 
stentiii originis ilenegarot , et coepisset esse de nihiio, 
cui ante uaiivitalem suam exislens noti daretur auc- 
toritas : tum porro si irreligiose hoc dirtiim existi- 
mareiur, adesseiei prompia defensio, (0 quia nasci 



vero ad loquendum edoctos nos per Deum doccbi- B qui erat noii poiuii; neqiie qui antea esset , iiasceudi 



mus, nativiias Dei secundum doclrinam Dei esi con- 
fitenda. Hanc igitur in Paire et Filio naturae unita- 
lem, et hoc viveiiiis nativitatis inenarrabile sacra- 
mentom excludere liaerelicus furor tentans ait, i Non 
eum , qui fuit ante , postmodum natum vel super- 
creatum in filium. > Quis enim tam vcsanus erit , ut 
defecisse a se Palrem putei; ut idem, qui fuerat, 
postea nasceretur vel supercrearetur in (ilium ; et 
esset abolitio Dei , ut succederet de abolilione nativi- 
tas, cum nativitas manentem testetur auctorem? Yel 
quis lam demens est, ut substitisse filium nisi ex 
nativitate fateatur? Quis porro lam vecors, qui non 
exsiilisse Deum ex eo quod Deus nascitur audeat 
praedicare? Non enim qui manebat Deus, sed ex 



causain (9) perquamesset habuissct; cum nativitas 
ad id proficiai , ut subsistat esse qui nasciiur. stulte 
atque impie, quis nativitutem cxspectet in eo, qiii 
sine nativilate sub^isiat? Aut quomodo qui cst nasci 
existimandus est, cum nativitas natura nasceiidi sit? 
Sed subdole ad negandam ex Deo patre unigeiiiti Dei 
nativitatem coiiteiidcns , per id quod non fuit anle 
quam nauerelur evadere voluisti; (h) quod Deus, ex 
quo Dei filius natus est, erat; maneretque Dei natura , 
ex qua filius Deus nativiiate subsistil. St igitur ex 
Deo naitis est, maneniis naturae confitenda nativitas 
est ; non ui Deus qui erat nasceretur, sed ut ex Dco 
(t) qui erat Dei uulivitas intelligeretur. 
45. Hceresis audaXy sed imprudens, In quibus cegre , 



manente Deo Deus natus est, teneiis in se naturam C inquibusfaciliuscuretur.— ^A irreligiosos aestus suos 



gignentis in nativitate naturae. Nativitas autem Dei , 
quaeexDeoin Dcum exstitit, non quse non 142 
erant tenet, sed (b) quae Dei manel)ant et manent , ob- 
tinuit veritate nascendi. Non ergo qui (c) erat natus 
est ; sed ex his atque in his, quae Dei erant , Deiis natus 
exstitit. Omnis igitur hic superior haereticae frau- 
dulentix sermo hanc viam impiissimae docirinae suae 
praeparavit : ut Unigenitum Deum negatura , tamquam 
ratione veritaiis ante praemissa , ex nihiio potiusquam 

(i) Abest/umen. 

(a) In vulgatis, ex lumine lumnis natura. Unitas. 
Addimas lumen ex ms. Colb. aliisque duobus , qui- 
bus alii caeiera consentiunt. 

(b) Ita mss. Ediii vero, quce in Deo manebanl. Ut 
Hilario familiare est vcrbuin Deus pro Palre, iia 
maitere pro esse sine exsisiendi initio. Uiide qiiod 
hic auce Dei manebant^ mox dicitur quas Dei erant. 

(c) la ms. Carnut. a sectinda manu hic super- 

scripta est particula non, (\ux deiiide in uno Colb. 

necnon in edit Er. , Lips. et Par. perperam obtinuit : 

reliictantibus aliis libris. Dicebant Ariani, Nec qui 

fuit anle, postmodum natum, directe quidem advcr- 

8U8 Sabellium , asserenteai eum , qui Pater erat , 

cuiii postmodum natus esset, Glii appeliationem essc 

sortiluin ; oblique auiem advcrsus catliolicam fidein , 

Filium de non exstantibus insinuare molientes. Qui- 

biis ita respondet Hilarius, ut et ipsorum repellat 

artes , et catholicae fidci nihil cum Sabcllio conimune 

esse demonsireL Superius enim coiiira Sabellium 

praemitiit, Nec idem Deusqui erat natus esL Quod 

ubi probavit , idipsum conoiusionis iii inodum repetit 

liis aliia vcrbis , Non ergo qui erat (hoc est , uon Pa- 



calor haereiicus non continet; ei per id quodaii , non 
erat aniequam nasceretur, id laboraiis, ui ][43 de iinn 
exsiantibus nasceretur, id esi , non a Deo patre in 
Deuni (ilium vera ei perfecia naiivitaie iiaius esset , 
in ipsa lotius expositionis conciusione ad ultiinum et 
pronuiissimum irreligiosi furoris sui prorupit ardo- 
rem , dicens : c Si eiiim quod ex ipso , el quod ex 
utero , et quod ex Patre exivi et veni , velul partem 
(j) ejus unius subsiantiae , et quasi prolationem ex- 

(2) Si enim ex nostro. 

ter) natus est : sed ex his quas Dei erant Deus (Fiiius) 
natus exstitil. 

(d) Solus codex Vat. bas. , quantum potuit. 

(e) Editi, antequam nasceretur. Seqitiinur mss. 
jv Deinde subsistens origo nihil aliud significnt, quani 

quod mojL, exsistens auctoritas. Pro his dicerent inodo 
TheolOKi » principium exsistens. 

(f) Excmplar Carii. secundis curis ciim ms. Yaf. 
bas., quia nasci non potuit nisi qui non erat^ neque^ ctc. 

ig) In ms. Vat. bas. , postquam esset. 

(h) Vat. bas, ms., ne quod Deus, et mox, maneret 
absque particula que : hic ut supra et mox deprchen^ 
ditur tcrneratus. 

(t) Iii msr Vat. bas. dcsideratur qui erat. Quod 
proxime dicitur, manentis naturee confitenda nativitas^ 
ita potest intelligi, vel naiuiii esse ex mauenic seu 
exsistente natura , vel naiuni habere maiieniein iiatii- 
ram, vel etiam uiruinque. 

(j) Iii vulgaiis, unius ejus substantice : male, cuin 
ejus ad Pairem, et tiratu« ad vocabulunv substautio! 
referaiur. Deinde jani pracmonuimus in exemplanbus 
graccis legi , xai ^g TrpQ^oH vtto Ttvcav, non autem xai 



109 DE TBIMITATE LIBER VI. m 

tendcns intelligitur ; eomposiliis eril Paier , et divi- A ralis nativllas doeerctur. Posircmo qiiod dixit : Ex 



sibilis , et cotiverlibilis , et corpus secundum illns, 
et, quanlum in ipsis est, conscquenlia corporis sus- 
linenssine corpore Deus. > Gravis ei mulix dif(icul- 
tasls labor esset veriiatem religionis adversum falsi- 
taiis impieiaiem tueri, si quanium audet impietas, 
in lantum consuleret (a) prudenier. Sed l)eue , quod 
irreliglositatis volunlas ex inopia prudentiae est. El 
idcirco cum facilis sit adversum stuliitiam responsio, 
emendatio lamcn difficilis suillorum cst : pcr quam 
primum et ralio intclligciilisc non quxrilur, el dein- 
ceps ab intelligenle intiniata uon capitur. Sed si quos 
tiinor Dei el iiitelligeiiiix ignoratio, non impieiatis 
Toluuias per stultitiae seiisum deiinuerit in errore , 
(b) spero ut ad emendaiionem proclives sinl ; cuin im- 



Palreexivi, el veni (Job. xvi, 27), utrum ambiguila- 
tem reliquerit, qnin inrelligeretur non aliunde quam 
cx Patre esse quod Dcus esi ? Ex Patre enim exiens, 
neque aliam nativiialis h:ibuit naturam, neque nul- 
lam : sed eum sibi testatur auctorem , ex quo se pro- 
fiteiur exisse. De his autem demonsirandis atque in- 
telligendis postcrior inilii sermo esi. 

47. Deo de se non credere nefas, — Inlorim tameii 
lioc vidcamus, qiia Iiominis fiducia iulelligenda dc 
Deo inhibeniur, qux quod a Deo dc se dicia sint nou 
neganlur. gravissimum human^e slultiiiae atqoe in- 
solentix dcdecus , professionis sux de se Deum non 
modo arguere non credendo , sed cmendando dam- 
nare; et illud ineflabile in eo nalurs stix virtulisque 



pietaiis sttiltiiiam absolute veritaiis sil demonstratio Bsecretum, humanis contaminare et impugnare doc- 



proditura. 

16. Filiut ul ex ipso Deo neque ipse qui Pater^ neque 
aliud^ neque ex nihilo. — Dixistis, o slulli, (c) qui ct ho- 
die idemdiciiis, nescientes in Deum sapere , si enim 
quod ex tpso, et quod ex ulero, et quod ex Pater exivi 
el 9€m. Quasro a te , hoc totum dicium a Deo , anne 
iion dictum sit? Dictum ulique est : et necessc est , 
com a Deo dese diclum sil, non aliterintelligendum 
esse quam dictum est. De dictis suo loco, demons- 
iniiis singiiiorum quorumque virlulibus , Iraclabimus. 
Interim tamen uiiiuscujusqtie inielligeniiam coiisulo, 
quid exisllmet ia co, cum dicium sii ex ipso: utruinne 
ex altero intelligendum sit, an ne cx nullo, an vero 
Ipse ilie credendus sit? Ex altero non Cbt : quia ex ipso 



trinis , et haec audere loqui : Si , inciuit , ex Deo 
est Filius , demutabilis et corporeus Deus est , qui 
ex se protulerit Tcl extenderit, quod sibi esset in 
filium! Quid solliciiiis es, ne dcmulabilis Deus sit? 
Nos naiivitatem confitcmur, nos uiiigciiilum prxdi- 
camus ex Deo docti : tu , nc nativitas maneat , ne uni- 
genitus Deus in Ecclesias fide sii , naturam indemu' 
tabilis Dei qu;e nec extendi nec protendi possit (e) op- 
ponis. Airerrem tibi, infelix crror, etiam ex rebus 
mundi quarumdam nattiraruin qu:e gignuntur exein- 
plutn , ne naiiviiatcm protensionem existimares , ne 
nascentium naturas detrimcnta credcres esse gignen* 
lium , ut eliam multa sine corporali admixiione ex 
vivenlibus in viventcs aiiimas gigncrentur : nisi ncfas 



est, id est (iiaut non), ne aliunde, prxter quam ex Deo C esset , Deo de se (f) non crcdidisse ; et ultimi fiiroris 



Deus »1. Ex nihilo non est : quia ex ipso csi ; deinon- 

straiur enim naiura unde nativit^is esl. Ipsc non est : 

qnia obi ex ipso est , nativiias filii refcrtur ex patre. 

Beinde cum significatur ex uiero , intcrrogo an credi 

possiiesse natus ex nihilo, cum nativitatis veriias 

per corporaliom efficieiitiarum nomina reveleiur? Non 

enim membris corporalibus consistens Deus, cum 

generationem lUb ^^^^* (^) commemorarct, ait : Ex 

niero mnu luciferum genui te (Ps. cix , 5) ; sed ine- 

narrabilem illam unigeniti ex se filii nativitatem cx 

divinltatis sux veritate confirmans, ad intelligeitiix 

fidem locuius est; ut de divinis suis rebus , secundum 

bamanam naturam , human» naturse seiisum ad fidei 

scientiam erudiret : ui cum ait ex utero , non ex ni- 



vesania judicaretur , adimere auctoritatem ad fideni, 
cui venerationcm profitearis ad vitam. Si eniin non 
nisi per eum viia est, quomodo iion per eum fldes 
vitae est ? Fides autem viiae quomodo ineoest, qui 
sibi de se tesiis infidelis habeatur ? 

145 ^^* ^'^'' nuncupaliones qui ab hmrelicis intel^ 
lectas. — Usurpas enim, impiissiroe ha:retice, naiivi- 
laiem Filii ad creationis voluntatem ; ut non ex Deo 
natus sit , sed volentc eo qui creavil , cx crentione 
substiterit. Et tecum idcirco non Deus est , quia ina- 
nente Deo uno, non teneat Filius originis suae in nali- 
vitate naturatn ; sed in substanliam alteram (g) con- 
diiio, ipse tamquam uitlgenitus conditionibus ei fac- 
turis caeteris prsesiantior sil : subsiitutus tamen , ui 



hilo creaiio substitisse, sed ex se Unigeniti sui natu- D creationis induiiae (h) sibi habeat substitutionem , non 

uc YT/BoSoW ocTroTccvuv, quomodo Hilarium legisse 
liqnei ex ipsius expositione. 

(a) Ediii , prudenlia : castigantur ex scriptis. 

(b) Ms. farn. credo ut. .4Iii, spero ut. At excusi, 
gperoquod. Hoc in loco prodit Hilarius, quo animo 
erai alfectns erga eos, qui ignorantia ct siinplicitate 
Ario favehant , uti jam adversus Erasmi argittiaF ob- 
servatum est in pra'fai. 27. Haud aliter Alh.tnasius 
Or. II coni- Ar. , p. 5il , agens de iis qui sobolem 
propriam iubstanUne Patris negant , quasi id fieri ne- 
fMrt, fitsi partes inleHigantur : qui de incorporeo cor- 
parea eogitant , et ob imbecillitaiem naturoi su(e adi- 
munt Filio proprietatem patemas substantiie , diim so- 
bolem Patrit stulti ex se metiuntur : Cceterum , iiiqnit , 
istos ad istum modum affecios , persuasosque non posse 
ase filiuM M, tequum quidem e$t ul misericordia pro' 

Patrol. X. 



Hquamur : consentaneum tamen^ ut sciscilemur, et 
rationibus convincamus. Fortitan vel eo modo ad sen^ 
sum aliqnem perduci poteruut. 

(c) Er., Lips. et Par., qtiin et hodie : nullo suffra- 
ganie ms. 

(d) Par. cum antiquiore ms. Colb. et Germ. , com» 
memorasset. 

(e) Vat. bas. ms. , exponis : minus bene. 

(f) Lips. Iiic adjecit tcstanti : quod abest a Bad. , 
Er. et plerisque mss. 

(g) Editi , conditur: reniienlibus omnibus mss. Sen- 
sus porro esi, Tecum, lioc cst, in tua sententiay Fi* 
lius non est Deus , sed conditio : ubi advertas particii* 
lam cum hic ut ulibi pro secnndum accipi. 

(h) Abest sibi a ms. bas. Vat. Verhum substlluere 
Arianis usitaium coliigimus ex Faustino, cap. i, ubi 

6 



171 SANGTl HILARll EPISCOPI !73 

DeiaUulerilexgeneraiioneiialuram; clnaiiimdicfls, ^rursum evangelicoe aique apostolicae voces loqiiun- 



quod subslilil cx nihiio : filium aulcm idcirco nuncu- 
pcs , non quia cx Deo natus esl , sed quia per Dcum 
crealus cst ; quia el homines rcligiosos appellalione 
hujus nominis dignosa Deo habiios memineris : tum 
porro ci non aiia coiidilione Dci nomen indulgeas , 
quam ea qua diclum sit: Ego dixi^ dii estis : (\) et 
fHii Aliissiini omnes (PsaL Lxxxi , 6) , ul ulalur di- 
gnatione in vocabulo nuncupnnliSy noii naturae in 
nomine veritale; (a) sitque lecum cx adoptione fi- 
lius,deusex nuncui^aiione, unigenitus ex privile- 
gio, primogenitus ex ordine, (b) tolus creaiio, ex 
nullo Dcus ; quia generaiio ejus non naluralis ex Dco 
nalivilas sit, scd subsiantia crealurae. 
19. Quid Scripturis de Deo edoctus sit Hilarius, — 



tiir, et cx ipso sacro Unigenili tni ore condita in li- 
bros (al, in libris) vcrba lesinntur, Filium ti)um ct 
le ingcnito Deo unigcnitum (g) Deum, hominem et 
Yirgiiic ad mysierium salulis mex natuni : in quo te 
gencrationis ex te veritas contiheret , et qi)cm in te 
mancniis ex le nalivitatis natura retineret. 

20. Eorum quibus credidit cvmmendatio. — In quod 
me, oro, profundnm despernii reditus mersisii? Hace 
enim cgo iia didici , ita credidi , ct ita confirmaue 
meniis fide teneo, ne aut possim crcdcrc aliteri 
aui velim. Quid me miserum de te refellisti , et infe- 
licem carnem atque animam alienae a le cognitionis 
docirina perdidisti ? Decepit nie post rubri maris di- 
visioneni gloria descendentis de monie Moysi , el oro- 



Ac priinum oraia a le impatieniissimi doloris mei B «ia tecum arcanorum coelestium secrela ccrncntiS 



venia,loqui mc apud le, omnipotens Deus, paiere,et 
me terramac cinerem, charitaiis tamen tuse religione 
dcvinctum , liberum in haec verba permitie. Ego in- 
fclix nihil antea fui , el (c) vitae sensu expers , sine 
mei inlelligciitia , eo quod sum carcbam. Sed mise- 
ricordia lua ad vivendtim milii causa est : et non am- 
bigo, quin tu boiius bonum mihi (d) slalucris esse 
quod nalus sum. Neque enim , qui mei non eges, nd 
mali me originem inchoasses. Sed ctim me in viiam 
animaluin , raiionis quoque intelligentem pneslitis- 
ses; ad cogniiionem me lui sacris, ut arbiiror, per 
servos tuos Moysen ct propheins voluniinibus eru- 
disli , cx 146 (luibus le non iii soliludine lua vene- 
randum prodidisli. Cognovi tecum illic (e) Doum, non 



(Exodi xxxiv, 29). Huic ego de te verbis ittis cre- 
didi. Perdidit me repertus secundum cor luum David 
(Act. xm, 22), ct dignus Salomon divinae saplcntiae 
munere (III Reg. iii, i2), et viso Domino Sabaolh 
Esaias prsBdicans {Esa. vi, 4), ei anle conformationem 
santificalus in utero Jeremias eradicnndarum et plan- 
tandnrum gentium prophctes (Jercm, i, 5), ct mys- 
terii resurrectionis Ezechiel tcstis (Ezech. xx.xvii), et 
vir desideriorumDanieltemponim consciijs (Dan. ix, 
23), et prophctnrum conseeraius cliorus, et (h) omne 
priL'dicaiionis e>angelicae sacrnmeniuin , clccius ei 
publicnno Maiihxus in Apostolum , et ex familiariiate 
Domini revelatione coelestium inysleriorum dignus 
Jonnncs (Matth* xvi, 18), cl post sacramenti con- 



alterum in Daiura,sod in sacramento susbianiiic tuse Q fessioncm beatus Siini^n 147 OBdificaiioni Ecclcslae 



unum. Cognovi te in Dco Deum, non ex perniixtione 
confusum, sed (f) ex virtuie natursc, dum quod tu 
Deus es , in eo qui ex ic est , inesses : non ut idem 
tu esses , et inesses ; scd inesse te in eo , qui ex te 
cssety perfecta^ naiivitatis veritas edoceret. Hoc mihi 



suhjaceiis el claves regtii coelesiis accipiens , et reli- 
qui omnes sancto Spiritii prxdicaiues, et ex perse- 
culore apostolus vas cleclionis tux Paulus ( Acl, ix, 
15), in profundo maris vivens (II Cor, xi, 25), in 
coelo tcrtio homo (Ibid, xii, 2), (t) In paradiso ante 



(1) Et /i/tf Excelsi omnes, Kxindc, in vocabnlo nuncnpationis* 



Arianorum profcssiones sic exponit: Sic quoque per 
eum [acta dicit universa , ut eum asserat ex nullis ea> 
sfantibus subslilutiim . . . . st quidem non vere de Patre 
natusestj sed de nUiilo substiiutus. Ncc significalione 
muUum diiferl a verbo creare. Unde sicui hic creatio- 
nem subsiituiionis ^ iia vice versa lib. i, n. 10, habes 
substilutionem creutionis. 

(a) Sola editio Par., sitque potius, iion tecunif quod 
idem cst ac secundum te. 



totuin bonum esse, qnod nobis a Deo prscstitiim est , 
ncqne iii boniiaiein illiiis cadere, ut nos ratione ab 
ip^o indulia ad intelligondos prophclas utenies, per 
Ct»s deceperit. 

(c) Iii Vai. bas. cod. , Domine non atterum: malc. 
Coiiicr lib. V, n. 36, ubi confiieiiduin docet Deum eA 
DcOf et Deum in Deo, non corporaLbus modis , sed di« 
vinis virtutibus ; nec natura: in naluram transfusione » 
sed mysterio et potestate natura:, 

(f) Neque vcriiis liic prscdiclus ms. ex veritate na* 
turce, Nain ui ino\ audiviiniis ex lib. v, Deus iii Deo 



[b) Bad. el klr., totius creatio: ex quo Erasmus ie- 
geiiuuin puial ex ordine toiius creationis. Verius alii 

iibri, lotus creuiio: quod aliis verbis deiiide declara- cst divmis virtutibns et potestate naturw. lixprcssius in 
lur, puia, ex nullo Deus. Nain crealiOf ul ipse ctiam ^ subsequeiiiibus ejiisdem libii verbis, ex virtute n\- 
ICrasnius advcrlil, Hilario liic idein csi (|Uod res crcata. tur^e in naturam eamdem nativitate subsistit, IJt aulein 



Subjicilur pri)xiine hxreticorum ratio, cur filinm di- 
caiit cx adopiioiic, nimiruin quia gencratio ejus^ eic. 
(juod barbare diccrcni Scliolse, quia filiatio ejus. Uiide 
iion cst audiondus Vat. bas. codex, in quo habetur 
quiii creatio cjus. 

(c) Ita potiores mss. Tres autem Vatic. cum Vind., 
vita sensus: male. bdili vero, vit(e sensus. 

(d) Vai. bas. nis. institueris. In his noii negat Hila- 
rius peccaluiii originis, quod alias (requens ac diserlis 
Ycrbis adstruil. Maximc vero perspicuum esi iilud al> 
Aiigustino ip^ius noiuine laudatum lib. ii eontra Ju* 
liauum, c. S: In Adw offensa generositatem prinuK el 
beativ ittius creationis amisimus, Sed hoc tantum vuil^ 



poniiwr ac piobatur ii. 5, natura; virtus prcestat reri- 
tatem. Hic respicilur locus Esmx : In te est Deus, cl 
non esl praster /e, de quo lib. v, n. 58. 

(g) \\\ vuigaiis, Deum et hominem. Particulam et 
ex|)ungiinus aucloritate mss. Tbm in eo, quod sequi- 
lur, Iiabetur exposilio verboruin : Pater in me, ct ego 
in Patre, 

(h) Vai. bas. codex, et ad omne; prscferfciidus hfc 
viderelnr, nisi corrupiis tot* aliis locis faclus esSet 
siispecius. Iiaqne omne pradicationis evangelica* «a- 
cramentum inteiligimus omnes evaiigclicx lcgis prx- 
coiics. 

(t) Sic et Tcrtullinnus de Scorpiace n. 12 Pauloiil 



175 



DE TRINITATE LIBCIl VI. 



174 



inartyrium, in mnriyrio pcrfocuc fidci consuiumaia A qiia nunc agilur, elabordt, ne Dominus Hoslcr 148 



libalio (II Tim. iv, 6 et 7). 

21. Quam fii-mi iUius de Filii cum Pulre anquaiiicle 
fide$; et unde firma. — Ab bis ego quae leneo edoc- 
lus sum, bis immedicabililer imbuius sum. Et iguosce, 
omnipoieiis Deus, quia in his nec cmcndari possutn , 
ci coinmori possum. Tarde luiiii bos impiissimos , 
qiinnluin ego ari)iiror, doclorcs xlas hujus nunc sa:- 
culi proiulii. Sero bos liabuit (iues mea, quam tu 
erudisii , magislros. Inaudiiis ego {a) bis nominihus 
in le ita crcdidi , por le ila rcnatus sum ; et exinde 
luiis ila suni. Otniiipotenlem tc scio, iiec consciae (6) 
libi laiitum aique ipsi Unigenilo luo nalivilaiis ine- 
fiarrnndx cxspecto rationem. Impossil)iic enim tibi 
nihil est, ei genitum a le Olium omnipoieniiai luic 



Jesus Gbristus vere Doi filius Deus verus sit. Vere Dei 
filium unigcnilum Denm Dominum nostrum Josum 
Cliristuni csse ac docori, multis modis cogniium csr, 
dum de eo teskitur Pater, dum de se ipse profitctur, 
dum apostoli pra^dic.mt, dum religiosi credunt, duin 
da;mones conflteniur, dum Judxi negant, dum grn- 
tes iii passione cognoscnnt. Ncque eniin ex commu- 
nioiie nuncupationis est,quoddc proprietaiis fide 
dicitur. Lt cum omnia , qiiai Cbristus Dominns nut 
cgil aut docuit, ullra omnia eorum sint qui filii nnn- 
cupantnr; et (h) in iisomnibus, q\ix pra.H:ipiM siiit 
Chrisii, boc vel poiissimum doceaiur esse, quod Doi 
filius est: non est in co filii ex generali ramiliarit:)te 
cognomen. 



virtuic non ainbigo. Ambigeiib enim , jain oinnipo- B ^* ^of^ adoptivum^ $ed proprium e»se Pater tesla" 



leniem te negnbo. Bonum te ctiani cx nalivitale mea 
didici : atque ob id non invidum le bonorum liiorum 
in Unigeniii tni naii\itaie esse confido. Credo cnim , 
qnod qiise tua sunt , ejns siiit ; et qu» ejus suiit , lua 
sint. Sapienieni te niilii eiiani ipsa mundi creaiio pro- 
didit: Sapienlam le (c) tuain, non dissimilcm, ex 
le genuisse mihi conscius sum. (1) (d) Yere et uniis 
ttiihi Deus es : sed non aliud in eo , qni ex te Dco 
esl , credam inessc , (e) quam Innin est. Et in eo me 
judica,si mibi crimcn est, niininin me per Filiuni 
tuam et lcgi , ct propbelis , el aposiolis credidisse. 

2i. Cliriitas si verus Dei fiHus , est quoque verus 
Deus» Vere Dei fiiium ewn esse muliis modis nolum 
e$l. — Scd cesset sormo icinorarius, cl ex liis, in quic 



licr. — Non conlamino veritatis fidem , nt hoc vcrbls 
mcis adbtrnam. Loquatur, ut saepe solitus esi, dc 
Unigcnilo suo Paier, iie sub consummandl baptisini 
sacramento Jcsus Clnislus ignorahilis possit esse per 
corpus: Ilic est fiiius meus dUectus, (t) in quo com' 
placui (Mauh. lii, 17). Rogo in quo verilas dcperit, et 
iii quo iii(irma fides profcssionis est? iNun annuiitiaius 
per angclum dc saiicto Spiritu partus cx virginc, 
non index Magis stella , ncc adorati in cunis bonor, 
nec (;) bapiizandi sub Baplista; profes&ionc vlrlus 
saiis cssc ad demonslrationcm majestatis exisiiinan» 
tur: Pater de ccelo loquilur, ct ita loqiiiiur : Hicest 
filius meus. Quid sibi vull iion cognominum , sed pro- 
nominuin fides? Cognomina eiiim noniinibus addun- 



den>onstrandac&tuliiti.eh;crolicaincccbsil:itepi'orupc- C l^''» pronomina vero ohiinent in se nominum virlu- 



rat , in rcddendx potins raiionis minislerium decc- 
d.U : iil (i) (f) si qui adhnc salvi csse possunt, ad 
fidcm leneant evangelicoc doctrinic alque aposlolic;e 
iter. ac verum Dei fiiinm noii ex adoplione, scd cx 
natiira inlelligant. Ilunc enim rcsponsionis no^lric 
csse ordinem convcnit: ul primnm Doi filinm («/) essc 
doceamus: ut nalura in co divinitaiis, por quod li- 
lius est, absolula sii. Id cnim niaxime haTCsis, dc 

il) Verus et unus, mox, qui cx te Deus esl. 
i} Sl qui adliuc salvi esse ad fidem possnntf lcneanl, elc. 

commendat, quod ilUim Dons paradisi compotefn fccit Deus, quia unico Filio non invidet, hoc quod ipse cst 
snte mantfrium. Non esl lameh unde jipprobemus lli- generavit. 

tarliim cnni TerliiUiano in lioc (•onsciitirc : quod , (c) Exemplar SiWib majoris , /iii won rf/Miwi/eiii, 

prjescnim lib. dc Anima n. 55, paradisum nullis nisi (d) Sic poiiore* mss. Carn., ires Colb., Germ., 
wartyribus palere nropugnal. iv unus Sorbon., etc. Alil vero libri, Verus et vnus .... 

' , ^ auiexte Deus est. 

[a) Ediii, omnibtts his. At mss. nominibus his, pnla 



tcm. Proprictaiis aulein significatio est, ubi et hic est 
diciiini osse audiiur, ct meus est. Ei inlellige quaB sit 
verilas ct ratio dictorain. Legeras: Filios genui, et 
exallavi (Esai. i, 2): sed non icgeras, filios meos: 
gcniicrat cnim cos sibi per divisionem gentium, ct 
plebcni baeredilalis in filios. Nc igitur pcr commu- 
nioncin adoplivx hu^rcditatis cognomciilum filii uni- 
geniio Deo adderetur, naturjc verilas per significu- 



novoruin docloruin, quorum nec anii(|uum , nec ullo 
lituUi celebre nomen; cum contra Moysi, Salomoni>, 
Esaiae, eic. nomina pluribus elogiis et saiculis hint 
conimendata. 

[b) Perspicuior est lectio mss. Vat. bas. et Mari., 
nee conscias nin lifri, eic. Scd sine nisi^ habcinr idcm 
lensus: Nec nativitaHt^ tibi tantumatque Unigcmto tuo 
emscia^ etc. Iloc nltitur verbis evaiigelicis, Nemo no • 
ml Fiiium , nisi Paler^ etc. Ut Hilario , ila Angiislino 
familiare est , letcrnain Filii generaiioncm ex Palris 
omi^poienlin dcmonstrare. Crentnris\ inqnit Serm. 
ctxxix , n. 4, suis dedit Deus, ul hoc quod suni gene- 
rent: el putas qniahoc sibi non potuit seroare qni est 
mtisascula? Sic ei cx bonilate Patris iuvidia prorsus 
experiis id ipsum probat ii. 5: Gaudel Pulcr quando 
iUi Kqno nnicum filium : gaudet , quia non inridet. tit 



(e) Edili, quam tu es; ct ad marginem Er., Llps. 
Par. quam quod tuum est: refragaiilihus mss. /' 



qm 

^^ 

(f) Par. cum vetusiiore ms. Colh., si qui Imjus 
satvi esse ad fidem possunt, evangelicw, etc. 

(g) Male hi mss. Vat. bas. et Mart. bic adjiciltir 
Deum: cum Cbrisinm simpliciter Dei fillum sibi pro- 
ponut Hilnrins deinonstrare : quo semol demonstralo 
palam fiet divinitalis iii eo esse naiuram. ' 

(h) Hoc est , inter ea omnia nomina. Mox In ms. 
Vai. bas. , dicaiur, loco verhi doceatur , oinlsso 
deindc esse. 

(i) Editi bic ol iiifra n. 21, in quo bene complacui. 
Uirobiqne abcst bene n inss. 

(;) Ms. Vat. bas., bapti&ali: neque hic ngnosccn- 
dus. Nolaiur quippe Joannis revcroniia , qua Chris- 
luni , ante quam eum baptizarei , sihi di{;nitnic su- 
IKsriorcm aguovit. 



m 



SANCTl mikm EPISCOPI 



IY6 



lionem proprletaUs ostcnsa cst. Assigncuir sone lioc A Hiies concidil : ndesl lamen aucloritaiis palcrnx^pro- 



comniiinionis in Christo nomen, ul mitis sil, si de 
quoqiiara dicLum reperielur: Hic pst filius mcns. Sin 
vero proprium ac singulare ei est: Ilic est filius meus; 
quid calumniani 149 ^^^ P*'*^''* professse dc filio pro- 
prieiatis airerimus? Aune libi in eo, quod ditilur hic 
esl^ non hoc signiiicari videlur : Alios quidem cogno- 
minalos ab eo in filios, sed liic (ilius meus est; donavi 
adoplionis plurimis nomen, sed isle mihi (ilius csi: 
ne quscras alium , ne non hunc esse credas; hunc ego 
tamquam digito indice ac verbi siguificalione con- 
lingo, qua dico et meus esi, el hic est, et filius esi? 
Quid posl XvxQ, inielligentiai poleril esse, nc non esse 
credatnr? Et lisec quidem palernx vocis signilicatio 
(a) ca Tuit, ne qui ad implcndam omnem jusiiliam 



fcssio, et filius liic pcr |iroprietatem (i;) signincanits 
oslendiiur. Nc^iue solum verilas filii per hoc, qnod 
ei hic ei mt'U5 esl^ inlimalur; sed addilur, Huncau^ 
dite. Testimonium quidem Patris e coelo esi : sed tes- 
limoniuin 150 '^ili' confirmatur in terra, iiani au- 
diendus osienditur.Gl (|uainqu:un ambignilas per pro- 
fessionem paiern un noii rclinquatur , tamen ct Filii 
de se professio credenda decernitar , et eo iisque 
veritas in eo filii docetur, iit paternae vocis coiifir- 
mnlio(l) (d) audiendi n nobis postulel obsequelnm. 
Igilur quia palernne voluntalis hsec voxest, ut Filiiis 
audiatur ; audiamiis Filiuin dc se quid sit ipse profi- 
lentem. 
25. Christus el Deum sibi patrem et se Filium ejus 



bapiizandus esset, quid essel ignoraretur: sed ui qui B merito nuncupat, — Nemineni autem tam alicnum a 



ad sacramenium salutis nostrae homo cernebatur, 
Dei voce Dei filius noscereiur. 

24. Idem denuo declarat. Filii diclis auctorilatem 
pragstal. — El quia in fidei hujus confessione cre- 
dentiuni vita esset (non enim alia aeicrniiatis vita 
est (6), nisi JesumChristum unigeniium Deum scia- 
mus esse Dei filium); vox e coelis rursum ab Apo- 
stolis itcralos hujus significationis audilur ; ui id fir- 
mius crederelur ad vitam , quod non credidisse mors 
essct. Nainque cum Domintis in monle majcslatis 
sux habilu consliiissei , Moyse atque Clia nssistenii- 
bus, et ad visionis ac vocis fidcni irihus columnisec- 
clc^iarum lestibus assumptis, hxc vox patcrna de 
coelo est : Hic est filius meus ddectusy in quo compla- 
cui, hunc audile (Matth. xvii, 5). Non nd confirma- 



conimuni sensu exisiimo esse , ut cum in omnibus 
Evaiigeliorum libris ex professione Fiiii assuinptio- 
nem corporcic humilitatis inlclligat, cuni ait : Pa- 
ter, clarificame (Joan.^ xvii, 5);ei rursuin frequentis- 
sime : Videbitis Filium hominis (Blatth.y xxvi, 64); 
et illud : (e) Pater major me est (Joan., xiv, 28) ; sed 
cl hoc : Nunc anima mea turbata est valde (Joan., xii, 
27) ; vcl etiam lioc : Deus, Deus meus , quare me 
dereliquisli (l/a(//i., xxvii, 4G) ? el multa alia istius 
niodi, dc quibus suo ordine erit sermo : tainen in 
bac tnni nssidna humililntis conteslalione insolentiae 
cum argtint, qiiod sibi patrem Denm dicat, cumail : 
Omnis plautalio^ quam non plantavit pater meus (f) , 
eradicabitur (J/af//t., xv, i5); vel illud : Domum pa- 
tris mei domum fecistis negotiationis (Joan., ii, i6) ; 



tioncin honoris claritas conspecta sniis fuerat ; voce ^ (g) cl ubicumquc scinper patrem sibi Deum nominat. 



designatur : Hic filius meus est. Aposloli gloriain Dei 
non feriint, et mortales oculi hebetaniur ad vistim , 
ct consternata ad roetum Petri et Jacobi et Joannis 



temcraria^ praesumplionis potius sii, quam confiden- 
tis naturae , qu?c conscia naiivilaiis su;c (h) teneat 
veritatis nomen in patre. Humilitatis igiiur professio 



(1) In codice Veronensi, audiendi a nobis filH postuUt^ etc; al vox filii addila est secundis curis. 



(a) Edili, eo fuit, refragnnlibus scripiis. Mox Par. 
cum niss. Colb. ei Germ., quo til, pro sed ut. Hocar- 
gumentum illusirai ac fusius explicai Faustiuus ad 
Flaccillam tib. contra Arianos, c. 2,ubi cum cadcm e 
Scripturis, qiiae hic Hilarius afTiTi, lcsiiiiioiiia eodem- 
que ordiiie cl in eumdem scopum describat, conjcc- 
tare esl illiim cx ipso nonuiliil fuisse adjulum. Ait 
auiem ibi : Carnem quidem ejus, vel poiius hominem 
dicam, nemo ambigebut, quia nec umbigi poterat ; sed 
illudy quod in homine erat el natum cum homine, quia 
videri per naturam non poterat , ne esset incertum , 
voce et quasi digilo Patris ostendiiur dicentis ^ Hic est 
Filius meus, eic. Ei paulo anie : El vide quia hoc tunc 
primum dicit, quando Jesus ut homo accessit ad baplis- 
mum : et puto non alia ratione , quam qnia poterat 
credi nonesse filius Dei^ qni corporeusvidebatur^ et i/i- 
ter cceteroi homines ipse quoque ut homo peccator ve- 
niebat ad baptismum, cum peccata propria nonhabcret. 

(b) Par. cum mss. Vat. bas., Mart. etColb., via est. 
Magis placet cum aliis libris , viia est ; ut rcspiciatur 
illud Joan. xvii , 5 : Htecest autem vila asterna, (>tc. 
Tiim apiid Er., Lips., ct Par. , nisi ut Jesum. Abest 
K/a Bad. el inss. 

(c) Lips. et Par. signipcationis : pr;i'ler fiilem alio- 
rum librorum , et corrupto nonnihil aucloris sensu. 
Proprietas quippe opponilur adoplioni , referlurque 
tuiii ad Patrem sipniucantem, tum ad Filium siguill- 
caiiiin. Sic porro idem argumentum tractat Fausti- 



nus loco laudnio : Cum eo certe Moyses, et Ehas pa- 
riter videbanlur loquenteSy quos utique d4 4/doptwne 
faclos esse filios Dei negare non potes : quomodo de 
solo Christo vox divina tebtatur dicens : Hic e$t Filiut 
mcuSf etc. Si enim et Christus de adoptione filius e$t , 
cum staret inter duos adoptivos, dixisset utique^ Et hic 
Filins meus est^ ne Christus esse soius crederetur. At 
cum dicit , Hic est filius meus dilectus, adoptionis filid 
separavii, ut proprietas verce nalivitalis in Christo $olo 
filio crederetnr. 

(d) Sola edilio Par. cum ms. Marr. audienda. Alioe 
|v cum aliqiiot mss. audiendi a nobis filii. Abesl filii a 
'^ poiioribus. 

(e) Nf)in quomodo bncc, Pater major me est^ jam de 
Cliristo secundum assuinptionem corpore;e humilita- 
ti-i dicia intelliganiiir,quainvis alibi etiamde Christo 
prout Deus genitus est exponanliir. Neque minori 
coiisideratioiie dignum, quod deinde iion negal liila- 
riiis nnimam Chrisii vere turlMitam, sed taniiim mo- 
nct nd siiscepiiim hominein refereiidum essc , quid- 
quid liic locus infinnitatis soiial. 

(f) In vulgaiis liic adjicitur coelestis : qaod abesl a 
ms<<. et apud Faustinuui, Hilarii xqualem, el, uli 
nobis videtur, imiiaiorem. Mox in iiis. Mari., m^- 
cationis, loco negotiationis. 

(g) Pro et commodiiis legerelur ita ut. 

(h) Hoc csi, in paire nuiicupando nonien illud lc* 
ncut, quod veri ac ualuialis patris siL 



177 DE TRINITATE LIBER VI. m 

frcquens non liabel lioc insolciiiiai vilium, ut sibt A est. Tam ignorabilis csl Filiiis, quam ei Paier. Om- 



uliena (I) vendicei , cl noii sua defendal , et proprie 
Dco coxquaiida pncsumat. Ncc paii temerilute, qiia 
patrem nnncupnt , se quoqiie filiuin prorilealiir di- 
cens : Nec enim misil Deus filium sumii in Imnc mun- 
dum^ nl judicet mundum, sed ut snlvus fiat mundus per 
emm(Joan.^ iii, i7); vel iieriini : Tucredis in filium 
Dei (ioan., ix, 55)? Quid nunc agiiiius, cuncedenics 
lantuin (a) Jesu Christo nomen adopiionis? per quod 
et in palre sibi 151 ^^^ nuncupando lcmcrarias 
eum arguiinns prassumpiionis. Paierna de coelo vox 
e^t : Buncaudile (Malth,, xvu,5). Audio : Pater, gra- 
tla$ ago Ubi (Joan, ii, 41) : audio, Dicitis quia 6/as- 
phemavi, quoniam dixi, FiliusDei sum (Joan.t x, 3G) : 
si non credo nominibus, si naluram (b) vocabuiis 



nia ei iradiia sunl : ol iu omnibus nibil inielligitur 
exceptiim. Si poteslas exsequala est, si secretum 
cognitioiiis aQquale est, si naiura in nominibus est : 
qu:iTo quomodo quod vocantur non siini , qunrum 
et (4) (/*) vis in poleslale, et dirnculias in cognilione 
niin difTort. Noii Tnllit ilaqiic in vocabnlis Deus , ncc 
sc aut Paier meniiiur, aut Filius : ct accipe (g) quain 
in liis fides noininiim sii. 

152 ^^* Opera testaniur filium cum esse, Nilaliud 
asserit Patrit lestimonium. Christus a filiis ad(fptivis 
secernitur. — Ait cniin : Opera enim qua* dedit miki 
Pater, (h) ut perficiam eo, ipsa opera quce fucio, testi^ 
monium perhlhent de me, quoniam Pater misit me : et 
qiii misit me Puter, ipsc testificatus est deme (Joan.^ v, 



non intelligo , qui credendum et inlelligendum sit B ^^ ^i •'>7j. Unigeniius Dcus non nominis lanlum tes- 



qiixro. Noii inilii rdinquilur alia suspicio. Auctori- 
las paterua dc ccclo est : Hic est filiusmeus, Profes- 
sio Glii de se 6^1 (i) (r) : Domum patris mei^ et Pa- 
ttr meus. Profcssiu nomtnis salus est, cum inlerro- 
gaiio lidem poslulat, dicens : Tu credis in filium Dei 
{Joan,, IX, 44) ? (5) Proprielalis noniina sequuntur, 
ubi meut est. Tibi qu;ero, bxTclicc, uiide alia pro;- 
sninptio sil. Adiinis Palri fidem, (ilio professionem , 
nomiiiibus naturam : viin verbis Dei aflers , ne sint 
qnudenuniiant. Impictatis iiiae sola iinpudentia est , 
ul luentituin dc se Dcum arguas. 

S6. Proprietates fiiii ad nomen adjccta:. Opcra tes" 
Utntur fiUum eum esse. — Quamquani igilur sola sim- 
plex coiifessio naiurae iiomiiia ostendat , iil de quo 



limonio, scd etiam (}) viriulis, docctse esse filiuin : 
opera cnimejus, qiiac facit, lesiantur a Patre se mis- 
sum. Qud^ro , quani rem opera tcsientur? Missum 
namqiie esse. (;') Itaque ei Filii oliedieniia et paterna 
auctorilas doceiur in niisso, dum alterius opera essc 
non possuiit qux facit , nisi ejus qni missus a Palrc 
sit. Sed opcra iioii sufficiunt (5) (k) incrcdibilibus 
ad leslimonium, quod se Pater niiserit. Sequilur 
namque : Et qui misit me Paler^ ipse testificatut est 
de me ; neque vocem ejus audistis , neque figuram ejus 
vidistis (Joan., v, 37). Qua*ro quod testimunium Pa- 
tris (/) de eo fuerit. Evolve evangelica volumiiia, et 
totiim eorumopus rccense. Da testimoniuni Patris, 
pracler quam quod aiidilum est : Hic est filius meus 



dictum est : Hic est filius mens, ct nd quem dicluin C dilectuSf in quo complacui(Matth., iii, i7), ct : Tu es 



esl p Pater meus^ boc sint qiiod nuucupantur : lamen 
DC aut adoptionis in Filio iionien sit, nnl honoris in 
Patre : videamus qu.t (d) proprieiales per Filiuin ad 
filii nomen adjecls sinl. Ait : Omnia mihi Iraditasunt 
a Paire meo, et nemo novit Filium nisi Pater , neque 
Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius re- 
vetare (Matth. ii, 27). Ad id qiiod dictuin est : Hic 
eti filittsmetis^ et Paler meuSf iitriimnc sibi convcnit : 
Nemo novit Filium nisi paler, neque Patrem quis novit 
nisi FHius? Noii eniin nisi per niiitiiaii) (e) tcsiifica- 
lioiiem cognosci vel per Patroin Filius , vcl per Fi- 
lium Pater potuii. Yox e coelis cst : serino etiam Filii 

(I) Vindicet. 

n) Professio fidelis est. 

(5) Proprietates. 

(ff)Par. cnm veinsiioribus mss. Colb., Remig. et 
Gi-riii., Jesum Christum. 

(fr) Excusi , nf//tir(im«ocn6t</f. Rectiusmss. vofa^K- 
lix. supple sigiiificari. Sic tib. i, num. %\ : ^eque vo- 
(oMis intelligentiam confundant. 

(c) In iiiss. Colb., Mart., (^orb. et aliis, professio 
fddis est. Iii Carn. professio fides est. Iii aliis iribus, 
proftssio filii est. 

(d) Vai. bas. ms. professiones : qui etiam paulo 
SBle linliet, professionum nomina sequuntur^ noii pro- 
frietaiis nomina sequuntnr. 

(e) lii eodcin codice iiecnon Mart. significationem : 
Tox minus diserta. 

(f) In mss. haec vox ita pingitur , ut jus aeque ac 
tis possit admiiti. 

(dy) Edlti, qute in his fidek : ca^tigantur ex $criptis« 



» 



filius meus (Marc, i, H). Hoc Joannes liccl iion igna- 
rus audivit, tamen ad doctrinam nostram paternoe 
vocis tesliiiionium initlilur : ncc boc sufficil. Joaii- 
nes quidem in dcserio diguus hac voce est, sed et 
apostoli (0) non fueriint hujus lestimonii auctoritate 
privandi. Eadein de coelo ad eos vox adest : sed ac« 
cipiunl plus Joannc. Joaunes enim jam ab utero pro- 
phelans non oguit hac vocc : Hunc andite. Aiidiam 
plane : ncc quemquam pr.ncter bunc audiam , nisi 
eum qui audieril ut doceret. Si nullum aliud Patris 
de Filio testimoninm exstat in libris, quam quod hic 
filius suus sit : lestimonii hujus vcriias est, ut opera 

(A) Jus diserte scriptum est in nostro codice. 

(5) Incredulis. 

(6) iVon fuerant. 

(h) Exemplar Vat. Ims., ut faciam^ omi.sso dcinde 
qua: facio : quod in Marl. pariler omitlitur. 

(/) Apud. Bad. el Er. ut in recentiore ms. Colb., 
veritatis. lu niss. Vat. bas. et Mart., virtutibus. Magis 
placet cum aliis libris, virtutis, supple testimonio. 

(i) Particul.im itaque perperain a Lipsio cxpunciam 
restilulnius ex Bad. , Er. et mss. 

(Jc) Lips. ciini aliquot mss. incredulis. At Bad., Er. 
et Par. cum poiioribus, incredibiiitfus : sincerius, etsi 
non alio sensu. Sic in Malth. , c. xvu, n. 6, Apostoli 
generatio incredibilis et perversa nuncnpanlur. Ea- 
deni vox eadeni ratione in Vulgaia nostra usitata 
est, ut videre est Eccli. i, 36, ii, i6; fiaruch. i, 
19, etc. 

Jl) In ms. Mart. hic occurrit, prater quam quod 
itum gst^ quod ex subjectis videtur expressunK 






SANOil niL\uii Kiisropi 



!^0 



ipsaPiitris, qiiac gciii, veriialem teslimnnii hujiisafnr- A etiiii itlcirco , qiiia ab eo est , non iicsciai? Quod si 



inent.Qui(linreriurhodiecnlmnniae,uladoptionominis 
sit,nt mendax Deus sii, utnomina inania siiit?Testft- 
tus esl Patcr de Fiiio, operibus suis Filius lcstimonio 
se Patris excrquat : cur non videatur esse in eo, id 
est (fi) filii vcrilas quae dicilur el probatur ? Non est 
per Deum patrem filii nomcn in Christo ex adop- 
tione boniiatis : neqiie sanciitate mernit hoc nomcn , 
sicut plures post confessioncm 153 ^^^^^ ^^^ ''^'^ 
snnt. Proprietatis enim in his signiticatio nulla est : 
nominis namqiie tantum, ut Deo dignumest,.indu1ta 
dignalio esl. Aliud est hic est, et hic meus €$t^ ei 
hunc audite : in hoc veritas est, natura est, fides est. 
28. Filii a Deo nativitaSf ei adventus ad nos o$len- 
dilnr, Qui solus novit Putrem quia ab eo est , creatus 



crcalus polius, quain natus , videbitiir in eo quod a 
Deo cst ; cum (d) a Dco ciincla sint , quomodo non 
cuiii cocteris Patrein quccab eosuntignorat? Sin ve- 
ro idcirco ei, qiiia ali eo sit, euin nosse sit proprium ; 
quomodo non hoc ei , quod ab eo est , ei ii proprium f 
scilicet ut veriis filius ex natura sit Dei ; cuin idcirco 
Deuin solus novcrit, quia solus ab co sil. Habes igi- 
tur proprieiaicm cugniiionis de proprietate genera- 
tionis : et quod ab eo cst , nou creatuni; in co virtu- 
tem (nam omnia ad eo per viriuiem creationis ex* 
sistunt ), sed nativiiatis veritatein {suppte^ liabes), 
per quam soUis Patrem novii, 154 ^tiin cxtcra cum 
qu% ab eo sunt ignorent. 
id.Illud ab co suin, referri nequit ad carnem, Neqne 



non esl, — Nec sanequidquam de se miiiUsFiiius liac B est creatus qui nescitw undesit, — Tamen ne rorle id 



{b) patcrnx sigiiiticationis proprietate testatur. Ut 
cniin in co quod nit Paler, llic est filius meus, natursc 
demonsiralio cst , et in eo quod subjecit , Hunc audi^ 
te, sacramenti ei fidei , ob quam e coelis venit, au- 
diiio est , cum eum ad salutnrem confcssionis doctri- 
nam adinonemiir audire : ita in eo Filius et nativiia- 
tis verilatcm docuii ct ndventus , diccns : (c) Neque 
me scitis , neqne nnde sini nostis : nec enim a me veni , 
sedest vnrux.qni misil me, quem vos nescitis; sed ego 
novi eum , quoniam ab eo sum , et ipse me misit (Jonn. 
VII, 28 ^f 29). Patrem nemo novit , el frequeiis hinc 
profcssio Filiicst (Matth, xi,27). Idcirco aiiiem soli 
sil}i esse cogiiitum dicit, quia ab co sit. Qiixro aii • 
tem utrum id , quod ab eo cst , opus In co creationis 
an nnturam geucrationis ostendat. Si opus crcationis 



quod ab eo esi, (e) ad adventus sui lempus lixrcsis 
iuvaderet, coniinuo subjecit : Quoniam ab eo sum, et 
ipse me misit, Tenuit ordincm evangelici sacramenti , 
natum se professus et missnm : ui et quis esset, ct 
unde esset, seciindum superiorem senteniiam nasce- 
relur. Nequc cnim id ipsum cst ab eo sumt et ipse me 
misit : (/*) sicuti noii idem cst neque me scitis^ neque 
unde sim nostis. Numquid non onniis homo iu came 
licetnatus, sccundum sensum communis opinionis 
ex Deo est? Etquomodo negat, ab li>s vel se ipsnni, 
vcl unde ipse sit sciri : nisi id unde est , ad naiunc 
su.c (g) reforrcl auciorein?qiii idcirco iguorabilis cs- 
set, quia ipseesse tllius Dei ignoraretur. Discute, in- 
felix, slultitia quid illud sit : Neque me scitis, neque 
unde sim nostis, Oinnia ntique ex nihilo, et nsqne 



est , univer^a quoquc, qua) creantur, a Deo sunt. Ki q adeo ex nihilo , ui etiain unigenilum Deum ex nihilo 
quomodo Pairem iion universa iiovcrunl, cum Filiiis subsiilisse sis (h) ausa mcntiri. Quid ergo est, qiiod 



(a) In vutgatis quod est, ei post pauca, quod Deo 
dignumesl. Uiro<|uciiilocopr:crerinius mss. lectioncnu 

(b) Vat. bas. ms. apatema;, H;i'C iia inielligrre 
esl : Filius se proprium Dei filiuin non minus discr- 
tis verbis significat quam Pater. 

(c) Longe aliter tnodo exstat in exemplaribus laii^ 
nis et graccis , puta : Et me scitis^ et unde sim nosiis^ 

3uod legit et Origenes T. xix in Joan. ubi operam 
at ut diversam illam Ghrisii sententiam Joan. viii, 
i9, Nequemescitis, cum hac, Ht mescitis, concilict, 
respondetque primum ea non iisdem , sed divcrsis 
dictaesse personis; ac Jerosolymitis quidem , Et 
me scitis ; Pharisaeis vcro , Neque we scitis, Scd ;id- 
Tcrtens subinde eiiam iis quibus dictum esi : Et me 
»ci//s,slalimcxprobraiume8sequodPatremncscireni, 
proinilcque qiiod ignorarent pariier et Filiuin, juxta 
illud Joan. vui» 19 : Si me sciretis, et Patrem meum 
scireiis , iitruinqiie locum sic mavuh conciliari : Itlud 
enim, inqiiit , Et me scitis , et unde sim sciiis , de se 
ipso homine disputat : hoc vero , Neque me seitis , ne- 
que Patrem meum , de divinitate, Hic igiiur propier 
sul)sequentia , Verax est qui me misit , mem vos nes- 
citis , legiiimc poiuit Hilarius legere , Neque me «rt- 
tis, etc. imo ha:c etiam lacita satis indrcaiitur, ut 
plena ct inicgra scnteniia sic possii reddi : Ei me 
sciiiSy etnnde simnvstis secundum cdirn(*in : sed est 
aliud in me , et seciindum hoc neque nie sdtis^ neque 
unde sim nostis :necenima meverti: ^deoqiie siat, 
quod exhoc toco cohtlcit Hilarhis argumentum : cuui 
Christus, Joan. c. 8, expresse se miirime iiotum afllr- 
inet, quod cap. 7 tacite taiitum innuii. 

(d) Ita ms«: Atediii , ateOf. Hujns argiimenti vlm 
frustra disclinare tentavit Arius , cum AtiianaBio tes- 



te Or. II cont. Ar. p. 511 , in sua Thalia piisuU, Pa- 
trem Filio abditum essCf neque eumab eo autvideri^aut 
cognosci posse ad plenum et exacte : sed qnod cognoscit 
et videt , id intetligil pro mensura et vatione suarum ri- 
rium , ut nos quoque intelligimus pro modulo nostrh â–  
rum [acultatum, Ipsius quippe Christi testimonio 
cuni iiomo Patrem noverit, ipse tainen eum novit, et 
novit quia ab co ebl. . - 

(e) Apud Er.,Lips. et Par. omissa erat particnia 
ad. Hic adventus iiomine intelligitur carnis su - 
ceptio. 

(f) Vnt. bas. ms., sicuti hoc idem est : pugnatcuni 
diccndis num. 50 cl51. 

(g) lu ins. bas. Vat., refcrt anctoritatem : hnic ioe- 
tioiii noii congruit seqiiens vocula qui ad Pjtiem r<** 

]) fercnda. lioc eiiiin sibi vult : Ciim iion ignoraroni 
Ju<lx4 unde esscf. secunituui carnem , illud unde sum 
refcrenduin est ad .xucnue ip>ius }{cnerationis aticio* 
reni : quasi diceret , Neque me scitis , neque a^ternum 
Patrem meum, Nainquc, ui doclaratur Iti». ui, n. 17, 
lib. V, n. 27, Juda*i ignoraverunl Dei nomcn , qiian- 
diu nescierunt euiu essc patrcin , eiquc cssc filiuui. 
Obiter observare est auciorem generaiionis ivleni:R 
simpliciter ab llilario vocari auctoremnaturw Chrisli: 
quiii nimirum Christtim naiura Dcum , hominein ati- 
temtantiiinex dispensntione essc scniiebnt. Uiide 
natura: iioinen ad illius divinitatem rcferre solet. Vid. 
lib. X, iium. 22, iii et 65. 

(h) In ms. Cain. ausus, HocArius in Thalia ausus 
est apud Atlianasium Or. ii, pag. 5I0> dtcens': ^Non 
semperfuil FiUus^ ipsumqueuei Verbutnexmhilo (ac-^ 
tumatn 



iSI 



DE TRINITATE LIBER VI. 



182 



impii elGhristum nesciunt, et unde sit nescinnl? A ^eo ^xivt, et quid essct «< vent .* continuo sub|ecit , 



Nam id , (a) quod unde sit ignoratur, nnturam ex 
qua est, dum unde sii nescitur, ostendii. Ignorari 
enim unde sil non potest, quiquid substitit ex niliilo: 
quia hoc ipsum, quod non ignomlur cx niliilo, 
Ignorationcm ejus unde sit non habet. Non ex se est 
aiitem ilie qui venit; sed qui misit cnm verax esi , 
quem impii nesciunt. Jam ergo iile qui misit, ipse 
est qui misisse ignoratur. Ab eo ergo, qui niisit, est 
iile qui missus est : et ab eo est unde esse nescilur ; 
et ob boc qui sii ipse nescitur, dum ignoraiur a quo 
sit. Non novit Chrislum , qui unde Glirislus slt ncs- 
cit ; nec filium conUlclur, qui negal natum ; ncc na- 
lum intelligii, qtii pulavil ex niiiilo. Ex niiiilo au- 
lem usque adeo non cst, ut impii unde sil ncsciant. 



Nec enim a me veni, sed ille me misiU (f) Non se sibi 
esse originem docuit , cum ait : JV^c emm a me veni , 
et (supple, cum) rursum ex Dco se exisse, cl ab co 
missum essc testaiur. Sed cum ab iis , qui sibi Deum 
patrem dicerent , idcirco se diligendum ail, quia ex 
Deo cxissei ; causam dilcciionis ex causa docuit esse 
nascendi. Exisse enim ad incorporalis nativiialis rc- 
tulil nomen : quia religio profitcndi sibi patrem 
Dcum , ex dilectione Chrisli qiii ex eo genilus cst sit 
merenda. Nam cum ail : Qui me odit^el palrem meum 
odit [Joan. xv, 25): meum cum ait, communioncm 
nominis (supple^ cum aliis) per significalionem pro- 
pri«Jlatis exclusil. Ciclerum profiientem sibi palrem 
Deum, et sc non diligentem, in paierni nominis 



50. Deus ii$ soUs e$t pater qui /i/fum colunt , non ut B usurpatione condemnat : |,56 (9) qniaqui se odit. 



adoptivum, Exire ex Dco quid sit. Filii diligendi causa^ 
ratio nascendi. — Ncsciunt plane, nesciimt , qui na- 
taram nomini adimuni , (6) qni nescientes non 155 
amant scire. El audianl Filium scienlix hiijus igno- 
rationem impiisexprobranlem, lum cum sibipalrcm 
Deum Judxi dicerent ; aii enim : Si Deus pater ves^ 
ter esset , diligeretis utique me ; ego enim a Deo exivi , 
et veni : nec a me veni , sed ille me misit (Joan. yiii , 
4i). Religiosi nominis assumplionem Dei tilius in his 
qui se Dei (c) filiuiii confilentes patrem sibi Deum 
dicerent, non improbavit ; sed temerariam Judxorum 
nsarpationem, palrem silii Dcum prsesumentium , 
per id qiiod se non diligerent , objurgat : Si Deus pa- 
ier vetter esset , diligeretis utique me ; ego enim a Deo 



oderit eiPairem; necin Deum patrem sit rpligio- 
sus, qui non diligal Filium ; cum diligendi Filii non 
alia causa sit, quam quod ex Deo sil. Ex Deo igilur 
Filiusesl, non advenlu, sed nativitate : et (5) di- 
lectio in Patrem (h) hic eril omnis, si Filius ex eo 
essc credaiur. 

31. Perfectw de Filio fidet meriium, Qui et nativila- 
tem ex Patre et adventum ad nos distinguat. — Tesla- 
tur hoc Dominus diccns : Non dicam vobis, quoniam 
ego rogabo Patrem pro vobis : ipse enim Pater amat 
vos , quoniam vos me amatis, et creditis qtioniam ego a 
Deo cxivi, cla Patre veniin hunc mnndum (Joan. xvi, 
^l et S8).CareiapiidPatrem intercessioiiisnccessitate 
perfecia de Filio fides , qiiae quod a Deo e^^ierit crc 



exivi. Omnibus , quibus per fidem Dcus paier est , C dat atque amet : el per se ipsa jam et audiri meretur 



per enm fidem pater cst, qua Jesum Christum Dei fi- 
lium confiiemur. Confiteri autem filiiim secundum 
generale sanclorum nomon, quid habel fidci, ut dica- 
niiis.Unus ex filiis est?Scd numquid et cnetcri in 

I I • 

hac creaturx sux infirmilale non filii sunt ? In qno 
ergo filium Dei Jesum Cbristum fides confessa prse- 
celUt, cum ei{d) secundum filios, filii non natura , 
sed nomen sil? Christum perfidiaisia non diligil, (!) 
nec hxc impia profcssio pie sibi assumit Deum pa* 
Irein : quia si sibi paler Deus esset,Christum ob id dilige- 
rent, quia exisset ex Deo.Exissc ex Deo quid sit requiro. 
Non ulique dici potest, id ipsum essc a Deoexisse 
(i) (e), quod et venisse; nam ulrumque significat: Quo- 



et amuri, naiumex Deo Filium missumque^ confessa. 
Naiivitas ifaque ejus ct advcntus ostei\difur cum 
ahsolulissima significandnc proprictatis veritate. A 
Deo, ait^, exivi; ne in eo aliaquam naiivitalis natu^a 
esse exislimareliir; cum exire a Deo, id est, ex na- 
tivitaie subsistere, quid aliud quam Deus (i ). posset,? 
Eta PatrCy inquit, veni in hunc mundum, ^t cxi^iQ^illa 
a Peonaiivitassigiiificata esseintelligeretur ex Patre. 
a Patre se in hunc mundum professus cst venisse. 
Alterum ilaquc in dispensatione, allerum in natura 
cst. Nec patilur extiionem adventum existimari, cum 
post exiiionem a Peo , adventum commemoret a Pa* 
tre. A Paireenim venisse, et ex Deoexisse, noncst 



niam a Deo emvij et veni, Et osiendens qiiid esset a D significationis ejusdem : ct quanium inlerest (j) nas- 



(i) Nec impia professio pie sibi adsumet Deum Pa* 
trem. 



« 



(a) Id est, quod a.it ignorari unde ipse sit. 

f6) Edili, qnia nescientes. Verius mss. qtii nescientes : 
qainimfnim nec intclligcntiic rationeni qtia^runt, 
nec ab aliis iniimalam cipiunt, ut liabelur supra 
Qum. 15. 

(c) Er.,Lips. etPar. qui se Dei filios .'corruplc ac 
snblata vi loiiusargumeiiti. Ibi i|uippc, ei niox in 
iis^quod se non diiigerent,yoml\ se nd CbrlsUiin 
rcferlur; moncluuc Hilariiis non improbatos cos fuis- 
se, qui cumCbrisliim Dei filiuin et conntereniur el 
amarent , Deiim sibi palrcm diccrent. Pessinie au- 
tem Yal. bas. ms. hic ctiam habens filios , poslea 
subjicit, nonsolumimprobavitf pro non improbavil : 
erraium ex erraio. 



(2) Exire. 

(3) Diiectio in Patrem omnis hinc erit. 

(d) Apud Er. in margine, secundum illos : quod 
deinde a Lipsio arreplum , Par. retinuil. Rcstitui- 
mus ex Dad. et mss. secundum fiiios^hoc esi ^ ad mo- 
dum ca>lerorum filiorum. 

(e) Tres inss. Colb. cum Carn. et Germ., exire. 

(f) Lip^. et Par., nona se : rcluctantibus aliis li- 
l)ris. Porro liilario vocabulum origq sx*pe idcm est, 
quod nobis principium. 

((}) Vclus codex S. Martini Turon., quia si oderit 
Filium , oderil et Patrem. 

(h) Sic poiiorcs libri. Alii vero , liinc erit, 

(i) In iiis. Mart., quam Deus essei. 

( ;) (Ixcusi , inter nasci ; et niox , in substantia na- 
tivitatis exisse, aliud sit, etc. Sequimur mss. 



183 



SANCTI HILARIl EPISCOPI 



484 



ci , et adesse , tantuni a se uierque scrmo discerni- A hoc credimus quia a Deo exisii {Joan. xvi, 29). Quae, 



tur. Cum aliud sit a Deo in substantiam nativiiatis 
exisse, aliud esta Patre in hunc mundum ad con- 
summanda saiulis noslrjc sacramenta venisse. 

32. Christus ab apostolis filius ex natura non ex 
adoptione creditus. — Et quidem secundum proposi- 
Uc a nobis responsionis ordinem opporlunissimus 
bic nobis locus est , ut lerlio nunc doceamus filium 
Dei Dominum iiostrum Jesum Cbristum ab aposiolis 
creditum (a) non ex unncupatione , sed ex iintura ; 
neque ex adoptioiie , sed cx naiiviiate. Quamquam 
enim plures et (b) maximae adhuc unigeniti de se Dci 
exstent professiones , quibus geiieralionis suac vcri- 
tntem sine levi saltem emeniiend» licet calumnia! 
occasione tesietur : tamen ^57 4^*^^ neque iegen- 



rogo, huic vcrbi hujiis admiratio est, quod se exisse 
a Dco professus sii ? Tania et tam Deo propria vos, 
sancii et beati viri, ct ob fldei vestrae meriiuiu cla- 
ves (f) regui coelorum sonili, et ligandi ac solvendi 
incoeloei in terrajusadepii, gesiackse perDominum 
noslrum Jesum Cbrisluiii Dei filium videralis : et ad 
idy quod a Deo exissc se dixil, iiunc primuin vos veri 
intelligcntiam assequi protestaroini? Ytderaiis ulique 
impiiales aquas, (g) ei easdem nupliale vinuni, et 
naiurac in iiaturam vel.demiiiaiionem, vel prorecium, 
vel crealionem (Joan, ii). Quiutiiie eliam paiies ad 
cibum tanise muliiiudinis fregeraiis, et saliatis 6m- 
nibus in pleniludinem duodccim cophinorum frag- 
menla (h) (2) panum creveraiil, et natiirae p|rvttas 



tium onerandus est sensus coacervaiis ad copiam ]g famem pellens prorecerat in 158 ejusdem copiain 



diciis, etcum jam nonnulia de proprielate nativita- 
tis ostensa sint , cxiera omnia aliis eruui quaesiioni- 
bus rescrvanda. Nunc vero quia hic serniouis nosiri 
ordo insiiiulus est , ut post Patris coniestationem , 
post Filii professionem , (c) fide quoque Aposiolo- 
rum de vero et secundum iiativiiatem confitendo 
Dei filio doceremur ; videndum est , an in eo quod 
ait Dominus , Ex Deo exivi , aliud in eo aliquid po- 
tius quam naturam intellexerint nativitatis. 

33. Quid sit quod primum credant eum a Deo exisse, 
— Post multas namque proverbiorum obscuriiates, 
quibus in parabolis iocuius esset , quem jam antea 
Christum sciebant animntiatum a Moyse et propbetis, 
confessum quoque a Nathanael et Dei filium et regein 



natunc (Matth, xiv). Revirulsse iiianus aridas coii- 
spexeratis , et in voccm mutorum linguas soluias, et 
iii cursum claudoruin pedes alacres, et caecorutn 
oculos cerncnles, et moriuorum vitas revertentes. 
Foetens Lazarus consiiierat ad vocem, et e sepulcro 
vocatus, iiullo iiiiervallo vocis ei viiae, (i) citus fiierat 
egressus, et adhuc odorem moriis in sensum narium 
spiritu agenie, Ipse jam vivus adsiiterat (Joan. xi« 
44). Taceo de cxteris magnarum virtutuui et divi- 
narum operationibus. Nuuc ergo primum iutelligitis 
qui sit hic missus e coelis, poslquam audisiis : De 
Patre exivi ? Et hoc vobis priinum jam sine proverbio 
dicium est, et per naiiirse virtulem intelligitis verum 
esse quod a Deo exivit, cum voluniaium (3) (j) ves- 



Israel (Joan. i, 49), objurgato etiam Philippo, cum G trarum cogitaiiones lacitus intuelur, cum (k) de iiullis 



de Patre qusereret, cur per operum virtutem Palreiit 
in se (1) (d) esse et se in Patre inesse nescirei, cum- 
que se a Paire missum frequentibus diclis ante do- 
cuisset (Joan. xiv, 9-12) : tamen cum profitentem 
eum audissent se a Deo exisse, h»c eorum respon- 
sio fuit (connexus enim hic sibi sermo est) : Di* 
Cttfi^ (e) ei discipuli ejus^ Nunc palam toqneris, et pro- 
verbium nuUum dicis, Nunc ergo scimus quia nosti 
omma, et non habes necesse ut aliquis te interroget : in 



Hi 



Omitiiiur esse in nostro ms. 
Fragmenta panium. 



(a) Par. post Lipsium , traditum : male ct praeter 
aliorum librorum fidem. Quippe nondum apostolo- 
rum doctriiia expendilur, sed fides. 

(b) lii prius vulgatis, maxime, adveibium. Hic 
maxinue , id est , ciarissimcB, Tum in vcliistissimis 
exemplaribus Colb. et Carn. scribilur adhunc, iton 
alio seiisu. 

(c) Ita in mss. At in excusis, fidem, 

(d) Editi hic omisso esse, siibjiciebant, et se in 
Patre esse nesciret, non inesse. Conciniiior est lcc- 
tio mss. 

(e) Par. cum vetusto ms. Colb., Dicunt ergo dis- 
cipuli. 

(f) In antiquioribus mss. hic clavem. Inferius ta- 
men hxc vox exstat in plurali numero libroruin oui- 
nium consensu. 

(g) Bad., Er. ct recenliores mss. et in eisdem. Me- 
lius alii libri, et easdem^ supple factas : nisi malis 
cum Mariiii. et ex eisdem. 

(h) Aniiquiores mss. panium. Tum Erasmus le- 
geiidum putat et maleritB parvitaSy non W naturtg. Gui 



tamquam ignarus inierrogat, cittn omnium cognitor 
est? Per hoec enim omnia, quae virluteac natura Dei* 
agit, a Deo exisse credendus est. 

34. Prius noverant a Deo missum : sed nativitatisratio» 
nem non acceperant. — Non hic snncii apostolt a Dco 
exisse, id est, a Deo missum esse intellexerunt; nam 
omni superiore sermone confiteiitem missum esse se 
frequenter audicrani : scd audientes a Deo exisso, 
naturam In eo Dei cx operibus cernentes, natune 

(3) Nostrarum. 



favct quod de eodem Christt facto ait Hilarius in 
Matih. c. XIV, n. i^ : Cretcit deinde tnateries : et post 
pauca, Auctorem enim hujus universitaiis tantus panum 
profectus ostendit, per quem tali incremento modus per^ 
j^ tractntm materim adderetur. Facilius itaque ei annue- 
remus, nisi verbo natura mox repetito, ei prasmitte- 
reiiir ejusdeni. Ha;c sententia a prxcedcnti iioii 
differt iiisi vocabulis. Dcinde iu ms. Yat bas. revi- 
ruisse manum aridam : qiiod a subuexis diiksonal , 
in quibus co^tera CUrisii gcsta plurali numeto enuii- 
lianiur. 

(t) Sic mss. At editi, cito, 

(/) Plerique ac potiores mss. nostrarum, Mox in 
omnibus tadtus ; ubi in excusis tacitas. 

(k) Editi, de nonnuUis. Rcclius luss. potiores, de 
;iu//i«; respicii II r enini illud, Non habes necesse ut 
aliquis teinterroget. Postca Yat. bas. ins. : Cum om- 
nium occuUornm cognitor est; Mart. : Cumomniimt uc- 
cuUa conditor e$t : miiius sincere; cum in sacro texiu 
iii quem hic respiciiur, simpliciter exsiet, quia mnt 
emtda. 



m DE TRINITATE LIBER VT. 486 

(a) veritalem per id qiiod a Deo cxiit recognosciiiii, cum A 30. Petrns filium Dei eonfcisut verum eredidlt, Tune 

primnm eum agnovit Deum, Vbi didicerit» — Non esl 
evangelica el apo.<(iolica fides, filium Dei nomine po- 



dicuiil : iVuiic ergo %c\mu$, quia nosti omuia, et non lia- 
te$ necetse^ ut atiquis te interroget : in hoc credimut 
quod a Deo exitii (Joan. x?i, 29). Per id enim crc- 
dunt, quod a Dco exiit, per qiiod ca quiv. Dei suiit po- 
testnlque agil (6). Non euiin naluram Dei a Paire ve* 
nisse, sed a Deo exisse consummat. Deniquc lioc, 
qood nunc primum audiunt, (c) confirmaiur ad fidem. 
Nam cum Dominus utrumque dixisset : Ego a Deo 
«xrvt, et a Patre veni in hunc mundum {Ibid. 28) ; 
nihil admirationis in eo habuerunt, quod rrequenier 
audieranl, et a Patre veni in hunc mundum. Responsio 
autem eorum, fidem ct iiiielligcntiam liujus dicii con- 
tcstata est, Ego a Deo exivi. Nam ad id taiilum res- 
ponsum est, cum dictiiit, in hoc credimut quvniam a 



tiiis qiiain natura credidissc. Si eniui adoptioiiis b.xc 
nuiicupaiio cst, cl non idcirco filius esl, quia exierit 
a Deo; qu:cro unde bcalus Simoti Bar Jona cst con- 
fessus, Tu et Chrittut filiut DH vivi {Matth. xvi, i6) ? 
aniie cum omnibus poiesias siipcrsacrameiiium re- 
generationis {g) iii filios Dei nasci ? Si secuudum hanc 
nuncupaliouein filius DeiCbrisius cst; iulcrrogoquid 
illud sii, quod Pclro nou caro ueque sanguis revelavit , 
sedPalerqui incoeliscs((/6/(/.17)? Genernlisproressio 
quid habel incrili?autqua* levclalionis csl gloria in(/i)pu- 
bllca coiiscicntia? Si ex :idopiione filiusest; unde \\xc 
in Pelro beaia coiiressio est, lioc Filio(t) deferenti quod 



Deo existi ; ncqticaddunt, Et ^Paire venisii iu hunc B esi coniiituuesaiicioruni?LItrahumanamauteniinteI- 
mandum. 159 ^^ ^^^ alteflfm in professione, al- 



terum in sileiiuo esi; professiouis cau!*am dicii no- 
â–¼itas exegit, profitendi auiem contestaiioneiu inielli- 
geniia Teriiatis elicuit. Scicbaiil qiiidem eum omiiia 
iii Deum posse, sed nondum rationem (d) nativilaiis 
accepcrant : et qui sciebant a Deo missuui, exisse 
tamen a Deo nesciebanl. Inciiarrabilcin iliiiui ct per- 
feclam Filii nativiiaiem pcr viriulem dicti istius iii- 
lelligentcs, (e) iiuncsccum sine proverbiis profitenlur 
locuUim. 

55. Exitio quam npte Filii naiivitatem enuntiet, — 
Non enim per consuetudiiiem huinani partus Deus 
ex Deo Misciiur, npque per cleinentn originis iiostrae 
ut liomo ex homine proiiellilur. lntcgra illa et per- 



ligcnii:im se fides apostolica prolendlt. Audierat uii- 
que freqiiciilcr, Qui recipit vot, me recipit : et qui me 
recipit^ recipil eum qui me nmit {Maith, x, iO). Mis- 
sum ICO crgo jain noii ignorabat : ci qticin mis- 
sum uon igiiorabat, audierai profiicntem, Omnia mihi 
tradita tunt a Patre^ et nemo novit Fitium niti Pater, 
neque Patrem quit novit niti FHius {Matth. xi, 25). 
Quid istud est qiiod nunc Pelro Pater revclat, quod 
bcala; confessioiiis glori.im suniii? Numqiiid patrii 
iioineu ei filii nesciebal? Aiquiii frequeiiter audicrat. 
Sed loqiiiiur quod nonduin vox bumana prolulerat, 
Tu es Chrittut filiut Dei vivi. N:)m taineisi in corpore 
maiiens Dei se filium esset profcssiis; tainen apo- 
stolica ndes nunc primum naturam in eo divinilalis 



fecia el iiicontaminata nalivitas csl, ciijus a Dco exi- ^ agnovit. Nequc enim Pelro taiituui (j) cx confesso 

honorc laus reddita cst, scd ex agiiitione mystcril : 
quia non Ghristtim solum , sed Glirisluin Dei filium 
esse coufessus est. Naui uiiqtie ad couressionein ho- 
noris suflererat dixisse : Tu et Christut. Scd inano 
fuerat, Ghristum ab co confessum ftiissc, nisi Dei fi- 
liuin coufiicretur. lii eo euim quod :)ii, Tu es, virtu- 
tem et propriet:uem naluralis vcriiatis cxplicuit. Et 
Paler diceiido, Hic est filius meus (Matth. xvii, 5), 
Pctro revclavil ut dicerei, Tu et filiut jD^';quia in 
co quod dicitur, Hic ett, revelanlis indicium cst; in 
eo vero quod respondetur, Tu e«, crnfitentis agniiio 
csi. Super hanc igilur coiifessionis pLirain Cccle.^ix 

D (f) Mss. Vnt. ba<. et Mnri., coepists ex Deo : ci 
mox, in doctrina filii Dei fidei^ ctc. 

(g) Abest m a iiiss. bas. Vat. Vide lib. i , n. 10 
etii. 

(h) Editl excepto Par. el nonnuili recentioris nDvi 
mss. pubtica tcientia. Verius alii libri, publica con- 
tcientia^ id est, cujus ciiam vulgiis conscinmest. Sic, 
lil). II ad Gonsinui., n. 10, rog:tt Hilarius tit sibi 
liceat dc fide disserere tub publica conscientia : et lib. 
coiilra Gonsiauiiuin. n. i, renuunt baTCiici in Bi- 
terreiisi concilio atidire al> ipso ingesta, timentet pu- 
blicte contcientice. 

(j) In codicc Vaiicaninc basilica;, deferent, quod 
primiim nrridebai : sed iiihil est cur ah nliorum ctm- 
sen^u disced:iinus. Longc minus placet postea cum 
eodcm ms. quod ett in commune. Porro voceiii Filio 
iii terlio casu, :ic proximnui verbnm deft^renti in sexto 
inlelligiinus, qiinsl, in Petro cum deferi Filio. 

(j) Exempiar Mart») ex confettione honor et /ani. 



tjo poiius quam partiis csi. Est cniiu uiius ex uuo. 
Non esl poriio, non cst dcfeclio, non esi deminuiio, 
non derivatio, non protcnsio, non p:issio ; sed vi- 
â–¼entis naiun^e ex vivente naiiviuis csi. Deus ex Dco 
exicns est, non creatura in Dei noinen electa ; non ut 
esset coepit ex nihilo, sed exiit a rnanente : cl exiisse 
significationem habet nntivitatis, non liabet inchoa- 
tionis. Non enim idein est subsianiinm (f) ca^pisse, 
ei Deuni exiisse de Deo. Et naliviiaiis hujus cons- 
dcntia licet non subjecla verbis sit. ciim inenarra- 
bilis sii ; habel tamen in doctrina Filii fidei sccuri- 
tatem, a Deo se manifestantis.exisse. 

(a)In Ms. Mart. etbns. Val., naiurm virtutem : mi- 
nu< a|)lc. Hoc quippe concliidiiur, Apostolos virlutc 
tl}iie operibus Ghristi addiictos fuissc, til laleniem 
ineo natiirne divinx veriiaiem, quam ipse iis pr;cdi- 
cabat, credcrenl. 

[b) hi uno codice Val. et nonnnllis aliis, potestate 
tcto qtuv agit, pleua fide testificantur : mendo^a lcclio 
et iiitcrpolata , qiiam Dud. et Er. ex partc sccuti 
' sunt. 

(e) Lips. et Par., eonfirmantur. Rcciius Bad., Er. 
ti iiiss. confirmatur , ab apostolis videlicet ipsuin 
Chrisli teslitnoniiim qiiod a Deo exicrit. 

(d) !>ar. cum antiquo ins. Golb. et Gerin. rationem 
noritatit. 

(e) Quidam mss. quos minus sinceros experii 
somiis , cum Bad. ct Er., nunc primum cwperunt 
ttdverttre^ cum itlum tine proverbiis profitentur etse 
lifeutimi 



187 SANCTI IIILAUirEPISCOPI 188 

«dificallo esl ( Vid. lib, ii, ;i. 23, et cap, 16 m Mattfi, \ hoc beatus esl. ILec revelatio Palris csl, hoc Eccle- 



ft. 7). Sed scnsus cnrnis el sanguiiiis, confessionis 
hujns intelligentiani non revelat. Hoc est divinsc rc- 
vclationis SMcramenliim , Cbristum l)oi flliiim non 
solum nuncupare, sed credore. Aui numquid nnncii- 
palio poiiiis qiinm nalura P.^iro rcvclala est? Si nun- 
cupaiio; jam lianc a Doniino rreqiicntcr audieral, 
csse sc Dei (ilium confilonle. lu quo crgo revclalionis 
est gloria ? (n) Naiurai sciliccl, nou nomiuis ; cuin 
freqiieulnta noiuiiiis profcssio jnm fuisset. 

37. Petri fides commendalur, — Hanc fides, Eccle- 
six fundameuliim esl : per banc fideiu infirmes (al. 
inflrmic)'adversus eam sunt port;e inferorum. Ilicc 
fldci rcgni cCBlcslis babct claves. Hacc (ides qiini in 
terris solvcrit nul ligavcril, et ligata in coelis sunl et 



sinc fundamentum csl, ha;c sccurilas sciernitaiis cst. 
Ilinc rcgni coelorum babet claves, hiuc lcrrena ejus 
judicia, (/) jiidicia coelestia suiil. Sacramenlum oc- 
cullum (nl. occullaium) a sceculis (g) per revelalioncm 
didicil, fidem joculus esl, natornm eniintiavil, Doi 
filiuiu confcssus cst. Hoc qui creaiuram potiu'* coii- 
filcns nrgal, prius est ut neget Pctri nposlolalum, 
fidi*m, lieniitndinem, saccrdoiium , marlyrium : ct 
posi ba^c se alicnum a Cbristo esse intelligat, qn a 
Petrus cum filium conrcssus ba»c mcriiit. 

38. Ilareticorum seutentia Petro ignota, Non olia 
nisi Petri fides. — An ne, o miscr, qiiis(iuis bodie cs, 
h:rrolice, b(»nliorcm Pclrum fiiturum fuissc cxislimas, 
si dixisset: Tu cs Cliristus perfccla Dei crcalura, et 



fioluia (.l/rt(//i. xvt, 18 et 19). floec fides paiermc g supcremijicns facturis omnibus factura, ct qui ex ni- 



revclationis c^t miinus, Cbrisliim (b) non creaiuram 
ex nibilomculiri, scil sccuiidum proprictaiis nnturnm 
Dci filiuin «^oiifilcri. misersc stultitia^ fiiror iinpius, 
non iiitelligens bentan seneciulis fidei |iie marlyrem, 
((*) et mariyrem Pctrum, pro quo Patcr rognius cst, 
161 ^^ ^*^^^ ^J*'^ "^ tentatione dcliceret : qui itc- 
raia a se dilcciionis in Dcum postiilatic professionc, 
tcntaii se adbuc tnmquam nmbiguum cl inrerturn 
lerlia intcrrogntionecongemuil (Joan, xxi, 17) ; per 
id quoquc a Domino (1) pon terliam (d) lentationis 
purgntioncm infirmilatum, Pasce oves meas^ ter mc- 
rilus audire : qui in cunctoriim apo.^^tolorum silenlio 
Dei filiuni rcvetalione Patris intclligcns, ultra buma- 
iiae infirmitntis modum , superemincntcm gloriam 



bilo essc (oepisti. ct per bonitatem Dei,qui bonus so- 
lus cst, nomeii filii adoplione incruisli, (/() ct qui non 
ex Dco natus es? Ei qu:rro n to, quid auditiirus fue- 
rit 162 ^^^^ diccns, qui aiidiln passione respondciis, 
(2) Propitius (i) tibi^ Domine , non erit istud (Maith. 
XVI, 2iJ), audierit sibi dici : Vade retro (j) post wc, sa- 
tanasj scandalum miliies (/frfrf. 25)? Nec Pctro lamen 
liumana ignorantia profecit ad crimen ; non cniin ei 
Patcr adliuc omnc passionis mysierium revclavcr;'.! : 
sed fides (3) (k) parva scnientiam damnntionis excc- 
pit. Cur igiiur non bnnc cimfcssionis fidem Patcr Pe- 
trorcvelavil, creniiiram scilicct etadoptionem? Invi- 
dit, crcdo, bic Pclro Dcus, ut in tempora posierior.i 
di.ssiinulans, b.nec nunc vobis novis predicntoribus 



heatac fidei suae confessione promeruit ! In quam C rcservaret. Sit sane fides nlia , si ali» claves rei:ni 



nunc iuierprctandae vocis su:c deducimur neccssila- 
lem? Illc confc>sns esi Cbrislum fillum Dei : ai niihi 
tu bodie, novi apostolnlus mendax snccrdoiiumy in- 
geris Cbristiim cx nibilo creaiurnin. Quam vim af- 
fers dictis (<;) gloriosis? Filium Dei confessus , nb 

(1) Posl tertiam tentationis purgalionum infirmita- 
tem. 

(it) M.SS. Vind. et Silv. in nalura scilicet, quia uo- 
minis (requentata profestiOf etc, Uiaie, Sic poiius 
veriendum bnc forel : in eo scilicet quod fncla e\ sit 
revclntio nniurse, non nominis, elc. 

(6) In prius vulg.uis, non crealuram novit, Abest 
novit a niss. 

(c) In quibusdam mss. non repeiilur et marttj- 
rem, librnriorum incuria : qua voce bic testis iiilel- 
ligitur. 

(d) Iia ex ins. Corb. fnvcnlibus allis. Sensus fere 
idem esibibetnr in duoUus Vntic, post tcrtiam purga- 
tionem tentntionis infirmitatit : at vocabuliim tentatio- 
nis ad duplicom Petri tcntationem rciaium , sic ad 
ujiam rcstringitur. lu vetusliore nis. Colb. etGcrm. 
post tertinm tentationis purgationum infirmitatum. lliiic 
COnseniiuuinliusColb. nccnon Prnt.,Vind., Silv. cnm 
edit. Bnd et Par. nisi quod babont, infirmiiatem. His 
accodit nntiquior Ucmig. post lertiam tentationis pur- 
gationis infirmilatem. At in Cnrniil., Tell., Tbeod. 
el alio Kemig., posi lertiam tentatiouis purgationem : 
proquibus apud Bid.yEr., in iiis. Mari., iii uno Sor- 
I^On. ei in alio Colb. Icgilur , post tertinm tentaiionis 
infirmitalem. bxvariis illis lcclionibus seligatquisque 
qu:e magis arriserit. Quam nutein pra^lulimus, hoe 
^onat, Peirum post lertiaui inierrogaiiouoni, ac vel- 
uti leiiiationeni» qua probata e»t illius charitas , pur« 



coelorum sunl. Sit fides alia, si Ecclesia alia esl fulit- 
ra,'adversum quam porte inferni non pnevalebimt. 
Sit fides alia , si erit aliiis apostolatiis, ligatn et so- 
lula pcr se in lerra, ligans in coelo alque solvons. Sil 
fldes alia, si Christus alius Dei fiiius, pratcr quam 

(2) Propitius tibi Dominus, 

(3) Prava. 

gatiim esse a Irina negatione, qui tentnta ac probnin 
fmrrnt ipsius inlirmitas. Quod iilustratur bis Anibro 
sii lib. Y de Fiile n. ^, veibis : Est Petrus ipsius Do- 
mini ad pascendnm gregem electus judicio , qui terilo 
merctur^ Pascc^ clc. Pascendo bene cibo fidei culpam 
lapsus prioris aholevil, El idco tertio admonetur ul pas- 
cat, tertio utrum Dominum diligat interrogatur : ut 
quem tertio ante crucem negaverat^ tertio fateretur. 

(c) V.»t. I)as. ms., in gloria enimfilium, eic, Marl. 
gtorwsus enim filium. 
D (f) \n prius vulgatis semcl tantum cxstabat judicia, 
quod oleganiius mss. repctunt. 

(g) \n ms. Vat. bas., per revelalionem Dei. 

(h) Ediii, et quia non : minus conscnliunt superio- 
ribiis, et qui ex nihilo, ctc. 

(i)lta codex Vat. b)s. juxta gr.TCum, Dswf o-oi, x^j- 
pu, fnvcniibus mss. Mnriin,, Rcmig. et Tlieod., p;o- 
pitius tibi esto, Dominc. \n aliis tnmcn libris ferlur, 
propitiusiibi Dominus^ nisi quod in Carii. exstet Z>c>i(s, 
non Dominus. Al <-ap. 16, in Mattli. num. 9, babctur 
juxta Vulgatam, absil a tc, Domine. 

(j) In ms. Mart. dcsideraiur post me. Videsis ad* 
nolata ad num. 10, cnp. 10 comm. iii Matth. 

(k) .Mss., Carn., Hemic[. ac Tell., prava : corruple. 
Ea quippe erat, ut proximo dictum est , a crunioe 
aliena. 



18^ 



DE TmNITATK LinER VI. 



ino 



qui csl, pr;rdic;il)ilur. Sin vcro Ik«c fides sola, con- A ^""^ ii\\\ui\ Joannes dixil, non crcaliinin i^orfecia w 



fessa Clinstiiin liei Gliuin, oniniuni benlitudinum glo- 
riain inernil inPeiro; necesse est nt ea, qiix euin 
creaiurain poiius exnihiloconrilebitur,claves regnicoe- 
loruni iion (a) adepla,eicxliand('m ac virlulein apos- 
tolicani coiislituta,(^)nec Gcclosia sit illa,iiec Cliristi. 
39. Joannes Filium unigenitum profitens^ adoptivum 
negavit. — Proferamus ila(|uc onincs aposiolicai lidci 
professiones , in r|uibus Dei filium cotkliicnles , non 
adoptionis in eo nomen , sed naiurse proprietaicm 
confitenlur; iic(|ue crcaiionis iii eo ignobilitaiein, sed 
nativit:ilis gloriain protesianlur. Loijiialur Jdaiiues 
sic usque ad adveniuni Dofnini inaiiens, el siib sacra- 
meiilo divime voluntalis rcliclus (c) cl (leputalus , 
dum non neque non mori dicilur ct inanerc. Lo({ua- 



Non ignoravii ba^c blaspbemioc nomina, dicens : Qni 
est in sinn Potiis ; ct a D'>niiuo siio audicns : Sic cnim 
dilexit mundum Deus, if) ita ui filium auum (2) uni- 
genitnm daret : ut omnis qiii crcdii in eum non pcvcatf 
sed liabeat vitam wternam (Joan. iii, IG). Dcus nuin- 
dumdiliqens, boc dilcctionissiKv in euin testimonium 
proiulil, ut iinigeiiitum filiuni siium darct. (g) Si di- 
leciionis liinc (idesest, crealuram crcaiuris pra'sli 
lisse, ot pro mundododlsse qiiod niiiinli esl, el ad ea 
qur ex niliilo sunl subsliiuta rcdiiiienda, cuni qui ex 
nibilo subsiilit prnnbuisse : non facit magni merili li- 
dem vilis el spernemla jacliira. Preliosa auiem sunt 
qii.T comniendant cliarilaicm, el ingeiilia ingrntibus 
mslimaiHiir. Dciis diligens iiiuii'Ium, filiuni nonadop- 



lurergosua,utsolet, vocc : Deum nemovidit umquam^ U tivmn, sed suum, sed unigeiiilum dcdii. (h) Ilic pro- 



163 "'^ unigenitus filius , ^tit est in siuu Pairis 
(Joan. I, 18). Nalura.' (ides noii salis explicata vidc- 
bsitur cx nominc (1) (d) lilii, nisi propricmiis cxlri:.- 
secus virtus per exceptioiiis signincaniiam adderetiir. 
Pr»ter filiuin enim, ie) et unigcniluin cogiiominaiis, 
saspicionem penitus adoplionis exsecuit : cum vcrila- 
lem nominis, unigenili nalura pnv.slarel. 

40. Vnigenitus filius Joanni non est crentura per- 
fecta. — No:idumqu«roquid sit, qui estinsinu Patris; 
habet interrogatio Uu suum ordincm : qua?ro qnid 
unigeniti sigiiiricaiio sibi poslulct. Kt videamus an 
hoc sit , quod tn esse profiteris , id est, creatnram 
Dei perfectam ; ut perfecta pertineat ad unigenitnm , 
crcaturavero referaiur ad riliuin. ScdDeum unigeni- 

(1) Vox /i/iidecst in nostro codice. 



* priotas est, nativiliis cst , verilas esl : iion crealio 
est, noii adoplio csl, non fjilsiias est. Ilinc dileclio- 
nis cl cbarlt.ilis fidescsl, mundi salnti et filium cl 
suiini el iinigeniluin pncslitisso. 

104"^'- ^^^^^ C//n.sn* ut Dci filii ad salutcm nC" 
cessaria. — PrDClerniitlo omnes do Filio nuiicnpationcs. 
Non est damnosa dissiinulatio, ubi de C(»pia cst elec- 
tio. Rei profectus seinper ex causa esl, elomne opus 
maiiifcstam babet snscepli in^goiii necessitaicni. Scri- 
bens uiiquc (i) Evangella, scrib(Midi dcbuii affcrrc 
rationem : et vidcamus quain ostenderit dicens: Ilwc 
autem scriptasunl, ut crcdatis qnoniam Jesus est ChriS' 
tu$ filius Dei (Joan. xx, 51). Scribendi igilur Evange- 
lii non aliam pri^lulii causam , quam ut omnes crc- 

(i) Unicum. 



(a) Vat. bas. codex, sit adepta^ et extra fidem et ve C Flac. : Ergo unigenitns Filius non est creatura , qn 



rilatem, Magis placet ciim aliis et virtuiem^ (|u:e niini 
runi iii ligandi et solvendi poteslale maxime com- 
int^^ndalur. 

(b) 1'jlili excepto Bad. nec ecclesia sit ulla. Tnm 
eiiain Bid. nec Christus. Tres mss. nec ecclesia:. Vc- 
riiis alii inagno coiisensu, nec ecclesin s t illa, qux sci- 
licel talia |)rofiletur, nec Christij boc est, nec ad 
Chrisium Ecclesiic capiit perlineat. 

{c) Bad. et Er.^ reliclis depiitatus. LipS. et Par., re- 

lictus deputatus, sine e< : ac deinde ciim ms. Vat. 

bas., dum non mori dicitur, Ubi apiid Bad. et Er.» 

dum nonnequemori, etin qnibusdam inss. dnmneque 

non mori. Reclius caslJgatiores inss. rclictus el depu- 

tatuSf dum nott neque non mori dicitur : boc est, duni 

neque diciiur moritnrus, qnia Cbristus siiain dc illius 

eiilu noluit declarare volnniaiem; atque ila boc ma- 

net in occulto, scu siib sacranu nto. Ambrosius aulem 

Serm. xx in psal. cxviii , aliquos ail de inorte 

S. Joaniiis dubitasse. An corum numcro acceiisen- 



Deum videt y quem nnlla creatnra vidct. Et ne forte 
nnum eum de adoptivis filiis crederet, ampntnvil sensus 
impii occnsionem, cum eum dixit non solum filium , sed 
etiam nnigenitum Filium : hoc nomen non habet .so- 
cios. (Kn vcrba flil:irli clare expn^ssa. Addil , ) Fil i 
adoptivi in sinu Abrahaa sunt : qui autem veruset uni- 
genitus filins est, in sinn Putris cst. 

(f) Parlicnla f/fl, licelsuperlluiTe videaliir, addilnr 
ex fide veterum librorum. Mox in mss. Vat. bas. ct 
Martin. daret pro eo ut omnis. 

(g) Uic Filius proprins esse ostcnditnr duobus 
argiimentis, qubriim alleruin non satis aperieexpivs- 
sum est. LMrnrnque illiistraiur vcibis Faustini l^co 
landato. Si ei Christus creaiura est, quid contulitmnn' 
do, dans pro creaiura creaturam? {hln priinum; alterum 
vero,) S,i Christus creaiura est, strvus est : et quomodo 
rcdimit ad libertalem, cum servus nullus jure vossit 
conferre libertatem? PraMcrea ex verbis, ut omnis qni 



dnssit Hilariiis, ex boc loco iion saiis certo defii.iri ^ ^»'^^»' "'/"'"; ^*^c- *'^»'''^^'l ^;!".' !»*^" ^T ^•;^=''"''^"^ 



qiieal, cum adlnereat, quanlura polcsl, veibis Evan 
gelii Jnan. xxi, f 22 ei 23. 

((/) Vox filii non occurrit iiobis in mss. nisi in co- 
diceS. .Mariini Tnron. 

(e) Apud Par. desideralurparticnlaef. quae bicper- 
liide e-l aiqne etiam. Deinde apud Bad., Er. cl in tri- 
bus mss. Vatic. posl uuigenttum adjiciliir nihil : iii- 
l'Tpo!atoris vitio. Hoc enim sibi vult : cum fitii voca- 
hnlo Kdjicitiir uuigeuiii iiomcn, non dc adopiivorum 
grege, qiii nuinero plurcs siint, scd proprius essc st- 
giiificalur. Ut enim ait Anguslinus Coll. cnm Maxi- 
iniiio, n. 14 : Si fitiusest, verus filius esl,quia unigeni- 
tus est, Ex eodcm Joannis' loco Faustinus Hiiarii 
oostri vestigiis insislcns tria coiichidit c. 2, Iib. ad 



cuni credere in crcaturam sit divinilaiis offensio. 

(h) In alicjuol mss. hinc proprietas : ma!e. Pfjns 
apiid Bad. et Er. hinc pietns. Qnippe adoplioni oppo- 
nitiir proprietas, qna; hic est, id est, iii bis Joannis 
verbis apcrte declaraiur. Ex qua declaraiionc se(|ui- 
lur nos illi ndcin acdilcctitniemdcbere. Ex qiio patct 
cur nuMC hic^ ac posiea hinc legendum. 

(i) Edili , cvangelista ; et mox Par. ut videamus. 
Emeiidantnr ex scriptis. Idem quo(}iie arpuincntijn 
proseqiiens Faustiniis: 61, inqnil, vae adopuone esset 

filius bei, et non nntura nusqnam magis hoc cx- 

planasset (Joanncs) quam in uliimo scriplionis; ne fi- 
des in ambiguo derelicla , vitam perderei per ambi(jui^ 
tatis incerlum. 



fBV 



m 



SANCTl HILARIl EPISCOP! 



102 



derent Jesum esse Chrisdini filium Dci. Si sufncil ad A Filinm, neqne Patrem habet : qui conpletur Fi/tiiw, cl 



salutem, Cliristum credere, cur adjecit filiuni Dei? 
Si vero Christum (a) credereea demum fides est, non 
Chrislum tanlunimodo, sed Chrislum filium Dei cre- 
didisse; non esi nomen (ilii in Christo unigeniloDeo 
ex adoplionis consueiudine , (b) qnod proprium esl 
ad saluiem. Si ergosalus in confcssione nominis est; 
quacro ctir in nomine verilus non sit. Quod si in no- 
mine veriias est; qua auclorilate crcalio esse dice- 
tur, cum non creaiionis confessio salulem sii pra^- 
stiturn, sed filii? 

4i. Filius ex Patre natus, FHium negantes , anti- 
chritti, — Ha^c igilur salus ver.i esl, hoc perfecire fl- 
dei meritum, Jesuin Christum fllium Dei credidisse. 
Non est enim dilectio in nohis ad Deum pairem, nisi 



Filiumet Patrem habel (Ibid. i5). Negaiis Filium ca- 
ret Paire (!) : conruetis Filiiim atque iiabens, liabet 
Paifem. Quncro hic quid aduptiva iiomiua loci ha- 
beant. Numquid non nalurac res ista omnis est? Llt 
quam nalura! sit, accipe. 

45. Joannes el hcerelici $imul comparantur, — Ait 
enim : Quia scimus quod filius Dei venit, et concarna' 
tus esl propter nos, et passus est^ et resurgens de nior- 
tuis assumpsil noSf el dedit nobis intellectum optimumf 
ut intelligamus veruni, (2) el simus in vero filio ejus 
(f) Jesu Christo : hic esl verus (g)j et vita (cterna^ et 
resurrectio (h) nostra ( 1 Jvan. v, iU et 21 ). infc- 
lix inlelligenlia, et Dei spiritu carens, ei (i) in anti- 
christi spiritum ac nomen prolicicns, el ncsciens ad 



per Filii iidem. Et audiamus eum per epistolam lo- B sacramentnm saliitis nostnc Dei (ilium vcnisse (pcr 



quentem : Omnis, qui diligit Patrem, diligit eum qui 
ex eo natus est (I Joan. v , 1). Quid est, rogo, ex eo 
nasci ? Numquid idipsum est, qiiod per eum (c) crea^ 
ri? Aul cur Evangelista mentiiur, ut ex eo natum 
dicat, quem per eum creatum potius hxreiicus do- 
ccat? £t audiamus omnes (d) quid sic hic docior. 
Dicium nainque est : Hic est antichristus, qui negat 
Pairem et Filium (I Joan, ii, 22). Quid agis tii asscr- 
tor crcaturde, ei de non exstantibus Christi novus con- 

ditor?Si X65 P^^^^^^^i^"^"^ l^"^^> proruentis no- 
mcii recognoscc. An cum creatorem et creaturam Pa- 
trem ei Filium pra'dicabis, (c) pcr assimulatas nomi- 
nuin voces cxcludcre posic te credis , ne essc anti- 
christus iiitelligaris? Si in fide tua per iiaturam pater 



hoc indigrta optimtne htijus inlelligcnti:u sensu), crea- 
tura; potius adoptivum nomeii quam verum filium 
Dei Jesum Christum esse confessa, quibusnam hoc 
arcaiioriim mysteriorum secretis edocta es? vel quis 
hodic novus hujus scientise tuje auctor est ? Au ne 
secreto tibi boc per familiariiatem amoris rccuin- 
benii in pcctus suum Doniiniis osiendit (Joan. xni, 
25)? Aut soliis ad crucein sequens, interca;tera sus- 
cipiendse tibi in matrem Marix prsecepta, huec quo- 
que in illa specialis in lc amoris contcstationc didi- 
cisti (Joan, xix, 27) ? Vcl ad sepuicrum' prior quo- 
que Pctro currens adeptus es (Joan.xx,4)? Yel intra 
(j).consossus angelorum 1G6 ^^ signaiorum libro- 
rum iusolubiles nexus, et signorum coelestium miil- 



csi, etpcr naturam niius est; mnledicusegosum, op- p tiformes potestates, et novarum atque incomprehen- 

I* *«!** ** ^ O* * ^^ 'L*l* •* 1 *A * 



probrium iii te alieni nomiiiis referens. Sin vero si- 
mulata omnia sunt, ei potius nuncupala quam pio- 
pria ; Odci liiu^ab apostolo disce coguomen, et audi 
quo! sit crediti Filii fides. Sequiiur eniin, Qui negat 



sibilium canlionum hymnos sempiteruos, tain pia 
tibi hacc |)er Agnum duccm revclata doctrina est, ne 
Pater patcr sit, ne Filius fllius sit, ne iialura iialura 
sii, ne veritas veritas sit (Apoc, v) ? ilrec eniin apud 



(\)CaretPatrem. 

(2) Et timus in vero filio Jesu Chrislo : hic est verus Deus ; grxce, o^JTOf Io-tcv o uhiOivbg OeoV. 



(a) Septem mss. credere non suffidt. Abest non suf- 
ficit a poiioribiis. 

(b) Quod sequiiur, his niritur Joannis verbis, loco 

Jiroxime laudaio cohrcrentibus , el ut credentes vitam 
labeatisin noinine eius, Quod fausle Faustinus vidit, 
ac nitide sic exposuit : Eliamne hic sutmcio est crea- 
turWj ubi^ qui crediderit quod fitius Dei est Christns, 
aternam vitam possidet, et non aliter quam in nomine 

ejus? in nomine enim creaturce ne quidem vitam 

temporalem potat quis assequi. 

(c) Si idipsum cst, miiiulus ex Deo uatus pari jnre 
diceiidus esi, neque inala esl Fauslini conscqucntia : 



Deum filium, ctc. Hinc et llilarius nostcr mox ait, si- 
muiata ommti. Iiaquc proximo verbo prasdlcabis^ noii 
solus vocabuloriiui soiiiis, sed maxime aiiimi intelli- 
gcnlia ac seuicntin signincntur. 

(f) Yox ejus in vulgatis omissa reslitiiitur cx 
mss. 

(g) Aucloritnte vctustiorum mss. removimus hinc 
vocabuluin Dens : qiiod abesl pariter a primis Fau- 
stini cditionibus, neque in postreniis additum cst 
nisi intra parenthesim, hoc est, ex conjcctiira. Aui- 
biguum qiiideni cst niim ille lcgcrii hic est verus 
Deus: quod Basilius lib. iv contra Kunoin. p. 106, 



Ergo ct mundus a nobis dHigendus est, si diligendus '^ AugusiinusCoII. cuin Maximino num.i4, et Cyrilius 
est Pater. Sed clamal Joannes, Noliie ditigere mun- Alexandr. ad calcein Di.il. \ui legiini. Ai verbuiii ve- 



dnm. 

(d) In viilgatis , qnis sit. Concinnius in mss. quid 
sit. Eiasiuus Hiiario perpciamvilio vertit, quod Aria- 
nuiu iiunciiparii antichristiiiu, ciim hoc non taiu ipsc 
dicat, qiiani atidiat a Joanuc dici. Unde Amiirosius 
lib. iidcFide cap. \b:Joannes dicit hcereticos essc an- 
tichristos, Arianosutique designans ; elFaustiiius sa^pe 
l.-iiidntns: Merilo ergo antirhristns vocaris , qui ncgas 
Patrem et Filium sub inierpretatione impia. 

(e) Qiiidam mss. per adsimilatas : male. Hic per- 
striiigiiur Arianoriiui hypocri>is, dequa Faustiiiusini- 
tio Opevis sut : Ariana impieias asserit quidem multa 
nobiscum iisdem nominibus, ted non iisdem tensibus. 
'Niim iiisdem qiiibns tiof personat Deum patrem^ et 



rti5 ad Fiiiiim ab llihirio rcLi(um luissc apparei ; ut 
et Ie{!crit hic est verus, ct subandierii filiiis. 

(h) Post nostra, addilur in ipso apud Faustinuni : 
apud qiieui idiMU ille lociis toiidcni vcibis refertur, 
quamvis lisec, et resurrectio uosira^ siciit et ^uperio- 
ra, et concarnalus est propter nos^ et passus est^ el n*- 
siirgens de mortuis assumpsit nos^ inodo non exslent in 
sacro lextu luiii grcco luui laiino, sicut nec apiid 
Cyiillum loco nio\ laudaio. 

(i) Unus codex Yalic. cuni duobus aliis, et exina- 
niti Christi spiriium ac nomenprofiiens ; depiavatc. 

(;) Ex his, et ex dictis n. 20, liqucl, noii aliuiu 
llilario Joannem Evangelii» alium Apocalypsis aucti^ 
rem fuiBse. 



m DC TRINITATE LIBER VI. IM 

ic oiunia (loiniiuntur \n falsa. Apostolus coiicessa si- A ritalem nominis luijiis quanta posset Iiumani scrmo- 
bi optimn intelligcnlin (n) veruin Dei filiuin dicit: nis sigiiiGcatione monstraret : ait, Quid adhacfSi 



lu aflirinas crcaiionem, % prxdicas adoptioiicm, tu 
ncgas naiivitaiem. Et cum hic vcras Dei filius nobis 
sit, et vila acterna, ci resurreciio; ncc viia acierna 
est ei, nec resurreciio, cui illc non verus est. Et bxc 
quidem Joannes discipulus a Domino dilccius. 

41. Paulut Chrhtum pasiim pradicat verum Dei 
fiUum. — Sed nihil ab his dissiiuile cx persecutore 
apostolus cl vQS elcctionis pr;jedicavit. Qui enim ser- 
mo ejus non sub filii confcssione esi ? Quse epistola 
non de sacramcnto veritaiis isiius cocpia est? In quo 
noiniiic non proprietaiis signilicalio est ? ( 1 ) Guin eniin 
dicitur: Reconciliati sumu$ Deo per mortem fHii sui 
{nom. v, iO) ; et rursiim : Deus fdium suum misit in 



Deus pro nobis^ quis contranos? Qui fUio proprio non 
pepercit, ted tradidit eum pro nobis {Ib, 51 et 52). 
Nuin quidnam eiiam nunc adoptionis in eo eril niin- 
cupatio, in quo proprielntis est nomen? Apostolus 
enini volens cliarilatem erga iios Dei osicnderc, ut 
magiiiliceiitia Dei dilectioniscx comparationis gcncrc 
noscerctur, non pepercisse Deuni proprio (ilio suo 
docuit : non utiquc pro adoptandis adopiato , n*iquo 
pro creatis creatursc, sed pro alienis suo, pro con- 
nuncupandis proprio. Quxre virlutcm dicii; ntinagni- 
ludinem cliaritatis intcUigas. Quid sit proprium ex- 
pendc; iie ignores veriiaiem. Nunc enim Apostolus 
proprium ait filiuin, cum in multis vel suum, vel ejus 



ghnilitudinem carnis pcccati (Rom, viii, 5) ; et rursum : B sxpe dixisset. Et quamvismulti codices, per (e) trans- 



Fideiis Deus, per quem vocati estis in communionem 
filii ejus { I Cor. i, 9) : Quid hic hairelicoruin furio 
loci relictum est? Filius suus est, filiiis {b) ejus est: 
non adoptio ejus est , non creatura ejus est. 
Nomen naturam loquilur, vcritaiem proprieias enun- 
liat, fidem confessio lestatur: non intclligo quidaddi 
possit ad naturam filii. (2) (c) Nani quod filius cjus 
cst, qui esse paler creditur; non inceria el iiifirma 
ille, qui elcctionis csl v:is, locuiusesi: ncc Magister 
geniium ct Apostolus Chrisli ambigua? doclrinx siije 
crrorcm reliquii. Scit qiii sint ndoptionis filii, cl qui 
boc esse ac nuncupart pcr fidcm mcriii sunt. Ait 
namque : Quotquot enim spirilu Dci aguntur, hi filii 
sunt Dei. Non enim accepistis spiritum servitutis ite- 



latorum simplicem intelligentiam, in hoc loco pro 
(f) p^oprio filio, suo filio conscriptum habeant : ta« 
nien grcxcitas, qua lingua Apostolus est locutus, 
proprium niinc magis quam suum nunciipai. Et licct 
cominunis intelligentiai sensu non satis inter firo- 
prium et suum dilTeral; veruin Apostolus, cum in 
ca^teris aliis diclis suum /i/ttim commemorasset, quod 
est grxce, t6v cauroO utov, lainen in hoc loco secun- 
dum quod ait, og yc toO c^toD ueoO oOx f^eiaaTo, qui 
proprio filio non pepercit, natiinc viritatem significan- 
ter cxpressit: ui qui superius filios plures per spiri- 
tuni adopiionis demonstrasset , nunc unigenilum 
Deum filium proprietalis (g) ostendcret. 
46. Inexcusabilis esl qiti Christum filium Dei negat. 



Tum (5) {d) in timorem , sed accepistis spiriium adop- Q Antichristum pro Christo esl suscepturus. — Non est 



tionis, in quo clamamnSy Abba pater {Hom. viii, U et 

15). 107 Fidei noslriB pcr sacrninentuin regenera- 

tionis hoc nomen est: ct professio noslra nobis prx- 

fitat adopiionein. Filios cnim Dei, opcra secuniium 

spiritiim Dei gesta connnncupnnt': et clamatiir a no- 

bis potius Abba paler, quam ex naturc manct pro- 

prietate ; quia cxtra natur» proprielatem est vocis 

officium, ei dici atque esse non idem cst. 

45. Filius proprius diserte assertus. Epistola ad Ro- 
mnoigrofce tcripla. — At vero quaj de filio Dei Apo- 
stoiifidcs sil, intelligamus. Nam cumomni, qucin lia- 
buit ad Ecclesise doctrinam, sermone numquam Pa- 
Irem siiie Filii confessione loqueretur ; tamen ut ve- 

(1) Ciim enim dicit. 

(2) Qiiam quod. 

(fl) Prave in nonnullis mss. verbum Dei. Et Iiic op- D et proprietas per pronomina suus ct ejus signata, ac 

linium llilarii intcrprelem Faustinuin audire juvat : demuin^Aposloli utrnmquc testaulis confessio. 

Qsomodo enim, \w\\ni, non verus Deus est. qui verus 
w liliusl quando non solum de veri fitii uomine Deus 
ferKi probalur, sed etiam per hoc quod vila cetcrna esl. 
F«a emm neterna lion habet initium neque finem: ergo 
fmif Deus est Chrislvs non habens initium ncque fi- 

NfOl CtC« 

(i) Editi, filius ejus sit : contra fidem mss. Uic re- 
«piciuiilurhuperiores Apostoli loci, quoruin iu duo- 
m est suus^ in postreino ejus. 

(c) Bad., Er., Lips. ac non pauci mss., quam quod. 
Mcliiis P:ir. {inodo correcta furrii inlorpunctio viiio- 
w) cum antii)uioribus mss. Nam quod. Hic vult saiic- 
t8s Doctor, nihil :id significandain veri filii naturam 
addi posse» ubi iiabctur filiis non modo nomen, sed 



hnmanus hic error, neque io negando Dei filio vi- 
liuin ignorantix esi, ubi ignorari nou licet quod ne- 
gatur. Greatura ex nihilo subsistens Dei filius dici- 
lur. iloc si nec Pater locuius est, nec Filius testatus 
168 ^s^» ^^^ Apostolus prsedicavii, tamen audere 
eloqui, hoc est Ghristum non ignorare lanlumroodo, 
sed odisse. Gum enim pater de filio suo dicat, Uic 
est (Maith. ni, 17); et Filius de sc dicat, Qui tecum 
loquitur^ ipse esi (Joan. ix, 57); et Pelrus confiieatur, 
Tu es (Matth. xvi, IG) ; et Joannes lcsletiir, Hic verus 
est (1 Joan. v, 21); etPauIus noii dcsistat prxdicare 
de proprio : non inielligo aliud quam negandi esse 
odium, ubi imperiti^ errornon excusatur incrimine. 

(3) Intimore. 



(d) Editi, in timore : repugnantibus mss. et grseco. 
\e) In ms. Mariiii.y /a/tifortim, loco /rans/(i(orum. 

(f) Par. pro proprio suo filio: haud satis di^tinclc. 
Noniiiilli mss. pro proprio filio suum filium. Obser- 
val Faiislinus bic Pauluni alluderc ad isia (vcn. xxn, 
12: Sunc cognovi, quia times Deum, et uon pepercisii 
dilecto filio tuo, et Isaac figiirani fuisse filii Dei : ple- 
niorein auiem atque perfectiorem veriiate ipsa iulu- 
ram fiiisse figuram, si Isaac vcrus filius a paire suo 
Abraham, ct filius non verus a Deo patre oblaius 

fuerit. 

(g) Supple, vocabulo. Quamquam proprietatis vox 
ita collocatur, ut /Uius proprietatis opponatur filiis 
adoptionis. 



m 



SANCTI mimi EPISCOPI 



193 



I.t»q!iilur lixc intcrim, loqiiilur |)l5ne per ndvcnins A nagoga, cni immortalilatcm fides hacc confcssn kmI- 



Fui propbelas ac proevios ipsc ille, qui poslea erit in 
(^) nnticbrislo locutnrus: 'snhilarem fldei coiifessio- 
ncm his icnlnmentis novis inquietans , ul primnm 
conscientiae nostrie, (\) (6) quia ila credimus, intcili- 
gcnliam filii naiuralis avellal ; deinde ipsum illiid, 
qnod (c) adoptivum crit. rcliquum nomen excludnt. 
Nnin cum quibus(seu, fii quorum senfeii/ta) creatura 
cst CbrisUis, neccsse cst ul cnm bis aiilicbrislus ipse 
sil Cbri^lus; quin filii proprielalem crenturn non ba- 
bcat, el Dei sc iilc tiliuin mciitiniur : et per hoc (d) a 
qnibus bic Dei filius jnm negatur, ab liis (2) lunc 
Cbristus ille credalur. 

47. Ad samtalcm merendam fides filii Dei pnvexigi' 
nir.— Quns, oro, spes, inanis furor, expetis? £t qiia 



bibcrel. Et cum ille inccrius cliamnum rcspoiidissci, 
Quis es(y Domine^ ut cred(Ai in eum (Ibid, 3G)? igno- 
raiionem cjus, qnem posi nculorum (i) recuperniio- 
ncin tanlx fidei intclligcnlia luunerabatur, nolens 
inanere, ila nil : Et vldisii enm, et qui tecum loquitur, 
ipse cst {Ibid. 57). Numquid ab hoc sicut a cseteris 
Dominus, qui orabanl snnitntcs, confessioucni fidei 
nd snlutem merendaiii (S) reposcti? Non ntiqu(*. Nam 
bxc jam ad ca^cum videntem locutiis e>t;siMl ob id 
Uinlum, ut responderet ille : Credo Domine (Ibid. 58) ; 
quia respoiisionis fiilcs non cxciiaiis saniiatoin cssct 
nilniurn, (f) srd vitac. El virtutcm dicii biijus dili- 
gcntcr rctrnctenius. Iiitcriogat Domiuus, Tu credis in 
filium Dei? Si iitique soln Cbristi qunlisruinquecon- 



8:)luiis tu:r. fidiicin crcaturam csse Cbrisium poiius B fossio fidci esset consummatio; dicliim fuisscl, Tu 



qtiani filiiim blaspbrmo orc conlcndis? Oportuernt te 
o\ Kvnngeliisnosse nc inierc fidei biijns sncramcnttim. 
iSn!ii ciim Dominus possit omnii, tnnicn in unoquo- 
q;ie corum, qui orabai-.l operntioiiis sikc efrectnm, 
inciiiiim essc voliiil confcssionis. Nequc eniiii ci vir- 
tiiicm, qui Dei Virliis est, confessio orantis addebat : 
sed fid<ri erat pra'n)iiiin, boc mereri. Namque ciiin 
Mnrllinm rognnteni pro Lnzaro inlerrogavit, an eosqui 
in se credidisscnt moii non crcderct iu aslerniim, 
((?) ad iiin conscienti;c su;c (idem elocuta esi dicens, 
Uiiqne, Domine^ ego credidi quia in es Christus filius 
Dei^ qui in huac mundum venisli (Joan, xi, i7) ; con- 
fes^io ba;c a3toriiit.is cst, el fides ibla non nioritur. 
Mnribn deprecans frairis sui viiaiii, inlcrrogaia nn iia 



credis in Cbrisium? Sed quia lia.'relicis pcne (jn- 
nibns boc nomcn in ore cssct futnium, ut Christum 
coiifitercntur, et filium lamen ncgnrcnt ; id quodCbri- 
sto proprium csl ad fidem poscilur, id cst, ut creda- 
tur in Dei filiiim. Credidisse aulem in Dei filium qiiid 
proficil, si crcdatiir in creaturnm ; cum a noliis fidus 
in Ciirislo, non creniur»; Dei, scd filii postulelur ? 

49. Filium Dei da^mones non nescicrunt — An ne bu- 
jus iiominis propriclaiem da'moiics ncscieruni ? Di- 
giiiim eiiini esl bxrclicos nonjain apnstolicisduclri- 
iiis, scd dxiiioiiuuj (g) orc convinci. Claiiiaiit eniin, 
et sicpe claniaiil : Quid mihi ei libi estjJesu, fili Dei al- 
ti$siiiii(Luc.f VIII, 28)? Invilis \erilns eliruit confes- 



1 >.. 4^ ^ ^AA'» n ^ . I •. r«*io»cin, et nalura>. poteslatcm testatur dolor obe- 

credcrei, ita credidit. Quam, rogo, vel a quo viinni C ^ ,. 

dicndi. Viriulc vincunlur, cum posscssa diu corpoia 
descrunl : bonorcm rcdduilt, dum naturam (h) con- 
iiicniur. I)ci se inler ba'C filium Cbristus et opere 



exspectnt boc deiiegnns, cum sola sit vita sic crcdc- 
re?Mngnum est enini fidci hiijus sacramentum, et 
perfecia coufessionis istius beniitiido est. 

48. Ad salutem animas eadem a cceco jam vidente 
poslulatur. — C;l'CO a nativilate Dominus visum in- 
dulserat, et naiuni! dninnum iiatur;e Dominus 109 
exemerat.Et quia csecus bic nd gloriam Dei natus fue- 
rai, ui in Cbrisli opere Dei opus possot inteHigt, non 
cxspectnla ab eo fuit fides confcssionis : scd qni in 
receplis oculis auctorcm lanti sibi miineris nescie- 
b:it, meruit boc postea ut fideiii disterct. Non cnim 
c;ceiiails depulsio vil» a^teriiit.item affcrebni. Ob 
qnod Dominiis jam sannm, et dc synngogii cjcetuin 
inUMiognt dicens : Tu credis in filium Dei (Jonn. ix, 
55) ? Ne damnum sibi puluret esse, (5) se curcre sy- 

(1) Qiia ita credimus. 
(!2) Tum Christus itle credelur, 
(o) Se carere synagogam. in boc siquidem codice, 
carei Patrem supra ii. 4i, neccareal virlutem^ lib. vii, 

(a) Velus codex Colb. antichristo^ oniisso hi. 

\b) Bad., Er. el Lips. cum nonnuliis m>s. quaita 
crcdimus. Melius Par. post velusiiores iiiss. ^iita. 
Ueddiiur enim raiio cur diabolus non stntim tcnlet 
cripere Cbristo filii nomen, quia nimirum iia fixuin 
esl io noslrn fiiie cnin essc firnini, ut ab liuc sciilcn- 
li.'i sialim divelli nos posse dcspcrct. 

(c) M est, ipsa illa adopiionis condilio faclat, ut 
cuiii ciiani Utium uou essefacilc concedamus. 

(d) Exemplar Cnru. quia hic. Tuni nis. Val. bas. 
Dcus filius. Mox aliquot alii, Christus illecreditur. Itc* 



tesintur cl noinine. Unde libi inier istas confiteniium 
daMuonum voces, o hxretice, (i) nomcn creaiurx cl 
indnlgcutia ndopiionis? 

5\). Judcei filium Dd Christum sciertmt, etsi qm esut 
Christus nescierunt. Ariani in Christnm eontumeiiosiores 
quam Judasi. — Quid sit Cbristus, ab liis sahein qui 
X70 nesciunt disce ; ut impietatcm luam ipsa illa 
ignorantium nccessariaprofcssioaiguai. Namque cum 
Judnii Cbrislum corporeum nc^cirent, scirent tanien 
eum qui Cbristus esset esse filinm Dci ; cuin fiisis 
advcrsiis euni (esiibus siiic ulla voritalis assertione 
ulerciilur, snccrdos eum ita inierrognt : Tii es Chri- 

jv n. 37, et alibi. Sic gryco ti jots/jw ; lalinc quoque 
Plauiusin Curc. Id quod amo, cureo. 



(4) Reciperationem. 



[5) Voposcit. 

tincndum cum antiquioribus credatur , rabaudito 
necesse cst. 

(e) Ita ex mss. Colb. ct Ccrm. In aliis vero libris, 
at illa. 

({) Lips. el Par., sed vitam. 

(g) lia inss. vcl ex librariorum Inpsu, more. At 
cditi, ctamore. Mox iii ins. Vat. bas. quid nobis et 
tibi. 

(h) In ms. Val. bas. el Marl., naiuram Dei. 

(i) Edili, prwsumin nomen creaturaset indutgcntiam 
adoptionU: refraganiibus mss. 



ioi Dfi TlilNITATE L!BEI\ VII. I«8 

srnB fiUns (n) Benedhd {Marc^ xiv, 6!) ? Sacramcn- A audi cniin inler sacvas cmcis cnslodins 1*^2 '^<'"*-"^''^ 



tuin nescientes, naturnin lan)cn non ignonnl. Ncquc 
interrognni an Christus Dei filius sit, sed an liic sit 
Chrisius filias Dci. Error in fiomitic est, noii in Dci 
filio. Nnm non quod Christus Dei filius sit anibigi- 
lur : atque ita dum intcrrogaiur nn hic sit, tamcn 
quod Christus sit Dci fllius non ncgniur. Et qua lan- 
dem, rogo, tu istud Hde deiiegns, quud nc ipsi qui- 
dom negani qui ncsciunt ? Cum eniin pcrrecia scien- 
lia sii, Christum Dei filium ante sxcula nmncnicm, 
etiam ex virgine nosse naium ; ipsi qMoque, qui de 
llaria natnm nesciunt, Dei tainen (llium essc non 
nesciunt. Lt vide in qiiod te, ncgando filium Dci, Ju- 
ilaicae impictatis cousortium miscuisti. Quam enim 
iUi damnationis in eum cniisam aitulerint tesinntur, 
dicenles : Et secundum legem debct mori, quoniam /i- Q 
(inm Dei se fecii (Jonn,, xn, 7). Anne non hoc ctinm 
impise tu.^e vocis opprobrium csl, (1) (b) cur sc filium 
dicat, qnem ta esse asscras crcnturnin ? Illc, Dci 
confitendo se filium,rcu3 morlis ah liis judicatur : tu, 
ciim Dei filium ncgnndo, qu;i;ro quid jndiccs ? Pro- 
fes^ioenim ejus iln JudaMS, ut libi displicct. Itiicrrogo 
an diversnc ab cis sententiu'. mancas, a quibusnon di- 
vcrsus sis voluntale? Eadein cnim filium Dci cum 
esse impictaie tu deiicgns. Illi t:imcn co criminc mi- 
nore. quodnesciunt.Ncsciunt cnimdc Maria Chrisium, 
scd Chrisium Dei filium csse iion nnibigunt. Tu quia 
Chrslam non poies nescire dc Mnria, Chrisliiin ta- 
men Dei filinm csse non pr.Tdicas. Illis, iii co quod 
nesciunt, potest adliuc iii tiilo snlus cssc si crcdnnt : 
libi jam omnia clausa sunt ad saiutein, (c) qni nog.is C 
qwod ignnrare jam non polcs. Noii cniin ignorns ose 
ftliuin Dei ; usque adco ut adopilonis nomcn indul- 
gea5, fit creaturam connuncunalam firmm menlinris. 
Naturam autem qunnlum iu te cst aurcrcns, auforrcs 
quoque si libi liceret ct nomen. Scd quia id non li- 
cet, naluram (d) nomini non rclinquis : nc quod filius 
dicitur, verus Dei filius sit. 

\J\^i.Chri$tum verefilium Dei confitentur Apostoli, 
•^Habueras in confcssionc eoruin» quibus, dcsa^viente 
vento ct turbalo mari, in vcrbi jussu crat rc^tituta 
tranquillitas , ul et lu veruin Dei filium confilcreris, et 
corum voce uiereris : Yere filius Dei esi (Matih,, xiv, 
33).Sed tc saeviens spiritus iii naurragium viix' rapit, 
el menlis lux molibiis laniquam fiuctuoso mari in- 
eumbens procella dominutur. f) 

52. Confitelur et qni crucifixernl Cenlurio, — Si libi 
hxe navigantium ex co inccrta fidcs vidcbilur, qnia 
exislimabitur csse Apostolorum ; iiiihi lameti etsi 
minus pra*stnt adoiirationis, plus lamcn nfTLM-t aiiclo- 
rilatis.Yeruniiamen etiain gcniium in co fidem sunie; 

(i) Ctff u filium Dei dicat, 

(a) In prius Vulgatis, Dei benedicli, Abesl vox Dei 
a mss. et :i gra.'CO. Judxoruni error hinc notalur in 
factf», non in jure fuisse. 

(b) Itn mss. Atexcusi, cum %e filium Dei dicat, queni 
tu asseris creaturam. 

(e) Dicii hiijus ratio petenda tx tract. psal. cxxxv, 
iiuin. 3, ubi inter alia haec babentur : Extrd vtniam 



cohorli^cdoniiluin nd fidcm militcm. Lo(|uilurnainqiie 
conspcclis lanlii^ virlutis opcralioi>ibus cenlurio : 
Vere Dei filius erat iste (Maith,, xxvii, 5i). Uoc, post 
emissum splriium, discissum tcmpli velum, ct mota 
tcrra, et scissa saxn, ct sepulcra paientia, et mor- 
tui rcsurgeiiies lcstantiir, ct bomo gentilis perfidias 
coiifitetur : virtutis naiurnm agnoscit in gestis, nntnrx 
verilatcm profilclur in i.omine. Tanta rnlio vcritnlis, 
el tanta vis fidci csl, nl vincal voluntnicm vcri ncces- 
siias, et Chrisium Dominiim glorirc apterna; vcre Dei 
filium essc, iicc qui criicifixcrai denegnrct. 



173 174 LIHEU SEPTIMUS. 

7« exordio expomlur Ubri hujus prastantiaf scribcudi 
causce^ Arinncrum vafrities^ qni huc uaque detusa 
sit ac repulsa , adversandi eis discrimen, ne videlicet 
Arium confutans SabeHio, ac rursus Sabetlium im' 
pugnuns Photino favere videatur ; et in rem Eccte- 
sice quomodo se invicem Aritis, Sabellius, ac Vholi^ 
nus vincant aut vincaniur, Quibus breviter cxplicu' 
lis , eum , qui vere ex natura filius Dei est, vere quo^ 
que per naturam, salva unius el non singularis Dei 
fide, Deum esse comprobatur, ut pote cui Dei nomeUf 
nativitas ex Dio, divina cuni uatura , lum poteslas , 
ac denique quiu se ipse Deum profitenlur, Quamquam 
fuletur nUnriuSf cum argumcnlo ex nntivilnte pctito 
ita conuexa csse castera, ul seorsim tractari niqueant, 
Ac primo quidem ponii , ualnram rei nomine semper 
significari , fit5t ratione adjectorum adventitium et 
non proprium essc iudicelur : de Filio aulem ita a 
Joanne dici , ct Dciis cral Verljum , et a Thomay 
Doininus iiicus ct Dciis mcns « ul ho! appeUationes 
eliam ex adjunclis , veram in eo Dci naturam expri- 
mant, Cui vero, non secus ac Patri , nalurce divino! 
proprium nomen, unius est cum ipso naturoi : ac 
proinde ipse cum Patre non duo Dii, sed unus est. 
Leviter hic attingit Verbi , Sapientioi nc Yirlutis co^ 
ynomina, eaque Filio aptala essc dectarat, ut in Pa" 
tre absque uHa ipsius divisione aut demulatione sub' 
sislere ostendalur, 
Stibjicit deinde non minus per se esse nottim^ nato eam 
inesse ncuuram cx qua snbsislit : nec dubilari posse^ 
quin ex Dco natus sit Chrislus, quem ob hoc maxime 
interficere volebant Judici , quia propriiiin sibi pa- 
tretii dicebal Deum, :rqnalem se faciens Dco. Na* 
livitas auiem , sicut ci ccqualitas , ii^c solnm palilur^ 
nec divirsum, 
Ex eo ipso sermone^ quem tuuc Christus ad Judwos /ia- 
buily iltius cx Deo nativilatem iimut el pnternoe naturcB 
uniialem demonslrari pluribus evincit : naluro! qui" 



csly qui pcccntum cognovit^ nec cogniium confitetur : et 
hoc, qnia confessio erroris professio esl desinendi ; 
iiec vciiiam merelur, qui n peccato dcsincrc renuit. 
Yidc anuolala ad num. 8, tract. ps. cxl. 

(d) Sic inss. ut snpcrius iium.25 : ;St non credo nO' 
minibusysi naturam vocabulis non inleiligo, Editi vcro, 
naluram nominis. 



190 



8ANCT1 UILAUII EPlSCOPi 



100 



dem KnUatm, dum operalur quod Pater, dum omnia A curreril Bilariui. Liber superior verum /i/tum, hic of- 

eadenuine facit f dum una utriusque in mortnis vhi' " ^ -- . 

ficandis polestas , unus honor, una injuriay dum de- 
nique omne judicium habet ; nativilatem vero , dum 
filium sese vocilare non desinil , dum ita agit quod 
Paier , ut tamen non ab se , iia eadem, ut tamen si- 
miliier, ita judicium omne habet, ul lamen a Palre 
sit acceplum. Quod quidem confirmatur tum ex Ju» 
doiorum intetligentia, qui Chrislum his diclis se vere 
Dei filium vereque Deum prcedicare inteUexeruut , 
tum ex ipsius Christi responsis , quibus non se male 
inlelleclum retutU , sed inique non credilwUy cum 
dictorum fidem opera facerent. 
Postremo ex iiSy quceChristus a Philippo ut Patrem sibi 
ostenderet rogalus peroravit, ipse se et ex Palre na- 



tendit Dcum verum.— Ei qnidem c;«lcris superioribus 
libris admonilos a nobis legentes meminimus, ul lo- 
lius blaspbemix (e) editionem perlracianies,aiiimad- 
Terierenl non aliud laborari, quam ut Dominus nostcr 
Je?us Cliristus neque Uei filius neque Deus esse cre- 
dalur, duui ei concessis lantum cx quadam adoplione 
nomimbits, et Dci nalura n^gaiur el Glii : cum cl in- 
demutabiiis atque incorporcus Deus, sicuii et est, id- 
circo afTirmptur, ne Filius nalus ex Deo sit ; el Deus 
paler ob id laniinn in conressiOiie Deus unus sit, ne 
in nde noslra Deus Cbrisltis sil : quia nec naiivitatis 
inteiligentiam natura incorporalis admiltat, et Dei cx 
Deo Gdem unus tanluin nobis Deus in confessioiie 
dissolvat. Sed superioribus jam libellis rallaceni bnnc 



tum, et unius ejusdemque cum eo naturce diserte do- eorum aique inulilem prxdicationem ex lege ac pro- 



cere demonstratur. 

I. llic liber superioribus prosstat. Scribendi cau» 
s<B, Htereticorum sublilitas. — Septimus bic nobis 
adversum nov.x b&ereseos vesanam temeritaiem libcr 
scribitur : caeteris ({uidem anterioribus numero pos- 
terior, sed ad perrect:c Gdci sacramentum iiitelligeii- 
dum aut primus , aui maximus. In quo non ignora- 
mus quam difGcile atque arduum iter doctrinae evan- 
gelicx scandamus. A quo quamvis (a) conscix iuGr- 
mitatis nostrae trepidatione revocemur; lameu Gdei 
aeslu inciiaii , et hxreiicorura furore commoti , 
et periculo ignoranitum |)erturbati , quae loqui iion 
audemus, silere non possumus : utriusque discri- 



pbetis docentes, eain responsionis formam teiiuimus, 
quae in Deo ex Deo prxdicato , et uno Dco ac vero 
professo , neque iii unius vcri Dei uniotie denceret , 
neque ad fidein Dci allcrius excederei ; dum iteque 
solilarius nobis Deus in coiifessione, ncque duo sutil. 
Et intcr iia^c, uuum neque negando uequc confl- 
tendo , Gdei (f) coiiservala perfectio cst , dum et 
quod unuin sunt refertur ad iitrumque , et uterque 
non uniis est. Hoc igilur pcrfect» Gdei indissolubile 
sacramenium evangelicis atque aposlolicis doctriiiia 
absoliiluri , non aliud primum debuimus , quam Dei 
filiuin vcracnaliviiatissubsistentem 176(9) naturam 
cogiiiiioni audicntiiim inlimare;neque aliundcaiit cx 
iiihilo , sed cx Deo essc Glium inanilcslare. Quod 



minis (6) meiu subdiii , ne destilutae veritatis rea qnia secundiim ea , qux anteriore libro edita sunt , 



in nobis sil aut laciiumitas , aut praedicatio. In- 
credibilibus eieniiii se corrupti ingenii arlibus 175 
baeretica subiilitas circumegit : primuin ut (c) Gn- 
gerei religionem, deinde ut omnium simplicium au- 
rium securitatem verbis falleret , tum prxierea ut se 
prudentiae sxculi coaptarei» postremo ut veritatis in- 
telligentiam per speciem (d) editae raiionis averteret. 
Nain protestata (in epistola lib, iv et vi relata) Deum 
unum , mentita pietaiem est; professa rurstis Dci 
filium, audientes fefeilit in nomine ; dicens etiam non 
fuisse ante quam nascilur, mundi sapicntise satisfe- 
cit; indemutabilem quoque et incorporeum Deuro 
conGtens, nativitalem Dei ex Deo pcr dcmonstralio- 
nem subdolx raiionis exclusit : nostris adversum 
nos usa doclrinis , el Ecclesiae Gde contra Ccclesiae 
Gdem piignans , gravissimo adversiim nos vel re- 
sponsionis vel silentii periculo compjrato , dum per 
ea quac non neganiur, ea praedical quap negantur. 
2. Quid epistola sua tentarint ingerere. Qui eis oc- 

(a) Nonnulli mss. conscientia: infirmilate nostrm et 
trepidatione. Praeferebant qtioque editi , conscientios. 
Yeriiiscastigatiores mss. consciaSy suppie si6t, ceu, cu- 
jusconsciisuiniis.Qualoqueiidi rationein psal. Lxviii, 
nuin. i5, exstat, consciceinse salutis pducia. Necdis- 
plicet cuni Corb. a priina manii, conscii. 

(b) Editi, metui subditi : reluctantibus mss. Deinde 
unus e Val. ne de destitutione veritatis. 

(c) \at. bas. ms. ingereret, 

(d) Exemplar Martin. meditatce rationis. 



D 



ambigi iion polesl, quin ccssante ndoptionis nomiiic, 
vcrus Glius ex verilatc nativitaiis sit : (h) ea nunc 
quoque cx Evangeliis profcrimus , ut quia Glius v&- 
rus est, verus quoque Deus esse noscatur : quia ne- 
que verus Glius erit , nisi verus et Deus est ; ueque 
verus Dcus, nisi venis ei Glius est. 

5^ Hwresim unam confutans vix fugit suspiciotiem 
alterius. Sabellius, Arius, Hebion, Photinus. — Nibil 
liuinanae naturae gravius cst periculi conscientia 
(nam ea quae aut ignorala aut repentiiia sunl » ba- 
l)ent quidem miserabilem securitatem , sed non ha- 
bent melum futuri ) : quia non ignaro accidentium, 
anxietas ipsa poena patiendi est. Non ego iiuiic na- 
vem e portu solvo naufragii ignarus, neqac itcr ineo 
infestos (t) nescius lalronibus saltus , nec Liby.ne arc- 
nas incertus scorpiones ubique ei aspides ci bnsili- 
scos adcsse transcurro : nihil sollicitudini mcae, uibii 
conscientiae vacat. Sub specula eniin omnium liacrc- 
ticorum ad occasiones singulorum verborum iii os 

(e) lu codice Vai. bas. adjicitur bic, eorum : ct iiiox 
post Deus esse credatur, subjicilur ex Deo. 

(f) Exemplar bas. Val. cuui Mart. consummala : 
miiius ad rem. Iia, pag. i^7 edit. Veron. in nulis ob* 
servavimus verbum consummet^ loco conservct, iii 
ms. Carn. secundis ciiris substitulum. 

(a) Editi, subsistentem natura: reluctantibus inss. 

(h) Excusi eam : casiigaiitur ex inss. Mox Mart , 
proferamuSj non proferimus. Poslea ex Colb. rcponi- 
mus, ut quia filius, ubi antea legebatur ut qui filius. 

(i) In solis editis, nesciens. 



iOl 



DE TRINITATE LIBER VII. 



SOi 



meum pendentium loquor , ei omiie sermonis mei \ A,VerUatis vii. Ecclesia tinusuo tenere omne$ perop 



iler aui angustiis praerupium, aut foveis incisum, nut 
bqueis praetensum est. Jam quod arduum ac diffi- 
dle sily minus cooqueror : non meis enim, sed apo- 
sColicis scando gradibus. Mihi vero aut angnstiis 
(«) docedere, aut in defossa incidere, aut plagis illa- 
qaeari , semper in periculo , semper in metu est, 
Pnedicaturo enim secundum legem et prophetas et 
Apostolos unum Deum, adest milii Sabellius , totum 
me sub verbi hujiis professione tamqunm desideratum 
eibum morsu sxvissimo transvorans. Negantem me 
rursum contra Sabeilium unum Deum , et conflten- 
lem verum Deum Dei filinro, exspectat nova bseresis , 
Qt a me duos deos arguat pncdicari. Naium quoque 
Dei fliium ex Maria dicturo, Hebion (6) quod estPho- 



lal, Ex ipsis hisresibut cognoscitur.Vna est. De hosresihui 
u invicem vlncentibus triumphum ayti.Sed eam,ut spero, 
Ecclesia doctriiise suac lucem, etiam imprudentiae sx- 
culi invebet , ut licet ildei sacramenlum non susci- 
piat, tamen adversum haereticos veritatem sacra- 
menti a nobis intelligat prxdicari. Magna enim vis 
est veriiatis, quae cum per se {h) inielligi possit, per 
ea lamen ipsa qus ei adversanlur elucet : ul in na- 
tura sua immobilis manens, firmitatero naturs sux 
quotidie dum aiientalur acquirat. Hoc eiiiro Ecclesiae 
propriuro est, ul tunc vincat , cum Ixditur, lunc in- 
telligatur cum arguitnr, tunc obtineat cuni deserilur. 
Omnes quidem illa secum atque inira se (t) vellet 
manere,nec ex tranquillissiniis sinibus suisaliosaut 



tinus assistit , auctoritatem mendacii siii ex profes- g abjicere, aut perdere, dum indigni fiunt tantse marris 



sionis veritate sumpturus. De caeleris tacco, (1) qui ab 
omnibos esse extra Ecclesiam non ignoranlur. Hoc 
verodamnatum et abjecium licet freqiienter, sed 
(c)intemurohodieadhuc malum est. Impie nniitos ad 
nnios Dei professionem Galatia (d) nutrivit. Male 
177 '^^ totum pene orbem quos negat duos deos 
Aiexandria {e) proiuiii. Pestifere natuin Jesum Ghri- 
sttim ex Maria Pannonia (f) defendit. Et Ecclesia in- 
ler haec pericliiatur veritatem non tenere per vera, 
dom ea ei ad irreligiositatem ingeruntur , quibus rc" 
ligio ei confirmatur , et deperit. Non enim unum 
Denro pie possurous praedicare, si solum {suppUf 
prxdicamus) : quia non eril Deus filius in solitarii 
lide. Ai vero Dei filium , sicut est, Deum praedican- 



habitaculo : sed discedentibus ex ea haereticis, vel 
abjectis, quantum amiilitoccasionis largiendac ex se 
salutis, tantum (;) adsequitur ad fidem expetendae de 
sebeatitudinis. Gognosci enim hnc ex ipsis haereti- 
corum stiidiis promptissimum est. Namqne cum Ec- 
clesia a Domino instituta, et ab Aposiolis confirmatai 
una omninro sit , ex qua se diversarum impieiatum 
furens 17S error absciderit; nec negari possit, ex vi- 
tio {k) malse intelligenliae , fidei exstiiissc dissi- 
dium , dum quod legitur , sensui poiius coaplatnr, 
quam lecitoni sensus obiemperat : lamen dum sibi 
partes singulae adversantur, non soluro suis, sed ad- 
versaniiuro est iuielligenda doclrinis; ut duro ad- 
versum unaro earo onines sunt ,iropiissirouro taroen 



les 9 periclitarour (in hominuro existiroalione) fidem C errorem omnium per id quod sola est atque una con- 



Dd onios non tenere : et ejusdem periculi res 
esij(2) {g) onum negare, cujus est et solitariuro con- 
iterl. Et haec quidero mundi stulta non sentiunt, dum 
bis neqoe in non solo significari unus videtur, neque 
in ono non solos intelligi. 

ff) qmia ab omnibus. 

(fi) Iia liber noster, ot erat in prioribus editioni- 
bos ; «mim non negarOf ut in postrema habetur , nul- 

KBad.,Er. et quidam mss. angustiis decidere^ Lips. 
r. tn anguiUis decidere : castigantur ex mss. Vat. 
bas., Cam., Mart., Corb. etc. 

(b) Lipsius post. Er. quiest. Recentiores mss. qui et. 
At v^ttstifires coro Bad. quod esi, quasi hoc est. Pho- 
tiBoni auiero ideo Hebionem voc:it, non modo quia 



ksresiin illius suscitavil , sed et quia lib. i, in argu 

â– ento hujus libri, de Hebione agendum sibi propo- 

saerat. Unde et librum primum aiiie hunc composi- 

tmn, ei Photini hxresim Hilario tum ignotam fuisse 1> (g) Editi excepto Par. unum Deum negare. Yeriiis 

Dobis videri jam pra>monuimus. Postpaiica inviilga- Par. ciim potioribus ross. unum non negare : hocest, 



futei. Hxretici Igitur omnes conlra Ecclesiam ve- 
niunt : sed dum ha^retici omnes se invicem vincunr, 
nihii tamen sibi vincunt. Yictoria enim eorum , £c« 
clesiae triumphus ex oronibus est, (5) duro eo haeresis 
contra alteraro pugnat, quod in haeresi altera Eccle- 

lius periculi res esset. 
(5) Dum in eo. 

duos negare. Unde Augiisiinus contra Maximinum 
Arianar; sectae fautorero lib. i, c. 1 : Ubi aisti a vobis 
unum Deum coU : consequens est , in^tMni, ut aut non 
eolaiis Chrislum , aut non unum Deum colatis , sed 
duos. 

(/) Puta per Phoiinuro Sirmiensem episcopiiro , 
cujus error non in eohic ponitur, quod Ghristum ex 
Maria natuni defendat, sed quod temporariam illam 
nativitatem solam praedicet. 



lis ex profesmone veritatis^ ubi ex niss. restiiutum est 
ex ffofesmonis veritale. 

(e\ Solus codex Yat. bas. internum illud adhuc. 

\(i) Marcello videlicet Ancyrae in Galatia epi<copo 
praeceptore ac magisiro. Neque enim ad aliud rcferri 
mieunt haec Hieronymi de Script. eccl. in Marcello : 
Sed et HUanus septimo adversum Arianos libro nomi^ 
m$ ejus quan hcBretici menunit : ubi Hieronymus Mar« 
cellpm ita rfubio proc.ul intellexii, utetiam nomina- 
lom scripserit, memoria forsiiaii ita suggerente. 

(e) Ario, uii omnes vident, auctore : qui diios deos 
in orfoem invexit, cum Patrem Deiim ac Filium Deum 
dicensct coiens, utruroque diversae substantiae as- 
seniit : jactilabattaroen se unuro omnino Deuro veile, 

Pateol. X. 



qui unum Arianis praedicaniibus non negat , statim 
cum iisdem videtur facere, et Filio diviuitaiein au- 
ferre. 

{h) Er., Lips. et Par. intelligi non possit: male et 
prxter fidem mss. Porro quud hic de veritaie , hoc 
mox clarius de Ecclesia alfirmatur , ut qu:e non so- 
lum suis , sed adversantium est intelligenda doctrinis. 

(f) Yat. b:is. ms. vuU manere. Mox soli edili, aliquos 
abjicere: refr;»gantibus inss. 

(;) Mariiiiianus codex , consequitur. Par. cum mss. 
Golb. et Germ. ex sequitur. Deinde Corb. expendenda^^ 
non expelendcB. 

{k) In inss. bas. Yat. et Mart. maie inlellectoi fidei: 
corrupte. Yidesis iib. ii, num. 3 ; et lib. i, n. 18. 

7 



m SANGTI BIL^II EM.SC0P1 i04 

siaefidesdaiODal(nibileniaiest,quod h^ereticis com- A Sabelliuin sibi adsint. Legisse se asserent, Paler ma- 



mune e^t ) : et iuter b;£C fidem nosiram , dum sibi 
adversantur, aifirn^nt. 

5. Sabellii error ejusque confutaiio. — Uiium Deum 
Sabeliius prxdicat Filii nativiiaie sublata , (a) dum 
nauirae Virtutem, quae operala in homine est, Deum 
esse non ambigit. Sacramento etenim (ilii ignoraiu, 
per gestorum admiraiionem fidem vers generalionis 
amisit : et dum audit, Qui me vidit, vidit et Palrem 
(Joan. XIV, 9), indiscretae et (b) indissimilis in Palre 
et filio nalurae impie arripuit unionem, non inielligenf 
naturalem unitatem sub nativitaiis significaiione 
monstrari : cum per id, quod in Filio Pater videtur, 
confirmatio divinitatis sit , uon nativitaiis abolitio. 
Goguiiio itaque alterius in allero esi, quia non difiert 



jor me esi ( Joan, xiv, 28 ) : et nibil vel ez nativitatis 
sacrainento,vel ex mysterioevacuati ^ se Pei ai assump- 
IX carnis inteliigentes, naturaB(acient(£)deaiiBiitioneiii 
professionemajuris. Coqtendei)t eMiiKi adv^suin SaM- 
lium, Fiiium esseeousque, iitie^minor Patre sit, utef 
bqnorem prapteriium repojBcat, et mori timeat : et mor* 
luus sit. Contra vero ille (Sabellius) oaturam pei ifefeii* 
dit (f) in gestis: eicumunum Deum novelia baec nunc 
bacresisnon negabii, nc filium Deum credat; Sabelliqi 
tamon Deum unum, ne filius omnino exstet, in pro- 
fessione retinebit. Hic (Arius) filium operantem iiige- 
ret : hic (Sabellius) Deuni in operibus esse copien- 
det. Hic unum dic^t : (2) (g) iste unuin Deuin negabil. 
Sabeilius se it^ tuebitur dicens , Opera , qyiae gesia 



alter ab aliero natura : et in quo nihii differunt, in B sunt pra^ter quam Dei iiaiura non efficii : peccalorum 

remissio, curatio infirmiiatum, claudor^m cursua» 
caecorum visqs, morluorum vita a Deo solo esjt. Noi| 
alia natura , quam quae sui conscia est, dicerel , Egq 
ef Paicr unum sumus (Joan, x, 50). Quid me in ^ub- 
slaniiam alieram rapis ? quid in Deum alium 8o)llci- 
tas?Gesta, quac propria Pei sunt, Deus uqiis hma 
gess^t. Clamabunt vero cpntra ba^c dissiipilem Deo 
patri filium praDdicantcs npn minus pre yipereo : Sa- 
crainentum salulis luac nescis j credendus T| t^ est filiua 
per quem sa^cula fncia sunt, pjcr quem formaius 
homo est, qui per Angelos legein dcdit, qui (h) de 
Maria natus esl, qui inissus a Patre est, qui crucifixua 
est, niortuus ct sepulius est, qui de mortuis resurgens 
in dextris Dei est, qui vivorum jndex est et mortuorum. 
p In b^nc renascendum est, bic confitendus est , hujus 
regnum est promerendum. Uierque hostis Ecclesiae, 
res Ecdesiae agit : dum Sabellius Deum ex naiura in 
operibus praedicai, hi vero ex sacramento fidei filiuia 
(3) (t) Dei confiteiUur. 



eo (c) indiffcrens contemplatio est de proprietate ua- 
turae. Nec sane ambigi potest , quin ex se speciem 
Dei forma» , qui in forma Dei manebat , ostenderet. 
Succedit quoque ad bujus pravae opiniouis stultum 
furorem etiam hoc dictum Domini : Ego ei Pater 
unum sumus {Joan. x, 50). Naiurae enim indiSdimilis 
unitas irreligiose (1) ad unionis profecjt errorem : et 
rationcm dicti 179 virtus soia inteliecta nqn teuuit. 
Non enim soruarium significat, Ego el Paler unum su- 
mus. Nam conjunctio ea , quae significai et patrem, 
inlelligeniiam non admittit unius : et illud (d) quo4 
tfiimif , non patitur singularem : hoc vero quod ttiiiim 
siimiis, non nativitatem adimit, sed naturam non dis- 
ceriiit in genere ; dum neque unum diversitatis est, 
nec tumicff unius est. 

6. Vt Sabellius et Ariui secum pugnantes rem agant 
Ecclesia. — Gompinge hojiis(Sabellii)furori praesen- 
tium haereticorqm (Arianorum) furorem^ utadversum 

li) Ai unius. 

(t) Iste unum negabit iii ms. Yeron. 

(a) Bad., Er. et ms. Gorb. aliique paqci , dum per 
naturcB tirtutem. Mox apud. Lips. et Par.',i)^i esse non 
ambigitj ms. Martin. solo suffragsnte. Hunc locum 
sic imitalur Fauslifius saepe jam laud.itiis cap. 1 : 5a- 
beliius admirafione virtutum quas Christus operabatur^ 
Christum Deujfi j^ credit : ad ' superi<^uni iiuiiafio- 
neni deinde subffcjiens , Saffellius vincat Arium, quod 
Christus veirus Deus est : et Arius vincat Sabellium , 
quod Christus sub confes^ione veri Dei verus et filius 
est: et mihi catholico ambo vicerunty etc pl ^iim eie- 
ganlcr ad menteiu llilarii noslri :iit Yigilius Tajis. lib. 
II conlra Eiiiych. : Inconsonce perfidorum scnteutiee in 



(5) Non habetur Dei. 

cum alUs denunutionem, ouod apMu^ r^PftP4cf yer« 
bis , mqjor me est^ ex (juibus Ariani pnrisium peilfp 
minorem el qiiasi diininulum praedicabant. Froxime 
anie in vulgatis eistat faciuni, ct siipra qff«^|i|, ^c 
posl, contendunt , nou juxia mss. a^rent \ fo^fiU » 
coutendent, 

(f) In ins. Marl. ingeniti. Veritis alii libri| in ge$ti$t 
id cst, ex iis quue gessii Christus , Dei ip .eo mifiraiii 
esse deferidii. 

(g) Ita niss. At ediii hic , non iste. Tum ms. Uart. 
mumnegdbit: iibi babel exeuiplar bas. Ya^ iimim 
non negabit ; <(ux vcrha rum ad Arium pcrtiiiere uql- 

umm recta fidei modulam concinunt, trophaumque Q luiii dubiuin sit, ut ct prascedejiiia ttitiirii difd ad Sar 
nostro! victori(B eorumcassa certatninagignunt. Sabel' beliium, huic Siue leclio li fivet, qiiod p.«ulo ante 
lii cnim perfidia Arii damnat errorem, elc. dictiim csl, unum Deum iiuvella iiac nunc hisresis nqn 

(b) lii inss. Yal. bas. et Mari. et indivisibilis : male. negabiL Reiiiieiiduin tamcii hic, unum Deum negabit. 



Ilunc locuiii ila cxprimit Fausliiiiis cap. 1 : Cnmdi- 
cit, Qui me vidii, vidil ei Patrcm : sicut Palris et Filii 
non unam ostendit esse personam , ita unam ostendit 
esse deitaiem ; cum Patns pt FiUi substuntia nulla di- 
versitHS est, 

(c) Ediii, ftifferens :emendantur ex scriplis. 

(d) Lips. el Par. oinitlunt partijculam quod; qua 
expiiinitur rd Gr;ec.orum. Juxia ha?c H.larii* verba 
Maximus Tauriu., hoifi. I, de S. Eusebio, Qui et 
unum dicit , ct sumus, nec separatione se dividit , nec 
wiione contuttdit. 

(e) Praefert m^. Vat. bas. demutationem, Malunuis 



lkcrc>is quippe versipellis unum Deuiu non Aegab^it, 
quo Filiuii) a divinitate removeret ; ei iiegabat untim 
pcuin, cuin Patrem Deuin el Filiuiu Dcuin profiieri 
coact.i, eos non unuin scd duos deos prsdicabat, uii 
jam ubscrvaluiu est nuin. 5. 

(ii) Solus codex Mari. per Mariam : manum infide* 
ieui sapit. poustanter eniin Hilaritis prxdicat Ghris- 
tuii) (/e Jlaria naium. 

(i) Vox Dci abest a ms. Mart. necnon Vai. bas. 
in quo et proxime ante legitur , ad sacraotent^m /f- 
dei : qu;u lectio nihilo felicipr est ac supenores ex 
eisdein librj^^ anr^otatae. Sacraimentum 4<l^i ?ocaf HI- 



7. Photmcum Artp et Sabellio discordia idem prw' Al^Qim patrem ac riliiim Dci Deum pnrdicnniem, 



stai, EccUiiie fide$ conira pnedictos hwreticos. — Jani 
Tcro qiia fidei nostroe vicloria llebioii , qni Phormus 
esty auiTincil agi vinciiur : dum Sabellium arguit, 
cur li(»minem neget fiiiiim Dei; diim ab (a) Arioma- 
niiis cnnfiiiatury cur in homine nesciat Dei filinni. 
Adversum S:ibellium (6) Evaogelia sibi ex filio Ma- 
T\se drfcndit : ({) Arins ci Evangelia \\fiT solum Ma- 
rix filium npn relinquil. Advcrsiim hunc (Sabel- 
linm), (|ui niii^ip ne|;a(, homo ab eo ( Photino ) usur- 
patar ip fiiiifm. (c) Ab hoc ei, (%) qui anie saccula 
filium nesciat, fijius Dei solnm negaiur ex homine. 
yiDcanif nt volunl, quia se inviccm vinccndo vincun- 
liir : dnm ei hi (scil, Ariani) , qui nunc suni , de na- 
lora Dei confuianiur, cl Sabellius de sacraracnto 



deinde ui unius noininis, atqne naturae, (3) (g) indis- 
simili genere divinilatis, Patrem et Filiura esse pro- 
fiientem, quisqiiam aui in duum deorum, ant conira 
in uiiici ai! solitarii Dei teneret errore ; cum quando 
nequo unio in prxdicato Deo patre et Deo filio repc- 
riretur, neque sub indiscretae naiurae demonsiraiione 
deoruin divcrsitas couvenirc^. Nunc quia negaiilibus 
Dei filium a Deo cx iiaiivitalis vcritnte sub^istcre^ li- 
bro snperiore sccundnm Kvangclia responsnm est : 
demonstraiidnm cst eum, qui vere ex nalura filins 
Dei esi, vere qnoqne per naluram Deum esse : ita la- 
men, nt neque ad singularem, pequc ad alierum 
Denm fides nostra depereat ; cuin neque unnm Deuni 
sit sic prxdicaiura quasi solum, neque quasi non 



lilii refeHitnr, et Photinns naiiiin ante saicula Doi B unum sit confi^ssura (4) (h) non solum 



filium vel ignorare arguiiur , vel ncgarc. Sed inier 
hxc Ecclesiae fides , evangelicis atqne apostolicis fiin- 
data doctrinis, et adversns SiibcHinin lenet filii pro- 
fessionem, et adversus Arium Dei naluram, et adver- 
sos Phntinum s.TCuIi creaiorein : ei boc vcrius, qnod 
haefi ab his inviccm non negantur. Naturam enim Dci 
in operibiis Sabellius praedicat, sed operantem filium 
nescit.lli yero filium nuncupant, sed veritaiem in eo na- 
Inne Dei npn confileniur. Hominem l^l^"^^"^ Photi- 
nnsosurpal, sed in nsurpnto sibi h^miiie nativilatein 
Dei anie sxcnla ignorat. ((Qlta dnm qnsc unnsqnisque 
defendit aot damnat, veriiatcm fidei nostrac,hax ipsa 
proot sunt religiose et (e) dcrendcntis et damnanlis, 
o^teiidunt. 



9. Quibus modis Christum novimus Deum. ffmen 
Dei simpliciter ei datum index est naturas, -r t)enm 
igilur Dominnm nosirum Jcsum Chri$liim lij$ modis 
novimns. nomino, nalivitaie, natura, poteslale, uro- 
fessione. (t) Et dc iiomine nihil puto ambiguiiatis. 
Legimus enini, In principio erat Verbum, et Verbum 
erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. i, 1). 
Quid calumniae est, cur non ^it quod nnncupalurT 
Ant numqnid nomcn noii natursR significatio est? Et 
qnia coniradictio omnis cx causa csl, nunc bic negandj 
Dei qiiscrn causara. 1^2 S>i^pl<^x nainque iiuih 
cnpaiio est, ei carei onendiculo adjcctionis alienx. 
Yerbiira eniin , quod caro f.ictum est , (b) noii aliud 
qiiam Deus esl. Non esi hic depuiatx aut assumpta: 



8. Pradictorum ralio. Diccndorum argumentnm. — C nnncupationis relicta suspicio : ut ei, quod Deus esl, 
H.-BC igilor a if)c demonslranda paucis fucrunt, non non ex nalura sii nomen. 



copi.i! stndio, sed raiione cauiclu^ : primum ut ha;re- 
ticorom incerta esse omnia ct err.ttiea noscerentur, 
(f) coro quando sibi pro nobis iavicem dissidercnt : 
tiim deinde ne me horum qui nunc sunt (id esty Aria- 
imru^) blaspheipis professionibiis obnitentem, ct 

(1) )n mf* nostro 4*^1*«« geniino r constanter scri- 

binir. 

S) Qma ante. 
) Tnutdlstimili. 

lariiis illod pmne , unde mox Ariani advcrsus Sabel • 
lium contcnacbanl Filinm cuni Paire oi|indcm non 
esse, hocest, sarramentum saluiis nostrie , aoi si 
liialisj Apostoloruin symliolnm. 




iO. Moysi Dei nomen adjectum. Dii atii ex vocantis 
voluvlate. — Rcspice ad cscleras ant deput.^^tivas, aot 
assumptivas appellationes. Ad Moysen dictuin est, 
Dedi te deum ((>) Pharaoni ( Exodi vii, 1 ). Sed nnm- 
qiiid non adjecta nominis causa e$l., cuii) dicitur 

U) Ne solum 

(51 x\Mt7 aliud. 

(()) Furao; et paulo posi, ^tim dicitur Farao» 

(e) Edili, ad hoc. R^ciius mss. ab hoc^ id e^t , ab 
Ario negatur Pliotino Filium esse lantiim ex homine^ 
seu cx quo lempore Gtirisiiis homo fnit. Tuni in ve- 
tere ms. Colb. ei aliis, quia ante, non gui anle. 

' " ' vnlgatis, ita({ue dv^m unnsquisque : nuilis sii^ 



bet.UndeinepistolaCkmslantini, l. iiC'»nc p 470: 
Age sane, Mars Ari, clypeis ntendum e»l ; ac deimle in 
DMcessu sermonis . airo3«i5« -niv 'Apetov fAavtav. Quo 



DMcessu .^.... - ., . . 

specUt illiid Vincenlii Lirin. c. b : Vum profana ipsa 
Ananorum novitas vetut quadam Beltona, capto prius 
cmnium Imperatore , cuncta deinde patatii culmina 
$»tSviga$$et. nequaqwm deinceps deslitit universn mn- 
cere atque vtxare. Qnia vero Arinmaniia idein sonat 
quod Marli.» fiirore abrcpius, non lati^t quo respinat 
nosier Hilarios , can> furentem haeresini cojsnomi- 

nat 

J6) M est , cvangelicam dispensationem ?l MCf»- 
mm salnljs nostniB : ciijns opo^ non s^i filio Ma- 
ri«' rejinqoit Ariiis, com probat a Filiofacla sfficula, 
legem datam, etr. 



qne m<is. defendentes et dam- 
cnm mss. Mart.,Corb. el f^anr., 
defendentis et damnantiSf propter adjnnoinm retigiose, 
quod catiiolics fidei Con};rnil, non haeresi. 

(f) Eitiii, tum quomiim : emendantur ei scriplis. 
.Mox in velere Colb. blasphemite professionibHs. 

(tj) Apud par. in dissimiti « diiobus verbis. Iii ali- 
quot mss. in indissimiti Sic toia illa pbrasis est intel- 
ligend.1 : neme, posiquani Filiumita ui Pairem pr.xdi* 
cavero Denm, Pairem el Filinm ui nominis ita et (pro 
atqui') naturcB unius esse profitentem, eic. 

(h) Editi, ne sotum ; corrnpte. Nativns liic est voca* 
bulorum ordo : neque non sotum quusi non ttnum, elG. 

(f) lii editis. Sed de nomine nihii p^to ambiguitatis 
reniansisse : giossema. Loco vcrbi remapsisse , com- 
modius intelligitur suppressiim me. 



207 



SANCTI IIILARII EPISCOPl 



m 



(a) P haraoni? \\xinumqmd ei natornm Dei intuli(,et A progenies perfecla : qnia naiivilas non hahet deiri- 



non poiius in eum qui mclueret terrorem, cum draco- 
nes roagicos draco Moysi mox virga manens dcvorat, 
cum cynomyiam quam immiserat abigii, cum grandi- 
nem poiestaie qua evocaveralaverlii, cum locusias ea 
virtute qua invexerat repulit, cum in opcrationibus 
ejus magi conflientur digiium Dei esse(lLxod.vii, 12; 
â–¼ni, 31; IX, 55 ; x, 49; viii, 19)? Sic Moyses Pbaraoni 
deus daius est, dum tiroeiur, (6)-duro oratur , dum 
punit, dum niedetur. Et aliud est deum dari, aliud 
est Deum esse. (i) (c) In Pliaraonero enini deus da- 
tus est : cxlerum non ei est et nalura ct nomen , ut 
Deus sil. Memini quoque et alierius nuncupationis , 
ubi dicilur, Ego dixi^ dii estii{Psal, Lxxxi, 6) , sed 
in eo indulti nominis significatio est. Et ubi referlur. 



meniuro generandi, curo prorectum teneai nascendi. 
Ei idcirco caruro rerum unigcnito Deo aptata cugno- 
mina snnt, qu.i; cum eum subsistentem ex naiivitate 
consumment, lamen (/i)Patri insint ex indemutabilis 
virtule naturae. Unigeniius enim Deus verbum est, 
sed innascibilis Pater numquatn omnino sinc Verbo 
est : non quod prolatio \ocis nntura (t) (i) sit Filii ; 
sed ex Deo Deus curo naiivitaiis veritate subsislens , 
ut a Paire proprius et per nalurae indiffereniiam in- 
separabilis doceretur , signiQcatus in verbo cst. Sic- 
ut Chrisius sapientia et virtus Dei est, non ille, ut 
intelligi solet, internai potestatis aut sensus efBcax 
moius : sed natura tenens per nativitatem substantiae 
verilatem, his internariim rerum significata nomini- 



ego dim, loquentis potius est sermo, quam rei no- g bus est. Non enim id , quod nascendo subsistii , po- 



meh : quia rei nomen intelligentiam rei affert, cxte- 
rum voluntas appellationis ex alio est. Et ubi se nun- 
cupationis auctor ostendit, ibi per sermonem aucto- 
ris est nuncupatio , non nalurale nomcn in ge- 
nere. 

11. Filius cur verbum, sapientia et virtus cognomi- 
nelur. Filius est, ut dieilur, Deus. — At vero hic Ver- 
bum Deus est : (d) res existit in Verbo, Verbi res 
enuntiaiur in nomine. Verbi enim appcllatio in Dei 
filio de sacramento naiivilatis est, sicuti snpienlix et 
virlutis esi noroen : qux cum (e) in Deum filium cum 
subsianiia versc nalivitatis exstilerinl, (/) Deo tamen, 
utsua propria, quamvis ex eo in Deum sint \S3 nala, 
nondesunt. Nonenim,sicut frequenterdictumanobis 



lest id ipsum videri esse, quod unicuique (j) semper 
intcrnuro est. Sed ex a?terno Deo patre unigenitus 
filius in subsisicntcro Deum nntus, ut non nlienus 
esse a natura paternx diviniiniis posset intelligi, per 
haec proprieiatum nomina subsistens ostensus est, 
quibus (k) ex quo substitcrnt non carebat. Deus igl- 
tur qui est, non est aliud quam Deus. Nam cum au- 
dio, Et Deus erat Verbum ; non dictum solum audio 
Vcrbum (/) Deum , sed demonsiraturo intelligo esse 
quod Dcus esi : (m) quia sicut superius in Moysedeo 
ct in cognominatis diis perappellalionero nomen ad- 
jcctum sit ; hic autem (n) res significata siibstaniis 
cst , cum dicitur, Deus erat, Esse enim non est acci- 
dens nomen , sed subsistens veritas , et manens 



est, (g) divisionis in Filio, sed nativiuiiis sacramen- q causa, et naluralis generis proprietas. 



tuin prxdicamus. Nec separatio fuit imperfecta , sed 

(i) /n Faraone. 

(a) In vulgatis, ut et Paulo antc, Deum Pharaonis, 
Hic non repetitur vox Deum in mss. quornro in ve- 
tustioribus habeiur Pharao , lioc nomine jiixta grx- 
cuin ecov ^paii , per varios casiis iion inflexo : in 
caeteris autem, Pharaoniy quibiis infra cotisentiunt et 
editi, favenie Ambrosio cpisl. nuncxxviii, n. 8, ubi 
legil, Faciam te in Deum regi Pharaoni : qiii alias etiam 
in cnsibus obliquis plerumque ponit Pharao. Quod 
Hilarius hic ex iiomine Dei siinpliciter et absolute 
dato conflcit argumenturo, fuse perseqiiitur Irenseus, 
lib. ui, cap. 6, inter alia dicens. Neque igitur Domi' 
nus , neque Spiritus sanctus , neque Ajftostoli eum, qui 
non esset Deus, definiiive et absolute Deum nonunassent 
aliquandOf nisi esset verus Deus. Et post |»nuca : 
Cum autem eos qui non sunt dii nominatf non in totum, 
quemadmoiium prasdixi , Scriptura ostendit illos deos. 



12. Thomas eumconfitelur Deum^ illaua Dd umui 

(2) Sit filius. 

turamdivisamesseasserimusin fitio ;glossemnta vnria. 
Hic cxcluditurea senteniia, ciijus invidiam in Catho- 
licos conjicere moliuntur Ariani, suprn, lib. iv, n.4y 
pula quod ex divisione palerna! substantia esse Filius 
existimetur , eic. Eadem ratione Athana^^ius, Or. 2, 
cont. Ar., p.354, verbi ct sapicnliaecognomlna Filioin 
sacris litterisideoapiata docei, quia verum, natura- 
lem atque coxierniim absque ulla passione ant par- 
tiiione paternae subsiuniiae fetum aptissime signl- 
flcant. 

(h) Sic ros. At. edit. Patri non desint : et mox » 
Deus et verbum est, 

(t) Gorb. inss. sit filius : male. Vult quippe Hila- 
rius iii prolatione vocis, quatentis haec accidens est, 
natuMin Filii non esse sitnm. 

(j) Duo iiiss. sempiternum est, Mart. semper in mter' 



$ed cum aliquo additamento et significatione, per quam D num est : corriiple. Semper internum, id est, semper 
ostenduntur non esse dii. inlio^rens, qiiod iiumquaiii in propriam subsistentiam 



(b) Unus e mss. Colb. dum honofalur : meiidoso. 

(c) Mss. in Pharaone. Ycrili Irenatus, lib. iii, cap. 6, 
ante Pharuonem. Explirnri potest illud , m Pharao- 
nem , cx superioribus. Numquid ei naturatn Dei intu- 
litj et non potius in eum^ eic. 

(d\ Mari. ins. et res. Hic res opponiiur accidenti , 
quod signiiicaiur per noineii adjecium. 

(e) Er., Lips ei Par. in Dei filium : castigant ve- 
tercs libri. 

(fjHocest. Patri, cui vcrbum. virtus et sapieniia 
non desunt, quamvis ex eo (minus apte apud Lips. et 
Par. ex Deo) in Deum sint nata. 

(g) In ms. Corb. natura divisionis, in uno Vatic. et 
Mart. de natura divistoms^ apud. Bad. et Er. Dei na- 



evadnt : qualis iii nnbis esl virtus aut sapientia . 

(&) Supple, 15. nimirum Pater , qui virtuiis ac sa- 
pienii^c prnprielniibus numqunm caruit. 

(/) Ex niss. rcsliiuimus bic Deum^ ac proxime la- 
fra Deus. 

(m) Er., Lips. et Par. quia non sicut : nullo suffra* 
ganie vriere libro. 

(n) Uiius e mss. Golb. res significata substanlia est. 
Corb. rei significata substantia est Vind. neciion edit. 
Bad. cl Er. res significata a substantia est. Reiiiiemot 
aliorum lihroruiii Ifciionem , qiiae sic commode po- 
lest iiitelll^i, res substaniice significata e$t ; ut hic fere 
id ipsum sit quod initio num. ll,Fer6t res enuntiatur 
innomine, vei substantia est , id est, ad substantiain 
pertinet. 



209 



DE TRINITATE LIBER VII. 



210 



fide. Thomat Deum naiura profitetur. Neque hoc no- A i^* Po/fr et filiui unui tantum ett Deus. — Nomen 



men recusat Chriilui, — El videamus an hanc Evan- 
gelistae praedicaiioncm, apostoli Thomae confessio 
consequatur* cum ait, Dominui meui et Deui meui 
(Jaan. zx , 28). Deus igitur suus cst, quem Deam 
coniitetur. Ct certe dictuni non ignorabat a Domino : 
Audi^ Israel^ Dominui Deui tuui unm eit (Deut. vi, 
4) : et quomodo aposlolir» fides principalisimuiemor 
est facia mandaii, ut 184 i^eum Ghristum confitere- 
lor, cum iii unius Dei esset coufessione vivendum? 
Sed Apostolus toiius sacramenii fidem per virtutem 
resurrectionis intelligens , cum frequenter audisset : 
Ego ef Pater unum iumui ; et : Omnia quw Patrii 
«ttfU, mea sunt; et : Ego in Putre^ et Pater in me 
{Jcm. X, 30; xvi, 15 ; xiv, li) : jam sine Tidci peri- 



igitur naiurae, fidei nostrae non deserit professionem. 
Nomen enim, quod rem unamquamque significar, 
rem quoque ejusdem generis osiendit : et jam non 
rcs duae sunt, sed res generis ejusdem est. Filius 
namque Dei Dcus est ; boc enim 185 signincatur ex 
nomine. Non duos deos connumerat nomen unum ; 
quia unius atque indiflerentis natune {d) unum Deus 
nomeii est. Gum enim et Patcr Deus csi , et Filius 
Deus est, ei proprium naturxdi\inae nomen in ulro- 
que sit ; uterque unum sunt : quia cum subsistal Fi- 
lius cx naiivilate {e) nalurae, (i) iiuitatcm taineu con- 
servat in noinine : nec ad professionem duum deo* 
rum naiiviias Filii credenliuin fidcin cogit, qune Pa- 
trcni et Filium, ut unius naturae, ita unius profiietur 



colo naturae nonieii confessus est : quia ab unius B et nominis. Esl iiaoue Dci filio {() noinen ex nativi- 



Dei patris professione religio non excideret Deum 
confessa Dei filium, cum in filiti Dei non nisi paternae 
naturae veritas crederetur ; nec sub alterius Dei im- 
pia Gonfessioiie fides naturae pericliiaretur unius, 
quia non altcrius Dei naturam perfecta Dei nativitas 
aillulissel. Veriutem igitur evangelici sacramenti 
Tbomas inteiligens , Dominiim suum et Deum suum 
esse eonfessQS est. Non hic honoris est nomen , sed 
nalorae confessio e&t : rcbus enim ipsis atque virtuti- 
bas Deuro credldit. Et Dominus professionis bujus re- 
ligionem oon bonoris esse docuit , sed fidei , dicens, 
Qim mdiiti (a), credidisti : bead qui non viderunt , et 
crediderunt {Joan. xx, 29). Videns euini Tbomas cre« 
didil. Sed quid credidit quxris ? Et quid aliud credi- 



taie. iiic ciiiin nobis secundus ad demonstrationem 
gradus est , ut Deus sit ex nativitate. Quamquam 
milii adbuc de proprietaie nominis supersit aposto- 
lica auctoritas : sed interim evaugelicimi placet trac- 
tare sermonem. 

44. Filiui ut natui ex Deo , Dei naturam habet. 
Naici et cmptum eae non idem, — Et primum quaero, 
quam nativitas filii naturae novitatem potuerit in- 
ferre, ne Deussit? Intelligeniiae istud bumanae sen* 
sus excludit , ut aliquid a natura originis suae nas- 
cendo diversum sit : nisi forie quod ex naturarum 
diversitate conceptum, novum aliquid {g) in se (et 
iia sit generis utriusque, quod neutrum sit) veniat in 
vitam ; quod in pecoribus ac bestiis asiiatum est. Sed 



dit quam professus est : Dominus nieus et Dens C ea ipsa novitas non inest , nisi ex coiyjatis pro« 

prietatibus sub diversitate naturae: et diversi- 
tatem (h) eorum nativitas non intulit , sed acce 
pit , dum id tenet , quod ex utroque sibi uuum 
est. Et cum baec in his corporalibus causis et pas- 
sionibus ita sint ; quis rogo furor est , iiatlvitatem 
unigeniti Del ad degenerem ex Deo rererre naturam : 
cum naiivitas non nisi cx proprietaie naturai sit ; el 
jam nativitas non eril, si proprietas naturae in nati- 
vitate non fuerit ? Hiuc ille omnis aestus et furor esl, 
ut in filio Dei non nativitas sit , sed crealio ; ut non 
naturae suae originem subslstens teneal , sed alieiiam 
a Deo de non exstantibus sumat : quia secundum 
quod ail: (i) Quod de carne nascitur^ caro est; et 
quod de spiritus, tpiritu est (Joan* ui, 6) , quia Deus 



meus (b)1 Resurreiisse eiiim per se ex mortuis in vi- 
Uim«nisi Dei natura nou potuit: et creditae religionis 
fides hoc est professa, quod Dcus est. Anne ergo no- 
men Dei non naiurae res existimabitur, cum profes- 
sio nominis fldem naturac creditae sit secuia? Nam 
miqoe religiosus filius , et qui iion voluntatem suam 
sed ejus qui se miserat faccret, et qui non honorem 
suom sed ejus a quo venerat qusereret, honorem hu- 
jus in se nominis recusassei ; ne quod ipse unum 
I>eum pnedicaver^t , solverelur. Sed vere et aposto* 
lleae fidei mysterium confirmans, et nalurae in se pa- 
lemae nomen agnoscens, beatos esse docuit, qui 
cum (c) se resurgentem e mortuisnon vidissenl; Deuni 
lamen per resurrectionis intelligentiam credidissent. 

(1) Otdtatem tamen nalurce. 



(a) Hic expunximus me, auctoritate veterum libro* D inteUigenda nativitas : et lib. vii!,num. 18 : nec per sa^ 

cramentum dispensationis unum sunt , sed per naturce 
nativitalem. In ins. Mart. vox naturcB rursum repeti- 
tur post ufdtatem tamen, 
(f) In recentioribus dumtaxat mss. verum nomen. 



rum. 

(b) Antiquior codex Golb. cum Germ. Deus meus 
estu. 

(c) Particulam in hic praetermittunt vetustiores 
libri. 

(d) In mss. Mart. et Gorb. ttfium Dei nomen : male. 
Ilic Deus materialiler , ut aiunt , sumitur. 

(e) Vocabulum naturoi in prius vulgatis interpunc- 
tione dividitur ab antecedeiili voce , conjungiturque 
curo siibsequenii. Interpunclinnem muiamus , tum 

Jioia alias remolior esset particnla tamen , tiim quia 
reqoens est apud Hilarium mtiviias naturce , pro na- 
liviiate naturali, ut vidcre est in his iium. 22 : At 
Vero nt in natwra licet Dei , naturfC tamen ex Deo sit 



(q) Erasmus pro m se^ malebat insit, Lipsius dein- 
de legit , et quod ita , addito quod. In vetustiore ms. 
Remig. omittiturQ^^^uti/tn se. In ms. Vai. bas. ex- 
stat, aliquid prceter ista sit generis, etc. Pro et ita, ma- 
gis placeret , ut ila, 

(h) lu ms. bas. Vat. eorum morum: interpolalio , 
ciijus loco intelligere est eorum pecorum , a quibus 
scil. exstai nativitas. 

(t) Solus codex Vat. bas. cum Hart. hic additi 
Vominus, 



m 



SANCTi IIILaIIIJ F.t^lSCOt^l 



01 ) 

aa 1 â– * 



splrltiisest, non nrnbigmim sii nascenlt div^rsiim A fiostra' jiidicia cmn humani sensus opinione commu- 



atqne afliehdm aliqnld ab eo ei qud (a) natus sit non 
inesse. NaiiTitas igitur Dei f]icum perflcii , ut Detis 

non coeptus intelligatur \SIB ^^^® > ^^^ "^^"^ * ^"^^ 
cttpium esse , potest nbn id it)sam esse quod nasci , 
dum omne coepiiihi ant ex nliiilo in aliquid exsistit , 
aut et alio in alind proflcit et desinlt; ut ex tcrra aa- 
ruhn, ut ex idlidis tiquida , iii ex Irigidis ferventia . 
iit ex albis punitca, ut ex aquis aniriiantia, uiex ina- 
nimis viveniia : Dei :iiitem fllius neque ex nihilo Deus 
ecfepit essie, sed natus est ; neque aliud aliquid falt 
ante qoam Deus e^t (a/.esset). Atquc ita qui in Deum 
nalui est, nee ctepit qaod Deus est (i) (6) nec pro- 
feeit. Tenet itaque iiativitas eam ex qaa snbstitit 
nniurain, et fllius Dei hon aliud quam qiiod Deus est 
labsisiit. 

15. NatUi tere ex Deo e$t , cui Deus ett pater et cui 
€uni Deo ^qUalltiU, jEtfualiiat riee ioti competH nee 
diverih, -—(2) Aut quiiiqiie bine ambigit, discat a 
Jud;ei8 Intelligentiam naturac,vel potius cognoscat 
ab Evangclio veritatem naiivitatis, in quo scHptum 
esi, Propter Hoe irtagii queerebatit eum Juddi th(er/l- 
eere , qu^Hiam n6n iolum soltebat iabbalum , ied et 
quod ptoprium hilfi patrem dicebai Deum , aquatem le 
facieni Deo{J6mi. v, f8). Non iiUric, ur in c^eterls 
Bolet , Judsorum sermo ab bis dictos refertur : ex- 
positio potius baec EvaDgelistae est, caosam demons- 
trantis cui* Ddininum interficere Jitdaei vcllcnt. Ges- 
sat (aL cessei) ergo pcr impietateni blasphemnntiom 
vitioait inielligentiai^ exeusatlo ; cum per Apostoli 



iiia sini, iit et nalivitas naturac babeat acqualitatem , 
et dl)t aBi|UaIiins cst, neque X87 alienum ajiquid a 
se jfdssit essc , ncc soluin ; tanien ex ipsis dictis do- 
minicis hiijns quoque sermoni» iiostri Ades arnrinanda 
est, ne temeriias contradicendi, sub liberiate diversae 
(5) in hominibus intelligciiiiac, (d) audeat professio- 
nibus diviiii de se testiinonii cbhtraire. llcspondit 
enim Dominus : Non poteit filiai ab ie facere quid- 
quam , niii quod viderit Pdtirem facieiitem : qwecumque 
eitlin iHe facit , eadem et Fitiiii fdtit ihmliter. Pater 
enim diligii Filium , et omnia demoinlrdl ei qvtm ipse 
fbcit: et majora horiim dpera demdmirabit et, ut tfoi 
ttdmireMini. Sicut enim Pater iuicitat riiortuoi et viwi- 
ftcal, iieet Filiuiqitoi hult tivificai, Nee ehim Paler 
B indieai quemquam, ied omne judicium dedit tUio , ut 
omnei honorifieent Filium iicut honorifieant Pairem. 
{e) Qui non hondrificdi FUitim , noh hdHdrificat Pa- 
irem, qui tnieit f//um (Ibid. 19, et ieqq.): P^o^itioiiis 
quidem drdo id exigebat, oi aingula qu^tie |[edera 
Bfngularmtf quarumcumque cadsarum pertfaetareri- 
tur; utquia Deom esse Dominum nostnftti lesuni 
Gbristtim Dei fllium, nofhine, nativltate, natunt, po- 
tesiate, profeiisione (/) didicissemos , deiiionsiratio 
nostra gradus singtilos' di^positiotiis propositsi j>er- 
eurrerei: sed natititaiis id batura non (jatltur, qii;e 
in se et nomen , et natiirarh , et potestateiri , & pfo- 
fessionem soia comjilectitur. Sinfe hi^ hiAttk niiittvifas 
rion erit ; quia iii se bsc oninia nikehdei tdnillie^t. 
Hane igitUr tractaiites , incidima^ Id kktn iieces&lta- 



aucioritaiem , Bob Bigniflcationc nativitatiB , propiie- G leih , ttt soperius commemorata ad dhllHeiii tractatds 
tas naturalis ostensa sit: Patrem sudm dicebat Deum^ proprii differre non liceat. 



eequalem ie faciens Deo. Aiirie natoralis nativitaB non 
est, ubi per nonien patris proprii, natiirae tTqualitas 
denionstrator ? Non enim atnbigitur ; quin teqtialilas 
nibil diflferat. Quis pofro dubitabit , qiiiii iiidiifereu- 
tem naturam naiivltas consequaiur ? iiinc enim est 
sola illa qiiae vereesse possiraequaliias: qula naturae 
»i|uaiitatem sola possit praestarc nativilas. iEquaiitars 
Tero numquam ibi ease credetui* , abi unio est : nec 
(«) tamen iilie reperietur, ubi dilTert. Iti similitudi- 
nis aequaiitas neo solitudiuem babet , iiec diversiia- 
tem : qnia omnis aequalitaB nec diversa , nec sola 
sit. 
f 0. Filii Hativitae et eum Patre <equaiitai ex ipriue 



17. Clirisiui a Judaii actusatus et HatufatiH et lirffl- 
vilatem iuam exponit. Chriiti tiHui de cH^idtibrib. 
Qnid hcec cogtdiio. — Rcspondens eidm Df^iffiiius tid 
JudaHis, quod eum interflcere ob hdkr ni^h t^Tler/f, 
quia patrem suum dicens Deuni , aeqinildiri le De» fe- 
ctsset, omne sachimentnm fldei nosCfae ; duin impirB 
eorum motibus contradicit , exposuit. IHxerat Miin 
Buperius , cuni , paralyticu curato , IriOlati ^bbati 
reus eiiam moriis judicloconstitueretor, Paier mifU 
uique adhuc operatur^ et ego operor {Jodn. f; 17). fit 
binc omnis accendebntur invidia, quodse Deo exae- 
quasset paterni nominis osurpatlone. Yolens itaqiie 
et natlviiatem suam coiiflrmare, et riaturae vlrtuiem 



dictii. Divitiitatii Christi diversa argumenla iimul per^ D profileri, ait : Non poiett quidquam facere ab se Filiui^ 



tractantur. — Quamquam igitur bujus iuieliigentios 

. / j) ^ec profiscit auod Deiii eit. 
* (2) Aut qiiitqitam, 

(a) Editi, natum iit. ReciiiiB msB. ntitUiiit: hoc 
enim de Fiilo pra&dicato^. Bodeffl flfgilniciito Paus- 
tintiscnp. % Quomodo, inquit, nott verui Deia est^ 
qui vtriti tit fittdsf et Au$^ustliiU8 Collat. curii Slaxi- 
riiiiio, n. 14 : Nonetl verui /f/iu<, si quod eit Pateir, 
non est Fiiiui : qiiud inaxiine in rebus spftritalibiis 
veriim esse recte bic notat HiUrius. Inierdum tamen 
Arhni Christum verum Dei flliuin confltentes , ve- 
rum Deum iiegab.int, uti consiat ex iib. cimtra 
Auxeniiiim, n. 7 et 13, iiecnon isi iib. i Augustiui 
contra Maximiiium c. 6. 

(b) Sic poiiores rosB. At Rad., Er.et Lips. nee tfuod 



nisi quod viderit Patrem facientem (Ibid,^ 19). Exor- 
(3) iii hominibus. 

Deus est proficit : quod cl in postrema edit. Par. re* 
positum est. 

(c) Dcest tamen iu ms. bas. Vat. Mox cum ross. Ic- 
gimifs ubi differt , Id esi, ubi discrepantla est , iion 
cuiu editis il6f differat. 

(d) In quibusdain inss. gaudeat. 

te) lilditi, Qui non honorificant Filium , Hok Aofto- 
rificant..., nequecuin sacro textu, iie<|iie com nffss.y 
neque secuin ipsi infra couseutienies. 

(/) SiC Par. cuin pnrstantioribus mss. Vat. baa., 
Miirt., Colb.. Carii., etc. At cum nonaul|l6 a|l1^ Ba<l« 
et c;^. docuiaenm. (jips. 40euiimi$> 



2f5 t)E TRINltAtE UBfitt 511. 214 

diam re6pofislOfih adYersum lodaeorom fnlipiam mo- A tlnflflitis terllaiem In Patre et FIHo conffietiff, abso« 



tum , per quem usque ad voluniaiem inferendx mor- 
tis eiagitabaifKir , aptatum 188 ^s^* ^*^ ^^ violati 
stbbatl objectom sibi reatum dixerat, Pater ntetis us- 
queadkue operatur , et ego operor : ut usurpasse hoc 
ex aoctorltate intelligeretur (a) exempli ; significans 
tamen hoc , quod ipse ageret« Pairis esse 0()us iiitel- 
ligendum , quia ipse in se operaretur operante. Et 
rarsum adversum eam invidiam, qua se per pater- 
nuni nomen Deo exsequasset, haec subdidil: AmeUf 
ameii dieo vo6if, non pote$t FHiu$ ab $e facere quid- 
qnam^ Hni quod nderit Patrem facientem. Ne igilur 
ex;eqoatJO illa per nomeo iiaturanique filii fidem na- 
liTiialis aoferrei ; ait Filium ab se facer e nibil posse, 
nisl quod Pitrem racientein vidisset. £t ut maneret 



lutissimom sacramentum, \ffy at eadem faeieodo 
Flllus similitcr faeiat, et similiter facteUo eadcm 
sint ipsa (e) qux Taciat: quia sub una bac slgniAcal- 
tione testentur et similiter facta nativitatem , et ca- 
dem facia naturam. 

19. Demon$tratio operum nativitatem ingetity non 
ignorationem, No$tras fidei in$tructio e$t. Vette quid. — 
Tenet iiaque responsionis dominicx ordo ecclcsias- 
licx* fidei intcgrum ordinem , ai iiec discernat natu- 
ram, el significet nativilalem. Hoc namque sequitur : 
Pater enim diligit Fi/ttim, et omnia dempn$trat ei qua: 
ip$e facit; et majora horum opera demon$tra(nt ei, ul 
vo$ admiremini, Sicut enim Pater tu$citat mortuoi ei 
vivificat, $ic et Filiu$ quo$ vutt vivifieat (Ibidem 20 et 



salaiaris in Patre et Filio confessioiiis nosirae ordo ; g 21 ). Aiine demonstratio operum aliud hic nobis prae- 



naturaoi nativiiatis ostendit, qus potestaiem efficicn> 
di non per iiicrementa indoltarum ad unumquodque 
ofm viriam sameret, sed de cognitlone prttsumeret: 
prasamerftl autem non de aijquo operis corporalis 
eiemplo^ otaliqaid prius Pater faceret ad (b) id, qood 
posiea Fllias factorus esset : sed cOm naiura Dei in 
naloran Dei aubstitisset, id est, ex Patre Filius na- 
toi eflset ; per virtoiis ac naturae in se paternae con- 
scienliam nihii ab se, nisi quod Pairem facientem vi- 
dlsiel, Filiam facere posse testatus est : etcum 
anifeditoi Deos palerns virtuiis operationibus ope- 
raretor, tanium sibi ad faciendum praesumeret , 
qaaotom in conseientia sua esset , inseparabilem a se 
Dei palris , quam per legitimam naiivitafem obiine^ 



ter quain nativitatis fldcm ingeril, ut sabsistentem 
Filioui ex sobsistenle Deo patre credamus? Nisl forte 
per ignorationem Credendus esi onigenilas Deus 
doctrina demonstrationis eguisse; sed lemerius im- 
piae hujas exisiimationis non admittitur. Nou enim 
doceri egei (1) (f) qoi quidquid docendus sit sciat. 
Nam postca quam ait : Fater ditigit Fitium^ et omnia 
demon$irat ei quw ip$e facU : ut osienderet omnem 
hancPatris demonstrationem fidei nostrae esse dociri- 
nam, nt scilieet et Pater nobis in confessione esset et 
Filius, et nc qua hic ignorailo in Filio posset iiitel- 
ligi, coi Pater opera omnia, qu» ipse faceret, de- 
monsiraret ; coniinuo ait : Et inajora horum opera de« 
mon$trabit et, ut vo$ admiremini. Sieut enim Pater 



Int y posse naturam. Non enim corporalibus modis C ft^iciiat mortuo$ et vivificat, $ie et FUiu$ quo$ vutt vi- 



{e) Deui videt, sed visos ei omnis in virtuie naiurse 
est. 

48. IMiiii Ukhwm ommia facit, non aliu$ ; dum sioi- 
LiTBft, aHu$e$t. — Denique subjecit: Omnia enim 
qmmcumque (aeii Pater , eadem et Filiu$ facit $imiliter 
{itidam)» SinUtiter illad ad sigiiificatioiiem nativitaiis 
ndjecit : omnia vero et eadem ad ostendeiidae natura 
veriiaiem locutos est. In his enim , quse et queseum" 
fB«ei eadem sunt, nec diversiias poteijt esse, nee 
(d) reliquum. Atque iia in natura eadera es( , cui ea- 
dem oidnla posse naiuhc sil. Cbi vero $imUiier per 
Filiom eadem omnia fiunt, simiiiiudo operum soli- 
ludinem operantis exclusii : ut omnia qu;c P.^tier fa- 
cit, eadem omnia similiier faciat et Filius. Hxc est 



vificat. Denionsiratlo ergo fiituri operis non ignorator 
a Fillo, cui huc demonstrandum esi, ut exemplo pa- 
tcrnse naiurae mortuos vivificet. Ea enim Patrem de- 
monstraturum Filio dicit, quae mirentur : et quse 
eadem essent illa, mox docuit : Sieut enim Paiet 
$u$citat mortuo$ et vivificat, $ic et Filiue quo$ vult vivt* 
fieat (/6id., 21). Exaequata virtus est per naiorae iiH 
dissimilis unitatem. Et demonstratio operum non 
ignoraiionis insiructio est, sed nosirae fidei : quae (g) 
noii Filio scienliam ignoralorum, sed nobis confessio- 
nem nativiiaiis invexit, confirmans eam per id, quod 
sibi omnia essent demonstrata quae posset. Neque 
enim ifon circumspectum se coelesiis sermo egit, ne 
forte diversae naturae siguificaiio sub occasione dicti 



verae nativitatis intelligentia , et fidei nostrae , quae D ambigui subreperel. Demonstrata 190 ^^^^^ ^' P^' 



el nalurae divinae unitate, unius iudifferentisque di- 
(I) (M quid. 

(a) Christns ostenditse ex aactontale exempli ha- 
bere utagat quod Pater, dum ait, non pote$t Fitiue 
ab u facere qiddquam ntit videritf etc., sicul significat 
Patri sibique unam et communem esse agendi vir- 
luiem , cum adjicit , Pater meu$ u$que modo opero' 
f«r, ei ego operor. Prima loquendi ratione se iiatum, 
altera se ejosdem cuiii Palre naturae docet. 

(b) Voculam id adjecimus ex niss. Hcnlem Hilarii 
illiblralni Augustiniverbu contra Serm. Arian. c. 14^ 
ubi ait Filiuin fion facere iiisi (|iiod videl : quia videt 
$e es ip$o faeiendi habere pountiam , ex quo se videt 
ex$i$iendi habere naturam: iiiliil eniui aliiid sibi vull 
quodbic subjicitur, pervirtuiie ac naiurte in iepor 



tius opera Patris esse ait (/i), qoam ad operationem 



ternas conecientiam. V. lib. de Synod. n. 75. 

(c) Vox Deu$, quae in vulgatis deerat, restituitur 
ex mss. 

(d) Id est , nec quidquam quod non indultum , sed 
adlmc veluti retentum sii et reservatum. 

(e) Exemplar Carn. qucejaciant : niale. 

(f) Bad. quicquid qui$, Er. qui quid qui$. Suslultt 
deiiide Lips. qui$. Yerius mss. qui quidquid. 

(g) Puta, deinonstratio operum. Pro quce non^ habet 
ms. Vat. bas. neque. 

(h) In quibusdain mss. perperani hic additur a £)o- 
miVio ; cum verbuni ait ad coelesiem sermonem re- 
ferator. 



Si5 



SANGTl UILABU EPISCOPI 



21G 



eorum naturain virtutis adjectam : ut demonstraiio A quam ut et (c) naius esse, nec tamen differens doce* 
ipsa nativitatis esse substanlia doceretur, cui per di- retur. 



leciionem Patris, operum paternonim, quae per eum 
effici vellet, esset coniiata cogiiitio. Purro auiem no 
per demonstraiioiiis professioiiem, ignorantis in eo 
naturie diversiias crederelur; ea ipsa (a) qux profi- 
tetur demonstranda, non nescii. Usque adeo non de 
exempli auctorilaie geslurus est, ui vlvificet quos 
velit. Velie euim naturae libertas est, quae ad per- 
feciae virlulis beatiludinem cum arbilrii voluutale 
subsistat. 

20. Judicium omne dalum naturam et nativitatem 
probat. Judicium datum, ut honoris tit tequalilai, — 
Ac ne deincepSy quod quos vult vivificat, non naiivi- 
tatis videretur in se babere naturam , sed non natx 



31. Tota de Filio fides eruitur ex priBdicti$ Chriiti 
verbis, — Paier igitur usque modo operatur, et 191 
Filius operalur. Ilabes naturac nomina, cum ct Pater 
operutur et filius. Iniellige et naturam {d) Dei, per 
quam Deus operatur, opcrantem. Ac ne furte duas 
operationes naturarum dissimilium exisiiines intelli- 
gendas ; memento de cacco dictum fuisse : Sed ut 
manifeilentur opera Dei in eo : me oportei operari 
opera ejus qui me misit {Joan. ix, 3). In eo ergo, 
quod operaiur Filius, opus Patris cst : et opas Filil, 
opus Dei est. £i dc operibus sequens adbuc sermo 
est. Interim nunc nibil aliud studuit responsiu, quam 
ut omne opus referret ad uirumque ; (e) utriusque 



potius potestatis jure subsistere; continuo subjecit : B autem naiura noii differret operandi, cum ineo, quod 



Nec enim Pater judicat quemquam, ied omne judicium 
dedit Filio (Ibid.^ti), Ci in eo, quod omne jiidicium 
datum est, et naiura et nativitas demonstralur : 
quia et omnia babere sola natura possit indifi^erens, 
ueque nativitas aliquid possit habere, nisi datum sit. 
Datum autem omne judicium est; quia vivificat quos 
vult. Neque ademptum Patri judicium potest videri , 
cum ipse non judicet : quia Filil judicium ex judicio 
sit paterno ; ab eo enim datum omne judiciuin est. 
Sed dati judicii causa non tacita est. Sequiiur enim : 
Sed judicium omne dedit Filio , ut omnei honori/icent 
f i/tum, sicut honorificant Palrem. Qui non honorificat 
FUiunu non honorificatPatremqui miiitillum(!bid.,^Z). 
Quid (1) igitur, oro.derelictum est suspicionis, aut quid 



usque adhuc Pater operatur, operatur et Filius : ne 
qui domintis sabbati est (dominus estenim sabbaU 
lilius hominis , Luc. vi, 5) , impie operari sabbato 
crederetur, cujus opus per uativilatis naturam paterni 
in se operis esset auctoriuis. Non confunditur itaque 
aut aboletur natura, ne fiiius sit : nec lamen rursum 
adiinitur natura, ne Deus sit. Nec disccrnuntur di« 
versitate, ne unum sint : neque quod unum suut , id 
potest prxstare (f) ne uterque bit. Et primum fllium 
cognosce, cum dicitur : Non poteit Filiui ab u faeert 
quidquam, niii quod viderit Patrem facientem (Jcan. 
V, 19). Habcs nativitatem filii, quoe ab senibil possit 
facere, nisi videat. In co autem, quod absenibUpo- 
test, innascibilitatis adimit errorem ; ab se enim non 



reiiquum est ad impietatcm occasionis? Paternonjudi* C potest pos&e nativiias : quod autem videt, (g) oonscia 



eat quemquam^ ied omnejudicium dedit Filio, Judicii au* 
tem dati ea causa est, ut Filius exxquati honoris ad 
Patrem sit, et inbonorificus Filio inhonorificus et Pa- 
tri sit. Gt quomodo post hxc inielligitur nativitatis 
differre naiura, quam non soium (b) operatio, virtus, 
honor, sed etiam contumdia negati honoris exae- 
quat? Niliil igitur aiiud, quain sacramentum nativi- 
taUs, sermo niinc diviu» responsionis osiendit. Neque 
alitcr potuit aut debuit Filius a Patre disiingul, 



in se naturae significatur agnitio. Et in eo nunc veram 
Dei cognoscc naturam : Quacumque enim ilU facit^ 
eadem et Filiui facit simiiUer (Ibidem). (h) Post Bt- 
turae autem virtutem, naturo*. per id indissimUis io- 
teliige unitatem : Vt omnes homrificent Ft/inm, dcut 
honorificant Patrem qui misit iUum (Ibid,, 23). Ac ne 
te natur£ unitas in soliiarii unione conUneat; sacra- 
mentum in eo fidei disce : Qui non honorificat FiUum, 
non honorificat Patrem qui misit iUum (Ibidm). Con- 



(1) Deest t^flur. Paulo post, (ml ^ttid re/tclum; ac deinde, Pater non judicat^ et omne judicium dedit fUio. 

(a) In mss. Carn.,Corb. et nonnullis aliis, quce non tiim. Quippe lib. de Synod. n. 73, legimus per sttift- 

profitetur. Mox in veiusUore Colb. gessurui, non litudinem non indiffereniis eueniuB pro per ftmtltfiutf- 

gesturus. Quod bic diciliir : Usque adeo non de exem- nem non differentis essentia. Alia bujusmodi eKempU 

pli auctoriiate gesturus est, videtnr pugnare cuni diclis in eodem libro et alibi reperire esU 
num. 17, ubi Filius asseritur ex auctoritate exttmpli ,.. n-eM^«..„- n • • %7 . t «^ 

virtulem ageiidi usurpasse. At uterque locus facile JrtinZtZZ^^^^ 1" •™'' ^"'- ^^' P '"t"^.*^ 
concihatur, cum auctoritas, num. l^/tantuingeniti a D Striplura; loco pcndet bujus propositionls probauo. 

genitore originem soiiet, hic vero subdili doinino . (^) Martinianus ms. ulriusque enim natura wm dif- 



genitore originem 
exhibiiam serviiutein. Uiruinque illud eidein loco 
respondens Aiiffusiiinis conlra Serni. Arian. c. 23, 
sic explicat : ffec Fitius a te potett quidquam, qma 
nec ipie a semetipsOy non quod in omnibus nulum Pa- 
tris exspectet. 

(b) Martiiiianus ms. operatio virtutis. Vat. bas. ope^ 
ralce virtutii honor : perturbatc. Filius Pairi exaequa- 
Uir operatione, duin eadem facit qu» Pater; virtule, 
dum ita, ut P.tter, quos vult viviQcat; honore, dum 
ab omnibiis esi bonorificandus. 

(c) IDditi, natus esset. At in plcrisque mss. natui 
esse. Deinde in oninibus,; nec tamen indifferens : for- 
siian sincerlus per heilenismum iiilario non inusiia- 



. dif' 

ferret opera. Lips. et Par. utriusque enim nalura tion 
differt operando. Verbum differret regtiura pariiculia 
quam ut. 

(0 Id cst, ne uterque proprium exsistendi modom 
habeat ab altero distinctum. 

(g) Apud Bad. conscientia. Apud Lips. et Pufi 
conscia. In ras. Carn. conscientice. Veriiis Er. cnn 
plerisque mss. consci(B. Sic mox, consdce poteuatis 
h(Bc vox est ; et initio hiijus libri, comcice infmnitaHi : 
demum in Psal. lxviii, n. 15, comcice in se soiiutt. 

(/i) Editi, per naiuras. Reciius mss. poi/, supple, 
jam cognitam, proximo soil. ioco : Qwecamaue fa^ 
cil, cic. 



217 DC TRINITATE LIBER Vll. il8 

clasa sunt omnia adversum bxretici furoris ingenia. A Patre unum sit, et (c) unum se profilendo cum Pa- 



Filius est, quia ab se nibil potest : Deus est, quia 
qaaecumque Pater facit , ni ipse eadem facit : unum 
sunt, quia exxquatur in honore, eademque facil, 
non alla : non esi paier ipse, quia missus est. Habet 
igitur lioc sacramenti sola nativitas, ut complecia- 
tur in se et nomen, et naturam, et potestaiem, et pro- 
fessionem : quia universa X92 nativitas non potest 
iiOA In ea esse natura, unde nascatur. Non affert ex- 
temi generis substantiam : quia ex uno non subsislit 
alieiium. Quod autcm alienum a se non est, id unum 
esl genere naturx : et quidquid unuin esi per naiivi- 
taiem, non habet soliiudinem ; quia et soliiudo sin- 
gularia est, et naliviiatis est unitas ad utrumque. 
82. Arittnorum fida ipsorum cognUioni advena. 



tre, non tamen (1) {d) ut solus tanium atque ipso 
pater intellecius amittat esse quod filius est. Testa- 
tur enim primum naiurx virtutem, cum de ovibus 
suis ait : Nec quisquam (2) raptet ea$ de manu mea 
{Ibid. 28). Gonsciae potestaiis bxc vox est, impertur- 
baue viriutis libertatem per id, quod nemo oves de 
roanu sua abripiai, coufiteri. At vero ut in nalura 
licet Dei, naiura; lameii ex Deo sil inlelligenda naii- 
vitas ; subjecii : Pater quod dedit mihi maju$ e$t om" 
nibu${lbid.f 19). Non occultat es Patrc esse se natum : 
quod enini a Palre accepit, 193 ntaju$ e$t omni' 
bu$, (3) {e) Et qui accepit, est in eo quod accepit 
nascendo, non postea; et tamen ex alioest, dum ac- 
cepiL Sed qui ex alio, accepit, ne aliud quid potius , 



Ckriiii poie$tai, nativita$ ex Deo^ natura divina et ex- B et non in ejus inteliigerelur natura a quoaccepil ex- 



mumia in Patre ; mauu$. — El super boc , (a) adsit 
ilbi diTinx de se senteiiti.'e tesiiroonium. Ait enim : 
Qai siuil ex ovibu$ mei$ , vocem meam audiunt^ et ego 
MM eM, et $eqttuntur me^ et ego vitam (Bternam do eis^ 
H Mon (6) perient in ^empiternum^ ncc quisquam rapiet 
eu de manu mea. Pater quod dedit mihi^ maju$ e$t 
mmku$y nemo poterit rapere de manu patris mei. Ego 
etPaler unum $umu$ {Joan, x, 27, e< $eqq. ^.Quisjogo^ 
latelligeDtiam nostram siupor liebeiis meiitis obtun- 
dily ot luec in sensum nosirom lain absolute dicta 
Bon subeant? Aut quis iufirmitatem humanam tumor 
asiou insoleniis iliudit, ut Dei coguitionem ex bis 
adepU, Deum puient non in his intelligendum esse 
i(ttibat cognitusest? Aut enim aiia sunt Evangelia 



sistere; ait : Nemo poterit rapere de manu patri$ md» 
De manu sua nemo rapit : quia a Patre quod esi om- 
nibus majuft accepit. Quid sibi vult tam diversa pro- 
fessio, ut rursum de inanu patris sui nemo rapiat? 
Filii manus est, qua: acccpit a Patre; Patris manus 
est, qux dedit Filio : et quomodo quod noQ rapitur 
de manu Filii, non rapitur dc manu Patris ? Quomodo 
si quasris, iniellige : Ego et Paier unum $umu$ {ioan. 
X, 50). Manus Filii, mauus Patris est. Non enim de- 
generat per naiivitalem natura, nc eadem sil : neque 
rursum quia eadcin est inieliigentiam nativitaiis of- 
fendit, quia naiivitas nibil in se admittit alienum. Ut 
vero per corporalem signiUcaiionem virtutem possis 
ejusdem nosse naturae, coiumeinorata est Filii manus 



frofereada qux doceant : aut si de Deo sola isla C manus Palris; quia natura et virtus Patris (f) esset 



(Evaogelia) docuerunt, cur non ita crcdiinus ut do- 
cemur? Quod si ex bis tanium sumpta cogniiio esi ; 
cnrBon exinde fides sit, unde cognitio? Sed cum 
ides cngaitioui esse adversa detegiiur ; jam non co- 
gnitioDts fides illa, sed criminis est, irreligiosam sibi 
tden adversus religionem confessse cognitionis as- 
noient* Unigenilus igitnr Deus nalurx in se suae 
oOQseioSy naiivitatis propriac incnarrabile sacramen- 
tini,ad fidei tamen nosirae confessionem, quanta po- 
tttt verborum absolutione signilicat : ut et nalus in- 
lelligatury et m Dei nalura esse credatur, et cum 

(i) (Ti tiniii $oius. 
(2) Hapit. 

(a) In Tulgaiis, a$ci$c\t. Rectius in mss. adsit. Sic. 
lib. II, n. 15, post exposiia nonnulla Joan. verba, ad 
cstera sic Iransitnr : consequentia sibi adiint. 

(1) Auctoriiate mss. restiluimus hic peiient pro 
periiunt ; moxque particulam et verbis nemo poterit 
praefixam, rursumque anie ego et Pater rcpetilam 
expunximus. 

{e) Par. imiim $it profitendo, mendose. 

(d) In vulgatis et pluribus mss. ut unu$ solu$. Ver- 
bnm uRiis, reinovimus auctoritate codicnm potiorum. 
&ibelliani erroris suspicio avertitur; ut Filius se 
unam cum Paire profitendo, non desinat esse filius, 
oec delieat haberi tamquam ipse qui Pater. 

(e) Ediii , et quia accepit ; moxque non po$tea ta- 
men ex aiio e$t : resiauraniur ex inss. hoc nimirum 
sensu : Qui nascendo accepit, ei non postea, seu non 
Mt constituHiin naiivitatemi est in eo quod accepit , 
oipotfrlii eo uudo u^turii su4 constat : nc licct iu co 



in Filio. Postremo ut per sacramenium nativitatis 
veritatem natura^ indifl^erentis agnosceres; dictum 
est : Ego et Pater unum sumus : ut quod unum sunt, 
nec diyersum nec solitarium crcderetur, non alia in 
utroque per nativitatis et generaiionis proprictatem 
exsistente natura. 

25. Ariani in Christum Judceis iniquiores. — Manet, 
quantum inteiligi licct , mentium vesanarum voluo- 
tas, cessante licei voluntatis efiectu : et malignum 
nnimum malevolentiae studium, absistcnte maliope- 
ris occasione , iion deserit. Nunc enim baereticorum 

(3) Et qui aecipit. Sic infra , dum accipit. Sed qui 
ex alio accipit; deinde, a quo accipit. 

D sit , lamen ex alio est , qiiatenus accepit. Quod illu- 
stratur ex verbis I. n, n. 20 : Qui viia erat, non postea 
quam ett natus, e/feclus esl vita ; non enim in eoaliud est 
quod natum est, et atiud e$t qnod naiu$ accepit ; et paulo 
post : Deus qui a Deo natus est^ non postea quamnatus 
est, $ed nascendo Deus exstiiit. Hic pro acceptl; in mss. 
prope ubique exstat accipit : iieque male sonat. 

(f) Sic niss. At edili , est etiam in Filio. Tum Yat. 
bas. ms. poslremo ut post sacramentum. Ex hoc Hi- 
larii loco commode intelligitur quod aii Irenaeus, lib. 
IV, c. 37, ubi ponit primoDenm in condilione niundl 
externo Angeloruin ministerio non eguisse : quasi , 
inquil , ipse sua$ non haberet manus : ac deiiide sub- 
jicit, Adest enim ei semper Verbum et Sapientia Ff- 
lius, et Spiritu$,per quos el in quibus omnia libere et 
eponte fecit, ad quo$ et toquitur dicen$, Faciamu$f eic. 
adeo ut Filium ei Spiriium sanctum Dei manu$ dixe- 
rit ^ quod ipsa Dcl virttlte ac Itatura gaudeatit* 



219 SANCTI niLAftU fePISCOPI 2i0 

furor, jam (a) bomfiio Fn Ccfellssedente^quia exempto A fatc, non csDeiis ex Tcritaic; creatura es prxsianiior 



Judscorum in crdcem M^ercndflT pcrssunt, pa^l lamcii 
irifldefitate hoc cum 4uod est (iupple, essejd^ne* 
gnhl : etcu^n non p^ssinl negnrc qiiae dicta sunt, 
laitien dictis (b) hon obcdient^s , odtum impictntis 
cxercent, Tbrboftlm fapides injicitint , et si possent, 
de tlirono euiii suoincruccm reirahereiit.MtdeJuduils 
quidein ad dlcti hujus (c) novitntcm commotis ila 
scrrbitur( JoAR. x,3i, etseqq.) : Tulerunt igitur tapidei 
Judcei^ vteumlapidarent. Respondit^^^eis : Mutia bo- 
na opera ostendi vobis a Patre, propter quod eorum opus 
tapidatis nie ? fiespondetunt ei Judan : Pro bono opere 
iion tapidamus te , sed pro biasphemia ; ei quin tu cum 
sis homOf fads te Deum.kilu verO»ha!retice,quid agns 
ac profilearis agnosce; ei eoruiii te Inteliige esse con- 



cf^hctis : sed iion es in Deum natus, quia ex incor- 
porali Deo nativitatcm non admilto (f) naiurae ; non 
modo tu et Pater non unum estis , sed nec filius cs , 
nec similis es, ncc Deus es). Jndxis quidem Do- 
mlniis respoiidit, sed ihngis ad impieialem tu:im om- 
nis ha^c apta responsio ][95^s^ * ^onnescriptum est 
in lege , Quoniani ego di^ , dii estis ? ISi ergo illos 
dixit deos , ad quos verbum factum est Dei , et non 
potest sotvi Scriptuta ; quem Pater sanctificavit , et mi- 
sit in h'inc mundum, vos dicitis quia btasphemavi^ quo- 
niam dixi , Fitius Dei sum? Si non fdcio opera Patiis^ 
nolite credere mihi : si autem facio , et mihi uon vultis 
erederej operibus credite; ut sciatis et cojnoscath ^ 
quoniam (2) (g) Pater in me, et ego in eo (/6td., 34 



fortem, ffuorum lii le refers perfidix exemplum. Ad B sea). Cuusum responslonis causa objectae ei btas 



id enitn qnod dlctum est, Ego et Paier unum simius , 
Judi^i lapldes clevaverunt, et eorum impius dolor ad 
&aeramentumAdel salutarisimpatiens, usqueadimpe- 
tum Ittfferendsc irifbriis erupit. Quid tu , noii habendo 
quem lapid^, denegaifdo mlnus efficis? Non diifert 
voliintas : s^d voluntaiem toam inefficacem esse coe- 
Itoiis ihrohos efficit. Quanto tu irreligiosioMUdxo? 
Litpides ille ih 6orpus elevat, tu in Spiritum ; ille In 
Iiominem ut putabat, tu liiDeum; illeindiversanteitiin 
tferHs, tu in throno virtutis sedentem ; ille in ighora- 
tu^, inin confessuin; ille in niofiturum,tu injudicertt 
sxfculomm. IUe dicit : Vum si8homo(lbid.,^5); tu di- 
cls : Gum sls crealura ; uterqiie autem dieltis, fttcis ti 
DeUm ; hoc commune in eum impii vestrl oris oppro 



phemix intulit. IJ enim ad crimtrn deputabatur, qtiod 
se cum homo essei Dciim faccrcl. Deum autem se 
facere per id arguebatur, quod ditiss^t : Egd ei Pattr 
unum sumus. Demonstratnrus itaqiie hO^., qnod ipsc 
ct Patcrunum esseni, ex nativitatis usurpatum csse 
natufa ; In eo primum ineptiam ridiculi opprobri! 
confutat . cur in rcsitum vocaretur , qnod se Cum 
bomo esset Deum facerci. Cum enim lex hujils iio- 
minis appellationem sanciis hominibus decerneret, 
et sermo Dei Indissolubilis confirmaiPet da^ic imper- 
titi nominis professionem'^, quomodo hic, quein Pater 
saiictKlcasset, ei quem in huiic mundum ihNisset, 
blasphemus esset Dei sc filium cohfilendo ; ciini co- 
gnominatos per legem deos indissolubilis Dei scrnio 



britfih est. Negas enim Deuiti ex geheratione Dci , ^ staiuisset? Jam ergo non est criiniiiis , quod se Dcnm 

cuin homo sit faclat; cum eos, qui homines siiit, 
Icx deos dixcrit. Et si a c.T.teris hominibus non Irrc- 
ligiosa hujns nominis tisurpalio esl; ab eo homine, 
quem Paier sanctificavit (omnis cnim hic de honiine 
rcsponsio cst, quia Dei filius etiam hohiinls lllius 
est ), noh impudenter nsurpari videiur, qaod Dei sd 
filium dixerit; cnm pracellat c.Tieros, qoi cogh6rh!- 
nare se (h) non irreligiose deos possiiht , per Id qtfofd 
sanclificalus in filium cst : beato Paulo sieientiaHi 
nobis stthctificationis istius intimante, cnm aii : 
(i) Quod ante promisit per prophetai subs in Seriptnrii 
sanctis de filio suo, qui faclus esl (j) ex semine David 

ita le$;it ad nuin. 26 et 27 paulo ^ohi f deputatur 
pro depulabatur. 



negas filltim (d) ex naiivitatis vcritale , ncgas hoc , 
qiiod ego et Pater unum sumus , confessionehi uniiis 
in utroque atque conslmilis esse nattirsr. Sobjicis 
subsianiiac nov.x et externae et aiienae Deum : iit atit 
alterios generis Deus sit , aut oinnino ncc Deus sit , 
quia iion (1) (e) ex Deo nativilate subsistat. 

24. Responsio Christi Judceis , apta et Arianis. f?e- 
spohsionii cauea et seopus. — Sed r|uia ad sacramen- 
luni dieii bujus commotus es : Ego et Paier tinum 
sumus; ut Judieo dlcenle : Cum tis homo , facis te 
Deuht , tu pari impletate dicas : Cum sls creatura , 
facis te Deum ( dicis enim : Non es filius cx naiivi- 

(\) Ex Dei nativitate. 

(2) Codex Yeron. Pater in me , et ego in eum ; et 



(a) Editi, Doffiftiimt tit eoelis iedenlem : refragan- J) norum ad Aiexandrumjib. iv, n. 13,eti.Ti,n. 6, re- 

(^) Ita mss. juxtagnecum. Ediii vero juxta 7nl- 
gatam , Pater in me est , et $jgo in Patre. Idem locus 
praiterea ter hoc libro rcpetitur. Ac primo quidcni 
loco rursnm ciim graeco mss. conseniiuni , ruraum- 
qiie ecliii ciim Vulgata : secundo Muiem uirique cum 
grxco, ac postreino uirique cum Viilgata. 

(h) IJps. ct Par. non religiose : cornipte. 

(i) B:ut., Er. elLips. Qiit anie : dissidentibuB aliis 
libris. Tuin Par. cum vctere ms. Colb. proiiils«iifit, 
non promisit. 

{j) lii vulgatis , qui factui est ei. Bemovimus et 
aiKioritUe m-s. Colb.,Germ. ac Mart. «oiisentientc 
gr;rco. iiocnon IreiitXMi lib. iii. c. 52 , ac Tertulliano, 
adversus Praxeam n. 27. Mox ex fiUe dictorum mss« 
uecnon Caruui. repouiiaua qui denimui ut , faveutd 



tibus inss. 

(b) Yat. Ims. codex cum Martin. ftoft iolum inobauF' 
dientesodiumimpietatis exercent, ud et verborum, etc., 
interpolaioris operam sapiunt. Ex his ^aiet qiiod jam 
ob^crvatum est , llilariuni Scripturig ita diserte ex- 
press:im censnisse coiisubstaiitinlitaiein, ut nec bona 
flde a Scriplurarum peritis negari eatii potuisse ext« 
siimarit. 

lc) lii ms. Mart. veritatem, 

(d) In iiis. bas. Vai. et Mart. hic addlinr ex veritati 
fiof ftrAf ; qiiod abestabaliis libris, et supervacaneum 
videtur. 

(e) Edili cnm alif|iiot mss. ex Dei nativitate, Marti- 
niaiius c»(iex, ex Deo heinativitate, Prirferiniu^ cum 
Carn.,duobiisColb.. Gcrm., etc, ex Deo nativilale, 

(f) llic respiciuntur poaircma verbaepistol» Aria- 



2£1 



M: ThlNlTATE IJBKR VIL 



OC>J> 



iicundym cdrnem, (1) ^mi desdnatui est fiUtts Dei in A nolite credere mihi {Ibid., 57). Si iw»n operA Pairis 



virtute iecundum spiritum sanctipcationis ( Rom. i , 
2« rf seqq, ). Cessat crgo blaspheiniie crimen , qiiod 
GUhi sii hofrio Deom se faciat : ciiiii lioc nnmen pluri- 
inis Del senno dctulerii, et saiicliHcatus ac inissus a 
Paire nllill aliud 8c qunm Dei fllium sit proressus. 

i5. Cgo et Pater dnuii somijs, uaturam^iativitalii 
oitendU. -^ Non est reticiiis, ut nrbiiror, ambigendi 
196 hicus, qufn de nalura nativitatis (iictuin sit : 
E§o et Pater unum sumus. Nam cum Juda:i arguisscnt 
illoin, quod perhocdictum, honio ipsecuiii esset,sese 
Deuin face^t : respousio ojus confirmat, <|iiod Dei se fi- 
liom |ier Idquod Ego et Paterunum sumus(Joan, x, 
SO), (^) oiiienderlt , primum noiniue, dcindc natura , 
postremo natiTitate. Nam ego et Putir reruin nomina 



facit, non (redcnduni ei csi, profitcnti Dei cssc se 
filium. Noh h^bet ergo nativilas novam exlenwnnque 
halurani ; quiii per Id filius esse credendus est, qui)d 
opera palris elticiat. Quid hic adoptio , quid indul- 
geiitia nomiuis loci invenit, ne ox natura Dei filiiis 
sit; cum Dei filius ex naiura! pa(erii:i: oppribus cre- 
dcndus sii? Non cxsequatur aul siinilis fl&/7 ^^^ ^^'^ 
creatun,ncque ei naiurae alieu:r polcsias ctimparatiir : 
sola ei iiaiivitHS filii nun (c) iiiipie pcr himilitudincin 
crcdi:ur xqualis. Nain quidquid extra enm est , cuiu 
coniunielia ei honoratiu virtuiis aeqnabitur. Si enim 
aliquid, quod iion ex ipso est , rcpcriri ptiiest simile 
ei ac virtutis cjusdem ; aniisii privilcgluin Dci sub 
consortio coa.'quulis; jamque iion erii Deus unus, a 



soni; «inim wo naittrje professio est, quia in co B quo indifferens sit dcus alius. At vero noii hahel con- 



qaod est uierque non dilTcrat ; itimiii autcm non pa- 
titnr UDionein. Et abiquod (a) unumsumns unio non 
eit, dnnni eos efflcitesse nativitas. Iloc cnim totutn 
exeo est, qood Deise fllium sanctlficaius a Paire 
profltetor, et (irofessio Dei fllii hoc qood Ego et Pa» 
ter unitth nunUi conflrmal : quia nativiias non aliam 
pO^t , MfHi eam ex qda subsistit , affurre naiurain. 
26. Natuta Dei in FHio evincitnr ex gestis. JEquari 
Hea ne^it ifiiod ettra eum. — Goii.^umma\it auiem 
toiiui fldei nostr± Mcrameiitum uuigeniti Dei sermo. 
NaiiH|tie cdM fte(K>nsi^m ad id fuisset , cur se cuin 
bottttf teaet Deiiiif facerfet ; at dlctum illud , Ego et 
Paiit Mmm ttimai, absolutsc et perfectae intelligen- 
tiae ordiiiett suiheret , hsRC consequenter subjecit : 



tumcliam, proprietaiis (d) acqualilas : qiila suuin cst, 
quod sui simile cst ; ct ex se cst , quod sibi ad slmi- 
litudinem comp:iraliir; nrc cxtra se est, quod qiiae 
sua sunt potest : it profectus dtgn?t:itis e^t , gcnuisse 
potcsiatem, hec alierfasse haturam. Op(!ra Patris ef- 
ficit Filius ; et per Id credi sfe Dei flfiurh postaldt. 
Non est iifa^sumptitf arrogaris, Hu± pfobarl se hoii 
hisi ex his (fun gerat pOscit. Gerere duteih se noh 
sua , sed i\iitR Pntris sihit, test^tur; ne pe^ niagnifl- 
ceiitiain gestorum natur» natlvitas auferatur. Gt qtiia 
sub fK.acramento assurupti corporis , et nati ex Maria 
hoiiiiuis, Dei flllu^ non intelligebatur, (5) (e) fides 
nominis intimatur ex gestis , cum ait : Si autem ffi- 
cio, et fnihi non mltis credere, dperibus eredile (Ibid.^ 



V09 dieUii^ quiu btasphematfi , quoniam diai : FiUus C 58). Credl sibi prlmiim quod Dei tilihs sit, nisi 6x 



Dei aarii. Si non facio operU Patris , notite credere 
mihi : ^ autem faeiOj et mihi non vultis credere , ope- 
ribut credite ; ai seiatis et coghostatis , quoMam Pater 
in me, ei ego in eo (JoUrt. x, 36, et seqq.). Infrenis au- 
dacic ett dteperaia jam per conscienilam salus , 
el eltra pudoreni eat (irofessii hmnis iiiipieias. Naih 
(fr) jam qiiis neeerubescit sttiltiti», obi perdidit reli- 
gioneni : hia enlm contradicere, amentia potius quaiD 
ignbratio est. l)iominds dixerat , Ego et Pater unum 
nenimM : itailTltattfli hoc sacramentum est , nt Pate^ et 
Filius iu uuitaie naturx sint. Et quia hatdrae (tfse- 
suniplio vocareltir ih crim^n , prsesumendi ratio do- 
eeiur ex causa. Ait enim : Si non faeio opera Pairii^ 



operibus Pairis quae ipseerficit, (lon vnlt. Quod si 
facit (ipera, et per liuniilitatem corporis fide profcs- 
sionis indignuscsi, operom fldem posiiilat. Cur eniih 
sacrameiiium nati hominls, iiit(;riigentiam diviiia: 
nativitatis impediat; cuin divina nalivitas onine opus 
suuiu (4) (f) sub ministerio assurhpti hominis ^xse- 
quatur7 Si igitur homihi per opera non creditur qiiod 
Dei filius sii ; credatur operibiis qnod Dei fllii sint , 
quia negari quod Del sint non pojsuiit. Omrie enim 
iii se filius Dei habet nascendo, (g) quod Del est : 
et idcirco opus Fiiii opus Pairis est, qhld riaiivlias 
iiec extra naturam eam est ex qua (li) ihahct, eiha- 
turam eam in se habet unde subsistit. 



(I) Qw prmdeitinatus eit. 



Oilen^fl. 

_ Tov opiaUvTo^ ; cum prius legeretur ijfift pra- 

HeMkinalui esi. Ciirbeiengis autem codex ab aunis sal- 
tein ntille exaratiis epistolas Pauli gncce ei latiiie 
compltsctens, latine pr» se fert factuscst ei, et prce- 
desiindiui ; secus grxce , uipote cum vulgatis exem- 
plaribus grccis consentiens. 

(a) Vocein nuttm , qux in ^ditis deerat , supplemus 

ez Dl<8. 

(b) C|cu»i , jam quiiquis. Reciius mss. jain quis , 
iJ est . Jani dliquii, Mox, his enim contradicerey id est, 
iiain quod contradicunt fidei. 

(r) Erasmu niagis placuit non improprie, (iitod et 
po^te.'! Lips. et Par. arri^iK^re, reiraganlibns Bail. ct 
insA. Ciiuie hiue et iiifra kimilitudo prifdicaiur, ad- 

IuhGta aMiualilate : qiiod sc seinper pr:i'<tiiissc iiKuiet 
liiaritt» inreaponsifl apoiogeticia ad iib. deSyuodis. 



(3) 



5) fides nobii, 
Sub mysterid. 



(d) Id esL xdualitasrci, qux non aliena aut exira- 
nca esi, secl slbi prupria. 

(e) Oinii^s fcrme liliri, /ides nobii, Magis placuil 
cuin optiino codice Colb. necnon Gerin. fides nomihis. 
Siium qiiippe iionien prsedicans Christus ac dicens, 
Fi7iui Dei lum, ubl hun rsi creditus, dicti fidena 
facere coualus est ex gestis. 

(f) Cdiii, itt6 mysterio ; et mox exaquatur, pro 
exsequatur, Ca:>ligaiitiir upe mss. 

(g) In iiis. Cahf. quod tteus est : sehsus idcm. 
(/i) Gditi. nianat : alisque aucloritate niss. Verhun^ 

manerc llilaiio fainiliare est pro exstareAM p.ifct e^ 
lib. IV, n. 6 ei 16; lib. vi, n. 13, necnon ex lib. de 
Synod. 11. ^o ct 41. Oo antcin frequcns uliiur ad sl- 
giiificandam Filii nalivitatcm iiiiJii aut divisiOiiis 
^xpericm. Sic iufra» aum 51; Deus ex Deo manens ndn 



2iS 



SANCTI niLARII EPISGOPI 



^i 



27. FHiu$ in Palre^ et viciuiin, Quidquid in Deoett^ A ^* Qut tit Patre iit. Humante nadvitatii comparatio. 



unumeit, Fitius vita de vita, adeoquenon exnihilo,-^ 
Faciens igiiur opera Pairis, et postulans ui si sibi 
Don rredereiur, Yel operibus 196 M*s>s crederetur, 
demonstrare debuit quid essel operibus credeiidiiin, 
nempe quod sequitur: Si autem facio, et nuhi non 
vuUi$ crederCt operibus credite; ut sdatis, etcognosca' 
/is, quoniam Paier in me,et ego in eo (Joan» x, 58). 
Hoc est illud, Deifitius sum ; hoc esl illud, Ego et Pa* 
ler unum sumut, Hxc esi nativitatis natura : hoc sa- 
lutaris lidei sacramenlum, nou dividere quod unum 
sunt, {a) nec naiivitaii adimere naturam, el ex vi- 
vente Deo vlventis Dei veritatem confiieri. Non enim 
ex composifis (1) (b) atr|ue inanimis Deus, qui vita 
esl, subsisiit : nequc qui virlus est, ex infirmibus 



Nativitatis utriusque discrimen. — Admonuisse nos 
in exordio sermonis (Lib, i, n.l9 ; lib, iv, ti. 2 ; et tib. 
VI, n. 9) 199 noslri meminimus, humanas compa- 
raiiones divinis non sniisfacere exemplis; lamen 
propnrte inlelligenliai nostrae sensum formis corpo- 
ralibus erudiri. Iluman» nativitaiis conscieniiara 
consulo, uirum non iiitra patrcs nianeat origo nas- 
ceniium. Nam tameisi eiemenia illa inanima ac tur* 
pia, quibus nasceudi causx inchoanlur, iu homtnem 
allerum effluani, naiurae tamcu viriute inlra se invi- 
cem mancnt : dum ct per (5) (e) datam naturxejus- 
dem originem, nascentem sequitur ilie qui gignit; et 
per accepiam naiiviiatem, cujus virtusetsi derivetur, 
non lamen (4) (f) aufertur, iu gignenie se manei ille 



contiiietur : neque qui lux est ex obscuris coa- ^ qui nascitur. Ethoc quidemuntum adliumanxnati- 



ptatur : neque qui spiritus est, ex disparibus forma- 
bilis est. Totum in eo quod est, unum esi : ut quod 
spiritus est, et lux et virtus et vita sit ; et quod vita 
est, et lux et vlrius et spiriius sit. Nam qui ait, 
Ego ium, et non demutor (MaUic, iii, 6) : non demu- 
talur ex pnrtlbus, nec fit diversus ex genere. Hacc 
enim, qua; superius significata sunt, non ex partibus 
in eo sunt ; sed totum hoc in eo unuin et perfectum, 
omnia Deus vivens est. Vivens igitur Deus, et aeterna 
natursB viventis potestas est : et quod cum sacrameii- 
to scientiae hux ex eo nasciiur, non potuit aliud na- 
tum esse quam vivens. Nam cum ait, Sicut misit me 
vivens Pater^ et ego vivo (c) perPatrem (Joan, vi, 58) ; 
docuit vitam in se per viveiitem Pairem iiiesse. De- 



vilatis intelligentiam commemoraium a nobis^it, non 
etiam ad perfecium in uiiigenito Deo nativitalis cxem- 
plum : quia naturas humanae infirmitas ex dispartbus 
comparatur, et ex inanimis continetur ad viiam. Nec 
stalim in ea quod gignilur vivii, neque totum vivit ex 
vita ; cum in ea mulla sint, qua: sine naturae sua^ 
sensu, cum excreverint, desecentur. In Deovero 
totum quod est vivit. Deus enim vita est : et ex vita 
non potesi (g) quidquam esse nisi vivum. Neque ex 
derivatione, sed ex virtute nativitas est. Ac sic dum 
toium quod est vivit, el dum lotum, quod ex eo nas- 
citur, virtiis est; hahelnativitatem, non babet demu- 
taiionem ; etimpertil profectum, nec amittitnaturam: 
dum et nativitatem quam dedit per tndiscretx natu- 



hiiic cum dicii^ Sieut enimPater habetvitaminsemet^Qrdd similitudiiiem sequiiur, et naiivitas eam, qus 



ipsOf #ic et Fitio dedit vitam habere in semetipso 
(Joan. V, 26); oinnia viva sua ex vivente tcsiatus est. 
Quod autem ex vivo vivum natum est, habet nativita- 
tis profeclum sine novitate naturx. Non enim no- 
vum esi, quod ex vivo generatur in vivum ; quia nec 
ex nibilo ad nativitatem viia quxsita est , et vita, qux 
nativitatemsiimit ex vita,necesse estpernaturaeuni- 
tatem, et perfecise atque inenarrandae nativitatis sa- 
cramentum, ut et in viveute vivat, et in se babeat 
(2) (d) vitam viventem. 



vivens ex vivenle est, naturam nascendo non deserit. 
29. Ignis comparaiio attera. — AiTert autem pro 
parte fidei hujus significationem, iguis ia se igiiem 
habens, et in igni ignis inaneus. Nain cum sit in eo 
splendor lunuiiis, naturae calor^ virtus urendiy ino- 
bilims aestuandi ; toium lamen ignis est, et haec uni- 
versa, una natura est. Habet quidem ex iufirmitatCy 
quod per materiam subsistit ac vivit, et cum ea per 
quam vixerat deficit. Sed hoc, quod (h) incoinparahile 
200 ^^^ ^^^» (^) comparatione ex parte cognosci- 



W ^(^r^i*^^» 



5) Ex comparationum parte, Mox, in Deum $it. 



(i) Nequeinanimis. 
(2i Vita viventem, 
(3) Datam a se naturtB, 

est aliunde; el num. 55 lib. viii, Christus non de non 

substaniibus manet. Et lib. vi, nuni. 19, quem in te 

manentis ex te nafivitatis nalura retineret; et num 35, B (d) In mss. Golb. et Germ. vita viventem. 

Non ut esse ccepU ex nihito^ sed exiit a manente. De- (e) Editi. datam a se, Abest a se a potioribus mss. 

inum iu siiiceris exemplnribus nusquam reperias ma- * '*" — »-—' ! «i:.- : ^.-^ ^. :.. «n^ 

nare, quod ad aeieriiaui Filii geuerationem referatur. 

(a) Editi, it€C nativitatis. Reciius mss. nec nativitati^ 
boc est, nec nato. 

(b) Marl. ms. ut infra habet titanta, pro inanima^ 
ita et hic cum codice Vai. has. attme inanibus. Gorb. 
a.prima manu, neque exinanibus. Deinde iii omnibus 
exstat infirmibus, ubi iii vulgatis infirmioribus. Tum 
verbo coniineturi pro constat^ videtiir usiis Hilarius : 
ne ita ex Patre prodiiSNe Filius existimetur, ut non 
semper intra ipsiim coniineaturac maneai. Sicquippe 
lib. VI, n. 19, Patrem alloquens coiifitetur iiatum, 
xn quo te generationis ex te veritas coniineret^ et quem 
in te manentis ex te nativitatis natura retineret. 

(c) Cditi hic propter Patrem^ sed lib. vui, n. 46, 
per Patrem; quam icclioneni conslanler exhibcnt 



mss. confirmantque proxime subnexa, per vhentem 
Patrem : 



Aciite hic explicatur qui fiiius in paire, ei in filio 
paier. In filio pater est, qiiia nascentem sequitur 
ille qui gignit, dum hujus natura in genitum quodam 
modo trajicitur. Illa autem natura a filio accepta» 
dum non amittitur a patre, sed in eo manet, id filio 
praestat, ut etiam in ipso gcnitore maneat. 

(D Mss. Gorb., Prat., Vind.,etc., auferatur. Antl- 
quior Golb. auferetur. 

(g) Ms. Gariiut. atiud esse. 

Ui) Apud Bad. ei Er. desideratur incomparabile. 
Deiiide apud Lips.,Par. et in plerisque niss. ex eom^ 
parationum parte cognoscimus, Miiius niale in Martin. 
ex comparattone parlem cognoscimus, Reponiinus com* 
paratione^ etc, aucioritate ms.bas. Vat. et aliorum 
duoruni Vat. quihus cotisentiunt Bad.et Er. Mox mss; 
babeiil in Deum sit, non in Deo sit. , 



2^ DE TRINITATE LIBCR VII. m 

miis ; ut non incredibile in Deo sit, quod pro parte A tius naiurac demonstrarel in dicto, subjecit, Dicltis 



aliqua in (errenis reperiatur eiementis. Quacro iiaqne 
nunc iitrum divisio ac scpnratio sii, cum ignis ex igne 
esl. Aut numquid absciditur nalura ne maneat, aut 
non sequitur natura neinsll, cum accenso lunnine 
ex luroine per quemdam quasi naiiviiatis profectum 
naturae nulla (a) desectio sii, ci tamen sit lumen ex 
lamine? Aut numquid hocnon manct in co, quod es 
sese sine desectione subsistit? Aut lioc non inest in 
eo, [b) unde non recisum esi, sed cum unitate sub- 
staiuiae Qaturalis exivit? Et qusero anne non unum 
sint, cum lumcn ex lumine ncc divisione scparabile 
sit, necgenere naturx? 

SO. Comparationum qnis uiUi. — Et hxc, ul dixi, 
ad intelligentiam fidei tanium comparata sint, non 



quia btasphemavif quoniam d/xi, SM)1 ^'^'«1 Dei Bum^ 
unitaiem naiurocex nativitate esse coiitesians. At vero 
ut naiivitatis fidem professio absoluta firmaret, nec 
naturx tamen afferret naiivitas professa dissidium ; 
lianc tolius responsionis sus tenuit absolutionem, 
Operibus creditet quoniam Pater in me, et ego in Pa* 
tre, Quid hic non naturale ac proprium sub sacra- 
mento nativiiaiis ostensum est ? Insunt sibi invicem, 
dum non est nisi ex patre naiiviias, dum in Deum 
alterum (2) (e) naturas vel exterior vel dissiinilis 
non subsistii, dum Deus ex Deo manens non est 
aliunde quod Deus est. Infer duos, si occasio patet, 
fidei Ecclesiae deos : aut soliiarium Deum vel falsa 
saliem mentirc ratione : Filium, si potes, a Patre 



etiam ad Dei dignilalem, ut nos potius intclligcmiam B absque nativilatis tantum confessa veriiaie discerne, 



inrisibilium [c) ex corporalibus sumeremus, non 
utique ut aliquod naturx Dei saiisfaceret compara- 
tionis exemplum : cum dignum et justuin esset te- 
stanti de se beo credere. Sed quia simpliciorum 
fidem furor hxrelicus turbaret, ui id de Deo credi 
non oporteret, quod difflcile, nisi per corpoream 
eomparationem, possct inielligi : idcirco secundum 
illud jam etiam superius memoratum a nobisDomini 
dictum : Quod de cnrne nafciVtir, caro e$t : quod atitem 
de spiritUf spiriiuiest (Joan, iii, 6), quia Deus spiri- 
tusesty uiile existimavimus haec pro parte inserere 
comparationis exempla : ne menliri de profcssione 
saa exisiimareiur, cum divinx nobis professionis 
inielligentiam ex aliquo naturalia (i) creaturarum 
cxempla prestarent. 

31. FHio natura divina vi naiivitatis, Per hancipse 
m Patre et Pater in eo, Patrem dicens dicit et Filium. 
— ^ Igiiar ex vivente (d) vivens Dei filius, et ex Deo 
Deo8, et naturae insepnrabilis atque indissimilis oni- 
tatem ct sacramentum naiivitalis ostendens, ait, 
Ego ei Pater unum sumus. Et quia calumnia dicti 
tamquam insolentis exsisteret ; ut conscieniiam po* 



il) CrealtcrorKiN atiquo modo. 
2) In editis, nalurte vel exterioris. 

(a) Excusi, defectio, et mox sine defectioni : casli- 
gantur ex mss. uuc spectat quod Tatianus, Or. cont. 
Grxcos, ail,/Vamf eil avtem participatione, non abseis- 
itane, Quod enim abscinditur, a primo separatur ; quod 
tero ccnununieatur id [unctione donatum propria nihit 
imminmS itluma quo vim suam sumpsit, Quemadmodum 



Filius in Patre est, ei in Filio Pater, non per trans* 
fusionem refusionemque mutuam (f), sed per viven^ 
tis naturx perfectam naliviiatem. Ita in Deo patre el 
in Deo filio ncque duos (5) (g) connumerabis dcos, 
quia unum uterque sunt ; neque singularem prardica- 
bis, quia uterque non unus est. Noii habet igitur fi^ 
des aposlolica duos deos, quia nec duos patres habeat, 
nec duos filios. Confitendo pairem, confcssa fillum 
est : credens in filium, credidit et in patrem: quia 
et nomen pairis (h) babet in se filii nomen. Non cnim 
nisi per filium pater est; et significatio filii, demon- 
slratio pntris est : quia non nisi ex paire sit filius. In 
unius itaque confessione non unus cst : dum et Pa« 
trem consumm.it Filius, et Filii cx Patre nativitas 
Q est. Non demutatur autem per nativiiatem naiura, ne 
secunduin similitudinem generis sui eadem sit. Ea« 
dem autein iia est, ut per naiivliatem et generaiionem 
uterque potius unum confitcndus sit esse, non unus. 
32. Epilogus, Qui Paler et Filius Deus unH$ et nots 
sotus, invicem sunt, — Duos itaque prxdicet deos » 
qui poiest unum prxdicare sine uno : aut singularem 
Deum doceat, qui possit negare et unum 202 ^^^ P^f 

(3) Connominabis deos. 



tumine^ et cur hanc nobis erlpere notionem Ariani 
inoliti sint. 
(b\ Unus e mss. Vat. unde non recessum esl, corrupte* 

(c) Excusi, ex comparabilibus : emeiidantur ope 
mss. 

(d) Er., Lips. el Par. ex vivente Deo Patre: quod 



entfli ab una \aee atim mutue accenduntur, nec tamen D non displiceret, nisi refragarentur aniiquiores ac ple 

yiriiiM faeis tux imminuitur propter plures inde accen- rique mss. 

sot: iic^iamVerbum e Patris virtute progressum non (e) Ita optimus codex Colb. cum Germ. Alii vero, 

reiiqmi genitorem Verbi expertem. Tatiano prxiverat natura vet exterior, 

Jastinus cont. Triph. docens Filium ex Paire geni- 

tam non per abscissionemt tamquam dispertita esset 

Patris wkstantittf prout alia omnia divisa et secta non 

eademsunt, gum ante fueruntquam scinderentur. Atque 

exempligrattaittudiumpsifquod exigne ignes atiosac* 

eensoi vtdemus, itto nihU diminuto^ sed eodem manente 

vmde multi accendi possunt ignes, Ubi iiHiicat (luod 

longe ante in eodeni dialogo prxmiserat his verbis : 

Quenuidmodum in igne videmus atium fieri, non decre* 

eeenieilto unde facta est attertus accensio^ sed in eodem 

$iatu permanente ; eiqui ex ipso accenditur, etiam ipse 

esseapparetf nonimminuens iltum undeestaccensui, 

Hinc patet cur Filius a catholicis dictua sit tumen de 



(f) Vel ot Faustinus sirpe jam landatus enarrat 
c. i , non utique per quamdam passivam confusionem : 
sed quia consequms est ut ubi Pater est , ittic esse co» 
gnoscatur et Filius; et ubi Fitius est, ittie etiam Po- 
trem exstare cognoscas. 

(g) Iri ms. Mart. connwnerabites, In cseteris, eonno- 
minabis vel cognominabis, Retinemns conn«fiieraMt 
propter illud num. 13, Non duos deos connumerai 
nomen unum. 

(Ii) lia Hieronymus dial. cont. Lticif. docet /!/tt 
nomen in patre, et patris nomen in fitio esse : nimirum 
quia paier cogilari nequit , quin filii etiam cogitatio 
simul obversetur. 



Sat SANCTI lliLAail EPISCOPt m 

11 itiirs virlutcm et per sacramenlum generaiionis ct A facU opera sm. Credile milii^ quoniam ego in Paire^ ci 



nalivitatis non iiiesse. LNaturam qu(>que(1) (a) di- 
vcr$am deputet ad utruiyique, qui nesciat Fairem et 
Fiiium quod unum sjnt prxdicalos. Dcleant liqcretici 
evangclicam Filii de se prpfessiunem , [Igo in Patre, 
ei Puter in me : (b) ut pjossint vci duos deos prqp- 
diciire, vel soluin. Noii suut naLurarum significalioniss 
in naturac uniu^ proprieiaic : u^c duos djsos Dej ex 
Dco vcriias perficii , iiec siiigiiiarem Deum Uei paii- 
tnr nativiias, nec non unum suni qui (2) (c) inv|cem 
sunt. Inviccm autem siinl, cuni uiiuf p% uiio est : 
quia neque |inus uni aljud per generatiq^i.em quam 
quod suum est dedit, iieque uuus ab ui^q aliud per 
nalivitatem ol)iiiiet (d) qunm unius. ApostoUca igijur 
fidcs, sive Patrcm prxdicabit, prxdicabit Deum 



Paler in me, Sin aulemy vel propur opera ipsa crediie, 
Non nos iu erratica atque in invia deducit ille qui via 
csi , neqiie illudii per falsa qui veriias est , ncqiie in 
morlis reliiiquit errorc qui viia est. Ei quia lixc be- 
nigiia ad salutem f^ostram disi>ensaiionis suae nomina 
ipse cotistiluii , iit nos tanquaiii via in vcritntoin de- 
ducerci, ei veritasconsiifueret in viia ; coguosceudam 
est , quod il|ud oblinend.ti vita; sacramentum esse 
demonstrel. Nemo venit ad Patrem nisi per me 
(Jqan. xiv,6). Iter ad Patrem per Fillum esi. £t quae* 
reiidum est utrum hoc per doctrinae admonitionero , 
aii pcr naturae (idein sit : quia vidcri possumiis per 
dociriiinin Filii potius ad Pairem , quam per coi^fes- 
sioncin paiernse in eo diviuilntis yeiiirc. Intelijgeuliac 



unum; sive Filium conntebitur, coufitebilur Dcum B igitur sensum in consequcntibus requiramus. Non 



\ iiniiin : quia et eadcm afque indissimilis D^i natur^ 
sit in utroque, (e) et quod duiii el Pater Deus et Fi- 
liu< Deus est, et ununi sit naiune nom^n ulriusque, 
unus utrunique significat. Nam ex Deo Dciis, vcl iu 
Dco DenSy nec deos duos perncii, cum unus ex uno 
(f) iii naturu el nomine maneat uniiis ; nec iii soliu- 
rium Deuiii delicit, cum unus et unus iu significaiione 
non solus sit. 

33. Ilerad Patremperfilium :quihocintelligatur. — 
Non incertam aut dubiam Domiuus tanii sacramenti 
dociriuam reliquit, nec nosin ambigud» intelligeniiac 
dcseruit errore. Ei audiamus eum omnem fidei liujus 
cognilioiieui Aposiolis rcvelaniein : aii enim (Joan. 
XIV, 6, et seqq.) : Ego sum via et veritas et vita : nemo 



enim Hdes ex arbitrio nostro, sed ex dictorum est 
iiieiiiida virtutibus. 

34. Filium qui sciatt scire et Patrem. — Nani 
lioc sei)uitur : St scitis me^ et Patrem meum 
scitis (Ibid.f 7). Homo Jesus Ciiristqs cernitur : 
et quomodo si ipse cognitus sit, erit cognitusPater; 
cum naturap suae^ id est^ liomiuis in eo babitum Apo- 
stoli rcc(»giioscanty et liber a corporali p<>us cariic , 
non iu hac corporalis cariiis infirmiiale iioscendus 
sit ? Scd iu sacramento assumpti corporis divinitatis 
paternae naluram in se Dominus confirmans , huoc 
ordiucm tenuit : Si scitis me , et patrem meum scitis : 
et a modo scietis etim, et vidistis eum. Tempus vislonis 
scparavit a tempore cognilioiiis. Nain quem cogno&- 



venit ad Patrem , nisi per me. Si scitis vie, et Pqtrem C ccnduin ail, enmdem jam dixit et visum (4) (t) ul 



mcum scitis : et a modo {g) scietis eumt et vidistis eum, 
Ait iUi Philippus : Dominet ostende nobis Palrem, ei 
svffieit nobis. Dicit ei Jesus : Tanto tempore vobiscum 
sum , (3) et non noUis me ? PhiVtppe , qui vidit me , 
vidit et Patrem. Qnomodo tu dicis , ostende nobis Pa- 
trem ? Non credis (h) mihi , quoniam ego in Patre , et 
Paier MI3 '" ^'^ ^^^ ^ Verba, qnas ego loquor vobis , 
non a me loquor; sed Pater, qui in me manel^ ipse 



(1) Diversamque. 
( 



i) In invicem sunt. in invieem autem. 



(a) Apini Lips. el Par. disparem diversqmque : prx- 
tcr ndem librornm aliorum. Eodehi ScripMira^ |uco 
divcrsam na^uram excludi defendit AiigustM)us, lib. 
II do Trjnit. c. 3 : XesciOt inquit, utrnm itweniqiur 
in ScripturiSy U!(Uii sunt, quorum est diversa ndtHra, 
Unde (^oil. cum Maximino sic ciim ^llnquiiur, n. 14 ! 
Quando milii protuleris quod unum sin^ qu(s sunt dt- D msV'Marl. in nat^rw uotiijne iimus maneat : conrusel 



nalursc jam prideiii in se conspectae scientiam ex 
lempore nunc hujus revelaiionisi acciperent. 

35. Philippus hoc non capit; cur, Qui saiva fide Pa- 
trem sibi osiendi rogat. — Sed commovil aposiolum 
Pbilippumnovilas <iictorum. Hoino cernitur» Del se 
filium conlitetur , cognito se cognoscendum Patrem 
fatetur. Patrem (j) visum esse dicit, et per id cogno- 
sceudum esse quia visus sii. Humani istud animi in- 

(Z) Et non nosti me. ex Graeco ; nad «ix Jyvoiid^ fu ; 
(4) Et nnturce. 

ciuni utrisque, loco utriusque; cpm hoc vn^bifipm 
aute et post numerp hingutari, poii pliiraji eiibibe^lil. 
Uesiauraniur e^ pis«. }lanc $ciiienii;)in sic licri ex- 
priinere : et quia dum et Pater Deus ft fili^s Peif$ 
est. e.t dum utriusque est unum nqlurci nomeu^ ple. 
(/) Er. in nutura et nq^ine. Tuui Lips. ci for* cmM 



versce substantiWy tunc cogitabo quid debeam respondere. 

(b) RciU4>vimus hinc , Ego et Pater uuiim sumus : 
quod hic perperam iinini^eral* Liusiu^, cuiu sulijccla 
nequaquain huiic iocum rcspiciunt, sed tanium snpe- 
riorein, Egq in Patre^ etc. 

(c) Q>d.f Er. el Lips. cum ms. Corb. ininvicem 
sunt. In invicem auiem. Abest tn a Par. ei plerisqiie 
niss. Sic iium. 31, Insunt sibi invicem. Sunt autem 
invicem. qiiia, ut pmximc dicobalur, sunl in naturas 
unius propnetatet hoc est , utprque unam el eamdefn 
uaiuram habet propriam* 

(d) Dad. et Er. quam unus. Recliu^ alii libri, quam 
unius ; subaudiio quod , puta , q^an^ quod nmHS est. 
Sic infra unus e^, iiuo in natura ef ^oauH^ Mft/iii ijOfi- 
ncre pracdicatur. 

(e) Editi , omissa hic conjuiiction^ ^t , m^ Mibii- 



Ibi qnippe Huius periude cs^e videiup, 9cejuiq»i 
uuus est. 

(g) Aniiquiorcs iiiss. bip et infra, n. 94, scitis^ a|n- 
scniicnte gra^co textu, sed aliud tamen po»tulante 
Hilarii enarratioue. 

(h) Ut a gra^co lextu abesi mi7ii, ita eljam hic a 
duobns m>s. Colb., iu quibus tamen ex^tal iuferiiw. 

(t) Par. cpm veiusio codic^ Colb. ct pjsrm. ei m* 
turqi : quod etiam habuit porb. a priipa manu. Et 
quidem adveriinius jam non semel , parlicMl.i|B et 
camdeni vim babere aique iu. Divinun auiem 09* 
turam in Christq per mjraaiiU coMspeciam es^e infffi 
declaratur. 

(j) |n vulgatii, viium ^e viso dicit : injepte, cpi 
rc^pici^tur iUud , e/ vUjstis e^m. Pf oxjgie %ute iu ni;»- 
C^itn. cog^UumimHcognoueudum' 



229 im TpJNITI^Tg mf.^ VII. ^) 

Armiias non capit, j(|M^(a) necridcm sumiiiamdi- A Scilicei quia se cognilo, palernre in se miwrx esfcct 



versarum rcnun prore^sio; ul qui lunc visus sit^nunc 
cognosccndus sit, cum vidissc (6) cognitiosit; ut si 
Filius coguitus sit.elPatcrcogiiitus git :cum cognitio- 
nem Filii ipse sccundum iKunjnein corpornlis et visus 
ct inctus ingcsserit, cognitioncm au(cm cx eu Patris, 
ipsa illa difftTcns ab eo conspecti liominis naturn non 
prxstet et rre(|uenier Filius Palrem a nemine visum 
esse testntus sil. Prorupit igitur apostolica (r)r:inulia 
ritateet consianiia Dominiim interrogans Pliilippus : 
Domine , ostende nobii Patrem, et sufficit nobii, Non 
fldes nunc periclitUur : sed ignor:Uionis hic crror est. 
Visum enim jam, et a modo cognoscendum D(»minus 
Patrem dixerat : sed visum esse Apostolus non iniel- 
lexernt. Denique non \isum negavit ; scd osiendi sibi 



inlclligtMida divinitus. Cum cnini ea, quae gerercl , 
propria Oeo esseiii, calcarc undns, 'juberc veniis, 
(/) inintellecta (leiiuilniione vini 805 iucremei)tQqii.e 
pauum cuin gestorum licje gerere, fngare daimnnns , 
i^iorbos depellere, d^mna corporum rcpenden^iemcn- 
dnre viiia naiiviiuiis, pcccata (fimiitere, vitani nior- 
tuis redder.e ; et hscc agere carnalfijn, c^ Dei ^e filium 
;n.ter isia prQflienteui : binc quercls tmfii$ oria con- 
quesliQ est, quod in sacramenlQ nativi^tis human^ii 
(^) gessissc hxc in bominc assug^pM) pei noi^ iniel- 
lecta natura est. 

57. Pfitrem exhib^t ul vitieni ipsitfs ipiago, -r Et 
idcirco arguens , cur cum hicc tanto tcmpore gere- 
rct, agnitus non ruiss.ct; po>tul;)ntibus ut $ibi Patrein 



rogavit : nc({ue osiensionem veluti corporalis con- B ostcndercl, ait: Qui m vidif^ vidit ef Pqtrem {Jbid-)' 



iemplationis desideravit, sed demonslraiionem intel- 
ligendi ejiis qui visus esl poslulavit. Filium enim in 
habitfi hominis viderat : sed quomodo per id Patrem 
videril, nescit. Nam ad iiuod dixerat, Domine^ ostende 
Hobis Patrem {Ibid.^ 8), utostcnsio illa intclligendi 
potius esset dcmonsir.uio , quain videndi, subjecil, 
et suficit nobis, Non adempta est (ides diclo ; sed co- 
gnoscendi denionstratlo cst postulata , qux (d) sufn- 
cerct ad fidem dicti : quia per Doniini professionem 
auct(»rita.s e>set non inceria credendi. Ilinc autcm 
osleDdcndi Palris petilio orla est, (6)quia dictus <'8sct 
visiis (i) esse, et per boc noscendus esse, qnia visus 
sit. Nec inipudens erat, oslensloncm ejus qui visus 
est poslulare. 



Non liic ille contemplationem cprpoream et visMni 
ocploruin cafnalium significj^i, set) curum de quibus 
djj^eral, Nonne vos dicitist quopiam adhuc quqtfior 
menses suntf et piessis venit? Ecce dicq vobiSflevate 
ocufos vestros, et adspicite regiones , <mia albw sunf ad 
messem {Job, ly, 35). Ncc tempus paiitur , nec alben- 
lium ad mcssem regionum 6ignifica|io pernijttit, ali- 
quid hic lcrrenum ei corporeuin ipielligi : sed ad per- 
feciorum Iructuum bcatitudinein contuendam , iotelJi- 
geniix jnssit oculos elevari , ut nuuc dicjens : Qui me 
viditf vidit et Patrem. Non enim lioc, quod ex pnrfu 
virginis carnale est, ad conlemplandam in eoDei for- 
m;;m etjmaginem proficit : neque ad incqrporalis Qei 
naturam videndain assumpti hominis species in cxepi- 



56. Quod Dei in Christo naturam nondum nosset C plo est. Sed agnitus in eo Deus esi, si quibus tarpeo 



arguitur, — Dominus itaque diciis Philippi lixn rcd- 
didit : Tanto tempore vobiscum sum ; cl non npsiis me, 
Philippe (/Md., 9)? Arguit Aposioli in cognoscendo 
se ignorationem : qnia superius se cogniio Patrem 
qnoque cognitum csse dixisset. Sed quid illud est, 
quod queritur se tanto lempore cognitum non fuissc ? 

(I) Iq post^o exeroplari desideratur verbum esse, 

(a) In codice uno Colb. et Carn. sed fidem. Reti- 
nendum cum aliifl n$c fidem , supple, huinnnnro. 

{b) Exemplar Corb. cogmtiituis sit. Ea est argu- 
meuti hiijus yis, ut ciim , Cbri^to ipso teslan^e , qpi 
ipsuin novit, noverit et Patrem; Pnirem auteni hou 
uoveril, qni huninnnm duiUaxat nalnram il|ius novit: 
liinc niatiifpste seqnatiir aliam in Chrisio niUuram 
e<se cjrttalibus oculis lateiueni ei abslrusnm , (|ux a 



ipseagnitus esty ex viriute nnturae : et ifitellectus 
(/j) Deus Filius id praesiat, ut inteliectu3etpatersit : 
duni ita imago est, ut non differat gcnere, sed signi- 
ficet auctorcm. Ijoagines |euim ciaeterae ex diversis 
aiit mciallis (i) aut fucis aut gencribiis aut aftibus 
redduut eorum species , quQruqi sunl iiqagines insti- 

{%) Autsucis. 

(e) Ita msi;. At cditi, qma dictum esset visurn esse^ 
et per hoc noseendum, Mox aliquot mss. nisc imprudens 
grat, 

{!) Bpd. e^ Pajr. intfUeeta, Er. iii intidlecta dupbus 
verbis. Lud. Mirieus post Erasmum conjectnt b^gen- 
duin cssc, inintetlectam demutationen^ fini incrementa" 
que panum congestorum. Taiitnm ad verbuin gerere 
vof*al)uliiiii inintellecta referendum esi, quasi res non 
intellectus : quia niiuiruin Chri$tu$ in vino demntando 



jKilerna rainiipe di^crcpft. Qiiod pro luore iinilatus . ^ ^ 

Faustinu<i, cap.l : Non qni corporeis, in^iuit, ocuiis in D et inulliplicandis panibus ea gessit, qu£ inteliigentia 
corpore vidinet Jesum, vidisse Palrem referfur; alio- buninna iion assequiiur : et tatpcii cum gestorum fide^ 



corpore 

quin absurda ed increpalio Domini ad Piiilippumj etc 
Quid ergo est , Qtii me vidit, vidit ei Paireih ? Jnteude 
cordis aciem . et vide secundum pdei spiritalis obluius 
Ckristum fiiuim Dei non creaturam esse , sed creato- 

rem et per omnia lalcm qualis est J*ater qui 

eum genuit : pt ita videns Filium , Patrem quoque te 
tidisse non dubium esl. Brevius Terlullianus, adv. 
Prax. n. ii : Paier in Filio non tisu, sed sensu vide 
batur. 

le) Recciitlores quidam mss. familiaritas et fiQU- 
sdentia. 

{d) Id est, qus idonea esset persuadcre aliqua ra- 
lione, quod lam propter auctoritatem dicentis certum 
ct indut)itato'f)i tenCDatur ; ut|esset fidesjqm rpiiona- 
bilis sneRit<e,'queaiadmoduf|9 yocatjif \\^.i, ffuuf.iS. 



quorum laui multi fuere testcs oculaii. De ii^^dem 
gotis lih. 111, n. 18 : Res cernitur, et uescitur; fi$, et 
nou intelligiiur; ratio non apprekenditux ^ et effecius iit- 
^erUur. Et num. 20 : Dicamus jactum non luisse quifi 
vUelligentiam (acti non apprehendimuS',. Sed meuda- 
cium nostrum facii fides vincit, 

{(j) lia plures ac potiores mas. At ediii ge$»ss^ 
hfuc. In homine , eic. , male. Non ei/iin Cbristi qne- 
reli fuit quod gesserii , sed (|uod iii ge^tis divina ip- 
sius naiura iniellecta a ptiilippQ nou fuerit. Uuao^* 
qunm noii displiceret, quod cumin sucramento no' 
tivitiUis humancB gessisset hwc , e|c. lu ms. bas. Yat. 
legitur, gessarit. 

(h) lu quibusdam inss. Dei filius : qgo4 wipui 
prpb^ur. 



231 SANGTI HILARII EPISGOPl 252 

tiiue : sed numquid nt imagines verae sint , exaequari A Qux enim ignorandi Patrem aut ofitendendi ignoran- 
possunt inanima viTentibus, et vel picia vel scuipla 
vcl fusa naiivis? Filius auiem Pairi iion se^undum 



liaec (liorum ad instar) imago est : quia vivi^ntis vi- 
vens imago est , et cx eo natus non liabei naiurae 
diversitatem , et in nullo diversus tenet naturae ejus 

(a) cx qna non diversus est potestalem. Quod ergo 
imago est, eo proflcit, ul Patrem Deum unigeniil 
Dei signiflcet nativitas; signiflcet auiem, ut forma 

(b) ipseet imago invlsibilis Dei : et per hoc (I) non 
amittit natune 206 unitam similitudinem , quia nec 
careat virlute natura;. 

38. Dei verbis nec Deut mgularii, nee diepar Fi' 
titti. — Et hinc illud est , Tanto tempore vobi$cum 
ium , et non nonis me , Philippe ? qui vidit me , vidit 



tibus necessitas relinquebatur, cum Pater iii Filio 
visus esset? 

39. Pater in Filio mus ex proprietate naturee. Coii- 
tra Sabellium. Contra Arium. U^i in se invicem Pater 
et Filius, — Yisus autem adeo est ex proprietate oa- 
turse , dum cx indiffereniia atque in genere veriutis 
unum sunt natus ei generans, at bic Domini sermo 
sequeretur : Non ereditis , quoniam ego in Patre , el 
Pater in me (Ibid., 10) ? Iiiseparabiles csse per natu- 
ralem similitudinem Patrem et Filium , non possu- 
mus verbis aliis docerc , nisi Filii. Non enim bic per 
demuiationeni nominum atque specierum Filius, qol 
via est el veritas et vita , mimis Ibeatralibus ludii : ut 
in assumpto homine 207 ^e fllium Dei nuncupet , in 



et Patrem. Quomodo tu dieis^ Ostende nobis Patrem f B naiura vero Deum patrem , et unus ac solus perso- 



Non (c) ereditis mihi quoniam ego in Patre , et Pater 
inme est {Joan. xiv, 9, 10)7 Non relictus est bo- 
minum eloquiis de Dei rebus alius prxier quam Dei 
sermo : omnia reliqua et arta et conclusa et impedila 
sunt ei obscura. Si quis aliis verbis demonsirare boc, 
quam quibus a Deo dictum est, volet; aut ipse non 
intelligit , aul legentibus non intelligendum relinqult. 
Dominus dlxit , cum rogaretur ut ostenderet Patrem , 
Qui me vidit , vidit et Patrem. Hoc demuiare antichristi 
est , hoc negare Judaei esl , hoc nescire gentilis est. 
Sed forte intelligentiae sensus in crimine sit. (d) Sit 
in fide nostra vitium , si in dictis Dei resedit obscuri- 
tas. Nam nec solitarium sermo signiflcat , et indiffe- 
rentem tainen naturam professio docei. Visum enim 



nali demutaiione se nunc in alio mentiatur. Non iia- 
que ipse solitariiis, nunc sibi fllius est, nunc se sibl 
profltetur in patrem , et naturx nomina infert ces* 
sante natura. Alia hic verborum simplicitas esl : 
nam et Paler pater est, et Filius filiiis esi. Sed in 
his nominibus ac rebus nibil (f) in se novum , nihil 
diversum , nihilque peregrinum est. Tenet enim na- 
turac veritas proprietatem ; ut quod ex Deo est , Deus 
sit, el nec {g) deminutio sit nativilas, nec diversius : 
dum etFilius non in naturam externam ac dissimiiem 
patri Deo subsisiit, nec Pater alienum quid sit a se 
(h) nativitali Unigeniti acquirens, sed universa po- 
tius quac sua sunt sine damno impertientis indulsit. 
Atque ita nec natura Dei caret , dum non aliunde 



(2) in Filio (e) et Patrem , nec singularis potest esse , q quam ex Deo Deus est ; nec a Deo differt , dum non 



nec disparls : quia per hunc ille visus , neque non 
unum sunt in sacramenti professione , neque unus. 
Et quacro quid significasse in eo Dominus credatur , 
cum dicit: Qui me vidit^ vidit ct Patrem? Non tenes 
unionem, ubi per conjunctionem ipsam patemi no- 
mlnis significatur adjectio. Cum enim dicitur, $t 
Patrem, exclusa est slngularis atque unici intelligen- 
tia. Et quid reliquum est, nisi ut per uaturae unium 
simililudinem Pater per Filium visus sit? Et ne hoc 
iiicertum nobis ad fidem relinqueretur ; Dominus 
Sttbjecit : Quomodo tu dicis^ Ostende nobis Patrem ? 

(1) Non onnttat. Paulo post , nec careat viriutem 
naturce* 

{a) Par. in qua. Meiius alii libri, ex qua^ scil. esf , 
seu subsistil non divertus. 

{b) Apud Lips. et Par. desideratur vox ipse , pro 
qua apud Bad., Er. et induobus niss. exstat ipsa. 
Mox in ediiis amittat , non iit in mss. amittit. Deinde 
pro naiurw unitam similitudinem , Erasmus ad mar- 
ffinem adscripsit naturas nativitas similitudinem, m:)1e. 
Unitam similitudinem eam Hilarius vocat , quae cum 
nalurae uniUte conjiincia sit. Yide responsa apolo* 
getica nd librum de Synod. 

(c) Sic mss. et edit., num. 40 , qui hic et num. 59 
babent , credis. 

{d) Editi, in crimine sit, si in fide : emendantur ex 
mss. 

(e) Conjunctio et^ ex qua maxime pendet vis ar- 
gumenii contra Sabellianos, in vulgatis omissa re- 
atituitur ex mss. 

(f) Illud m te , quod ad naturam refertur , adjeci- 



aliud ipse quam Deus est : quia et nativiUs Dei con- 
sistit in Filio , nec per nativiutem Dei amisit (t) exsc 
Dei naiura quod Deus est. Pater igitur in Filio est, 
et Filius in Patre , Deus in Deo : non per duplicem 
convenientium generuni conjunctionem , neque per 
insitivam capacioris subsUntise naturam ; quia p^ 
corporalem necessiutem, exteriora fieri bis quibos 
continentiir interiora non possunt : aed per nailviu- 
tem viventisex vivenle naturai; dum res non differt, 
dum naturam Dei non degenerat nativius , dum non 
aliud aliquid quam in Deum ex Deo Deusmascilur, 

(i) /n Filio Patrem. 

D mus auctoriuie mss. Proxime ante Corb. codex, ted 
in his omnibus rebus : male. 

{g) Bad. ct Er. nec diminutionis sit nativitas^ nec 
diversitatis. Lips. ei Por. nec demutaiio tit nativitat^ 
nec diversiias : castigaiil mss. His verbis Arius refel- 
litiir, qui Christum aut diversx subsuntiae , aut certe 
divinitaiis inferioris et iuiniinut;^ praedicabat. Vide 
supra, num. 6. 

{h) Uiius codex Colbertinus per nativitatem. Alier 
Sorbon. nativitaie. 

{^ Edit. Bad. et Er. esse Dei natura. Yerius Lips. 
ct Par. cum mss. ex se: hoc est, Pater suam Filio 
imperiieiis naiuram non amisii quod ex se e>i. Pater 
nt ingeiiiiiis et toiius fons diviniialis est natura Dei 
exse^ quam a Patre obiincns Filius dici potest itff- 
lufff Dei ex atio. Qua loquendi ratione Iitbemiis supra 
num. 17 : Cum natura Deiin naturam Dei tubttititteif 
id est, ex Patre Filiut natut ettet. 



235 DE TRINITATE LIBER VIU. 254 

dum nihil in bis novum esl , nihil alienum, nihil A m^ ()bid., 11). Quid est istud, rogo: Crediie mihi? 

Gerle ad id referlur quod diciuni es( : Ottende nobis 
Palrem, Fides conrirniaiur ex credeiidi proicepio, 



Mparabile, duni in Patre ei Filio credere deos diios 
impiiun efit , diim Palrem et Filiuui singuiarcm Dcum 
prsdicare sacrilegum est, duni Deum ex Deo quod 
iB styiillliidiiie geoeris unum sint negare blaspheinuin 
cst. 

49. Nee aliud iunl , nec unui : dum ei loquitur Fi' 
imi , $ed non a u : dum Pater agit , sed per Filium 
m quo €i maneai. — Ac ne dubium hoc atque ambi- 
gouin sacramentum Odes evangeiica susciperet , hunc 
doctrin» 8ux Domiiius ordinem tenuit : Non creditis 
rnUn^ quoniam eyo in Palre^ (1) et Paler in me? 
Terba qute ego loquor vobis , non a me loquor ; ud 
Puter^ qui in me maneif ip$e (acit opera lua {Joan. xiv, 
iO). Quibus» rogo, aliis in Paiie ci Filio iiaturo! pro- 



et ca fldes (6) qu;c Pairem sihi ostendi poposcerat. 
Non eiiiiu suffecerat dixisse: Qut me vidit, vidit ei 
Paireni , nisi inielligeiitiam nostram eo usque pro* 
tcnderet, ut cum Palrem nosceremus in Filio, Fi- 
lium timen esse meminissemus in Paire : ne trans- 
fusio potius alterius in alierum exisiimareiur , quam 
per gcnerationem iiativiiatemquc uniias cjusdem iii 
ulroque nalurx. Credi iiaque sibi Doniinus vuit, ne 
forte per 209 i^ssumpti hominis di^pcnsaiionem fidei 
conscientia pericliiclur. Cerle si quid afferat ambi- 
guitatis caro, et corpus, et passio : vel operibus cre- 
daiur f Deum in Deo esse , ei ex Deo Deum esse* 



prieias demonstrari , quam his ipsis verhis, poiuit B unum eos esse : dum natura; virluie utcrque in se 



et poteti« nativitatis tanienin omiiibus sigiiificaHone 

|Klata? Cum enim 206 *'^^ • Ver6a quai ego loquor 

itekii^ non a meloquor; nun exemil personam , neque 

se filium denegavii, nec naiuram in se paiernx vir- 

tBtis abscondil. Nam dum loquitur ipse (signaius pro- 

Domine ego) , iii substaniia manens loquitur : dum 

antem non ab se loquimry naiivitatem in se Dei ex 

Deo paijre testatur. Ipse in separabilis ab eo atque 

iadissimilis unitate naiur» : quia quamvis ab eo lo- 

qoatur , ipse tamen 1o({uitur. ^am qui non a se lO' 

qnitnr, et lamen loquiiur, non poiest iion esse dum 

loquitnr : ei dum non a se loqiiitur , ostendil non 

iunm tantum esse quod loqiiilur. Subjecii enim : Sed 

P§Ur , ^iit in me manet , ip$e facit opera sua, Manere 



esi , et noutcr sine aliero esi : dum et Pater iiihil ex 
suis amittit in Filfo , et Filius toiuin sumit ex Patre 
quod iilius est. Non esi corporalium naturarum ista 
conditio , ut insiiit sibi invicem , ui subsistentis na- 
tura; habeant perfeclam uniiaieni , ui maneiis unigc- 
nili naiivitas a paternx divinitalis sit inseparabilis 
veritate. Unigenito lantum isiud Deo proprium est , 
et in sacramento veras nativitatis fides ista est , et 
(c) spiritalis virtutis hoc opus est, iiihil differre esse 
et inesse : 210 i"6&se uuiein non aliud in alio , ut 
corpus in corpore; sed ila esse ac sub.vistere, ut in 
subsistente insit; ita vero incssc, ut ct ipse suhsis- 
tat. Narn uterque snbsistens , per id non sine alio 
est, (d) dnm sccundum generationem et nativiialcm 



iaFilio Patrem, non est singularis atque unici : ope- C subsisieniis natura noii alia est. Hinc cniin illud esl : 



nri vero per Filium Patrem , non est differentis aut 

exieri. Sicuti non unius est , nun ab se loqui quos 

kN|uatur; neque rursum alieni ac separabilis sit , lo- 

qu per loqueutem : sed hoceorum sacramentum est, 

fii vnum sunt. (2) (a) Et uicrque non aliud sunt, 

^ per naturae proprietatem in sese suiit : quorum 

hteunitas est, utloquens non ab se loquatur; ne- 

qie qoi non ab se loquitur, non loquatur. Et quia in 

ie Patrem et ioqui et pperari docuerat ; perfectsc 

liiijus unitatis fidem statuit, dicens: Sed Pater^ qui 

time man^f , tpse facit opera sua. Credite mihi , quo- 

ttim ego in Palre , et Pater in me. Sin autem , vel 

propter opera ipsa credite {Ibid.^ 11). Paier operatur 

inFilio; sed et Filius opus Patris operatur. 

4i. Nativitatis et naturiB $u(B divin(e fidem po$cit D 
ClrtKtM. (Jnigenito proprium e$t ine$$e $imul et sub- 
duere. — Ne ergo per virtutis efficientiam , et non 
pernatarx qiias secundum nativilatem est proprieta- 
tem , Pater in Filio et operari crederetur et loqui ; 
ait: Credite nii/it, quonimn ego in PatrCf et Pater in 

(\) Et Paler in me etl? 

(a) Sic poiior codex Colb. cum Germ. Alii vero, 
md unum $unt , ^ut uterque non aliud $unt , nisi quod 
in Mart. et qui uterque, etc. 

{b) Er. Lips. et Par. qua. Magis placuit qu(e cum 
Bad. et mss. quornm in vetusiioribus mox exsiat 
foiceral , non popo$cerat. 

(e) Bad. et Er. $pecialh : minus bene, cnm baee 
Patrol. X. 



Ego et Paler unum $umtt$ , et : Qut me vidit , vidit el 
Patrem^ et : Ego in Patre , et Paier in me (Joan. x , 
29 ; Ib,, XIV, 9; Ibid,, 11) : quia non differt ncc de- 
generat nalivitas, quia unius in Paire et Filio divini- 
tatis sacramenium nativiiatis natura consummat, duni 
Dei filius non aliud qnam Deus est. Et idcirco noii 
in deos duos unigeniii generatio deputatur : qnia in 
Deum filius Dei nascens , naluram in se Dei se gi< 
gneniis exhibiiit. 

211-212 L'BER OCTAVUS. 

Naturaiem Filii et Patri$ unitatem propugnal. Proos» 
mium in eo versatur , ut epi$copo nec innocen" 
tiam $ine $cieniia , nec mne innocentia $cieniiam 
$ufficere osiendat, Tum pius osque ac doctus Prassul 
varias ad simplice$ decipiendos Arianorum iechnas 
fallaccsque interrogaiiunculas exponit. Qtiia vero illi 
Christi oer6a, Ego et Paicr uiium suinus ad solam 
voluntatis concordiam detorquent, eamque interpreta' 
tionem his aliis confirmare $olent. Credeiitium erat 

(2) Qut uterque. 

opponantor proxime diciis, Non est corporalium natu^ 
rarum isia conditio. 

id) Apud Par. desideralur particnla dum. Mox Bad. 
^r. $ubsistem. Melins alii libri, $ub$i$tenti$^ siipple ; 
utriusque: hoc cst, dum non alia naliira ost ejns qui 
secundnm generationcm, scii qua geniior cst, subsis- 
lit, et cjus qui subsisiil secundnm nativiiatem, seu 
qua natus. 

8 



255 



SANGTl HILAMI EPISCOPl 



r>e 



anima el cor nfinm ; ei , Qui planlat ei qni rigai j^ 
unum sunt; el,Ut omnes unnm sinl, sictithi, Paier, 
in me, ei ego in le : conlendit unumessej fldeles qnl' 
dem per unam unius fidei naluramy plantantem vero 
et rigantemy qnatenui uno baptismo una res effecti 
unius etiam regenerationis sint ministri: demum im' 
periu omnino Christum dicturum fuisse ut unum 
sint, pro ut unum velint, sisolam voluntatis concor- 
diam suis precari voluisset, Hinc qua ratione, Christo 
mediante^ unum cum Patre naturaliler simus expli- 
cat : idque defendit nobis prtestari tum per wtemam 
gloriam, qua honorem ipsi a Patre datum accipimuSf 
tum per Incamationis mysterium, quo propriam car- 
nis nostrtB naturam retinet arclissime sibi copulatam^ 
tum maximeper Encharlstimsacramentum, quoveram 



quadam quatilate , et non in natura habere sitam ; 
quam in virtute ac unitate naturce ponendam confir- 
mat PauluSf ubi subjicit per Christwm et in Christo 
creata et reconciliata esse omnia ; et id quidem tta^ 
ut in eo reconcitiante reeonciliet Pater. Bemum in 
quo plenitudo divinitatis eorporaliter 213 » '^ ^^^ 
vere et substantialiter habitat , non potesl non habere 
quod Deus est, et perindeunustst cum eo Deus. Itavero 
in hisonmibus Filiicum Patre unitatem naturalem de^ 
monstrat ut pariier adstruat personarum distinctionem. 

i. Episcopuset pius debet esse et doctus, Cur EpiscO' 
pus et bonus et doctus esse debeat. Proevidit Pautus fore , 
quibus teneretur Episcopus contradicere, — Beatns 
apostolus Paulus formam consiiinendi Episcopt 
fingens (1) (a) , et plane novum Ecciesix hominem 



illius camem ac sanguinem sumimus, Neque hic ta- £ pnccepiis suis condens, hanc veluti summam {b) cofi- 



cetur incredibitis hcereticomm catumnia, vulgo jacti- 
tanlium Patrem et Filium ab Hs diseordes affirmari, 
q^ii nudam iliam votuntatis concordiam non recipiunt. 
Deinceps naturalem utriusque unitatem pturibus de- 
monstrat : Primo , quia Spiritus sanctus , cum a 
Patre procedat^ a Fitio tamen et mittiiuretacdpit; 
et hoc quidem, quia ipsius sunt omnia qua: Patris 
sunt. Secundo , quia Patris et Fitii ita unus est 
Spiritus, ut Spiritus Christi habitet in nobis, cum 
in nobis est Spiritus Dei, Tertio, quia sine anathe^ 
mate sunt, qui Christo cuttum exhibeant ; cum in 
matedicto sit retigio creaturm. Quarto, quia in Spi- 
ritu Dei toquitur, qui Jesum esse vere Ddminum 
confitetur, Quinto, quia non nomine soto, sed nalura 



summaiarum in eo virtuium esse docuit dfcens : 06- 
tirientem secundum doctrinam fidei verbum , ui poten$ 
sit exhortari ad doctrinam sanam , et contradicentes 
revincere. Sunt enim mutti {c) et non snbditi, vanitoqui 
et seductores {Tit, i , 9). Ita enim quie propria disd- 
plinac ac morum sunt , ad sacerdotii nieritnm utilf a 
esse signiflcat , si eiiam hxc quac ad docendx ac 
luendae fidei scientiam neccssaria sunt , inier reliqua 
non deenint , quia non stntim boni atque utiKs sacer- 
dotis csi, ant tnnlnmmodo innocenter agere, aui 
tantummodo scienlcr pra^dicare : cum et inno- 
cens sibl lantutn proflciat, nisi doctus sit ; et 
docttis sine docirinae sit auctoritate , nisi innocens 
sit. Non enim apostolicus sermo probitaifs hones- 



Dominum eum esse eredidit Apostotus, qui spiritalia q latisqne praiceplis hnminem lantum siccnlo confor* 



EcctesuB dona ob Spiritus unitatem modo Patri^ 
modo Domino attribuit, Sexto, quia vere Dominus 
est, qui umis est : aut certe st Christus unus Dominus 
non sit Deus, quia Deus unus est; Pater pari jnre 
negandus erit Dominus, Septimo, qwa non modo 
Dominus, sed et Deus super omnia nuncupatur. 
OetavOf quia lieet hoe, Deus ex quo oiiinia , et : 
Dominusper qucm omnia, personamm distinctionem 
sonet, efficientioi tamen, viriutis ac naturee significtU 
uniiatem ; adeo ut alias etiam de Christo dicat Apo^ 
slolus, ex ipso ct pcr ipsuiii cl in ipso esse omnia. 
Nono, quia cum vitam targiatur (Blemnm propterea 
quod ipsum signavii Paier; necesse esl sit signacU" 
tum ittius vivum ac ptenum, cujns in se omnem ca> 



mat ad vitam , neque rursum per doctrinae scientiam 
scribam Synagogae instituit ad legcm : sed perfeC- 
tum Ecclesiae principem pcrrectis mnximarum tfrtQ- 
tum bonis (^) iiistiiuit , ut et viia ejns orneinr docen- 
do , cl doctrina vivendo. Denique ipsum iftmn , ad 
quem ei sermo erat , Titiim {d) istiusmodi decreto 
consiimmandx religionis instruxit : In omnibus te 
ipsum bonorum faetorum prasbens exemplum dacwntem 
cum veneratione verbum sanum, irrepr^envbite ; ut mf- 
Versarius revereatur, nihil habens tnrpe aut malum de 
nobis dicere {Tit. ii ,7, 8). Non ignoravit doctor hic 
gcniinm , et , ex conscientia loqucntis atque hahi- 
taiiiis iii se Ghristi , Ecclesiae elecius msgister, 
morbidi eloquii grassatura esse contngia , et adver- 



pticet formam, omnem nrtutem contineat. Ita vero j) sum sanilalem vcrborum fideliiim desaevitnram doc- 



dicimo omnem expticat Patris fommm, ut eum in 
forina Dei, in qua Deo a^quatis sit, Apostolus prce- 
dicet. Vndecimo^ quia imago esl Dei invisibilis, proin- 
deque nec visibilis, nec corporeus, nec finitus, Neque 
potest dici hanc imaginis rationem in invisibiti 

{\)Figent, 
(-1) Instruit. 

(a) Bad. et Er. cura codice bas. Vat. ac recenlio- 
re Colb. figens : qiiod prima fronic placuerat. 

(6) Mss. Vat. bas. et Mart. consummandarum. 

{c) Particulam et hic et infra expnnxit Erasinus » 
quamvis exstet apud. Bad. iiec noii in omnibus msSr 
iit in griECO textu. 

((i) \at. bas. codcY , isliusmodi dicto. 



trinac pcstifcraj corrupuoncm , quae impiae intclligen- 
tix su:i'((') lucm usquead ipsam sedeni animae de^ 
mcrgcns , profundo serpcret malo. Ex his eniro ail : 
Quorum sermo nt cancer serpit (II Tim. II, i7), iatenti 
sempcr subrepentique coiitagio sanitatem (5) (f) per- 

(3) Perversce. 

{e) Apud Lips. etPar. tncem. RecUns in mss. Hh 
cem : pro quu voce apud Bad. et Er. positiim eitll 
virus. 

(f) Mss. Vat. bas. et Garii. perversm. Mart. Gori. 
alii(|uc cum edit. Bad. persuusm, Relineudum omiii- 
no pmaso?, quod est Colb. aliorumque qtianiplti- 
tiuni probac notac mss. 



K1 1>£ TRlNiTATjE LIBER Vlll. 238 

vas« Meatit Inficient, Ob quod sani sermoBis in A differenlis a Palre naiiirac , eodem prnDdicailoiiis 



Episcopo Yoliiii esse doctrinam , (idei coosdenliam , 
914 ^^ eKlioruiioiium sciejiiiam , adversum impias 
et niendaces et ve«anas coniradiciiones (a) obtincn- 
icn. Multi enim suni, f|ui simulantes fldem nnn Mib- 
did 6unt fidei , aibiqiie fidem ipsi poiius constituuni, 
<l«itmaccipiunt, sensu humanae inanilatis iiiflMti, 
4uoi qii» voluoi sapiuut, ei nolunt sapere quae vera 
euni : cuai sapieniise bacc veriias sit , ea inierdum 
aapere qiue oolis. Sequiiur vero haiic voluiitaiis sa- 
fi^eQtiam (k) sennosiiiliiiifle : quja necesse esi quod 
iiolie sapiiiir, slulie oi prsedieeiur. Jam vero siulla 
prae^icatio qudnturo malum est audientium, cum se- 
4«ieiuii«r m •enientiam sluliilise Mib opiniooe sa- 
pientiae? fii idcirco A|)06tolus buncde bis ordincro 



noslr» cursu doceremus : iia ui nec singulareni 
Deum fides EcciesiaR , nec duos deos prorucrctnr ; 
cum 215 ^^^ nativiias Dei solitarium Deuni siiie- 
ret, nec naiivitas perfecia diversarum iiaturaruni 
nomina in diis duobus admilteret. Duplex autem no- 
bis in refellendis eoruni vaniloquiis cura est, ut pri- 
mum qnae sunt saiicia ei perfecla el saiia doceamus, 
neque sernio nosier per deflexus quosdam aique 
aiifrnctus oberrans,et cx deviis atqueerralicis cu- 
niculis emergens, veritaiem quaerat polius qu^m os- 
tendat : tuin deiiide ut qusc ab illis inanium ac falla- 
ciumsenteniiarum argutiis ad speciem veri blandien- 
tis apiantur, ea ipsa conscientiae omnium ridicula 
esse et inepta pandamus. Non cnim sufficil iiobis 



UMuii dicena : Siiii< etitmiiiii/<t et non $ubdiUy vamlo- B docuisse qux pia sunt, nisipiissima ea esse pcr id iu- 



fNf M 9odueior£$. Coniradicendum itique est , et im- 
pieiati insdenti , et insoleiiii;i! vaniloquae , et vanilo- 
quio seduecnti : ei contradiccnduin per doctrin;c sa- 
flitatem, per fidei veritatem, per verborum sinccri- 
litem ; ut et (r) sinceriias veritatis sit , et veriias 

iaaitaiis. 

i. Ooc Umputiibiobveniuesentit Uilarius. Quidjam 
Bainre perfeceril, Quam viam contra harelicos Uneat. 
*- Ac Hilhi quideni ca nunc commcmorandx bujus 
lenieniiae apoatolicic fuii causa , quia bomines ineiite 
perversi, «t professione faliaccs, et spe iiianes, ei 
aermone viperei , coniradiccndi nobis neccssimtem 
knponuui : dum letbales doctrinas , ei morbidasin- 
telligeoiias, ei corruptas voluniaies, simplicitati au- 



telliganiur, dum qiiae impia suntrefellunlur. 

3. Owretici plus impendunl curiB adfalsa insinuanda 
quam Catholici ad vera, Interrogationes quibus simpli" 
cium fidei insidiantur. — Ul vero bonis et prudenti- 
bus viris naturae nc studiicst , iotos se ad bcatx spei 
alicujus obiiiicndam vel rem vel teinpus pra^parare, 
ne in aliquo minor sit cxspeciatione procincius ; ita 
isiis bxretico Turore ameiitibiissoliicitudinismaxim;o 
esi , toto adversus piaefidei vcriiatem impieialis suas 
ingenio laborare : ul adversus cos, qui religiosi suni 

(d) vincant esse irreligiosi ; et uUra spciii viiae nos- 
tr.nc vitx suae desperatione potiorcs sint ; et plus im- 
pendant cogiiationis ad falsa , quain nos doctrinae 

(e) aptamus(i) ad vera. Piis enim fidei nostrae profos- 



diiaiittni per speciom reiigii>iiis insinuant : id apiid C sionibus lias impiie perfidi.-e suae contradiciiones ela- 

boravcrunt, ut primuin requirant, utrumne nobis in 
fide Deus unus sii ; deiiide subjiciant , an eiiam 
Cbrisius Dcus sit; postremo, an Patcr major siiFi- 
lio : ut cum audierini in professione Deuiii unum , 
uianlur ea ad id , neCbristus Dcus sit. Non enim de 
Filio qua:runt, an Deussit : sed id lanlum volunt, 
de Cliri»to (f) interrogando, ne filius sii ; ut sinipli- 
cis fniei honiinem caplantes, per unius eum Dci fi- 
deui a Cbristi Dci confessione depellant, duin jam 
uon unus Deus sit, si sit Dcus confiiendus et Clirislus. 



priBiermisaa apostolicae praedicationibus sinccri- 
iaie agenies, ne Pater paicr.Mi, ne Filius filius 
sit, ne Deus deus sit, ne fules fiUcs sit. Quorum ve- 
saois mendaciis reniientes usque eo jam sermoncm 
mponsionis nosirae tetendimus, ut cum (Li6. iv) 
Dttttni ei Deuffl , ci (X«i6. v) vcrum Deum in vero 
fioodettonilrasseukus ex icge; tiim deinde (Lib. vi) 
perfeciam ac veraro nnigcniti Dci naiivitatem ex 
•fsngelicis aU|ue apostolicis doctrinis ostendercmus; 
pastremo (Ii6. mi) ui vcrum Deum Dei filium et in- 

(1) Optamus, 

(o) !n vulffiilis, o6mlenf(?m. Ex vetustissimis mss. 
Yat. bas. Coll). Carn. ui et Corb. ab auiiiiua manu , 
quornin consonsus iuaxini(C debct esse aucioritalis , 
praeferiniiis obttHentem , supple palmam : ut ea nimi 
ruiii 
cenies 
eam 

sapieiitum scienliam superct : ut quanta , iiiquit 
rerum tiivinarumhumanarumquedlscreliv est, tantaultra 
terrena studia ratio ccelestis ( in Christi pasioribus) 
excedat. 

(b) Eorum scilicet, qui nihil voluni vcrum csse 
nisi quod sapiunl , seu qucd humana ratiooe comprc- 
lieiidunt : qu;e voluntatis sapientia tolo lib. iii fuse 
COnfutalur. 

(c) Cr. Lips. el Par. sanilas veritatis. 

(d) Yeiiis coclex Colb. et unus Sorbon. ad inarj^i- 
nem , vindicantes se irreligiosi. Reclius in aliis , vin- 
cant esse irretigioii, hoc est vincant impietatis sludio. 
Uaoc Arianorum in dissemiiianda sua baeresi soilici- 
loduiem ac vafritiem describens Athanasius, Or. 2 



coiit. Ar. p. 5i9, aiteos per forum circumeiirsare 
ac modo puellam interrognre : An is qui est, mn eo^ 
iitentem ex non existentefecil,an exittentem, eic; nio- 
do miiiierculas sciscitari : An habebas fHium ante 



doctrina sit, qaevincal ac revincat contradi- ij ^uarri parercs, wdaicMd' no/iAa6e6fl«, f(a er Dei filius 

»s. Cui lectioni favei illud num. 49 lib. xii, ubi non erat anleqnam gigneretur. 

iii Pastore scienliam llilarius exigil , quje saeruli (e) Quidam prob;c iiotai mss. optamus. 



(f) Vat. bas. nis. interrogare. Sic reilJeiid.i lota ha;c 
phrasis : sed inlerro^ando dc Christo tantuin id vo- 
iunt ne filius sit. Cluisiuni Deuiii apcrte negarc Ariani 
cxiiinescebant etiam tcinpore Augiisiini , de iis, I. i 
conlra Maxiin. c. 16 . diceniis, Deus est et fHius.quod 
et vos vultis, Deus est et Spiritus sanctus, elsi non valiis. 
Ciimque eorum Sernio , quem n^fellendurn siiscepli 
ab his verbis inciperet , Dotninus noster Jesns Chris- 
tusDeusumgenitns, elc, ejusdein refulationem sicor- 
dilur : Eorum prascedenti disputalioni hac disputatione 
respondeoy qui cum Dominum nostrum Jesum Chrisium 
fatentur quidem Deum , eic, Adeoque Christi divini- 
iatem lautum ex obli(]uo pulsabant. Ua erat in aniniis 
omniuiu fidelium insita ipsius fides. 



239 &ANCTI HILARI[ &PISCOPI 240 

Jam vero liic quanta saecularis ingcnii subtililalc A ipsis hoc Domini (e) nostri professionibus placuit os- 



conlcudunt , cum dicunt , (a) Si unus cst , quisquis 
illc alius vidcbiiuresse, jam nonerit. Quod si alius 
estjnm unus bic non erit : cum natura non sinat, 
ul ubi alius cst , ibi unus sit : (1 ) (b) aut 216 "^^' ^'^ 
unus, ubi alius sii. Debinc cum facilitalcui crcdentis 
atque audieniis , arte subdolac bujus nsscrtionis elu- 
scrint » lum id (c) aptant, quod tamquam jam facilio- 
rc via obtincnnt , ut Deus Cbristus cx nominc potlus 
quam ex nalura sii; quia gcnernlc boc in eo nomen 
in nullo eam , qune vcra sola cst, unius Dci fid^m 
destruat : et per hoc Paler filio major sit , quia diffC' 
rcntc nalura , cum non nisi Deus unus cst , niajor 
Paier sii proprictate naturx ; sit quo Iiic nuucupatus 
filius, et creaiio ex Dei voluuiatc subsistcns, quia et 



tcndi, qui cum frequenier iidei ac spei nostrx Dmim 
uuum iutimassct, ut sacramentum unius Dcise 217 
quoquc Deo professo probatoque firmaret dixit: Ego 
et Pater unum stmuz : ct, Si scitis me, scitis et Patrem 
meum : et, Qui me vidit , tidit el Patrem : et, Paler^ 
qui in me manet , ipse facit opera sua : et , Crediie 
mihiy quia Paterin me, et egoin Palre : sin autem • 
vel propter opera ipsa credite (Joan.x^ 30; xiv, 7; 
Ibid, 9, iO, 11 , 12). Nativitatem suam in nomine 
patris expressit f (() cognosci Patrem iu se cognito 
docet. Unitatem naturse fatetur, cum Pater in se viso 
videtur. luseparabilem se a Patre tcstatur, cum in 
manentc (g) in se manet Palre. Fiduciam coDscien- 
tisc tenet, cum his dictis snis credi postulat ex ope- 



minor Patrc sit ; ct Deus nou sit , quia Dcus unus B ratione virtuti^. Alquc ila in bac perfecUe nativitatis 



Deum alium esse non patitur, et qui minor cst , ne- 
cesse cst ut nalurx ab eo, qui sc cst major, alienx 
sit. Et hi quidem quam ridiculi in eo Suut , pracscri- 
bentcs Deo, cum (d) asscrunt, cx uno nasci uibil 
posse , quia universarum rcrum ex duorum coujuuc- 
tione naiivilas esl : Deum autcm indemutabilem 
nullam cx se uativilatcm tribuerc possc nnscenti; 
quia nec acccssioni id quod uoii dcmulnlur obiioxium 
sit, nccsoliiarii atque unius natura id iu sc babcnl 
conditionis , ut gciierct. 

4. Fides calhotica haclcnus amrta el sensn comniU' 
niet Domini dictis confirniatur, — Nos autem evan- 
gelicam atque apostoiicani fidcm doclriuis spiritali- 
busMsecuti, etbeatx .Tteriiilatis spcm in Patrisct 



beatissima fide, vitium omne, ct duum deorum, ei 
Dci singularis exstinguilur : com qui unimi sant» 
nrn sit unus; et qui non uuus est, nou tamcu ab eo 
qiii est, ita cx aliquo differat, ut utcrqiie non uniiin 
siut. 

5. Ego et pater unuu scuu?, exponunt de unitete 
consensus; quibus argumentis. — llxc igitur qula 
h.Trciici ncgnrc nou possunl, quippe cum siut tam 
absoliitc dicta atque inlellecta, tamen stullissimo 
iinpiclatis sus^ inendacio(/i) neganda corrompunf. 
Id ciiim quod nit : Ego et Pater unum sumus (Joan. x, 
30), tculniii ad unauimiiatis refcrre couscnsum ; ut 
volunintis iii his unitas sit, nou naturx, id est, ui 
non pcr id quod (i) suiit, scd per id quod idem vo- 



Filii confessionc sectaiitcs, dcmonslrato Dei ct Dci C I^nf, unum sint. Et itlud, quodest in Actibus Apo- 



ex legc sacramento , iicquc iinius Dei fidcm cxceden- 
tes, ncque non et Dcum Cbrislum pracdicantcs , 
hunc ex Evangeliis responsionisordinem sumpsimus, 
ut vcraui exDeopatre nalivitatcni unigeniti Dci do- 
ceremus ; quia per eam cl Deus vcrus csset , ncqiie a 
iiatura unius Dei veti cssct alienus ; nc sic neqiie 
Deus negari posset, ncque ipscalius Deus dici; qiiia 
et Deum (supple^ esse)naiiviias pr^csiaret, ct natura 
in eo unius Dci cx Dco, cuiii iu Deuni alierum non 
separarct. Ei qiiamquam ad id nos communls intel- 
ligcntix sensus iiupellcrct ; nc in nniura endcm na- 
lurarum noinina convcnircnt, et non unum essent» 
quibus id quod siint non diCfcrret in gencre : tamen 



stoloriim (7) , biiic defensioni suae apbint : Multitudi' 
nis autem credenlium erat (k) anima et cor unum (Actm 
IV, 52); iit animarumet cordium diversitas, in cor 
unum aique animam pcr couvenientiaui ejusdem 
volnntatis (/) uniias sit. Vel illud, quod ad Corin* 
tbios scribitiir : Qui plantat autem, et qui rigat^ unum 
sunt (I Cor, iii, 8) : ut non differente ministerio ad 
salutem et in ejusdcm sacramenti profectum, volun- 
tatis sii iinitas in duobus. Vel id, quod Dominus si« 
lutcm crcditurarum in se gcntiuin a Patre postulans, 
aii : Non pro his autem rogo tanlumy sed et pro ki$ 
qui credituri sunt per verbumeorum in me, ut omne${m) 



unum sint sicut, tu^ Pater^ inme, et ego in te, ui ei ifm 

(i) Aut ibi sit unus , ubi arms sit, Deinde, etc. Paulo post , tum id tanquomjam faciliorem viam obtineant^ 

a) In mss. Martin. Osiunus. 

bj Mss. aut ibi sit unus , ubialius sit, 

cjyerhum aptant, cuin sequenti relalivo quod, 
omittunt \ulgati ac plures inss. Exbibeni auteni cum 
cudice bns. Ynt duo Colb. ct unus Soi bon. Malle- 
luus tamen capiant eo scnsu , quo Ainbrosliis, cpisl. 
nunc XXV, n. 1, nd Siudium scripsit : Cinn ndulleram 



reperissent J udmi ; obiulerunt eam Salvaiori, captan- 
tes ut hi absolveret eum , videretur legent sotvere, 

(d) llorum verba propria cxsiant, l. iii, n. S.Qiiod 
autem Eudoxius ca de re longc crudius protulit, ha- 
betur lib. iu Const. n. 15. 

(e) In viilgatis nunc loco nosiri, 

(f) Particulam cum, faventibus duobus mss. Colb. 
hic addeiidam priroa fronte conjectaviinus, qua haec 
SL-iitentia cuin superiore copularetur. Non inaie ta- 
luen utraque absoluta intelligiluc, ut prima respon- 



D deat verbis : Ego et Pater unum sumus^ allera se- 
quentibus : Si scilis me^ scitis et Pairem^ ctc. 

(g) Editi, in se manet Pater, cmendnntur cx scri- 
ptis. 

(/1) In viilgalis, negando : quod pugnnt cnm 
proximc diciis, negare iion possunt. Rcctius in niss. 
tieganda^ hoc est, (|uo subinde po^sint ncgnre. 

(i) In viilgatis. idcmsunt. Abest idema mss. 

(j) Edili, excepio Par. huic diffinitioni sum. 

(k) Sic inss. poiiores constanter juxta grxcnm. Ai 
cditi, anima una: et niox, animam unam per conve^ 
nienliam. 

(I) Qiiidam recenliores mss. imira «7, malc. 

(m) Vat. bas. ms* in me unum sint. Mox Bad. ei 
Er. ut et ipsi unum sint. Etsi non exstat iiiittm in 
mss. id tainen, perinde ac si cxstarct, iutellexit fli* 
larius, ut liquct ex nuni. II. 



241 



DE TBLMTATE LIBER YIII. 



242 



$IhI in nohlt (Jonn. svii, 20, 21) : ut quia homines A ruplo dictorurn sensu aliqua ex liis (f) emeniita 



refundi in Deum non )iossuni, vel ipsi iiivicem in 
unnm atque indiscretum acervum coire, id quod 
unum sunl, ez unitate sit voluntatis, cum et omnes 
Deo placita agant, et ipsi non dishidcntibiis inter se 
animorum moiibus coeant; 218 ^^nu<) i^^ unum 
eos esse non natura efliciat, sed voiuiiias. 

6. Arimorum nuUiiia. — Ncscii plane sapere, qui 
Deum nescit. Et cum sapieniia Cbristus sit, necesse 
est ut extra sapienliam sit, qui Cbrislum aut igno- 
rat, aut audit : ut isti, qui majeslatis Dominum, et 
Regem S£Culorum, et iinigenilum Deum creaturam 
Dei volunt potius esse quain Olium : et cum stulle 
mentiantur, stultius tamen in defensione mendacii 
sui sapiunt* Dilata enim paululum eiiam nunc ea. 



compingimus : sed sana: docirinse formam tenentes, 
quae sincera sunt sapimus, et pr»dicamus. Docet 
eniin Aposlolus ex natura sacramentorum esse banc 
fidelium unitatein, ad Galaias scribens : Quotquotenim 
in ClirUto baptizaii estis^ Cliristum induitlis. Non ine$t 
Judaut neque Gr<Bcu$, non inest servus neque liber^ 
non inest nuueuius neque femina ; omnes 219 ^"'* 
vos unum estis in Christo Jesu [Gat. lu, 27, 28). 
Quod unum sunt in tanla gentium, conditionum, 
scxuum diversitate ; numquid ex assensu voluniatis 
est, aut cx sacramenii uniiate, quia bis et bapiisma 
sit unum, et unum Christum induii omnes suni? 
Quid ergo bic animorum concordia faciet, cum per 
id unum sint, quod uno Cbristo per naturam unius 



qu9B in Deo patre ct in Deo filio esi, uniiatis pro- B baptismi induantur? 



prieiate, ex bis ij^sis quibus utuntur refellendi sunt. 
7. Naturatis est fidelium per unius fidd vaturam 
unitas. Fideles ex unitate sacramenlorum sunt unum. 
— Namque quorum anima et cor unum (a) erat, 
qosro utrum per fideiu Dei unum erat. Ulique 
per fidem : per eam eiiim aniina et cor unum 
omninm erat. Et iiiterrogo , utrum fides una , 
anne altera sit? Una certe, etiam ipso Apostolo 
aiictorc {Ephes. iv, 4, 5), unam fidem, sicuti unum 
Dominuro, ei unum bapiisma, et unam spem (6), et 
Bnoni Dcum pradicanle. Si ergo per fidem, id est, 
per unius fidei naluram unum omnes crani ; quo- 
modo non naturalem in his intelligis onitatcm, qtii 
per naturam unius fidei unum sunt? Omnesenimre* 



9. Qui plantat et qui rigat natura unum sunt. — 
Aut cum qui plantat, et qui rigat, unum sint; num- 
quid non por boc unuin suni, quia (g) ipsi in uno 
baplisino renati una unius regeneraniis baptismi 
dispensalio sint? numquid non idem aguni? num- 
quid non in uno unum sunt? Iiaque qui per rem 
eamdem unum sunt, natura etiam unum sunt, non 
tantum volunlate : quia et ipsi res eadem eflecti 
suni, (h) et ejusdem rei atquc efficientiae sint ministri. 

iO. Sluttitia se ipsa prodil, dum adversatur veritati^ 
Fidei perversw spes nulla. Simplieis meritum. — Pro< 
ficil aulem semper contradiciio siuliorum ad siulti* 
tix demonstralionein : quia qux ingenio insi{i^ienlis 
aut perversae iiitelligeniise adversus veritatem coap^ 



nati (c) erantad inuoceniiam, ad immorlalitatem, ad C tantur.dumetinconcussaetimmobilis est, necesseest 



cognitionem Dei, (d) ad spei fidem. Et si ha;c non 
possunt sibi esse diversa, quia et spes una est, et 
Bens unus, sicuti et Duminus unus esi, et bapiisma 
regenerationis unum est : si bxc assensu poiius 
onain sunt, quam natura ; bis quoque, qui in bxc 
renati suut, unitatem voluntalis adscribe. Si vcro 
f^enerali in unius vit;e alque aeiernitaiis naturam 
«mt, per quod anima eorum et cor unum est ; ces- 
^t \n his assensus unilas , qui unuin sunt (e) in 
<^iusdem regeneratione naturae. 

8. Pauli ffi eam rem sententia. — Non nostra lo- 
Quimur, neqiie ad illudendas audientium aures cor- 



I 



a) In solis editis bic addilur omnium. 



[b) Ms. Corb. aliique nonnulli hic addunt, et unum 
sp^ritvm. 

(c) Antiquus codex Coll). nati. 

{d) Iia vetustiores mss. Editi vero, ad spem fidei. 
Tom snbjicicbatit, et non possunt Imc^ omisso «i, 
()Q(mI cx&t^t in omnibus inss. 

[e) In mss. Vat. bas. el Marlin. hic adjicitur til 

iiximus. 

{[) Iii codice Vat. bas. ementiti. Mox in vulgaiis, 
fidelium Dei. Abesl Dei a mss. 

{g) Editi« qitia ipsis in uno baplismo renalis,... dis- 
pauatio sii. Reslituitur ex consensu mss ipti.... re- 
naU : ex Colbertino auiem ac Germ. dispensatio sinty 
non til. Unde duplicem qui plantat et qiii rigat ha- 
bent unitatero, sacramenti ninnruin, quia uno bap- 
lismo reitati, ac praelerea instrumenii in eodem 
sacramento dispensando, proindeque non meram 
vcliinioiisunaniniitotcm. Angiislini Coll. cdrn Maittm. 



ut qu.^e e diverso sunt, et falsa inielligantur et stuiia. 
Laborantes enim bxretici fallere pcr id quod dictum 
est : Ego et pateruuum sumus {Joan. x, 30), ne na- 
turx in his unitas et indifferens divinitatis substan- 
tia crcdereiur, sed ex dileciione mutua et ex volun- 
tatum concordia unuin essent, exemplum unitatis 
isiius, ut superius demonstravimus, etiam ex diciis 
dominicis protulerunt : !Jt omnes unum sint^ sicut tu 
Pater in me, et ego in te, ut et ipn sint in nobis {Joan* 
XVII, 21). Exira evatigelica promissa est, quisquis 
extra fidem eoruro est : et iropiae intelligentix cri- 
roeii (i) spem simplicem perdidii. Ilabei enim non 

D n. li, ubi illud pro certo ponit : Quando didtur 
unum suntf elti non dicalur quidunum, intelligilur una 
tubstantiat uuica b:cc esl ad locum allaluin respoii- 
sio : Legimusj Qui plantat et qui rigat unum tunt : 
ted ambo hominet erant, ejutdem subttantiee fuerant^ 
non divertas. 

{h) iii ins. Carn. ut ejutdem, minus bene : quam- 
vis sequatur deinde eiiain in caeteris tint minittri. 
Hoc enim Hilario usitatuin, ut in duabus sententiis 
conjuuclione et copulatis non eumdem retineat verbi 
modum. Praeferebant tamen editi, sunt ministri. 

(i) Lips. et Par. crimine : renitentibus Bad. Er. 
et niss. Illud crimen est eorum, qui simplicem rei 
credendae intelligentiam corruropunt. falsaro ei ne- 
quiter substituentes. Tum spem limp/icmi, id est, 
spem fidei siinplicis et scieiitia destitutae, de qua in 
Psal. cxiii, lit. 10, num. 12,- babemus : Plut ett au^ 
tem netcio quid in cognilioney quam in fide^ operit , 
<|ftrfa fidet habel obedi€nli<e merilttni, noit habet aut€m 
copnitw reritatis fidvriam.,*. Qui c^edit, potest igno' 



2i5 SANCTI HILARn RPlSCOPi 141 

tam veniami qiium praemium, ignorare quod credas : A Palre esi, (e) ita per liujus uniuiis formam, in Patre 
quia maximum siipendium fidei est, sperare qus el Filio unum omnes essetit. 



nescias. At vero uliimae Impietaiis 220 ^iii^or est, 
aut inieilecta non credere, aot intelligentiam corru- 
pisse eredeiidi. 

il. improprie vr uiiuif sint de manimiiate dixitiet 
thriiiHB, — Sod licet ipsum inteUigeiitiaB su» sen» 
sum ifflpietas demuiei, non lameii poiestintelligeiilia 
non exstare dictonim. Dumiiius Pairem orat, ut qui 
in se credituri sint, ununi sini, et slcut ipse in Patre, 
et Pater in eo est, ita omnes in liis unum sinu Quid 
hic cDquaiiimiiatem, quid per voluniaiis assensum 
anima) et cordis unitatem introducis? Fuerat nam* 
que iii verborom copia et proprietate, ut si Toluntas 
unum esse eos faceret, Dominus ita precaretur : Pa- 



13. Uonor a Palre acceptus, et a Filio dalui ere» 
dentibui, prcBHat ut unum sint. — Sed quia soli Patri 
et Filio ex iiatura proprium est ut unum siiit, quia 
Deiis ex Deo, et unigenitus ex iiinascibili non poiest 
nisi in uriginis suui esse natura ; ita ut et in substan- 
tia uativitalis suae qui genitus est exsislat, nequo 
aliam ac diversam diviniiatis naiivitas habeat, quam 
ex qua profecta 221 ^^^ veritatem : nibil nobis 
ambiguum Dominus ad fidem relinquensi absolui» 
unitatis hujus toto consequenii sermone docuit na- 
turam. Id eoiin se(|uitur : Ut et mundui credat, quO' 
niam lu me ndiiiti {Joan. xvu, 2i). Per id ergo 
mundus credilurus est Filium a Patre missum esse. 



ter, sicutnosuniimvolunius, iiaetilliiioum velint,ut B qood omiies, qui crediluri in eum sunt, uiium in 



(a) unuin per coneordiam simvs omnes. Aut forte 
qui verbiim est, signlflcaiionem verbi ignoravit? et 
qni rerilas est^ loqui vera nescivii? et qui sapieniia 
est^ in stuililoquio erravit ? et qui virtus est, in ea 
fuit inflrmiiate, ne posseteloqui quas vellet intelligi? 
Locutus plane ilie est vera ei siiicera fidei evange- 
licsB sacraibenta. Neqne solum locvtus est ad signifi- 
cationem, sed eiiam ad fidem docuit, iia dicens : Ut 
omnei unum eint, iicut tu Pater m me, et ego in (e, 
ii( «I (6) ipei iint in nobiii Pro liis primum precaiio 
esi, de quibus dicitur, Ul omnee unum einl : tum 
deiiide unitaiis profeeliis exeniplo uuitaiis ostendi- 
turi com ait : Sieut («, Patert in me, ei ego in le, ti( et 



Patre et Filio erunt. Et quomodo enini, mox doce- 
rour : Et ego honoremy quem dedisti mi/ii, dedi ei$ 
{Ikid,, 23). Et nuiic interrogo, utrum id ipsum sit 
bonor, quod voluuias; cum voluntas moms roentis 
slt, at vero honor naturae aut species aut dignitas. 
Uonorem ergo acceptum a Patre Filius omnibus qui 
in se credituri sunt dedit, uon utique voluntatem : 
qu£ (d) si data esset, noii liaberet fides praemium, 
curo fidem nolns necessitas afflxse voluniatis infer- 
ret. Accepti autem bonoris daiio quid proflcerel, 
osiendil : Ul sinl ttnitui, iicut noi unum sumus (/6«). 
Ob eam ergo causam accepius honor datus est, ut 
omnes unum sint. Jam igitur unum suui omncs iji 



ipH sint tfi nobii : ut sicut Pater in Filio et Filius in C honore ; quia iion alius, quam qui acceptus est, ho- 



f of e quod credit : qui autem jam eognofit, non poteit 
idy quod eognovit, adepla cognitione non credere, 

(a) In vulgutis ein non ii(. tloc llilarii argumcntuin 
ad verba Glirisli : Ego el Pater unum sumus, acconi- 
modans Faustinus, cap. 4, copiose ac subiilitcr per- 
seqiiitur : Qiii, inquit, iingwB eermonem dedit, neieiit 
ioqui, el ignoravii illum iemum venrum propriii et 
compelentibui sermonibus explicare^ et inefficax fuit 
dicere : Ego et Pater unum volumus f Si iamen hoc in 
loco umlatem voittnfolis, el non d^taiii ac iubitanike 
volebat tnielligL Et post pauca, Yoi quoii grammatiei, 
velut inefficaciam aomimcce pronuntiationii iupposiii 
verifi demutatione suppientei emendalis, et dtcltii, 
hoe quod a$i svm^ , voliisus inieiUgendum Hi. 
Observat delnde ba^reticos pugnantia (oqul, duin 
Christo alias negant voluntatis concordiam, quia 
dixerit : Deseendi de eoelo, non ut fadam voluniatem 
meam, ied cjui qui misii me Patrit. Ex quo stibjicit, D 
quomodo inierpreiarii quod Pater ei Filiui unum iunt 
voluniate, cum Pairii et Filii, ieeundum te, diverste 
iint voiuntateif tiQ. ' 

(6) In excusis hic et roox, ipii uwam iini. Abest 
unum constauter a mss. 

(e) In inss. «1, non iia : forle ad imitationem sa- 
cri textuSj in quo primum ut omna unum sint, ac 
rursuni postea, al ei ipsi sinl, non ita» U^ luic ipsa 
unitatis loruia Aiigustiiius Goll. cuin Maxiiuino uiiin. 
44 : tion dixii, Ui ipsi el nos unum; sed, Ut ipii sint 
unum in natura iua et in subetaniia sua concordi oh 
quatitaie quodam modo uniii alryue confiati^ sicui Po- 
ier ei FiUui ei Spiriiui ioncius unum propier tiidioi- 
duam eamdemque naturam, Et I. i , coiitra euiiidem 
Maximiu., c. i!2 : CMm ergo ioiiens dixerit, Ui sini 
nnum ; non tamen alkeubi aixii, Ui ipsi et nos simue 
unwn^ hoeesttUt ne^iKiuii sinl uniiini* ied, aut in 



nobti dixit^ oui iieui noi, id eit, ipti ieeundam natn- 
ram iuam, nos secundum nosiram. Volebat enim eos^ 
qui natura unum eranl, in hoc ipso quod unum erant 
esse perfectos.,., quod nisi in ipso itmus, omnino es^ie 
non posiumus. Qui aiitem in Deo iinum slmus, deiii- 
ceps explicat liilaiius. 

(d) Ifi iino e mss. Vaiic, quod si ita essel : corrupte. 
Qui datain hic neget Hilarius fldem, quafri polest. At 
cum ilhm infra, num., 30 inter Oei dona recenseal, 
prubabile est eiim hoc loco taniuni velle fldem nubis 
afflxae voluntaiis necessiute non inferri, sed libora 
voluntate nos crcdere ; quia , ul .-ipertius in ps. lxv, 
num. Si4 , declarat , Fides animce et cordis offlcium 
eit, resque hac voluntatii inlernas. Cui consentii-ns 
Augustinus, quamvis ep. cxciv. ad Sixluni, n. 9, fl- 
dem gratuituni Dei doiium esse plurimis demonslrcl, 
et Vitalein aliler sentienlem corripiat episl. cctvii, n. 
29, in eadem tamen ad Vitalem epistola, n. 16, liben- 
ter lioc fatetur : Scimus eos, qui corde proprio creduHt 
in Dominum , stia id facere voluniaie ei iibero arbiirio. 
Etlib. de Spir. ct lit. c. 5i, fldem aitesse in pules- 
taie, sed poiestatem non esse nisi a Deo : adeoqiie 
lib. I lietr. n. 5, docet voluniaiein a Deo quidem^*». 
se, ^iiio prwparat voluntatem; a nobis vero, quia non 
fit msi voleniibus nobis. Cur aulem, ail ep. cxciv , n. 
10, iile credat, ille non credat , cum ambo idem an- 
diunt, ei, si miraculum in eorum conspectu fiat, ambo 
idem vident : atiitudo esl diviiiarum sapieniite et iden- 
tia Dei. Uuaroquaiii iliiariuii iion ita enucleate quiil .i 
Deo, quid a nobis sii disiiiiguens, et uiiain atteiidens 
voluiiUtis liberiatem» voluutai#»iu dari eatenus nega* 
ril, quatenus lioc necessiiatem sonat alKixaQ volunia* 
tis. Sic porro argumenUiur : Credentes in Patre •! 
Filio nnuni sunt per aliqiiid qiiud dniur : atqui iioii 
datur volunus teu consensus voluntatis : non igiiwr 
UQum suut couseosu voiuntatis. 



345 



DB TRINITATE LiBER VU. 



m 



Bor datiis est; neque ob alittd dalus est, quam ut A 23). Eos nunc, qui inler Palrem et Filium voluntaiis 



omnes unum essent. Et eum per bonorem datum 
Filio, et a Filio prxstilum credentibus, omnes unum 
siut ; qu£ro quomodo Filius diversi bonoris a Patre 
sii, cum credenies omnes honor Filii ad unitatem 
pateriii bonoris assuniat ? Et insoJens 222 quidem 
bic forie buman» spei erit sermo, sed uon erit infi- 
delis : quia quamvis hoc sperare temerarium sit, 
Uunen non credidisse irreligiosum est (a) cum idem 
atque unus nobis ei spei aucior sii ei ridei. El de 
boc quidem (b) planius et copiosius suo, ul congruit, 
loco tractabimus. liilerim tamen eliam ex pnvsenti 
sermone ueque inanis, noque temeraria esse bxc 
spes nostra intelligilur. Per acceptum igitur et da- 
tum bonorem unum omnes sunt. Fidein leneo, at- 



ingerunt unitatem, interrogo utrumne per naturae 
veritatem bodie Gbristus in nobis sit, an per concor- 
diam voluntatis ? (c) Si enim vere Yerbum caro fac- 
tum est, et vere nos Yerbum carnem cibo dominico 
suuiimus; quomodo non naturaiiier manere in nobis 
exisiimandus est, qui et naiuram carnis nostra! jam 
inseparabilem sibi homo naius assumpsit, et natiiram 
carnis sua; ad naturam (d) a)ternitaiis sub sacramenio 
223 "^^^ coinmunicandse carnis admiscuit? Ita 
enim omncs unum sumus, quia el in Ghristo Paier 
est, et Ghristus in nobis est. Quisquis ergo naturaii- 
ter Patrem in Ghrisio negabii, neget prius non nalu- 
raliter (e) vel sc in Gbristo, vei Gbrislum sibiinesse; 
quia in Ghrislo Pater, et Gbrisius in nobis, unum iii 



que causam unitaiis accipio : sed nondum appre- B bis esse nos faciunt. Si vere igitur carnem corporis 



bendo rationem, quomodo datus bonor unum oinnes 
esse perficiat. 

i3. (Iniias naluralis fidelium in Deo prmtalur Ver- 
biincamalione, et Euchariitioi tacramento, — Sed Do- 
minus nibil fideliumconscieniiaeincertumrelinquen», 
ipsum illum naturalis efficientix docuit effeciuin, di- 
cens, Ut sint unum, iieut nos unum iumus^ ego in liit, 
ettuinme ; ut iint perfecti in unum (Joan, xvii, 2i et 

(a) Lips. ei Par. ut idem : male et prxter fidem 
mss. Hic obiler obscrvainus superius vcrhum sperare 
despe ei exspcciatione huinan:i ac natiirali dici, ai 
in reliqiiis vocabiiio spei^ etiam ubi dicitur humanoi 
ipd sermo, boniinum quidcin spcit), sed Dei promis- 
8is non humana ralione fuUain significari. Iliiic pri- 
mnm sperare dicitur (emerarium : ac deinde spcs non ^ 
iemeraria. ^ 

(b) Sic mss. cum Bad. el Er. At editiones ali:c , 
flemus, 

(c) Argumentum hic duplex in unum confl.itur , 
primum ex Ghristi corporaiione petitum, qiia noslram 
ille naturam vere susccpil ; alterum ex Euchari^tiie 
sacrameiilo, quo verain illins carnein vere sumimus. 

{d) Id est, ad naturain divinitatis. Sic Fragin. il, 

n.di, ubi ait llilarius ita iinmutahilem esse Filiiim , 

ut in ussumplione hominis corruptioni potius gloriam 

intulerit ^ quam labem wternitati; quid corruptio nisi 

naturam bumanani , quid nisi divinain ceternitas so- 

nat? Ea biijus vocis potestas perspicua est cap. 31, iri 

Uauh., n. i» ubi arguii ha;relicos, qui ipsani Ghrisli 

diviniiatem passam e^sc v(dehant, Ac sicBlernitas nu- 

turam [ragititalis acceperil. Gur aiilein aterniiatis vo- 

cabuiuin usurpot :id sigiiiricandani divinitateiii , pla- 

num est ex cap. ^, n. 5. J^iin ah his verhis eludere 

frusira tentat Scullelus prx^clarum llilarii de Eucha- 

rlsiia teslimoniuin. Neque vcro sibi consial, dum pri- i. 

mo vult, bic lanlum csse repciitionem argumcnti su- ^ 

periuris, hoo est, eain tanlum deinoiisirari unitateni, 

qaiim per consoriium glorio! Gliriati ohtiiienius : ac 

tindem, quasi procul hinc llilarius liixissct : Vere nos 

Yerbum carnem cibo dominico sumimust b cc vei ba do 

Goena sucra inierprelalur. Gerie cx aiitecedenlibus el 

consequentihus liiiuido consiat, 6erinoi)eiii hic jain 

non es!>e de gloria Ghrisli nohis coiiimunicaiu , sed 

de Euchari^iix sacramciilo : ciiiii hoc biniemhri nr- 

fumenlo comproheiur Ghristiim vere el naturaliier 

esse in nohis, quia scil. et iii Incarnaiionis mystcrio 

caro no.>ira est iii eo, ei in Cucliaristiai sacraincuio 

caro iHins cst in nohis. Cl sicul priino illi mombro , 

Si vere Verbum carofactum esl^ respondet hxcpropo- 

silio : Qui et naiuram carnis nostro! jam insepurabilem 

iihi homo natus assuwpsit; ita ct subhequeiis iila ; Et 

naiuram carnis iuae ud naturam deternitatii sub sacra- 



nostri Gbristus assumpsit, et vere bomo ille, (f) qui 
ex Maria natus fuit, Gbristus est , nosque vere sub 
mysterio (g) carnom corporis sui sumimus (et per 
boc unum erimus, quia Pater in eo est, et ille in no • 
bis ) ; quomodo voiuntaiis unitas asseritur, cum na- 
luralis per sacramcntum (h) proprietas, perfectx sa- 
cramentum sit unitatis. 
14. Verum Christi corpus in hoc Sacramemo perd- 

mento nobis communicandas carnis admiscuit, respon • 
(iel alleri memhro : Et nos vere Verbum carnem cibo 
dominico sumimus. Ct banc quidem partem ad myste- 
rium assuinpuc carnis referri non posse liquei : cum 
Ghristuscariieiiisuscipiens,nonnaiuramcarnissuaead 
nalurani diviiiam seddivinam poliusad naluram carnis 
noslric adiniscueril.quani el suani lum facere coepir. 
Aii in Cucharislix sacramentonaluram caniis sua: ad 
divinam adniiscet,utcarncm illamcuindiviniiatecon- 
junctam suscipientes, ea carnc mediante, cum divina 
Chrisii subslantia , quic cum Paterna una et eadem 
csl, uniamur ; quod probanduni suscepit Hilarius : 
qui veliit certuin ct indubitaium ponit, nos in hoc sa- 
cramenlo uaturam carnis Gbristi ei veritatem, non ll^ 
gurain accipere. Gariiem autein Gbrisli in Cucharis- 
tia divinitaii conjuuciam dixerii non sola ralionis 
luce illuslralus, quod scil. caro illius cum a Verho 
jam inbcparahilis sit, tradi nobis nequeat sine ilio; 
scd cl moius divini verhi auctorilaie, quia scripium 
est: Caro non prodest quidquam, Spiritus estqui mi- 

fxcat : nain Spiritns vocabulo divinitatem ah eo intel- 
igi solere, jam sxpius est observaium. \idendus Gy- 
rillus Alexandriuu^, Dial. i , de Triiiit., pag. iOl, ubi 
nos cum Ghrislo non sola voluiitaium conscnsione, 
sed naiiira uiium essepariter osienditex sacramenio 
Cucbarisiias. 

(e) Naiuralitersumus in Gbristo, quatenus noslram 
carnem assumpsil , ut ille naturaliter inesl nobis , 
quando carnein illius accipimus. * 

(f) Pessime apud Par. quia ex Maria : cum sub- 
inde t6 CUristus est , ideiii souet ac Deus est, ut cx 
bis : Si homo ille, qui ex Maria natusesl, vae Deus est^ 
sc<|ualur l^atreni csse in eo. 

(g) Id esi, siib mysticis spcciebus velatam. Nescio 
quomodo sc pulet bculielus bis verbis elusisse vim 
siiperiorum , Vere nos Verbum carnem cibo dominico 
suminus, Uiiid enim iiiud sub mysterio adversalur Cc- 
clesia;, (|ua! numjuam iii hoc sacramento inanires- 
tam Chri.>ii carnem credidii? Quid vero juvat Sculte- 
tiini, quod ita pra.'dicatur sub mysterio, ul tameii vere 
carnem corporis Ghri>ti sumamus? Quid cst cur lain 
soilicile llilarius ^upra. hic, iiifra iliiid vere inculcai? 

(/0 llxc prc.<)sius dicta sic licct explicarc : cum na- 
tuialis propriclas carnis tum a nobis susceptx per sa- 



â– ^^^^ 



247 



SANCTl HILARII EPISGOPl 



2iS 



pimus. — Non estliumaiio aut so^culi sensu in Dei rc- A etc). Si voluntatis tnntum unilaiem intelligi vellet: 



bus loquendum (V. iib. iv, n. 14) : neque (a) per vio- 
lentam (1) atqiic impruJentem prxdicationem ; cce- 
lcsiium dictorum saiiilali, alienoc atque impix inlcl- 
ligeniiie e%(orqueiida (6) perversitasest. Quacscripta 
8uni legamus, ei qii:e lcgerimus inielligamus : ct tum 
perfcctiK fldei onicio fungemur. De naiurali enim in 
nohis Giirisli veriiaie quxdicimus, nisi ab eodidici- 
nius, slulte alque impie dicimus. Ipse enim ail, Caro 
mea vere at esca, el sanguis mevs vere esl potus. Qui 
edit carnem meam , et bibit sanyuinem meum , in me 
manet^ el ego in eo (Joan, vi, 56, 57;. De veritate 
cariiis cl sanguinis non rcliclus est amhigendi locus. 
Nunc enim et (r) ipsius Domini professione, et llde 
nostra vere caro est, ct vcre sanguis est. Et liicc ac- 



cur gradum quemdam atque ordinem consummai)dafi 
uniiatis evposuil : nisi ut cuni iile in Patre pcr natu* 
ram diviniiaiis essei ; nos contra iii eo per (e) corpo- 
ralem ejus naiiviiatem, ct ille rursum in nobis per 
sacramcntorum inesse mysierium crederetur : acsic 
pcrfccia per Mcdiatorem unilas dorerelur, cum nobis 
jn se inaneiilibus ipse maiicrel in Palre , et in Palre 
nianeiis maneret in nobis ; et ita ad unitaiem Palris 
proliceremus, (/)cum quiin eo naiuraliter secundum 
nativiiatem inest, nos quoque in co iialuraliter inea* 
senius, ipso in nobis naiurnliier pcrmanente? 

IG. Unitas hcec quam naturalis, Unitas Filii cum 
Palre, — Quam autem naturalis in nohis bspc unitas 
sit, Ipse ila tcstatiiS est : Qui edit carnem meam , et 



cepia alque hausta id eniciuiil , 224 ^^ ^^ '^^^ tn B bibit sanguinem meum, inme manet^ et ego in eo (Joan» 



Gbristo , et Gbristus in iiobis sit. Anne boc vcriias 
nou est? G(mtingal plane bis verum non essc , qui 
Ghristiim Jesiim verum esse Deum denegant. Est er- 
go in nobis ipse per carnem, et sumns iu eo : duin 
(d) secum boc, quod nos sumus» in Deo est. 

io, Perfecta nobis, Christo mediante^ cum Deo uni" 
fa<.— Quam autem in co per sacramentum communi- 
catSR carnis ei sanguinis simus, ipse testatur dicens, 
Et hic mundus mejam non videl; vos autem me videbi' 
tis , quoniam ego vivo, et vos vivetis; qnoniam ego in 
Paire meo^ et vos in itie, et egoin vobis (Joan, xiv, 19, 

il) Atque impudenlem, 
2) Ipse. 
3) Vivemus. 

cramentum Incarnationis , (um nobis communicat^ 
per sacraineiitiim Eiicbarisli:c, sit sacramentum et 
vinculum perfcctu; uiiitatis nostr;e primum ac per se 
cum Gbristo, eo aulein incdinnte cuin Patre. 

(a) Nonnulli inss. per vioientiam : el dciiide, atque 
impudentem : qiiod ctiain prxferunt exciisi, subse- 
qiientibus ita perturbate exprc^sis , iil vocabuluin 
aiiencB refemlur .id saniiati. Ilic siigillantur bxretici , 
qui errores suos nut buiiianis raliiinculis aut deiortis 
ad pl trita Scripiiiris tueri conantur. 

(6) Soliis codex Vat. bas. diversitas : male. Pervcr^ 
sitas npponitiir snnitati. Qui cxeinplar Gariiiilcnse 
emendavit , bic ad marginem ndscripsii, Pcr lolum 
hoc cnpiluium Corporis et Sanguinis dominici veritaiem 
exsequilur. At vero tum cx scriplura secuiiduc illius 
manus, tumex antiquocodicc alias Floriaeensis, nunc 
Golbertina; bibliothecx.noi. 1 I94(qui inseplem prio- 
ribus libris ita ad hdem Garnutensis expre^^sus est. ut 
omnes acsolas leciiones pr<'ef«'ral, qu:e iu illo secuii- 
dis curis adject;c sunt) , facilc probatur pra.'dictum 
ms. nnteannos 700, fuisse emendatum. 

(c) Qiiid est ipsius Domiui professione, iiisi ipsismet 
Gbristi vcrbis? Quid deindc et pde nostra, nisi ex fido 
Ecelesi:e, Doiniiii vcrba ut soiiani iiitelligeniis? Ex 
qiio liqiiet llilariuui scnsissc fidcin nostraiu Dei ver- 
))is iiiniti deberc, Dei auiein verba ex (idc licclesias 
explicanda; atque ex utroque illo capite confirmari , 
nos in Eucharisiia veraiii Gbristi carneni veruinnue 
sanguinem acciper*^. Quanilibet aliam inicrpretatio- 
nem verborum : Caro mea vere est esca^ etc, vioieU' 
tam esse prrcmonei atque imprudentem, 

(d) Mss. Yat. bas. Martin. Garn. Sorbonicus unos, 
ac duo Golbcnini, non tamen anti(|uior, dum secuU' 
dum hoc : non videntur aliis libris prscferendi , sed 
bxc ita inielligenda : dum simul cum Ghristo, cui 
conjuncti suinus , hoc quod nos sumus est in Deo 
|[)atrci mnS qdo iile unnm e^t. 



VI, 57). Non enim quis in eo erit, nisi in quo ipse fuo- 
rit : cjus lantum (2) iu seassumptam baliens carnem, 
qui siiani siimpserit. Perfcctae nutem bujus uiiitalis 
225 sacrameiitum (g) superius jam docuerat , di- 
cens : Sicut miiit me vivens Pater^ et ego vivo per Pa^ 
trem : et qui manducaverit meam carnem, el ipse vivei 
per me (Ibid. 58). Yivit ergo per Pairem : et qiio 
modo per Patrem vivit, eodcm modo nos per carnem 
ejus (5) vivimus. Omnis enim comparalio adintelli- 
gentifl! formain prnesuiuitur : ut id , de quo agitur , 
secunduin proposiium exemplum (4) assequamur. 

(4) Prius legcbatur , assequatur. Uectius codex 
Veronensis, assequamur. 

G (e) Id es(, per corpus quod cx Maria nascendo sus- 
cepii ex nobis. Deinde autein per sacramentorum mys- 
(mum Eucbaristianidesignari plaiium cst, ulconstan- 
tcr proscquatur Hilarius suuin bimembre argumen- 

tum. 

(f) Hoc sibi vult : cum in Gbrislo, qui in Patre na- 
turaiiter iiiest seeuuduin nativiiateiii aeternam, nos 
pariler inessemus por susceptain ab co carnein nos* 
iram, codem ipso Giiristo rursum in nobis naturali- 
ter perinaiiente pcr impcrtita carnis ct s:inguinis sui 
sacramcuta. 

(q) Guin locus siibjectus in Evangelio inferior slt 
proxime allalo ex Joan. vi, nou bujus respectu , sed 
respeclu alierius cx Joan. xiv, 19, iiic superior iiun- 
ciipatur. Mox e iiiss. resiituimus vivus Pater , pro 
vivens. Tum codex Vat. bas. et ego vivo vropter Pa- 
trem. Deiiide iii Joannis cxemplaribus gra^cis et la- 
tinis iiiinc circumfertur, et qui mandueat me, non, ei 
qiti manducaverit carnem meam. Quibiis subjicitur in 
|. ins. Mariin. et ipse vivil in me^ non, et ipse vivet per 
*^ me, Quod ex boc Evaiigelii loco conflcit Hilarius , 
Sacraiiieiitarii probe expemlatit velim. Sic enim ra- 
(iocinatur: lia Gbristus vivit per Pairem accepta 
illius iiatura, sicut nos vivimus per Ghristum accepta 
ipsius carnc. Tum sumilquasi rein magis iiotaro, de 
qua miniinc coiitenderenl Ariaiii : atqui vivimus per 
Gbristiim naturam illius carnis adepti ; adeo ut per 
carnis illius manducalioncin Glirislum in nobis car- 
nalibus carnaliter manentciii babeanius. Ac demum 
ndversus Arianos rem , uiidc liligabant , concludU : 
Ergo e( Gbrisius vivit per Pairem, accepta ipsiusmei 
naiura divina ; ita ui Pater secundum Spiritum , boc 
esl, secunduin naluram diviiiam ci daiani, natuniliter 
in eo maneat. Qui argumenta (am clnra alio detor- 
quere conaritnr, indicant vel se mala ftde a^ere, tcI 
salteni quantum apud homines possint prscjudicalae 
HK^ntis opitiioue^. 



840 . 1)E TRINITATE lAMR VIII. 280 

Htpc ergo vilaj noslrjc causa esl, quod in nobis car- A 7, 9, 10, 12). Hoc (b) non pra&siat creaiura, sed na- 



nalibus nianentein per carnem Ghrislum habemus : 
viciuris nohis per cum ea conditione , qun vivii ille 
per Patrem. Si ergo nos naiuraliter secuiidinn car- 
iiem per eum vivimus , id est, naturam carnis siias 
adepli : quomodo non nataraliier secundum Spiri- 
ium in sc Paircm babeat, cuin vivat ipse per Patrcin ? 
Per Patrcui auteni vivit, dum nativitas non alienam 
ei intulit divcrsainque naturam, dum quod cst, etab 
eo esi, nec tamen ab eo per aliquam incidentem na- 
lurx dissimilitiidinem scparatur; dum in se per nali- 
Titaiem liabei Palrcm in virtute natur». 

17. Epiloqus. Hxc autem Idcirco a nobis comme- 

, morata sunt , quiu voiuntatis lantuin inler Patrem 

et Filium unitatem hxretici mcniientes, uniiaiis no- 



livitas ; non eHicit voluntas , sed poiesias ; non lo* 
quitur unanimiias , (c) sed naiura : quia non unum 
est creari , ct nasci ; neque vclle id ipsuin est, quod 
et posse ; neque concordare idem est, quod roanere. 
19. Unanimitas non uegalur , dum asgeritur uniias. 
De Patris el Filii unitate apertum tesiimonium, — 
Non negamus igitur unanimitatem inter Patrem ct 
Filiuin: nam hoc solenl haeretici mentiri , ut cum 
soiam concordiam (d) ad uniiatein non recipimus , 
discordes eos a nobis afiirmari loquantur. Sed au- 
diant quam a nobis unanimitas non ncgetur. Unum 
sunt Patcr et Fillus natura , honore , virtute : nec 
naturn cadem potest velle diversa. Et audiaiit adhuc 
nalurx' sibi cum Patrc unitatem Filium testantem ; 



str» ad Deum ut«!baniur exemplo , tamciuam nobis B ^i^ ^^^^*^ • ^<'"< vencrit advocatus i//e, quem ego mittam 



ad Filium , et per Filium nd Paircm , obsequio tan- 
tum ac voluntale religioiiis uniiis , niiila pcr sacra- 
menium carnis ct sanguiiiis nalurnlis communionis 
proprictas induigerctur : ciim et per honorcm nobis 
datum Filii, ct per manentem in nohis (a) carnaliier 
Filium, et in co nobis corporaliler cl inseparabililer 
iunitis, mysterium verse ac naturalis uniiaiis sit prnc. 
dicandum. 

18. Vmtas FiiH et Patris diserle in Scripturis as- 
terta, — Responsum igitur a iiobis est stultitiae fu- 
renlium, ad demonstrationem tanium inanis menda- 
cii: ne imperiios rallerenl vaiire ac ridiculje asscr- 
tionis crrore. G-jbtcrum fides CYangelica responsio- 
iib nostrsB neccssitate non eguit. Unilaicm nostram 



vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre meo pro* 
cedit, ipse lestificabiiur de me ( Joan. xv, 26 ). Advo- 
cntus veiiiet , ei hunc mitiet Filius a Palre, et Spiri- 
tus veritatis esi, qui a Patre procedit. Excuiiat iiige- 
nii sui aculeos omiiis hxrelicorum schola : et quaerat 
nunc , quod vcl meiitiri (e) ignorantibus possit , et 
docent quid sit hoc quod Filius mittit a Patre. Qui 
mittit, poteslulem suam iii eo qnod mittit ostendit. 
Sed qiiod a Pnire miliit , quid inielligemus , ulrum 
acceptum, aul dimissum , aut genitum? nam horum 
necesse est unum aliqiiid significet , quod a Patre 
missurus est. Et missurus a Patre cst eum Spiritum 
veriiatis , qui a Palre procedit : jam ergo non est 
acceptio , ubi dcmonstraia processio cst. Superest 



m1 Deum Dominus pro nobis prccalus cst : suam vero C ut confirmemus iii co sententinm nostram , 227 

utrum in hoc (1) (f) consisicntis egressioiiem , an 
genili processionem exisiiinemus. 

20. Spiritus sanctus a quo sit non incertum. Quod 
a Filio accipit , accipit eta Patre. Hinc unum natura 
tunt Pater et Fiiius. — Neque in hoc nunc calumnior 
(g) libertnii intelligentise, utriim cx Patre, an ex Filio 
(2) Spiritum pancleium putent esse. Non eniin in 
incerto Dominus reli({uit : nnm sub iisdem dictis 
haec ita locuius est : Adhuc muUa habeo vobis dicere, 

(2) Spiritum sanclum, 

nis propriiim est, ul nullum procedentis initium so- 
net. Unde Hilarius, lib. iv, n. 51, Filii nniivitaiem eo 
vocabulo npte cxpressam dixerai : quia non ut esset 
coepit ex nihilo, sed exiit a mauente ; et exHsse signifi^ 



obiinet ille, ct in ea inanet. Nec per sncrnmen- 
tuin dispensationis unuin sunt, sed per nnturae nati- 
viiatem , dum nihil in eo ex se Deus eum gignendo 
degenerat. Unum siint , dum quo; de mnnu ejus non 
npimitur , non rnpiuntiir de manu Palris ( Joan. x, 
tt); dum»eo cogniio Palcr coguilus est; dum eo 
viso Paler visus est ; dum (\ux loquilur, manens in 
lePatcr loquitur ; duin iii operante se opcratur Pa- 
ler;(lam ipse in Palrecst, et in eo Pnler est {Joan. xiv, 

(\) In ejusdem consisientis egressionetn. 

(a)Qaod superiori numero dictnm est, nos Euclia- 
riili.i> beuefi<MO in nobis carnalibus manentem per car- 
^Christum hnbere , niinc diserlius enuntiaiur ma- 
nere in nobis carnatiter Filiiiin. 



(b) \n ms. Martin. hcec ; quod mox dictn diserlius t| cationem liabei nativitatis ( soti proccssionis distinctai 



coroprehendit : nc posica ut iii aliis velustioribus , 
swan/mi/os, unianimilatem . 

(c) Vat. bas. ms. sed nativitas, nobis non proba- 
tor. 

(d) Par. post Lipsium , ad unanimiiatem : inale et 
prxier fidem mss. Nam illud ad unitatem , id est ad 
espllcandos locos, in quibus unilns comuieiidatur. 

(f) In vulealis, ab ignorantibns; recliiis iii mss. ig- 
HorantibuSf hoc esl, npiid igiioranios nc siinplicc^. 

(/) Ciim vocabiiluni egressio , cjus qui cxil ab eo 
onde exit distiiictioncin significct , cnulc ei ndjicilur 
Yerbum consislentis , quo naturx unitas eidem asse- 
raiur. Qnod illustraiur verbisCyrilli, I. ii. in Joau. c. 
3 : Exivit enim ex Patre in propriam exsisteniiam Fi- 
IIh$ , etsi in ipso est secundum naturam. Kt qnod ibi 
exisse, idiosum hic missum csse bignificat. Ilaqiic Cy- 
Hllo honaiiTcttfxrre ct mitt':. PriUcrca lioc cgrcssio* 



nb co a quo cxitur) , non habel inchoationis. Non de- 
clarat quideiii liic Hilnriiis nii geniii processionem cxi- 
stimnre dcbenmus. At cum lib ii, n. 1, Spiritum 
sanctum donum niiiicupet , iiti licel rcsponsioiie Au- 
gustiiii, lib. V de Trinit. c. 14 : Exiit enim, non quo^ 
modo natus , sed quomodo datus ; et ideo non dicitur 
Filius. Seil apertn csi liilnrii ipsiussentenlin, lib. xii, 
n. 54, dicentis : Uuigenitum ex te nalum scietis , geni- 
tum tamen Spiritum sanctum non dicturus sim. 

(g) Sic mss. At editi, liberiatem. Ex his ac scqucn- 
tibus Hilarii diclis videri posscl , jnin tiim motam 
esse de Spiritus sancii processione conlrovcrsinm. 
Quippe aperie indicat miiiiine sibi incerlum , quin a 
Patre ei Filio sit, qu.imvis do ioquendi rnlione plus- 
culum litigare nolU. Jnin vero observntuin est, lib. ii, 
nuin. 4, iioi. Filium Spiriius sanctl et largitorem, 
et auctorem ab co appcllalum , 



m SANCTI lllLARll fiPlSCOPI ^^ 

$ed non pol4$Hi porktri illa n^odo. Cum venerU iUe A laiemque diviniialis ftignificatio esl : cum 14 quml 



SpiritueverUaiUt diriget voi (i) (a) m outnem verita' 
tem, Non enim loquetur a $emeiipiO , eed qwieeunique 
audierit loquetur » et futura annunliahit vobie. Ule me 
honorificakU ; quoniam de meo aecipiet^ et annunliabit 
vobie, Omnia quacumque habet Pater^ mea sunt: 
propterea dixi , De meo aceipiet , et annuntiabU vobii 
(/oon. zvi, i%t <^-)* ^ Pi^^o i^i^ui^ accipit, qui et ab 
eo mitlitur, et a Palre procedit. Ct interrogo, utruro 
id ipsum sit a Filio accipere , quod a Fatre proce* 
dere. Quod si (6) differre credetur intcr accipere 
a Fillo , et a Palre procedere ; certe id ipsum atque 
unum esse^existimabitiir , a Filio accipere , (c) quod 
sit accipere a Paire. Ipse enim Dominus ait: Quo- 
niam de meo aedpiet^ et annuntiabil vobii. Omnia qua- 



accipiei a Patre Spiritus veritaiis , id Filius danduBi 
a se esse fateatur. Non permiiienda iiaque ad impi« 
intelligentiae libertateni haeretica perversiias e&t: 
utdictum lioc Domiui, quod quia omnia quas Patris 
sunt, sua sunl, idcirco a se accipiel Spiritus verita* 
tis , non ad uniiatem con(iteatur referendum esse 
naturai. 

21. Dei et Chriiti unui eet Spirilui. — Loqualur 
enim iUe , qiii eieciioiiis est vas et gentinm doctor, 
secuiiduin veritalis intelligentiam flde Romanae ple- 
bis anle laudata. Volens enim naturae unitateiii in 
Patre et Fiiio docere, ita aii {Rom. viii, 9, ieqq.) : 
Voi autem non eetii in eame , eed in Spirilu (5) (/) <t 
quidem Spiritui Deiinvobii eet. SiquiiautemSpiritum 



cumque habet Paler^ mea iunt : propterea dixi^ De meo B Chrini non habel^ hic non eit ejui. Si auiem ChriilH/i in 



acciiHet , et nnnuntiabit vobis ( Ibid. 14 e( i5 ). Hoc 
quod accipiet ( sive potestas csi , sive virtus , sive 
doctrina e>t), Filius a se accipicndum esse dixit : et 
rursum boc ipsum slgiiiflcat accipiendum esse de 
Paire. Cum enim ait , omiiia quaecumque habet Pa- 
ter , sua esse , et idcirco dixisse se de suo accipien- 
dum esse: docet eiiam a Putre accipieuda , a sc ta- 
men accipi ; quia omnia quae Pairis sunt , sua sint. 
Non habei liaec unitas diversitatem ; nec differt a quo 
acceptum sit , quod daium a Patre , daluin referatur 
a Filio. Numquid et hic voluntatis uniias affereiur? 
Omnia quae babet Pater, Filiisunt: et omnia quae 
Filii 228 ^""^ Patris sunt. Ipse enim ait : Et mea 
omnia tua iunt, et tua mea (Joan. xvii, lOj. Noiidum 



vobii «sl, corpui quidem morluum ut (g) per peecatum^ 
tpiritui antem viia etl (i) per juUitiam. Si autem Spi- 
ritui eju$, qui tuscitavU Jetum a inortuis^ habitat in vobii ; 
quitutcitavit(h)Chrittumamorluii,vivilicabitetmortatia 
corpora vetlra propter 229 Spiritum tuum^ qw habitai 
in vobis. Spiritales omoes suiuus , si in nobis cat 
Spiritus Dei. Sed hic Spirilus Dei , (t) et Spiritus 
Ghrisli est. Cl cum Chrisli Spiritus (j) in nobis sil, 
ejus tamen Spiritus in nobis esi , qui Cbristuin sus- 
citavit a morluis : et qui suscilavit Cbristum a mor- 
luis, corpora quoqne nostra inorlalia vivlGcabit 
propter habilanleiu Spiritum ejus iu nobis. Vivi- 
flcamur ergo , propler habitanicm in nobis Spiritum 
Cbrisii, per euin qui Chiistum suscitavil a mortuis. 



loci est , ut demonsirem , cur ita dixerit : QiiouiaMi G Et cum ejus , qiii susciiavit Cbrisiuin a mortuis , in 



demeo aecipiet: futuri eniin temporissigniricaiioest, 
ubi accepturus osiendilur. Nunc ccrie ideo a se ac« 
ceptiirum ait, quia omnia Patris sua essent. Disscca 
nnlurse hujus , si potes, unitateni : el ali<iuain dissi- 
roilitudinis infer necessitatem , per quam Filius iion 
sit in uniiaie naturie. A Patre enim proccdit Spiri- 
tus veritatis : sed (<<) a Filio a Patre initiitur. Omnia 
quae Patris sunt , Filii sunt : et idcirco quidquid ac- 
cipiet, a Filio(i) (e) accipiet iile miiiendus, quia 
Filii sunt universa qnae Patris sunt. Natnra ilaqiie 
in oinnibus icnei snain lcgem , et quod unuin anibo 
sunt , ejusdein in utroque per generaiiouem ualivi- 

(1) /ti omitf veri/a/«. Mox, toquitur. Postea, amiun- 
liabU siiie vobii. 
(%) Aecipit. 



nobis cst Spirilus ; et Spiriius (k) tamcn in iiobis esi 
Christi, iicc tamen non Dci cst Spiritus , qui iu nobis 
est. Discerne igitur , o hxreiice , Spiritum Christi 
a Spiritu Dei , et exciiaii a inortuis Spiriium ChrisU 
ab Spiritu Dei Christum a mortuis exciiantis ; cum 
inhabilans in nobis Spiritus Christi, Spi|;^tus.Dci sit; 
et cuin Spirilus Christi a inortnis exciiati , Spiriitis 
tamcn Dei sit Christum a inortuis excitaniis. 

22. SpirUui Dei an naiura, an ret naturte. — £t 
qnxro nnnc in Spirilu Dei utrum naturam, an rem 
naiursR signiflcaiam existiines. Non idemest (/) eniin 
natura, quod natur^e rcs : sicuti non idem est bomo, 

(3) Si quidem Spiritut Dei habUat in vobii » juxta 
grsccum texiuin. 

(4) Propter juttificationem. 



(a) Ita juxta grxcum codex Vat. bas. cum Martin. D (e) Mss. accipU. 



caeteris, lib. ii, n. 35, consentientibus : in quibus ta- 
men hic exsiat tn ortint veritate. 

(b) Iii viilgatis , nihil differre. Reclius abest nihit 
a mss. Conceditiir adversariis quidquid voluerint, ut 
invincibillter revincaniur. 

(c) Mss. bas. Vai., Marlin., Carn. aliique , quod tit 
a Patre procedere. Keiineiida leciio vulgata , quain 
Ciim optiino Coib. exhibenl el plurcs mss. 

(d) In viilgatis, a FUio miltitur et a Paire: In ms. 
bas. Vat., uno Sorbon. ei allero Colb. a Filioacci' 
piet, a Patre miitittir ; h\ Manin. a FUio accipU et a 
Patre mittitur. Verius in pturibns iiliis, a Filio a Pa* 
tremiititur ; cum liand dubie respiciatur illud, quem 
e§o mi'tam vobii a Patre. Scrupulote adeo Hilariua 
omuia de Spiritu saucto verba suae Scripturia exigit. 



(f) Lib. 11 , n. 29 , cum pluribus mss. et omuibus 
edil. legitur si tamen. 

(g) Cariiiit. codex , propter peccatum : ct mox » 
propter jusliiiam. 

(h) bdiii, sutciiavit Jesum: dissidentibus mss. ft 
gra^co textu , ui jani nolatiim lib. ii , n. 29. Mox in 
vetere ms. Colb. tpiritum ejut, nou tuum. 

(i) Par. ted hic Spiritut. Melius alii libri, el 
Spiriiuif quasi idem quoque Spiritut, 

(j) Sic mss. At excusi, in nobit ett^ ejut lum $y;t- 
rilus, etc. 

(k) Rursum in hic excusis tum pro lamen erat. 

(i) Abest ^ntm a velustioribus mss. Quairiiur hie 
utrum Spiritui Dei noiniue propriam Patris naturamt 
ao rem ilUua quidem propriam, aed ab ipao tameii 



arr, 



DE TRINITATC UnEW TIIE. 



jvr 



»< 



^f quod bominis esl, nec Idcm est ignis, ef quod A rali modo, cum alicubi insit, non eC ubi<nic cssc cre- 



Ignis ipsius est: el secundum hoc non idem est Deus, 
et quod Dei est. 

23. If odo Pairem, modo filium %\gntfieat.— Memini 
^im In Spiriiu Dci ita filium Dei significari, ut in 
eo (a) Deus paler denionsiralus esse intelligatur, et 
:ld cujusvi^ demoDStraiionem posse significaium Dei 
Spiritum pertinere : nequetantum hoc ex propiieiica, 
•ed ex eTangelica aucioritate monslrari, cum dici- 
lur: Sfnritus Dominituper me^propterea unxltme (Luc, 
it,18); et rursiim {Mattli,, xii, 18) : Ecce puermeus 
qnem elegij dHeelun meus in quo complacuit animtB mece, 
ponam iuper eum Spiriium 230 ^neum ; ei ipso dc se 
Dorolno testanle : Si aulem in Spiritu Dd ego ejicio 
dmmonia^ utique appropiavit in vobis regnum Dei (/6., 



dalur : cum per sua lu omnibus essc non de^inai ; 
non aliud aulein sinl, quam qiiod est ipse , qux 
sua sunt. Et haec quidem ad natur.£ iiilelligeiitiam 
dicta suni. 

25. In Spiritu Dei significatur Pater. Significatur 
Filiui, Significatur et Spiritus sanclus. — 1n Spirilii 
autem Dei {e) pairem Deum signiCicari, ila exisiimo 
Intelligi oporlere, quod Spiriium Dontini supcr se 
esse Dominus Jesus Chrislus prufcssus sil, propter 
quod eum ungal, ei miitai ad evangeiiz'.indum. Pa- 
ternae eiiim nalurxivirtus inco manifestaliir ; natur.nc 
su.ii commnnionem in Filio eiiam (/) in carne nato 
per sacramcntum spiriialis fiuJMS unctionis oslendens 
{Mauh.f itr, 17), cuiii post consumm.ili baplismi na- 



4S) : hac enlm videntur (6) noii ambigue vcl Pairem B tivitatem tum haic {g) quoque proprietatis significatio 



signiflcare, vel filium, virtutem tamen nalur» ma- 
niresUnlia (1). 

U.Cur uterque diclui «t/ Spiritui.— Namque id- 
drco dictum existimo in utroque (c) Spirilui Dei^ no 
seeondum corporales modos ita inesse Filiumin Pa- 
trevel Pairem in Filio credereinus : scilicet ne loco 
Deus manens, nusquam alibi exslare viderelur a sesc. 
Homoenim, aut aliquid aliud ei simile, cum alicubi 
eril, tamen alibi non erit : quia id, quod esi illic, 
eoDtiiietur ubi fucrit ; (d) infirma adid nalura ejus, 
tl ubique sit, qui insistens alicubi sit. Deus auiem 
itnmensae tlrtuiis viveus poiestas, quae nusqiiam non 
adsit, nec desit usquam, se omnem per sua edocct, 
etsuanon aliud quam se esse significat : (S) ut ubi 



audita est, voce leslanie de coelo ; Filiui meui ei tu, 
ego hodie genui te {Pi. u, 7). Non enim vel ipse super 
se esse, vel sibi dc coelis adessc, vel ipsum sc 231 
cognomiuasse sibi filium inlelligcndus est : sed umnis 
haec fidei nosirx fuit (lemonstralio, ut sub perfect» 
ac verie nativiiaiis sacr.imcnio, unilalem {h) natur.^e 
maneniis in Filio, qui eliam bomo esse coeperat, nos- 
ceremus. RtPatrem quidem iu Dei Spiriiu iia signi- 
ficari repertum cst. Filium vero hoc modo demons- 
traluni inlelligimus , cum dicit : Quod li in Spiritu 
Dei ego ejieio dcemonei^ utique appropiavit in vobis re- 
gnum Dei : se scilicet, id est, iiaturae siiae potestate 
dxnlones cjicere demonstrans, qui non nisi Dei Spl* 
ritu ejici possint. Est aulein ei in Spiritu Dei Spi- 



ua insint, ipse esse inleiligatur. Non autem corpo- C ritus paracleti significalio ; neque solum prophe- 



(1) Manifeitant. 

diitinctsm Yelint significari* lla lib. ii, n. 32, Spiri- 
inssaiiclus a Domiuo distinctus docetur, (|uia alius 
esi Spiriuis, alius ciiius est Spiritus. Al vero iilruni- 
Vtsetltatit,Paier etFilios uniusosteiiditutur natura! : 
esmChristi Palrisque unus et idem sit Spirilus, pro- 
ioileqne natura ; et Spiritus sancius ut Palris, ita et 
Clirisii sii, adeoi{ueres naturse unius, scueoruni quo- 
nmnaiura una sit. 

(«)Niniiriiro vocabulo Spiritui Dei. 

\h) In codice bas. Vat. nobis pro tion, ac postea 
cwnMartin. manifestant pro manifeitantia : male. Iii- 
siiluUR qu.^estioni primum hic habetur responsum, 
pvla Spirilus vocabulo Patris el Filii virtutcm, et 
perinde naluram significari : Quia natura virtui prte- 
itit mitatem^ ut legimus, lib. v, n. 5. Tum subinde 
doeetur Dei naiuratn spiritus nomine ideo doiiari, 
quia summe simplex est, et ne de Deo ad niodum 
corporum cogiienius. 

(c) lia mss. Martin.Golb., Germ.,necnon Corb. se- 
CiMis euris. At vulgati, ipiritum Dei. 

{d) Hoc esl, impoienie ad id ul ubique sit. Neqiie 
iMliendi receuliores mss. in quibus babetur^ nl N6i- 
qn nan iit. 

{e) Id est, in yerbis Esait» lxi, 1, apud Lucam re- 
liitis, quibus ait Dominus, Spiritum Dei super sc, 
ideoque se unctum et missum ad evaiigeliji»mlutn, 
iiomine Sphritui Dei puto significari Deum patrem. 

(/) Sic poiiores mss. Alii vero libri, incamaio. 
Faiilo ante in m<;. Vai. bas. manifestari videtur^ non 
manifeitatur : el post pauca, coninmmatam^ b^co eon" 
immmatl. Hulc loco hicem prsestnt similis lib. xi, n. 
18, ubi prope idipsum aliis vcrbis ita enuutiatur : 



(i) Et ubi, Mox inteHigitur. 

Quemadmodum Spiriiu Dei et virtute sit unctus^ nou 
ambiguum est, lum cum ascendente eo de Jordane vox 
Dei patris audita est, FiUus mens es m, ego hodiegenui 
te : ut per hoc testimoninm sanctificataf in eo carnis^ 
unctio ipiritatii virtulii cognoicereiur, Quo iii ioco un- 
ctio ipiritalis virtutii appellalur, quod hic naiur(e sua 
communio. 

{g) Bad., Er. el Lips. omiituut quoque, cl pra*ce- 
deniem particulam cum : cujus loco apuii Par. po- 
silum eralrum. Deinde proprf e/alt5 vox oppoiiitur nd- 
optioni. Sive autem Ghristo bapliznto dixorlt Paler, 
Hic est filius metis, eic, quomodo legii Hilariuslib.vi, 
n. 25; sive dixerit, Filius mem u tu , ego hodie genui te, 
quomodo hic, libi vi, n. 23 , lib. xi, n. IS in M:ilih., 
c. II, n. 6, et in ps. ii, n. 29, ipslus verba refert, stat 
eadem vis aieumenti, quae in vocabulis Fi7tii< meui 
D sila est. Sed et Paulus Hcb. i, 5, verba Psalmi , 
Filiui meus es lu, ego hodie genui te, cl Patris csse 
tradlt, et Filio ila proprie dicla, ut ne in ullum qui- 
dem angeiorumconveniant. 

{h\ Editi, naturas patertuc, Abest po/frna? a mss. Ex 
hoc loco patet Hilariuni illud Matlli. iii, 16 : Et vidit 
Spiritum Dei descendentem sicut colunibam et venien' 
temiupene^ ita interpreiari, ul Spiritum Dei inielli- 
gal Pairem : qui hinc coiitra Sabeiliaiios alius a Filio 
derendiliir, quod super illum sit, ipsi adsit, ipsiim 
Filiuin cogiiominet. At c^rte non exisiimandus esl ila 
60 nomine Patrem intellexisse, iit Spiritum sanclum 
pariicr inteliigi posse negaverit : cum siibiiide de- 
clarel, h;cc sc de diversa vocis Spiritns Dei poiesinte 
demonsirare, iit qiio quo sc vettant hxretici, vini 
verltatis, (|ua Filiuni lumm cum Palre credimus. dc« 
cliQare uou poMint. 



25S SANCTI UILARII EPISCOPI 25 ? 

tica, (i) scd apostolica aucioritate, cum dicitur : Sed A diligel eum, et ad eum veniemus, el manmnem apud 



hoc est, quoddictum esl per prophelam^ Erit in novissi- 
mis diebui^ dicit DominuSy effundam de Spiritu meo in 
omnem carnem, et prophelabuni filii eorum et fHice eo^ 
rum (Act. ii, 16, seqq.) Et consunimalum hoc lotum 
fuisse in Apostolis docetur, cum misso Spirilu sancto 
omnes (a) linguis genlium sunt locuti. 

26. In nobis est Deus, cum Christus ; cum Spiritus 
Chrisli^ Spirilus Dei, Filii et Patris naturn una, — H<£C 
auiem idcirco sunt demonstrata necessario, ut in 
quamcumquc sc licet partcm hxretica falsilas conlu- 
lisset, fmibus tamen atquc pr^scripto verilatis cvan- 
gelicx concludcrelur. Ilabilat enim in nobis Clirislus: 
et habllanie Chrisio, liabilat Deus. Ctcum habitatin 
nobis Spiriius Chrisii ; habiiante tamen in nobis Spi- 



eum faciemus (Joan,^ xiv, 25). Per id cniin, Spirilu 
Chrisli in nobis manenle, Dei Spiritum in nobis ma* 
nere tcstalus csi, nec diversum a se esse Spiritum 
a moriuis (3) cicitati (c) et Spiriium a mortuis esci- 
lantis.Veniunt cnim, atque habitant in nobis : et rogo 
utruru (\) (d) comitalu diversilalum venient, mansio- 
nenique facient, nn unitatc naturx? Sed obnititur do- 
clor genlium, non duos spiritus, Dei scilicet et Chri- 
sti, sed Spiritiim Cliristi, qui ct Spiritus Dei est, in- 
essc creJentibus. Non csi cobabiiatio, sed hahitatio 
cst : sub sacrnnicnlo lamen cohabilationis habilatiOy 
dum neqiie duo (e) habitani, neque ab alio diversus 
habitator est. Est enim in nobis Spiriius Dei, sed est 
in nobis Spirilus Chrisli : et cnm Spiritus Cliristt iu« 



riiu Chrisli , non alius tamen spiritus iiabiiat, quam B est, incsi SpiritusDci. Ila cum quod Dei est, et Chri- 



Spiritus Dei. Quod si per Spirilum sanclum Christus 
in nobis esse intelligitur, hunc tamen iia Spiriium 
Dei, ut Spirilum Christi esse noscendum cst. Et cum, 
(i) (b) per naiuram rei natura ipsa habitet in nobis ; 
inilifferens nalura Filii esse credelur a Patre, cum 
Spiritus sancluSy qui et Spirilus Christi et Spiriius 
Dei cst» res natur» esse demonstretur unius. Quaero 
iiunc igilur, quomodo non ex naiura unum sunt? A 
patre procedit Spiritus veritatis : a Filio inittilur, et 
a Filio accipit. Sed omnia, qux habel Pater, Filii 
sunt : etidcircoquiabeo accipii, Dei Spirilus 232 ^^^ 
sed Idem et SpiritusChrisli cst. Ues nntura^ Filii cst 
(tupple, Spiriius),sedeadem res et natursc Pairisesi. 
Excitantis Christum a mortuis Spirilus est ; sed idcm 



sti est ; ei cum quod Christi est, Dei est : non potest 
aliud quid diversum (f) Christus esse, quam Deus est* 
Deus igitur Christus est(5)(9) unuscum Deo Spiritus. 
28. Ariaui a Spiritu sanclo alieni Chrislum Deum 
negnnt, ettamen colunt.— Et illud evangelicum : Ego 
et Paler unum sumus (Joan., x, SO), docet Apostolus 
unitnicm cssc nnturae, non solitiidinem unionis, scri- 
bcns Corinlliiis : Propler quod nolum facio vobis, quia 
nemo in Spiritu Dei (h) dicit anaihema (6) Jesunu 
Scisne iiunc, hsereiice, in quo spiritu dicas Chri- 
stum crealuram (I Cor.^ xii, 5) ? Cum eiiim in ana- 
themnte sint, qni scrvicrunt crenturx 233 (0 potius 
qiiam Crcatori (Jiom.^ i, 25j;Chrislumcreaturaincon- 
fiiens, quid sis intellige, qui non ignores quin in ma- 



Spiritus Chrisii est a morluis excitali. In aliquo dif- C ledicto sit religio crenturx. Ei quid sequatur ad- 



'ferat Christi et Dei naliira, ne eadem sit ; si pra^sinri 
potest ut Spirilus, qui Dei e»t, non sit et Christi. 

27. Filii et Patris una apudnos habilaiio. — Scd 
te, JLTretice, furentem, et spiritu doctrinac morli- 
ferx circiimaclum tenet et coarctat Apostolus, Chri- 
stum nobis fundamentiim ponens fidei (ICor., ui, 
i1), dicti hujus quo(|ue dominici non nescius: Si 
quis diligil me, et verbummeum servabit : etpater meus 

{) Sed el apostolica. 
f2) Per naturam Dei. 

"5) Excitati J esu. Mox, excitantis Jesum. 
l4) Comitatu diversi, 

(a) Edili, excepto Par., omnes linauai. 

(b) Prxferimus cum vetere ins. Cofb. et Germ. per 
naluram rei, inversis tamen, ut sxpe usu venit, vo- 
cabulis scil. pro, pernaturce rem. Iii libris aliis babc- 
tur per naturam Dei. Ab hinc responsum in eos ac- 
commodatur, qui Spiritum Dei rem naturae esse vo- 
lent. 

(c) Hinc Tocem Jesu, nccnon Jesum post verbum 
excitantis, sustulimus auctoritate potiorum mss. 

(d) Martinianus codcx, comitatu diversi. Amplius 
nescio f|uid hnbet comitalu diversitatum, pnta, an ra- 
lio siinul veniendi sita sit in quadam diversitatum 
congcrie, an in nnitate nalufic? 

(e) Supple , Spiritus : alias cohabitationis sacra- 
mentum non erit,n'isi duo habitent personisdistincti. 
Tum in nis. Yat. I)as. neque ab alio diversuf co habi- 
lator .-posset ferri diversus cohabitator t quod habet 
Martinianus. 

(f) Yat. bas. codex et Martin. Christt esu quamDd 
€$l : noit supt recfpim^dl. 



verle : Et nemo potesl dieere Dominum Jesum^ niti in 
Spiritu sancto (I Cor., xii, 3). Sentisne quid tibi de- 
sil, (j) Chrislo negnndo quod suumcsi ? Si per natu- 
rain Dei Christus tibi Dominus est, habes Spiriium 
sanctum : si vero per adoptivum nomcn hic dominus 
estySpiriiu sancto carens, spiriiu erroris auimaris : 
quia nemo nisi in Spiritu sancto Dominum Jesum 
polest dicere. Et tu creaiuram euin potius qtiam 



(5) Unius pro ejusdem. 



[6) Jcsu, non Jesum, iri nostro codicc. Mox, dicii, 
non dicas. 



D ((/) In mss. Mariin. Carn., Corb.,Prat. et aliqoot 
aliis, unius. 

(h) Verbuin loquens hic addunt cditi, quod non lia- 
bent, lib. ii, n. 04, neque hic repcrimus nisi in ano 
recentiore ins. Colh. Mox in Marlin. et ajiis nonnai* 
Vis yJesu, non Jesum. 

(i) Simili ratione Ambrosius , lib. i de Fide, c. i6, 
n. 104 : Ipse Paulus creaturce servire nos prohibet : 
qitemadmodum ergo Christo ipse serviret^ «i creaturam 
Christum putaret? Ex quo coucludit : Aui igitur dm» 
nant colere quem crealuram appellant, aut desinant.,» 
dicere creaturam : el c. 11, ii. 09 : Si atienum putant 
Deuin, cur adorant eum? cum scriptum sit : Neque 
adorabis Deum alienum. Idem argumentuni adver- 
sus Arianos ut crealursc cultores couficiunt Athana- 
sius, ' ^^ilius, GregoriusNyss., etc. 

(j) Mss. Carn.,Colb., Gerni. Christum negando. 
Plaiium est proxima Apostoii verba sic ab Hilarlu in- 
tellecta : Nemo poust dicere et coufileri Jewm eu^ 
t>Qmmini^ nisi, eie. 



iS7 



DE TRINlTATE LIBEft Vllf. 



SS8 



Deiiin diccns, dominum licet nuncupans, Dominum A audhiis de ore meo, ^uomamJoatmes baptizavH aqua^ 



tamen cssc non dicis ; quia libi {n) ex comnumi 
genere potius et familiari nomine, quam cx naiura 
sit Dominus. Sed (6) a Pnulo disce naturam. 

29. Graliarum divisiones, — Sequilur cnim : Divi^ 
nones autem donorum sunl, idem autem Spiritus est ; 
et divisiones ministeriorum sunt, ei idemipse Dominus ; 
et dhisiones operationum sunt , idem autem Deus, qui 
operatur omnia inomnibus. Unicuique autem datur ma~ 
wfestatio Spiritus (c), ad id quod utile esi (Ibid. 4, et 
seqq.). In prxsenti scrmune quadrimoda significalio 
inlelligiiur, curo in divisione dononim idcm Spirilus 
est, et in divisione minislcriorura idem ipse Doniinus 
est, et in divisione operaiionuin idem Deiis est, et in 
mililatis datione nianifoslalio Spirilus. Alque ul da- 



vos auiem Spiritu sancto tingemini, quem ct accipietis 
non post muttos hos dies, Et rursum : Sed accipielis 
viriutem superveniente Spirilu sancto in vos, et erilis 
mihi testes in Jerusalem, el omni Judaia^ et Samaria, et 
usqueaduiiimum terrce (Act. i, 4, et seq,). Promissioncm 
Pairis, qiixde ore cjusaudita csi, cxspcciari jubet. 
Certe etiain nunc ejus paternsc proinissionis cloquium 
est. Per lias igiiur viriutuin efGcicntias manirestatio Spi- 
ritus esl. Nequc eniin in occulto esl Spirilus donum, 
ubi sermo sapieniiae est, et verba vitx audiuntur : 
Ycl ubi divinjc cognitionis scientia est, nc pccu* 
dum modo per ignoraiionem Dei, vitx noslnc 
ignorcmus auclorcm : vel per fldem Dei, ne non cre- 
dentes Evangelium Dei, extra Evangelium Dci si- 



lio Qtililatis in manireslatione Spiritiis nosccrcliir ; B nius : vel per donum curalionuin, ul graiiam cjus, 



coutinuo subjectum est : Huic quidem per Spiritum 
daiur sermo sapiefitiw, alii autem sermo scicntiw se^ 
cundum eumdem Spirilum^ atteri autem fides (d) in eo- 
dem Spiritu^ alii donum curationum in eodem Spiritu, 
aUi operatio virtutum , alii prophetia , ulii discretio 
Spirituum , alii genera linguarum , alii inlerpretatio 
linguarum (Ibid. , 8 et seqq.). 

30. Spiritus mnnifestaiio. — El quidem id, qiiod 
qQarlum esse dixtmus, id csl, iii dutionc utilitatis (e) 
Spiriius manifcsiationcm, absolutam babet intelligen' 
liam. 234^o"^"^cn>oralum cniin csi, per quas daiio- 
nom uiiiiidies hxc esset Spiritus maniroslaiio. In bis 
namque divisionum yirtMtibus non inccrta doni bii- 
jus ostensio cst, de quo Dominus ad Aposiolos dixe- 



qui b;cc iribuit, infirniitatum curallone lcstemur: vel 
pcr operalionem virtulum, ut quod agimus, Dci esse 
(g) virtus iiilelligalur : vel per propbeiiam, ut per 
doctrinic iiilelligeniiam intelliganiur ex Deo eruditi : 
vel pcr discrelioncm spiriluum, ne ignari simus, 
sancto an perverso spiritu quis loqualur : vel per go- 
nera linguarum, ut (h) in signum dati Spiritus sancii 
lingunrum sermo donctur (I Cor. xiv, G) : (l) vel in 
interpretalione linguarum, ne ignoratione fides au- 
dienliuni pericliteiur, cum linguain ignorantibus lin- 
guae interpretator al)Solvit. In bis igitur omiiibus ad 
uiilitatom unicuique divisis manifestatio Spiritus est, 
per bas scilicet data: unicuique 235 (0 utilitatis 
adiniraliones dono Spiritus non lateuie. 



nl» praecipiens his, ne ab Jerosolymis discederent ; C 31 . H(gc dona alius atque utius largitur, el tamen 
ij)sedexspeclate,\nqu\lf promissionem Patris, quam unus Spiritus. — Tenuil autem beatus aposlolus 

(!) Vet per inlerprctailonem, quoinodo antca dixc- post, absolvat. Tum inferius, utilitatis admirationis. 
rat per fidem^ per donum, per operationem, eic, paulo 



(a) Oplimae nolo} mss. Carn., Germ. cum iribus 
Colbertinis, cx communi potius et famitiari nomine. 
Unus Sorbon. ex communi^ generali potius^ ctc. Vat. 
lias. et Hartin. ex communione generis et familiari 
nomine. 

{b) Apud. Er. cl in uno ms. Valic. a Paulo et Dei 
spiritu in eo disce naturam. Apud Lips. el Par. nec- 
non in ms. Corb. cl aliqiiot aliis, a Paulo et Dei et 
Spiritus in eo disce nainram. In iribus Colb. cl uno 
Sorbon. a Paulo Dei Spiritum in eo, et Dei disce na- 
turam. Simplicius et, uljputamus, sincerius Bad., op- 
timoscodex Colb. cum Carn., Marlin.,Germ., Vind. 
Sllv. ac duobus Vaiic. a Pauto disce naluram, boc est, ^ 
qiis ipsius sit natura, et quam non ex nuncupalionc 
solum, sed vere et ex nalura sil Dominus : quod fu- 
sissime probatur. Namque ab biiic us(|ue ad n. 55 
demonstral Hiiarius, alium quidcm csse Deuin Pa- 
trem, alium Dominum Jesuin Ciiristum, sed unum 
tainen utriusqiie Spirilum, unam esse divinitaleni, 
cujus virtus ac natura donis suis manifesta iiat. 
P<»stea vero apertias ostendit Cbristum natura esse 
Dooiinum. 

(r) In ms. Carn. Spiritus iUuminatio ad utilitatefu. 
Ila quidem habetur lib. 11, n. 54, cousentientibus 
seriptis simnl et excusis : al bic aliter legenduin li- 
quet ex subnexis. 

(d) Sic grjeco textu suffragante legitur lib. 11, 
D. 34, et bie in exemplari Carn. ubi in Martin. m 
uno spiritu, in aliis autein, in eumdem Spiritum. Post 
pauca rursum vulgnti bic prdc sc ferentcs imerpreta- 



tio sermonum, non iinguarum : refutaiitur ex inss. 
textu grxco, et subjecta interpretationc. 

(p) Apud Par. spiritus manifestatiomtm : mendose. 
Magis plnceret mauifestatio : sed manifestationem ad 
proximuin verbum diximus referrc licei. 

(0 Edili, scd exspeelarent. Tum Lips. ct Par. quam 
audistis inquit. Ai in omnibiis mss. exspectate : cui 
vcrbo in tribtis tanluin proximc subjicilur inquit, cuni 
neque bic, neque posl exslcl in atiis. Mux in Colb., 
Carn., Mai tin., Germ. baptizabimini, non tingemini. 

(g) lii vulgalis, virlutis intelligamus. Tum apud 
Bad. et Er. vtt per prophetiam^ ut per doclrinam intel' 
tigamus. 

(h) Abeslm a mss. Colb. Martin. et Gcrm. Tum in 
edilis, dati Spiritus, siiie sancti. 

(i) Editi, ulilitatis administrationes. Rcctius mss. 
suinmo consensu. utilitatis admiraliones, vel utilitates 
admirationis : quia nimiruin utiiilas modo non bu- 
mano pnrslila admirationem excital, acSpirilus, cu- 
jiis subsidio conferlur, divinain virtuiem palatn de- 
clarai. Sic lib. vn, n. 5, Sabelliiis Dei in Cbristo 
nalurain per gestorum admiralionem agiiovisse dicitur; 
et lib. in Conslaniiiim 11. 8 pra.'dicantur admiratio^ 
num opera coram venerandis Martyrum ossibus con- 
specia. Deiiique in psal. xci, n. 4, his verbis, ut Crea^ 
toris potesias per creatura admiralionem possel intel* 
ligi, isia babentur synonyma, ut per hanc conspicabi' 
tium operum magniiudinem. virtus ejus qui heec operor 
tus est cognosceretur. V. lib. m, n. 5 et 0. 



m SANGTi HILARU EPISCOPI UO 

P.iulusin hoc difflcillimo ad humanam inleHigentiam A ^^U ct iu divisionibus ounisleriorum ideui Domiuus 

esi, el in divslonibus operniiooum idem Deus est : 



(a) coeleslium sacramentorum niyslcrio, ei absolulam 
dcmonsirationem et sollicitam cautelam, ul perSpl- 
liium el in Spiriiu dari h.i*cdivisionum dona monstra- 
ret (b) (1) (non enim idipsum est perSpirilum, et 
in Spirilu dari ) : quia dnlio doni, quo: oblinetur in 
Spiriiu, baic tamen indaita per Spirituin sit. Con- 
summat auiem lias daiionum divisiones hoc modo : 
liccc autem omnia operatur unus et idem Spirittit , di- 
videns (c) uuicuique sicut vult(\ Cor. xu, 11). Nunc igi- 
tur qua:ro, quis h;€C Spiritus operelur, dividens uni- 
cuique (2) prout velit : (d) utrum per quem, aul in 
quo donorum divisio esl. (e) Quod si ipsum significa- 
ium essc loqui aliquis .audebit, conlradicet Aposto- 
lus, cur se viiiose (/) lector intelligat : ait enim su- 



et rursum omnia inopcrans unus Spiritus, unicuiquc 
sicut vuli dividens. Eli apprehcnde, si potes, Domi- 
num in divisionc ministeriorum, et Dcum in divi- 
sione oporaiionum, Imnc eumdeni uiium essc Spiri- 
tum, ct (h) iuoperaniem, el prout vult divideutem : 
quia iii divisionibus donorum unus cst Spirilus, et 
idcin Spiritus opcretur ac dividai. 

32. Christus charismala dividit, — Aut ai displicet 
10 Deo et Domino unus hic ejusdem, per nativitatis 
sacramenlum, (5) (f) divinitaiis Spiritus : osiendc 
quis spurituSy ei{j) in quo spiritu has nobis Uivisio- 
Dcs ci inoperctur et dividat. Sed nihiJ aliud, quam 
quod fidei nosirx est, ostendes ; quia Aposiolus qui 



pci ius : Et divisiunes operationum sunt, idem autem g (k) esset inlclligcndus ostcndil, diceiis : ^iciif enim 



Deus qui operatur omnia in omnibus. Alins est ergo 
qui dividit, et alius c>t in quo indulla divisio cst. 
Ei iiitcUige operantem liocc oninia seuiper Deum, ila 
laiHCii , (g) ui Christus operctur, ut palerno opere 
opcrans Filius fungaiur. Etsiin Spirilu^aucto Jcsnin 
DoiniiMim confiieris; intdlige iripertita^ signincaiio- 
nis 236 i" Aposlolo (Id est Apostoli loco) virtu- 
iciu, cuin in divi^ionibus donorum idem Spirilus 

(l)PrnYerbis iis, qu» inira parenthesin concln- 
«luniur, hxc Vcron. codex snbstituii : ne fwte Mn per 
Chrislum, et in Christo om)aa crederetUur, 

(i) Pro ut.vnlt : inox, utrum Jesus Chri$lus Deus 
spiritus; paulo posi, quod st non id ipsum. 

(a)\n cod. Cath. coelestiummytteriorum Mcramento, Q 

(b) Qni cxemplar basilicac Valicanae soiculo sexlo 
contulit, e regionevcrbi monstraret, adjecil ; ne forte 
non per Christum et in Chrislo omnia crederentur : quK 
adjectio deinde in Marlin. ac pluribus aliis mss (in 
quoriim tribni crear^ntur pro credereniur subBxiiniwn 
pst), ut et iii vulgaiis obtinuit : qiiamvis manifeste 
piignet cuin siibse(|ueniibus, in quibus verba per Spi- 

. ritum ei in Spiriiu non ad nnum Christnm, sed ad 
diias distinclas persouas referuntur. (jnde apparet 
sinccriores essc nibS. Colb., Carn., Germ. a quibus 
alisunt prsedicta verba. Tum apud Bad. et Er. oinit* 
lilur quod intra parenibesiiu incliisiinus. 

(c) Exemplar Carnul. dividens se umcuique^ favente 
griecotexiu5taepoiiv©ta(vel£Sla) exao-Tw : cx qno Aii- 
guslinns epi^t. i87, n. iO veriit, dividens propria 
unicuique, Hllarii mcniem se non assecutuni csst; in- 
dicavii Erasmus, rum hic in limbo adscripsit, Nota 
hic muitn de Spiritu sancto, non vidcns hic Spirilus 
vocabiiloPalrern cl Filiuiii pterninquc si^nificari. Nec .. 
tauicn insequentibusedil. correctiis Init.' *^ 

(d) ¥A tianc leciionein ab interpolatione puram dc- 
bcnuis laudatis mss.Colb.,Carn.,Germ. cum inaliis, 
iiecnon apud Bad et Er. hic hahealur, utrumJesus 
ihristn* Deus Spiritus. Lipsius :iulem, ac posl eiiin 
Par addito a/i, exhibuit utrumJesusChristus DeuSy an 
Spiritus. Poste;i edili omnes, perquem, et inquo. Re- 
cfiiis inss. per quemf aut in quo. Postulal sanctus 
Doctor quis Spiritiis omnia operetur. utruui Spiritus 
per qiiem, an Spiritus in quo est donorum divisio. 

(e) Editi ac plures niss. quod si non idipsum : pu- 
gnaniia loquuntur cum superioribus, Non enim id^ 
ipsum est per Spiritum, et in Spiritu dari^ neciion cum 
subjectis, A/iu5 est ergo qui aividit, alitu in quo^ elc. 
Castigantur ex mss. Yai. bas., Colb., Carn., Germ. 

(f) Abest leetar a vetuslo codicc Colb. Et quidero 
jiufttcit pr;ciiiissa voix atiquis. Kon.satis aMKtf«t Jiypo- 
sioli coutraKiiaio in^MproxioM sittyMJ» : «ed eis 



corpus unum est, membra autem habet multa; omnia 
autem membra ex uno corpore, cum liii/ mulla, unum 
esl corpus : sic et Chrisiu^ (I Cor. xii, 12). Divisiones 
ergo charismatum ex uno Doinino Jesu Cbrisi4>,qui 
corpus cst omnium, esse (4) (/) significat: quLa ciun 
ostendisset Dominum in ministerio, ostendissct etiam 
Deum in operationibiis, unum tamen hxc onmia 
Spiritum 237 ^^ (^) inoperari et dividere denuHis- 

(3) In ms. Veron. et divinitatii spiritus divisionis 
spiriium. 

(4) Signi^ane, 

(5) Operari pro inoperari; ita etiam superius«n. 13 
et i4, operans et operetur pro inoperaiu et inoperetur, 

jungeiida sunt cohierentia, Divisionet mimsteriorttm 
sunt, et idem ipse Dominus ; ut alius sit Deus^ alius 
Dominus ; ac Patrem quidein significet Deus, Filiam 
aiiicm Dominus : qui quamvis non unus el idem 
sint, unns lainenunins Oivinitatis sint Spiritus. Quem 
seiisiim confirmant prima numeri subscqiienlis verba. 

(g) Veliis codcx Colb. ut spiritus operetur. Magis 
plncet ciim aliis, ut Christus, Responsum hic habetur 
ad snperiiis qntesitum, quispiritus operetur. 

(h) In viiigatiSji^f heec ; Anest htec a mss. 

(i) Edili, et dmnitatis. Mss. Vat. tias. et M^irlln. ei 
divmitaiis Spiritus (Mart. Sptriftim,) divisionis. Alii 
duo, i't divinitatis Spiritus et divisionis, lu Corb. tri- 
bus Vatic. aliisque non paiicis, et divinitatis Spiritum 
divisionis Spirittis. Nitidior visa est lectio prxstaiitis- 
simorumcodicumColb., Carn. etGerm., quara sequi- 
mur. Et Dens Pater et Dominiis Filius unus esi Spi- 
riiiis, unus Deus, sed, per naiivitntis sncramentum ; 
adeor|iie subsisteiidi ratione siint discroti. Si cni pta- 
cet vocem divisionis |>ost vcrbiim Spiritus adjicere, 
eo sensu liceat, ut Spiritns divisionis id sit, quod 
Spiritus aiiclor donorum , ministeriorum , opera- 
tionuni. 

(j) Tres mss. Colb. cum Germ. in quo Spirilus, 
Tum in cmlice Vat. bas. has in uobis in Domino et 
Deo divisiones : in Martin. has in Deo et Domino no" 
bis, etc, iii aliis iionnullis, has in Deo et Domino 
ejusdem nobis divisiones : glossema. Exiiide in solis 
vulgalis, el operetur, noii et inoperetur. Hic provocat 
llilarius advcrsarios, ut si ad superius qu»!situm non 
piaceat siium ipsius responsum, deui i|^i aliud. Turo 
confirmat nonesse aliud. 

(k) Siipf>lc, Spiritus : quasi diccrel, Quin vocabo- 
luin Spiritus laiius patei, et ad Patrem, Filliim, eC 
Spirilum sanctum promiscue referUir; quis dono- 
ruin spiritaliiun lurgitor essel intelligCMikis, Aposto- 
Ims declaravit. 

(0 io msi. li^iif/ScaM. 



aCi DE TMNITAtE LlBER Yin. ^ 

trat, mcmbra haee gntiamm in perfectione {nl. per- A Sed nM$ unus tkui pMr ex iftto amwa, f^) et no$ in 
fi^tioiicni) iinius eorporis diTidentcni. 

S5« Operalhne$ et miHfsfma Deu$ $tiduU, SialuU 
et Clm$tu$. — Nisi forte non teniiisse ntioiiem untlotis 
in eo Apostolus existimstnr, qnod dixit : Et dm$iO' 
ftes mhmteriorwm simf , idem ipu Dominu$ ; et diti$io^ 
me$ opmifionKifi $unt^ idem aulem Deu$ ( I Cor, xu, 
5, 6) : «t f)mia ministeria ad Dominum retulii , et 
operationcs ad Deum , non ummi atque idipsum in 
ininisteriis atque operationibus videatnr iiitelligi. 
Accipe quam hspc membra minisieriorum membra 
operationum swit, tum ait : Vo$ e$ti$ corpu$ Chri$ti 
et memibnu Ei quo$dam quidem po$m Den$ in Ecele» 
mot primmn Apo$toio$ (Ibid,^ 27, 28) , in quibus est 
TeriMim sapientis ; oecundo propheta$^ in qnifous est 
donon scienti»; /€ra'o mayi$tro$^ In qnibus est doc- M snpientix verbum Chribtus Doniinus non possei in- 



ipfo , et unu$ Dominu$ Je$^$ Chr%$tu$ per 238 ^^^'" 
omma, et no$perip$um (I Cor. viii, 6). Glrursum : Untt$ 
Dominu$, unafide$yUnum baptisma. Unu$Deu$ et pater 
omnium (e) et per omne$ et m omiif6«f ffo6ti (Ephen, 
iT, 5, 0). Per id enini, qucid dicilur imiit Deu$ et 
«fiiM Dominu$ , Deo tantum qnasi uni Deo proprinm 
deputari videtur nt Deus sit : cmn proprieias unins 
(D consoriium non patiauir alterius. plane rara 
ac dirficilia charismatnm doiia, et vere in hac utili- 
tatoin dalione manifestaiio Spiriius consiituta ! £t 
meriio liic dividendarum gmtianim ordo serratus 
csi, ut principaiis esset sermo sapientiae; vereenim 
illud est, El nemo potest diceve Domiuum Je$um^ ni$i 
in Spiritu sancto (I Cor, xii, 3;, quia (g) nisi per lioc 



trina ildei ; deinde frirtute$ , in quibus snnt enratioHe$ 
infirmtaiumy a$uaUorumpote$tate$y gubernatione$ pro* 
plMtales, et (a) dona genera iinguarum Yd loquendi 
Tei iaterpreiandi. Cerle hjBC Ecciesis et minisleria 
•Mnt et operationes, in quibus est corptis Christi ; et 
laacc Dens statuii. Aut profitere non per Cbristum 
staiuta, quia ea Deiis staiuit. Sed audies ipsum di- 
centem : Unicuique aulem nottrum data est gratia $e^ 
cundum men$uram donationi$ Chri$ti. Et iterum : Qui 
deuendit , ipte est qui et ascendit $uper omne$ c(bIo$ , 
iil adimpieal omnia. Et ip$e dedit quo$dam Apostolo$ , 
guo$dam autem propheta$, quo$dam autem {i)(b) evan- 
gelixante$, quo$dam autem pastores et doctoresy ad con- 
eummationem $anctorum, in opus mini$terii (Ephe$. iv 
7. 



(elligi, tiim deiiide scquens esset scrmo scienliae; ut 
qiiod sapinius, scienier loquainur, ita ut sapianius 
sapienliae verbum : lerlium vero donuni io fidecsset; 
quia illa principaliu et superiora uiilitatem doni, iiisi 
(k) Deus crederelur, amiiierenl : ut nunc iii hujus 
roaxiini et pulcherrimi dicti aposiolici sacramenio , 
hxreticis oinnibus nec verbum sapieniia! est, ncc 
serino scientiae , nec religionis fides ; quia impietas , 
quse non capit inlelligentiam, extra serinonis scieii- 
tiam et extra simplicitatein fidei esi. Nec euiin quis- 
quam quod non sapit, loquUiir : iicc quod loqui iion 
polest, potesi credere. Unum itaque t)eum Apostolus 
prsedicans, el ex Lege veniens, atque in Evange- 
lium Cliristi vocatus, perfer.tae fiJei lenuit confessio- 



10, etc). Numquid minisieriorum donu nonClirisii p nem. Ei ne aliquam hiereticis occasionem taniquam 



&unt, cum tamen (c) ei Dei dona sini ? 

54. Paulus de Patre dicens Deus, de Filio Domi- 
Nus y ifOR di$iinxit eo$ natura. — Sed (d) si id sibi 
usurpavit impielas, ut quia ail , idcm Dominu$ el 
idem Deu$ (1 Cor. xii , 5 , 6), non siiu in unttate 
naiiirfle : a^ungam vero huic inteliigenlis tua; , ut 
putas firmiora prxsidia. Ipse enim Apostolus ail : 

(f ) E9angeii$te». Paulo post, et inoperanti$ et Dei. 
Mox, $edid, omissa particula <i. 

(a) Vat. bas. ms. donagentium. Alii nonnulli, nec- 
non Lips. et Par. dona generum. Pra^ferendwn cuni 
Bad.y Er. et pluribus probse mUB mss. dona (scil. vel 
loquendi vel interpretandi) genera linguarum. 

(b) Cariiut. codex et Martin. ui in grsoco texlu , 
.g9angeU$ta$ 



incauli sermonis siinpticiias prjcslurct, ut naiivitatcm 
Filii per uiiius Dei prxdicaiionem negarent ; unum 
Denm «ub proprietatis significaiione coniessns est , 
diceiis ita : Unu$ Deu$ paieresr quo omnia, et no$ tn 
fpso (I Cor. viii , <i) : ut qni Dens est, e( paler crede* 
retur. Dcfainc qnia nnduin iioc , in unum Dewn pa- 
trem credere, non proficeret nd salulem; subjecii : 

(^) Et nos in fpsttyi, cum grrcco, roox omittHur 
nonien Christus. Puulo post, timim bapHwmum. 

referri. Hiiic ab ipsis quaerit , a quo Spiritu velint 
dona spiritaiia proficisci. Ac demum illos eo perdu- 
cit, ui negare non valeani« ninisteria in l^edesia ita 
a Deo csse posila, ut eiiani a Cliristo dicunlur con- 
stitulA ; adeo(|ue Christuni a Paire ueque allcrius 
csse poiesiatis, nec^ue altcrius naturse. Iiaqiie argii- 



(c) Ediii ac plures mss. et inoperantis Dei, Reciius D meuium a nuni. t29 instilutnin ad hoc valel, ut dona. 



abesi inoperaniis a prscstaniibtis niss. Colb., Curn. et 
Germ. cuin rcspiciatur siipra allatus Apostoli i Cor. 
XII, 27, locns. Et quo$dam quidem posuit Deu$, nbi 
wm adjiciiw vorbum inoperans. Ciijus k>ci compira- 
tione ctim nltero ejiisdem Apostoli Ephes. iv, 11, 
proxime memorato,inqttoeademininisteriorum dona 
a CbrisCo indulta esse declaralur : jam tandein cla- 
rius conficitiv, Christum esse donorum largitorem , 
proindeque unum cum Patre Deuia, uoum Spirilum. 
Qnod qoidem pedeientim efficit, et, uii nobis vide« 
tur, non ta« ex sua qnain ex sententia adversario- 
rum, quibu;i nonnihil iargitur, ut omnem eis evaden- 
diaditom claudat. Primum enim eis ultro dat Spiri" 
fKS $aneti voce quandoque Patrem, interdum Fitium 
autSpiritum sanctum significari. Tum uuos4am 
Pauli locos, quos lib. ii, n. 33 el34, ad Spirituni 
Mnctmnmatit, permiiiit etinmad Patrem etPilium 



qu:c Spiiitus sancti viilgo nuncnpanlur, totius Triiii- 
taiis, ac noniinalim ipsius Cbrisli esse doceammr : 
ut quoiibei iiioJo Pauli verba intt^rpretenlur liaRreti- 
ci, iis tamen naturalis iii Palre el Filio uiiitus confir- 
meiur, Quod operosius deinonslrandum duxiniiis : 
quippe qui adveriimus Hilarium non satis intel- 
lectiim. 

(d) Particula $i omiltitur in ms. Martin. 

(e) Elxcusi hic addunt, aui $uper omnia : qiidn 
verba non habent infra, lin. xi, initio, neqoe bic 
exsinnt inniss. quorum hi nonnuTIis pro et per omne$f 
legitur et $uper omnes^ in Carnuiensi autem, ^t^ 
$uper omne$. 

(!) Sic mss. At editi, iim7a/i<. 
{g) Apud Par. desideraiur nisi. nox in aliisetiam 
edii. habetur pole$i^ noit no$$$t. 
(h) Vetustior o mss. Colb. nin Domima crederelur. 



m SANGTI HILARIl EPISCOPl %4 

Et unus Dominus nosler 239 ^^^^^ Cliri$tus per \ signiOcat, non ad solitudinem singuiaris, scd ad s^pi- 



quem omniuj el nos per ipsum ; siiiceritutein fidei sa- 
lularis in unius Dei et in unius Domini prxdicaiione 
demonsirans : ut nobis et anus Dcus pater, el unus 
Dominus Jesus Ghristus in fide (a) essei. Non enim 
dictum ignorabat a Domino : Hwc esi enim voluntas 
patris mei^ ut omnis qui videt Filium , et credit in 
eum , habeat vitam mternam (Joan» vi, 40). Sed fidei 
ccclesiasticae ordinem ponens, et fidem nosiram io 
Patre et Filio siaiuens, inscparabilis illius atquo in- 
dissolubilis unitaiis et fidei sacramenlum locuius est, 
dicens : IJnus DeuSy et unu% Dominus. 

35. Si Christus negatur Deus , quia unus Deus Pa- 
ter ; nec Pater DominuSf quia unus Dominus Chrt" 



ritus unilatem : quia unus Deus Pater et unus Cbris- 
tus Doniinus, cuin uterque et Dominus et Deus sit , 
240 ^uos tamen in fide nostra nec deos (d) paiiuii- 
lur esse nec dominos. Unus igiiur uierque est : et 
unus cum sit ulerque non solus est. Nec loqui sacra- 
mcntum fidei nisi apostolica voce polerimus. Uiius 
est enim Deus, ct unns csl Dominus : et per id, quod 
unus est Deiis ei unus esi Dominus, in Deo demon- 
slratur (e) et Dominus, sicut et Deus (5) demonsira- 
tur in Domino. (f) Non tenes unionemi ut Deus sin- 
gularis sit : ncc tamen dividis spiritum , ut nler- 
que {g) non unus sit. Neque in uiio Deo et in uno 
Domino discernere poicris potestaiem : ne qui Do- 
minus est, non sitel Deus; vel qui Deus esl, non bII 

*^*:„~ . *i=l"!"."'!! "'.'LT*:!!!.*!:?. T!'^ B « Don.inus. Cavil enim Aposiolus, per eloquia no- 

minuin, duos vei deos prscdicare vel dominos. El 



vivens,' stulliliam tuam, hrcrelice, intellige. Sienim 
professionem unius Dei ad id usurpns , ne Christus 
Deus sit ; quia ubi unus cst, solitarius sit intelligen- 
dus, et id, (b) quod unus est, propriuin ei sit ac sin- 
gulare qui unus est : quid de eo profiteberis, quod 
Jesus Christus unus est Dominus ? Si enim secundum 
te, quod unus Pater Deus est, Christo non (1) reli- 
quit ut Deus sit : nccesse est, ut eiiam secundum te 
unus Dominus Christus Deo non relinquat ul Domi- 
nus sit; (2) quia quod unus est, proprium ei velis 
esse qui uniis est. Si itaque unuin Dominum Chris- 
tum esse etiam Deum iiegabis , unum quoque Deum 
patrein csse negabis et Dominum : et quid erit in 
Dei virtute, nisi Dominus esi, et in Domini potes- 
tale (5) (c), nisi Deus est; cum et Deum id pcrficiat 



idcirco usus est eo genere docirinae, ut in uno Domi* 
no (6) Christo unuin significaret ct Deum, et in uno 
Deo paire unum significaret et Dominum ; (/i) nee 
taroen (7) impiam nobis ad perimendam unigeniti 
Dei naiiviiatem inveheret unionem , et Patrem pro« 
fessus et Christum. 

37. Chrislum non modo Dominum^ sed et Dcum do^ 
cuit Paulus. — Nisi forte eo nsque ultimx despera- 
tionis furor audebit erumpere, ut quia Cliristuin Do« 
minuin Apostolus dixerit, nemo aliud eum pnctcr 
quam Dominum debcal confitcri , ct habcns Domini 
proprieiaiem, non habeai (t) Dei veritaicin. Sed iion 
ignorat Paulus Christuin Deuni, diceus : Quorum pa-» 



csse quod Dominus est, et Dominum id constituat C tres^ et ex quibus Christus , (k) qui est super omma 
esse quod Deus Cbt ? 

36. Unus est nlerque spiritu , non persona. — Sed 
sacramentum dicti dominici Aposiolus tenens , quod 
est i.Ego et Pater unum sumus (Joan, x, 30), dum 
utrumque unum profitelur, unum uirumque (4) sic 



(1) Relinquit. 

h) Quia ^d unum est. 

(3) Proprietate. 

(4) Abest sic a nostro ms. Paulo post, patitur pro 

patiuntur, 

(5) Lectio codicis Veronensis hsec esl : demonstra- 
tur in Domino, et uno Deo Patre unum signilicaret et 

(a) Lips. el Par. essent : renitenlibus aliis libris. D 

(b) Unus codex Vaiic. qucd unum, Alter Sorboii. 
bic et infra, quod unus est. Verius in aliis, unus^ qua- 
si, quod aliquis uni^s est. 

(c) In vulgaiis ac pluribus mss. proprietale. Malu- 
mus cum Carnut. Martin. ac nonnullis aliis, potestate; 
cum hic non lam specietur proprielas , quam na- 

tura. ,. . 

(d) Ita mss. potiores : ubi in excusis et aliquot 

mss. patiiur. . 

(«).Pariiculam et, quae ut saspe alibi perinde est 
ac cfwm, restiiuimus ex mss. Hic verbum demonstra- 
tur idem sonat, auod hignilicatur. Et plerumque infra 
eadem est verbi nujus vis. 

(/) Ediil, excepio Bad. nec non ms. Vat. bas. ac 
plerique alii hic adjiciuni, ut (vel et) in uno Deo pa- 
tre unum signilicaret et Dominum. Qnx vurba huc 
male interjecu sinccriores mss. Colb.,Carn.ct Germ. 
non habenly suumque iofra locum recte obtinent. 



Deus (Rom. ix, 5). Non hic creatura in Deum depu- 
talur : sed creaturarum Deus est, qui supcr omnia 
Deus est. ^ 

38. Distinxit illum a Palre , non divisit. — Qnam 
vero super omnia Deus (8) et inseparabnis sit (/) a 

Dominum, non tenens unionem , ut Deus singularis sit ; 
nec tatnen dividens spiritum, ut uierque non unum sint, 
paulo post, poterit pro potcris. 

(6) Jesu Christo. 

(7) Impium^ mox professus est. 

(8) Et inseparabili a Patre sit Spiritu. 



(g) In Vulgatis ac pluribiis mss. non unum slnt. 
In Martin. unum sint, omissa particula negante. Ree * 
tius in aliis non inferioris notx, non unus sit^ supple 
spiritus. 

(h) Cditi, ne tamen, mox post verbum professus 
adjicienies substantivum est. Ex hoc aiterove loco 
num. 55, ubi in edit. Bad. et vetustioribus mss. Ic- 
gcre est impium, non impiam^ noinen unionis Uilario 
masculini generis fuisse suspicamur. 

(f) Inantiquo codice Colbcri. Domim teritatem. 
Proxime, habensDomini proprietatem, id est, cum pro- 
prium ei sii esse Dominum, quia scil. onus est. Et 
hoc forsitan loco supra, n. 35. pro poteslaU, posituoi 
erat proprietate : sed iion par ralio. 

(j) In codice Vat. bas. ac Martin hic adjicitur, <e- 
cunaum camem. 

(k) Ita melioris not^e mss. At apud Bad. el Er« 
a Patrespiritu : apud Lipe. et Par. a Patris spiritu. 



965 • DE TBINITATE LIBER YIII. m 

Palre Spiritus, disce etiain hoc ipso do quo nunc A cl«'trat. Namque post illud divitiarum et sapienliac et 



agilur Apostoli dicto. Gonrc^isus cniui unum Dcuin 

patrcm ex quo omnia sunt, et unuui Dominiim Jc- 

fium Christum per quem omnia :quseroquid divcrsiia- 

Usattulerit, dicens ex 24l^^<^ omnia, ei per Gliristum 

omnia (1 Cor.vni, 6) ? Anne {a) possit (1) separal^lis a 

86 naturae et spiritus inielligi ex quo, et perquem om- 

nia?Omnia enim per Filium ex niliilo subsiiterunt,et 

ad Deum ex quo omniaj ad Filium vero per quem om" 

nia Apostolus (b) reiulit. El noii invenio quid diffe- 

rat, cum per utrumque opus sit Tiriutis ejusdem. Si 

enim ad universiiatis subsianiiam proprium ac sulYi- 

dcns creaturis esset quod ex Deo suni; quid babuit 

necessitalis memorasse, quod qu» ex Deo snnt, per 

Cbristiim sinl, iiisi quod unum idem est , per Ghris- 



scicniise Dei protestatum profundum, (4) ei inscruta- 
bilium judiciorum confessam (f) ininteiligenliam 
(Aoifi., XI, 53), et ininvesiigabilinro viarum demons- 
iratam ignorationein,human3e tamenlldci usus officio, 
hunc bouorem investigabiliuin et inscrutabilium242 
coeleslium sacrnmentorum profundo reddidit, dicens : 
Quoniam ex ipso, et per ipsum , el in ipso sunt omnia^ 
ipti gloria in $a!cula (g) amen (Ibid.y 56) : id nunc ad 
unius naturac signiflcationem referens, quod non nisi 
opus unius possit esse naturx. 

59. Epilogus : ex presdiclit Pauti locis quid coufec- 
lum sxl, — Gum enim specialiter Deo id adscripserir» 
ut ex eo onyiia ; et proprium Gbristo detulerii , ut 
per cum omnia; ot nunc honor Dci sit, quod ex ipso 



lum esse et ex Dco esse ? Scd quemadmodum (c) Do- g et per ipsum et in ipso sint oronia ; et cum Spiriius 



miDum et Deum utriquc eorum, ut muluum essct , 

adscriplum est: iia exquo et perquem relatum nd 

Qlnunque est, et ad denionstrationem unitatis utrius- 

qoe, nec ad inlelligentinm singularis. Non patct ad 

occasionem impietaiis (i)ipsius (d) serroo, et apo- 

stolica (ides non est extra praedicaiionis diligentiam. 

Bis euim se vcrborum proprietaiibus temperavit , 

qmbus nec duos deos intelligeretur significare, ne- 

qoe anicum : dum et unionem detcstatur, nec sepa- 

ntunitatem,boc enini ex quo omnia, et per quem om" 

fk, licet non singularem constitueret in potestate 

virtutis, non tainen diversum dcmonstraret (5) in (e) 

efllcieDtia ; cum ex quo omnia , et per quem omniay 

^isdem naturac ad id demonstraret auctorcm. 



Dci idem sit ei Spiritus Ghristi ; vel cum (/i) in mi- 
nisterio Domini et (5) in operaiioneDei Spiritus unus 
operetur et dividai, non possunt non unumesse, quo- 
rum propria unius sunt ; cum in eodem Domino Fi- 
lio, et in eodeni Deo Patre , unus atque idem Spiri- 
tus (6) in (t) eodem Spiritu sancto dividens, universa 
perficiat. dignus ille magnorum et coclestium ar- 
canorum conscientia, ct assumpius sccrctorum divi- 
uorum electusque particcps, ca ipsa (j) illiciti eloquii 
silentio necessario taccns, et vere Apostolus Ghristi, 
quali humanae perversitatis ingenia absoluti sermonis 
sui prsedicatione conclusit, unum Patrem Deuni , et 
unum Dominum Jesum Gbristum conliiendo; ut in- 
ter bxc (7) nec duos (k) quisquam possit prxdicare , 



Virumque autem ejusdein naturx proprium esse de- C nequc unicum : cum laiuen qui non unicus est , non 



(\) Separabili a se nalura et spiritu, 
(fj Pius sermo, Paulo post, ut nec duos pro quibus 
necduos, 

(3) ifi eficientice potestate, 

(4) Et ineucrutahilium, Mox et ininvesligabiliumf 

(a) Ms. Gorb. ab antiqua manu secunda , possint, 
Mude in excusis, separabilis a se nalura et spiritus, 
loomnibus fere inss. separabili a se natura et spiritu : 
quibus verbis (^rii. prrposiiionem in pr;\;(ixam habet. 
Sequimur exemplar Vat. bas. quamvis cxieroruni 
lectioiiem haud atiud sonantcin non rcspuainus. 

{h) Editi, retvlerit, Melius mss. retulit, llas voces, 
ex ((uo omnia , ad Patrem , istas vero , per quem om- 
*fA,ad Filium retulisse Apostoliis enarratur. Mox 
fiad. et Er., cum utrumque apposuit (duo mss. cum per 
Mtnmque oppo$uit) virtutis ejusdem : mendose. 

(c)Vat. Ikis. ms. per Dominum. Blalumus simpli- 
ciler Dominum, tacito vcrbo esse, 

(d) Editi excepio Par. cum niiquot inss. pius, Re- 
linemus cum velustioribus ipstii^ , id cst Apostoli : 
abl pessime in mss. Yat. bas., suce, 

le) Ita casligatiores mss. Edili vcro, in efficientiw 
potestate, Martiii. ms. in efficientix potestatem. 

(/) liad., Par. ac plures mss., inteltigentiam :casti- 
ganturex Er., Lips. et inss. Gorb. Mox reposuit Eras- 
iDiis iiunvestigabilium, cum in mss. ct Bad. exstct m- 
westigabilium, Illi lamen sufTragaiur uniis ms. Golb., 
lib. X, n. 69. Usu porro vcl abusu experimur nomeii 
iu^eitigabitis vim oblinere negaudi, quamvis verbum 
invesiigare habeat aflinnandi. 

(i^)Ita veterrimi inss. Vai.bas.,Go1b.,Martin.,etc., 
coiuentiente sacro textu grscco et latino. At in excu- 
ais, seecula soeculorum , omisso amen, 

(h) In doobus mss. Golb., iiiio Uemig. et Theod., 
vel CMM in ministerio Spiritus Domini, et in operatione 

Patrol. X. 



quod prxtulimus superiori lectioni , investigabilium, 
Deinde imperscrutabilium, 
(5) In spiritu Dei, 



!G) In eo Spiritu sancto. 



[7J Nec duos Deos quisquam posset. 



Spiritus Dei Spiritus unus.eic.^ qux lectio, eiiam ad 
liinbuin nts. Gorb. ab antiqua nianu adscripta. nou 
displicet hocsensu, ut licel in ministeriis dividendis 
Spiriius sil Domini, el in largienda opcr:itionc Spi- 
ritusDei, unus lamcn Siiiritns et opcreiur et divi- 
daf. In vctustioreGolb. necnonMartin.,G:irn.«Gcrin.* 
Yin(l.,Gorb. ei uno Vatic.trum in ministerio Domini^ 
et in Spiriiu Dei Spiritus unus. Ex quibus apud Par. 
posiluiii esi, cum in minisierio Doniini, et inopera^ 
tione Deiy et in Spiriiu Dei Spiritus unus. Lectioiiem 
quam revocamus ex aliis edit. ct nliquibus mss. con- 
llrmant hsec nuin. 51 : Apprehende , si potes^ Domi- 
D num in divisionc niinisteriorum, et Dtum in divisione 
operutionum hunc eumdem unum esse Spiritunif et ino- 
perantem, et prout vuli divideutem, 

(t) Bad., Er. et Lips. in eodem Spiriiu, s\nesancto, 
Garnut. codex , in Spiriiu sanctOt sinc codem^ ciijus 
vocisires liilcrsc poirtcriorcs in aniiquo Goib. prisco 
inore expunctsc sunt, id est, punctis subjectis super- 
fluui indicanlur. Undc Mariin. et alii inss. propeoin- 
nes habent, in eo Spiritu sancto, 

(j) lloc est, qux sunl illiciii eloquii, seu quu; nou 
licet eloqni. Ne vero lcgeriscum cud. Vai. bas. f//t- 
cita eloquit neve deinde prxferas ciim Vind. nccnon 
Bad. elEr., statuens, vel cum uno Golb. parens, pro 
tacens. 

(k) In cod. Vat. bas., Marlin., aliisque diiobus Va^ 
tic. duos deos. Abest ab aliis deos : cuni qua voce 
suppressum intelligere est aut dominoSf puia, nec duos 
deos ant dominos. 



367 8ANCTI HILARII EPISCOPI 263 

in duos proflceret; nec qui duo non sunt, solitarius A $een^onem in ccetum) quoe corporeus in mundo ma< 
posset intelligi ; et inter hxc perfectam Gtiristi nati- 



Titatetn pater demonslratus osienderel ! 

40. H(Bretici$ nec fide$y nec spe$ , nee bapli$ma, — 
Extendiie niinc yibratas slbilis linguas, hseretici ser- 
pentes, siveSabelli, sive Pholine, sive qul nunc 
creaiurarti es^e unigenitum Deum praidicatis. Audiet 
unum Denm patrem , quisquis ncgat fllium : quia 
cum Pater non nisi per fllium pater sit, Fitius 243 
per id significatur in Palre. Qui vero unitatem na- 
turse indiflTerentis Filio adimit, cognnscat unum Do- 
minum Jesum Christum. Nisi enim per unitatera 
Spiritus nnus est Dominus, Deo patri non relinquetur 
tit Dominus sit. At qui de tempore atqne ex carne 
Filium deputat, cognoscat quia per eum omnia, et 



nens locuius est. 

42. Filiu$ hominis vitam celernam dat , quia ^igna" 
tu$ a Patre. — Dixerat enim in Evangeliis Dominus : 
244 Operamini e$cam, noH tjuce inlerit , sed escam 
quce permanet in \)itam ceternam , quam filius homini$ 
dabit vobi$. Hunc enim Pater {d) signavit Deu$, Dixe- 
runt igitnr ad eum : Quid faciemu$, ut operemur opera 
Oei? Et dixit illis : Hoc e$t opu$ Dei, ut credatis (i) m 
eum(e)^ quem misit ille {Joan,, vi, 27 el $eqq.), Sacra- 
menlum et corporationis et divinitatis suse Dominus 
exponens, fldei quoque noslraB et spei docirinam lo* 
cutus est : ut escam non intereunlem , sed permanen- 
tem in aeternum operaremur, ut hanc aeternitaiis es- 
cam dari nobis a fllio hominis meminissemus, ut fi- 



nos pcr ipsum ; et extra (a) tempora sit condens B lium hominis signatum a Deo patre sciremus, ut hoc 



omnia intemporalis immensitas. Et interea relegat , 
quia una spes vocationis est, et unum baptisma , et 
fldes una. Et post haec adversans prsedicationi Apo- 
Bioli ipse anathema constilutus, cum aliier^ex sensu 
suo saplai, nec vocatus, nec baplizatus est, nec fide- 
lis : quia in uno Deo patre , et in uno Domino Jesu 
Ghristo unius spei atque baptismi fides una sit. NeC 
doctrinarum diversitas in his se esse poterii gloHari, 
quae unius et Dei et Domini et spei et baptismi sint 
et fldei. 

41. Fide$ de Patre et Filio, — tJna igitur fides est 
t^airem in Filio et Filium in Patre per inseparabilis 
naturae unitalem conUieri, non confusam, sed indis- 
creiam : neque permixtam, sed indiffereniem ; ne- 



esse opus Dei nosceremus, credere in eum quem 
misisset. Et quis esl, quem Pater misitt Nenipe 
qucin signavii Deus. Etquisesi, quem signavit Deus T 
Filius utique hominis, escam scilicet praebens vilae 
aeteriix. El qui tandem sunt, quibus praebet eam ? (f) 
Illi namque qui operabiintur escam non inlereuntcm. 
Alque ita quoe opera escan est , eadem operatlo Dei 
est, in eum scilicet credidisse quem misit. Sed hasc 
loquitur filius hominis. Et quomodo escam vitse 
xternse fllius hominls dabit? Sed sacramentum sa- 
iutis suac nescit , qui nescit filium liominis danteni 
escam in vitam (2) (g) aeternam , a Deo patre esse 
slgnatum. Hic nunc quaero, qui tandem inielligenti» 
sensiis sit, filium hominis a Patre signatum Deo ? 



que cohaerenicm , sed cxsistentem ; neque incon-c^ 45. Deus sermonem suum $en$m nostro accommodaL 



aummatam , scd perfectam. Nalivitas est enim, non 
divisio ; et filius est, non adoptio ; et Deus est, noii 
creaiio. Ncque alterius generis Deus est, sed Pater 
et Filius unum sunt : non enim innovata est natura 
nascendo , ut ab originis suae proprietaie esset 
aliena. (b) Tenct hancitaque roanentis in PatreFilii 
et Patris in Filio fldem, unum Deiim patrem et unum 
Dominum Gliristum sibi esse Aposiolus praedicans : 
cuin in Domino Ghristo et Deus esset, et in Deo pa- 
tre esset et Dominus ; ei unum essei ulerque qood 
Deus cst, et unum esset uierque quod Dominus est : 
quia (c) imperfectum et Deo, iiisi Dominus sil , et 
Domino intelligatur esse , nisi Deus sit. Atque ita 
cum uterque uiius est, et unus signiticatur in utro- 



Filius cequalis Patri, Deu$ $$t incomp9$Uu$» -^ Ac 
pfiinum cognosci oporiet Deum non sibi, sed Aobis 
locutum, et in tantum ad intelligeiiiiam nostram elo- 
quii sui temperasse sermonem, quantum compreben- 
dere ad sentiendum nalurx noslrae (5) possit infir- 
mitas. Namquecum superiusincrepatus a Judubis fuis- 
sei, cur se aequulem Deo, filiuin se Dei prottiendo « 
fecisset (/oan., v, 18); responderat omnia se, qua 
faceretPaler, facere (Ibid., 19 et $eqq,) ; et omnese 
a Pairc adepium esse judicium ; etiam se, ut t^atrem , 
bonorandum. Ei in his omnibus, professus ante (4) se 
filiuin (/i), Patri exaequaveral honore, potestate, na* 
tura. Dehinc dixerai , ut Pairem viiam in te babere, 
itaeuniFiliovitam insehabendamdedi8se(/Mif.,26): 



que, ct non est ulerqiie sine uno ; non excedii evan- D in quo biguiflcaverai naturx ejusdem per sacranien- 
gelicam prxdicaiionem Apostolus doceus, nec lo- tum nativitaiis unit:item. Per idenim, quod habet 
quens in Faulo Ghristus diversus ab his esi(po$tad' Pater, (i) ipsuin illum 245 Bignificavit in babeodo': 



! 



1) Ei. 

2) jEternam deest in ms. Veron. 



(a) Post tempora, frustra additur in codice bas. 
Tat., temporati$, 

(b) Sic mss. Editi vero hlc , tenen$ : ac postea , 
prcedicat, 

(c) Editi , imperfectum e$$et Deo; et mot, dees$e 
pro esse : casiigantur aiictorltale mss. 

(d) In plertsqiie veleribus libris, significavit : lilira- 
riorum lapsus ex afflnilate vocum etiam in prius vul- 
gatis iiifra non semel repetitus. In graeco, iorfpccyi9sv» 
, (e) Ita Garnut. codex suffragante gra6co,i<c ov. At 



(5) Po$$et, Mox, inerepitu$. 
(4) Sefilium Patri$, etc. 

in Martin., ti< creddi/s «tim, Ihaliis, uteredati$ei: 
infra autem in omiiibus, credere in eum. 

(f) Lips, et Par., i7/t5 nempe; et mox cum Bad« ti 
Er., qucB operatio escoi : renitentibus iiiss. 

Ig) Abcst cBternam a plerlsque mss. 

A) E*liii, se filium Patri$ : emendantur ei ui^s. 

[i) In vulgaiis,ipsur7i t7/ui<il//itl/{cai. At ia vetus- 
lioribus libris : ip$um illum iigmficavit. Tum et mss. 
Vat. bas., Martin.,du()bus Gofb. etuno Sorbon.sob- 
jicimos in habendo , adjecta particuta iH^ qaae de^st 



ino Oe TRIN1T4TR UBEa VHL * S70 

quia non liumano modo ex compMsiiig Oeus est , ul \ rapinam arbHralusett (3) este »e (Bqualem Deo, ied $e 



( 



iii eo aliud sii quod ab eo liabclur» el aliud sit ipse 
qui babeal : sed loturo qiiod est, viia eil, natura scl- 
licet.perfecia et absoluta cl infiniia, etnon ex didpa- 
ribuB coiistiiiita, sed vivens ipsa pcr totum. Qiix cuni 
qu^lis babetiiri lalis ei daia esi , eisi n:iti?iiuiem ejiis 
intelligaiur significare cui data e»l; non lamen di- 
versitatem gcuerb ailert, cum lalis daia est, qualis et 
hiibeiur. 

44. Qao senm fiUus hominis a Patre signatHs. — 
Post hane ergo lam inuUiplicem ac propriam de* 
monstrandjR in se pnternx iiaiur;e sfgnificaiionem (a) 
{\ ) , usiis boc dicto est : tiunc enim Pater signavit 
Dems {Joan, vi, i7). SigiiMCulorum naiura ef\ C8t, ut 
omnem impressse in se speciei explicent rorinam , et 



exinanivit^ formam servi accipiens (Philip. Vt 0, 7). 
Quem enim sifi^naveral Deiis , aliud prseier quam Dei 
forina esse 246 ^^^^ poinit : {c) et id, quod signa- 
tum iii Dei foruia csl, hoc iiecesse est toiuni in se 
coimaginaium habere, ijuod Dei cst. Et idciico Apo- 
stolus eum, quem signavit Dcus, in Dei forma mn- 
iientem Deum pracdic.ivii. Nnm assumpti el cnn« 
nati ia eo corporis sacramentum locntiirus ait, Non 
rapinam arbiiralus esl e$se se Ofquaiem Deo^ sed se exi- 
nanivily (ormam servi aceipiens. QiiiKi eiiim in foniia 
Dei erat, per signanlem se Deum Deus manebiii. Sed 
qiiia suscipieiida eral forma servi, et obediens esset 
fuuirus ad morlein ; non sibi rapieiis essc se asqtia* 
lcin Deo, (4j ad susceptionein (d) sc formj^ stTvilis 



nihil minus ex eo in sc habennl unde â–ºigiicntur : ct g per obedientiam cxinanivit. Exiuanivii aulem se ox 



duin toium acti|HUiil quod iropriiultur, lotuin ex 
M pmrferunt quidquid imprcssuni esl. Verum boc 
{Istud lioc re[$r ad seqneniia) ad diviiia* nativitalil 
oon pn»Gcii exemplum , quia in signaculis et inate* 
ries sit et diversiUis ei iropressio, (is) per (6)quffi inol- 
hoiihus naiiiris validioruin generuro species iinpri- 
maniur. Unigenitus vero Dcus , et persicrarocn- 
tuni salulis nosirae horoinis lilius, voieiis proprietatis 
nohis paiernaB in se signiflcare specicm , signatuin 
•e a Doo aii: et lioc ideo, quia vit;c xiernsK escam 
liliut bomiiiis essei daiurus ; ut pcr boc potestas ni 
eo dtndae ad aeternitatem escu: inteliigi posset , quia 
omnem in i^e patorneB foruue pienitudiaem signanlis 
•e Doi cOMiineret ; ut quod ftignasset Deus, non aliud 



Dei forina, id est, ex eo quod acqualis Deo ent : iion 
tamen xqualem te Deo per rapinam exisiinians, 
quamvis in forina Dei, et xqualis Dco, per Deuni 
Deus signalus exstarei. 

40. Christtts verus Deus^ etiam post assumplum ho' 
minem : quanto magis ante, — (e) llic nunc qu;rro, 
utrum alierius generis Deusesl, qni In forma Dei 
Deiis maneai, ntsecundumcon^ignatasconsignautes- 
que species (5) in (() sigillis cernimus, cum impressum 
plunibo ferrum , et gemma cer»;, speciein vel con- 
cavac in se imaginis flngat« vel exsiantis de se CYprl* 
mat forinai? Scd si quis exsiitcrit tam siuliiis et ve- 
cors, ut putct quod aliiid ex se Deiis in Deum quam 
Deum formet ; ct qiii in torma Dci sit, aliiid aliquid 



te qiiain formam Dei signantis efferret. Hxc qui- q totusipse qiiam Deiis sil, post sncramenta homiiiis 



dem ad Judseos Dominus ob inndeliiateni snam dicti 
istius incapaces locutus est. 

45. Signalum a Deo exponit Paulus dicens in Dei 
forma, — Sed nobis Evaiig«'lii prai^dicalor propriela- 
tis hajtis intelligentiam Spiritu Chrisii per seloquen- 
tit intinunt, dicens: Qui cum in forma Dei esset^ non 

{\\ Ad Apostoles, usus. 

^2) Per qitas, 

(3) Yerbum esse abest a nostro codice, ul ct infra, 



assnmpti (Vide tract. in Psal. ii, n. 27, in notis), et 
pcr obcdienii;im consunimalu! usfjuead crucis inor- 
tein huinilitatis : audiei, CQBlesiium ei terrestrium 
et infcrnorum ct omnis liiigu:c confcssione, Jesum lu 
gloria Dci patris (Ibid., 10). In bac igiiur gloria , si 
cum jam (g) forma servilis fuerit , manebii ; turo 



ubi bic Panli locus repetiiur. 
Ad adsumptioi 
In signaculis. 



(k) Ad adsumpiionem, 

(5) • ■ 



(6) Edili cum ms. Corb. per quam. At in codice 
Yai. bas. per quem : cx qno legenduin dnxiiiius per 
quoi. nisi quis malit cnni plerisqu-' aiiis per qnas. 

(c) Eilili, ei ideo: dissidentibus potioribiis inss. 

(d) lii prius viilgaliH desideralnr se. Mox npuil 
Par. noii repciiiur verbuni ejinanivil : in aiiis aiitem 



1n atils llbrfs. floc porro sic videtur inteUigendum : 
slgni^avit Chrislns iUum, puia PalriMU , esse ipsum 
m habendo , seu non aliud esse in re qu i* babetur, 
naiiin qno<l est in scipso : nt videlicct illud « Sicut 
raier habet vUam In semetipso , sic exponat llilarius, 

qunsl, ticui habet vilam in se Ipso siiam, oi qiiac ipsc _ „„.^ «..«;,„ 

tit : qma non aliud stnl, quam quod est ipse , quas sua D edil rep<tiiur qnidein, sed priclixa particufi noganie 
iwil, iil.vidimus supra, num. i\. Cnm auiem Filius ex nnius duiiilaxat rcciMitioris ins. Colb. lide et con- 
eailem ratione vitain in semotipso baliere dicatnr ; Ira sentcniiam Hilarii. Cieiiim liahct in Psal. lwiii 
enm pariler nnuin cum Patrc Deum esse. poslen noii n. ^5 : In (orma servi venienn (Cliri^ius ) evacuavit 
liiepie cimcludil. Yenim liic secum pugnan* non- se a Dci (orma : vii\. i^ Porro autem haurienda fuit 
nattis \idebitur sanctus Doctor, qui lib. ii, u. 32, natura coelcsiii (hoc tsi , divina) ut exmanieus se ex 

Dei (ormu, in (ormam servi homimsquedecideret, elc. 
(e) Ediii, Afc nunc non quaro .'cmendaniur ex scril 
plis. 

(0 Sic ins. Vatir. bas. codex el Martin. favenli- 
biis aliis veiiisiioribus, in qnibus ineiidose exslal in 
singulis, AI>i vero prajfernnl in signaculis : cnjiis vo- 
cis usus exslai supra, n. 44, nhi jaw prscinonuit lli- 
larius sigilla ciim divina naiivitaie niinime eatcnus 
essc CiMiiparata, (|uod intcr consignatas consignan- 
lesnue speciet intercedai naiurae diversitas. 

(g) Aliquet inss. formm serpilU. m immutan- 
duin. 



prohare volens non unum essc Spiriliini Dominuni 
et Spiriliiin D^roini , ait : Non enim habere haberi' 
ifue unumest. At in promptu est responsio. libro ii,de 
pertnnis sermonero esse, hic aiitem de nalura, ciijus 
snmroa simpKcilas superius, num. 24 , dibcric pro- 
piinnaiur. 

(a) lu vulgntis hic praemiiiitur ad Apostolos : qiiod 
remotimus nuctoritate optimi codicis Coib. ac Gcrm. 
necnon evaiigeficl textus, quo Christus tiunc ad tur- 
ham sermonem habere perbibeinr. Imo llilarius 
ip»e iKisireuiis hujus num . vcrbis bxc ad Judaos 
dicta afflirmat. 



27! SANCTl HILARIl EPISCOPI 272 

cum in forma Dei esset, quaero quid manserii ? A coimaginari possil ad spcciem ? Imago enim formani 



utrumne in natura Del , quae significatur in gloria, 
(I) Cliristus(a) Spirilus fuerit;cum in gloria Dei pa- 
tris Cliristus Jesus , iJ est, {b) liomo natus exslabii? 
47. Deu8 unus^ non unicus. — Tenet in omnibus 
beaius Apostolus fiilei evangelicce indemuiabilem 
praedicationem, 247 ^^ Dominum Jesum Christum 
Deum praedicaus, ut neque per alierius generis Deum 
in deos duos fides apostolica depereat , neque inse- 
parabilis a Patre Filius Deus unici (c) ac siiigularis 
Dei pracdicandi occasionem impiam prxbeat. Dicens 
enini, in forma Dei^ el in gloria Dei patri$, neque dif- 
ferre docuit, neque non exsistentem nos existimare 
permisit. Nam qui in forma Dei est, neqtie in al- 
terum Deum proficit , neque cliam ipse non Deus 



necesse est ejus reddat, ciijus ei imago est. Qni vo- 
lunt autem alterius generis iii Filio cssc naiuram, 
constituant cujusniodi Filiiim imaginem esse invisi- 
bilis Dei velint. Aniie corpoream , et coniemplabi- 
lem , et ex locis in loca moiu incessuque circumva- 
gam? Meminerint lamcn(f), secundum Evangelia 
et propbetas , ct Christum spiritum et Deum spiri* 
tum. Qui 248 ^^ circumscribent hunc spiritum (g) 
Christum formabili et corporali modo ; non erit in- 
visibilis Dei (h) imago corporeus, nec indefiniti spc- 
cies definita moderatio. 

49. Imago Dei ett , quatenus ei ditinw naturcs vit' 
tu8, — Sed neqiie Dominus incertum reliquit , Qm 
me vidily liidit et Patrem (Joan. xiv, 9) ; ncque Apo- 



cst: quia nec separari potest a Dei forma, cum iii ea B stolus tacuit qualis esset , Qui est imago Dei invimifi'' 



sit ; nec qni in Dci est forma, non Dcus est. Sicut 
qui in gloria Dei est , non potest aliud esse quam 
Deus est ; et dum in gloria Dei Deiis cst , alterius 
Dei aique a Deo diversi non habet pra;dicaiionem ; 
quia per id, quod in gloria Dci cst , ex co in cu- 
jus gloria est , liabet in se naturale quod Deus cst. 
4S. Chrisius ut imago Deij non alterius est nalurae» 
•— Non periclitatur , per plures prxdicatiunes fidcs 
una, ne una sit. Evangelista enini dictum a Domino 
docuerat , Qui me vidit, vidit et Patrem (Joan. xiv, 
9). Sed numquid doclor gentium Paulus virtutcm 
dicti dominiti aut ignoravit, aut tacuil, dicens : Qui 
est imago Dei invisibitis (Coloss. i, 15)? Interrogo (d) 
utrum visibilis imago est invisibilis Dei : et utrum 



lis (Coloss, I, 15). Dominus enim dixerat, Si non 
facio opera patris md, nolite mihi credere (Joan, xvi, 
57 ) , hinc videri in se Patrem docens , quod opei a 
ejus efficeret ; ut intellecia naturae virius naturam 
intellectae viriutis ostenderet, per qiiod Apostolus 
hanc imaginem Dei essc significans , ait, (i) Qui est 
imago Dei invisibilis , primogenitus omnis creaturce ; 
quia in ipso (j) constituta sunt omnia in calis etin 
terra^ visibilia et invisibiliaf sive Thromy sice Prind- 
patus , sive Potestates , sive Dominationes , omnia per 
ipsum et in ipso condita sunt , et ipse est ante omnes, 
et omnia (k) ipsi constant , et ipse est caput eorporiM 
Ecclesiw^ qui est initium, primogenitus ex moriuiSf ut 
fieret in omnibus ipse primatum tenens ; quia in ipso 



infiniiusDeus (e) per form:e circuniscriptae imaginem Q complacuit omnem plenitudinem (l) habitare^ et per 
; (1) In codice Yeron. Christus a priina manu, sed secunda aiitiqui amanuensis emendavit Christi. 



(a) Editi, Christi spiritus : renitentibus potiori- 
bns mss. Porro opponitur Christus Spiriius, id est, 
qualis fuit anle assuinptum tiomincm,Cbristohomini 
jain facto. Ila haec qn:i;stio, lib. iii, n. 10: Qua^ris 
quomodo secundum Spiritum natus sit FHius^ aporle 
oppoiiitur isti : Quceris quomodo secundum hominem 
natus sit, Sic Clemens Papa, cpist.ii, c. 9, T. i Con- 
cil. p. 186: JesusChristus t inquit, Dominm nosterf 
qui nos servavit, cum primnm essct Spiritus, caro fac- 
tus est. 

(b) \i\ ms. bas. Vat. desideratur idesthomo: npud 
Bad. aulem et Er. verbum natus, Tum Lips. ct Par. 
post Er. relinuere exstaret: cum apud Bad. et in 
mss. concinuius legalur exstabit, ut pauln ante di- 
ctum esimanebit, In ineinnriam revocaiiduin ex cap. 
4 in Maith. n. 14, quod Jesus Domino nostro nomen 
ex corpore est 



Corb. secundis curis adjectum est , unde et in aliis 
obiinuit. Nil onicii adjecium ; cum proxime sequa- 
tur, Qut si circumscribent, eic.,neque omuino neces- 
snriuin est, ul liqiiet ex his num. 49, Ac nefomm 
potius , quam natur<e imago esse^ etc. Ex quibus ln-> 
lelligitur, eam dici form<s imaginem ^ qi\x externs 
tnntuin figurae specieni reprx*sentei, eique opponi 
imaginem naturw, 

(f) Post p irticulam tamen , solus codex C.irn. ad- 
jicit, per Filium omnia : minus ad rem. Responsio 
proximae quacstioui hxc est, Christum iion esse cor- 
porcam iuiaginem , ul poie giii spiritus est , quem- 
admodum Deus pater est spiriliis. 

(g) Editi cxcepto Par. omiitunt Christum. Tam 
apud Lips. et Par. substiiuium est formali, pro for^' 
mabiti. 

(h) Iia meliores mss. quod confirmntur his lib. ii. 



(c) Exemplar Carn. ac solitarii Dei : haud alio j) nuin. 5 : Incorporeus Pater est : si Filius seeundum 

spiritum ciscumscriptus est corpore^ jam incorporei non 
eu forma corporeus. At in vulgaiis , imago corporea : 



sensu. 

( (d) Apud Bad. utrum visibilis Deus^ fMarum, etc, 
locus miiiiius. In nliis edil., utrum visibilis imago est 
invisibilis Dei Deus. Abundat vox Deus^ neque exsint 
in inss. Ilaec interrogatio pulsni Arianos, qui Fiiium 
Pairi inxqualcm inde arguiabantur , quod Filium 
visibilom, Patrein invisibilem animo fingereni : quo- 
ruin ea de re deliria sigillat Augusiiiius, hb. ii de 
Trin. c. 14, el Serm. vn, n. 4. ifloc porro hic sibi 
vult noster Hilarius : Yos qui Patrem invisibilem, Fi- 
liuin visibilein vuliis, interrogo uiruin qui visibilis 
est, Dei inviiiibilis imago esse possii. 

(e) Iii vulgniis , per formam circumscriptam et 
imaginem, In veiustis exemplaribus Colb. , Carn», 
Genn. ac pluribiis aliis, per formce imaginem, omisso 
Ycrbo circumscripta: : quod iii Martin. exstat, et in 



ac deinde apud Bad. , nec indefinite species definitcs 
moderatio ; et in edil. aliis, nec inaefinita speciet 
definita moderaiio, 

(i) Aniiquus codex Colb. ac Germ. prima illa 
veibn« Qui est imago Dei invisibilis , non habentes, 
aliis rorsitan siiiceriores sunt. Sed nihil nocet baec 
adjcciio. 

(j) lii ms. Carn. hic pro constituta sunt , et moi 
pro condita sunt , exstat creata sunt. Graece primo 
loco prn^rertur exrtaOiQ, allero «xriffTou. 

(k) Editi, in ipso constant^ faveiite gracc. cv ocutm 
ffuvioTifjxc, sed renitentibus mss. 

(1) In ms. G^irn. hic et infra, plenitudinem dhini^ 
tatis : cui favet illud lib. ni| n. 15 ; Quid FiUo de* 



^75 DK TRINITATE LIBER VIII. 274 

ipminreeonciUarlommain eum (Coloss, i, 15 ei $eqq,), A iilcm prifnogenUus ad aeteruilalein est, ui cui spiri- 



Per borum igitur operum virtutem imngo Dei esi. 
Nam ulique invisibilium Gondiior non est in ea na- 
lurx necessitaie, uliii?isihilis Dei imago visibilis sit. 
Ac ne formx potius, quam naturoi im.tgo esse (1) in- 
telligeretur ; idcirco invisibilis Dci imngoest, na- 
tura in eo Dei per naturas sux viriutcm inielligcnda, 
(a) non invisibili qualitate. 

50. Qui primogenitui^ qui primalum in omnibus 
tenen$. — Primogeniius itaque omnis crcaturse cst, 
quia in ipso creata omnia sunt. Et ne quod in 
ipsD creata omnia sunt, non ad ipsum qnisquam au- 
deret referre, ait, Omnia per ipsum et in ipso condita 
sunt , et ipse est 249 ^^^^ omnes^ et omnia ipsi con- 
stanl (Ib,^ i7). Omnia iiaque ipsi constant, qui ante 



(alia debent, (f) iii primogeuito cre.ata, quod ma- 
iiennt ; ei et humanadebeanl, qiiod in primogenilo ex 
mortuis rcnascaiitur aclernn. Ipsc esl enim iniiium, 
qui cum filius sit, imngo (g) csl ; (i) cum imngo est, 
Dci est. Primogenitos quoque (h) omnis creaiuras 
est, conlinens iti se univcrsitaiis exordium. El rur- 
siim ipse caput corporis Ecclesise est, et primogcni- 
lus cx morttiis, ui iii omnibus tcneat ipse (t) prima- 
tum. Etquia omnia ei constnnt, in ipso coinplacita 
plenitiido consisiit ; dum iii eo pcr ipsuin (j) in euin 
reconciliniiiur omnia, in quo per ipsum in ipso om- 
nia sunl creata. 

51. Imago Dei est, quatenus omnia in eo creanlur, 
Crealio ut reconciliatio et Palris et Filii est. — Sentisne 



omnia est, et in quo oinnia suiit. Et lixc quidem ad B jam quid sit csse imnginem Dei? Creari uli<|ue 



cxordia perlinent creaturarum. Gactcrum (b) ob dis- 
pensationem corporis nostri ait : Et ipse est caput 
corporis Ecclesice , qui est initium , primogenitus ex 
mortuis , ut fieret in omnibus ipse primatum tenens ; 
quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare, 
et per ipsum omnia reconcHinri in eum (Ibid.y \S et 
Meqq.), Reddidit Apostolus spirilnlibiis (c) sacramentis 
corporens operaliones. Namque qui imngo Dei invi- 
sibilis cst, (d) et ipse est caput corporis Ecclesia) : 
et qui primogenitus omnis creaturne est , idem ini- 
tiuoi, primogenitus ex morluis est : ut in omnibus 
teneat primatum, dum nobis (e) corpus cst, qui Dei 
imago est; dum qui primogcniius crcaturae est, 



omnia (5) in (k) eo per cuiii. Gum in eo crenntur 
omnin, intellige etiam eum cnjus imago est creantem 
in co omiiia. Gum aulem qusc in eo creantur, per 
ipsuni creanlur; in boc quoquc, qui imngo est, nntu- 
rnm ejus ciijus imogo est (/) inesse 250 cognosce. 
Per se enim creat , quoe in ipso creantur : siculi per 
ipsum recoiiciliantur in co oninia. Gum in co recon- 
ciliaiiiur, pntcrnae in eo (m) unitalisapprelicnde na* 
tumm reconciliantem sibi in eo omnia. Gum per eum 
reconciliantur omnia, ipsum Pairi reconciliantcni in 
sc omiiia quae per se rcconciliabat iniellige. Ait enim 
idem Apostolus : Omnia autem a Deo, qui reconciliavit 
nos sibi per Christum, et dedit nobis (n) ministerium 



(1) Intelligatur ; paulo post , non visibili qualitate. /> invisibilis non referret, 
Cam his confer quse legunlur libro xi, niim. 5, scili- (2) Cum imago^ Dei ett» 
cet , qui in substantia conspicabili imaginem naturm (3) Ineo et per eum. 



erat^ in quo eomplacuerat omnem plenitudinem divini- 
tatis habitaref Yide el num. 17 ejusdem libri. 

(a) Yat. bas. ms., non invisibilis qualitate. Bad., 
sed non visibiHs qualitate. Er., Lips. el aliquot niss., 
non visibili auatitate. Verius Pnr. cum poiioribus, 
non invisibili quatitate: lioc est, invisibilis illn imago 
inteiligi non debet iii iiivisibiii qualiiale sila, sed 
In Ipsa substantia ac natura Dci: quiaj uii lib. v, 
n. 3, dicitur , naturce virtus prcestat ac probnl veri- 
tatem, Nec dubinm csi imngini illi divinam inesse 
Tirtatem , cui omiiia crenndi potestasab Apostolo 
attribiiitur. Imago itaque itla^ ul u<itiiia illius ex 
Ambrosio , lib. i do Fide c. 7, suppleatur, non vuttus 
est eorpornlis ^ non fucis compositOt non ceris ; sed 
nmpiex de Dco , egressa de Patre, expressa de fonte, 
Et fiost pnucn : Imago isia veritas est^ imago ista ju* 
stitia esl^ imago ista Dei virtus est ; uon mula , quia 
Terbum est ; non insensibilis, quia sapientia est ; non t\ 
inanis^ quia virtus est ; non vacua^ quia vita est, etc. 

(b) In veiusto codice Golb. ac Germ. , ob disposi- 
tionem, 

(e) Editi excepto Par., spiritalibus sacramentum 
concorporationis (Lips. corporalionis), Namque, etc. 
Reciius msB. spiritatibussacramentis^ eic^ boc est, 
o[)erationibus, qunc spiriialeui nc divinam Ghrisii na- 
turam spectant, subjuuxii quae ad corpoream et bu- 
manam aitineni. 

(d) Excusi,tp<e, sine et^ qiiod bic aptius signifi* 
eat naturanim in uua eademque persona dibtinc- 
tionem. 

(e) Iia omnespropemss., qiiomodo supra, n. 52, 
rorimf omnium Ghrislus praedicatur. Al in codice bas. 
Yat. et Martin. corporeus, in edit. Par., corporalisi 
iii nliis toneorporaiini 



(f) Tres mss. Colb. in primogenita, mendose. Mox 
in aliqiiot recentioribu<i, nec non npiid Er. el B id., 
vit<e renascantur ceternce : miiius sincere. Spiritatia 
iiitclligere est angelos vel etinm homines secundnm 
aiiimain, humana auiem snliem hominum corpora. 
Angeli debent Ghrisio quod maneant , id est , non in- 
tereanl. Ut cnim docet Ainbrosius, lib. ni de Fide« 
c. 5 : nec Angelus immortalis est naiuraliter, cujus im- 
mortalitas in votuntate est Creatoris, 

(g) Ita mss. nisi quod in pluribus dcest primum 
illud est. At in vulgaiis desideratur praeierea, cum 
imago est. 

(h) In Martin. el aliquot vcteribus libris omiltitur 
omnis, Quod hic breviiis , sic expoiiilur clarius 
Fragm. U, n. 50 : Idcirco primogenilus omnis crea" 
turcB, quia in eodem Jam a principio omninm quce ef- 
fecturus erat, omma generationum initia eonslite' 

runt. 

(i) Apud Bad. et Er., primatum capitis, In uno e 
nis. Yalic. primatum cliaritatis : glossema. In Golb. ct 
Germ., teneat primalus, 

(j) In vulgatis, et in eum. Abest parlicula et ab omni- 
bus inss. In pluribus auiem desideratur m eum. Non 
prorsus displicel cuiii Colb. et Germ. per ipsum eum, 
Posten iidein inss. in eo, pro in <;ruo. Tum editi , 
per ipsum et in ipso : ubi parlicul» et abest a mss. 

(k) Excusi, in eo ct per eum, Tiim ms. Golb., cum 
in eum recreantur; cl mox, quce in eum creantur, (Jiro- 
que loco habel etiam Mariin. m eum. 

(/) Verbuin inesse, quod in prius vulgalis deside- 
ratur exstat in omnibus mss. ai corrupte in se 
esse. 
. (m) Er. ei Lip3. virjutisjdwo nyss. nativitatis. 

(n) Bad. cum ms. Vat. bntl. mysterittm^ mcndose* 



l 



<iT?J 



SANCTI niLARll RriSCOPI m 

reconcHiatwms ; quoniam quidem Deus erat in ChriUo X iiuo, ei (olum a (olo, Deum el filium, neque pef la- 



tnundum reconcilians sibi (1 Cor, v, 18, 19). Confer 
cum his omiie evangclicaD fidei sacrameutum. Qui 
enim videlur in vlso, qui operatur in operanle, qui 
loquiiur in loquenie, idem in rcconcilianle reconci- 
liai {Joan, xiv, 9, 10). Cl idcirco in eo el pcreum 
recpnciliatio esl, quia per indifferentom naluram 
Pater in eo inanens, munduin sibi ipsc per eum et iu 
eo (a) reconciliatione reddcbat. 

5i. Uuilatem suam cum Pulre quam potuii aptius 
Christus declaravit, — Consuiens itaque liumanae in- 
firmitati Deus non incerta verborum nuditate fidem 
docuit. Namqne cuin credendi necessitaiem dicti do- 
minici auctoritas sola praastaret, lamen scnsum no- 
struin per inlelligentiam cditaii rationis instituit : ul 



tivitaiem Patri ademisse {e) quod totnm est, pequc 
hoc ipsum totum nun secum nascendo tenfiisse. Et 
quisquis in iiac inndeliiaiis stuUitia detiuebilur, aui 
Juil;Borum sectaior, aut gentium est. 

55. SapienCia humana. tlleoientor^m mundi et ChrUti 
discrimen. — Ut autem dicium Domini inieHigas qwo 
ait : Omnia qu(e Patris sunt^ uua sunt; Apostoli et 
doctriiiam et fidcin disre dicentis : Videle ne guis 
vos seducat per philosophiam et inau^m decepUauem 
secundum traditipnem hominum^ secun({uu^ eUmenta 
mundi, et non secundum Chris{um • quia tn ipso tn/ia- 
bi^al (2) omnis ple^itudo divinitat\s oorpora^:er {Co^ 
loss,n, 8, 9). De muudo csi, (f) et ductrinas ho- 
minum sapit,-et philosophix pr^^dst est, quisqtiis 



id quod dixerat : Ego et Pater nnum sumus {Joan, x, B Christum verum Deum nescit, quisquis in eo plen'- 



5B), pcr cnusam ipsam unitatis expositse noscererous. 
Diceiis eiiim se per loquentem loqui, et per operan- 
tem operari, et per judicaiitem judicare, et per visuin 
videri, et pcr reconciliantt^m (1) reconciliare (6), et 
maiiere se in eo qui iu se maneret : quxro quo nlio 
ad inielligeniiai nostrse sensum expositionis sux uti 
poiucrit (c) aptiore sermone, ut unum esse intellige- 
reniur, quam isio, quo per nativitatis veriiatcm, ct 
iiatura: unitatem, quic|qMid Filius agcfct acdiceret, 
id in Filiu Putef et loqiieretur et gereret? Non esi hoc 
itaque naturae {d) a se alienx, neqne per creatio- 
nem 251 i<^ Deum comparaioe , qeque ex poriioiie 
Dei in De^nii nql^i^; sed perfecta nativitate in Deum 
perfeclum genitae divinitalis, cujus h.TC naturalis 



tudineni divinitaiis ignorat. Humana mens hoc so- 
lum sapjtquod intelligit, et mundus lioc tantum quod 
potesi credit, secundum elementon)ii| natqras id 
taqtum possil)ile exisiiinans« qnod au| vidcret, aat 
ageret. Elemen|a enim mundi ex iiihilo substitcrunt : 
252 ^^^ Christus {g) non de non substantibus fna- 
net (/i), nec co^pii ad originem, sed origipci^ ab ori- 
gine sumpsit a^teruam. Elemeiita eiiiin mundi au| 
inanima suut, aui ad animam profccerunt : sed Chri- 
stus vita est, ex Deo vivente in viventein Qeum naiiis. 
Elementa mundi a Deo sunt inslitula, non Deiis 
sunt : Christus ex Deo Deus hoc tpium est ipse qao(| 
Deus est. Elementa mundi cuni intfa sint , non pos^ 
sunl (f) a se exsiare ne intra sint : Deuiu sub sacr.*)- 



conscieniix fiducia cst, ut dicut : ^go ia Pafre, et C nicntp in se haheiis Cliiistus ii| Deo eji^. Elfm^uia 



Paier in me {Joan. xiv, 11) : et rursuin : Omnia quce 
Pairis sufit , mei sunt {Joan. xvi, 15). Niliil enim ei 
ex Deo decst. quo operaiue et loquenlc et vi^q, Pens 
et opcratnr cl loquitur el videlur. Non sunt duo (sup- 
ple, nnturis distincti) in unius vel operalione, vel 
sermone, ve| visu. Nec solitarius Deus est, qui in opc- 
rante et loquente et viso Deo, Deus et operatus ei lo- 
cuius et visus sit. Hoc Ecclesia inteliigit , hoc Syna- 
goga non credit, hoc pliilosophia non sapit , unmp ex 



i; 



1) B^conciliari; mox, permanere, 
[i) Wxc est lertio codicis Veronensis ; nan) ^ntea 
fi(lenit\ido diviuitatis. Grasce, irav ro 7r>7ipu/4a xic deo- 



miindi cum ex se sui goneris gener.')nt ad vitain , per 
corpornles qirulein passiones pra^benl ex sc iniiia 
na^cepdj ; caiterum nm insunt viva ipsa tia^cpuUbiis : 
oninis vero curporaliter pleniiudo dlvinitalis in 
Ghristo esl. 

54. Qui diviuilatis plenitudo in Chri^tQ corpof(di(er 
habitet. — Et inlerrogo, cnjus in eu (|iviQil9lis p|e- 
niludo esi ? Quae si non Patris est , quem milii Deuiii 
alium unius Dei rallax prxdicator imponi$, cujus di- 

mroc» Sic infra Hilarius ait, omnis vero corporaUter 
plenitudo divinitatis in Christo est, Sic etiam legiliir 
lil). I, nuin. 8, nec non lib. xii, num. 20. 



(a) Erasmus conjectavit legendum esse reconeilia' D ieetioiiem quam sequuntiir Gyprinnus epist. lii, el de 



tum : quod exinde ti Lipsio nrreptum , iu aliis edii. 
obiinuit, renitrntibns mss. 

(b) Iii vul^aiis, r^roNcih'ari:corr(ipte. Mox in msi;. 
bas. Vat. et Bfartiu. qui in se ipse maneret , addito 
tpse. 

ic) Editi, apertiori, Concinnius mss. aptiore, 
d) liad. et Er. cum recentioribiis inss. naturoi 
specie a se alieno! ; ac deinde cum Lips. omitiunt 
heque. Nalura per creationem in Denm comp.iraia ea 
esi, qux creata licet, ex qiiadaiu tameu prxrogaliva 
sibi coinp.^tral aiqu<) ohlinet Dei nomen. 

(e) Excust , quod lotus esi : reluct:intihus vclei i- 
hus libris. Paler cum sit :iIiquod loiiim, p<>st Filii 
nativiiatHui penn.tnet illiid oifTne (|Uod eral, utpotc a 
qno nulla pars divulsa sit. 

(f) Er. po^t Bad., qui doctrinam hominum sapit, 
Par. posi Lips. et de doctrina hominum sapii : casti- 
gant inss. Quod inde sequitur, puta et PhilosophiiB 
prteda est , indicio esi non Ignotam llilario fuisse 



Bono paticnti:c, Ambrosius, lib. i de Fide, e. 5, 
Hieronymus in cap. iv epist. :id Gal. proximoApo- 
stoli loco , pro ne quis vos seducat , legenies ne auis 
vos deprmdetur^ fnvcnte gneco orvXayoywv. Imo, liii. i, 
n. 15, ciim iis facil Milarins ipsi; legens, Videte ne 
quis vos spotiet, Aitcrius taineii leclionis aniiquitas 
patet ex TertuHi.uio, apiid quem lib. de l^rjRSCr. H;t:r. 
n. 7, exstal, Videie ne quis vos circumveniat, 

[g) Aptid Bad., non de substantibus. in edit. aliis, 
non de exstanlibus : mendum iiiiod casliganl mss. Tuni 
LipHins pro maii^l, posuil mamt, verbuiuque lioc 
retinnit Par. conira inss. fidem. Videsis iiotani f. 
pag. 1 >7 {not. h col. ^'H nostrte edilionis), 

(h) f la poiiores cod. Vut. ba^. , alter Vaiic, Colb., 
Geriii., etc. Alii vero, nec cospit ab origine, 

(i) Id est, non possuui inira simul ei extra esse; 
cum contra Christus in Dco exsistens simul el Deuin 
in se liabens iiilra siinul et exira Pairem exsiet. Vi- 
desisinilium lib. in. 



277 h% TRINITATE UBER IX. S78 

viQiuMf pl^Hudo habiiet iB Ghristo? Si vero Patris A Christus , est et inhabluns in eo divinitatii oevpera- 
est, edoce quomodo corporaliter baec in eo habilet liter plenilodQf 



pleniludo. Si enim corporali modo Patrem in Filio(a) 
credis; Pater in Filio habilans non ezsi^bit in 
fiese. (i) Si vero, qood est poiius, corporaliter in eo 
nianens (b) divinitas natnrae in eo Dei e\ Deo signifi- 
cat Teriiatem ; dum in eo Deus est, non aui per di- 
gnalionem aut per voluniaiem, sed per generationem 
Tenis et toius (c) corporali secundum se pleuiiudine 
maoens; duno quod ipse est, id etiam per naiiviia- 
tem Dei in Deum (2) natum (d) esi; neque diversum 
aoi differens aliquid in Deo est, qnam id quod corpo- 
raliter b^biiet in Christo ; et quidquid (5) inhabilet 
corpora{iter» jd ipsum secundum diviniiatis t:st pleni- 
tudinem : quid humana sectaris? 253 ^"i^ inaniuro 



56. Quw itl kabitatio carporatU. C^jm ik. -rr- Ei st 
quaeras quae sit habitatio corporalis ; inteilige quid 
sit loqui in loquente, et in viso videri, et in operante 
operari , et in Deo Deum, et ex toto totum, et ex 
uno unum : et ita corporalis divinitalis plenitudinem 
recognosce. F«t cujns hxc divinltatis corporalitor in- 
habiians plenitudo sit, memeiito Apostolum non ta- 
cere dicenteu) : Ea cntni, qum invisibUia sunl ejus, (h) 
a constitulione mundi , per ea qua facta tuni , titfei- 
lecia compiciwnur a{orna quoque ejus virtus ei dirt- 
nitas (Rom, i, SO). Hujus itaque diviniias (i) corpo- 
ralis in Chrisioest, non ex parie, sed tota; neque 
portio est , sed plenitudo : iia corporaliter manens , 



deceptionom doctrinisinhxres? quid inihi affers una- B ui unum sint ; ita unum sunt, ut a Qeo pon differat 



nimic^iem, concordiam, crcaiuram? Plenitudo divi- 
nitatis in Christo est corporaliter. 

54- Aiiut ^abitans^ alius habitatio; perfectus uter- 
que iUiu. — Tenuitauiem etiam in hoc Apoatolus fi- 
dei sqae legem , ut corporaliter in Cl^risto ii)habiiare 
plenitodinem divinitatis doceret : (4) ne ad unionem 
(e) Impiam fidei sermo decideret , nec ad alicrius na- 
lurae intelUgentiaro furor irreligiosus eruroperet. Ha- 
liitami enim iu Christo pleniiudo divinilaiis corpora- 
liter^ nec singularis nec separabilis est : dur^ (5) nec 
(/) $e paiitur a corporali plenitudine corporalis ple- 
nitqdo djscerni, nec babilans ^ivinitas ea ipsa intel- 
ligi potest csse divinitaiis habitatio. Atqueiia Chris- 
liifi est, ut cprporaliter plenitudo diviniiaiis in Cliristo 
sit; sic vero in Christo »tt divinitatis corporaliler G 
plenifudo, nt in eo inhabiians ig) plenitudo nonaliud 
intelligatur csse quam Chrislus. Furare qpas voles 
Terboruni Qccasiones , et irreligiosl ingenii aculcos 
excit^. Eqienti^e saltem ci^us pIeni(udo divinitatis 
in Cliristo inbabitet 254 cprporaliter. Est enim 

i\) Sin Vfiro. 
Natus est, 
Inhabitat. 

(a) Bad. etEr., recludis. Lips. et Par. cum recen- 
tionpus mss. claudis, At in poiioribus inss. credis, 
vcl eredes, Sic snpra, num. 24, ut Patrera ila et Fi- 
liom dictum esse Spirilum observalur, ne secundum 
cofpmaUs modos ila inesse Filium in Patre vel Patrem 
in Ft{|o cret(eremus. 

(k) Vai. bas. codex, divinitate: male.Bfox Bad.,I^ 
Er. et Lips. , stgnificat utiilatem. Magis plncet cum 
Par. et mss. teritatem : nt divinitatem in Christo cor- 
poraliter mjncfitem intcrpreielur S. Doctor naluram 
Dei vere ac eubstaniialiier in eo maneniem. Ii» Ter- 
tulljanus adversus Prax., n. 7, ubi dixit : Quis enim 
negabit Deum corpus esse^ etsi Deus Spiritus est^ sta- 
titii innuit corpus boc se dixisse, quod non sil sine 
ftubstantia , dum subjicit : Sed et invisibilia Hla quce- 
cumqHe sunt , habent apud Deum et suum corpus et 
SMom formamj per qum soli Deo visibilia sunt : quanto 
mqgis quod ex ipsius substanlia missnm est , sine suth' 
stanti^ non erit l Quo sensu lib. de Carne Christi , 
n. 11, dixorit, Omne quod est, corpus est sui generis. 
Nihil esi incorporate^ nfsi quod non est. Neque ohscu- 
riim est corpus hic ah Hiiario dici , quod plenum , 
quod verum ^c substanliale est. Quo spectat illud 
in psal. oxxi, n. 36 : (keterum nunc perfeciaeasulta-' 



Deus ; ita indjfferens a Deo Deus, ut perfectuo) Deum 
(;) subslituerii perfecta nativitas; ita autem perfecla 
nativitas subsjsiat, quia in Deo ex Deonato corpo- 
raliter divinitatis inbabite( pienitudo. 

255i 256 LIBER NONUS. 

ASiSertam superiori tibro Patris et Filii indifferentem na- 
turam adversus hosreticorum objecta tuetur atqt^e 
confirmat, Allatis h^jus rei gratia , quas itli Qbiec- 
tant , Scripluris qucedam Hilqrius jqctat responsiO' 
num semina , prtmo genuinos Scripturqruvi sensu^ , 
non ex eo quod verba n\ida et a co^teris divulsa lo- 
nant , sed ex antecedentibus et cottsequeulib^s ^l 
ex dicendi causis esse expetendos : deinde Christum 
ex unitis in idipsum neque tamen confusis naturis 
rem unam et eamdem^ esse ; ita eninn iltum d\^a geM^- 
taque sua semper temperasse , ut el Pei et hon\inis 
filium sese declararet ': postremo distinguenda esse 
quos dixit aut gessit nondutn homOf qw jam homo 
moriturus , quce immortalis. tiinc duarum in uno 

(4) Et ne ad unionem impium. 

(5) Nec separabitur» 

tioneexsuttantest non spe^ sed veritale ; non m imagine^ 
sed corpore, 

(c) Excusi, corporalis secundum sui plenitudinem ' 
eniendantur ex mss. 

(d) ^diti excepto Par.,fialtt< est, Tum Bad. et Er., 
neque diversum aut divisum aut differens aUquid in Deo 
Deus est : ac deinde cum edit. aliis, cum id quod esty 
corporaliter habitet^ elc, ubi in mss. quam id, etc, 
hoc esl, in Deo Paire uibil est aliud , quam quud in 
Clirislo corporiliier. 

(e) Ynt. bas. ms., Martin. et aliquot alii , impius. 
Vetus Colb. ciim Germ. ut supra, n. 36, impium. 
Posioa in plerisque decederet^ non decideret. 

(0 lii niss. Martin. et Yat. bas. nec separatur ; et 
inira , nec discernitur , Iqco verbi dticerm* ; ininus 
vere. 

(g) Apiid Bad., Er. ci Lips. desideratur plenitudf: 
qua* bic doclaralur noii aliud esse , quam quod Chns- 
tus est. Mox cum optimo codiceColb. magis placuit 
excita, <iuam cum aliis exagita, 

(It) Cariniteni>is codex , a creaturq mundi^ unus e 
Vaiic. acondilione mundi: non alio sensu. Constitu* 
lio idcm soiiut iib. xi, n. 16. 
(f) Yat. bas. nis. cum Mariin. corporaliter. 
{j) II oc est , subsistenlem effecent. 



279 SANCTI OILARll £P1SC0P1 m 

Christo mtlurarum veritas diffuse adstruilur, \ solus illum Filio non tacel ; nescit autem Filius , 



His positis , ad primum hasreticorum objectum , Quid 
roe dicis boniim ? Nemo bonus , nisi unus Deus, re- 
ponit Christnm his verbis non boni aut magistri no- 
men respuere, sed ejus reprehendere fidem^ qui ipsum 
Deumnoncredens, sictamen nuncuparet; imo sese 
Deum ac magistrum testari, cum se sequenti ccelestem 
thesaurum poUicetur, Tum pturibus demonstrat Chris- 
tum, ubicumque Oeum unum pradicat, se alium qui* 
dem a Patre , non tamen alterius naluroe significare. 

Objectum alterum , ul sciant le solnm verum Dcum , 
ct quem misisti Jesum Ctirislum, ex supcrioribus ac 
continuatis huicce tocoverbis diluit, Ubi enim Christus 
{Joan. xiv) docuit Patrem in se esse, in se loquente 
loqui^ in se operante operari, in se viso videri (Joan. 



quia nulti revelat, 

257 ^* ^i^i^o superiore quid confectum, Quid con- 
futatum, — Tractanies superiore libro de indiffercnti 
natura Dei patris el Dei filii, ci id quod dicium est , 
Ego et Pater unum snmus{Joan. x, 58), demonstrantes 
non ad solitnrium Dcum proflcere, scd (1) ad uuita- 
tem {a) indiscretsc secundum generationem divinita- 
tis ; dum ncque aliunde quam cx Deo Deus nalus est, 
et ex Deo Deus non poiest non id esse quod Deus 
est : pcrcursisque, etsi non omnibus, tamen ad in- 
teiiigentiain sufficientibus dictorum divinorum atque 
aposiolicorum testimoniis, quibus inseparabilis na- 
tura ac potestas Palris ac Filii doccbatur, usque ad 
xy\)Jaudat /idem Apostolorum se exitionis nomine ve- B bunc aposlolicae fidei locum venimus, qno ait : Vt- 



re ex Deo naium credentium , ac tandem (Joan, xvii), 
honorem ita a Patre postulat^ ut vicissim honoraturus 
sit honorantem; ita potestatem acdpit , ut et possit 
omni carni vitam wtcrnam targiri , nec habeat quid- 
quam minus a Patre : his omnibus indicansse ex Pa- 
tre natum, et cum eo natura unum. Deinde ex ipsismet 
objectis verbis conficit Christum a Patre non separan- 
dum esse naturOf qui non separandus est fide , neque 
nne contumelia vocari Deum verum patrem^ si credatur 
filium peperisse degenerem, Denique ex continualis 
objecto loco verbis unam Patris et Fitii gloriam etse 
eopiose subtiliterque edisserit, 
Postea ex occasione , quas locum dedit Christi dicto , 
Non potest Filius ab se facere quidqunm , evincit 



dcte ne quis vos seducat per philosophiam et inanem 
deceptionem secundum traditionem hominum,secundum 
elementa mundi^ et non secundum Chrittum : quia in 
ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporalitcr 
{Coloss, II, 8, 9). In quo, per corporaliter babitan- 
tem in eo divinitatis plenitudinem, verum et per- 
fectum et paternsc natursc Deum domonstrari docui- 
mus : ita ut babiians plcnitudo nec divcrsum in- 
tcliigeretur significare , ncquc unicum : cum et 
incorporalis Dei corporalis babitaiio proprietaiem 
naluralis unitaiis in Deo qui ex Deo subslitisset do- 
cerct ; et babitaiis in Cliristo Deus, subsistentis (6) 
Cbrisli nativitatem, dum ejus est babitaior, ostende- 
ret. Pcr quod impieiati eorum satis superque arbi- 



Filii cum Patre asqualitatem , nedum infirmitatem , C Iror fuisse responsum, qui id, quod a Domino dictum 



ostendi. Cum enim violati sabbati reatum objicienti- 
bus Judwis hoc respondens , proxime nntea pra?mil- 
tat , Paier meus iisque modo operalur , et ego 
operor ; sibi Pairique unam et communem esse ope- 
rationem declarat : sicut se confirmat ei csqualem , 
cum iisdem indigne ferentibus quod cequalem se Deo 
facerety statim subjicit , Qucnccumque enim ille fa- 
cit , eadcm et Filius similiter facit. Una etiam 
utriusque voluntas subinde demonstratur. 
Ad id quod quarlo objiciunt , Paler major me est , 
hoc concedit vere dici^ quia auctor Fiiii cst, qui neque 
Patri afquandus est secundum formam servi. Si autem 
Pater major est Fitio, quia ei dat quod est; Fitius non 
est minor Pntre, quia id omne accipit quod Pater est. 



est : Quime vidit, vidit et Pairem {Joan. xiv, 9); ct 
Pater in me, et ego in Patre (Joan, x, 58) ; ei, Ego et 
Pater unum sumus (Ibid,, 50} ; et, Omnia quoe Patrit 
snnt, mea sunt (Joan. xvi« 15), (c) ad unitalem et 
concordiam voluntatis referrent : ut quia dicti fides 
maueret, dicti tainen intelligeniiatn fallacis doctrinaD 
religio ementita corrumperet ; ct cum negari non 
possei in his (d) voluntatum assensus, in quibus na- 
lurac unitas prxdicalur, ad abolendnm tamen eam 
qunc secundum nativiiatem est unitatcm, societas 
tantum concordix crederctur. Scd beato Apostolo, 
post multa naturalis 258 verilatis non ambigiia pne- 
coiiia, corpor&Iiter babitaniis divinitatis plenitudi- 
nem in Christo docente , abscissa est omnis iropiac 



Postremo ignoranliam , quam hieretici Christo affin- J) temeritalis asseriio, cum naturalem unilatem incor- 



gunt, pluribus argumentis repeltit, Non enim judicii 
diemignorare potuit omniumconditor, diei hujus no- 
minatim auclor ac Dominus , quent nihil Pater cetat, 
in quo omnes thesauri scientiw sunt. Quia tamen abs- 
consi sunt , recte nescire se dicit , quod non est eto- 
quendum, Solus itaque Pater diem judicii scit , quia 

(1) Ad divinitatem indiscretas naturas, 

{a) In vulgalis et nonnullis mss. indiscretas naturof. 
In solo codice bas. yiki,^iscretos, ciijiis necnon Car- 
nut.,triiim Colb., unins Sorbon.,Mariin. ac Cerm. 
aaMloriiate susiulinius deiiide vocabulum naturce, 
\) Id est, snbsisientia distincii. Neque vero hic 
"— Miendi(ur naiivitas : s^d cum akus sit qui,ha- 
bVm qui liabitat ; Patris habitaniisi et Filii 



—^••«loriu 

^|y*)id 



poralis divinitatis habitntio corpornlis efficeret : ut id 
quod non solus est Filius, sed quod in eo manet 
Patcr ; neque soliim manet, scd et operatur et lo- 
quitur ; nequc solum opcratur et loquitur , sed 
et videtur (e), non sinl nuncupativa, sed ve- 
ra , dum habet in se per sacramentum nativiia- 



in quo hnbitat, subsistentia non una significafur : et 
consequenter osiendiiur nativitas, qua ^ola Filius 
alius n Pntre subsislil. 

(c) Lips. et P.ir., ad unaninutatenu 

(d) In ins. Marlin., votuntatis. 

(e) Par, post Lipsium prx^fixo hic punclo sabjicit 
oeinde, ffon snnt, ifua^i hoet a siiperioKbus absblntll 



S8I DE TRINITATE LIBER IX. 282 

tis (a) et virlus virhitcm, et poles(as polcsiatcm, et A lubili abnegatcT diviniiaiis professione subvertisse se 



natura naturam; tonens per nntivitatem ipsa quod 
suum est, et ex sc (h) pcr imaginem referens quod 
in se est, dum ct tmago cst auctoris et veriias; quia 
perfecta nativitas perfectam imnginem pracsiat, et 
plenltudo divinitatis corporalitcr inbabilaiis naiura- 
lem obtinet vcritatcm. 

2. Scripturcc quibuB abutuntur Ariani, Cur earum 
$ensum non assequantur, — Et hxc quidem quam- 
vis (c) ita se ut sunt habeant, quia naturalis ex Deo 
I>eus non potest nisi in ea naiivitniis sux naiura 
esse (d) qua Deus csl, ct viventis nniurie indiflcrcns 
iinitas inseparabilis a se est sub viventis nntiviiale 
nataKB : tamen per Hdei evangelicae salutarcm con- 
fessionem subrepunt hxretici (e) nd vcritatis cxci- 



Gdein Ecclesiie gloriantur, cum relegunt : De die aii- 
tem illa et hora nemo scf/, neque Angeli in coeUs, nec 
FHius, nisi Pater solus (Marc, xiii, 32). Non enini 
videlur exacqunbilis per nativitaiem esse naiura, 
qux ignorntionis sit nccessitale diversa; et Paler 
sciendo ac Filius nesciendo manifeslent dissimilitu- 
dinem divinitalis : quia et ignorarc Dcus nibil de- 
bcat, et igiiorans non comparmdus sit ad scientem. 
Sed haec oronia , ncc rationc intelligcnies, nec tem- 
poribus discernentes, ncc (h) sacramcniis evaiige- 
licis apprchendentes , ncc dictorum virtutibus (t) 
senticntes, stulio alque impcrito furore adversus di- 
vinilatis naturam loquuntur, ad implendas aures 
ignorantium sola lixc et nndn memorantes, aiit ab- 



diuro, ut naturnlem Filio detrnhant uniintem , dum B solutionibus eonim tncitis, aut causis : cum diclorum 



aliter atqac ad aliud dictn, aliter atque in nlind iniel- 
ligenda componuiit. Negantcs itnque Dei filiuin, utun- 
tor ea auctoritate qua dixerit : Quid me dicis bomun? 
Nemo est bonus nisi unus Deus (Marc, x, 18) : ul qiiia 
anuni Deum proressio eju:% locuia sii, qtiidquid 11- 
lud (D exinde in Dci nomine eril, jnm non lii nalura 
Dei roaneat, quia Deus unus csi. Atqne ut id, quod 
ipse Deus dicitiir, nuncupalionc poiius qunm veritate 
sit; hinc confirmare nitunlur, qnia dixerii : Hojc est 
autem vita aterna, ut cognoscant te (g) sotnm verum 
Deum (Joan, xvii, 5). Et ut extra proprieialem veri 
Dcj sit, id adjiciunt : Non potest Filius facere ab se 
qmdquaniy nisi quodvideril Patrem facientem (Joan, v, 
19). Tentant quoquc ct illiid : Pater major 259 ^''^ 



inlclligenlia nut ex prai^positis aut ex consequenli- 
bus (j) expctatur. 

5. Christus et Deus est et homo. Attendant Nestorius 
ei Euiychi's, — Atquc horum quidcm superius memo- 
ralorum rntionem cx ipsis vel cvangelicis vcl aposto- 
licis professionibus (k) pra^stituri , admonendos esse 
omnes communis fidei exislimnmus : ut in qiia con- 
fcssione xtcrnilas vit:c csi, iii cadcm sit intclligen- 
tia (/)9Clernilatis (m). Ncscit planc vitnm sunm, nescit, 
qui Christum Jesum ut verum Deuin ita el vcrum 
hominem (1) ignorat. Et ejusdcm periculi rcs est, 
Ghristum Jesum vel Spirituin Dcuni, vel carnem 
nostri corporis dencgare. Omnis ergo (n) qui confite' 
bitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram 



eif (Joan. XIV, 28). Poslremo jam tnmquam indisso- C pa/re nieo, qui est in ccelis, Qui aulem negaverit 



(i) Addidit c regionclibrnrius, de vera carne, 

essent : curo manifeste refernntur ad verba, idquod^ 
qaae licet non ninpliiis repetiia, Tncilc tamen intelli- 
guntur subinde repctenda , sicul el vocabula in eo : 
▼• ?•« ^' '<' ^uod non solum in eo manet^ scd el in eo 
operatHr; et id quod non solum in eo operaiur et toqui- 
fKT, sed et in eo videtur, 

(a) In uno e mss. Vaiic, virtuiis viriutem^et poies- 
iatispolestatem, et naturce naturam. Virtus Filius hahct 
in se Tiriuiero qux Palcr est : quia, ul dicitur libro 
superiore, n.!24, non nliud sunl in Deo qiix sua suni, 
quam quod csi ipse : et num. 26 : Res naturoj Fitii 
€St; sed eadem res et natura: Patris est, 

(6) Apud Bad., Er. el in ms. Vnt. bas., per ipsius 
hmqinem. Hsec ita inielligenda : tenens per nativita" 
t€m, seu ut soboles Patris, ipsa quod sritim, pula Pa- 
tris, est : et per imaginem^ seu quatenns imago, qua! 
cx M, id est, ex ipsa P.itris subsiantiu esl, referens D 
Huod in se^ scil. in ipso Palre est. 
(c) Par. ita ut in se habeant, 
\i) Duo niss. ^ttod Deus esi, Tiim Yat. has. codcx, 
sttimtis, non et. Du£ hic innguntur raliones, qui- 
bos Cbristum Deum esse doceamur : prima quidem, 
Quod nascatur ex Deo, proindeoue aut Deiis, aut de- 
gener; altera vero, quod sicut Pater, ita et ipse vi- 
tam babeat in semetipso. Videsis librum superiorein 
n.45. 

(e) In nno e mss. Vatic. ad veritalis diversitatis, In 
altero, ad diversitatis : quod lcgendum suspicntus est 
^rasmiis, ipse cum Bad. exhibcns ad adversitatis, Rc- 
^â– iiendum cum aliis libris, ad veritalis excidium^ id 
^1« ut veram Filio naturam auferniit. 

.(/) Pariicula". exinde ct jam in vulgatis omissac re^ 
^iiiuuntur ope niis. 



(g) In excusis, solum et verum, Abesl et a grxco et 
m^s. in quorum plcrisquc mox teneant, non teutant, 
*(/i) Vai. bas. ms., sucramenla evangetica : cor- 
rcclorem sapil iion sntis circiinispectum, qui non ad- 
vertil posi apprehendenies siibaiidiri h(ec omnia, vi- 
delicot Scripturte tcsiimonia Arianorum nomine 
proxiine allaia : quoc illi nrguuntur non expendere 
secnndum Evangelica sacramenta. iioc est, secundum 
en quie nohis Evangeliiim revelavit : in quihus pra- 
cipuuni locum obtinet Ghristi tumapleriin, tum lem- 
poralis nativitns. 

(}') Vat. bas. codex, scientes, Baiidinus nutcm post 
Laliniiim ex conjectuia, eonsentientes, Retiiiendum 
omnino seniientes, hoc est verborum evangelicorum 
proxirae allntorum vi baud satis probata perspec- 
laque. 

(j) Ita nntiquiores libri (qiiorum plerique antea 
habent propositis non pra^posiiis). Alii vero, exspec- 
tetur. 

(k) Er. Lips. ct Par. prwstaturi : refrnganlibus hic 
Bad. et potioribusmss., ctinmsi lib. iv, n. 7, et alibi 
hoc verbum in his eiiam ea ratione enuniielur. 

(/) IIoc est, ut quemndmodum Pater, itn et Filius 
in aeterna seu divina inlelligatur csse natura, si qui- 
dem hujus ut illiiis confessio vitai nobis prajsta xter- 
nilatem : quod clarius infra, n. 55, exponitur. 

(m)HTCcitnnlLeondLeonem, Aug. epist. cxxxiv, 
c. 5, et Theodoret. ii Dial. p. 106. 

(n) Verhuiu inquii in vulgatis hic adjectum absque 
mss. auctoritatC) supervacaneuin csse constat ex sub^ 
liexis. 



2s: 



SANCTI lllUaii EPISCOPI 



i8i 



me cpram homimbu$ , negabo e| ego eum corau^ \ non (f) impriidenlcr profeclum naiurae poiierit ex- 



patre fiteo, ^ut est in ccbUs, (lacc VerlMim cafo 
faclum ioquebatur, et liomo Jesus Ghrislus Dotpinus 
majesiaiis docei>al : Mediaior Ipse in s^ ad snluiein 
Ecdesiae constitnlus, et 260 ^i'*^ ip^o intcr Deuin et 
homincs medialoris sacramcnlo utriimque (1) unus 
exsistens, dum ipse ex uiiilis in idipsupi naluris, 
naturae utriiisque res eadem est ; ita lamen, ut neu- 
tro careret in utroque, ne forle Deus esse jiomo 
nascendo desineret, et homo riirsum Deus manondo 
non esset. IIxc itaque hnmanx bcaiiltidinis fides 
veni est, Deuin et homincni prsedicare, Yerbum ^t 
carnHm conliteri : neifue Deuin nescire quod hoino 
sit, neqiie cnrncm ignorarc quod Yerbum sit. 
4. Quod natns homo Deu$ matieal , sensus jam uon 



spectat : cui cl incrementum secundum naturain esi, 
et iinminutio contra natpram est. Deo itaque pro- 
prium fuit, esse aliud quam manebat, nec taincn 
non esse 261 ^^^ manserat; nasci (g) lu hon)iiie 
Deum, nec tamcn Deiim esse desinere ; comrabere 
se iisquc ad concepium ei cunas et infantiam, iiec la- 
men Dei potestate decedere. Huc non ftibj, sed nobis 
csi (h) sacramentum. Neque asstiniptio nosira Deo 
profecius est : scd coniiimeliiu suae Yoluntas, no^tra 
proveciio est ; duin nec amiitit ille quod Deus est, ei 
lioinini acqniril ul Deus sit. 

5. Dei et hominis se filium dictis et gestis Cbrisius 
ostendil. Unde occasio hmcseos, — Natus igilur uni- 
geniius Dciis e^ Virginc homo, et secunduin pleni- 



refugit, — Cum aulem, conira natnram sensus nostri, B tiidinem tcmporuin in semetipso provecturus in Deum 



Deiis manens homo nascitur ; jam non est contra 
naluram spt^ nostra;, ul natus homo Dcus maneat : 
cnro potior natura in inrerioicm nata fidem prsestet, 
inferiorem in natnrani nasci posse poiiorem. El qui- 
dem, secundum legem e( consuetudinem mundi, (a) 
promptior magis spei nostr.'e,quam divini sncrameiiti 
eflecius cst. Namqiic mundus in his qux nascuntur 
habet incrementi virtutcm , non babcl deminutioiiis 
potestatem. (b) Cerne arborcs, sata, pecudes. Ipsum 
quoque pariicipem rationis hominem contuere : sem« 
per proflcit augmenlo, numquam vero deniinutione 
contrahiiur ; nec sese caret, quod excrevii (c) in scse. 
Nain tametsi aut xtate marccscai, aut morte pefi- 
matur ; habet quidem aut dcmutationem in tempore, 



(t) homiiiem , bunc pcr omnia evangclici ficrmonis 
moduin tcnuii, ui se lilium Dei crcdi doceret, et bo- 
miiiis filium pra^dicari admoncrct : locu|iis el gercn$ 
liomo universa qux Dei sunt, loquens dejnde et gc* 
rens Deus universa qux hominis sont; iia iqmen, ut 
(i) ipso ilio utrius(|ue generis sermone numquani ni- 
si cum significaiione et hominis locutqs et Dri sit ; 
uno tainen Dco patre sempcr osienso, et se in naiiira 
unius Dei pcr naiivitatis veritatem professo; (j) nec 
tamen se Deo patri non ct (ilii lionore et bominis 
condiiione subdente : cum et nativitas (k) omnis se 
roferai ad auctorcm , et caro se universa seciindum 
Denm profiieatur iiifirmam. iiiiic itaijue fallendi &iur 
pliccs atque ignoraiites hsercticis occasio cst, ul quae 



aut finem (d) in constitulionc vivcndi ; cwterum lioc C ab eo secondum hominem dicia sunt, dicta esse se 



quod sit non habet (e) in viriiKc non essc, ut novum 
se per iinriiiiiutioitcm condat ex eodem, id est, iit cx 
scne dccedat in parvulum. Natunc ergo nostrx ne- 
cessitas in augmentum semper mundi lege provecla, 

(i) Unum. 

(a) Id est, facilius capimus hominem fore Deum, 
qua: spes nostra esi, quam Deum fnctum fiiisse homi- 
nem quod divinum sacramciitum. Qiiibus consenllens 
S. Leo, Ser. 4 in Nal. Dom. c. i : Minus mirum est^ 
ini|uit, honiinem ad divina proficere, quam Deum ad 
hitmana descendere : Et Augusiiniis epist. nunc cxl, 
11. 1i : Neque enim jnm desperandum esl parlicipa' 
tione Verbi potse homines fieri filios Dei^ quando filius 
Dei pnrticiputione carnis factus est ptins hominis. Ne 
vero ciii suspccta sinl, quac nostcr ililarins ea dc re 
deinccps disserii ; prxinonendiim putnmns* cum ila 



ciindum naturx divinx iiifirmitaleni mentianlor : et 
quiaunusatqueidcmest loqueiis omDiaqiixloquatur, 
de (/) sc ipso omiiin eum locutumesseconiendanl. 

262 ^' ^^'^ ^^^ ^'^^^ C/ir/<rf nondum nati , alia 

(2) Jn ilto ipso, 

(a) Sicmss., quomodoinfra, num.8, legimus naium 
in homine, ci lib. v, n. 18, Deus in komjine nascei^do, 
A[ editi , tti homine, 

(h) id esi, hoc sacramcntum assumpteecarnisnos- 
Iro! salutis est cnusa, Deo auicm nihii au( addit, aiU 
dcmit. Cum liis confcr nuin. 48 et 49 liU xi. 

(f) Ambiguiias tolleiur, si legcris , proveclurus Ao- 
minem in Deum, 

(j) Iia ms8. Ediii vero , et tamen^ omisso deinde 
nott. Cbristus sc Pairi subdiium signifiravil et aecun- 
dum naturam divinam. quateiius (iiius; et aecunduui 



velle homincm fieri Deuin per arctissimam cnm eo humanara , quatenus iiifirmus. 
coiijiiiiciionein, ul nnlura buniana ncqunqunni abolea- -^ .... ,. «, . , ,. 
lur. uti diserte probal in Psal. ii, n. 4t, ul)i tandem . W /" cod'ce Vat. bas. bic a< 
<«nn/«i.i.iii . f:i 0^»n ^^».»#/.f.n «^/1 ..n» nir^..i»^ nh^ tius abcst ab aliis : esl quippc 



concludit : Fti ergo demutatio, sed non affertur abo- 
litio. 

(b) In ms. Vat. bas., certe. In vulgatis gramen^ loco 
verbi cerne, 

(c) Editi, exsese. 

(d) Veius codcx Colb. cum Germ., tn consuetudine 
vivendi. 

(e) Bnd. et Er, in veritale. Verius alii libri, in vir- 
tute^ hoc C8t, in potcstate. Argumenti bujus scopns 
est, nos quidem posse proficerc ad id quod hon ha- 
beinus, sed non essc id quod jain suniiis iion posse * 
ac seiieiii v. g. nnnoriim jain exnclorum niimcrum 
au{](erc posse, scd non ita inuniiiuiTC. 

if) In mss, prob» iiotx, impudenter. Mox Qad. et 
Er. cum ms. bas. Yat., prioris, loco potioris. 



additur Dei; qiiod rcc- 
quippc generalis propositto. 

(/) Ediii, de semetipso. Noiapdnnii illud de $e ipso. 
Licet liilarius iii C|)ri^to D<Mim lioniiiiemque .*irctis- 
sime iii nnam pcrsonnm conjuiictum ciedai; slc la- 
nien bomineni spcciat velut ab ipso aJienum, u\ 
argunt hxreticos, quod qnx de lioiiiiue assumpip 
loquatur, de se ipso^ lioc cst, de ipsa*divinitate siia 
locutuin eum esse vclint. Quo louiieiidi modo Amb^ o- 
sius, lib. X in Luc, n. 61, ait, Tristis autem est, tion 
ipse, sed anima, Eodem spectat illud anliqui auctorl^ 
d<> l^^iilcorilutdoxac 8, apud AmbroMum, in append. 
Tom. II : Uomo itte passus e4t, quem /ilius Dei ^usce' 
pit, qtiem induit , quem poitavit : sed quia totum ad 
auctoretn referebalur, quidquid honio iUe patieba^ur; 
ideo mors et passio Domini judicmwr. 



385 DR Ti^lNlTATE LIUP.R IX. 280 

naii et worifMn, a^<tf teUrni. — Nec saiio negamus, A ba^oniiila jesi|s Cbristiis maHeiis, ei corporU no^iri 



toiifip ilhim , quj ejus (^O m^nel, nalMr^e suae csse 
s^ruipncm. Sed si Jesus Cbristiis et |iomo et De^s 
si(; e( neqiie cum bomo, tum primum Deus; necjiie 
(I) tMH^ W <^tim el homQ, lum non eiiam ei Deus; 
iicaiie post hondnem in Deo non lolus homo toius 
Deiis : unum atqne idem (c) necesse est dictoruin ejus 
sacrameiiiiim esse, quod generis. E^ cum iu eo sc- 
cuiidum tenipus discernU boininem {d) a Deo , Dei 
tuni alque boiniois disceriie seriDonem. Etcum Deum 
aique hominem in tempore coiifiieberis , Dei atque 
honiiiiis in tempore dicla dyiidica. Cuin vero ex ho- 
ntine et Deo rursum loiius hominis, (^jioiius jamDei 
tempus intelligis, si quid illud ad denxn^stratiunem 
ejus iemporisdic|um est, lempori coaptalo qiiae dicia 



homo natus, secundum (2) consnetudiuem naiurai 
nosir» locuius csl : noii |amen omiiiens (f) naturu! 
sux esse quod D.^us est. N!im tametsi in pariu et 
passione ei morie nalurai nostri^ (5) res {g) |iercge- 
rii; re^iameu ipsasouines viriuteiiaiurui siias ges^ii, 
dum sihi 263 ipse origo nascendi cst, dnm pati viilt 
quod euiu |)ali iioii licct, duin moritur (h) qui vivil. 
£t tameu cmn baec Dcus pcr hominem :igii, ex se (i) 
natus, per se passus, et ex se moriuus; non et houii- 
nein se non egil, dum et naius, ei passus et nioriuiis 
esi. Haic autem iain ante condiiioucni inundi sacra- 
mcnla sunt coalesiium niysieriorum cousiiluia, nt 
unigeuilus Deiis homo nasp vellet, mansuro iii .Tter- 
num iii Deo (» honiioe : ut Deus paii vellet, ne pas- 



sun| : ut cum aliud sit anfe bomincm Deus, aliud bit B sionibus bumaua) inliriuiiaiis diaboliis des^uviens « 



homo et Peiis, aliud sit post hominem el Dcum toius 
hQfiiQ lotui Qeus; non confundas tcmporibus etgo- 
neribus dispensationis sacramentuin , cum pro qna- 
liutegenerum ac naliirarum, alium ei iu hacrauiento 
bominis nccesse est sermonmn fuisse non nato, aliuia 
adhiic ipofituro» alium j^m xtcrno. 

7. iHfistus qui hominm , qui Deum se egerit, Cur 
na$q pQluerit, cur pati^ cur mori, — Nostri igitiir causa 



!â–  



I) Tiiittfttm homo, 
i) CouilUutionim. 



legem (4) in n(»bis peccati Ueo inQrniiiatem nosiram 
a^suincnte retineret : ut Deiis mori vellei, ne qua 
insolens potestas adversus Deuin esset, neque creatffi 
in se virtutis possct usurpare iiaturam . cani se im- 
mortaiis Deus inira legem niortis (/) habuissei. Na- 
sciiur itaque Oens assumptioiii nostrx>, patilur vcro 
innoceniia^, postremo inoiitur uliioni : diim et honio 
nosler in Deo permanel , et inhrinitaiuin nostrarum 

(3) Rem peregerit. 



(a) Id est, qui eius est, seu qnem nominc suo pro- 
fert. Dfinde naturk vocabiilo potest intelligi persona : 
qiiomodo personte iioniine non soniel uiitur llilarius 
ad signilicandam natnram. Ycl boc ila iutelliaendum, 
tntiini illum sernionem esse natiir.e qux Ciiri.<»lo pro- 
pria ac sua est. Illi auiem propria est , non soliiin 

r > I t r* ■■(i;t< ii*Mf ii>iiwia: aiii&: csdis . iiiii<i iiiiiiiiiiiii i:a ii<i»ifia 

qiium nascendo accepil, sed quam in lcmpore as- L sq^Deus pst. homo auiein e\ dispensatione, iiii iiisi- 
""""^*" nuaiur lib. x. o. 2i, 6i ei t»;j. Uiide csi itliid in psnl. 

cxxxix, 11. S : Qnod enim Deus «s/, naturce suas est ; 
quod auiem hauio fuit , uaturw nosiroB assumpiio est, 
liiio in lioc ipso lib., n. 9 : Demonstrato autem et 



omnibus, omnino intelligrndus est sMv^i hpminis ve- 
ritate, ul saepe jam dcmonstratnm. 

{p In cod. Colb. el Gerin. non naturas suce : lectio 
non spernenda co sensu, quod Chrisiusut hoiiio qux 
buinan:c Inlirmilaiis buntlocutus, non omisit indicare 
haic n(>n niilurai su;c esse : qiiia niiiiiruin ex natiira 



sumpsil. 

{b) In vulgatis. neque cum homp. Proxime to p^st 
ftonitnfiii in Deo^ id e>t. posl honiioein glorificaium. 
hi Cliristo disiiiignendum lempus qiio nondiim susce- 
i^rai honiinem, qiio suscepii moriiuniin , quo non 
\m nioriturum. In prinio statu tantiiin Deus est, iii 

stteru Deiis et homo, !n poslremo toius Deus sensu 

infra i^xplirando. 
(c) Verbum necesseest desideratur iii vetustiore ms. 

Com. Ilic admonetor Chrisii dicta dlversis illius na- 

inm sub iriplici statu spectaiis debere esse coii- 

sentaiiea. 

.(<') bl velere ms. Bemig* a Deo dictum aique bomir 
mi: iiif^ndose. Hilarii nientem si btMie capimus, hoc 
^iiivaji : Ctimseciindum teinpus, qiiod Cbrisii coruo- 
niiofleni pnccei^sit, Dcum fitium spectas ut ab lio- 
iDiae discreinin, eique nondom conjunctnm; ne tuni 
*^oiiem ei attribuas, qni couKruai homini, seu, ei 



naturas suas^ et assiimptionis nostrce sacramento. 

((l) In vulgatis, reni peregerit. Si Chrisius in passionc 
ac hiorte res naturas nosira^ percgii, necesse est vere 
timuerit. doluerii, etc. Quod intrrim nuiandiim. 

{h) llic respiciuntur verb:i Pauli iium. 15. ennr- 
randa , Etsi crucifixus est ex iufirmitaie , sed vivit ex 
virtute Pei, (linc quoqiie avertitur suspicio eoruin, 
quillilariuin sensisse opinanlur, Christuni lioniiiicin, 
priusqoaip mprereiiir , a Verbo fuisse ilereiictum 
atquc deseriDin. Nam si inorlups cst qpi vivjt, mor- 
tuus est Deus : adeoque noii secc>sii a Chrislo prius 
qqam inqrereiur. l|iiic se immortalis Deus intra legem 
morti^ babuissu mov prxdicatur, Peo per carnem mo- 
«JljTcirm Deus"8iT,leriim^^ ''»«"^« • q»od mulii» in hQcce nuroero inculcaiur. 

(i) Filius e.c se natus. quia i(/, quod atienum a se 



t 



miem ab eo. queni tribueres honiioi. Vel eiiam 
"icnntaiur stalus, qn.mdo Deos unigenitus in specie 
'S2>umpia m\ leinpu^ |iomo visiis est : et inoneinifr, 
^ tjuae speciei assumpta* , qua: aosuuienti siiii tri- 
'^coda disccrnanius. 

(<)Gdili, totiusetiam Dei, ac deinde siquid aiiud, 
P^ n quid ilhtd : corriipio Hilarii sensu. illud , Ciim 
*ero ex homine el Deo, i-tc, id est, Cnm ex staiu 
^Jinitj mortali, in quo Deus et liomo er.it, illum irans- 
"^it inielligis ad iinmorlah^m. iii qiio jani etiani 
•^^^uiidnm hominem totum totus est Deus; «;uii vide- 
'i^l, ntl declaraiur infra, nnm. 15: totus Deovivil^ 
^^^9 nostrcB societate in cnnimunionem divince im- 
T^Htatis umta, Qui loqueiidi modus expressus ad 
iniltai(oiieni Terbonim Pauli , ut sit Deus omnin in 



erat, vi sna ac potcstnte pra^sumpsil, iiii eiiarratur lib. 
11, n.^C, ubi iiominc Spirilus saiicli in Virgiiiein sti- 
pervenieiiiis Filium ipsum, qui idcirco liic sibi ipsc 
origo nasccndi esse memoratur, ab Hilario intellec- 
tum esse ostcndimus. 

(j) Id esi , quo bomo maneret in a^lernum in Dco. 
Qoibus siioilia suni ha*c lib. xi, n. <42 : ipso vero in 
Dei gloriam^ id est, in Deum omnia in omnibus ex sub^ 
jectionis dispensatione mansuro : ei paulo aiile, toto 
jani in Deum ex eaqua homo est disoensatione mansuro, 

(k) Alludiiiir liic n<l verba Pauli, Delens quod ad- 
versum uos erat chirographum^ de liuibus iiifra, n. 1{|» 
et lib. 1, n. 13. tractatur. 

(0 Yat. bas. ins., habitasset^ omisso antea $e. 



387 



SANGTI HILARII EPISCOPl 



288 



passiones Deo sociae sunt,(l) et (a) spiriiales neqni- Acorporis nostri manere, sed in Dei gloria. Et hoc 



liac ac maliiiae potestatcs triumpho carnis, Deo per 
carnem morienie, subduntur. 

8. Fideles Deo in Chrish pleni, — Ilujus igitur sa- 
cramenii Apostolus conscius, et per Dominum ipsum 
fidei scieniiam adeplus , cum non ignorarel incapa- 
cem cjus esse ei mundum , et homines, ct pluioso- 
phiam,ait, Videte ne quis vos seducal per p/ii/oso- 
phiam et inanem deceptionem secundum (2) traditio^ 
nem (6) hominum , secundum elementa mundi, et non 
ieeundum Jesum Chrislum : quia in ipso inhabitat om- 
ms ptenitudo divinitatis corporaliter, et estis in illo re- 
pleti^ (c) quod est caput omnis principatus et potestatis 
{Coloss. II, S et seqq,). Exposita iia(|ue liabilantis 
GOrporaliier diviniiatis in co pleniiudine, sacramon- 



lingna omnis confiiebitur. Et cum coelestia et terres- 
tria (h) gcnu flectcnl : lioc capui omnis principatas 
et poiestatis est, utei universa genu fleclendosub- 
jecta sint, in quo sumus repleti, ct qui per liabitan- 
tom in se corporaliter divinitatis pleiiitudine, in Dei 
patris silgloria conntcndus. 

0. Deus idem aucior regenerationis nostrw et Christi 
resurrectionis. — Demonstraio aulem et nalurae suse, 
et assumptionis nostne sacramento, cum in eo pleni- 
tudine divinilaiis manenie, nos in eo per id quod 
homo natus est repleamur : rcliquam dispensationeni 
human:ii salutis exsequilur, dicens, In quo et eircum^ 
cisi estis circumcisione non manu facta in exspotiatione 
corporis carnis, sed in circumcisione Christi conseputti^ 



tum assuniptionis nostrse conlinuo subjecit, dicens : B ^i in baptismate, in quo et (5) eonresurrexistis per fidem 



Estis in eo repteti. Ul enim in eo divinitaiis 264 ^^^ 
plenitudo, iia nos in eo sumus repleti. Neque snne 
ail, estis repleii, sed, m eo estis repteti : quia per fidci 
spem in vitam actcrnam rcgenerati ac regenerandi 
omnes nunc inChristi corpore manent (d); replendis 
postea ipsis, non jam in eo, sed in ipsis, secundum 
tempus illud de quo Aposlolus ait, Qui (3) transfigu- 
rabit (e) corpus huniUitatis nostras , confornU corpori 
glorioi sues (Phit. iii, 21). Niinc igitiir in eo repleli 
aumus, id est, per assumplionem carnis ejus, in quo 
divinitatis plenitiido corporaliter iiihabiiat. Et hnjus 
spei nostrse non exigua in eo potesias est. Namque 
quod replcti in eo suinus, hoc est caput ac principium 
omnis poiestalis, secundum illud : Ut in riomine suo 
omne genu (f) flectat, coelestium, et terrestrium, et 
infernorum; el omnis lingua conflteatur, quia Do- 
minus Jesus (4) in gloria Dci patris (Phitip. ii, iO, 
11). Gonfessio iiaqiie haec erit : Jesum in gloria Dei 
patris, et natum in homine (9) jam non in infirmiiaic 

(1) Et spiritalis nequitim ac malitios potestatis^ de- 
pravate. 

(i) Traditiones; paulo post, et non secundum Jesum^ 
omissa voce Christum 

(3) Transfiguravil ; deinde, corporis, non corpori. 

(a) Lips. el Par. spiritatis uequitias : reniieniibus 
aliis libris. Mox Carnutensis codex, in carne^ non per 
carnem. 

(b) Omnes propc mss. traditidnes : quamvis snpra, 
n. i , libro superiore n. 53, ct 1. 1, n. i5 , exliibeant 
traditionem. 



operationis Dei , qui excitavit eum a mortuis (Coloss. 
II, i , 12). Circumcidimur itaque, non 265 circumci- 
sione carnali , sed circumcisione Christi, id est, in 
novum bominem rcnati. Cum enim conscpelimur (6) 
baptismate (/) ejus, inori nos necesse est ex vetere 
bomine; quia rcgcncratiobaplismi resurrectionis est 
virlus. Et hxc circumcisio Cbrisii est,non exspoliari 
carne praepuiii , sed totos commori ci , et per id to- 
tos postea ei vivere. In eo enim (j) rcsurgimus per 
ejus Dei fidem , qui euni suscitavit a mortuis. Cre* 
dendus ergo Deiis est, cujus operatione Chrisius ex- 
citatus a morluis est : quia fldes isla conresurgit in 
Cbristo. 

10. Idem Christus ul homo moritur, ut Deus se siu- 
eitat. — Consummatur deinde ita omne assumpii 
hominis sacramcntum : Et vos (k) mortui cum esseti$ 
in delictis et pneputio carnis vestrce^ vivificavit cum 
i7/o, donatis vobis omnibus detictis, delens quoit adver* 
sum nos erat chirographum in sententiis^ quod erat con- 

(i) Ms. Ycron. in gloriam est Dei Patris^ grdccc , 
c^^ do^av 66o0 7raT/96f; paulo post, Jesum substiiuimus 
ex iioslro ms. Aniea Jesus. 

(5^ Consurrexistis. 

(G) Prseferl exeniplar Yeron. baptismati ejus. 

(e) Plures mss. transftguramt. Mnrtin. transforma- 
vit : quod et babet Vat. bns. codex , qui cum non- 
nuliis aliis postea subjicit, conforme faciens eorpori^ 
vel corporis. 

(f) Ita B.id.ac pleriquc mss. At apud Er., Lips. et 
Par., flectatnr. In ms. Ynt. bas. el allero Yatic, ui 



(c) Sic plprique ac mclioris notae mss. faventibus D in nomine Jesu omnes genu flectant : ex quo sequi 
subnexis , Quod repteli in eo snmus , hoc est caput ac deberet , ccelestes, non ccelestium. Graece , Iva cv rw 



principium omnis potestatis. Editi vero, qui est caput^ 
qiiomodo legilnr lib. 1 , n. 13. 

(d) In codice Yal. bas. , Martin. , duobus Colb. ot 
uno Sorbon. perpenm hic adjicitur repleii. Ralio 
qnippe liic subjicitur cur fideles in Cbristo sint re- 
plcii Deo, quia nimirum manent in ipsius corpore , 
quod ^loriae jam particeps facinm, Deo proindc ple- 
num sii. Mancnt porro iii ejus corpore, quia ut dici- 
tur in psnl. u, n. 16 : Christus naturam in se nniversoB 
earnis assumpsit. Undc cnp. 4 in Matth. n. 12, caro 
Chrisli civit^s nunciipnuir, iii qua quwdam universi 
generis humani congregatio continetur; adeoqne, ut ait 
Ambrosius ep. nunc lxxvi. ad Irenxiim, n.8 : m illa 
carne Christi per consortium ejusdem naturm caro omnis 
humani generis honoraia est. Replebuntur autem in se 
Ipsls, cum gioriae cjusdem in propriis corporibus con* 
iortes cnint'. 



ovofxart Iiqo^oO Trdcv yovu xoc/iji^ii. 

(g) Ediii hic addunl Deum; quse vox abesta potio- 
ribiis mss. 

(h) In ms. Martin. bic adjicitnr et inferna. 

(}) Antiqni libri Martin. Yat., bas.,Colb., ctc.,6<ip- 
tismaii ejus. Reiniginniis, baptisnmte ei : quod saiis 
arridebai. Sed quomodo Mipra diciiur circumri^one 
Christi, iia et nunc baptismate ejus, id csi, suscep* 
tione bapiismatis ab ipso instituii. 

(j) Marlinianiis codex , resurriximus : et postea» 
consurrexit in Christo, non conresurgit. 

(k) Ita mss. Editi vero parliculam cum prxfiguni 
verbo mortui. Quod lib. i. n. 13, a mss. abcsse an- 
noiavimus. Mox ms. Martin. donans vobis omma dt" 

Scta. quomodo legltor lik X| li. 47| aecos BOtenl 
b. f, n. Il 



m DE TRINITATE LIBER IX. 290 

trarium nobis : et iptum tulit e medio, affigens illud A ^uis cxcitans, qui csl anlc niorlem Chrislus opcratus, 



cruci ; (1) exutus carnemt et potestates ostentui esse fe- 
eitf triumphatis his {a) in semetipso {Ibid. 13 e/ seqq,), 
Apostolicam nJem sxculi homo non capit, ei {b) scn- 
5US sui dicia alius pnctcr quam ipsius sermo non 
explicat. Deus Ghristum a mortuis excitat, et Gliris- 
tum in quo curporaliter divinitatis plcniludo inha- 
Lilat. Sed convivincavit nos cum illo, donans nobis 
peccata, et delens chirogrnplium (c) legis peccati, 
qubd per sententias anteriores contrarium nobis erat 
hoc tollens dc niedio, et cruci afGgcns, mortis lege 
cnrne sese spoli.ins , poiestnles ostentui rcddens, 
triuroplialis his in semetipso. Et de triumphaiis po- 
testatibiis in semetipso, atque osicntui redditis, dc- 
leloque cbirographo, vivificatisquc nobis, jam supe- 



el idcm sit spolians sc carne nioriiurus. 

11. Caro spoliala et carne sespolians unus est Chris^ 
/u«.— Jamne apostolicsc fidei sacramentum intelligis? 
Jamne Ghristum cogniluin habes? Quxro enim a le, 
quis sit cariie se spoli^ms, et qux sit caro illa spo- 
liata? Duplicis enim inielligentift ab Apostolo tcueo 
signiflcationem, spoliatae cariiis, seque carne spo- 
lianlis : etinler haecGhristum audio pcr opcraiionem 
Dei a mortuis excitaium. Et cum sit Ghrisium a 
mortuis excitnns Deus, sitqiie et Ghristus excilaius a 
inortuis : interrogo quis esi carne se spoiians, et quis 
est Ghrisium a morluis cxcitans, nosque viviOcans 
cum Ghristo? Si enim non idem est Giiristus mor- 
luiis, qui esl caro spoliaia ; carnis spoliaiae nomen 



rius {lih. I , n. 13) tractavimus. Iloc vcro sacramen- B ostcndc : et rursus naiuram «jus, qui se carne spo- 

liavit, exponc. 267 Eumdem ciiim csse invenio 
Deum Ghristum a mortuis exciiatum , qiii carne so 
spoliavit, ei rursum spoliaiam carnein Ghristum esse 
a mortuis exciiatum : deinde principalus et poiesla* 
lcs ostentui rcddeiitem et triumphantcm rcpcrio in 
semctipso. Inielligisne hunc iriumphantem potes- 
tates iii semetipso? Seniisne qiiod a scnondiffcrat 
caro spoUaia, et carne se &))oIians? In semctipso 
enim triumphat, id csi, in ea qua sc cnrne spoliavit. 
Videsne iti Deum et hominem praedicari : ut mors 
homini, Deo vero carnis excitatio deputetur ; non 
tamen ut alius sit qui mortuus est, et alius sit per 
qucm mortuus resurgii? Spoliaia enim (h) earo 
Ghri^itus cst morluus : ct rursus Ghristum a mortuis 
exciians, idcm Ghristus est cariie se spolians. Nato* 



tura qnis vcl apprehendct, vcl 266 eloquciur? Sus- 
citai operaiio Dei Ghristum a mortuis, et hxc eadem 
Dci operatio nos vivificat cum Ghristo, et hn:c eadcm 
(d) operatio donat pcccata, chirographum delet, et 
afOgit cruci : carnem se exuit, potestates ostentui 
reddit, ac dc his in semetipso triumphat. Habes ope- 
rationem Dei Ghristiim a mortuis excitantis : habcs 
el Christum bxc ipsa in se qucB Deus operatur {e) 
operanlem. Glirislus enim morluus est, carne se spo- 
lians. Tene ergo Ghristuin hominem a Deo ex inorluis 
cxcitatom, tene Deum Ghrislum salutis nostrac (i) 
operaiionem cum essei inoriluriis operantem : ut 
cum baec Dcus operatur in Ghrisio, (f) operans licet 
Deus, spolians se tamen Cbristus carnc morilurus 
sit : et cum mortuus est Glirisius, operans ante mor- 



tem Deos , mortuum lamen Ghristiim operatio Dci C ram Dei iii virtute resurrectionis intellige : dispen- 
excitet; ctim ipse sit (idem sii) {g) Christum a mor- sationem hominis in morte cognosce. Et cum sint 



(I) Exutus carne. 

(a) In ms. Garnul. hic addilur cum fiducia : qmd 

etiam exslat lib. i, n. i^, ct lib. x, n. 47, ubi idcm 

ille locus non eodcm prorsus modo exhibeiur. In ins. 

Vat. bas. et Martiii. exutus camem, et principatus et 

potestates dehonestans^ et cum ftducia triumphans, II ic 

aulein diligentcrobscrvandum, quod exutus carnem^ 

non passive, sed activc siimaiur, quasi spolians se 

carne, quomodo legilur infra, lib. x, n. 47, iiiio 

eliam hic ubi eadein illa verba cxplicantur. Et in hac 

qnidem signincatione activa stat lota vis argumenli 

subsequentis. Quamquam pro exutus carnem et po- 

(etifltes, modo in latinis codicibus legere est, exspo- 

iiins ifTtndpatus : coiisentiuntque grxca exemplaria, 

«luiinGerraaneiise, quod Pauli cpistolas grosce et la- 

tine complectilur, ab annis salicm milleexnralum, in 

quout in alils exstat a7r«x5uo^|x£vof raf a/>x«f • ^^rtim 

ex Tocabuto rac ^px^^ racilo coiifici potuil tiQvo-apxa. 

Etcerie Augiisiinus de Peccat. mer. etrcmiss. c. tl^ 

<!tlib. XVI contra Faustum c. 29, neciion de Agonc 

Cbrisl. c. 2, cum nostro Hilario legit exuens se car- 

^ni. Sic et Anibrosius lib. v in Lucam, n. 107: 

^fuens se earnem principaius et potestaies omnes tra- 

^^t, et libro iii de Fide c. 2 : Qui afixit itlud 

(cliirographiini) crticf, earnem se exuit : sed Pater non 

^^tcamem^eic, Dcinum apud eunidetn Amhrosium 

^ucior Tract. in Symbolum Aposioloriim : ^on ergo 

^i^UfHam jure ac potestate exutus est carne, sed ipse 

*j ^t. Nam qui potest non mori si nollet, procul 

^tiHo ijuia voluit mortuus est. Quod ita esse eompro- 

^^ Apostolus aitt spolians se carne^ principatus et 

t^ttttotes exemplatit. Hoc lamen illi ab Hilario dif- 



(2) Operatione, 

ferunt, quod post exuens se carnem, adjiciunt prm* 
cipntus^ quod vcrhuin Hilarius oniitlcrc solet :quam- 
vis tamen eadcm Icctio non ignotaci fuerily ut liquet 
cx n. li. 

(b) In ms. Yat. bas., sensus ejus. Non est audien- 
dus Erasmiis, qui excessus loco sensus legendum esse 
C04ijecint. Hoc sibi vult : Pauli fldem homo sola sae- 
culi sapieiitia instriictiis noii assequitur, neque dic- 
loriimiHiiisinterpreiatioaliuude repetcnda est, quam 
cx aliis ipsius diciis. 

(c) Qiiod hic Hilarius chirographum tegis peccati, 
et supra, num. 7, sinipliciler %cm peccati; vocat 
1. I, n. 13 : sententiammortis, favenle Teriulliano, I. 
dePudiciiian. 19, ubi lcffit : donato chirographo mortis. 

D (d) Rursum hic apudf. Er., Lips.et Par., Dei ope- 
ratio : Bad. et ins. dissidcnlibiis. 



(e) Solus codex Vat. bas., operatum. 



Excu4, operetur licet : conira fidem mss. 

(g) Editi exceplo Par. Christus a mortuis excitatus: 
refraganiibus scriplis. 

(h) Apud Leonem epist. novx editionis cxxxiv ad 
Leonem Augustum c. 3, ubi hxc aliaque Hilarii dicta 
laiidantur, spoliata enim earne : male. Quidquid boc 
libro haclenus dispiiiatum est, sed haec maxinie sen* 
lentia, in eum non convenil, qui vcrbum a carne 
Ghrisii mortua separatum senserit. (Jnde Hilarius ab 
ca opinione non immerito creditur alieiius. Guin enini 
carne se spolians, caro spoliata, et carnem spoliaiam 
exciians ipsi unus et idem Gbristus sit, nec sit oniis 
unitate naturae, sed |)ersonae : sequiiur eum sensisso 
pcrsonam Verbi carni spoliatoc unitam. 



101 8ANCT1 HILARII EPI8C0PI tH 

ntfaqtie suls gesta natnris, imuin lanien Ghrlstum A 18. ffaiurcB in ChrUlo dudi est Paulo» •*- Haic igi« 



Jesum eum memento esse, qui utrumque est. 

it. Christu9 sua irirtute sutciiatur : eur hoc opu$ 
cum Paulo tribuat Patri, -^ Quamquam enim menii- 
nerim frequenter ad Deum pairem per Apostolum 
referri, Ciirisium a mnriuis esse excitAtum : sed non 
est Apostolus extra ^&ngelicam fldem (a) dictis suis 
ipse contrarias, maximc Domino dicenie, Propter 
hoc me Pater diligit^ quod ego pono animam meam , 
(6) ttl iierum tiecipiam eam. Nemo {1) toUet eam a me^ 
Kd ego pono eam a me» Poie$tatem habeo ponendi eam; 
et poteslatem habeo iterum accipiendi eam» Hoc man* 
datum accepi a Patre (Joan. x, 17, 18)« Vel cum 
posiulatum nb eo esset, ut signuin ad fidem de se os* 
tendcret, ait de lemplo corporis sui, Solvite hoc lem- 



tur i)entus Apostulus gcminnc in Christo siguilicatio- 
nis tenuit prxdicationem ui et infinnitatem in eo ho^ 
minis, et virtutem Oei ac naturam docerel, secundum 
iliud Corinthiis dictum : Nnm etei erucifixus eet (%) 
ex infirmitate (9), $ed tivit ex virtute Dei (H Cor, xin, 
4), niortem iiiflnnilatis hutnauae, vitani vero Del vir- 
lutis o»iendens : et iiiud ad Romanos, Quod enim (h) 
mortuue c$t peecatOt mortuu$ e$t eemel : quod autem 
vtvtf, vivit Deo. Sic et vo$ deputate vo$me$ip$o$ mor* 
tuo$ quidem e$$e peccatOy vivere autem Deo in Ckrieto 
Je$u (Rom, Tt, iO, H) : moriem peocato, id est, 
corpori nosiro adscribensy viiam auiem Deo, cul est 
iiaturale quod vivii, el per id nos cnrpori novtro morl 
oportere, ut Deo vivamus in Christo Jesu, qili peccatl 



plum, et ego in triduo $u$citabo illud (Joan, n , 19; vid. B nosiri corpus (i) assumens, totiis Jam Deo vivit, na-* 



tract. Psal» cxli, num. 6). Cum eilim et per acci- 
pii!ndaB animae poiestatem et per snsoitandi lempli 
Tiriulem ipsuni se sibi rcsurrectionis suae Deum do- 
ceat, 208 lotum hoc iHinen ad mandali paterni (c) 
rcrerens aucioritateui : non conirarie inielligiiur 
Aposiolus, Ciiristum Dei viriuiem et^Dei sapieniiam 
(d) prdedicans, oinhem operis sui magniflceniiam (e) 
per id ad Patrisgloriam reiulisse, quia quidquid Chri- 
slus gerit, virtus Dei et sapieniia gertt; el quidquid 
virtus Dei et sapieutia geril, sine dubio Deus gerit, 
cujus et sapientia est Chrisius et virtus. Denique duiio 
per operatioiieni Dei e&citatus Christus a mortuis 
est : quia opera Dei patris ipse (f) naiura a Deo 
iion difforenti operatus est. Et in eo Deo resur- 
rectionis fldcs esi, qui Christum suscitavit a mor- 
tuis. 

(1) ToUit graece eiiam habetur atjose. 7o//t< quoque 
lcgilur iib. x, nuin. 57. 



lur£ nostru! socletate (5) in comraunionem (j) divi* 
nae immortnlitaiisunita. 

14. Alia Dei, aUa $ervi forma : idem Chrietui. DH 
forma taiuiti non periit. — Hu?c igitur demonstremhl 
a me paucis fueruiit, ut utriusque naturae (k) perso* 
nam iractari in Domino Jesu Clirislo meminissemus: 
quia qui iii forina Dei maiiebat, 208 ^onnam scnrl 
accepil (/), per quain obediens usque ad mortem rait* 
Obedienlia enim inortis noii est in Dei formn, siculi 
nec Dei forma Inesi iii forina servi. Per sacrantentum 
autein evangelic» dispeusationis non alius eit in 
forina servi, quam qui in forina Dei est : cum tameii 
servi fnrmnm accipere, et in forma Dei manere noii 
idem sit ; cumque accipere formaro servi, nisi per 
evacuationem suam, (m) non potuerit qui manebat in 
G Dei foriiia, non conveniente sibi (ormad atrilisqve 



(a) In plerisque m^, dicti $ui. Paulo nnle in Carn., 
memineriSf iion meminerim, 

(b) Cditi, et iterum recipiam : dissidcntibus mss. 

(c) B:id., t)r. et Li ps. , r^/^erl : absque nttctoriiate 
mss. Tutu pro fonfran^, Latinius atqiie Bandinus le« 
gendum conjectarunt, contraire : nil necesse ut quid- 
quam iminuteliir. 

(cf) Lips. et Par,, prasdicas$e : ac deinde cuin cditis 
aliis omnemque operis, etc. Castig:uitiir ox tnss. 

(e) Yut bas. ins. per id quod ad Palris gloriam re^ 
tulistet : depravale, cuiii h:i'C sibi veliiit : iNon inlolii- 
gitur Apostoliis sensu proximis Christi vcrliis coii- 
trario ad Pntris gloriain retulisse oiuneni operis 
Chrisii mngniflcentiam. 

(f) Ila inss. Vat. bas. et Martin. faventibus aliis. 
At ediii, naturce a Deo non differenlis operalus est, Ei ^ 
in eo, omisso Deo, Jaiii supra audivimus Christum 
resurrectionis sute Dcum, 

(g) Iii vnlgatis, ex infirmitate no$tra, Abesl nostra 
a siiicerionbiis inss. et a grxco, ut ei lib. x, 11. 05. 
Uox etiam abest humance a Colb. ac Germ. 

(A) Ediii excepio Par., morOittm est peccato^ mor- 
tuum e$t, Postea ms. tlartin., repuiate^ non de- 
putate. 

(i) Sic lib. I, n. 1$ : Carnem enimpeceaU recepit : 
quia iiimiruin veram ex Vir^ine de Adam peccatore 
propngatain carnem assuinpsit; (|uamvis, ut plane de- 
claratur lib. x, n. 25 : neque caro iila caro peccatif 
$ed eimilitudo carm$ peccati. 

(j) liss. VaL Uas., Corb.t t^raC, etc.» t*t coimiui- 
nione iubetaniies immortalii. 



(i) Ex infirmitate no$tra. 

(3) In communione $ubstanticB immortalie, 

(k) Polest hoc ila intelligi, iil in Christo diiplici 
licet natura constante , unnm tamen esse personnm 
adnioneamur : ciii iiitelligenti:e favent subnexa. 
Proxime t:unen dicia poslulant, ui personas vocabulo 
iioh lam siibsisteniiam, qtiam naiurx utriiisque con- 
ditionem ac propiietates iiitelligamus. Quo sensu 
Ainhrosius, lib. 11 de Fidec. 8, n. (>i, dicil : Mirarie 
si ex persona hominis Pairem dixit tnajorem, qm in 
pereona homini$ $e dixit vermem : ct epist. xLviii, n. 
4 : qui in per$ona homini$ formam $ervi accepit : qu.isi 
diceret, qui ut homo foruiam servi babuit. VideUila- 
riuin ip>.uin iu psal. lxiu, n. 3. 

(/) Ciim aptid Leonem praulicin epistoln cxxxiv 
llilarii nomiiie legitiir, qui in forma Dei manebai ^ 
formam $ervi accepil ^ ipse diviniiatem nequaquam 
ami$ii; prob.ibile esi postremis illis verbis, qude in 
niillis in.ss. exstant, nequc exsiare debeut, sunimatim 
per!ftringi, qtiod postea diffnsius demonslratur. 

(m) In pervetustis mss. C.irii., Colb. ac Gcrio., iioii 
$it : natid iiicominode, si deiiido lacitum iiitelligator 
eju$. lluc spectat qiiod Augustiniis epist. xi , o. 4, 
tiicarnationis necessitatem conflrmaturus ail : Nemo 
euim quemquam erigit ad id in auo e$t^ ni$i aUquan" 
tum ad id in quo e$t ille, descenaat. Cui simile est il- 
lud Hilarii nostri lib. xii, n. 6 : Dectdere autem ex 
Den in hominem nisi se ex formn Dei Deus evacuan» 
non jyotuit^ etc. In co autcm quod hic sequitur. non 
coiivenire sihi forinas utriuNque concursum , patet 
forma nomine exterioreni tnntum naturai otriusquo 
liabitiNn designari. Uode intelli{[ere est qiia tatioue 
Hilarius Cbrisium post resurrectioneffl toiani Deoin ^ 



»5 DB TRINITAtE LIBEH 1%. t«4 

eonciiriu. Sad non iUot Ifque diveHus eil, (a) qul se A <raict InielllgltQr se bdnum dlcl. Ei quxrendum esi 



exinanivit, ei qui lormam servl aecepit. Accepiste 
enim noii poiesi ^us esse qui iion sii; quia ejus sil, 
qui subsisini» accipere. Ergo evacUaiio rornix non cst 
aboliUo uaiur» : quia qui se evacuai, non carel sese; 
(i) el qui accipii, roanei. Et cum (ideiii) ipse sli 
evacuanset accipiens, habei quidem iii eo sacr^tmen- 
lum, qudd ae evacuai et accipil ; non lamen liubet 
iateritum, ne noo eistet efacuans, et ne non siiac- 
cipiens* Iiai|ue eTacuatio eo proGcii, ui proliciai 
fomia senr i, non ut Ghrisius, qui in fonna Dei erai, 
{k) Chrisius esse non maneat ; cum formam serfi non 
DiSi Qirisitts acceperit. Qui com ae evacuaverit, ut 
manens Spirltus Ghristus idein Ghrisius homo essel ; 
in corpOre demuiaiio habitos et assumptio naluras. 



quam aliain de se professionem arguai, qui non crc- 
dendus est nomen iii se bonitatis nrguere. 

46. Fidem interrogantis arguit, non (/tcla. —Videa- 
mus iiaque, quid pruter bonum interrogans dixeril : 
ail enim , hlagttter bone, quid boni faciam {Marci x, 
47 )? Duas igilur res connuneupavji : el bonum , et 
magistrum. El quia non arguit bonum se dici ; hoc 
necesse esi arguai , quod magister bonus dicius sii. 
Ita auiem drguii se magisirum bonum dici , ut Ddem 
Inierroganlls poiius, quam vel magisiri in se vel bonl 
nomen nrguerel. Juvenis enim insolens per obser- 
Tantiam legls (f) , el flnem legis qiii Chrisius esl ne- 
sdens, ei jusUncaium se In operibus existlmans, et 
non intcHigens venisse etim ad oves perdttas domiis 



fiatiuram(r) manentls divinitaiis non peremlt : qula S Israel {Matth. xt, 24), el imposslbiteesse legl pef li 



«M» atqoe idein Ghrisins sii, etdemutans liabilum, 
et aseumens. 

m, Expintlmitur objecta hmretieorum, ChriBtuinon 
e^uH pi9d dieatur ^ontii.— Oslensa itaquesacramen- 
lorom diapensatione, pcr quam hsereiici ignoranies 
qvoaque falierent, ui ea, quae per assumpli hominls 
naluram dicta gesiaque sunt,omnia intirmiiaii diviniia'- 
lis adicriberent, ei formae Dei depuiareni» qnidquid 
formae aehri propriae(d) aptum est: nuiic ipsis proposi^ 
tionibua eorum respondendum esi. Tiito enim j:im 
dictorHin singulontm genera dijudicabttninr, cum 
VcrlNiro et carnem , id est, Deum et bominem Jesum 
Gtiristum sola fidea sit confiteri. Deum igiiur Domi'> 
nuro nifstruin Jesum Ghrisium ex eo negandum per 



dcm ]ustific:tiiortls salvare credenles (Rom. viii, 3), 
inmquam coitimunium prxceplorum ei in lege scrip- 
torum magisirum Interrogai Dominum legis ei uni- 
gcnitum Deum. DeieSiaius liaque Dominus hanc de 
Sc irrellgiosx fldel professionem, quod tamquam ma- 
gisicr legis inferrog»reiiir, respondlt, Quid me voeas 
bonnm? Atque ut slgniflcarei quaienus 271 l"lcl!i- 
gendus ei profliendits bonus esset , subjecit, Nemo 
bonu$^ tiiii unui Deu$; nnn respuens bonliatis no- 
men, si sibl hoc lamquam Deo deptttaretur. 

47. Ei bonnmet mngi$trum $e$e o$iendit, — ^Denfque 
osiendens se magistri in se boni, per fldem ejus qui 
tamquam liominem interrogabai, nomcn arguere, poSi 
jncianiiam jovenis et gloriam legis impleix , iia re- 



naturam herelici eiistimant » quia dixeril : QuiA ms G spondlt : Vnum iibi dee$i : vade , quascumque habe$ 



S70 ^^< bonmm? Nemo e$i bonu$ niti unu$ Deu$ 

(Marci t, 48). Omnis responsionum raiio necesseest, 

oi ex interrogaiionum caiisis proflclscaiur. Ad id 

enlin rt^pondebiiur , unde quaeretur. Ei primuni re- 

quiro a dicii biijus calumiiiaiore, uirunrine id ai guere 

Doroiunn exisiimet , cur i>onus dicius sil, seqiie 

maloerit malum dici. Id enim sigiiiflcari videlur hoc 

dlclo , Quid me bonum dici$? Non opinor quisquam 

lam veeors erit, ul malitiae proressionem ei velii ad- 

seribere, qui dixerit : Veniie ad me omne$ qui labora' 

ii< H onmii e$ti$ , ei ego vo$ refidam, Tollite fugum 

si€Km Mper voti ei tU$ciie a fne, quia miii$ $um et hu-^ 

sufif torde; et invenietii requiem animabut ve$iri$, 

^tifnm enim meum $uaife tsr, ei onu$ tueum leve 

^ (Mati, XI, d8 et $eqq.). Milem se profiteiur aiqiie ^ 

hamilem : ei irasci credetur, (e) cur lK)nus dictus sii? 

I^fessionnm hxe diversitas dissidei , ui boniiatis 

^ tesiis nomen in se boniialis accusei. Non ergo 

(1) Ei qui accefrit, 

^Die suiem totum in forma servi nuncupei. Gonfer 
l^unclocom cum iract. Ps. lxviii, n. ^. 

(s) Htic est, qui se exinaniTil, non alius esl ab eo 
^ lervi formnm aceepit , seu post evacu^tionem 
'*^n) non aliue est atque erai aiite. 

W Ediii, Ckrkiu$ ex $e non maneai : castlgantur 
^i BMs. Sic infra, n. 59, -tct maneret e$$e Dei lormd, 
^ Ghristi eiintniii mysterium egregie explicaiur 
"^* II, n^ 48 , et In Psal. ciun, n. 7. Hic obiter 
^^vertere est vocabulum Chri$ii ad naturam dithttirl 
^SiiiicaBdM hon lettel «Mfpaium. 



vende^ et da pauperibut, et habebi$ thesaurum in cdlo ; 
et venif tequere ihe(Mare, x, 21). Non refugii bonlia- 
tisdesenotnen, qui coelestem ihesaurum pollicciur: 
nec maglstruin se noii vuli videri, qui docein se per- 
fectsc liujiis beaiitudinis prscstat.Terrena; antem de se 
opinionis fidem argiiii, bonitaiem in solo Deo docens 
esse. Rt ut se ci Deum et bonom significaret , boni- 
taiis esi usus orficiis, coelestes iliesattros pandens, et 
se ad eos pracvium iribnens. lia eiquaisibi tamquam 
homini tanium deferebantur, detesiatur; nequeseab 
his, quse Deo deputabat, professns alienum esi : cum 
uiium Deum bonum confllens, ea ipse loquereiur ai* 
que agerei, quae unlos Del â–¼irtutis, boniiails atqoe 
iiatiir;e suni. 

48. Ifo^isfrt cum fide nomen accepit. — Qoam igitur 
non bonilatis nomen reftigerit, sed neque magisiri 
honorem recusaverii, sed fldem ejus qui in se niliil 
nisi corporeoin et carnale sapulssei , drgoerit; hinc 



(c) in ms. Gorb. etaliqttot aliis, manentie in eorporei 
giossema. 

(d) lia pleriqiie mss. At ediii « apiaium, Mox In co^ 

dice Vai. bas. toto enim genere^ non tuto 4nm,*%*% 

genera. 

(e) Vetns codex Golb. cum bonn$, 

\0 Cui tamen ob$ecutu$ ex nuUt> e$t, ot dlctlttr et 
ostenditur cap. 49 in Maiih. h. S i Puto ehim, In- 
qoit Augosthnis epist. nunc CLvtt, n. t5 : qut>d u at- 
roganHuB quam veriut tertmue retfimderat. 



mm 



m SANCTi HILARII EPISCOPI ^96 

inietligilur » quod aliter ad Aposlolos magisirum se ATestimonium palrii apud Judaos; opera ChrhiL — 



conniciilcs loculus esi, dicens : Vos me vocalis magis" 
Irum et Dominnm , et bene dicitis; sum elenim {Joan. 
iiii, 43), elcum alibidixissct : iVe voceminimagistri^ 
quia magister vester Cliristus est (Matt. xxiii, 10). Ubi 
cum fldc magisler est, ibi adeo laudat, ut et proGiea- 
lur hoc noinen : hic vero boiii magisiri nomen non 
recognoscit , ubi ncc Dominus iniellecius est esse , 
nec Gbristus : solum unum Deum bonum praedicans, 
non se utique a Deo (1) secernens, qui et Dominum 
se professus et Chrisium, ducem thesauri ccelesiis 
oslendat. 

19. Vbique Dominus nec eumdem cum Palre nec di- 
versum se pro/iletur, Fidei honorCf adeoque natura 
patri se oequavit, — Tenuit aulcni hunc semper Domi • 



Quamquam igitur in plurimis ac pene omnibui dic- 
lis sacramenii hujus prxstiierit absolutionem , ne 
quando confessus Deum patrero , ab ejus se unitate 
discernerei ; nequc se in uniiate ipsius collocans » 
cumdem tamen unum et soliiarium profiierctur : ta* 
men eiiam ex hoc vel maxime inielligilur sacrameii- 
tum et unitalis el nativitaiis doceri,cum ait, Ego auiem 
iuibeo testimonium majus Joanne, Opera enim quof de* 
dit mihi Pater ut perficiam ea^ ipsa opcra quai facio , 
testimoninm perhibent de me, quoniam Pater me nusit. 
Et qui misit me Pater^ ipse testificatus est de me. iVe- 
que vocem ejus umquam audistis , neque figuram ejus 
vidistis , et verbum ejus non liabetis in vobis manens : 
quoniam quem misit itle, huic vos non creditis (Joan. v. 



nus fldei ecclesiasticae modum, ut patrem Deum B 36 «( s^^^.)- I^^^^^^*^ ^^'^^^'^""^ ^^^^^ ^^^^^ 4^^°^^^ 



unum proedicans, a sacramcnlo se Dei non separaret 
unius , dum per naturam naiivitalis neque alium se 
Deum profiierelur esse, neque ipsum : quia eum nec 
diversi generis Deum esse natura in eo unius Dei pa- 
tiiur, neque nativitas admitiit non perfcctum 272 
ei esse quod filius est. Iia nec separabilis a Deo po- 
test esse, neque ipse esl. Per quod ila omnem scr- 
monis sui significationem temperat, ul quidquid Deo 
patri honoris protesiareiur , id niodestissima confes- 
sionc etiam sibi proprium esse monstraret. Cum enim 
ait, Credite in Deum^ et in me credite (Joan. xiv, 1), 
quaero (a) in quo se in naiura discreverit , qui non 
discrevit in honore ? Dicens enim , Et in me credite, 
cum dixisset, Et in Deum credite : aiine per id quod 



vere intelligiiur, cuin iiec ipse visus sit, nec vox ejus 
audiia sit? Memini quidcin de coelis auditam vocem 
fuisse, dicenlcm : llic cst fiiius meus dilectus, in quo 
(5) (c) bene 273 complacui : hunc audite (MaUk. 
111, 17). Fa quoinodo vox Dei audiia iion est , cum 
patermc vocis significationem (6) in se vox audiia 
contineat? Sed forie iu Jerosolymis manentes non 
audierunt, quia in desertis Joaimes solus audierit. 
Quxrendum ergo in Jcrosolyniis quoinodo testatus 
esl Pater ? Non euim testimonio jam Joannis ulitur 
vocem e coelo audientis, sed habet teslimonium ma- 
jus Joaniic, et quod hoc essel, continuo subjccit : 
Opera enim quce dedit mihi Pater utperficiam ea, ipta 
opera quce facio, testimonium perhibent de me, quoniam 



ait , in me, non et suam intelligitur significasse natu- G Pater me misit, Agnosco testimonii auctoritaiem : ne- 



ram ? Naturam plane separa , si fidem separas. Si 
credidisse sine Christo in Deum vita sit, Christum a 
Dei et nomiue et proprielate divelle. Quod si vitam 
perficil crederc (b) in Christo eos, qui in Deum cre- 
dant; verbi virtutem diligens lector cxpendai, Credite 
in Deunif et in me credite, Cum eniin ait, Credite in 
Deum, et in me creditCy uniens se fidei Dei, et naiura^ 
ejus univit, (2) cum niemorato Deo , in quein credi 
opurteret, ei in se docuerit csse credenduin : Deum 
se per id docens, cum crcdcndum (3) in eum sit ab 
his,, qui in Deum crcdanl. Occasionem tamen irreli- 
giosx unionis exclusii : qiiia cuiu et in Dcuin, elin se 
crcdendum professus sit, fidem de se (4) solilario non 
reliquit. 



que enim quisquam nisi Filius a Paire missus lucc 
agerel. Opus ergo suum testimonium est. Sed qaid 
tandem sequitur? Et qui me misit Pater^ ip$e testifi- 
catus est de me. Neque vocem ejus umquam audistis^ 
neque figuram ejus vidistis, et verbum ejus non habeliB 
in vobis manens. Exira crimen ergo siint ignorantes 
tcstimonium raliis, qui in liis numquam audilus ac 
visus sit, ct in his non inancal verbum ejus ? Sed iion 
suut sub vcnia incognili sibi tesiimonii : quia testi* 
monium de se Palris operuin suorum lcsiiinonium 
esse profiielur. Opera igiiur de co tcstantur quod a 
Patre sit missus ; sed hoc operum teslimonium Pa- 
tris est. Et cum operatio Filii Patris testimonium sit, 
eam necesse est operari in Christo naturam (d) infel- 



^Q, Pater de Fitio testatm et non auditus ^urc/. D ligcndam esse, perquam teslis et Paierest.Aiqiieita 



M) Secernit. 

(2) Cum commemoralo. 

(5) In eo sit, Sic antea dixerat Hilarius, credere in 
Ckristo. Exinde, inretigiosi unionis^ ut vel hinc cou- 
firmelur conjectura doctissiiiii cditoris Benedictiiii , 
isuspicantis vocabulum unionis masculiiii gencris Hi- 

(a) Aliquot recentiores mss. m quo se natura, So- 
lus codex Yat. bas. m qua se natura, Retinenduin 
cuni aliis in quo^ hoc est, quaienus. 

(b) Mallemus in Christum, si mss. accederet aucto- 
rilas. Siibinde in nis. Vat. bas., verborumvirtutem. 

(c) Colbertinus codex, bene placui. Nullum hic in- 
commodum , quod verba hunc auditc , non ad Joan- 
nem in desertis , sed ad Apostolos in monte facta 
sint : cum m bls , Hic esl filius meus, vis argumeDti 



lario esse. Ejusdem geueris fuit id nominis apud om-> 
nes, cum pro margariia adhibitum cst. 
(i) In anteriori eral, sotitarii. 

(5) Beiie placui, 

(6) In se ipsa. Posiea, audierant. 

sita sit. Sed mirum qui sanctus Doctor verba a Joanne 
audiia lib. vi, n. 19, proferat, uti ea habemus inVul- 
gata Matlh. iii« 17, libro autem viii, n. 25, et alibi, 
qualia psal. II, 7, cxstant, ac tandem hic uti jacent 
Maiih. xvii, 5. Dcinde paternx vocis siKnificalioiiem 
in audita voce, qux Filiuni demonstrarit, coiitincri 
docet : quia filius significari nequit, quin simui signi- 
ficetur etpater. 
(d) In Tractatu de unitate Palris et Filii, lo qao 



207 DE TUINITATE LIBEK IX. 298 

Ghrlstus opcraiis, (a) ct iii ejus opere Paicr (cMans , A cipictis, Quonwuo poleuis vob credere , qui lionorcm 

ab hominibus accipitis , et honorem ejus , qui esl solus 



(1) ostenduniur inscparnbilis secundum naiiviiatcm 
esse nators ; cum Dei de Gtiristo lesiimonium , ea 
ipsa Ghristi esse significetur operaiio. 

21 . Judai Pairem rum viderunl aut audierunl, quia 
Chrislo non crediderunl, Hinc nalura ulriusque una. 
— Non sunt itaqoc cxtra reaium non cogniii sibi 
testimoDii; cum opus Ghrisii testimonium dc eo Pa- 
iris sit. Neqoe in co , quod testamis vocem non au- 
dicrini, et iiguram non vidcrini , cl vcrbum ejus ma- 
nens non habuerint , idcirco sinc testimonii sunt 
conscienlia. Ad id enim (b) qiiod dicium est : Neque 
vacem eju$ audistis , neque figuram ejus vidistis , et 
ferbum ejui non habetis in vobis manens ( Job v , 57 
ei 38); (c) ut cum testalus de co Patcr fuissei, causa 
lamen neque vocis audit;e, neque vie» ligura! , et 



Deus, nonquceritis {Ibid, 40 etseqq.)! Ilonorem im- 
probat lioniinum : quia boiior polius qua.Tendus a 
Dco esi , et infidelium est bonorem ab alterutro ac- 
ciperc. Quid enim Iiomo homini Itoiioris impcrtict? 
Gognitum iiaque sibi ait, dileclionem Dei in Itis non 
esse : et iior manenlis in bis dilcclionis Dei hanc do- 
cel causam, quia sc Yciiienlcin in nominc pairis sui 
non accipiunt. Quid ro^o csl , in iKniinc Patiis euiu 
vcnirc? Niiniquid aliiid, qunni iii iioininc Dci? Aut 
numquid non idcirco in bis dilectio Dei non est, quia 
non susccptus sil in noniinc Dci voniens? Aul num- 
quid in sc non el nnloram Dei signincaveral, dicens : 
Non vuttis venirc ad me^ ut vitam hubeatis ? Nam et iu 
eodem ipse sermonc jani dixeral : Amen^ amen dico 



vcrbi in his non mancnlis posset intelligi , conlinoo ^ vobis , quoniam venit hora^ et nunc est, in qua audicnt 



subjecil, 274 Quoniam quem misit iUe^ huic vos non 
eredilii {Ibid. 38) : sc credito, ct vocein Dei audien- 
dao), et figuram Dei videndam, et verbum ejus in bis 
qui crederent incsse demonstrans; cum per natura^ 
unitatemin se Patcr et loqoeretur, et videreiur, (d) et 
haberetor. Numqoid non et Patrem significat, com 
missus ab eo est? Numquid se per aliqoam naiursc 
diflereiitiam a Patre discernit, com {e) hinc Pater 
lestans de eo , neqoe auditus , neqiie visus sit , nec 
intellectus sit , quia misso a Patre sibi non credilom 
sit? Non se ergo onigcnilos Deos a Deo separat , pa- 
tremDeuroconfitens:sedpersignlficationem pairis Deo 
patre demonsiralo, sequoque in Dei honoreconsiiiuitj 
22. Honor a Deo quwrendus. Dei dilectione carent 
Chrisiwn m nomine Dei non suscipientes. — Namque 
io boc ipso eodemque sermone, in quo operibus suis 
lestari se ipsom a Patre missom esse docet, et Pa- 
trem testantem qood ab eo missus sit slgnificat, cum 
dixissel : Et honorem ejus , qui csl solut Deus , non 
qumritii {Ibid. 44) , (f) non lamen dictum hoc nu- 
dom, et non antea ad unitatis fidem prxparalum re- 
Uqoit. Superius enim ila ait : Non vultis venire ad 
tne, «1 mtam habeatis, Honoremab hominibus nonac* 
ci]rio ; sed cognavi vos , quoniam dilectionem Dei non 
^Attis tn vohii, Ego veni in nomine patris mei , et non 
Mcepistis me : si alius venerit in nomine tuo, illum re- 

(I) Ostendunt, 



mortui voc«m /S/t/275^^'' etquiaudierint^ vivent {Ibid. 
V, 35). Guin in nomine Patris venil; iicquc ipse Pa- 
ter est , ncc tamen non in ca esl divinilaiis natura 
qua Paler est : quia cl Filio ci Dco proprinm cst in 
nomiue Dei palris venirc. Dciiide accipicndus cst 
alios in nomine eodcm veniens. Sed hic homo cst , 
a quo sibi (g) honorem honiincs sjcnbnnt, et eui 
honorem reddent vicissim ; cnm lamcu sc idcm iii 
nomine Patris venisse rallcl. Et hic quiilcm (h) anti- 
christnm significari non obscurum est , inendacio 
patcrni nominis gloriantem. Et cum hunc lioiiora- 
bnnt , atqne ab co lionorabunlnr ( Iiunc enim spiri- 
tum^erroris excipicnt ) ; honorcm rjus qni csl solos 
^ Deos non qoaprcnl. 

' 23. Dei et Christi honor inseparabilis, — Anne cuiu 
ob hoc dileclioncm Dci .non habeanl , quia vcnicii- 
tcm se in nominc Patris non acceperint , cl rursum 
venientcm alium in eodcm noininc rccipienlcs , ct 
honoVem ab alterutro accipientcs, houorem ejns (jui 
soliis Dcus est non requiranl , separarc se Gliristus 
ab honore unius Dei poicrit inlclligi; cum idcirco 
non quxratur honor solins Dci , qnia aniichristum 
suscipiendo non sil ille siisccptos ? Nam cojus re- 
pudiaiio, honoris solios Dei pra;tcrmissio est; iii 
bujus honorc necesse est honorem solius Dei esse , 
in cujus si susceptione mansissent , honorem solius 



fcicliber fere totos exscriptos est , inrW/i<7<?«rfttm c«tf. D (d) In ms. Golb., dccst et haberetur : cnius Iocj 
inms. Vat. bas.,efl... natura intelligenda. Uxc abs- male pra»fernnl bns. Vat. ac Maiiin. , et uudiretur, 
*«. . .. .- . _ ._ .... Sicul eniin /(wyuer^liir ad tocem ejus audistis, elvide" 

reiur ad neque figuram ejus vidistis : iia ad verbum 
ejus non habetis rcctins refcras hoberetur. Mox iu eo- 
dein Vat. bas. codicc, uumquid separabile aliqua na- 



i 



<|Qc obsruritaie iia legeris : eam neccsse est intelli- 
Ssmos naluram operari in Ghri>to. 

(o) Vetustior ms. Golb., et in ejus opera. Ties alii, 
'< fjus opera, Mox pleriquc , pro oslenduntur , habent 
^dunt : cui verbo in lib. de unit. subjicitur vo- 
cula se. 

(^) Crasmus lemere hic de sno adjecit verbum r^- 
htur^ qiiod postea ab aiiis editoribus retentnm est., 
^^ perspicuum esi voces ad id reterendas esse ad se- 
^uentes, puta ad continuo subjecil, 

(^) Editi , Et cum testatus,,. ut causa tamen , Hi- 
ttriioratione abrupta prorsus aioueconfusa. Sic oos- 
^ tola illa plirasis ordinari : iJt cum testaius de eo 
^^ttrfmsset , eausa tamen neque vocis auditWt eic, 
Pp<M( inteliigi : ad id quod dictum est : Neque vocem 
^< tmdistiij etc. , continuo subjecit : Quoniam quem 
^^1 UU, huic vos non creditis, 

Patrol. X. 



turo! differeniia : in Martin. numquid separabili quam 
nalurce, etc. 

(e) lllud hinc aptius cohsercret verbis neque audi* 
tus : puta , cum Paier testans de eo , hinc (seii ideo ) 
neque auditus , neque visus , neque intellectus sit « 
^uta, e:c. 

(f) Val. bas. ms. non tamen nesciendum hoc dictum, 
etnon, etc.,corrnpte. 

(y) Lips. et Par., honorem hominis, 

(/<) Scribitur constanter in antiquis libris , ante- 
christum. 



10 



209 



SANGTl niLARII EPISCOPI 



S&O 



Dei qusesissent. (a) Et hic idem ipse sermo Heslis esl A temae naturae , unins Dei fldem non conTeltens , !o- 



nobis , in cujns exordio conlinclur : Ut omnes hono 
rilicentFilium^sicut honorificant patrcm. Quinonho- 
norificat filium non honorificat Palrem qui misit il- 
lum {Joan. v, 25). (b) Numquam nlsi naluralia exac- 
quantur in honore : ncque exacqualus honor separat 
honorandos. Cum sacramenlo tanicn naiivilalis po- 
scilur honoris aequalius. (c) Cum Filius ila hono- 
randus ul Paier sit, el cum ejus, qui solus est Deus, 
honor non quaeriiur ; non est exira solius Dci liono- 
rem , cujus honor idem alque uuus et Dei esl : quia 
lU non honoriGcans Filium , non honorificat el Pa- 
irem (Ibid,) ; ita et solius Dei honorem non quae- 
rens , non quaerit el Chrisli. Inseparahilis iiaque 
esl a Dei honore honor Chrisii. Et quam unus, alque 



cavit. Iiiierrogaius enim ah Scriba. quod in lege es- 
sel principale mandatnm , respondit : Andi^ Israel , 
Dominus (5) Dens (() noster Dominus unus est : et di- 
liges Dominum Deum luum ex toto eorde tuo^ et ex toia 
amma tua, el ex totis visceribus tuis , et ex tota virtute 
tua. Hocest primum mandatum, Secundum simiteiUi : 
DiHges proximum luum tamquam te ipsum . Majus aulem 
horummandalumnonest (Marc. xii, 29 el seqq,), Alie- 
nasse se a natura et rellgione unius Dei existimatnr, 
cum principalis mandali bsecsit professio : Audi^ israel, 
Dominus Deus noster Diminus unus est : deinde ( sup- 
plCf cum ) ne in consequeniis se quidem mandati reli- 
gione constilual, com ad proximi nos dilectionem 
lex , sicui ad unius (g) Dominr ildem, vocaret. Et 



276 '^^^^ ulriusque sii , eliam ex eo docet, cum ait g quidein responsio Scribae non est negligenda , diccn- 



nuntiata sibi Lazari infirmitaie : InfirmUas ista non 
est usque ad mortem, sed pro gloria Dei est , lU honO' 
rificetur filius Dei per eum (Joan.iLi, *). Pro gloria 
Dei Lazarus moritur , ul filius Dei glorificeiiir per 
Lazarum. Numquid ambigilur, in gloria filii Dei esse 
gtoriam Dei ; cum mors Lazari , qux Deo sit glo- 
riosa, gloriam sil Dei filio (1) paritura (d)? Aique ita 
et naiuralis per nativitaiem unitas Dei pairis iii Chri- 
sto doceiur , cum iiifirmiias Lazari pro Dei gloria 
est ; et sacmmentum fidei relinetur , cum per Laza- 
rum glorificandus est Dei filius : (2) Deo (e) per id 
Dei filio inlelligendo , neque ila Deo intelligendo , ut 
non eiiam Dei lilio confitendo ; cuin giorificando per 
Lazarum Deo, Dei sii filius gloriosus. 



lis : Bene dixisii, magisler in veritate^ quod (4) unus 
sit Deus, nec est alius prteler illum : ita diUgendui ex 
lolo corde et ex tolis 277 ^i^bus et ex tota anima : et 
diligere proximum tamquam se ipsum, Hoe majus est 
omnibus hoiocaustomatis et sacrificiis ( Marc. xii , 52 
et 35). Responsio Scribae videiur cum diciis Domini 
conveuire,uniiis Dei charitaiera intimam Internamque 
profitentis, {^ sed (h) dileciionem proximi secun- 
dum propriae dilectionis veritatem poUicentis, et 
supra sacrtficiorum holocaustomata charitatem fii 
Deum atque in hoininem esse intelligeiais. Sed quid 
sequaliir, videndiim est. 

25. Hic rum ionge a regno Dei, dum tentHt ad cha" 
ritatem. — Videns autem Jesus quod sapienter respon^ 



24. Christus ibi se Deum, ubi nonnisi unum esse pro- C dis$et , dixil iUi : Non es longe « regna DH (Ibid. 34). 



fitetur. Deus unus. Scriba assentitur. — Inseparabilis 
sacramento divinse naturx est viventis a vivente na- 
tivitas, nec demutalionem generis accipil filius Dei , 
ne non in eo paternoe naturae veritas maneat. Nam 
et his ipsis significationibus , quibus confesso uno 
tantum Deo, abnegafse in se Dei naturam videtur 
sub solius demonstratione, in unitate se tamen pa- 

(1) Parariira. 

(2) Hunc iocum ita exhibet codcx \erofiensis , 
Deum per id in Dei filio inteiligendo^ neque ita 
Deum inteUigendOf ut non eiiam Dei filium confi- 
tendo, 

(a) Qiriiique probne nolae mss. etsi hic idem. 

{b) l^xciisi , numquam enim natnra aUn. Tum Bad. 
et Er., exmquatur. Casliganlur ex mss. Idip^iiim alio^ 
mo<!o sic ennnlialnr lib. xii, n. 7 .• Numquam di- 
versitas rerum nisi et in honore diverso est : res enim 
ecedem venerationis ejusdem sunt , etc. 

(c) ll«c senteniia , cum FiUus etc. videri potest 
superioris probalio : ei perinde ab illa separaii non 
deberc. Inlerpunclionein lamen vulgatam, qu:i co|»u- 
labatur ciim praecedente, el a subseqiienle di^ijuiige- 
batur , mutandam duximiis , quo magis perspecium 
sit liilarii argumeniuin ex diiobus Scripiur» lucis- 
acuic collecluin. Ct ox uno quidem conficit Patris et 
Filii lionorem c^se inscpanbilem; ex allcro anlcm 
honorem utri(}ue delnium vel ncgatum, soli Deo de- 
hunni esse aut ncgaium. Unde sequitur Pairein ot 
Filium unum esse ac soium Deum , licet non soliia- 
riuin. 

(d) In lib. de unit. Patris et Filii , operaiuru. hi/ 
Colb., Germ.y Mariin., Corb. etc., paratura. 



Quid sibi vult tam moderaise responsionis professio 
{supple, ul), cum hominem ad coelonim regaum (i- 
des isla consummet , unum Dcum credere , et eum 
tota aninui el totis viribus et toto corde diligere , 
proximum quoque ita ut se ipsum amare, Scriba hie 
non jam in regno Dei sit , scd non loAge a regtio Dei 
sit? Alia istud significalione nudum veMienlibus , et 

(5) Deus fttui, et ita infra. Deinde, vtrt4iii, bob vt^ 
ceribus, 

(4) Unus est Deus; postea, toiis virtutibus; ei ita le- 
gil ii)feriiifi nuin, 2^ 

(5) Et dilectionem. 

D (e) In vnlgaiis, perinde. Al in mss. per id : quod 
magis Hilarianum. Deinde nonnutli codices , in Dei 
fiUo. Al vero bas. Val. : Deum per id in Dei filio in- 
teUigendo, nt^que ita Deum intelUgendo , ut non etirim 
Dei filium confitendo, Eisi dura, vera lamen eht lectio 
quaiii rciineniu^, qu;c iia planior cfficietur : Cx 4|uo 
lit , nt Dei filiiis inlelligcndns sit Deus , neque iia 
intelligendns Dcus , nt non etiam cunfitendus sit Dei 
(ilius. 

(f) Cdili hic et infra cum plerisque mss. Dens 
iuus : corrignnlur auciorilate niss. Germ. ei Colb. 
€Oiisenlicniegr;p.co Marci lextn : ex qtio deinde repo- 
nimus Dominus unus , quomodo Infra legitur in nlu- 
rilHis mss. cuin uirobi(|iie in vulg:itis ol)iincat Deus 
unus : et in ms. M:irtin. t:uitum unus, 

(g) Kdiii, ad unius Dei fidem : reluctantibus mss. 

(^)Ciliti, et dilectionem. PraeferimtiB cmii dms. 
Colb. ei Germ. sed^ qua particula apliiw aignifieatar 
ainoris utriusque discrepanlia. 



Oi'i 



DE trinitate: LIBER IX. 



502 



csurientem alenlibus, el siiienlcm polanlibtis» el A niio, ut in (f ) itnius Domini saeramenlo manerel , non 



xgrotiim visilanlibus , el clausuni carcere frequen- 
taiitibus datnr : Venitey benedicli patris nui , pouideU 
prtBparatum vobh regnum a conMituiioae mundi (Malth, 
xxT, 54). Vel illis quibus lia^c (i) pauperis (a) spi- 
rilns nierces est : Beati pauperes tpiritu , quomam 
ipsorum est regnum coelorum (Matth. v, 5). Perfeclus 
liic friictus est , et al)soliiia po>ses^sio est , et prsepa- 
rati rcgni non incerla tradilio (Marc. x, 20). Aut 
nuroquid adolesceiis minus aliiinid horum conliteba- 
tur? Nam exxqiiata ad amorem sunm dileciione pro- 
ximi , quid de boni operis consutnmatione non ege- 
rat? Iiilerdum enim indulgeiitem ofriciosumque esse, 
non perfcctsc esi cbaritatis : perfecia auiem cbariias 
onne (b) cujusque modi indulgeniix implevii offi- 



lelinqni videbalur ; Scribam admonet , qiiomodo 
Cbrisium David filium esse diceret, com David eum 
Doniinum suum esset professos; nec nalura sinerot, 
ul qiii lanto pntriarcbae esset Alius , esset el Dominos. 
Hoc ideo, nt (g) se Scrib.i , secundnm carnem et par- 
tum Mariae qux ex David essel soliim eum intelligens, 
Dominum poiios, secundum Spiriinm , David memi* 
nisset efl>e, qoam filium ; et id qiiod dictum esl : Audi, 
Israet^ Domirins Deus nosler Dominus vnus esi (M are. 
xn, 29) , a Domini nnius sacramento Chrisium non 
aep.irarct, cum tantiis pairiareha et propheies enm , 
qui ex utero Domini anle luciferum genitus fuissct , 
Doininnm sibi profiteretur: non ulique immenior le« 
gis , Rcque ignorans Dominom alium non connten- 



ciiun, cum non reliquerit quod alteri debeal, qui B dum, scd eum, qui nntnraHs sacr.imenio nativitatis 



tantum alteri quantum sibi reddai. Sed ignorntionc 
coosummati sacramenli deienium Scribam, (2) pro- 
fcssionem (c) fidci Dominus collaudans , et non longe 
eum a Dei re^^no esse rcspondcns , non tamen euni 
in ipsa jam beatx spei possessione consiituii. Tea- 
debat enim (d) felici cursu , etsi IgDoraiiti , et prx- 
LoU omnibus dilectionc Dei, ct charitate proximi 
suae ipsius dilectioni exacquata. Cum tamen ei ipsi 
proximi charitati amorem Dei pr.Ttulisset, jain 278 
non bolocaustomaium et sacrificiorum prarscriptis 
coniiiiebaiur. Non eral longe istiid nb evangelico sa- 
cramcnto. 

26. Nondum esl in regrto Dei , quia nondum in fide 
Chrisii Det. — El cur non longe a Dei rrgno sit , 



ex incorporalis Dei utero substiiisset , absqne violaiai 
legis fide Dominnm esse intelligendom ; cam unus ex 
uno, per uniiis Domini naturam , habcret in se naiii- 
rale qnod Doituiius cst. 

27. Epilogui, — Qui» crgo es( (5) jam nunc rclic- 
(us ambigendi locus? Dominus ipse pra^cipuum roan- 
datum legis in unius Domini confeesione ac dilectione 

doceiis esse, non suo ad 279 ^>**^^^ * ^^^ ^®' 
plietse tesiimonio usus est , esae se Dominom : Domi' 
num se lamen semper per id, quod Dei filius est, 
esse signilicans. Per id enim m sacramenioDei unins 
per naiivitalem manet, quia Dei in se naturam Dei 
nutivitas lencns, in Deum alteruro non(4)excedatdi« 
versitnie natur»; et.veritas generaiioiiis nec Patri 



(e) quam futnrus magis in Dci rcgnosit,cx ipsisdiciis C adimat ne non {h) Dominus sit, nec Filio non perft- 



Domioi intelligendum cst. Sequitur enim: Et nemo 

jam audebat eum interrogare. Et rcspondens Jesus 

dixit docens in templo : Quomodo dicunt Scribts Chri" 

i/iim filium etsi David ? Ipse enim David dicil in Spi- 

ritu sancto: Dixit Dominus Domino meOy Sede a deX' 

iris meis , donec ponam inimicos tuos scabeUum pedum 

Uiorum (Psal. cix , 1). Ipse David dicit eum Dominum; 

u nnde est filius ejus (Marc, xii , 54) ? Non longe igi- 

lur a Dei regno est Scriba unum Deum confitens, qui 

oliraoronia essei diligcndus. Sed admoneiur sua ip- 

siusproressione, cur sacramoniuni lcgis ignorei, el 

Clkcistum Dominiim fiiium Dci Descial pcr nativitatis 

'>9iuram iu fidc uuius Domini confitendum. Ct quin 

unius Domini secundum legem professionem, Dci 

ji) Pauptfit sp^ritu mercit est. 
n) Per professionem, 
(5) £ifam nunc* 

(•) AUqiiot msi. ptmperw tpiritu. Nonnulli alii, 
mtperibus tpiritu. 

(b) Excnsi , hujuscemodi indulgentice imptebit : casti- 
«tar ex mss. 

(c) In Yulgaiis, per professionem: expunximus pcr 
iMemss. 

(d) Sola cdilio Par. , fideU cursu. Tum mss. Ynt. 
'^as. et Martin. etsi ignorata. Magis plncerct cnm 
^^lb. etii ignorati , si b^ duo vocabtila post prailata 

^tUctionei)Q exsfarent. Verumideo ignor:ins iile eiir- 

^0% quia bominis ignoranlis Deuin , secundura illiid , 

^ib. in, n.i7: Denm nemo noscit, nisi confitealwr et 

Patrem patrem unigeniti Fitu , et EiliHin , etc. lila 

«nim Patris ct Filii coguitio coDSummatuin sacia- 



ciai ne non sit et Doroinus. Aique ita neque auctori- 
latem Parer amittit , nec natnrarm Filius noii teneC : 
per quod nec Deus pater non Dominus onus est , ne- 
que imigeniitts (t) Deus Dominus separatur ab uno ; 
cum ex uno Domino uniis ipse subsistni in Doroinum: 
Doiniuum nnum iia ex lcge docens, ol se qnoque 
Dominum Prophela (o) teste confirmel (Drnnd PsaL 

CiX). 

28. Ex ipmt hwretieorum objectit eonfirmatwr Dei in 
Chriito natura. Hagreticwum objectum. — Tendal per 
cstenis iinpii fororis proposiiiones fidei evangelicae 
responsio, et his ipsia quibus impngnatur repognei: 
et armis excidii sui vineens , imiiis Spiriius dkl* , 
uoius quoqoe fidei demonstret esse doctrinam. Neqiie 

(4) Excidat. 
(5) Testante. 

menfum est, cnjus ignoratione detcnliis Scriba modo 
dicebaiur. ^^ 

(e) In excusis, qui futurus : prave. Sensus est, eur 
magis, seu ciir potius, non tornje a regno^ quam futurus 
in regno dicalur. 

(f) Codex Vat. bas. com Marlin., uniuiDei: minus 
concinne. 

(g) Vocabulum se in vulgaiis omissum resUtuitur 
ex mss. 

(h) Editi, ne non Deus tit : reliictaniibus mss. Tom 
Vat. bas. codex y. nee Filio non proficial, 

(i) Msa. Colb.et^enn., «ni^mfiis Bormnws^ omissa 
vocc Dcus. Val. bas., unigenitus Deus Domino, 



503 SANCTI IIILAIIII EllSCOPI S04 

cnim alius Chrisliis, quani qni csl prxdicaius, Deus A monsiratione fueral eloculiis, dicens: Vos me amatis^ 



sciliccl verus , et in Dei unius vcri glnria mancns : 
ct sicui sc Dominum ex lcge , dum negarc viderctur, 
professus ; ita ct in Evangeliis verum se Dcuin , dum 
non confileri existimatur ostemiens. lioc cnim se 
dicto rjiis , ne eum verum Dcuui essc hscreiici con- 
filcantur, cxcusant : Bmc est autem vita ceierna , ut 
sciaut te solum verum Deum , et quem misisii Jesum 
Christum (Joan. xvii, 5). In eo namquc quod ail, te 
solum verum Deum , sepnrare se a verilatc Dci per 
cxccptionem solitarii exisiimatur ; cum solus vcrus 
DciiS nisi se tantiim solitnrium Dcum non patiatur 
iniclligi. Et vere istud fidcs aposlolica non patilur, 
duos veros deos credi ; quia naturnc unius Dci nihil 
alienum natur.'c cjusdem exxquandum sit verilati. 



et credliis quoniam a Deo exivi, el a Patre veni in hunc 
muudum (Jbid. 27 et 28). A Patrc enim in liunc mun- 
dum vencrnt, (2) quia a D.o cxierat. Nam ut nali- 
vitalem snam in exiiione significnsse intelligerclur, 
siibjccit sc a Pntre vcnisse. Ei cum pcr id a Patre 
vcncrit , quia a Deo cxicrii ; exitio ejus a Dco abso^' 
luta naiiviias esf, quam paieini nominls est confessio 
consccula. Inteliigentibiis iiaque Apostolis hoc exi- 
tionis sacramentum , hsec loculus esi : Modo creditis. 
Ecce venit hora , et (.5) nunc (b) venit , ut- dispergatur 
umisquisqne in sm , et me sobm relinquaiis : ud 
non sum solus^ quoniam Pater mecum est {Ibid, 32 et 
33). Ut exitionem illam, non alicnationem a Deo pa- 
trc docerel cssc , sed nativitnlem naturam in sc Dei 



Non erit cniin in Dei imius veritatc Dcus unus, si B pniris iinscendo relincntem; subjecii non se sotuin 



extra naturam unius Dei veri , aitcrius gcncris ct 
non sccundum naiivitniem naturalis sibi Deus verus 
exsislat. 

29. Ex adjnnctis verbis dtluilur. Deum ex Deo na- 
tura Christum agnoseunt Apostoli, — Sed ut hoc ipso 
eodem dicto non ambiguc ipse se in unius Dei veri 
natura Deum verum professus esse intelligntur, a 
superioribiis , huic tnmeu dicio continuntis atque 
junctis, profcssionibus responsionis nostrre sermo 
descendni : ul per gradus demonstrnto; ri(iei , jam in 
ipso apice veri Dei Chrisii lihcrtnlis nostroi fiducia 
conquiescat. Post 280 sacraincntum iiaquc scrmo- 
nis ejus , quo dixerat : Qui me vidit vidil et Patrem ; 
el : Non creditis mihi , quod ego in Patre , et Pater in 



cssc , sed Palrcm secum essc , virtutc utiqiie atque 
uniiato natunc : cum secum Patcr in sc manens es- 
sel, in loquenie sc atque operanlc ct operans ct lo- 
qucns. Deinde ut cau^^am totiiis hujus sui scrnionis 
oslcndcrct , adjecit : Hac locutus sum vobls , ut in me 
pacem habeatis. In hoc autem sccculo Iribulationem ha- 
bebitis : $ed (c) animmqui estotc , quia vici ego 281 
mundum (Ibid, 33). Loculns ergo ista cst, ut pacifict 
in eo mancrcnt , nequc dtssensionum studio super 
fidci disccptniionibits dissidcrcnt ; cum qui solus re 
linqncrctur, non solus essel; et qui aDeocxissct, 
cnm n qiio exisset Deum in se haheret : deinde in 
ssccnlo vexnli , paiicnics promissionum ejus essenty 
qni mundum a Deo exeundo ct Deum secum habendo 



me? (\) Verba^ qum ego loquor vobis^ non a me lo- C vicissct. 



quor ; sed Pater, qui in me manet , ipse facit opera sua. 
Credite mihi , quoniam ego in Patre , et Pater in me 
est : sin autem , vel propter opera ipsa credite ( Joan, 
XIV, 9e( seqq,), Post multipliccm crgo hiinc ingenlium 
mysteriorum sermonem , sequilur respondcntium 
discipulorum sermo istc: Nunc ergo scimus quia 
nosti omnia , et non habes necesse ut aliquis te intet' 
roget; in hoc credimus quoniam a Deo existi (Joan, xvi, 
30 et 3i). Yirlulibus in eo Dei , naturam quoqiic Dci 
iulellexerunt : neque enim nosse omnia , et cordium 
cogitaiioues scire, missi potius a Deo posset csse, 
quam nati. In hoc ergo se credere profiientur quod 
a Deo exierit , quia natune iii eo Dei esset ix)lestas. 
30. Exitioms nomine id apte significant, Exitio iUa 
nativitatem dicit , non alienationem a Patre. — Inlelli- 



3 J . Filium iufirmum non probat glorioi petitio^ non 
poteslntis acceptio, Potestas omnis Filio est congenita. 
— Postrcmo toiius myslerii fidem locuinrus, elevatis 
iii coclum oculis nit : Pater, venit hora, honorifiea 
filium tuum, ut filius (4) tuus honorificel te, Sicut tU" 
disli ilU potestatem omnis carniSi ut omne quod deditti 
illi, det ei vitam mternam (Joan, xvii, i et 2). Anne 
tibi infirmus videlur, cum honorincari sc rogat? Sit 
planc infirmus, nisi honorificari se idcirco postulat, 
ut ipschonorificet honomntem. Dc honore accipiendo 
ct rcddcndo, libro alio (Lib. in, n. i2) tractavimuSy 
et eadem revolvere ndmodum (d) otiosum est. Cerie 
non ambigitur gloriam idcirco posci , ut gloriticetur 
impcrtiens. Sed fortein eo imbecillus est, quod po- 
leslatcm omnis carnis accepit. Sit quoque aceeptlo 



gentiam (a) aiitem eorum colinudnns Dominus re- ^ poicstatis imbecilla, nisi fiotcns est illis, quos acce- 



spondit, non utiquc quod missus esset, sed quod a 
Deo exisset , profectum nntivitatis ex incorporali Deo 
sub cxilionis significationc teslalum (V. /J6.vi, ii. 
30). Nam et ipse naiivitatem suam sub exilionis de* 

(i) Et verba. Paulo post, et Paler in me sine verbo 
est , jtixta grsecum , xac 6 itoixTnp iv i/xoi. 
(2) Qui a Deo, 

(a) In en scil. sitam fide , qiia enm a Dco exisse se 
credere profitentnr, Domimis collaudnt ct confirmat, 
cumsiatim respondet, 3lodo creditis. Quocirca vcrba, 
non utique quod missus esset , sed qnod a Deo exisset , 
non ad respondit , sed ad inteUigentiatn eoUaudam re- 
fcrcnda sunt. 



pit, vil:c tribucrc xlernitatcm. Scd In eo ipso quo- 
que, quod accepit, naiurx aliqua infirmitas arguitur. 
Sii |)Iane acceptio infirmitns, nisi Christus ex natlvi- 
tnte potius, quam ex innascibililate Deus verus esU 

(5) Vox nunc abest a codice nostro. Pauio post, 
dispargalur. 
( i) Dccst tuus, 

(b) Lips. et Pnr. veniet hora^ refraRantibus aliis li- 
bris ct grxco spx^rui M/sa , y.al vOv j>ii>TjGsv. Unde nw- 
licul im nunc revocamus ex Bad., Er. et ms. bas. Yat. 

(c) Ita Lips. cum mss. At Er. post Bad., ammi 
a^qui. Par. animajquiores, 

(d) In ms. Vat. bas., odiosum. 



•o^ 



I)E TRINITATE LIBKR IX. 



300 



Quod si arccplio po(csIalis, sola csl sigiiificalio na- A lumposlremoomnialiaDclaliabsolniionc concluderci : 



fniaiis, iii qna acccpil id quod est; noii est inOrmi- 
lati datlo dcputanda, qu.T iolum hoc nascenlem 
consummat essc quod Dciis est. Ciim cniin innasci- 
bilis Dcus ad perfeciani divinui bcaiiiiidinis naiivi- 
lalein unigenito Doo aucior sit, :iuc(orcin nativitaiis 
esse sacramenluin (a) patcrnuiii est. CjRlerum iion 
Iiabet conlumeliam, (6) qiia! sc aucloris sui esse 
imaginem gcnuina nniivitue consummal. Ded-ssc 
ciiim poiestatem omnis carnis, cl ad id dedisse ut 
det ci viiam ajicrnam, liabet et iu daiite quod pater 
esl, et in accipiente quod Detis esi : cum et in eo 
signincetur Paler esse, quod dederit ; ct in eo Filius 
Deus maneat, quod vita^o^ttirnxdaiulxsumpscritpo- 
tcsiatem. Naiuralis igilur filio Dei et congcnita omnis 



IJiPC esl autem vita ccterna^ ul $ciant te tolum verum 
Deum, et quem misistiJesum Christum {Ibid. xvii, i- 
5).Yit.TR xterna3 fidcm vel loqui, ha»relice, disce, vel 
crederc. Ei separa a DeoCIiristum, si potes, a Patre 
Filium, a Deo vero siiper omnia Deum, a solo unum 
(unus eniin Dominus est Jesus Ciiristus , 1 Cor, viii, 
G); si vita x'ierna cst in Deum solum verum credi- 
disse ig) sine Ciiristo. Si vcro scparalo Cliristo a 
solo Deo vero, in confessione solius Dei veri vita 
acterua non capilur; non inteliigo quomodo nobis a 
Deo vero separandns ad Hdem sit, qui non sit scpa- 
rabilis ad salutem. 

53. Objecto ioco Cliristus innuitur veru$ Dens, — 
Quainqunm igitur sciam niorosas dinicilium qiiaeslio- 



poles:as cst : quc cuiu daia sii, (c) nun nlicnat eum B num absoiutiones legentium desideriis graves esse; 



per id ab anctorc qnia daia est; cum quod sit aucto- 
ris, boc daluin sit, dare scilicet viiam xtcrnam, ct 
corrupiiouem282(^)"> ineorruptioncm mutare. Dc- 
dit itaque Paleromnia, ei accepil Filius oronia : iie- 
que ambiguuin est, cuin dixc/ it : Omnia quce Patris 
suul, mea sunt (Joan, \\i, io). £t bic quidcm iion 
creationum s|>ecies, nequc elenienforum diversas 
substidiiiones pra*scns scrino hignidcsLi (F. infian, 
72) : sed beaix alqiie absoluto) divinltatis nobis glo- 
riam p.indcns, Deum in liis oslcndit iiiielligendum 
csse qux sua suut, in virlule, in xtcrnitaie, iii pro- 
Tidcntia, iu potestatc : nou quod ba^c Dcus iia ba- 
beat, tamquam allud quid exira isla essc (e) crcdcn- 
dus sit : sed quod in bis ad a\iquanlu\am sensus 



tamen (1) dilata nd modicum lotius verltatis demon- 
slraiionc, indulgeri mibi cxisiimo non sine aliquo 
Gdei profcctn, bis ipsisdictis evangelicis tecum, hx- 
retice, luclanli. Andis profcssionem Domini 283 
diccntis : H(ec est autem vila asterna, ut scianl te solum 
verum Deum, el quem misisti Jesum Christum. Qua*ro, 
quid sit quod sensum moveat, ne verns Deus Cliri- 
slus sil? Non enim tibi nunc quid dc Cliristo (/i) cre- 
dercs, signiflcatio aliqua alia subjecla demonstrat. 
Non babes qnidquam practer quam Jesum Chrislum; 
non niium bominis, iit de se solct dicere; non riliiim 
Dei, ut proflieri ci de se usitatum esi ; non descen- 
dentem panem vivum de coclis, quod cuin multorum 
sciindalo dc se (f) frequeniat (Joan. vi. 61). Sed 



nostri opinionem signiricaius sit ipse quu^ babeat. C dicens : te solum verum Deum, et quem misisti Jesum 



Christum (Jcan. xvii, 3), omnem pncnominum et 
cognominum suorum, vel nnturalium, vel assumpto- 
rum consueludinem prjetermisit : ut cum conflien- 
dus solus verus Deus et Cbristus Jesus xterniutem 
prsestarciit, sine dubio in ea Jesus Christus esset 
signiflcatione, qua Deus est. 

54. ISec repugnat quod Pater dicatur $olu$ veru$. 
— Scd forte quod ait te solum. communionem 
nique nnitatcm suam a Deo scparat. Sepnrel sane, 
si non ad id quod ait , te solum verum Deum^ conti- 
nuo suhjecit, et quem mi$isti Jesum Christum. Et 
sensum audicniis inicrrogo, quid credendus sit Jesus 
Christiis; cum ad id, quod Pater soliis Deus verus 
credendus sit, crcdendus et Christus sit? Sed solus 



Unigenitus igitur in bis se doccns substitisse qux 
Palris suni, cum ex sc sumpturum esse sancium 
Spiritum dixisset, adjecit : Omnia quw Patris sunt, 
mea sunt; propterea dixi , de meo accipiet (Ibid.). Om- 
nii quae Patrbi sunt, sua sunt, tradita uliquc et 
accepla. Sed data non infirmant (f) divuiitatem, quac 
in his euni constiluunt esse quibiis Palcr est. 

o%. Inseparabilis est a Patre. — Ilis igitiir iiunc 
gradibus pnemissoi de se inleHigeniiae usus csl, ut 
cnm se a Deo cxissc docuissei, sccumquc cssc Pa- 
trcm profe?sus cs«iei, scquc mnndiim vici.«ise testatus 
csset (Joan. xvi, 28, 32, 53), el bonornndus a Patre 
P.itrcm c>set hoiioraturiis, et accepta potcstate in 
«ianda universae carni viia; retcrniiaie esset usurus, 

(I) Iii edi ione praicedente, dilatata. 

(a\ Ides( nronrielascsl.qiiasola pater aflliodistin- D his quas habeat, ipse signilicatus sit. Hic doceliir Deus 

smlnr. 

(b) Apud Par. qyi. Praferimus cum mss. quw, 
scil. acceptio. NonnuHi deinde omittunt se, quod ad 
Dcuin nnigcnilum referiur. In tribus Vatic, quem 
auetorls sui imaginem. Al apnd Bad., Er. et Lips., 
qu(e auctoris sni exprimit imagiuem : quod emm Pater 
dedil poiestatem, in hoc fHium genuit ; quod Filiu$ 
aceepii^ nativitatem consummat : glossema. 

(c) Excusi ,wow alienata est per id : emenda n tur ex mss. 

(d) In nounullis probae nolae mss. omiiiitur tn i«- 
eorruptionem. . 

Je) Par. cum velere ms. Colb. credendum sit. Mox 
lem edilio post Er. et Lips., ipse qni habeat. Ma- 
gts placct cum Bad. et mss. qua^, puia, sed qnod in 



iia simplcx, ul in ro ncqua(|uam more nostro aliud 
sinl habcns et habita. Quocirca lib. vni, n. 24, dici- 
hir : Seomnem per sua edocet, et sua non aliudquam 
se essesignificat, ut ubi sua insint, ipse esse intelligiUur. 

(f) Bad. et Er. cuin uno e mss. Vatic, nativita- 
lem : minus bene. 

(g) Editi, sed non sine Christo separato Christo a 
Deo vero, etc, leciione minus sincera et ititerpunc- 
lione vitiosa. Casliganlur ope mss. 

(h) Bad. et Er. cum ms. Remig., eredideris. Lips. 
et Par. cum Corb. et aliquot aliis, credere debeas. 
Reponimus cum sincerioribus crederes. 

(i) Reccniiqr ms. Colb. quem Pad. et Er. seciUl 
siini, frcquenier asserit : reluctaiilibus aliis libns; 



5 >7 5ANCTI IIILARfl EMSCOPI TM 

forie Paler Deus vcnis Christo non relinquii nt A Deuin patrem confessa, non confilelur et Chrlstum. 



De«s sii. Non reiimioal(l) sane, si qdus (a) Deus 
paier CUritlo, iit unus sit Dominus, non reliqail 
(t Cor. ¥111, 6). Quod li onus Deus pater Qiristo 
Bon adiinit ot unus sit Dominus, ilt solus Deus 
fuiter verus Chriblo Jesu non aufert ut Deus venis 
sit : cum a<i vitjc aeteriue roeritum boc proficiat, ut 
cuin crcdaiur solus verus Deus, crcdatur et Cliri- 
•tus. 

35. Seclocut ef(, ut Ckri$tM aliud a Deo crtdatur. 
•— Quid nunc, (2) rogo, stullitiae tuae sensu Cliristo 
depuias, haeretice, (b) ut esse credator; et Christo, 
qui viiam aeternain IribuU, qui hoiiorilicandus a Pa- 
tre Patrem bonoriiicavit, qui nundum vicii, qui 
ftolus reiinquendus noii solus est, sed secuin habet 



Per id enim Cfiristum confessa Deum vcrum esl, 
qood soiuin vcrum Deum confessa sit Patrem. Ita 
quod solus Deus pater Deus verus est, Deum verum 
esse confirmat et Chrisium. Non enim unigenito 
Deo naturx demuiaiionem iiaturalis nativitas in- 
tiilit : (c) nec qui ex siibsislente Deo secundum di- 
vinae generationis naiuram Deus (4) subsislit, ab co^ 
qui solus verus Deus est, separabilis est veritate 
naturae. Tenuit autein nalura veriiatis su£ ordinem, 
(d) ut nativitatis veritatem veriias naturalis invelie- 
rei, nec alterius cx se generis Deom Dens unus 
(5) efferret. Alque itu sacramentum Dei nec in solitu- 
dine, nec in diversitate consistit : cum neque alier 
Deus deputetur, qui ex Deo cum naiurae suae pro- 



Patrem, qui a Deo exivil atque a Patre venil? Quid B prretaie substiterit; neque in unione nianeat, quem 



ei iii laiiiis Dei virtuiibus nato naturae ac veritatis 
impertieflt Soluin enim verum Deum patrem inuii* 
liter 2S4 (^) credimus, uisi credamus et quem mi- 
sit Jcsuin Christum. Quid baeres? quid Christus 
confitendus sit doce. Nam qui quae scripla sunt ae- 
gas, quid rcstaty nisi ot quae nou scripta sunt cre- 
das? infelix voluntas, et veritati obnitens fai- 
sitas I Cum in fide et oonfeseiooe veri Dei patris 
Christus unitus est, rogo qua fide verua Deus nega- 
tus creaiura esse dicciur, cum fidos nuila sit In 
Bolom verum Deum credidisse sioe Chiisto? Sed 
angustum te, haeretice, etdivini Spiritus incapaccm, 
coelestiiiin diclorum iion adit seiisus : ei vipereo 
inspiratus errore, Chrisium veruin Deum nescis in 



patrem nativitatis veritas doceat confitendum. Non 
desernit igiior natus Deus naturaesuae proprietatem : 
et naturali in eo virtute est, cujus in se tenet natu- 
rali natlvitate naturam. Non enim in eo Deos aut 
demutaius, aut dcgener est; cum si quod vitium 
nativitas inlulis«et, ei potius naturae contumeliam, 
per quam nativitas subsisiebal, (e) inveheret» dum 
quod ex se est desineret 285 ^^^^ 4^^^ suum est : 
atque ita non etim deniutatio(6) (f) corrumperet, 
qul in substantiam novam nativitaie subsiiterai; 
sed eum, qui in naiivitale filii impotens naturae siiae 
teiiere consianiiam, exiernum aliquid a se allenum- 
que genuisset. 
57. Vnita» Patris et Filii non humano more cogt- 



fide solius vcri Dei ad vitae oeternitatem coufiten- G tanda, FilH nativitas, — Non est autein , ui sa*po 

]am commemoravimus , in unitate Dei patris et l^ei 
filii humanarum vitium opinionuin : ut sit vel extcii- 
sio, vel series , vel fluxus ; ut aul rivnni fons cflTitii- 
dat ab origine, atit ramum arbor teneat in caiidice , 
aut calorem ignis emittat in spalium. Ilaec enim (g) ab 
se inseparabili protensione manent poiios detenta, 
quam (h) sibi suiit : dum et calor (7) in igne est , et 



dum. 

56. Eo quod so/ni Deus veruB Pater, uerus etiam 
Deus at Christus. Aliud eum dictre Palri est injurio- 
itfiH. — Sud Ecclesiic fides solum verum Deum |»a- 
irem confe&sa, confitetur et Christum. Ne(|ue verum 
Ciiristum Deum confitendo, non et solum verum 
Deum pairem coofiieiur : neque rursom solum vcruin 

(i) Ptane; mox, non relinqwt, 
(2) Ergo. 

hS) Credemus, Postea. quid hteres? quid moraris? 
(4) In ros. nostro, siiibsit/if. Paulo posi, ineepara' 
biUt, 

(a) Sola editio Par., tinics Dominus Pater : male. 
Reiipicitur hictocus Apo^toli I Cor. viii, 6, libro su- 
pcriorc , cujus num. 35 videsis , copiose tracta- 
tus. 

(6) Bad. cum. aliquot mss., til ctttii credaiur et 
Chriiuo : quoruin ioco Erasmus, oblitus quantum 
pncfaiione sua in interpolatorei declamasset, subsii- 
tuit, iil cum creditur Deo Patri, credatur et Christo. 
Lipsius tandem de suo resiitiiit^ cim esse credatur 
et Christus : quod postea obtinuit. Locum liuiic re- 
sarciinus ad fidein mss. in qiiuruin tribus desidera* 
tur, et Chrisio : quoi repetitio quamdam bal)ei ein- 
pliasim, iioc niinirum sensu : Tu qui iioa vis ut 
Chrisluin Deuin esse crcduniiis, quain ei naturani 
deputas? ei, iiiquam, qui viiam aeiernam tribuil, 
qui, etc. 

(c) In vulgatis, et pro nec; et infra, inseparabilis 
pru teparabilis, Concinnior est lectiu inss. 

(d) Antiqui eod. Colb., Carn. ei Crerm. ntnativita- 
tem veritaSf etc. 



(5) Ecferret, Aique iia saepe scribiior hoc verbum 
in eodem codice. 

16) Corrumpebat. 
1) In igni est. 



t 



D (e) Editi, inferrei. At mss. Corb., Marl.yVat. bas. ac 
plures alii, inveheret, Quinqiie ex antiquioribiis, inh<e~ 
reret : qiii quidem aniea habent id potius, non m potins. 
Qiiocirca non displicct cum Carnnt. id potius natnrm 
contumelia.... inhwrerel. Non male bic Paler niiii- 
cupatur naiura per quam nativitas siibsistit; cuin 
advcrsus liaerelicos sermo sit, qui Filio divcr»ani 
ab eo naiiirain adscribebant. Quain lioc Pairi %M 
contuineliosum, denionstrat Augusi. Serm. cxxxix, 
n. 5. et 4. Vid. siip. col. 103, not. a, el ii6, noi. i 
hujus editionis. 

(f) Par. corruperat; editi alii, comiin^al :euion- 
danior ex mss. Cuib. et Germ. 

(g) i^d., Er. el unus e mss.Vaiic. oinillunt ab se: 
pro quo alier codex Vatic. habet in se. Utninique po- 
lest admitti. Nam ab arbore ramus , a fonte rivus 
proicnduiiiur, ei iu iis nihilo iniiius indivulhi ma- 
nent. 

(h) Martin. ms. sibi innmt : quod Erasmos ad lim-? 
bum adscripsit , ac postea Ups. ei Par. in texium 



309 D£ TRINITATE LIBER II. 510 

10 arbore raiuus esl , et rivus in fonte esl. Ei haec A lur ex Dei forina , servi fonnam nalns acceperai : sed 

hanc camis assampilonem ea , cum qua sibi natura- 
lis unilas erai, Pairis nalura (d) non senserat: et no- 
Tilas lemporalis , licet mancret in virlule naturae , 
(3) amiserai (e) umen, cum forma Dei, natur» 



ipsa res soia sibi esl poiius , quam res ex re subsli- 
tula est : quia non aliud (a) arl)or quam ramus, no- 
que ignis quaro calor, neque fons pos»il esse quam 
rivus. Al vero unigeniius Deus ex perfecta aique 
inenarrabili naliviiaie subsislens Deus e^l , el vera 
progenies innnscibilis Dei esi, el incorporalis na- 
turse generaiio incorporalis , ei Deus vivus el verus a 
vivenle Deo vero , ei inseparabilis a Deo nalurae Deus: 
dum 286 subsislens naiiviias non alierius uaiurae 
Deuni (1) perfecil, neque generaiio, quae substaniiam 
provehebat, subsianii;e naturam demulavii in ge- 
nere. 

58. Unitas paierna naturm Chritio ut homini negata. 
Per gloriam eiredditur, — Sed dispensalione assump- 



Dei secundum assumplum hominem unilatem. Sed 
summa ([) dispensationis ha^c erat , ul totus iiunc 
Filius, horao scilicei el Deus, per indulgentiam pa- 
lernae voluntalis, unitati palernae naiurse inesset : oi 
qui nianebat in virtuie naiurae , manerel quoque iii 
gcnere naiurae. id eiiim homini acquirebalur , ui 
Deus esset. Sed manere in Dci unilale assumptus 
homo nullo modo poteral , nisi per unilalem Dei iii 
unitaiem Dei (g) naturalis evaderet: ui per 287 
hoc, quod in natura Dei eral Deus Yerbum, Yerbuin 



taecamis, el per (b) exinanienlis se ex Dei forma B quoquc caro factum rursurn in naiura Dei ine<isct: 



obedieniiam , nalurae sibi (i) uoviutem (c) Glirisius 
bomo nalus iniulerai, non virlulis naturaeque 
damnOy sed liabilus demutaiione. Exinaiiiens se igi- 

(1) Perfkni. 

(2) Noviiatem, A secunda inauu , naimtate. 

maie transiulere. Nam iilud , »bi tvnt , boc sonat , 
ea non esse sui juris, iiec per se subsistere ; adeo ui 
ramus cum caudice non sini duao res inlo^rx el per- 
fectae, quarum una subsliiuia sii ex allera , sed una 
aolatanium subsianiia, qu:e ex duabus parlihus si- 
mul juoclis suain subsistenliain obtineai. 

(a) Pula in sub>isiendi ralione, qua: uiia hic con- 
sideralur.Nam qiiod proxiine anlea vei ex re substilula 
ea dicatur, quae ex re subsistenie subsistenliam suam 
ccmsecuia slt; paiet ex postreniis lib. viii verbis, 
quibus Filius asseritor ita indifferens a Deo Deuiy ut 
perfeclum Deum $ubsltiuerit perfecta naiivitas, 

{b) iia inss. At excusi, exinauieudi. 

(e) Mss. Re:nig., Germ., Martin.ac vctus Golb., na- 
tieitaiem. Maluiuus cuin libris iiliis novitatem , lioc 
est, iiovam hominis naiuram : quod contirinaie liccl 
his nnni. ii : Qui cum se evacwiveril, vt mauens Spi- 
fflas ChriBtuB , idem Chritius homo esset ; in corpore 
demmituio habitus ei assamptio naturm (en nalurac no- 
yilA^ ), naturum munentis divinitaiit non peremit : en 
quid sibi velii, non viriutis natura'que damno. Scd et 
inliio num. S»5, non ohscure datur, (|Uod nativitas ho- 
wumt naturam novam intulit, 

(4i) B.id. el Er. citm receiiliore ms. Golb., non si- 
neret. Qoid hic sigiiificetur , plaiium esl ex his num. 
&0 : Ignorandum exislimas , Patrem extra hanc huma- 
nurum pastionum assumptiotiem tineemnit tutcep- 

iione mansisse ? 

(e)ln mss. Gorb. ab antiqua nianu secunda Gisierc. 
aliisqiie recentioribus, non umiserat; et inoxapud P;ir., 
nalivitatem , non uniiatem : corriiple. Qui prx^diclum 
€(Hlicein Corb. annis ab hinc cii-ciler 8<)0 emendavii. 



atque ita homo Jesus Ghrislus manerel in gloria Dei 
patris , si in Verbi gloriam caro essei nniia : redirei- 
que lunc in naiurae palernae etiam secundum homi* 

(5) Sic et a prima manu codicis nostri ; sed ex 
emendaiione, non amiterat, 

sidtbat a divina, utpote passibilis ab impassibili , 
mortaiis ab immortali , inflriua ab omnfpotente. At 
ul)i per gloriam reddilur incorruptibilis , immortalis, 
aelerna, etc, tuin perfecia gaudet, quanium creai;u 
substantiae licei , cum Dei naiura conseiisione : quam 
quidem cniisensionem, ul ex sequeniibiis magis per- 
spicuuin erii, vocai llilarius uiiiiaiem uaiuralem. Ne- 
quc esl quod quis quaerat, cur Glirislus illain dicaiur 
amisisse, qnam aiite gloriosain resurreclionein secuii- 
dum assumptum homioem numquam habueril. Ea 
eiiim raliono vere afllnnalur amisisse , qua vere di- 
cilur de ipsius cariie , Hic est panis qtu de c<elo de^ 
G scendil. Ul eiiiin docet S. Leo epist. iiunc xxiv, c. 5, 
Augu>iiiiii verba muiuatus ex lib. conlra Serm. Arian. 
c. 8 : Propter hanc unitatem personce in utraque nalicra 
inteiiigendam^ et fUiut hominit iegitur detcenditse de 
coelo^ cum fiiius Dei carnem de ea Virgine de qua est 
natus assumpsit, elc. Eiiiin vero Glirisius, aiile car- 
nis suscepiioiiem , praedictam illam unitattm siinpli- 
citer el al>soluie balHicrai , poslea vero secundum 
assumptum liominein noa habebat : al aliquiii ha« 
buisse simpliciler, ei post non itein habere, quid esl 
nisi nmittcre?Negoliuin f.icesscre hic posset , quod 
eliam forinac Dei jacluram facere hic praediceiur, 
nisi formoi noinine exieriium habilum intelligendum 
Cbse jam supra, num. 14, ostensum esset. 

(f) Iloc est, consummatio alque perfeclio : qusc ut 
in psal. II, n. 27, exponilur, in hoc sita eral« ur quod 
tum filius liominis est, ad perfectum Dei /i/imn, td est, 
od resumendam indulgendamque corpori aHernitatis 
suo! gioriam^ per resurrectionis potentiam gigneretur. 



liic ad oram adscripsil , Nota novum dogma: nou ca- D ^^^ ad pcrfecium Dei lilium gigni idem oninino esl , 

tiiens qukl unil:«Us Doi naturalis jacturain vel recu- 

lentionem dicei*ei liilarius , ciijus nova potius et 

lumiiau nobis esi loqueudi raiio , quam dogma. 

Kon enim negal tn Ghristo , ex qiio cariiem susce- 

pii, naluralem inler huinanam divinamque uaiuram 

Boiiatein: quain consunter adeo propiignavil, ui 

supri n. ti, el carnein spoliatuin ei cariie se spolian- 

teaiiumin eumdcnique Ghristuin negari noii permil- 

lerei. Longe miuus benlit Glirisluni abunitaienalurae 

p^leriix excidisse: cum tiuatibi, etiain posl assump- 

tmfi liomiuem , naluruiit unitas eral^ uii proxiine ab 

ipsoaudivimus, ac fuse prol>alur tolo libro superiore, 

elaiiis passim. Uux esl i^iiur naluralis iiia uiiiias , 

quan Chrislus secuuduni lioiiiinciu aniiserii? Non 

alii sane, quam ipsamet gloria : cujus iioiiduin con- 

m% facta humana ipsius nutura, quodam modo dis- 



quod hic toiut nunc lilius^ vel <iuod supra, nuin. 0, fo« 
ius homo totus Deus: ac proinde quod hic dicitur , 
per indulgentiam patcrnx voluntaiis unitaii paierna: 
naturiv inesse, idem sit nccesse csi, quod laudato loco 
corpori aeteriiilaiis gloriain per resurreciioiiem in- 
dulgere. Gonfer uirumque iocum. 

(g) Sic mss. At edili , nalurulem: hao muUtfone 
Hilarii scopum ac aiiblile argumenluiu prorsus ob- 
scuranies. Yolenseiiim demonsirare Ghrislum esse 
Deum iinluralein , hoc eo conficit , quod ipsius caro 
in gloriain ac iiaturam Verbi Dei unita, iiisit in uni- 
taie p:iteriia3 uaiurae; quod Geri non possil, nisi una 
et e;idem sit I^alris ac Verbi Dei natura, qua me- 
diaiile caro cum iiatura Vcrbi Dei unita , uniu sit et 
cum uaiura Pairis; proindeque nisi Gbrislus sil na- 
luralis Deus. 



nil SANCTI HILARU EPISCOPI 5H 

nem iiniialem Verbum caro faclum, ciim gioriam A iionis cxccssernt: scilicoi ut in ca n.itura per glorifi- 



Verbl caro assuinpta teuuisset. Rcddenda igiiur apiid 
se ipsum (a) Patri erat unilns sua , ut naturac susc 
nativiias in se rursum glorilicaiidu resideret : quia 
dispensntionis novitasoffensionem unitatisiiitulerat; et 
unitas ut perrecla aniea fuerai , nulia essc nunc pole- 
rat, nisi glorificaia apud se fuisset carnis aNSumpiio. 
39. Glorin Patrisgloria Filii^ idque sonat apiid te. 
//(Pc homini a$sunipto non concessa , peracta dispensa- 
tione rogatur. — Et idcirco tnnio aiiiea pra^pnrato ad 
fidci hujus iiitelligentiam sensu, cum dixisset: Hwc 
est autem vita anerna, ul cognoscant te solum veruw Deum, 
et quetnmisistiJesum Christum (Joaii.xvii,5) ; subjccit 
secundiim dispeusationissua! obedicntiaiii, Ego teglo- 
rificavi super terram , opus consummuvi^ quod dedisti 



cntioncm rursiis esset, in qua sacramento erai ili- 
vinx nativiuiiis unitus, ((jf) essetquc Patri apud se- 
melipsuin glorificatus : ut qnod apud cuni anle lia- 
beiint maneret , neqiie alienaret ab co formnc Doi na- 
turatn, formx servilis nssumpiio ; sed apiid seroet- 
ipsum glorincarei formamservi. ut maneret (/<) esse 
Dei form:) : qui;! qui in Dei forma mnnserat, idem 
erat iu servi forma. Et cuai scrvi foriiia glorificanda 
essei in Dl*! formn, npud eitm ipsum glorificanda crat, 
in cujus fonna fornia; servilis eratbnbilus lionorandus. 
40. Verba Dei qttalia. Gloriam carni non Verbo qute- 
sivit Christus. — Non nova vero brcc, neqiie nunc 
primum evai:gelicis doctrinis {i) consignata vox Do- 
mini est : et hoc ipsum (;) glorifiiandi Filii apiid se- 



niihi ut facerem {Ibid. 4). Posl quic, ut mcriiuin obe- B njelipsum Dci pairis sacrnmcnliini pulcberrima illa 



dientiiccl sacramenLum tolius dispensationis inicllige- 
remus, adjecil, Et nunc (b) ghrifica me tu Pater apud 
temetipsum gloria quam habebam , antequam saiculum 
essety apud te (Ibid, 5). Qui manere Clirislum in na- 
tura Dei denegat,et inseparabilem esseaique indiffe- 
rentem a solo Deo vero non credit ; respondeat qtinc 
hujus pelilionis sit ralio, Et nunc glorifica me tu Pater 
apud temetipsum. Quid enim causae est, ut eum Paier 
glorificct apud semetipsum? aut quae verbi hiijus si- 
giiificatioest? qiiivesignificationis effcctus est? Pater 
namque non egctgloria , nec se exinanierat dc formn 
glori» suae. (1) Qiiomodo autcm apud semctipsum 
glorificaturus est Filiiim , et ea gioria quain habuit 
apud eum ante mutidi constitutionem? Sed apiid 



spei suoc gratnlationc lestaius est tuin , cum Jiida ad 
proditionem exeunte , gaudio consummaiidac suae 
dispensaiioiiis elatus ha^c dixit : Nunc honorificahtt 
est filius hominis , et Deus honorificatus est in eo. Si 
Deus honorificalus est in eo , et Deus honorificavit 
eum in se, et Deus protinui honorificavit eum (Joan, 
xiii, 31, 3i). Quid limosi corporis graves animjc, et 
sordcnte peccatis conscicntia foctidae coenosxque 
(&)mentcsusqucadjudicium divina^ dcso professionls 
inHamur ? et arbitros nos naturaecoelestis (id est, di- 
vin») deputnnles, impiis ad Deuin calnmniac noslrx 
disputntionibus (/) rebellamus ? Qunnta potuit enim 
Doniinus verborum simplicilnle cvangeiicam fldem 
locniiis est: et in tantum ad inteltigcntiam nostraro 



euro habere qui sensus est? Non enim 9it gtoriam , C sermoncs aptavit, iii qnanium naiura; nosirse ferret 



quam habebam antcquam s;eculum esset,(c)cum 
essem apud le; sed gloriam, quam habebnm npud 
te. Esse enim npud te, consistentem significat : ha- 
bere auiem aptid te, naturx* sacramentum docet. 
Glorifica (2) vcro (d) me apud te^ non idem cst quod 
glorifica ine. Non eniin semetipsum glorificari tan- 
tum 288 'i^9 "i S''^' aliquid sit (e) proprium glorix, 
rogat : sed apud semelipsum Patrem glorificari sc ab 
eo precaiur. Ut enim in uniiate sua mnncret ut man- 
serai , glorificaturus eum apud se Paier ernt; quia 
glorioe susc (3) unitas (f) per obedientiam dispensa- 



!â–  



l^ Quomodo ergo. 
z) Abest vero. 



infirmiias; non tamen ut aliquid minus dignum ua- 
lur» sux mnjestate loquereiur. Et primam quidem 
dicii sui signiricaiionem non ambiguam existimOy 
cum ail : Nunc honorificatus est filius futmimi. Gloria 
enim omnis non Verbo, scd carni acquinrbatur: id 
est, non nalivitati 289 ^^^' * ^^^ ^^^^ hominis dis- 
pensaiioni. IIoc vero quod scquitur, quid significet 
inierrogo, Et Deus honorificatus est in eo. Ilonorifi- 
cntnm enim in eo Deuin audio : cl qiiid isiud sit se- 
cundum intelligentiain tiiain, hxretice, ignoro. Dens 
ineo honorificatus cst, in filio utique bominis : ct 

(3) Vnitatem. 



i 



(a) Seu a Patre, tacita voce Fi7io : qui nativitas na- J) 
turcB sua postea vocatiir. 

(6) Carniil. codex, Clnrifica me.... gloria qnam ha- 
but. Tiim ms. Vat. bas. antequam mundns esset 
apud te. 

(c) H?ecverlia,<;M»i essemapudte,om\i{\i codcx Vai. 
ba$.,sed omitti iion dcbent. 

(d) Illud me adjecimiis ex ms. Vat. bas. et altero 
Vaiicanae bibliotliecnB. 

(«) Id est , non rogat ut aliquid glorioi sibi pro- 
prium obveniat ac peculiare, quodcum gloria Pairis 
iion prorsus ccmimune sit. 

(f) Sic potiores mss. At editi, unitatem, 

(g) Codex Val. bas. cuiii Mariin., essetque Paler: 
quod non placet. 

(h) In viilgaiis deest esse, quod supplelur ex mss. 
Sic siipra.n^ 14: fton ^t Christus^qui in forma Dei 
jprof, Chriitut etse non tnaneat. Maleautem apiid Oad. 



ct Er., ut mnneret Dei forma , quia qui tri forma $enn 
manserat^ idem erat in formn Dei. 

(t) Par. ciim veiere nis. Colb., confirmata, 

(i) Mss. Vat. bis. et Marlin. , glorificari: tum ao- 
liis Val. bas., Filium apud semetipsum de Patris so- 
cramento: mcndose. Hicvox sacramentum perindein- 
telligenda est, ac si re|>eiiia esset in hunc modum : 
Fiiii apnd semetipsum glorificandi sacramentnin , 
quod Dei Pairis sacramenium esi, id est, propria il* 
lius ratio : qiio sensu num. 31 dictuin est, Aiictmiii 
nativilatis esse , saeramentum paternum est. 

(k) Adjecimus mentes cx mss. 

(/) Bad. et Er. cum uno ms. Valic. falUmus, qiiod 
et habuitCorb. n primn mmu. Par. cum mss. Colb. 
acGerin. repugnamus. Prxferiinus cum Lips. cialiis 
mss. rebellamus. Sic lib. ii ad Consu-int. n. 6: iub 
rejiciendis novilatibus novii ipui ad Deum vodbns re- 
beHanm* 



515 



DE TUINITATE LIDER IX. 



5U 



qiixro tkn filius liominis ideni sii cl niius Dei. El A illigenl, iti nullo tnmen agmine iiaercndi molestiam 



cam non (a)arius sit Glius hominis, neque nlius fi- 
lius Dei (Verbum enim caro factum csi ); et cum 
qui Ftlius Dei esl, ipse et hominis sii filius ; lequiro 
quis in hoc lilio homiuis, qui et fllius Doi esl , glori- 
fiatiis sii Deus (b). 

41. Quam iiiutua Patris et Filii gloria. Glorificariin 
filio hominii Deum quid, Olorificaluin in fiiio tiominit 
Deum qui Deus glorifice^t in se. — Quia in filio homi- 
nis, qui cl (ilius Dei cst, glorificntus Deus esi, videa- 
mus quid sit hoc, (c) qu»d tertium subdilur: Si Deus 
glorificatut esl in eo, el Deu$ glorificavit eum in se. 
Qnod istud , rogo , sacrameiiti mysierium csi ? Deus 
in fllio hominis glorincalo gloriiicatum Deum glorifi* 
cat in sese. Iii filio hominis Dei gloria est, ct gloria 



coniinehunt. Filius eiiim hominis glorificatur, et 
gtorificatur in eo Deus : et Deus glorificaium cum in 
lioiniiic plorificavit iu sese. Non enim idipsum est 
glorificari filiuin hominis, quod et glorificari in fillo 
hominis Deuui , vel (h) gloriftcare iii sese glorifica- 
tiim in homine Dcum. Loquere hoc secundum iin- 
picialis tua} sensum verbis tuis, quid velis esse glori- 
ficari iii filio hominisDciim. Uii<iuc aut Christum no- 
cesse esi essc qui glorificatur in canie, aut Patrem 
qui glorificetur iu Ghrislo. SiChrisiusest ; Deus cer- 
te Christus cst, qiii glorificatur in carne. Si Pater 
est, sacramentum uiiitaiis est, cum Pater gloriHceiur 
in Filio. Aut Clirisluiii confiiendo, Deuin eliam in- 
vitus loqueris: aul (t) Patrcui Deum inteliiger.tiO, na- 



Dei in gloria filii homiiiis. Dous (d) glorlficai iii sese. B turaui Dci palris non negabis in Chrisio. Atque hxc 



Homo utiquo non per se glorificalur. Neqne rursum 
qui in homiiie glorificatur Deus, licet gloiiain ncci- 
piat, nou tiinen aliud ipse qiiam Deus est. At vero 
cnni, glorificato filio homiuis, glorificans Deuni Deus 
gloriflcet in »ese; invenio (e) nntura! gloriani in glo- 
riam nniuroe naluram glorificantis nssumi. Non enim 
se Dcus glorificat : scd glorlficatum in liomine Deuin 
glorifieat in sese. Quod nutem glorificat iu sese, 
licet non se glorificet, tanien in itaiiirse su;e gluriam 
nnluram (f) glorificans assumii. Et cum glorificans 
Deum Deus, quia glorificatiis in liomine sit, glori- 
fic( t in sese ; eum quein glorificavit (g) Dcum in se 
iQCSsedemon>tral, cuni eutn gloiificct iii sese. Afler 
nanc quisquis es, lixrelice, flexuosa; 290 doctrina! 



de glorificnto filio hoininis, et glorificato iii eodem 
Deodicla sim. De eo vero, quod glorificatumin filio 
hominis Deum Deus glorificai in sese, iii qiio tandem 
tihi rclictain facultatcm exserendse impietatis exisii- 
mas, iie secundum naiur» veritatem verus Deus 
Christus sit ? Christum cnim Deus natum hominem 
glorificat in sese: numquid cxtra se est, quod glori- 
ficai in sese? Rcddit cuim in se Christo gloriam, 
quam npiid sc hahiiii : ei cuin (/) in formam hd as- 
suinplio form.nc servilis assiimitur, in se glorificatur 
glorificatus in homiiie Deus, qui anie (k) vacuitatis 
dispensationem in sese erat, el (/) per fonnam servi 
ct per nntnrnm iiaiiviiatis unitus. Nativilas enim non 
novnc neque aliena^ nalurae Deiim fecerat, sed naiu- 



tU3C inevoluhiles qurstiones: qux cuiii scnoclis siiis C ralis filiuspatrinaturali generatione291su^s^>^ci'^^* 



(a) In vetustissimis codicihus Yat. bas., Colb. 
acGcrm. nccimii Bad. et Er. hicel mox, aliud: qua 
loquendi rntione, quanivis iiubis iiiinusnccurnta, pro 
Buo lamen tempore miniine siispecta usiiin esse Hi- 
larium vix diibiiamus ad significandnm iii Christo 
pcrsoiix iiniiatem. 

(fc) Pcndct' qii.TSiio insiiiuta; quia supervacanea 
Videlur respoiisio : ( um Pater Filio botiorem iinpor- 
tiens, etabeo rursiim recipieiis, jain non semel iiide 
osiensus sit natura cuiii co uiiuni essc. Aut cerle di- 
laiasoliiiio his hahetiir subseqticntis nuineri verhis : 
Gioriticatus Deiis si Chri$tui at ; Deus certe Christus 
<<A 9111 glorificatur in ear^xe: si Pater est^ sacramen- 
^ Hnilaiis est, cum Pater glorificetur in FHio, 
, (^) Sic niss. At a\\\i\,qnod tertio. Scqueiitiuni, (\\ix 
iniricata valde nonnullis videbiintiir , inielligentia 
0|axiiDe pendel ex percepiione superiorum, quibus 
.''''istiis, postconsummatam dispcnsationem, in glo- j^ 
^^n% Dci, eoque iiomine iii iiaiiiram et unitatem Pa- 
^^^ ^ssumptus prxdicatur. 

(^} lii vulgaiis , glorifical eum, Ahest eum a mss. 
^(•ilj^.ggg debei. Mox sic intelligt^ndum est neqne rur- 
**!f* » qiiasi, et rursum: ut sit hcUeuisinus Hilario fa- 
'"•Jis^fis. 

. v^) liocest, naturae |>aternae gloriam assumi iii glo- 

^'*'*» nnturas illius, qui cuni hoiuo sit, <;lorificatur ; 

l^^i^nus autem D«:us, eaindeo} naiiiram glorificai. 

^^ *1uo sii, ut propter arlissiinaiu filii Dei ac lilii ho- 

^l^^is iiiiitionem, glorificato filio hominis glorificetur 

"^^u«t Dei: ac rursum propter natiiralem Dei pntris 

^ tilii uiiigeniti uiiiiatem, glorificato filio Dei Deus 

P**er glorincetur. 

(J) Editi, glorificantis : reluctantibits potioribus 
^M, Vat. bas., Colb,,Hartiu.,Caru.,etc.,ex quihus 
hio |)rx5tntur sensus. utquninvis alium .i seglorifi- 



cel Pater , tamen in naturx su.t gloriam redundet 
qiiod glorificat in so. 

(g) Xddtinixfi Deum ex plerisque nc potioribus mss. 
exquil)UsColh.,Gcrm.,Yind.,Uemig. suhjiciiint dein- 
de, in se^ in sese demonstrat, Uiide noii displicet cmii 
altcro Colb. et uuo Sorbon. tii se : in se esse demons- 
trat. 

(h) Apud Erasmum, glorificari : qiiem mnle secuii 
suni alii editores.In mss. Colb. et Gerin. legilur glo- 
rificans. 

(f) Lips. el Par., Patrem et Deum: prave; Iioc 
enim sibi vull : Si verba Kt Dens glmfieatus est in 
eo, de Chrisio in carne glorificato dicia confitcaris, 
Chrisiuin confitciis Deum : si vcro nd Dcum patrcm 
rercras, jaiii non negahis Chrisio Pairis iiaturam, ob 
quam ipse in illo glurificato glorificeiur. 

(;) Edili, in forma l>ei. Rectiiis inss., irifomiam 
Dei : hoc cst, cuin in gluriaiii Dei eiiam homo assu- 
mitur, unituractrnusfariu:itur, tuiic gloriflcaiur, etc. 

(k) In vulgatis nativitatis^ uhi ex mss. restitnitiir 
vacuitatis^ hoc est, exinanilionis. Qua) supra n. 14, 
verho cvacuandi et noniiiie evacuationis ; et lib. xi, 
n. 48, vacuefacicndi verho enuntintiir. 

(/) Editi cum trihiis inss. Colb., diiohus Remig., 
Viiid. eic, per formam sui. Pr:i'ferenduin ciim Corb., 
Yat. hns., Praiel., Mariiii. elc, per formam servi, 
hocestnon solum secundiim naiiiram, quain o^lerna 
nativitate accipit, sed et seciindum huinanam in Deo 
unitus: dum homo et Deus jam Deus totum est^ ut lo- 
qiiitur lib. xi, ii. 4i : forma videlicet servHi in gloriam 
ejus cujus in forma ante manebat proficiente^ corruptio 
nis scilicet natura per profectum incorrnptionis abtor-^ 
pta, ut apertiusexplicat in psal. cxxxviii, n. 19. Iia- 
que verbuni unituSf npn ad in sese eratf sed ad glort- 
ficatur rcfercrtdum esL 



515 SANGTl niL.\RIl EPISGOPi 5 1 <) 

Et cum post liaiivitatemlioniinisgloriacatiis ia iiomi- A wi sit* haec necessitalis confessio: Amen^ amen dico 



ne, in natune suae rursum glonsm clares€ii;inso eum 
Dcus clarificat, cum in iiatur» patemae gloriam, ab 
ea per dispensaiionem evacuatus, assumiiur. 

42. iVofc ulia Putris et Filu gloria. Vila non est 
Deam nosse sine Chmto^ qui et Deus verus est. — Cun- 
ctudit atitem audacissimum mipietilis tu» furorem 
jiposlolica fides, ne quo licentia Wbtnet inieiiigcntiiR 
evageris, cum ait : Et omm$ lingua coiifitebilw\ quia 
DominuBJesus (I) ingloriaDei pairis (Philip, ii, li). 
Quem eniin in sese Pater gloriOcavii, in ejus gloria 
coiifltendus esi. li)t qui in Patris gloria confiiendus 
esl, (a) etxfuem in se P.uer glorificavit , in tiis sine 
duldo inielligcndiis esl csse, quibus Pater esi; cum 
et iii se eum glorificaverii, el in gloria ejus sit coii- 



vobiSy non potest Filiut ab $e faeere quidquam^ nisi 
quod viderit Patrem faeienlem {Joan, Y, 49). Nisi dii- 
piicem responsionem duplex Judoconim indignaiio 
(5) exigit; sii Utec plane infirmitaiis professio, nihil 
ab se facore Filium posse, nisi qiiod viderii Patrem 
facientem. Quod si Jud v\s et violati sabliati reaium 
objicieniibus, ei aequaliiatem 1n Christo Dei (f) per 
professum sibi Dcum palrem non ferenlibus, sub 
eodein dicto ad utrumque responsum est ; putasne 
per coitfessionem responsionis posse dictorum oculi 
veriiatem? El quamquam in alio libello {Lib, vii, n. 
7 ) tracialus hic a nobis locus fuerii : tameii quia 
noti inodo non obest, sed eliam ad reiigionem pro- 
ficit, fidem relraclari , eumdem ipsum, quia causa 



fiiendus. Non enim hic nunc lanlumiiiodo iii gloria B posiulal, revolvamus. 



Dei esi, sed io gloria Dei palrts esi. Ne()ue glorifica- 
vit gloria exleriore, (2) sed glorificavil (b) in sese. 
Iii eam euin quac sua est glori^m resumendo, el eam 
gloriam quam apud eum habuit, eum et apod se glo- 
rificai ei in sese. Atquc itn inscparabiiis a fidei hu- 
jus conjunclione iiilelligitur ctiam siib iiominis hu- 
jnililaie, sic diceus: iiiec esi aulem vita aHerna^ ut co- 
gnoscanl le solum vemn Deum^ el quem misisli Jesum 
Cbrisium (Joan. xvii, 5) : cum el sine Chrisio, solo 
Deo paire cognito, vita acternn non sit, et Clirislus 
glorificaius in Paii-e sil. Si autcm ea deinum viia 
aterna esl, soluin verum (c) Deum nosse, et qucm 
misit Jesuni Christuiu ; non existimelur plane venis 
Deus Chrislus, si vila sil in Dcum credidisse sine 



44. Sabbali violali crimen, Qni amoveatur. Non 
aliud Palris ac Filii opus, Crimen allerum ob prxesump- 
iam Dei (equtditatem, ^ Hinc auiein primum resfKin* 
slonis necessilas orta esl : Et propter hoc perseque- 
bantur Judmi Jesum^ et quesrebanl eum interficere^ 
quoniam hmc faciebal sabbalo (Joan. v, 16). Iraitn« 
que eorum usquc ad cupiditalcm inlerficiendi cum 
acceiidebaiur , propier opera sabbaio gesia. Sed 
el videaiuus quid Dominus responderit : Paler meus 
usquemodooperatur, el ego operor (Jbid, il). QuoJ 
rogo isiud opus Palrisesi, hdcrclice, demonstra. Pcr 
Filium enim ei iii Fiiio oiiiiiia sunt, el visibiria el in- 
visibilia. El tu, qui ultra Evangclia sapis, nccesse cft 
ul (g) aliis aliquibus arcaiiorum doclriiiis ctigtiitio- 



Chrislo. Et quod solus Deus paler Deus verus est; G nciii paierni o^Hsris adeplus.si^, ul operaiitem (h) no- 



non perliiieal nd Deuin Christuiu, nisi gloria (d) 
Chrisii oiiiiiis iii solo vero Deo patre est. Si euim iu 
sese cuni glorificai Paler, ct solus Paier Deus vcrus 
esl, noii extra soluin verum Dcuui Clirislus esl; quia 
glorificalum iii Dcuui Chriaum, glorificet Paler vo- 
rus Deus solus in sese. Et quod a solo vero (e) glorf- 
ficaiur iii sese, non alienatur a solo vero; quia in so 
solo glorificjtura vero. 

45. Objeclum 111 conira Filii deitatem, — Scd 
forte |>i:c huic fidei nosirae, impi» perfidiae lux oc- 
currat asserlio ; ui aliena 292 ^^ inielligentia Dei 



(!) in gloria est Dei Patris. 

(2) Sed gloHj 



glorificavit gloriam in sese, Pauk) post, et 
in eam gloriam^ non et eam glorimn. 

la) in prius vulgatis deerni particula et, J) 

(b) Auctoriiaie nisit. removimus hinc vocabuliim 
glorta. Quae sequiintur, majoris perspicuilatis ergo 
ila dispuiieiida sunl: Eum et apud se glorificai et in 
sese, in eam eum quer sua est, etc. quod nolamus, 
quia prius viiiosu inlerpuiictione pertiirbnta eranl. 

(c) In vulgntis, Deum patrem: reduiidnt postrema 
vox, ei abesl a niss. 

(d) Li|»s. el Par. ex margine Rrasmi, Chrisli homi" 
ftt«:relucidnlibusalii.s libris. Nec snneChristi taii- 
lumulhoiiiinis, sed maxiiiie ut Dei, gloria in solo 
Deo seiiipcr fuil. El quia oninis ex Ihn et iii Deo pa- 
ireseiiiper (uit; non alia fuit Chriiiii Patrisque glo- 
rin. luin alia divinilas: ae froimie ubi Paier solus 
vcrus Deus praedicatnr, non excliidiiur Cbristus. 

(e) Vat. bas. codex hlc addii Deo: eiira necessiu- 
tero. Tuin apud Par. noit alienat a solo tero^ qwa in 



bis Pairein osicndns. Q.iod si Pnter operatur in 
Filio , secundum quod ipse ait : VerbOf quee ego lo- 
quor vobis, (4) iioii ego (i) loquor ; sed Pater, qui in me 
mauel^ ipse facit opera sua (Joan. xiv, 10). Vide.^He 
quid hoc sit : Pater nieus usque modo operaiur f Uoc 
ciiini ideo ail, ul pnterua: in se iialurx (J) iiiielligo- 
retur poleslus, in sabbali operc polesiatis »ux u^a 
naUira. Cum enini (5) in se o|)ereiur operante Palcr, 
ipse necessc esi Paire opcrauieopcreiur: aique idi!o 
ait: Paler meus usque modo operalur (Joan. v, 17), ut 
ipsum illud hoc praesens diciorum atque gestorum 

(5) Exegit, 

(4) Nona meloquor. 

[5) /n se operante operetur, 

se solo glorillcatur in vero: mendose; hflcc eniiw iia 
iniclligeiecst : non alieiiaiur abeo, qui solusvenis 
est; quia ab eo, qui verus esi, in se solo glorifica- 
lur. 

(I) Tres inss. Vaiic, professo sibi Dfum. Sensus 
sic persi»icui(»r eril : uoii rereulibus in Christo aeqiia- 
litiiemDei, quam sibi proHlcndo Deum patrem at- 
tribuernt. 

(g) lii ediiis desidcratur aliis, nec non verbis sfs 
cam scMuente pariicula nt, posl adeptus. 

ih) Duo mss. Colb. nobis posircmo ostendas, 

(i) Solus codex Vat. bas. cuui Mariin. non a me 
toquor, (onseniieiiiibus quidein supra n. 29, el infra 
n. 55. cdilis el scri|»lis, necuuii sacrolcxiu grascoet 
Intino: scd ideo miiius suspecU Uic videtur eonuu- 

deni consensio. 
U) i^diiAf inuiligtreinr mt^es$ai^tttn%hn\iimBtiS. 



517 

fer teopvs, patcrn» in se natiir^c 
•fieralio. l(letiim,quodiii^« modooperatur, iinum at- 
4(110 ideni dkti temporisque monicntum est; ut iion 
aliud aliqood opusesse Palris, qnamsuum lioc quod 
afti, crederetur : cum per id, quod usque modo Pa- 
ler operatur, haec ipsa esset Pairis sub eodem tein* 
pore sermoiiis operatio. Ac ne fides, inira cognitio- 
ftem tantam Patris relicta, a Tit» aelernae spe abes- 
•81; continuosubjetit: Et cgo operor: ulboc ipsum, 
q«od («) niodo operalur Pater, opereiur et Filius. 
Ae sic perfectam fidem docuit, cum id, quod modo 
csl, ^usdem temporis opussit; ct id, qiiod opcratur 
Pjter operatur et Filius , exlra siAgiilaris sil unio- 
oem. Sed geminatus est audicntium dolor; id enim 
sequitur: Propler hoc magis quoerebant eum Judcci 



DK TmNlTATE LIBER IX. SI8 

existimarelur A Neqne enim pranstnt vidisse virtutem : ol cum non 



pr^stet vi^us virUiiem, naliiram non infirmat iton 
posse sine visu, scd niicioritntem ostendit ex visti. I«( 
enim quod ait, m$% vxdeai^ conscicniiain significat in 
visu, sicuti ad Apostolos aii: Ecce dico vdbi$, levate 
oculos vestrotf et vidcte regiones, quoniam alboe iunt 
ad messem {Joan, iv, 35). Gonscicntia igilur iii sc na- 
turac paternac, q\m iii se operatur operanle, ne vio- 
lasse sabbntum Dominus snbbaii credcrctur, ait : 
Non potest filius ab se facere quidquamf nhi quod 
viderit Patrem facientem {Joan, v, 19) : ut id qnod 
operaretur, ex conscientia natune in sc operantis os- 
tenderct, cum et se sabbnto operanle, usqne niodo 
Patcr operaretur in sabbato. Ad alierius vcro (i) in- 
dignitaiis {[) dolorem, conseqnenlis dicti retutit cnu- 



inur/iceret quoniam non solum solvebat sabbatum, sed B saro : Qttoecumque enim Pater facit^ eadem et FHius 



«I ^Hod patrem suum proprium dieebat Deum, aqualem 
aefaeiem Deo {Ibid, 18). Et bic rursum ndinoiiebo, 
et Evangelistac judicio, ei communi bumani generis 
usensu, filium in paternte natnrx acqiialitaie Cbse : 
«qualltatem autem non nisi ex eadetn essc n»tura; 
^uia naiiviias non babeat aliunde quod nmneai, ct 
ooinis generalio a generante se non ^it atiena ; duin 
ad id qood manel, subsislit {b) ex eodein. Hiiic igi- 
lar daplicatae indignntioni videamus quid Dominus 
responderil: Amen^ amen dico vobis, non potest Fi- 
Iwf si M faeere qmdquamy nisi quod videril Patrem fa- 
Htmtem. Qu/eecnvnque enim ille facit, eadem et Filius 
thmHUT facit {Joan, v, 19). 
45. Reipomio ad sabbati violati crimen. Illud 



facit similiter ( Ibid.). Exprobrn infirmitatem Dei 
filio, adime quoqtie naiur;e acqualiiaiem, si non 
qonecumque facit Patcr, cadem ci Fiiius facit simili' 
ter, si discrimeii aliquod pnternx virtutis atqiie opc- 
rationis admitlitur, si , quod {g) a;qualitati virtulis 
natuneque prnprium est , bonoris sc^iualitas non 
poslulatur. Ipse enim in continuis ait: Ut omnes ho- 
norificenl Ft/tNm, tieut honorificant Patrem. Qui non 
Honorilicat FHium , non hmorificat Patrem qui misit 
iUum {Ibid. ^). Discerne scqualiiatem in bonore non 
dispari : infirma iiaturam in eadem operatione vir- 
tutis. 

46. Epilogus, — Quld responsionis causam ad 
contumcliam divinitatis invadis? Ad operationcni 



nen polcst auctoHtatem oslendity non infirmitaiem, C sabbati respondil, non sc quid(|uam facere possc, 



Qmd signifieet nisi \\dcM, Responsio ad alterum crimen. 

— Misi dicia {c) propositioni propria sunt; vim dictis 

prs^umptioiie propriae et infidelis intelligeniix alTe- 

rimus. Si autem iraruin causis snbjccta responsio 

est ; Udes potius nostra loiiuitur quod docetur, qiiani 

ifreligiosa perversltas impieiatis sii»^ defendit erro- 

rem. Quxramus ergo an (cf) ad sabbati opus hxc 

propria responsio sit : Non potest filius ab se facere 

qwdgiMm, mtt quod viderit Patrem facientem, Ail enim 

tuperios : Pater meus usque modo operatur, et ego ope» 

ror(16fd. i7). Si patemae in se natursc auctoritaie 

qiiod gerit, gerenie Patre agit , qui usque modo ope- 

ntar in sabbato ; extra crimen opcris est Filius, in 

qm paiernae operationis pncfcrtur auctoritas. Non 



nisi quod Palrcin facicntcin vidisset : ad demonstra- 
tionem vero %qualitatis, qiixcumftue Pater fncercl, 
facere se professits cst. Teiie {supple^ respoiisuiu) 
qitod ad sabbatum perlinet ad opprobriom infirmita- 
tis, si non quaecuinque facit Paier, eadem et Filins 
fncil similiter. Si autein {h) sunt sine exccptione qtia;' 
cumque suiit ; in quo tandeni infirmitas reperietur, 
ciim (t) in nullo quae Pater possit non possit el 
Filius ? Aut in quo tandem per intercessionem infir- 
mitstis negatur aequnlitns, cum unus atque idem ho- 
nor postuletur ad utrumque T Quod si endem est vir- 
Itts operandi, eteadem est religio honorandi; 295 "^" 
intelligo in qoo landem naturae infirmfs contunielia 
relinquatur, cum eadcm sit in Patre et In Fiiio et 



& 



(a) Val. Bas. ac Martin. mss. , modo usque operu' 



^iniadinfirniitalemreiulit,noffi pof«s(, sedadauctori-I^ virtutis polesias, et bonoris a^qunlitas. 

latetn; 294 nam ab se non potest, (1) (e)nisi videril. 47. Qmd ttl, Nibil poiest Filius faccre a se, aiio loco 

t) Ntst videat, 
j IndignationiM. Sic numero superiori dixernt: Huic igitur duplicatce indignationi, 

tis; et boc ait : ut paulo ante Imbeiidem Augusiinus, 
quia videt ex ipso faciendi se habere potentiam , ex quo 
se videt exibtendi habere naturam, Unde ct concludil : 
Non deficienter non potest^ sed potenter, 

(f) Editi, indignationis : renitentibus magno con- 
sensu mss. 

(g) In vulgatis, ad aiqualilatem, In plcrtsque niss. 
eequatitate, Maluinus cuni codice Vat. bas. , aquali" 
tati. 

(h) Vorbnm sunt restituimns ex inss. 
(t) Editi, nuiia. At mss. ifi nuiip^ taci|a vocp 
eorum» 



iw. 
(^) Solum exemplar Marliiiiantim, sub eodem, 
(^)Ediii, propositionis. At niss., propositioniy scil. 
Judapnriiiii, cui apiata sunt dicla Chrisii. Mox unus 
nts. Valic, et fidelis intelligentiie : iion probandus. 
(^l Sie ms8. Editi voro, de sabbati opere, 
(')Soli editi bic, nitivideat. At ins. Vat. bas., Nam 
tpiod et se non potest^ nisi vidarit ; quid enim preestat^ 
f'c., eornipte. llilaiiiad mentein Augustinuscontra 
Serm, Arian. c. 14: Qiiod ati u non posse, non deft- 
mtii estf wd in eo quod de Patre natus est permanen^ 



m 



SANCTI lULmi EPISGOPI 



3i0 



eonfimatur, Bleriium. — Et hncc quidem quamvis A 49. AH non se iuam^ sed Pairin facere volfinlatem. 



cum ipsa rerum absolutione tractata sint ; lamen nc 
quid in eo quod oit Dominus : Non potesl filius facere 
ab se quidquam^ nisi quod viderit Patrem facientem 
{Joan. T, 19), ad inrirmanrloe naturne ejus impieiatcm 
prondal potius , quam ad demonsirand;c paternae in 
66 naturx conscieniiam, per quam ex auctoritate 
opcratus in snhbalo esi ; dicti quoque dominici ad id 
perlincntis demonstranda cognitio est, quo nil : Et a 
me facio nihil^ sed ut docuit me Pater, hcsc ioquor, Et 
qui me misit^ mecum est,(\) et non reliqnit me solum^ 
quoniamego quassunt ei piacita facio semper (Joan, vni, 
28 ct i9). Scntisne quid sit, non posse quidquam fa- 
cerc Filiiim , nisi videnl Patrem facienlem ? ct quo 
sacramenlodictum sii, ct a me facio nihii ; et rursum. 



Non ob agendi necessilatem , sed ob unilatem, — Ad- 
junge quoqud huio illud , quod ad opprobrium infir- 
mitatis usurpas : Omne quod dal miin Pater^ ad me 
venit^ et venientcm ad me non apeiio ; quia descendi 
de cceio non ut faciam voiuntatem meam, sed voiunta'- 
tem Ptitris qui me misit [Joan. vi, 57 et 38). Sed forlc 
sinc voluiitatis liltertate sit Filius, ut ei natur» infir- 
miias impcrct nccessitutem. Idco autem necessitati 
sit subdilus, non volunt^ti, ut datos sibi vcnientes a 
Pnire non apcllat. Sed sncramenti iiuit.Uem in his 
Domiiius significnns, dum non rc|>ellil sibi datos, dum 
non suam, sed mlttcniis sc agii voluuiatem, post re- 
petitam hauc eamdein Judceis murmuraiilibus vocem, 
iuteHigenlia; nosir.nc soiisuin coufinnat, dicens : Om" 



Pion reiiquit me solum^ quoniam ego quce sunt ei pia- B ^t<* ^'<> oudit a Patre et discit, veait ad me, non quod 



cita facio semper (Ibid, 29)? Si eniiu ideo nihil ab se 
fucit, quia in se manet Paier ; quomodo rursum ideo 
se solum Paler non reliquit. qiiin qux sunt ei placita 
facil ? Non concordat secundum scnsum tuum, hx- 
reiicc, diclorum diversitas , ut nibil faciat a se nisi 
doctusa ronnenie in se Patre : et rursnm idcirco in 
sc Pater mnneat , quia qusc ei sunt placita gcrii. Si 
euim nihil ab se facit proptcr manentem in se Pn- 
trem ; quomodo hinc ut in se Prtter manent fneritus 
cst, quod ea quie el placcanl ngit ? Non est enim mc- 
ritum nliquod, non ab se (2) gererc (a) qune ngat. Et 
contrn, quomodo Pntri qunc Filius ngnt plncifn sunt, 
cnm ea ipsa ngal mnnens in Filio Pater ? In angusto 
es, impielns, et te muniiissima fidci nostrx pieias 



viderit Palrem quisquam, nisi qui est a Deo^ liic vidit 
Patrem, Amen, amen dico vobis, qni credil in me, liabet 
vilam ceternam (Ibid, ib et seqq,), ETt quaero primnm« 
ubi nuditus sit Patcr, ubi docnerit audienles. Sed 
Palrem ncino vidit, nisi qui n Deo esi. Et quomodo 
cum quisqunm audierit, quem nemo vidil? Audiens 
ergo a Patrc , ad Filinm vcnit. El cum Filius (A) au- 
ditur et docet, nnturx iii eo paternaD proprietas (c) 
et auditx ct doceutis ostenditur : ut hoc, quod docet 
Filius et aiidilur, paternsc doctrinae iiitelligatur au- 
diiio. Nam cum nemo viderit Patrero, el ad Filium 
vciiiens, a Palre aiidint atque discat ut veniat: admo- 
ncmur iulclligerc quid sit et in loquente Filio Patrem 
doccre, et in couspeclo Filio Patrem, qui a nemiiie 



conciudit. Agil aliquid Filius, aut non agil : si non agit, C sii visiis, audiri ; quia natura paterna; proprietalera 



nativiias Filii in se perfectn continent. Volens igitar 
unigeniius Deus aiicloritatem pateriiatn , salva in se 
natunc uniiaic, lcstari, el datos sibi a Palrc non apel- 
lii, el voluniatem noii suam , sed ejiis qui sc misit , 
ef(icit, noii quod non velit, quae agii, aut quod non 
ipsc audiatur r|ui docet : sed ut et cum qui se mittat, 
et se qui niissus est, sub propiietate natur» indiflTe- 
reiiiis oslenderct : cum quse vult, agit, et loqoitur, 
ea ci voluiiiaiem et opern et dicta Patris e^se signi- 
ficci. 

297 ^O* Chrislo iibera voiuntcu. Nec a Patris «o/itfi- 
laie dissidens, — Quod nutem sit libera^ volunlatls, non 
ambiguc ostendit cum ait: Sicut enim Paler suscilat 
mortuos et vivificat , sie et Fiiius quos vuii vivifieai 
sed mnnens in eo ad agendum Pater edocet. Ita et D ('foan, v, 21). Cum ajqualis in Patre et Filio ei virtu- 



quomodo in his qwx agit plncet ? si nutcm agit, quo* 
moilo agit iii his qu» ab se non agit ? cum et pro- 
prium sit egisse quae placeant , et sine merito sit non 
ab se egisse qu» gesserit. 

48. Fiiius qui per se, qui non nb se agat, — Sed na- 
turae, (5) qiii contradicis , hxc unitas est , ut ita per 
sc agat, ne a se agat ; et iia non nb se agat, ut pcr 
se agat. lutellige agentem Filium , et per eum agen- 
tem Patrem. Non ab sc agit, cum Pater in eo manerc 
(b) monstrandus est. Per se agit, cum secundum 
Filii nativitatem agit ipse quae placlta simt. Infirmis 
sit non a se agendo, nisi adeo ipse agit, ut quae agit 
placennt. Non sit vero in unitate naturx, si non qu9c 
jpse 296 ^i»tt, et in qiiibiis placet, non per se agit. 



manendo docet Pater, ei Filius agendo non ab se 
agit, ct nou ab se agens Filius, cum quae placita sunt 
facit, ipse agit. Ac sic unitas naturae retinetur in agen- 
do : dum et ipseopernns non operaturabsc, ct ipseab 
sc non operatiis operatur. 

(1) Non reiinquilf atQ ^^ iti iiifrn bis. 

(2) Facere. 

(5) Ciif contradicis, Mo\ te %b se agaU Quol rcpeti- 

(a) Bad. cum aliquot mss qumque agal, Editiones 
aliae, qux quis agat. Sincerius mss. potiores, quw 
agat^ quomodo iuferius, non ab se egisse quce gesserit ; 
quod nd Filium refertur. 

(6) Iti vetustioies librib Alii.vero, manslralur. 
(c)\n dno ins. Vatic, et au^ie.tdn: ninlo. ncfcndlt 



tis polestas et Iionoris dignitas manifestatur , ibi et 
liberlns voluntatis ostenditur : cum autem (d) unit^s 
demoustraiur , ibi palcrnx voluntaiis significatur af- 
fectio. Qux enim vult Pater, ea Filiiis facit. Facere 
aulem plus est , quam voluntati obedire : quia obe- 

tur infra, ab se agendo, Ubi eliam infirmus^ non infir^ 
mis, Paiilo post, mandando pro manendo : corropte. 
(i) Et uudiatur et doceat, 

llilnrius Patrem numqiiam niidiri vel docere, nisi 
qunteniis loquilur ac docet Filiiis (qui ut Augustinus 
contra Serm. Ar. c. 24, scribit, Patris doelrina est). 
Ex quo non male snroit iii Filio esse natur» patemae 
proprietatem, seu eamdem esse Patris et Filii naturam. 
(r/)ln uis<;. Vnt. hns. ct Mnrtin. mctoritath nnitm : 



S2t 



DE TUINITATK LIBER IX. 



522 



dire volunuiti , liabct eilerioris nccessiiatom; (o) Ta- 
cere voluniaiem, proprium esi uniiati, cum racium 
sit voluntatis. Et cum Filius voluntalcm Pairis f acit , 
docct pcr naiurx indiffereniiam , naluralem sibi vo- 
luntalem essc cum Palre : cum volunias ejus sii omne 
(|uod faciat. Vult plane Filius omnia qwx Paler vult, 
nec Daturalis dissentit volutiias. Namquc cum hxc 
Toluntas Pairis sit, (|uain oslendit dicens : II(bc esi 
enim voiunlas patri$ mei , ul omnis qui videl Filium , 
€f credit in eum , haheat vilam wlernam , et suscitem 
€um in novisstma die (Joan, vi , 39) : nudi nunc an Fi- 
lii a Patre disseuliens sit voluiilas, cum ait: Pater^ 
quos mihi dedisti , volo ut ubi ego sum , et iUi sint me- 
eum (Joan, xvii,24).Nouergo nmbigilur Filium vcllc. 
Naiu cum Patcr velit credentes in Filio viiam a'ter- 
nam liabere, Fiiius vult iilic ubi ipse sit csse crc- 
dciites. Nisi forte cobabiiare Gbristo non sit a*ter- 
nilas (vita seierna) : atit nou perfccia et benta in se 
credentibus iribuat Gliristus , li.x>c dicens : Nemo no^ 
vii FHium, nisi Pater , neque Patrem quis novit, nni 
FHivs^ et cui volucrit Filius revelare (Matth, xi , S5). 
Anne non in iibertaic esi voluuiaiis voleiis nobis se- 
creli illius paterni iribuere conscienliam ? Et adco 
â–¼oluntas ei libera esi , ut cogniiioncm sui atquo Pa- 
tris quibus voluerit iinpeiiiat? Aique ila inier Pairem 
et Filium ei naiiviiaiis cl 296 (>nii3iis demonstraia 
natara est : cum sic libcr in volunlale sit Fiiius , ut 
quod volens agit , faclum patcriiae sit voluiiiaiis. 

51. Spes sine pde nuUa. Qui Pnter et Filius in sese. 
Paier ut auctor, major Filio, qui et mlnor ut homo. 
in Ckristo mansit natura Dti forma exinanita. — Nc- 
sdens plane dispensaiioncm fidei , exira inielligen- 

(i) A spe. 

perperam adjcctum esl aucioritatis vocabnltim , quo 

apud llilarium Pnlris ei Filii disiincliosignincari so- 

let, non unitas. Ilaud disidiccrct simpliciier nim au- 

tem aucloritas ^ \ei cum autem nutivitas, Sed Icclio 

magno codicuiii civtcroruiii coiiscnsu rcccpla co seiisu 

retinenda est . ut diim iinitns simul cum pateritx vo- 

loiitatis affeciione significatur, et Patri dcbiin scrve- 

tor reverenlia , cl persoiiarum siugulariias cxcltida- 

lnr- boc quippe membrum superiores Scripturclo- 

cos potius speciat , quam proximum. 

(a) Glarins lioc liabctur postremis liiijns niimcri 
mbis, nisi quis malit ita inteiligi : facere autem vo- 
lunlatem alterius propriiim est unitaii , quando fac- 
lnm est etiam propria; voluntalis illius qui facil. 

(b) Lips. et Par. conlestatio, 

(ej Apiid Bad. et Er. , in natura hominis tnansisse : 
caidepravatiuni Lipsius alleram subinde adjecit, pro 
iniui/iiram divinoe unitatis statim, subsiituens in na- 
hiTiedinncB unitatis stutum : neque npud Par. emcii- 
daius fuit. ProQtetur Hilarius Ghrislum secundum 
formam Dei semper mansisse in naiura, unitate et 
gloria Dei , etsi secundum formam servi noii statiiii 
sb ipsa hominis assumplione naturx divina; assecii- 
itts esi unitatem , sed lantum per rcsurrectionis glo- 
riaiD , modo superius exposilo. 

(d) Edili, genitam in se naturam, Rcclius abesl in 
ti a potioribus mss. Filium nppeilai Hilarius genitam 
ftstunm, Patrem vero naturam aignentem : ex eoque 
coolicit utriusque naturam ejusdeiii esse gcneris , et 
lii ae invicem esse cnm diverso rcspectu gigneniis 
et genita;. Eodein loquendi inodo dixit Fulgentitis 
sd Ferrand. resp. St : Naturam Filii de se ipso genuit 
PatiTj ct lib. dc Incnrn. cl gratia Gbristi c. 5 : rieqttc 



A tiam sacramenlorum esl : et docirinam Evangelii non 
adeptus, (I) ab spc Evangelii percgrinaiur. Grcden- 
dus eslPater in Filio, el Filius inPatre, per naiunc 
unitntem , per virlulis poiestatem , pcr honoris 
xqualiiatem , per naiivitatis generaiionem. Scd con- 
traria forte huic nostr» professioni e&t Domini (b) tes- 
talio , cuin ail : Pater tnajor me est (Joan, xiv,SI8). 
Hocnc, lucreiice , impieiatis inx tcluin esi? h.tc fu- 
rorts tui arma sunl? Exciditne tibi Ecclesiam duos in- 
nascibiles nescire, etdiios palrcs non conGleri? Oblitus 
cs Mediatoris dispensationem , et in ea partum , cu- 
nas , xtatcm , passionem , cruccni , morlem ? Et rc- 
nascens nonconfessiis es (in Symbolo) ex Maria fiiium 
Dei nalum? Si in his omnibus Fiiiiismanensait: Pa- 
ler major me est ; ignoraiidum exislimas lianc dispen- 

B salionem saluiis tux cxinanitionem rormscDei csse? 
et Patrem cxtra hanc humanarum passionum assiimp- 
lioncin , in illa inconlamiiiaia; naturx sux beaia 
o^ternitate sine cariiis nostrae susceptione inansissc? 
Nos cnim iiiiigcniium Deuin in forma Dei manenlcro 
(c) in natura Dei mansisse profitcmur, ncque unita* 
(em formae scrvilis iii naluram divinx unilatis statiin 
rcfundimus : neque rursum corporali insinuatione 
Patrein in Filio prxdicainiis, sed ex eo ejusdem ge- 
neris (i) genitam (d) naturam naturaliter in se gi- 
gnenlcm se habiiisse naiiiram : qua'. iii rorina nalunc 
se gignenlis maiiens , formam nnlurdc atque infirmi- 
talis corporalis acceperit. Erat eiiiin (e) nalurx pro- 
prietns : scd (f) Dei forma jam iion erat, quia per 
cjus cxiiianiiionem servi cral forma stiscepla. Neque 

C 299 <^*'"" defeccrat naiura , ne esset : sed iii se hu- 
miliiatem (g) lerreiise nativiiatis manens sibi Dei na- 

(2) Cenitam in se naturam, 

enim in utero sancta: illius maliis et virainis illa spiri" 
talis ct ex Dco patre sine initio genila Verbi Dei natura 
poterat absque carne temporaliter concipi, 

i^e) Ediii bic pra^figunt humana:. Tolernbilius pnc- 
fixisseiil divina; : qnx vox elsi non expressa, inlelli- 
gcnda tamen est. 

(f) In vulgaiis, sed non Dei forma, addila parli- 
cula iieganle conlra fldein inss. ct llilariiscnlcniiani, 
qua pro inorc suo pra^dicat in Ghristo dispensationis 
leinpore Dei natiiram inlegram perinansisse , sed for- 
mam fuisse exinaniiam. Ex quo liquet eum formai 
nomine aliud a nalura ipsa iiitellexisse. Neque oIh 
scurum cst quld iniellexcrit. Forinam quippe dixit 
habiium quem prx se tulit Ghristus. Habitu autein 
non ut Deiis, sed ul homo iuventus ab Apostolo prae- 
dicalur, Phil. ii, 7. Unde ciim supra num. 38 docet 
Ghrislum in Iiomine nascendo novilatcm sibi iniu- 
j) lisse , non virtutis natura*que damno , sed habitns de- 
mutatione, cumque infra num. 54. largitur qiiod na" 
tivitas hominis naturam novam intulit^ et humiUtas 
formam demutavit sub assumpiione serviU ; salis indi- 
cnt promiscua sibi esse formx et habilus vocabula : 
qiiibus sane iniellexit gloriam Unigeniio quidem con- 
genitam , sed quam carni nssumptoi ad tempus ne- 
gavii, aiqiie eatenus amisit, non conveniente sibi 
formas utnusque concursut ul loquilur n. i4.Aperiius 
in his iium. 40: Pater non eget gloria, nec seexina^ 
nierat de forma glorice suce^ id ab eo gloria ac forma 
glorioi vocalur, quod hic Dei forma. 

{g) Hic terrena nativitas hiimanam naturam sonat : 
sicut supra in his n. 40 : Gloria omnis non Verbo aC" 
quirebatur , sed carni , id estj non nativitati Dei , etc. « 
uativitaiis nomine natura divina signiflcatur. Doiiidc 



3i3 SANGTl HILARil EPISCOPI 5^t 

iiirn susccperal, gcneris sui poieslalcm in haltilu as- A professio hacc auferl Filio naluroe aequarilalem . iin:un 

biiiiipix liumilitalis exerccus. Etcx Dco Dcus naiiis, 

(a) in forma servi lloino repertiis, Deum se virtulibus 

ngcns, (b) ncqiie Deus non erat, qiiem gcstis suis 

(ioccl at; neqiic liomo, in cujus habiiu repcrtus est, 

non manebat. 

52. Pater {» Filio visus. — Et idcirco in hoc eo- 
(Icm supcriorc scrinonc, naluro! sibi cum Patre unl- 
tniem conteslatus dixerat : Qui tne vidil , vidil el Pa- 
trem (Joan. xiv, 9) ; et, Pater in mc^ el ego in Palre 
(Joan, X, 58). Qux uiique difTcrenliam non habent 
(c) cx sequalitale iiniur;c; ciim conlemplntio Filii 
visum compensci el Patrem , et unus in uno mnnens 
unum iion discernnt ub uno. Ac ne per corporaiem 
contcmplnlioncm referre cx se palernae conicmpla- 
lionis vibum existiinaretur , subjecernt: Credite mihi, g 
qnoniam ego in Pairc, et Pater in me : sin autem, vel 
propter opera crediie (Joan, xiv, II et 14) : ut cum 
\irtus nalurx rcs essefc, el operatio ipsa virtutis sit 

poteslns; per virlinis potCdtatcm , nalurx in se pn- 

tcrnx unilas nosciTolur : cuin (d) in qnintum sc 

qnisquam Dcuin cognovissct in virlulc natuiai, in 

tanlum Deuin Palrcm cognoscerct in potcstaie nalu- 

TiR : et ciim lanius, quantus esl Paler, Filius videndum 

in sc Patrem priestaret in gcslis , indifferens pcr id 

Paicr (e) a Filio noscereiur, per inlelligentiain in- 

difTcreniis pro polestnie naiurx. 
55. Ctir, et quod salva ttaturce cequaUtate dixit C/irt- 

stu8 , Pater major me esi. — Implclurus itaquc uni- 

gcnitus Deus carnis dispensaiioncm , el acceptiP. 

formic servilis sacramcnium consummaturus , usus q confitcatur , quia Dommu»Je»uA ia gloria Itei pairift 



nativiias geniiina consummat? Aut 300 nnmquid 

unigeniio Deo C(mtuniclia esi Patrem sibi iniuiscibi- 

lcro Deum esse ; cuin ex iunascibili Deo (h) nativius 

unigeniia in naluram unigenium sub>isut? (i) Nob 

eniin su;c originis est Fjiius , uequc nativiuteai sibl 

nou exsians ips^ conquisivit ex uuUo : sed ex vi- 

\ente natura vivens natura exstans , teutt in se na- 

turi£ poiesiatem, (j) professa auctoriuie nalur»» ui 

et honorem tcsieiur, et grati:iro sumptat Baiiviutis ia 

honore. £t hoc quidem Patri debitum rcdiieas» ut 

olicdientiam siiam mittentis deputet voluniaii , doii 

tameu ut naturae uniutem obcdientia huiuiliutisin- 

firmet ; facius obediens usque ad mortero, oon tanien 

post raortem oon super ouinc nomen est. 

5^4. Pater ul anciwr doni ^ major : FHiu$^ cui /o- 
tum dat quod eH , »on minor, — Sed si forte hiuc 
inxqualis videtur, quia ei posi evacHationem fomi» 
Dei donatur boc nouien , calumnia ba^c sacrameelum 
assumpta) humilitatis ignorat. Si eaim naiivitaa bo- 
minis naturam novnra mluiit » et biunilius formam 
dcmutavit sub assumptione servili ; nunc dooatio 
Uiuninis, (2) fornue (k) reddit aequaliialcro. Quid 
cnim donaiuin sit qu;ere. Si enini boc donalinn, 
quod Dei cst ; naturae hiijus donum ignobiruafaMR 4li- 
vin;e illi non invehii uaturas. D«iiique hoc nuc, 
quod doiiaiur ci nomen, eisi haboat doiii aacra- 
menium, non tameu habct in dono Roroliiis nomea 
alienum. Donatur enim Jesu, ul ei ecslestia ei ler- 
restria ei inferna (3) genu OecUni» omnisqae linfua 



cst demonstrandx fidci nostrc professione , dicens : 
Audistis quoniam dixi vobis , Vado , et venio ad vos. 
(0 Si diligeretis me, gauderetis quoniam vado ad Pa- 
trem; quia Paler major me est (Joan. xiv, 28). liis 
itaque, qux ad natur.im divinitatis (I) spcctanl (g) , 
cxplicitis hoc eodcm superiore sermone, numquid 

(i) Exspectant. 
(2) In (ormas. 

manens sibi Dei natura , id est , pcrsona Verbi ma- 
nens suijuris, ac snlva naiura sua divina, quam 
manifestam fecit gesiis gcneris sui , ac naiiirac suac 
poteslatem exerccns : qiiasi diceret, nianens sibi in- 
tegra, vera :ic propria. Vcl etiam maiisii sibi, curo 
latuit inira se. Quod illustraiur simili loco lib. xi , 



(Philip. II, 10). Confessionis ergo hujus bonor do- 
nalur nt in gloria Dei Palris sit confiiendus. Aiidis 
iiaquc: Pater major me est (Joan, xiv, 28) ? Scito eum , 
de quo ob meriium obedieniiae dictuni est : Et dona» 
vit ei nomen quod est super onme nomen (PhiL ii, 9). 
Audi rursum : Ego et Pater unum $umu${J9an, i , 30); 

(5) Genuni flectaiu. 

(f) !n mss. Vat. bas. et Mariin. hic pnefertnr, ti 
contristati estis : quod neque in aliis exsiat, ne^iio 
iii sacro textii graeco vei latino. 

ig) In veleribus libri», ex$peciani^ non alio 
sensu. 



iaiuu inira se. uuoa iiiusiraiur sini.ii loco iio. xi, (,,) j^^ melioris noiae mss. Al edili, ifoHwlw fnij^ 

n. 48 : In forma enim Deus manens formam $ervi a$ u q^^^\1\^ 



snmpsit , non demutatus , sed se ipsum exinaniens , et 
inira se latens , et intra suam ipse vacuefactus potesta* 
tem : et paucis interjeetis , Quod auiem se ipsum intra 
se vacuefaciens continuilf non detrimentum attulii 
potestati; cum,,, virtute omnis exinanilce iutra se usu$ 
sit potcstatis. 

(a) Bad et Er. posi. ms. Vind. et unum Vaiic. , 
m forma Dei : Alter Vatic. in forma servi Dei : prave. 
Non enim ob formam Dci , scd ob formam servi homo 
rcpertns est Ghristus. 

(b) In vulgaiis, neque enhn, Abest efitm a mss. 

(c) Sic mss. At editi , ex (fualitate, lloxapud Bad. 
ct Cr. comptesset , loco verbi compenset : quo signi- 
ffcatur, visionem filii viccm prjBstare visionis Pairis. 

(d) Cr., Lips. et Par., m quantum quisquef omisso 
se, iinde pendet totius orationis intelligeniia. 

(e) Excusi, in Filio. Rectius mss.» a Ff/io,^ sci- 
licei indiffereos. 



(i) Hoc est , non sna sibi origo est. 

(j) Id est, ita his verbis , Pater major me e$t » pro- 
fesso aiictore ac principio naiurse sii;e , ut cum ho- 
iiore ac reverentia lesictur Iionorem ct graliam na- 
livitaiis accepix. Ut enim nout etiam Cyrillus lib. 
thesauri pag. 91 : Solius decori causa ut ptiu$ mqjo^ 
rem honorem Patri tribuit, 

(k) Vau bas. ms. tn formm redii mqunlUaimn : 
mendose. Neque ineliiis Martin. tn formm rtdii miet- 
nitate. Formain Dei iit per bumiliiaiein carnis as- 
sumpt£ amissam dixit Hilariu» n. 38, iia nuoe red- 
diiam pra*dicat per carnis ejiisdem ghHriam oi eial* 
lationcm. Quod vero hoc loquandi modo nihil alitid 
intelligat^, paiet cum ex dictis , turo maaino ex bis 
num. S6 : Major Pater e$i • dum gloriam aiMiMfo 
homini rogalur ui reddai : FUiu$ nunmr non eoi , mm 
gloriam re$umii upud Patrem. 



i 



Si5 DE TRINITATE LIBER IX, S2G 

ct , Qni me vidit^ vidit et Patrem (Joan, xiv, 9) ; et, A (A(mi. tiii, 5). Totiim .iiitem hoc ad p»lerni man- 



Egoin Pulre, et Paler in me {Ibid. ti). Ilonorom 
donaiae confessionis inteliige • quia Dominus Jesus 
(1) iii gloria Dci Patris. Quando igitur iliud est, Pa- 
ler major nu eit ? Nempe tuin , cum donatur ei iio- 
mcn super 301 omne nomcn. At contro qiiando est« 
Ego ei Pater ununi sumusJ (i) Nempc (a) cuin omnis 
lingua coiifiieatur, quia Dominus Jesus in gloria Dei 
Patrts. Si igitur donantis auctoritale Pater roajor 
est , numquid {b) per doni confessioncm minor Filius 
est? Major (5) ilaque donans esl ; sed minor jnm non 
esi, cui uiium esse donatur. Si non lioc doiiatur Jesu, 
ut confltendiis sit in gloria Dci patris; minor Patro 
est. Si auiem iii ea gloria donaiur ei esse, qua Pater 
est ; tiabcs ct in donantis aucloritate (c) quia major 



dati referens obedientiam , subjecit : Sed ut sciat 
mundus quoniam cgo diligo Patrem , et sicut manda-' 
tum mihi dedit (7) Pater , sic facio ; surgile , eamus 
hinc {Joan. xiv, 51). {g) Ad consummandum cor- 
pore;c passionis sacraiiieiilum, per diicctionem eHi- 
cicndi niandali paicrni , festinat exsurgens : corpo- 
rea^ lameii assumptionis sialim fiiysierium paiidens, 
per qiiam ei t:imquam in vite 80S modo palmitis 
itiessemus, friiclum nobis ul paliiiiiibus, nisi iile vitis 
essct elTeelus, utilem non dalpris {Joan, xv , 1 et 
seqq.). Atque idcirco maDcre nos in se per fldeni 
assumpti corporis monei , ut quia Verbum caro f.ic-' 
tum est , naiurae carnis suae tamquam viii palmites 
inesscmus ; a corporeiie lnijiis huiiiilitatis assump- 



esl, et in donali confessione quia unum suiil. Major B tione fonnam paieriia! majcalatis alieiians tuin, cuin 



itnqne Pater Filio est : et plnne major, qui lanlum 
donat csse , quuntus ipse est ; cui innascibititaiis esse 
imaginem s.icramenlo nativiiatis impertit, qucm ex 
sc (<0 in formam suain generat , qucm riirsum de 
fomia servi in formam Dei renovat; quem in gliria 
sua (4) secundum (e) Spiritiim Gbrislum Deum na' 
tum , donat rursum esse in gloria sua sccundum 
carncm Jesum Chrihtum Deum (5) mortuum (f). Cau- 
sam igitur ostendii, ciir si eum diligerent, gaude- 
rent quod ad Patrem vadit , quia Pater major cssct. 
55. Quo sensu Pater diclus sit major^ conficilur ex 
antaetpost dictis. — Gaudium hoc itaquc ex dilec- 
tione doceiis esse, quia Igetareiur dilectio Jesum. 
essc in Dei Patris gloria confltciidum : et gloriic bu- 



se (h) ad uiiitatiiin palmitum vitem professus, agri- 
colam Pairem (t) curiosum hujiis viiis ostendit, cujus 
inutiles atque iiiferaces p:ilmite< (j) desccans depu- 
taret arsuros. Dicens itaqiie, Qui me vutti, vidiiet 
Patrem ; et , Verba quaf ego toquor, nom a nte toquor^ 
sed Paier qui in me manet^ ipse faeit opera sua (Joan. 
XI?» 9 et 10) ; et, Credite mt/ii, quoniam egoin Patre, 
et Pater in me{lbid. 11), ut ei sacrauientum nativi- 
taiis et mysierium assumpii corporis oaaDifesiaret , i 
\ter coniiiientiam dictonim ad id veniens ait , Quia 
Pater major me est (Ibid. 28). Et confesiira , ut ab- 
solula dicii ratio subcbset, et agricoias ct vitis ei pal- 
mitis subjecit exemplum» assumptioiiein per id eor- 
poreu! Iiumiiitalia ostendens. Et hinc causam eundi 



jiis resuinendo! meriium continuo subjccit , diccns , Q ad Putrem » et dilectionis Iseiitiam cum ad Patrein 



Yenii enim princeps hujus mundi , et in me (6) habet 
nihit {Joan. xiv, 30). Nibii iii eo princeps bujus 
niundi habet : quia ut bonio habitu repcrtus , exlra 
|ieccatum carnis manebat in simibtudiiie carnis pec- 
cati , de peccato peccalum in carne condeiniians 

{i) In gloria est Dei Patrie» 

{i) Nequc pro nempe. 

(5) Vtique. 

[iSSeeundKmearr^mJesum ChristumDeum natum. 



irei, docens esse oporiere , quia major se Paier es- 
sct : a quo scilicet esset gloriam rcsumplurus; apud 
quem et in quo glorificandus , non novello honore , 
sed pristino ; neque alieno , sed quem apud eum ba- 
buii. Si itaque noii (li) in i|)sum gloriflcandus est, id 



(5) Natum mortuum. 



[6) Non kabet nihit; beUenlsmus juxla grasca Jo- 
annis, oOx e^zi Mh. 

(7) Non exstat Paler in codice Veron. 



(a]In antiquioribus mss., namque. 

(b) Id est, per donatam confessionem, seii per do- 
num nominis , cui omuis lingua conflteri teiieatur. 
Udi. in ms. Marliii. utique, pro itaque. 

(c)\i\ vulgatis, quia pater major, Abcst pat^r amss. 
ei ad donantem n>cte refertiir ma;or. iians . potest ad Ghristum ipsum reforri , qui cuin 

(tf) Editi, in formasua; et mox, in forma Dei : cas- D paluiijbus congruere volen<;, carni propri» paiernam 
iigaDiur ex niss. Generat porro iii aeternitate glorio- gloriain negaverit , et ita a formae illius unitate se 



cum ca^cris ad unitalem. Ut eiiim babeturin psal. li, 
n. IG : Naturam in se universo! carrue OMsnmpeit ^ per 
qnam effectu^ vera vitis geniu in se universw propaginis 
lenet. Uuod proxime dictum est, a eorporecs hujus hn-- 
militaiis assumptione formam paternm majestatis alie- 



tam iribueiido naiuraiii ; renovat auiein iii lempore , 
Siuiiiipto bomini iiidulgendo divinam gloriam. 

(e)Mss. Mariin. , Gorb. ct aliqiioi alii, secundum 
(mem : male. Golb. , Carn. et Geriii. , secundum 
^lnnum , omissa voce spiritum. Mallcmus omiili 
C^siitm. £t in iis quidem niss. non seniel occurrit 
^krisius loco Spirilus. 

if) IMiti ex deterioris noUe mss. bic addebant , 
^iinu. 4iiiiilai» hic verborum ludus est inior Deiim 
niluiii, et Deuynri mortuum ; naium iii gloria secun- 
<bMi Spiritum , seu proui Ve