See other formats

Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis ..."

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . qooqle . com/ 



f^arbarH ]9ibinits Scljool 




ANDOVER-HARVARD THEOLOGICAL 
LIBRARY 

MDCCCCZ 

CAMBRIDGE. MASSACHUSETTS 



(Jif t Of 

Dr. Charles Piclcerinj 
Dec. 20, 1879 



//Ucj rc ''^' <"■■} "^^ 



A.,t 



P ATROLOG \M 

CURSUS COMPLETUS 

SI?E 

BIBLIOTHECA UNIVERSALIS , INTE6RA , DNIFORMIS , COMMODA , (KCONOMICA , 

OMNIDM SS. PATRCM, DOCTORDH SCRIPTORUMQDE 
ECCLeSUSTICORDIH 

QUI AB iEVO APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTII HI TEMPORA 

FLOgUERUNT, 

RECDSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QDiE ^ 

EXSTITERE MONDMENTORDM CATHOLICiE TRADITIONIS PER DDODECIM 

PRIORA ECCLESIiE SiECDLA; 

JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMrS, INTER 8E COMQUE NOlfMOLLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM 

DILIGENTER CASTIGATA ; . " . 

DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECT10NIBU6QUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ; 

0MN1BUS OPERIBUS POST AMPL1SSIMAS EDITIONES QUiB TRIBUS NOVISSlMIS SiECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS , 
, DETECTIS, AUCTA ; 

INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALVTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS HOMENT; 

SUBSEQUENTIBUS, DONATA ; 

CAPITULIS INTRA IP8UM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITUL1S SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM 

DIST1NGUENTIBU8 SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ; 

OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRTPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM 

ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; 

DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA : ALTERO SCILICET HERUM, QUO CONSULTO , QUIDQUID 

rNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO 1NTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO 

SCRUTUKiE 'SACRi£, ex quo lectori comperire sit obvium quinam patres et in » 

QUIBtS OPERUM SUORUM LOCIS SINGUL08 SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTUR^ 

textus commentati slnt. 

EDITIO ACCURATISSIMA, CiETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, Sl PERPENDANTUR : CHARACTERUM NITIDITAS , 
CHART^ QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS 
TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER 
S1MIL1S, PRETII EXIGUITAS, PR^SERTIMQUE ISTA COLLECmO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, 
SCXCENTORUM FRAGMCNTORUM OPUSCULORUMQUE HACTCNU8 HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM 
AUTEM IN NOSTRA BlBLIOTHECA , EX OPERIBUS AD OMNES iETATES, LOCOS, LINGUAS 
FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM. 

SERIES PRIMA, 

IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIiE LATIN^B 
A TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGNUM. 

ACCURANTE J.-P. MIGNE, Cur^UUm Comptctorum IN SINGDLOS SCIENTIiE 
ECCLESIASTICiE RAMOS EDITORE. 



PATROLOGIiE TOMUS IIL — TERTULLIANI TERTIUS* 

MINUCll FELICIS, CELERINI, LUCIANI, CALDONII, MOYSIS, MAXIMI, NICOSTRATI, RUFINI, URBAN/. 

SIDONII, MACAIUI, S. CORNELII papx et mart., S. C\PRIANI, NOVATIANI, DIONYSII ALEX., 

SS. LUCll et STEPHANI pp. et mart., FIRMILIANI, S. PONTII, necnon anonymorum auctorum, 

TOMUS UNIGUS. 

— ^a^^ -T-Tr-» 

PARISIIS, EXCUDEBAT SIROD, 

/iV Ylk DICTA D'AMBOISE, PBES LA BARRIERE DTOFER, 

OU PETIT-MONTROUGK. 

18U. 




■i... • . - 



I ' 



'■i 



> , J) 



MINORIJM PATROI 

m mm tertio florderdnt in eciilesia iatina 

A TERTXJLUAIf O AD CYPRIAHTJM 

OPERA 

HBMPB CELERINI, LnCIANI,CALDONII,MOYSIS, BfAXIMI, NICOSTRATI, RUFINI , 

URBANI, SIDONII, MACARII, S. CORNELII rxvx bt uarttris , S. LUGII 

ET S. STEPHANI pp. ET MART., NOVATIANI, DIONYSII ALEXANDRINI, 

FIRMILIANI, S. PONTII, nbgsion anonymorom acctoruh; 

ET IN PRUaS 

MINUCII FELICIS 

OCTAVIUS 

AD INTEGERRIMAM UNIUS CODICIS EXSTANTIS FIDEM EXPURGATUS, 

CUM VARIORDM NOTIS ET DI88ERTATIOMBCS. 



TOMUS UNICUS. 



PARISnS 

EXCUDEBAT SIROU, 
IN VIA DICTA DAMBOISE, PRtlS Lil BARRI£RE D'ENFER, 

OO PKTIT-MONTROQOB. 
18^. 



CONSPECTCJS TOMI TERTII. 



CyprUnici { 



PRiEFATIO IN DUOS SEQUENTES TOMOS. 

Syllabus aucloram. 

De aucloritale S. Cypriani. 

De usu S. Cypriani. 

AlfRALES LIITBRARn. 

Annales miiiorani Palram. 

Godlces 

Seplem editionam classes. 

AMifo HHBisn Gdn. 
ACTA SS. PERPETUi£ KT FKLiaTATIS MARTYRUM. 
Prolcgomeua D. Thcod. Ruiuart. 
Passio SS. MM. Per|>etuaj el Felicitatis. 
Disscrtatio apologetica pro SS. Martyrum orthodoxia. 

nfEUNTE SfCULO Ul. 

FiuGMEifTUii ACEPBAUTx incorti scriptoris de canone 
8S. Scrlpturaram. 

DfllTlfTB BOBEX &aCCLO. 

MARCUS MINUCIUS FELIX. 

PROOEMIA. 

Prolegomena D. Gothorr. Lumper. 

Dissertatio Franc. Balduiiii de Octavio. 

Praefatio Joh. Augusii Ernesti. 

Analysis logica Joh. Gottl. Liudneri. 

Marci MiNLXii Feligis OcTAYius, cum notis variorum. 

BXCURSUa. 

Epistola Lucs Holstcuii de Verutms Dianae. 
D. Nicol. Le Nourry Dissertatio ia Ociavium. 

AiefO CHRISTI CGXXVI. 

AifOifTMus AucTOR cHRONici sub Aicxaudro Sevcro* 

ANIfO CHRlSn CCL, COLI. 

CoifFESSORUM Romanorum ct Carthaginensium Epistolic . 

A!fIfO CHRISTI CCLI, CGLU. 

S. CORNELIUS , PAPA ET MARTYR. 

PROGEMIA. 

Notitia historica D. Hleronymi. 
Proiegoniena D. Lumpor. 

Notiiia Epistoiaram non exsiantium , auctore D. P. 
Coustantio. 

EPISTOLJB. 

I, n, m, IV. — S.CvpriamadCornelium. 
V, VI. — Cornoiii ad Cvprianum. 
VH, VIII. — Cyiriani ad Cornelium. 

IX. -— Coruclii ad Fabium Anliochenum. 

X. — Cypriani ad Antonianuui de Coriielio. 

XI. — Ad Coticilia CarUuiginensia itifra renuuUur, 

XII. Xill. — Cypriaui ad Cornelium. 

APPEIfDICES. . 

I. — E()istol£ Cornclio adscriptae dusB. 

II. — Lpistolje decretales Cornelio adscripta». 

C05C1LIA CARTHACnVE^SIA TEMPORE S. CORlfELlI CELEBRATA. 

I. Concilium Carthaginense sub Cvnriano primum. 

II. Concilium Carthaginense sub Cypriano sccundum. 

AlfTfO DOMHfl CCL — CCLX. 

NOVATUNUS PRESHYTER R0MANU8. 
DissERTATio pRoccMiALis, auctore D. Lumper. 



Libefde Jrinit^tc. 



NOVATIAin OPERA. 



)e GilHs Jddaicis cpistola. 
Epistola cleri Romani nomine scripta. 

AlfNO DOMDfl CGLH, CGLin. 

SANCTUS LUCIUS PAPA ET MARTTR. 

Nolitia historloa, auot D. P. Coustantlo. 
Epistola unica S. Cypriani ad Lucium papam. 
Decreu Ludl pap»^ cx Gratlano desiim(ta. 

BANCTUS 8TBPHANUS PAPA KT MARTYR. 

AlflfO DOUINI CGLin — CCLXn. 

Notitia hislorica ex libro PontiQcali. 

Notitla epislolarum non exstantium. 

Episiola S. Cypriani ad S. Stei)hanuin. 

AppEifDix. — Kpistolx dccrelales S. Stephano adscriptae. 

ACTA ET MONUMENTA CfLEDERRIMiE 

DK BAPTISMATE H^RKTICORUM DISPUTATIOMS. 

PARS PRIUA. 

VETERUM MONUMEIfTA. 

S. Stephani decretorise sentcntiae. 

CONCILIA. 

ConcHium Romanum sub S. Siephano celebratum. 

Concilium Carlhagineuse sub S. Cypriano III. 

Coiicilium IV. 

Gonciiiuin V. 

Concilium VI. 

Concilium VII. 

Cuucilium VIH. 

EPISTOLA. 

Dionysii Alexandrini ad Stephanum. 
Cypriani aU Ouiiituin. 
Ejusdeiii ad Pompeium. 
Kjusdcm ad Jubaianum. 
Kjusdem ad Magnum. 
Firmiliani ad Cyprianum. 

AUCTORES AlfOMMI. 

Liber de Rcbaptismate. 
Tractatus ad Novaiiunum. 

PARS II. 

■RECENTIUM DISSERTATIONBS. 

L. Thomassinl dissertatio ad synodossubS. Stephano papa 

in causa Baptismi haireticorum. 
S. Sieph«ni i^pa: sententia circa receptionem hscretico- 

rum, auctore D. P. Coustantio. 
De Auctoritate Pontificia Cypriaiii facto impugnata, ano- 

nymi disscrtatio liistorico-ilogmatica. 
Biiihe dissertationes de Firuiiliano, auctore Fr. Marccllino 

Molkenbuhr. 
Annales Kcclesise Arrican» , temporibus Cyprianicis , au- 

ctore Morcelli ex Africa Sacra. 

AlflfO DOMmi CCLVIU. 

SANCTUS PONTIUS DIaCONUS CARTIUGINENSIS. 
Prolegomena D. Lumi)er. 

Dl VlTA ET PASSlOlfE S. CVPRIANI. 

ACTA PROCOIfSULARU S. C^TRIANI. 

IHDix oiKiaALn in opera Tertulliani. 
Syllabus rerum quae jn hoc tomo coutinenlur. 



Erraia : col. 1609, lin. £!3, inanienti, lisez inqumrenti. 



Soeenrsale, au Petit-Montroage, de IMmprimerie de Sirop, 
rae des Noyers, 57, a Paris. 



PR^FATIO 

IIN DUOS SEQUENTES TOMOS. 



I. Quid in hac hova veterum patrum bibliotheca 
leriium illud el quarlum volumen afferanl , quosve 
Paircs, quibusque recenliorum inierprelum aul edi- 
lorum stiidiis adomatos in medium adduxerimus , 
paucis exponere par est , priusquam , ut antea iii 
Tertullianuro , sic sahem el in Cyprianum agamns , 
virilique pro portione lum de ejus auctoritaie et usu, 
tum de Cyprianicis annalibus litlerariis alienas po- 
Ijus quam noslras symbolas exhibeamus. 

ARTICULUS PRIMUS. 

SYLLABUS AUCTORUU. 

II. Rem duplicis argumenli esse hanc Bibliotlie- 
cam , quam et Cursum Palrologm qualemcumque in- 
scripsisselibuif, vcl ab ipsis nominibus velim depre- 
heiidas. Hinc enim veterum lesiimonia, illinc recen- 
tium commenlaria : prisca ergo aetas tulit , qu3B ho- 
dicrna manus rccondil ; verba dedit veiusias, quibus 
Gxplanaiiones novorum docloruro varieias addidil. 
Ilia ergo ad Bibliothecam, haec vero ad Cursum , si 
quid sit in ea voce viriutis, aitinent. 

III. Prodeunt pariim in hoc tomo minores sxculi iii 
Patres : principesque prxcunt sanciae marlyres Feli- 
ciiasetPerpetiia, nobile par feminarum, ambae dignae 
Patrum coaevorum duces. Succedit dupiex auctorum 
iriumviratus, ires scilicet Romani Pontifices, Coriie- 
liiis, Luciiis, Stephajius; iresque Carthaginensis 
fori causidici, ejusdem causac ciirislianse paironi, 
Miiiucius, Octavius, Caeciliiis Tausie devictus , qui et 
Cyprianum devicisse creditur. Pone siibeunt pliires 
ignoii nominis auctores, quorum, pro more Chri- 
stianorum, humiliier latilanlium opera in lucem 
prodire merentur : tum primus schismalicorum aii- 
tesignanus , antipapa Novaiianus , cui et propemo- 
dum vellem acccnseri Cacsarieiisem episcopum Fir- 
milianum , ni falso , ut vidctur , ipsi adscriberetur 
epistola, in qua Stephanus , Pontifex sanctus et mar- 
lyr, male amichristus audit. 

Demum in tomo aliero, solus operum mole caetcris 
omnibos haud iropar , unus et integerrimus sanclus 
Garihaginensis episcopus Cyprianus exhibetur. 

IV. Quae cum proposilae fuerint veterum Patrum 
sententiae , denso agmine subeunt recentium inier- 
pretum collegia ; quorum alii codicum falsa huc illuc 
tempeslaiibus acu colligunt; fascicula discutiunt, 

pATKOt. III. 



membrana radunt , paiimpsesla , ut ita dicam , evis- 
cerani;alii acccpias lectiones inirospiciunt, prisca 
rccenlioribus , dubia cerlis, similia similibus rcpen- 
dunt ac elucidant. 

V. Vin, tibi praelibcnlur saliem prnccipuorum no- 
mina interprelum, qui inter caeleros prxstantiores ac 
veluli variorum magistri sedent, ideoque prac omni- 
bus ad hanc universae rei palrisiicac palaisiram addu- 
cunlur ? Cum primo legenda occurrunt acta sancia- 
rum Martyrum Africanarum , ad ea duplex assur- 
git, uii plerumque , commenlaiorum ac commenta- 
tionum genus : aliud litterale^nempe D. Theodorici 
Ruinarlii, Lucae Holsteiiii ei P. Possini , qui ipsum- 
met Actorum texturo de verbo ad verbum elucidant, 
emcndanl confirmantque , aliud discursivum , ui fit 
Basnagium inlcr et eminenlissimum S. R. E. cardi- 
nalem Orsi, dc sanctarum Martyrum orlhodoxiadispu- 
tantes , nec dubio prorsus ceriamine : tantummodo 
dolendum quod eminentissimus sanclarum Mariyrum 
defeiisor, cum invicte earum fidem vindicaveril, ta- 
men Montanislam esse horum actorum consarcina- 
torem concesserii. Iluic auiem senienlioi merito cer- 
latiin refragantur in prooemio jam laudatus Ruinar- 
tlus et doctissimiis Gallandius. Hiiic emendcs velim 
quae in tomo primo hujusce bibliolhecu paulo du* 
riora dixit J. Aug. Nosstll in disserlntione , egregia 
aliiinde et sane gravissima , quam in Teriuliiani pro- 
legomenis protulimus. 

VI. Inler vetuslissima lertii vel forsan sccundi 
saeculi rudera, diu admodum delituii ()uoddam nou 
nullius preiii fragmcnlum aceplialum dc Canone sa- 
crarum Scripiurarum ; quod tandem medio uliimo 
saeculo primus eruit ci. vir Muraiorius : idque ite- 
rum ciim innumeris aevi longe sequioris ac omnino 
disparibus monumeniis, in hac mole magna Iialica- 
rum inedii oivi Anliquitalum visus est abscondisse, 
ilerumque sepelisse. Hoc vero opusculum, licct capile 
minutum, ignoto patre naium, incerta aeiate edilum, 
horrida nsevorum sorde squaliduni , ulrnque manu 
gratanter excepimus : niiidiorem ac receniiorem 
Joh. Kirchhofer recensionem exhibuimus; de eoque 
libenter adduximus quotquol occurrerunt disseren- 
tes, nempe Dr. Freindaller, Herard. Siosch , ac prae 
omnibus Mart. Jos. Routh, clarissimum collegii Mag< 
dalenae, Oxoniensis praesidem cui felices plurima^ 
restitutiones ac perpeluus ejusdem argumenti com- 
mentarius debentur. 



III 



PRiEFATIO. 



IV 



VII. At, in cxcnrrcndo Miniicii Fclicis Oclavio 
inajor cainpus csi ; immo vcra acerrime pugDantiuni 
acics. Unus lamcn lcxlus in uno codko lervatos, 
una certaminis causa. Vix vcro crcdibile quam miris 
modis hunc unicum texluni ausi sint distorquere, 
quot varias ex uno fonte lecliones liaiiserint, quot 
iisdem verbis sensus absonoi intraserint , quot ina- 
nibus comroentis , ac slolidis conjcctionibus cuncta 
susdeque inlricaverint! Nobis autcm id in primis in- 
curobcre duximus, textum nempe biinc unlcum, ex 
nova ct diligentissima unius codicis reccnsione , ita 
purum putum exbibere ; ut nihil adjiciatur, nihil aufe- 
ratur, nec ipsamet manifesta amanuensium sphalmata 
omiiterentur; ac vix pauculae tantummodo vociilae, 
ad sensum qiialemcumque cxciiandum, in uncinis 
inscrerentur. Summo; igitur religioni habuimus ve- 
ram dare ac genuinam unici codicis effigiem a pri' 
maeva facie ad vivum expressain. Porro, posita hujus 
palmaris texlus sinceritate, ne dicam dala rursus 
editionis principis veritate, duplici explanationis ge- 
nere, ut caeteri, Octavius insiruitur, duobusque com- 
mentatoruni cuniMS hinc ei inde constipalur. Alii, 
grammaticoruin instar, de liilera certant, inier quos 
laudare juvat lleraldam, Wowerium, Gronovium, 
Grunerum, Clmenhorslium, Rigaltium» Heuinannum, 
Cellarium, Menckenium , Davisium , Ouzclium, Wo- 
pkenium, Lindnerum, Gallandium, Meursium, Peri- 
zonium, etc. In immensum crevisset libelli hiijus 
commentarius, nisi fuissent sedulo prurienlium in- 
terprelum loquaciores rejecti , nisi omissx vel opti- 
morum innumerae nnt;e, iiotarumquc superefnuen- 
tium luxuria dissecla. Sat lamcu superquc efQuunt 
selectae ill» reliquiac, ui inde per te, sis, ex- 
periare, lector, quibus salebris lerendum sit iier, 
ut perpeiuo decursu variorum commentarius ad 
finem usque dcveniat ; sat , inquam , superque , ut 
specialim agnoscas eu usqueTrans-Rhenaiiorum eru- 
ditorum garrula libido sese effrxna jaciet ct debac- 
chciur. 

VIII. Ne igitur nimium tinniant aures cx hoc lit- 
teraliumcommentatorum vesano lumullu, curaviinus, 
sive in prooemiis, sive in finibus exircuiis hujus li- 
belli, alios audiendos mclioris frugis viros ad genc- 
ralem Octavii criticen adsiruendam gnave sesc ac- 
cingeiitcs. Hinc a primo iimine habes D. Goihofr. 
Lumper de M. Minucii apologetac viia, eloquentia 
et scriptis, cuncla anlea et quam optime dicta di- 
gerentem; prima iteruin fronte appendere decuit 
principalem Fraucisci Balduini dissertaiionem, qua 
primus siio vero auctori Oclavium restituit. 

Cui annexuimus praeclaram , ac in viro de grege 
pseudoreforraatorum conimendabilcm , Job. Aug. 
Ernesti epistolam, prim% Lindneri ediiioni affixam ; 
iD qua, ab Ociavii elegantissima concinnitate ansam 
arripiens, multum cteximie tum de veierum Pairum, 
tum de receniiorutn, ac io priinis de divi Bernardi 
eloquentia dispuiat. 

Claudit demum hxc longiuscula prolegomena ejus- 
dem GotUieb. Lindneri prxvia compendii analytici 



indagaiio, qux toium Dialogi Minuciani argumcntum 
sub uno synoptico et dialectico conspectu comprehen- 
sum exhibet. 

Haec est ad Octavium sirata via : totoque operc, 
non obstantibus morosi commeiilarii fastidiis, conli- 
nuo cursu peragrato, recreandi animi causa , venu- 
Btam Locae Holstcni! epistolam ad Fr. cardinalem 
Barberinum , de Yerubus Dianac Ephcsia; in Octavio 
mcmoratis, eo libentius collegimus , quod in reccnii 
collecfione doctiss. viri Epistolarum a D. Boissonade 
Parisiis daia , immerito prorsus desit haec disscrta- 
tiuncula. 

Agmen autem tot unios libelli commentatorom, ut 
incipit D. Lumper, ila ejusdem ordinis monachus 
D. Nicol. Le Nourry perflcit. Quanto antea iaudum 
applausu ejusdem de Tertulliani apologeticis libris 
disserlationem excepimus, taiito ctiam nnnc exiollen- 
dum est hoc cgregii viri egrcgium opus, haec uberrima 
rerum veterum ac novarum in Octavio refusa seges ; 
hoc ex optimis omnium aelatum ac provinciarum phi- 
losophis, poeiis, grammalicis, oratoribos spicilegium ; 
nihil iniactum, niliil irrepertum, nihil post ejus vesli- 
gia requirendum. 

IX. Succedit anonyini aucloris Chronicon sub 
Alexandro Severo conscripturo; omnium proindc 
hujutcemodi monumentorum , in decursu christia- 
nitalis lam frequentium, primum, et in Ecclesia 
Laliiia saltem antiquissimum ; cujus opellae vctustae 
ea fuit laus insignis, ut Patri inter plures maximo, 
sancio nempe Hippolyto, Ostiensi episcopo, tribucre- 
tur, utque eam, in dissertatione quam post D. Lum- 
perum edidimus, illusirissimus Franciscus Blanchi- 
nius delinearet, accuratoque calculo rependeret. 

X. Carptim subinde memorantur ex ordine teni- 
porum, argumenloque brevi indigitantur, plurimae 
confessorum, si ve Romanorum, siveCarlhaginensium, 
epistolie, infra inler opera D. Cypriani remiltendac. 
Iloc enim animo prxoccupavimus, quoties, ob rerum 
connexionem ac lemporuro seriem, nonnulia opus- 
cula ex ampla coUeciione decerpenda forent , toiies 
eorum dandam esse suo anno ct loco mentioncm 
argumento rerum elucidatam ; iie integra ea collec- 
tio, e qua desumuntor, nomine, pondere ac, ut ita 
dicaro, habitu et vultu notissima, immuletur aut 
dissipetur. 

XI. Nunc vero debiia cum reverentia, culiu et 
cura , in iucem prodeant pontificia sacculi m monu- 
inenia; his prooBmia historica ex optimis foniibus 
adducta praeambulent ; haec onde et quanam rcrum 
tempestate oriantur, diserta proiegomena praenun- 
tient ; horum si nonnulla, aevi edaciiaie absumpia, 
desiderenlur, spccialis notitia praemoneat; horum 
omuiuin quxcumque superesse contigit, textus inle- 
grior ad melioris editionis normam recenseatur; 
vari;c lectiones indefessa opera colligantur, confe- 
rantur, dispiciantur ; sensus judicum omnium calculis 
perpendatur, omnium eruditorum rciigiosilate resti- 
tuatur aut servetur; omnium interpretum iudaga- 
tione elucidetur. His demum aceedant quaevis sub 



y PRi«PATIO 

laiiiorum nominc inter Calliollcos circiimfcruniur, 
nc nimiuin neolericoruni crisi abrcpii, lcinerc In 
interlluin sacra veiusiails munera pessumdemus, 
nevc forsan luiulenio pulvere parumper stiflUsac 
margarltx conculcentur. 

Hinc Igilur ad annos sanclorum Cornelil, Lucii et 
Stephani, ponilflcum et marlyrum, primo de eor4im 
gestis et sciiplis summarium iniexufmus chronlcon 
ex veteribus rccentioribusquc desumptnm : scilicet, 
hinc ex D. Hieronymo, ex Anastasio, e libello Syno- 
dico, cx Syncello ; illinc ex Baronlo. Blnio, Fabricio, 
Pagio, Labbaeo, Tlllemontio. Conslantio, Cellerio, 
Lumpero, Gallandio et Bollandlanis ; dclnde texlum 
cplslolirum damus ad opllmas rccenslones ac prx 
omnibus eximiam D. Cousiantii ediiioncm Inlegerri- 
mam acclplmus. Tum, ad texius plenam illusira- 
lionera, curam omnium interpreium nostram feclmus, 
Pamelll vldcUcct, Labbai, Harduini, Coustaiitii, 
Valesli, Baluiii : nec ideniidcm ncglcxlmus sclcctas 
tt optimis nolas quorunidam hcterodotorum , Felli 
pula, Reading, Roulhii, Goldhorni, Schoenemannl , 
quibusciim tede coutilur Rlgalilus, adco noiiilnis 
eaiholici Indigni», ui cum rcspuerinl ac sape nota 
irtnsverierini ipsimel editores Angiicanl aliique 
sectarii. Varias aulem lecliones, quotquot edliores 
Aiiglkiiiii in ii« colligendis smdioBiftsiml, habent, 
exhibemus muUis aliis hinc elinde demewls awcias, 
MMtrseque versiMi acooMinodaiM* Demum acce- 
dcmi ia appendioibut «|iisioie Kwtem pQntfAeibut 
baid ica certo adseribciidaB, dcereta ftuhdabHii ip9»mei 
Decreiaiet liiterae %m dki in orbe docionim dc- 
caniat-e , ui vel eo «olo nomlne iis in tiac nosira 
eolleciione ptenissima eon locara dare nefas sli. 
Deoique, mm p«tfneMaqoe oeacilia sub Ponaficiboa 
aomnis celebraia sini, umqoom Ulerw» opera, 
afflanu Peiro, scripu, dafiiesque fiuis aenraia con- 
aigDa4aque« vd a quilNisdaaB doeterlbus ^imiis 
adorMiia, qealia Itors ooie condlia Csrttogloeosia 
ti isD BoiBem seb SS. ConMdio ei ftiepliano kablla ; 
idcjreo Mlitieoi dnximus ea obiter relegtre, nec 
Biaa a solleolioDe reeetiiifieima MaiiBi, vel ab eximia 
ac epeaiaii ieoensione Re«Uiii« ieter ejosdem Asli- 
9 Mt $attta$ aecepijnes ei tradiditttts. 

XIL Ifiier «asiiiias rei chrieiians causas qo» in 
hec setcale «erlie foeruni eiagiUim, ^* insignior, 
wUaniaioreaSMoUaa io sou Bet^sia eaoivii, qoam 
celeberrima de haereticonim Rapiismale dispuiatio. 
Qoa ui plena locc prodeat, oi hlnc el Indc jnomenia 



oomia pendi qneeoi ac revpcari, Mdki oegieEimiis 
MfloiDenia nen mdlios prelil, siveioier ^Feleram 
alte Vnw Tceenftomm cicursus, quOs edidit lis 
iRa ma^ u> 4^ siudUs diversis Orieos ei OccidQns» 
Iuli«eedeeiMt4iricao0, peiHlfiQeseimenyreelisod 
ghie «agnorwilii wrattfitt cxarsere. In doas Iglittr das- 
ses visiim esi disiribueoda esse iMJusce dispuuiioois 
MMMneoU : prian nimirtt» cetoplectitor pnsdpoa 
▼eliwm acU ei scrHrta qtrtB in liac caosa vcrsatitttr ; 

iisque prasojH jure poniifici» praBcrflenii» S. Bie- 
pliani dccretalessenienii», quasin epistolis 6. Cy- 



VI 

priani et Firmiliaui disjecias invenimus, et qux de- 
mnm, sive in Oricnlc, sive in Occidenle, reverenler 
acceptan, causam (iniere. Ilis pone subil concilium 
Romanum tunc icmporis ab eodcm S. Stephanomsgna 
cum auctoiitnte celebratum. Atqui Pelri vocem au- 
diri par erat, priusquara agerentur dissidia Arrorum 
eiOrientalium, quae tum in conciliis, tum in Cypriani 
et Pirniiliani epistolis, lum in quibusdam libris vele- 
rum anonymis, pleno amne decurrunt. Cum auleni 
exsiai in collectione saiis rara, reccnter Oxonii ediia 
a Jos. Martin. Roulh, collegii sanctoe Magdalenae 
gymnasiarcha , iiova seplem syoodorum Carihagi- 
nensium recensio, selectis adornata notis Baluzii, 
Ftilli , Coustanlii, Valesii et editoris, eam in nostros 
usus toiam integro pede adire fecimus. Porro ex tri- 
bus longe diversis fontibus hausimus lilleras ea dc re 
daias, primo nempe rragmentum unius dumiaxat 
episiolx ToO pLoxapiou Dionysii Alexandrini ad Stc- 
phanum papum , ex Eusebio decerptae ; deinde qua- 
iuor Cypriani ad Magnnm, ad Quiiilumy ad Jubaia- 
num, ad Pompeianum, unani demum, nec celebriiate 
ullimam, Firmiliani, Caesariensis episcopi, ad Cypria- 
iium adversus S. Stephanum. -Porro nuUus InQcias 
ibo ifi iis colligcndis, non tantum in animo fuisse res 
ejusdem argumenti iu unum compingere, sed el seor- 
sim, sub uiioque criiiecs oculo seponcre raonumenta 
eodem voO«t«f crimine inusta : jurene, an immerito, 
non causabor. Ea tamen criminis argui sat gravis 
reor, quae a genuinis I). Cypriani epistolis amovean- 
iur ac in hoc loco seUganiur, iamquam magnae liiis 
ihcologos inter et philologos pendenlis instrumenU. 
Ct ut sit, iis subjunguntur, ad veram ab iniiio pro- 
positam senicntiam, vel sub fine corroborandam, duo 
libelli absque aucloris nomine, sed egregia doctrina 
ab omnibus admiitenda praesiantes. His claudilur 
series veierum monumcniorum quae ad lucem in hac 
dispuutione diffundendam coegimus. 

Xin. MuUi mulia in eadem querela recenies scrip- 
Sere ; ei, iisdem velerura testimonUs Ucel uientes, aUi 
in alias abiere senleniias, summa lanlum capila re- 
censentes, qu« nobis pr^c omnibus maximi prctii 
visa sunl, ca veieribus adjunximus ; veierum enim 
roore haberi CC. V V. Ludovic. Thomassinom, D. Cou- 
suntium, nemo succcnsebil. Nec minoribus fere lau- 
dibus dignas perili, ni fallor , habebunl duas 
uliimas disscriatioiies quae loti huic lestium veierum 
et receniium agmini egregium finem imponunt. Haec 
autem prooemia, licei fusiori quam rebar, slylo pro- 



ielaia, revera nequeuni absolvi, quin mullo plura de 
D. Cypriani operibus in hoc et in altero iomo con- 
icnlis addantur. Ea umen saUus in sequentibus ar- 
iiculis siglilaUm dcducenda, aut paulo intra in Utte- 
rariis Annalibus remittenda duximus. 

ARTiCUUJS U. 

DE AUCTORITATE S. CVPRIAW. 

1. iiuaicuwqiic aniea m primo Amm de •iidloriute 
vera ei recto usu reriuUiawii Jlls«sw»l»,ti«c eidcmv 



VII 

muiatis quidem mutan\|i8 , D. Gypriano adscribere 
ausim. Verumlamen , muUum per omnem modum 
absit ut cum haereiico coniumaci et pervicaci catho- 
licum et sanctum doctorem , cum superbo et dyscolo 
presbytero episcopum legittmum et pientissimum , 
cum Monianista perversoet vesano egregium unitatis 
Ecclesiae assertorem » cum haeresiarcba martyrem , 
cum lupo pastorem conferre videar. Eisi unus ab altero 
toiius coeli tractu distet , sunt lamen inter utrumque 
non solum originis, patriae etnaialium, sed et ingenii, 
doclrinarum et expositionls apologeiicae, dogmaticas, 
vel paroeneticx nonnullae relationes, quas speciatim 
explicandas alio alius curet. Mirum tamen nobis vi- 
sum est quod , cum neoterici in suas partes Tertul- 
lianum libenter adducere, Cyprianumque amovere 
deberent, immo eo priorem acrius aversati sint, quo 
posteriori studiosius adhaeserinl. Infelix infaustum- 
que fuit semper haereticis haereticl TertuIIiani nomen» 
magnum vero et a summis inter Catholicos commenda- 
tum. Unde haec habet de Tertulliano Georgius Rosen- 
rouller : c Hic vir, ut priroarius latinitatis ecclesias- 
ticx auctor fuit, ila etiam in ejus libris prima sunt 
semina theologiae Africanae et Laiinae quae tot mala 
• Ecclesiae et religioni attulit. Quaroquaro enim ad 
Munianistas defecil, hoc Umen auctoriLiti ejus apud 
Caihollcos parum detraxit. Etenim roaximam operum 
suorum partem in Gatholicorum communione scripsit; 
et montanismus ille, quem secutus est, disciplinam 
ecciesiasticam tintum sollicitavit', fldem non vioIa« 
vit. Accedit quod Gyprianus magna eruditionis et or- 
thodoxiaelaude in antiqua Ecclesia florens, perpetuus 
Tertulliani imitator fuit, eumque adeo adiniratus est 
ut eum, x«t' cSoxiiv, magistruro vociUrel(l). • Sphal- 
maia hlnc inde respersa in his verbis si neglexeris, 
id facile animo attendes, Untum his minui Tertullia- 
num, quantum iisdem extolll Gyprianuro. 

II. Undenam tanto viro indigna laus ? Unde triste 
praeconiuro? Ex ipsius cum Stephano Pontifice con- 
ilictu. Uinc in eum conflau neolericornm studia , 
tantique Impensi labores; hinc splendida illa ope- 
rum ejus editio Oxonii data ; hinc indefessa Fel- 
li, Pearsonil, Dodwelli, Rigaltli, Ruuihil, Mars- 
cball, Poole, Maithiesi opera, cuncta rei Gyprianicae 
moroenu , haud sine Iniquo partium favore, pensa, 
probau reprobauve, et decretorio judicio constituta. 

Hoc igitur oneris catholico cuilibet S. Gyprlani 
editori incumbit, ut, subiatls unde apud neotericos 
nomcn ejus elevetur fundamentis, lantum apud Ec- 
eleslae fillos crescat vera ejus auctoriUs , quantum 
apud extraneos deprlmi videatur. Touro igitur nos- 
tram de auctoriute Gyprianl dlsquisitionem in expli- 
canda ipshis sententia circa pontificiam praecellen- 
liam colligendam esse arbilrati suinus. 

III. Abomnlbus receptum est scriptorem quem* 
libct judlcandum esse, non ex uno alterove sermo- 
num ejus verbo; sed ex continuo docirinae tenore; 

pudburgb. 1798, pari. u, p. 2. * 



PRifeFATIO. viu 

non ex improvisis effatis in commercio litterarum , 
movente sublto reruro tumultu, exciutis, sed ex rata 
serioque tracuu seutentla, non ex opinione carptlni 
defensa et deinceps muuia, sed ex firroo , peremp- 
lorio ac definlto judicio. Quisquii autem, attentis his 
principiis , Gyprianlca opera evolverlt, nedum sanc- 
tum Pontificem Sedis Romanae refragatorero habeat, 
eum potius in prlmis Romanorum privilegiorum ag- 
sertoribns, ac pene dicam Romanoruro theologorum 
antesignanum deprehendel. 

IV. Haec enimsunt, ne allusisse videar, ipsaroei 
dogmau quae passim In sancti Doctoris scriptis , at 
luminaria emicant, nimirum : 

r Ecclesiam, extra quam nemo vivere possit» 
esse unam ; 

2* Unam hanc Ecclesiam esse caiholicam, seu 
per totum orbem diffusam ; 

3* Unam hanc et catholicam Ecclesiam insuper 
esse Romanam , in Petro fundalam , nec a sancta 
Sede Romana distinctam , nec a summo Pontifice 
diversam ; 

V Unam hanc catholicam et Romanam Ecclesltm 
esse, ad mentem Gypriani, fidel regulam ceriissimam 
nec erroris ulllus labe inumlnauro, nec inUmi- 
nandam. 

V. Velim sine mora audias ipsummet Gyprianum 
dissereniem : 

i\De uniiateEeeleiiieAn Wbro sic inscripto, Cy- 
prianus ipse tesUtur se omnem suam, quantum po- 
tuit, mentem de Ecclesia infudisse. Sed et c catho- 
licae Ecclesiae uniUtem , > inquil, c quantum potult , 
expresslt nostra mediocrius. i c In llio , > inqull 
diaconus Pontius , vitae et mentls magistri sul inte- 
gerrimus testls , c docult veritatem haereiicos , scbis* 
maticos anlutem, filios Del pacem (i). > Ex hoc 
auiem Ilbello : i** c Ecclesiam unam in Cantico canti* 
corum Splrltus sanctus ex persona Domini designat 
et dicit (Canl. vi, 9 ) : l/na eil eolumba mea, perfeeta 
mea, una e$t malrtf «iur, electa gemtrteis fw(2). > 
V i Beatus apostolus Paulus hoc idem docet, et sa- 
cramenium uniutis ostendit, d\cen$ {Ephei. iv, 4-6): 
Unum earpui tt unu$ $piritu$^ una $pe$ voeationi§ 
ve$trtB; unu$ Dominu$, una fide$, unum bapti$ma^ 
unu$ Deu$ (3). * 3' i Quam uniutem firmlter tenere 
et vindicare debemus, maximeepiscopi,qui In Eccle- 
sia praesldemus, uteplscopaiumquoquelpsum unum 

(i) Ep. u, tom. IV, col. 545 : Hic liher $criptu$ 
e$t ouanone $ehi$mati$ Novaiiani et factioni$ Feltae- 
«mi. Dupin , Bihl. auet., 1. 1, p. 260, ediL lal. : Liber 
Ine adeotvendum Novatiani $chx$ma con$criptu$, Fel- 
te'. R;i^A ^^- ^^^' ^«'■«w c^f inquit Rolleniis. 
Btbl. SS.PP. i. III, p. 19«, ^iit credam hnne /iW- 
iiim de Umtate Eccle$iteorationem e$u quam Cuprianue 
adepi$eopo$^ clerumque incau$a $chi$mati$ ffovatiani 
toUentii congregatoe habuit; hanc confeeturam eeqtun-- 
tia eju$dem tractattu verba non parum roborant : 
f ^iiam unitatem prmiter tenere et vindicare debemue 
maxtme epieeopi qui in Eccie$ia prw$idemu$ ut epiuo^ 
patum quoque ip$um unum atque indivieum probemu$. i 
Cf. t. IV, col. 501. 

(2) Llb. de Unitau EceL, t. iv, coL 500. 

(5)lbid. col. 501. 



u PRiEFATlO. 

atqoe iodifisoin probemus (1). > 4* c Quomodo solis 
mulli radii , sed lomen unum ; elrami arboris muUI, 
led robor unum tenaci radice fundaium ; et cum de 
fonte uno rivi plurimi defluunt..., unilas tamen serva- 
tor in origine... Sic et Ecclesia Dominl... (2). > 
5* c Adulterari non poiest sponsa Christi... Unam 
domom oovit, onius cubiculi sanciitatem casto pudore 
crostodit... (3).> 6* c Una est exlra quam haud secus 
ac extra arcam Noe, nemo salvus evadii; habere jam 
non polest Deum patrem, qui Ecclesiam non babel 
matrem (4). > Et alibi : c Nec putent sibi vit» aut 
salutis constare rationem, si episcopis et sacerdoti- 
bos obiemperare noloerint... Neque enim vivere foris 
possonl, com domos Dei una sit, et neroini salus esse 
nisi in Ecclesia possit (5). > 7* c Dicit Dominus ( Joan. 
Xy SU) : Ego et Pater unum iumu», Et Iterum de Patre 
eiFilio et Spiritu sancio scriplum est {Joan, i, 
V, 7) : Ei ki iretuHum guni. Etquisquam credit banc 
luiiatem... scindi in Ecclesia posse...? Hanc unita- 
tem qui non tenei, Dei legem non lenet; non lenet 
Patriset Filii fldem, vilam non tenet et saluiem (6).> 
8* c Hoc unitatis sacramenlum... ostenditur quando 
in Evangelio lunica Domini Jesu Ghristi non dividitur 
omnino nec scinditur (7).... Individua, copulaia, con- 
nexa osiendit populi nostri , qui Christum induimus , 
concordiam cohaerenlem... > 9** c Monei ipse In Evan« 
gelio suo et docel, dicens (Joan, x, 16) : Et erit unui 
qrex et unui paitor (8). > 10* Sint clausulae instar 
baK: pie precanlis verba : c Opto equidem , dileciis- 
simi fratres, et consulo pariler et suadeo, ut, si fleri 
polesi, nemo de fratribus pereal, et conseniieniis 
popoli corpus unum gremio suo gaudens maier in- 
cludat... Deus unus est, et Christus unus, et una 
Ecclesia ejus, et fides una , et plebs una in solidam 
corporis concordiae glutino copulaia (9). > 

y\. T De Eccle^a una et catholica, Haec modo 
carptim allata, in eodem libro et alibi habet 
Cyprianus : c Ecclesia una e&t quae in multitu- 



tum mumlum nobiscum unitatis vlnculo copulatx... 
Unde scire debes. . . frusira sibi blandiri eos qui, pacem 
cum sacerdoiibus Dei non habenies, obrepunt cl la« 
tenter apud quosdam communicarese credunt, quan- 
do Ecclesia,quae caiholica et uiia est, sclssa non sit» 
neque divisa, sed sit utique connexa et cohxrenilum 
sibi invicem sacerdolum glullno copulala (1). > 

VII. Hls et alils bene multis quae meridiano sole 
clariora sunt, nebulam offundere videntur ea quae 
seqiiuniur, haud semel praecedentibus annexa : c Scl- 
re debes episcopum in Ecclesla esse et Ecclesiam in 
eplscopo (2). Inde enim plures iniulerunt Cypriano 
Ignoiam fuisse genuinam unltatis caiholicae nollonem, 
Immo cum sensisse, quod eiiam nunc multi bonae 11- 
dei Protestanles admiiterent, unitatem exiernam Ec* 
clesiae ita sensim sine sensu accrevisse, ut singulae 
ecclesiae, primo solainterna fldei et charitatis unitate 
vigenles et coadunatae, omncm in suo quxque epi- 
scopo communlonis calholicae vlm el vlnculum posue- 
rint, eoque intemae virlulls Influxuescitatae fuerint ad 
slbi allas ecclesias eodem vinculo coadunandas; binc 
ergo separalas primuro Ecclesias in unum sese pau- 
lalim convenisse, sibi, labeniibus saeculis, alias aliis 
assimilasse, a pluralitaie ad uuilatem confluxisse, 
nec Umen penitus amisisse primaevae libertatis et 
singularium communitalum jura indefectibilia. 

Gravissimae hujus controversiae 'Cyprlanicae cardo 
lotus veriitur in eo quod Cyprianus de episcopatu 
senseril ; idque ab ea quam sibi efnnxeril aposlolatus 
idea derivasse palet. Utrumque ergo paucis invesli- 
gandum. Porro Cyprianus illud penilus in menle prae- 
conceplum habuit , Aposiolos in quibus Ecclesia 
subsedil ac aedificata fuit, neuiiquam fuisse alios ab 
allis sejunclos, ab uno Chrisio seorsim suajura, 
suam poiestaiem habentes ; immo vero omnes et 
unumquemque in unum idemque corpus conflatos, 
ab eadem volunlate, in eadem vlrluie ad unum finem 
convenisse; unumque Petrum esse lotius apostolici 
dinemlaiius incremenio foecundilails extendiiur corporis caput, uniutis centrum et fastigium; non 



Quomodo solis mulii radii , sed lumen ununi ; 
el rami arboris mulii , scd robur unum tenacl 
radice fundatum : et cum de fonte uno rivi plu- 
rlmi defluunt , numerosius licet dlffusa videalur 
exundantis copiae largiiate, unllas umen scr- 
vaiur in origine.... : sic etEccIesla Doroini luce 
perfusa per orbem totum radios suos porrigit; 
unum Umen lumen esl, quod ublque diffunditur, nec 
uniias corporis separatur ; ramos suos in universam 
terram copia uberutls extendit, profluentes largiler 
rivos laiius expandit ((0)... Ecclesiae universae per to- 

(i) Lib. de Vtdtaie Eccl. i, iv, col. 501. 

(2) Ibid., col. m. 

(3) fbid., col. 502, 505. 

(4) Ibid., col. 503. 

(5) Episl. Lxn, col. 370, 371. 

(6) Lxh.de Unit. EccL, t. iv, col. 504. 
(7)lbid.,col.504. 

8)lbid.,col. 505. 
9);ibid.,col.3i7. 
10)Ibid. fcol. 501,503« 



untum ergo unuro esse apostolicicollegii capul, sedel 
unam apostoPicam personam.Hincinipso rebaptlzan- 
lium lumullu baec Cyprianus ad Jubaianum : < Peiro 
primum Dominus super quem xdificavit Ecclesia. El 
unde uniutis originem instituil et ostendit, potesU- 
tem isUm dedit, ut id solvereiur in coelis, quod ille 
solvlsset in terris. £l post resnrrectionem quoque ad 
Apostolos loquitur, dicens: Sicutmiiit me, etc. (5).. 
Clamat Dominus, ut^ui iitit^ veniat.., ad Ecclesiam, 
quae una est et super unum , qui et claves ejus acoe* 
pit , Domini voce fundala est (4). Spiriius sanctua 
unus, et una Ecclesia a Christo Domiuo super Pe- 
irum origine uniiaiis et ratione fundata (5). Unde, 
jamlaudau resumere juvat, < ut uniutem manifes- 
uret, unam cathedram constituit, unitatis ejusdem 

(i) Ep. Lxix, t. IV, col. 406. 

(2) Ibid. loc. cit. 

(3) Epist. Lxxiii n. 7, tom. iii, col. iH4. / 

(4) Epist. Lxxm, n. ii, tom* iii, col. ili6. J^s 

(5) Epist^ LXY, n: 3i "^V 



fe 



""^feH,, 



XI PR/EFATIO. 

originem ab uno incipientero sua aucioritale dispo- 
sait. Hoc erant utique et Apostoli quod Tuil Petrus ; 
pari consortio pr»diti honoris et potestaiis , sed ex- 
ordium ab unitate proficiscitur , et primaius Petro 
datur, ut una Cbristi Ecclesia et caihedra una mons- 
tretur. Et pastores sunt omnes, et grex unus osten- 
ditur qui ab Apostolis onmibus unanimi consensione 
pascatnr, nt Ecclesia Christi una monstretur (1).» 
Etpaucis interjectis : < Quam unitatem firmiierie- 
nere et vindicare debemus , maxime episcopi, qui 
\n Ecclesia praeslderous, ut episcopatum quoque ipsum 
unum atque indivisum probcmus..,. Episcopatus 
unus est, cujusasingulis in solidum pars tenetur (%), i 
Haec est igitur vera etgenuina Cyprlani tum de Apos- 
tolis, tum de episcopls doctrina : Utin Petro unus erat 
apostolatus, ita et unus eplscopatus ; ut inter ptures 
Apostolos una erat catbcdra, iia iiiter plures paslores 
unus grex , nna ecclesia ; ut in apostolico collegio os 
unumetnnumPelri capui, jtacplscopatusuna persona 
est,qaaea singulis in solidum obiinet. Hinc episcopus 
in Ecclesia est et Ccclesia in episcopo. Hinc exordium 
ab unltate proflclscitur, ncdum a pluralltate In unum 
coalescat. Ex ipsamet Petni excisi sumus, non auiem 
eam Ipsi in medium attulimus : non est ille lapis ulti - 
mns ab aedificantibus adductus, sed in eo tota xdifica- 
tiosubstruiiuretaccrescil; non est tantum lapissum- 
museiultimi rastigll,sed elangulariseifundamenulis, 
non a mullis ccclesiis una Ecclesia, sed abuna mulice 
orlaB sunt. Sus ergo deque vertiiur ordo rerum et ralio 
vera in hac quam e Cypriano supra efflctam diximus, 
reichristlanx siiccessivam et advcntiliam in unum cor- 
pus coadunationem. 

YiH 5*Ecclesia hxc una ei catliolica, Romana 
e$t insuper, in Petro fundata , nec ab apostolica Sede 
diitincta , nec a $ummo Pontifice diversa, 

Moveris forsan ex eo quod antea confldenter dixi- 

mos Cyprianiim esse theologorum Romanorum anie- 

signanum. Quid quod et reccns auctor anonymus inler 

Gerroanl» pseudoreformatos, longe alia menie cen- 

suerit S. Cyprianum revera fuisse primum qui dogina 

lllud, < Unica est Eeclesia, et extra lllam non est sa- 

lu8, 1 invexerit (5). Enimvero ante eum nenio, ne 

Irenseo quldem excepio, pneclarius commcndavit 

ipsammet < Petrl cathedram , Ecclcsiam principa- 

)em, unde aficerdotalis uniias exorta esi (4), Eccle- 

siffi eatholicfle radicem et roatricem (5). > Ante eum 

nemo, ne Tertulli^no quidem excepto, majori extulit 

praccoulo < aummuro aaccrdotem, episcopum episco- 

porum, > sive Cornelium, < de Dei et Chrisli ejus 

Judicio factum episcopum, cum Fabiani lociis, id est, 

cum locus Petri et gradus cathedrae sacerdotalis va- 

caret (6) , > sive ipsummet Stephaiium , < quem 

oportet facere plenissimas litteras ad coepiscopos in 

(1) Lib. de Unit. EccL col. 501. 
h) Ibid., loc. cit. 
' (5) Weder die chrinliche religion^ noch die romisch 

Kalholi$che kirche i$t die aUeimelig machende. 

Leipi. und. Francr.,1791. 
(i) Epist. Lv, alias ad CorneL ni, t. in, col. 818-821 . 
"^* (5) Epist. XLV, alias ad Cornel., iv, t. ii, coi. 710. 
(9) i:^t.Lii,alias adCornel. x, t. in» col. 771 ,'472. 



xii 

Galliis constitutos, quem non decet pati opisoopis 

iiludere et de majestate ac dignitate Ecclasiae judi- 

care (1). i Nec ante nec pust eum quisquam acrius ac 

vehementius insectavil aBomana Ecclesia discedcn- 

tes, Novatiani instar, < qui, discordix furore vesanus, 

Ecclesiam scindit , fidem destruit, pacem turbat, 

cbaritatem dissipat, sacramenlum profaiiat. Arma 

illc conira Ecclesiam portai, contra dispositioncin 

Dei rcpugnat. Ilostis altaris, adversus sacriticium 

Christi rebeilis, pro fide perfidus, pro religione sa- 

crilegus, inobsequens servus, fllius impius, fraier 

inimicus, contemptis episcopis et Dei sacerdotibus 

relictis, constituere audetaliud allare precem alteram 

iilicilis vocibus facere, Dominicai hosiiae veriiaicm 

per falsa sacrificia profsnare {"i). Quale dclictum est 

quod nec bapiismo sanguinis potest ablui ! qualc 

crimen est, quod martyrio non polest cxpiarl (5) ! In< 

expiubilis culpa ! macula ista ncc sanguine ablui* 

tur (i). Ardcant licet flummis, et ignibns traditi, vel 

objecii besiiis, animas suas ponani, non erit illa fi- 

dei corona, sed poena perfidix. Nec exitus gloriosus, 

sed desperaiionis inlerilus. Occidi talis potest, co- 

ronari noii poiest (5). > 

IX. Qnid piura ? mullo plane, ca ncmpe quae iion- 
dum ailigimns, ea qux audacier e\ Cypriano sla- 
tueiida proposuimus, nulluiu quippe in ipsius menie 
iiilercessissc discriinen inler Ecclesiam unam el ca- 
tholicam, et Gcclesiam Roinanam, inier fonlein epi 
scopilus ei ScJein apo^tolicain , inlcr Peirum el 
Chrislum in icrris scdeniem ei doccntem, inter Pe* 
irum et scdem suain , et biicccssores suos , iino 
vcibo i^elruni inler ct Petruin. Aiiende poiiiis et 
audi qiiomodo qui cuin Cornelio communical, ipse cl 
cum EcclCbia catholica conniiunicet : < Scripsisiis 
ctiam, iiiquil, ut cxeinplnin earuindeui lilteraruiii 
ad Cornciium collegnm nosirum iranstnitlerem, nl, 
deposiia oinni solliciluiiine, jaiu bcirei le secum, 
hoc esl cum caiholica Ecclesia cominuuicare (6). i 
Audi ct :ittcnde quumodo < Ecclesix renitaturel re- 
sistal, > sunt ipsius vcrba, < qui cathedram Pelri, su- 
per qiiam fnndaia cst Ecdesia, descril ; quisquis is 
esl, nec jam in Ecclcsia sc esse coniidal (7). > Audi 
in Pciro ct iii ejus successoribus lotain essc Ecclc- 
sia^ rationcm et insiilulionem, qualis a Christo con- 
dila fuerit, posilam. Ncc id obiier et properaliin, 
sed frequenter sive in epistolis, sive in speciaii de 
Unitate Ecclcsice libro : < Loquilur Dominus ad Pe- 
trum : Ego tibi dico, inquit, quia tu e$ Petrus, et su- 
per hanc Pelram aadiftcabo Ecclesiam meam ; ei porlce 

inferi non vincent eam > El iierum, < eidem, post 

resurreclioneni suam, dicil : Pasce oves meas, Super 
illuin unum u.'dificai Ecclesiam suam, ct illi padcen- 



(1) Ep. Lxvii, ad Slcph., t. iii, col. 993. 
(i; Passim in lib. de Unit., n. 8 et seqq. 

5) De Oral, Dominica, l. iv. 

4) Lib. de Unit. Eccl. 

5)lbid., coi. 511. 

(6) Ep. Lii, aiias adCorn., x, L m. col. 768. 

(7) Lib. de Unit. EccL, i. iv, col. 600. 



xm 

das mandai oves ayas. £i quattvis Aposloiis omoi- 
bua po8l regurreclionem suam parem poiestatem uri- 
buat et dicat : Sieul misH me Paler^ el ego miito vo$...; 
lamen, ul uoitatem manileslaret, unam caihedram 
constiiniti oniiatis ejusdem originem ab uno inci' 
pienlem sua auctoritate disposuit. Hoc erant et cst^ 
teri Apostoliquod fuit Petrus, pari consortio praediti 
et honoria et potesuitis ; sed exordium ab unitate 
proficisciiur, et primatus Peiro dalur, ut una Cbrisii 
Ecclesia etcalhedra una monstrelur (1). > 

Haec in ipso rebapiismaiis tumultu, ul modo dixi- 
mus, ad lubaianum scrlblt, dicens : c Petro primum 
Dominus, snper qucm xdiiicavit Ecclesiam, et undo 
unitatis originem iosiiiuit et ostendil, potestatem 
iatam dedit, uK id solveretur in coelis qnod ilie 8ol« 
visset in terris (i). Claniat Dominus ut qui sitUy ve- 
niat et btbat de fluminibus aquae vivae qux de ejus 
ventre fluxernnt. Quo venlurus est qui sitit? 
otrumne ad hsereticos..., an ad Ecclesfam, qux una 
est etsuper unum, qui et claves ejus accepil, Domini 
voce fundata eat ? Hxc est una que tenet et possidet 
omnem sponsi sui et domini poiestatem (3). i Haee 
eadem intra Cartbagineiisium synodorum conciones 
etdecreta, vel senoetipsum damnaiurus sanxit, ciim 
dixil : f Spirilus sanctus iinus, et una Ecclesia a 
Christo Domino super Pelrum origine uniiaiis et ra« 
tionis fundata (4). i 

X. Nulium non moverunt lapidem qui a fide Ro- 
mana defecerunt, ut banc lestinioniorum molem dis- 
sipenl. Alii, dente invido verba quasi corrodenlcSi 
rionnulla eicidisse in nonnulliscodicibus snmniopere 
jactant. Quidni vero rcfert excideril ex liis una al- 
terave vocula, dummodo slent ccetcra ? Stant vero et 
plura ; slant invicta et ineluct»bilia. Alii sensum dis< 
torquenl, et, Pelruin velut unibraticum signum pro 
derisu habentes, nil nisi vacuum episcopi cujuslibet 
typum in eo deprehcnduni, aut quamdam fere evani- 
dam tolius episcopaius imaginem, cujus ad succes* 
sores nec levis umbra perirnnsiit. Alii, ac proncipue 
inter nostrates gallic;inos, subiiliori quodam intuiiu 
Sedem a sedente discerncnies, quidi|uid sanctum, 
magnum ac primnrium est Sedi cfTuse tribuunt, se* 
dentibusantcm Pontificibusinrirmiintem, imbecillita- 
tem, errorem condonanl, easquc prurientium scholas* 
ticorum tricas venorandam aniiquitatem nc in primis 
Cyprianum plcno amplexu excepisse, fovisse, do- 
cuisse centestantur. Tesiis lamen esto ipsc poniifex 
et martyr, qui ha!C aperte asseverat : 1* Cliristum 
fundasse unitatcm fidei et communionis cnlholicae in 
Peiro ; T in Petri locum successisse legiiimo ei plc- 
nissimo jure Cornelium, Lucium, Stcplianum ; o* qui 
cum illis nominatim, nec tanluni cum illorum Sedc 
inaniier in abstraclo apprehensa, conimunicai, com- 
municare cum Ecclesia calholica ; 4** qui vero ab iis 

(!) L. de Unit. Ecclet,, t, iv, col. 500. 
: (i) Ep. Lxxm, t. in, col. 1444. 

(3) Ep. Lxxiii, t. ni,col. 1116. 
< (4) Concil. Carthag. sub Cypr. v, de Baptis. n ^ 

m, col. 1043. 



PRilSFATIO. XIV 

Pontificibus, non tantum ab iilorum sedis umbra, 
discesserii, eum Ecclesiam scidisse, fidem destruxisaey 
contra Ecclesiam ei Dei dispositionem repugnasse, 
pro fide perfidum, nec ab ipsamet fidei cum marty* 
rio confessione expiandum. Haec satis sunio ad sta- 
tuendam, ut voluimus , propositionem noslram : in 
menle ncmpe Cypriani Ecclesiam unam et calholi- 
cam non luisse a Romana sede sejunctam. 

XI. 4° Ecclesia haec una, catholica, Romana , ad 
mcntem Cypriani, vera e$t et unica fidei regula certini- 
ma, nec errorii ullius labe inlaminata nec intaminan' 
dam, 

ilaec, etsi pluribus sint prodigii similia, ex antea 
dictis fluere ac necessario tramite deduci patet. 
Nonne ibi erit fidei regula vera et unica, ubi est 
c una et perfecta Dei columba ; > ubi < unus Domi- 
nus, una fides, unus Deus ; > ubi c unus est ac in-t 
divisus episcopatus ; > ubi < immaculata sponsa Chri- 
sti, una illius domus, unius cubiculi sanctitas; > ubi 
< una vitae et salulis ratio ; > adeo ut < estra eam 
nenio vivere possit, nec Deum habeat Patrem qui 
eam non hnbel matrem; nec Dei legem, nec Patrls 
et Filii fidem leneai qui eam non tenet unicam fidei 
regulain ? > Nonne una est et vcra et erroris ex 
pers fidei regula, illa Ecclesia quap, <Domini luce per- 
fusa, per orbem loium rndios suos porrigit, qux per 
tolum orbem unilalis vinculo copulatur ; i illa, in- 
quam, Ecclesia una, catholica, Romana, < undc sa 
cerdotalis iinitas exorta est, ecclesiarum omnium ra- 
dix et mairix, a qua nemo discedit, quin fidem de- 
struai, Ecclesiam scindai, pacem turbet, arma in 
Deum ferat, Chrisli rebellis evadat et pro fide per- 
iidus ; I illa, inquam, Romanorum Pontificum unam 
et infallibilem fidei regulam, quibuscum communi- 
care perinde ac sit communicare cnihoiicseEccIesiae; 
quibuscum constituitur, ut in uno Petro, omnis aedifi- 
catio Ecclesiae quam non vinccni portx inferi ; una 
nempe cathedra, unilalis ejudem origo, primalus 
Petro datus, ut una Christi Ecclesia et caihedra una 
monsiretur. Quid quod non tantum via deductionis, 
sed ipsis Cypriani verbis haec eadem Ecclesiae Ro- 
manae auctoritas infallibiiis aperte praedicatur? £n 
enim os omne rerragantium obtrudunt clarissima 
haec ad Cornelium papam de Novalianis et perempto- 
ria verba : < Post ista adhuc insuper pseudoepiscopo 
sibi ab haereticis conslituo navigare audent et ad Pe- 
iri cathedram aique ad Ecclesiam principalero, unde 
unitas sacerdotalis exoria est, a schismalicis et pro- 
fanis litteras Terre, nec cogitare eos csse Romanos 
quorum fides Aposiolo pracdicante laudaia esi ; ad 
quos perfidia habere nondum poluit, immo nullo 
umquam lempore babere possil accessum (l).iNemo 
sane est theologorum Romanac Sedi addictissimorum 
qui de Romana infallibililate uberius et praeclarios 
dixerit. 

XIL Jam plura supersedemus testimonia afferre. 
Paucis tameii quam cito occurrendum est tritae pe* 

(1) Ep. Lv, alias ad Corn. xii, t. ui, coL SW. 



omnium ora objectioni ex dissidio Cypriani cum Sle- 
pbano obort». 

Non nobis animus esi, nec nlla sane necessitas in- 
cumbit, S. Stephanumquasi erroris aut criminis reum 
defendendi : fueresalmulti qui banc provinciam stre- 
tiue accepere , uti videre est in lioc ipso opcre ; sat 
mulli ab iniquis Vossii » Blondclli , Basnagii, Antonii 
de Dominis,Launoii, Dupinii, etc, conviciis sanctum 
Martyrem vindicantes , firmiter statuere eum non 
solum in hxresim non cecidisse, sed lum antiquitatis, 
tum veritatis asseriorem , nec a vera doctrinae via , 
nec a rccto tramite apostolico declinasse. 

XIII. Multo magis tuendus Cyprianus cicterique 
rebaptismatis fautores : alii aliam vlam sibi ad bunc 
finem siravere ; plerique nihil nisi disciplinarem in 
re nondum definita nsevum depreheDdere , nil nisi 
in unum Pontificem, salva summx Sedis majestate, 
oflensam, catholic» communioni, zeloque episcopali 
aliquo modo accommodandam. Porro, in Cypriani 
causa defendenda, nullum peritiorcm , nullum bene- 
volentiorem palronum quain Augusiinum agnoscen- 
tes, duplici lantum quo usus est, utendum essc 
argumento arbitramur. Aut enim cum illo candide 
GOnfiiendum peccasse Cyprianum, suamque minus 
rectam senientiam postea correxisse, ab eoque prx< 
terea, quod erat emendandum purgasse Patrem falce 
passionis; aut aperte asseverandum nec sensisse 
nec scripsisse Cyprianum qux ei epistolarum suarum 
audaces interpoliatores adscripserunt. Immo audia- 
mus S. Doctorem in Epislola ad Vincentium: cCypria* 
nus sensisse aliter dc Baptismo , quam forma et 
consuetudo lial)ebat Ecclesiae , non in canonicis , sed 
in suis et in concilii litteris invenitur; correxisse 
autein istam senientiam non invenitur : iion incon- 
gruenter tamen de lali viro existimandum est quod cor- 
rexerit, et fortasse suppressum sit abeis qui hoc errore 
nimium delectati sunt, et tanto velut pairocinio ca- 
rere noluerunl. Quamquam non desint qui hoc Cypria- 
num prorsus non sensisse coniendant, sed sub ejus 
nomine a prxsuropioribus atque inendncibus fuisse 
confictum ; nequc enim sic potuit integritas atque 
notiiia litierarum unius qnamlibet illustris episcopi 
custodiri, qucmadmodum scriptura canonica, tot lin- 
guarum liiteris, et ordine , et successione celebratio- 
nis ecclesiastic» cusloditur, contra quam lamen non 
defuerunt qui sub noininibus Apostolorum mulla 
confingerent : frustra quidem , quia illa sic commen- 
data , sic celebrata , sic nota est : verum quld possit 
adversus lltteras, non canoiiica auctoritate fundatas , 
etiam hinc demonstravit impiae conaius audaciae, 
quod et adversus easquae tanta notitiae mole firmatae 
sunt, sese erigere non pnctermisit. Porro autem 
Cyprianus, aut non sensit omnino quod eum sensisse 
recitatis ; aut hoc postea correxit in rcgula veritatis ; 
aut hunc quasi naevum sui candidissimi pectoris 
cooperuit ubere chariiatls , dum unitatem Ecclesiae 
tolo orbe crescentis, et copiosissimc defendit, et 
perseverantissime tenuit vinculum pacis : scriptum 
est eniiti : CHarita$ eoopetit multitudinem peccaiomm» 



PRilSPATlO. Kvi 

accessit hucetiam, quod tamquam sarm^ntum fruc- 
luosissimum, si quid ih eo fuerat eroendandum , 
purgavit Pater falce passionis : Sarmentum entm, ait 
Dominns, quod in me dat fructum , purgat illud Pater 
meus , ut majorem fruclum afferat, Unde ? nisi quia 
bxrens in diffusione vitis, radicem non deseruit 
unitatis. Nam, etsi traderet corpus suum ul arderei, 
charitatem autem noii haberet, nihil ei prodes- 
set (1). » 



(i) Pluribus recenler visum est haud exigui mo^ 
mentiesseillud Augustinidubium de Tvi^vtoTiiTtepisto- 
larum Cyprianicarum in causa rebaptizaniium. Inier 
eosprimaspartestenent PP. Missnrius, ct Mich. Mol- 
kenbiihr , nterque ordinis S. Francisci , et P. Tour- 
neinine e societate Jesu ; quorum prior et posterior 
in eamdem sententiam , eodem tempore, inscii con- 
venere et scripsere. Edidimus ad calcem hujus volu- 
minis praecipuam M. Mollcenbuhr dissertaiionem , 
hatid abs re forsan erit prxcipua PP. Tournemine et 
Missorii argumenia eo loci cursim relegere ; haec 
longe breviora ac fere gencralia habet prior : V Divi 
Augustini dubia refricat, quae modo exposuimus. 
2* Longe a vero alienum autumat Cyprianum eo 
conviciorum aceto in summum Pontidcem exarsisse, 
({uippe qui tam vehementer, ut vidiinus, schismaticos 
increpaverit. 5* Multum diversa in his Cyprianicis 
principia doctrinae ac in caeieris libris genuinis de- 
prehendit. 4** Immo duriora Donatistarum dogmaia 
aperie docuisset S. Mariyr : unde vehemenier harum 
litterarumauctorem verum esse quemdam Donatisiam 
criiicus noster suspicatur, nec isiius modi fraudis eos 
haereticos esse imniunes ostendit. 5° Eaimlem ada- 
mussim similitudinem tum in his episiolis Cypriano 
adscrfptis, lum in ea quae Firmiliani nomine circuni- 
fertur, tum in sententiis et litleris conciliorum Afri- 
canorum neqiiaquam inlercessisse firmiier credit, quin 
horum similium monumentoruro idein sil et unus 
auctor. 6" Planum de ea controversia silentium 
Pontii diaconis in Vita Cypriani nonnullius esse pretii 
ad suam sententiam firmandam sub finem suaedisser- 
tatiuncul» animadverlit. {Mimoire de Trivoux^ ann, 
1834, tonu IV, dic, p, ?li45-?l262. ) — Mlssorii nunc 
pra*cipua argumenta obiter perstnngemus : posiiis 
multis axiomalibus praeviis , cx septuplice iheore- 
maie totam ihesim suam instruit. i" Ex Donatista- 
rum systemaie infert mera horum hxreiicorum 
commenia esse Cyprianicas epistolas; eos eniro de- 
prehendit tum esse calumniae peritissimos , affeciakc 
sanciitatis, ceriaeqiie impieiatis, falsae docirinx ei 
modicae scientiae , lum excogitasse errorem fallaciis, 
adeoobsitum,utsil perpaucisobvius; undeel locoruai 
ratio, et temporum ordo, et rerumseries , etperso- 
narum dispositio, et doctrinsc orlus, progressus, exi- 
tusque explicatur ; ac miiltum eiinde patescit Donatis- 
larum pertinacia siolida , astutia , falsiloquentia , 
incredibilisque iu antiquis monumentis depravandis 
audacia. 2<> Ex Aiigusiini sysieniate, seu Cypriani 
dcfensione supra allata, ostcndit, sive absolule, sive 
hypotheticc intelligaiur hxc defensio , simiiiter 
rejiciendas esse Cyprianicas epistolas. 5^ Ex libris 
S. Optaii , seu potiiis ex alto Optati sileniio , asserta^ 
conficiionis suspicio confirmatur. 4"" V.x nonnuliis 
aliis idem evincitur, nempe ex diac. Pontii sileniio , 
ex anonymi de h:iTeiicorum rebaptismate senteniia, 
ex Eusebii cum Afris , et RufTini cum Eusebio repu- 
gnanlia. S^Speciatim ad concilii Carlhaginensis vii, 
alias III, confictionem asscrendam expenduntur dubia 
Augustini, lemporuni perturbata r?tio , ocio praifa- 
tionis loca.concliisio epistolae ad Jubaianiim. 6" Tota 
resumitur iinpugnatio in epistolas Cypriauicas de- 
Baptismo, absurdaque, sive communia, sive propria, 
recensentur, respuitur fictum Stephani deCretum , kc 



XYII 



PRiCVATK). 



ITIII 



ARTICULUS. III. 



§ I. — De DiscipllnA in genere. 



DB DSC SANCTI CTPRIANI IN RE DISCtPLINARI. 

1. Nemo non senlii quam uberrimam rerum uliiium 
copiam suppediteni divi Cypriani opern, sive de ex- 
cgelicis quxsiionibus consulantur, sive ad stabilienda 
Ecclesiac dogmala adducdnlur,sive in eis vera morum 
xtaiis sux effigies ad vivum exprimatur, sive tempo- 
rum raiio, annorumque vices, virorumqne clarissi- 
morum persona de tumulo exciielur in medium redi- 
viva. Atiamen, omissis quae ad Cypriani usum exege- 
ticum, dogmaticum, moralem, historicumve attinent, 
ne longius proo^mii-fines excedam, nonnihil profu- 
(nnim pauca de ejusdem usu in re disciplinari , 
caque cuncta propemodum e D. Lumperi Hhiorla 
iheobgicthcrilica Pairum (1) accepta obiter attin- 
gcre visum est. 

Sanctos episcopus Gartliaginensis et marlyr Cy- 
prianus omnium sanciorum Patrum primus de disci- 
plina Eccleaiae oberrime disseruit ; in ejus operibus, 
prxcipue vero in Epistolis, innumerx exsiani magni 
momenti instructiones atque sententix,ex quibus 
illorum temporum disciplina ecclesiaslica , exterior- 
que Ecclesise siatus luce meridiana clarius cognosci- 
tur. Agit enim non solum <)e disciplina in genere, 
sed et in particulari circa sacrameiiU administranda, 
peccatores corripiendos et reconciliandos, de discl- 
plina antiqux Ecclesise quoad pcenitentiam, de in- 
dulgentiarum usu utque abusu, aliisque disciplinae 
ecclesiasticae punctis. 



pseudo-Cypriani secum el cum Cypriano antilogia 
propouitur. 7» Demum Missorius explodere nititur 
adversariorum momenta. — Haec non jiidicis nec 
assertoris animo, sed testis solummodo aut collaioris 
indubia fidc collegi. Fr. Rayin. Missorii DispulaiiO' 
nes criiicce in duas celeberr. epp, Firmiiianl ei Cypriani 
adv. Decrei. S. Siephatti ... Ejusd. Dispui. in Episi, ad 
Pompeium,,, qua illam una cnm aliis quinqueei concilio 
Carihaginensi iertio hacienus pro Cifprianicis habitis 
nune primum adjudicai ac Donaiislis iribuii ; Venei, 
ini", 1755. Vid. inlr. de eadem Uisquisilioiic alionim 
opera inter Annal, litter, 

Ut ut sit de hac Missorii argumentatioiie, ciii suf- 
fragantur doctiss. MorccHi in Africa sacra; Fr. Mol- 
keubuhr, iii Dissert. laudatis; eximius Hebennann iu 
institutionibusTheologiciSy deBapiismate: qulsquishxc 
attente perpenderit, haud sane iiieptas esse repiitabil 
cavillaiiones, iiec indigiiabundus cum Martino Routh 
exclamabit : Insigne exemplum faUacite qwe diciiurpeii' 
iianis principii ! fac auiem esse, qui hujusmodi argumen* 
tis sdenies prudemesque in rebus tanii momenii usi itii/, 
nnde/iat iotiusfidei hisiorias interilus, quidni Deum depre* 
cer meos animce, ne sii in futuro scecuio cum tam iniquis 
ei improbissophislisI—Annoi, in Firmil, ad S, Cypria- 
num episi, in loiii. i Scripior, Eccles, opuscc. prtecip, 
p. 2G0. Cf. iter. Molkenbtihr, iu Ephemeridibus theo- 
logicis, sub hoc titulo : Diemasiiaux-sche literaiur %ei" 
tun^, hefi. 7, I8i2, h. 4, 1825. — D. Wolfgang Fro- 
chlich. 0. S. B. in Inquisilione critica in h, e. Euseb. 
Posoii. 1808. Yidesi» annnles litterarlos infra col. ^. 

<1) Tom. XII, p. 1-ili, pasSinh 



II. < In Scripturis sanctis frequenter et obique dis- 
ciplina pnccipitur, i inquit S. Cyprianus in suo trac- 
tatu de Habilu Virginum (I), i et fiindamentum omne 
religionis ac fidei de observatione ac timore profibci- 
scitur. I — Facili negoiio dignoscitur, nihil tam ne- 
cessarium esse praecipue in bello persecutionis, quaro 
debitam severitatem divini vigoris tenere, qoam qui 
remiserit, inquit Homanus Clerus (2) ad S. Cypria- 
num scribens, instabili rerum cursu erret semper 
necesse est , et buc atque illuc variis incertis nego- 
tiorum tempestatibus dissipetur, et quasi extorto de 
manibus consiliorum gubernaculo, navim ecclesiat- 
ticae saluiis illidat in scopulos, ut appareat, non aU- 
ter saloii ecclesiasticx consuli posse, nisi st qoi ei 
contra ipsam faciunt, quasi quidam adversi fluctos 
repellantur, et disciplinaelpsiussempercustoditaratio 
quasi salutare aliquod guberoaculum in lempestate 
servetur. Oporteret insuper Ecclesiae disciplinam 
oniformem esse, quanlum ftcri potesi, in praecipuis 
rebus, sicuti in pcenitentia : quod saoe monitum soo 
clero prxbet S. Cyprianus epibtola sua trigesima 
quarta (5). Mandat insuper, hanc consilio omnium 
Episcoporum esse praescribendaiu, ut cx quibusdam 
aliis siiis Epistolis colligitur (4). Haec hahei sanctus 
Cyprianus de disciplina in genere. Yideamus roodOi 
quae de disciplina iu particulari in ejus scriptis de« 
prehenduntur. 

§ II. — De Disciplina quoad baplismuni. 

III. Benediciio aquce quce ad Baptisimm inservire de- 
bet. — Prlmum , quod observatione dignum occurrit 
in vetusto hoc Patre quoad Baptismum est , quod 
suo xvo jam aquam Baptismi benedictione donabat 
episcopus. < Oportet ergo, i inquit divus Cyprianiis 
Epistola Lxx, quae est ad Januarium et caetcros epis^ 
copos Numidas, < mundari et sanctificari aquam 
prius a sacerdote, ut possit Baptismo suo peccata 
hominis, qui bnptizatur, abluere (5). > Quiin disci- 
pliiiam confirmal ille hoc Ezechielis oraculo : Ef- 
fundimi super vos aquam mundamj et emundabimini 
ab omnibus inquinamentis vestris^ et ab omnibus idolis 
vesiris mundabo vos (6). i 

lY. Exoreismi in Bapiismo, — Baptisuii cacremo- 
niani praecedebant exorcisini , prout tradunt patres 
celeberrimiconcilii Carthngineiisis, cujus veluti aniina 
divus Cyprianus lerat ei habebatur. Lege qiix tra- 

(1) S. Cyprian., de Disciplina et Habilu VirgiKum, 
paruni posl initiiim, t. iv, col. 441 b. 

Ci) Idem, Ep. xxxi, t. iv, c. 305 a. 

(5) Epist. xxvni, tom. iv, c. 501 a. 

(4) Yide Epp, xi, toin. iv, c. 275, ad plebem, 
t. IV, c. 256 ; xiii , ad Clerum stium, t. iv, e. 2G0 ; 
XIX, ad Chaldonium, xxvni, ad Presbyi. ei 4Hacon.^ 
tom. IV, c. 500; xxxi, Cleri Romani ad Cyprian,^ 
c. 507. 

(3) Cyprian., Ep. lxx, t. ui, c. 1030 i. 

(2) Esechiel, ixxvi; io. 



dunt Gaccilius dc Billa, toin. iii, col. 105^; Grescenlius 
de Giria col. 10S8, edlllonis Oxoniensls ; et Lucius 
de Tliebesie, qui omnes de hac praxi tesiantur. Mos 
erat pariter exoreistnos institaere super eos qui ob- 
sessl erant a dskmoniii, qui adjuratl in nomlne Terl 
Dei cedere eogebantur, et dc illis corporibus exiere. 
i Hi lamen adjurati per Deum veruin a nobi^, » inquit 
S. Gyprianusin suo tractatu deVanitate Idolorum (1), 
I statim cedunt, etdc obsessls corporibus exlre co- 
gunlur. Videas lllos, t subjungii S. Doctor, c nostra 
voce, et operatione roajestatls occulia, flagris cxdi, 
Igne lorreri;fncremeiito poense propagantis extendi, 
ejulare, gemere, deprecari ; unde veniant, et quando 
discedunt, ipsia eliam , qul se colunt audientlbus, 
confiteri; et vel exsiliuntstatim, vel evanescunt gra- 
datim, prout fldes patientis adjuval, aut gralia cu- 
rantla asplrat. » Habebantur igitur duplicis gencrls 
exorcismi ; fii quldem super eos qui pra^parabantuf 
Baptismo, illi vero super energumenos. Priml in 
ecclesla peragebantur, coram fldelibus ; reliqui ibl- 
dem communlter non peragebantur, quia, ut vidimus, 
ethnici quandoque ipsi aderant. Cxorcistx itaque, 
quoniam sic opus erat, ad iilos migrabant qui eortim 
Indigebant ministerio. 

y. Sigmm crucis in fronle eorum qui abluebantur. — 
glgnum crucis iu fronte eorum qui tingebantur, erat 
alia cs^remonia adhibita In collatione Baptismi. De 
taae praxi testiinonlum perhibet lucuientissimum 
aanclQS Gyprianus 1<» in suo tractatu de Lapsls : ibi 
siquidem de iliis verba faciens qui iii persecutione 
eonfessores exstiterant, ait frontes crucis signo con- 
secraias. c Frons ctim signo Dei pura, diaboli coro- 
nain ferre non potuii, coronse Domini sc reserva- 
vit (2). » 2<* In tractatu de Unitate Ecciesi;e disserens 
de Ozia, qul leprae varlelate in fronte macuiatus cst, 
tradit hanc esse eatn corporis |)arlem , ubi signaiilur 
qui Baptismi aquaabiuuiitur : c Ui)i signaiiiiir, qui 
Dominum promerentur (5). > 5» In tractatu adversus 
Demelrianum apertissiine cum Czechiele (4) asscrit, 
quod ii soli salvi eruiit qui renati et signo Ghribti 
signati fuerini (5). » 

VI. Editorii Oxoniensii nota hac super re refelli' 
tur, — Observavimus Jam in siiperioribus tomis ex 
nonnullis Patribus.praecipuevcro exTcrtulIiano,sig' 
num crucis apud veleres fldcles freqiienlissiiiio iii usu 
fiiisse. Oxouiensis divi Gypriaiii editor idipsum Tate- 
tur, et tradit in quadam nola in unum cx supra reci- 
tatis S. Doctoris testimonium : c Non tantum (C); in- 
ter Baptismi soleinnia , frontibus crucis signum im- 
primebant Gbristiani, sed ad omuem progressum 

(i) Gyprian., lib. de Idolor, Vanitat,^ tom. iv, 
c. 577 A. 

(2| Gyprian., lib. de Lapsis, c. 466 b. 
I (5) Idein, iib. de Unit. Eccles.^ l. iv, c. 514 a. 
i (4) Ezecliiel, ix, 6. 

(5) Gyprian. , tractat. adv. Demetrian. , t. iv, 
c. o26 b; et Teslimonior,^ lib., n, cap. 2^, t. iv, 
c. 746 A. 

(G) Edit. Bremensis Joan.FelliOxon.episcop.,pag. 



atqiie proniotum , ad omnem aditum et exiium, ad 
vestitum ct calceatum , ad lavacra, ad incnsas , ad 
limina, ad cubilia, ad sedilia, quacumque illos coit- 
versatio ezercet, frontem Gracissignacuioterebant.* 
Verum subdit episcopus iste , qui inler Prolestanics 
baud uitimum iocum habet, quod iionduni cnltus re- 
ligiosus praestabatur Gruci : c Iiiteriincultus rcligio* 
6US aberat : » hancque falsiiatem ut comprobet, quem- 
damprofert texlum Minucii Felicis, in quo Octavius 
observat et asseril Giiristianos nequaquam adorare 
Grucem : c Gruccs nec colimus. » Quem sane lex- 
tuin suo loco protuli ei cxpiicavi , iliicque ieclorem 
remitlo (1). Unum soiummodo hic addam, usum vi- 
delicet aiicujus rei in quocumque religionis actu sig- 
nuro esse, quo majus non datur aiiud reiigiosi culius 
erga rem eaindcm. Asl Oxoniensis episcopus , Tertul- 
liani aucloritate coactus, falelur, Christianos priniis 
Ecclesioi saecuiis id peregisse : Gaihoiici ergoin cultu, 
qiiem praestani Gruci, beaiorum iliorum tcmporum 
praxim hodie sequuntur. 

VII. Sai in ore eorum qui baptizabantur. -^ Cxre- 
moniarum Baptismi una paritcr est, quod sal poni- 
tur In ore, aut super lingua illius qui*baptizatur ; 
dumque id peragit minister haec profert verba : cAc- 
cipe salem sapientise, etc. » Ego autem rcor, iiiquit 
cl. Bernardus Marechall noster (2), hanc praxiin de- 
signari in celeberrimoconciIioGarthagincnsi,de quo 
superius verba feci; ia eo siquidem Lucius de Cas- 
trogalba , ut probet schismaiicos legilime non bapti- 
zare, eos ait noii posse dare salem sapientije spiriia- 
lis : c Schismaiicos non posse condire sapientia spi- 
ritiinli , cum ipsi ab Ecclesia recedenles infatuati... 
facti sint (5) » Quibus sane verbis respcxisse videiur 
tuin C(ereinoniain de qua sermo est, tuiii hxc vcrba : 
c Accipe saiem sapientiae. > 

Vill. Interrogaliones in Baplismo. — A neopliyiis 
priusquam in aqua immergcrcntur , inquirebalur in- 
ter cxtera, num credereni viiam aeternain, et remis- 
sioncm peccalorum pcr sanciam Ecclesiam. Ipse di- 
vus Gyprianus luculentissiroum de bac re testimonium 
perliibet Epistola lxix, eiiergicam praefatae interroga- 
tionis vim adhibens , ui ostendat interrogationem 
hanc non posse ab iliis fieri qui ab Ccciesia: <;ommu- 
nione sunt separati : c Nain cumdicunt » (S. Cypriani 
ipsissima sunt verba, qui de hxrelicis et schismati- 
cis ioquitur) : c Credis remissionem peccatorum et 
vium aBternam per sanctam Ecciesiam? mentiuntur 
in interrogatlone, quando non habeant Ecclesiam (4). » 
Hujus ejusdem consuetudiiiis alibi memiiiit liisce ver- 
bis : c Ipsa inlerrogatio quae fii in Baptismo , tesiis 
est hujus veritatis (quod sola Ecclesia remittit pec- 
cata) : nam, cuin dicimtis : Gredis in viiamxternam , 



(1) D.LufUfer^HistoriamTheolog. Criiic. parl.vir, 
sccl. 2, cap. i, art. 7, pag. 185-181). 

(2) Marcchall. Concord. SS, PP. t. ii, pag. 115, 
edii.Lat. Venei. 1767. 

(3) ConcH tarthagin. vii, scu iii de Bapt.^i. iii, c, 
1058 B. 

(4) Gyprian. Ep. lxix. 



XII PRiGFATIO. 

et remissionem peccatoruin nonnisi in Cccle&ia dariy 
apud baereUcos autem , ubi Ecclesia non sit . non 
posse peccata dimitti (1) ? i 

IX. Abrenundatio $(BculOy ejuique delicii$ ac pompis, 
^ lUud pariter exigebatur a neopliytis, ul abrenun- 
tiarent diabolo, muudo ejusque deliciis ac pompis* 
Probatur id luculentissime aucioriiate divi Cypriani, 
qui in tractatu de Habitu Virginum, diviiias mundi 
taro contemnendas esse inquil , quam niundus ipse 
contemnitur c cnjus pompis et deliciis jam tunc re- 
nunilavimus (St).y c Saeculo > iiiquii alio loco (3) < re- 
nuntlaveramus, cuni baplizali sumus. > El in tracialu 
de Lapsis, quosdam Chrisiianos lam perversos adin- 
Tcnios fuisse admiratur, qui ausi sinl renuniiare Jesu 
Chrislo, qui jam diabolo et sa:culo renuniia veranl. 
f Stare, i inquit sanctus Doctor (4), < illic poiuil Dci 
servus... et renuntiare Chrisio, qui jam dial>olo re- 
nuntiaverat et sscculo. i 

X. Baplismus collatus per immer$ionem. — In more 
posilum erat primis Ecclesia; saeculis, utin aqua ii im- 
roergerentur qui bapiizabanUir, quemadmodum erui- 
tur ex EpistolaLxrxdiviCypriani,quxestad Magnum 
(5). Nullibi autem in veiustissimo hoc Patre mentio 
occurrit trium immersionum , etsi certo ceriius sit 
has in usu fuisse, et anie et post illius lempora. Ha- 
bemus hac super re indubix fidei lestiinonia, Cle- 
mentem A)exandrinum(6)etTeriullianum (7). Quin- 
quagesimus Canoii Aposlolicus mandat deinceps de- 
positionem episcopi , aut presbyieri , qui una adhi- 
bita immersione ulebanlur (8). Nuuc temporis vero 
Baptisma confertur infusioiie. 

XI. Bapti$mu$ coUatus per infusionem aut asper- 
sionem. — Hoc modo alias baptizabantur xgroti , 
quos quidem ideo appellabant clinicos ; absque eo 
quod vel levlssimum orirelur dubium de validiiate 
l^ptismi tali pacto collaii. Divus Cyprianus de hoc 
ariiculo a Magno consultus , respondei eos qui sic 
baptizaniur , Dei graliain rccipcro, non secus ac qiii 
in aqua immcrdi suiil (9). Deiiide, prolaiis noniiullis 
Scripturarum oraculis, iii quibus sermo est de inru- 
sione et aspersione aquic, concludit aspersionem 
aquae instar salutaris lavacri obtinere : < tJnde appa- 
ret, aspersionem quoqiie a(|ux insiar salularis obti- 
nere. » Cujns rei paucis interjectls hanc proferl ra- 
tlonem, quod sciiicet iteruin non baptizabaniur, qui 
iia fuerant baptizati; ilerandum siquidem fuisset Bap- 
tisma, si dubium aliquod ortum fuisset de illius Bap- 
tismi Taliditate. Improbat etiam quod clinicorum 

(1| Cvprian. Ep. lxx, lom. iii, c. 1040 a. 

(2) Id., tracuiu de Uabitu Virgin,, t. iv, c. 446 B. 

(3) Id., Ep. vii, toin. IV, c. 241 a. 

(4) Id. libr. de Lapsis, l. iv, c. 334 a ei c. 467 a. 
Sed qui saculo renuntiasse $e meminil , nullum $acuU 
dieni novit. 

(5) Id., Ep. Lxix. 

(6) Clem. Alexandr., lib. v Srromaf., png. 690.Vide 
Hi$ior. theolog. crilic.y parl. v, pag. 155. 

(7) Terlullian., adv. Praxeam., cap. 26. Sid.Hist. 
erii. theolog. part. vi, pag. 635. 



nomine appellentur, ao mandat.ill08'iiti. yerit Ghris^ 
lianoa considerandos esse , sicut et eseteros , et In 
nuUa re a caeteris fldelibus censendos ess^ dlversos. 
Fatemur nihilominus, Romse a clorlcalu eos re- 
jectos fuisse, qui baptizati fuerant per iofusioDem vel 
per aspersionein ; hoc siquidem. unum est ex vitiii 
ordinationls Novatiani, quod Coroelius Papa adducit 
in sua Epistola ad Fabium Episcopum Aotiochenuro 
(i). Concilium pariter Neocxsariensa (9) a presbyte- 
ratu excludit clinico$, eo quia juxta mentem hujus 
Concilii eorum Udes iion esset voluntaria, sed a roor- 
tis meiu perficeretur. Caeterum observandum esi 
Biiptisma per infustoiiem in solo casu necessitaiis 
fuissc collatum. 

XII. Uiictiones J^ap/tsnn.— Post itnmsrsionembap- 
tizatus ungcbatur. < Ungi quoque necesse est eum, i 
inquit episcopus (3), < qiii bapiizaius sit, ul, ae- 
cepto cbrismate, id est unctione, esse unctus Dei^ 
et habere in se gratiam Cbrisli possit. » Coiiseoratio 
hujus chrismatis peragebatur super altare pcr gra- 
tiarum actiones : c Porro autem Eucbaristia est , 
unde haptizaii unguntur , oleuin in altari sanctifica- 
tu)n (4). > Prima hiijusce postremi textiis verba non- 
nihii Implicata videntur. Sentiunt quidero voeabnlum 
hoo Euchari$iiU sumendum esse in proprio sno sen- 
su, videlicetpro Sncramentoaltaris; unde conjlciunt 
io aniiqua Ecclesia cuin Bsptismo colUtain fuisse el 
Eucbaristiam illic (5); alii vero tueniur gratiarunr 
actiooeni tantuinmodo illa voce signiticarl. 

XIII. Oseulumr€c$n$baptiMti$ datum, — Ihbcmus 
ex epistola divi Cypriaiii ad Fidum , BaptisOii minls-' 
inim consiievisse daro osculum recens baptlzalo. 
Coiilendebal Fldus quod , cuin vestigium iiifanlls in 
priinis partus sui diebns ctmstitnli mundum non 
esset, horrere debcbat unusquisque euin exosculari, 
adeoque quod gratia bnptismalis eidem eonrerri iion 
poterat. Yerum, respondoi sanctus Episcopus , ncc 
aliquis nostrum id debei horrere , quod Deiis digna-> 
tus est facere : i Quando in oscnlo infantls nnusquis* 
qiie nostrum pro sua religione ipsns adliuc rccentes 
Dei roanus debei cogiiare, elc. (6). i 

XI Y. Confirmatio immediate po$t Bapti$mum coUa- 
ta, — Pleruinque Bjptisnia sequebatnr proxhne Coii- 
lirmatio. Ex divo Cypriano idimanifesto constat ; nit 
cnim , quod in Ecclesia baptizati prsepositls oftere- 
bantur, qui recipiebant Spiritum sanctum, et per eo- 
rum orationero ac manus imposiiioncm perficieban-^ 



(8) Canon Apostol, cap. 2G. 
^ (d) Cyprian., £p. ad Magaum. 



(i) Euscb. H. E., lib. vi, cap. 43. Vid. Hi$t. theo- 
hg. critic, part. xi, pag. 17. Vidcsis el dociissiiiii 
nostri Coustantii notas 3, 4, 5 el 6, in hanc Cornclii 
ad Fabium Epistolam apud liansi, tom. i, (k)llect. 
Concilior., columii. 8i3 et:8i4. 

(2) ApudMansi, CoUect. Concil.^ tom. ti, col. 541, 
canone 12, el iiotain illuslrissiiiii AlbaspiuxM in hunc 
eanonem in cit. CoUect. ConciUor. Mansi., pag. 552. 

(3) Cyprian., Ep, Lxx, l. iii, c. 4040, a. 

(4) Id., ibid. 
(o) Yid. Baluzii notam in hunc locum qui legen- 

duui esse censet d/eo in altati sanciificato. 
(6) Cypris^n. Cp. ad Fidumt loin.Mii c. 1Q17 ik. 



tmi PRifiFATlO 

tur. < Qttod nunc quoque apud nos gerilur ; ut qui in 
Eeclesia offerantur, et per nostram orationem ac 
-inanus iropositionem Spiritum sanctum consequan- 
lur, et signaculo Dominico consumentur (1). » 

XY. Bapiixati infantei in nativitatii exwdio. — 
llorem infantes in nativiiatis exordio bapiizandi du- 
pllci In loco commemorat divus Gyprianus, in trac- 
tattt scllicet de Lapsis » ubi scribit : < Ac ne quid 
dcesset ad criminis cumulum , infantes quoque pa- 
rentum manibus vel impositi, vel attracti, amiserunt 
parvuli quod in primo statim nativitatis exordio 
foerant eonsecuti. > Et in epistola ad Fidum (2), ubi 
Bcribit liunc in modum : < Unlversi judicavimus , 
nuiii hominum nato mlsericordiam Dei et gratiam 
essedenegandam.... Esse apud omnessive infantes, 
slve majores natu, unam divini muneris aequalila* 

tem Nam Deus, ut personam non accipit, sie nec 

aetatero ; cum se omnlbus ad coelestls gratiae conse- 
eutionem, aequalitate librata, praobeat patrem. 



I III. — DiscipUDa quoad Eucharlstiam. 

XYI. Fidetei cum Ejriicopo in unum conveniebant^ 
«1 Euekariitiam ceielnrarent. — Fideles consuevisse in 
«nuro cum episcopo convenire , ut divina mysteria 
celebrarent , ex iractatu divi Gypriani de Oratione 
Dominica erultur (3) : < Et quando, » inquitille, 
< in unum cum fratribus convenimus , et sacrificia 
divina cum Dei sacerdote celebramus. i Hujusce 
eonventtts locos appellabatur < Dominicum, > uti ex 
eodero divo Gypriano erui posse videiur , qui in 
tractatu de Opere et Eleemosyna mulieres divites sic 
aHoquitur (4) : < Locuples ei dives es ; et Dominicum 
celebrare te credis, quae corbonam omnino nonrespi- 
cis; quae inDominicum sine sacrificio venis; quae 
partem de sacrificio, qiiod pauper obtulit, sumis. i 

XVn. Tempui ceiebrandiittnctum fflm/idttm.— Divi 
Cypriani aetate Eucbaristia celebralur tum matii- 
tino, tum vespertino tempore. Probatur id Epis- 
tola sexagesima teriia hujusce sancti Doctoris ; in ea 
siquidem conlra eos disserens qui nolebant vinum in 
calice Infundere in sacrificiis matutinis, iie fideles 
post communionem vinum redolentes ab ethnicis di- 
gnoscerentur ; baec habet (5) : < An iiia aliquis sibi 
contemplatione blanditur, quod, etsi mane aqua sola 
offerrl videtur, tamen cum ad coeiiandum venimus, 
mixtum calicem offerimiis?... » Nihilominus ea est 
Cypriani mens, quod mntutino potius, quam vespcr- 
tino tempore sacrificium celebretiir. Ad iilud vero 
quod aliqul objiciebant,Dominum scilicet non mane, 
sed post coenam mixtum calicem obtiilisse ; haec re- 
ponit sanctus Episcopus : Christum offerre oportebat 
circa vesperam diei, uthora ipsa sacrincii osienderet 

(1) Cypr., Ep. XX11I ad Jubaian.^ tom. lu, c. 1115 a. 

(2) Id. Ep. Lix, tom. 111, c. 1016. 

(3) Mem, tractat. de Oratione Ddminica , tom. nr, 

c. 5!U A. 

(4) Idem, tractat. de Opere el £/e€mo«yiia, tom. iv» 
e. 6IS ■. 

^%) Cypriin; fip» t.xtii, tom. iv, ^.586 v. 



XXIV 

occasum, el vesperam mundi : < Nos autem Resurrec* 
tionem Domini mane celebramus. > 

XVil. Quotidie offerebatur, et fidetei EucharU- 
tiaiH sumebant,^ Quoiidie sanctum offerebatur sacri- 
ficium. < Qui sacrificia quoiidie celebramus, i inquit 
S.CyprianusEpistolaad Cornelium papam (1). Fide- 
les quotidie Eucharisiiam sumebaiit, nisi gravis ali- 
qua culpa intercessisset (2) : < lluiic auiem panem 
noliis quotidie poslulamus, ne qui... Eucharistiam 
qnotidie ad cibum saluiis accipiinus, iniercedenie 
aliqiio graviore delicto..., a Clirisii corpore separe- 
mur.i Qiioiidiecalicem sanguinis Christi bibebant, 
< con^iderantes, i verba sunt ejusdem sancii Docto- 
ris (5), <idcirco se quotidie calicem sanguinis Chrisii 
bibere, ut possint* et ipsi propter Cbristum sangui- 
nem fundere. > 

XVIII. Saspe iub iola ipede panii Euchariuia da" 
tatur, — Etsi ex diciis et innumeris aliis vetustissi- 
mis monumentis, iiiferri jure possil fideles sub bina 
specie communionem sumere consoevisse , certuin 
nihilominus est ex divo Cypriano, fideles quandoquc 
sub sola specie panis Eucharistia refectos fuisse. 

Tribus vicibiis meminit sanctus Cyprianiis Kuclia- 
ristiae duplici sub specie fidelibus adminlstratae ; ni- 
miruin in Epistola uv, ad Corneiium papam, ubi 
scribit (4): < At vero nunc non infirmis, sed fortibus 
pax necessaria est, nec morieniibus, sed viventi- 
bus, communicatio a nobis danda est; ut quos exci- 
tamuset hortamur ad praplium, non inermeset nudos 
relinquamus, sed proiectione sanguinis et corporis 
Christi muniamiis; etcum ad hoc fiatEucharistia, ut 
possit accipientibus esse tutela. Dein in iractaiu dc 
Lapsis duobus in locis , et quidem stalim ab initio 
ait (5) : < Sanctificata ora coelestibus cibis post corpus 
et sanguinem Domini profaiia contagia et idolo- 
rum reliquias respuerunt. > Poslea circa medium 
laudaii tractatiis scribii (6) : < Tumens animus el su- 
perbus, nec quia viclus est, friiclus esl. Jacens stanli- 
bus et integris vulncratus minalur ; ct quod non sta - 
lim Domini corpus inquinatis nianibus accipiat, ant 
ore poiluio Doinini snnguincm bibai , sacerdotibus 
sacrilegus irascitur. > In eodem tractatu de Lapsis 
plura exempla adducil, ex quibus luce mcridiana chi- 
rius patescit communionem seu Eucharisiiam unasub 
specie, modo sub vini, modo sub panis specie 
adminislratam fuissc : Et quidem sub una vini specle 
palam fitex historia, quani sanclus Cyprianus libro 
de Lapsis., i.iv, c. 484, c, sq. refert : Exemplum Eii- 
cliarisiiae sub sola panis spccie sa^pius admini- 
stralae narrat sancius Cyprianiis in eod. libro, tom. iv, 
c. 486 B < Cuin mulier quaedam arcam suam, in 
qua Domini sanclum fuii, manibus tentasset aperirc, 

857 A. 

535 A. Conf.Tertul- 



(1) Cypr. I . 

(2) Id., de Orat, Dominica, c 
lian. lib. ii ad Uxorem, tom. i. 

(5) Gyprian., Ep. ad Thibariianoi, Lvi, tom. iv 

(4) Cyprian.,Ep. liv, tom. iii,c. 856 h. 

(5) Idem, traciaiu de lLapiii,c. 466 a. ^ . 

(6) Id», lib. tnm. tv, <*^. i7g, 479 a« b, \M <«! 



c. 



xxf PRiEFATlO. 

igne iiide surgente deterrila est, iie audereiaiiin- 
gere. » Agitur sanc hic de muliere quac Eucliarisliaiu 
sumere volebat, juxta praxim (idelium iilius xvi, qui 
oorpus Oomini in proprias xdes deferebant , ut 
propriis manibus sacro illo pane vescerentur : atqui 
solam panis speciem secum deferre poterant : 
crgo solam panis speciem in privatis comnmnioni- 
bus sumebant. Hiiic nonnisi per summam inju- 
riam nonnuili decursu lemporis exprobrarunt Eccle- 
S9SR tamquamnulla pceniientia lueiidum crimen, quod 
in fidelium communione calicem sustulerit. lisdem 
roomeniis quibus calicem sustuUt primis saeculis in 
INriTatis communiontbus, idipsum prxstitit proceden- 
libas sseulis in omnibus in genere communionibus. 
Si vini species essentialisfuisset Eucbaristi» suniptio- 
ni» quemadmodum opinabantur Hussitae, et alii inter 
sectarios sane Ecclesia num quam permisisset absli- * 
neotlam acalice,necin ipsis privatiscommunionibus. 
• XIX. Fideles acctfriebant corpui ChriiU in manh- 
bu»,domumqtte deferebant. ^OVm Eucbaristiam acci- 
piebantfideles in manibus, ut eruitur ex epistola divi 
Cypriani ad TbibariUnos. ut dextera, quae Domini 
corpus accepit, respuat funesia sacrificia. c Arme- 
mug, inquii (1), et dexteram gladio spiriuli, ut sacri- 
ficia fortiter respuat... quae Doniini corpus accepit.> 
f Sacrilegus irascitur,» inquit sanctus Doctor(2) alio 
in loco, c quod non sUtim Domini corpus inquinatis 
manibus accipiai. i Narrat ibidem quod,cumquidam 
maculatus, sacrificio a sacerdote celebrato partem cum 
cxterisaususessetaccipere, csanclum Domini edere 
ct contrecure nonpotuit(3). iTandem in iracutude 
BonoPatientixait (4) :cNec post gusUUm Eucharis- 
tjam, manus gladioet cruore maculetur.i Docet in- 
super sanctus Cyprianus Eucharistiam c cum timore 
et honore > manibus accipiendam esse (&).Exeodem 
sancto Doctore discimus sua aeute in more fuisse ut 
Eucharistiaeparticipes,accepU consecrati panis por- 



(1) Cyprian., Ep. lvi, tom. iv, c. 557 a. 

h) Id., lib. de Lap$ii lom. iv c. iSi a. Ei paulo 
superius: lom. iv c.478 b, 479 b : A Diaboli ariire- 
verteniaad Sanclum Domini sordidii etin[ectti ntdore 
manUfUi accedunt. 

(5)Id.,ibid.,c.486B. 

(1) Id.,lract. de Bono Paltent. t. iv. c. 631. c. 

(5) Id., Tenimonior. lib. iii, cap. 94, t. nr, c. 774 
c. Caeterum de aniiquo more Eucharistiam manu ex- 
cii»iendi, domumque deferendi videsis Cardinalem 
Bonam, lib. ii Rerum Liturgicarum cap. 17, num. 
3 et seqq. pag. 360, seqq. edit. Anlwerp. 1739; et 
Henrici Valesii annoiaiiones ab Eusebium • lib. vi, 
cap. 45, et lib. vii, cap. 9, ubi pagina, mihi 274, 
wribit: Proprium eral presbyteri officium, tucharti" 
iiam et Calicem fidelibuiin manui tradere; tdque tm- 
Zwmt proprie dicebatur. Et pag. mihi 289, ait : Ftde- 
Ui communicaturi ad alture accedebant, tbtaueeorpui 
Chriiti de manu presbyteri ilantei, non ut hodiegent- 
bus flexis, accipiebant, Fideles qui corpui Domtni 
manu acceptun erant lotii priui itudtoie mantbtji ad 
altare accedebant, ut docet S. ChruiOslomusHomtlta iii 
in Euistolam Pauli adEphesios. Idem scribtltn Homi' 
iia Lii in Matthceum, Accepturi autem Euchartsttam, 
desteram manum modice eavatam porrigebMt, itmstram 
et substernentes, ne qtud ex sacra cibo deaderet.ut ifo- 
C€t S. Cyrt/(iw Hieroiolymitanuiin Ltstechen uthrna. 



XXVI 

tione, non solum iiiter sacrorum solemnia comede» 
rent ; sed aliquid reservarent, domumque deferrent, 
ibique vel aiite cibum, vel in periculis, aut rerum 
agendariim auspiciis, sumereiit ; quemadmodiim cum 
eulogiis deinceps factum. Duplici ex loco id eruimus; 
nam in libro de Specuculis scribit (1) :c Qul festinans 
ad specuculum, et adhuc gerens secum, ut assolet, 
Eucbarisiiam.i Etlibro de Lapsis: c Cumquaedan 
mulier arcam suam, in qua Domini sanctum fuil, 
manibus indignis tenusset aperire, igne inde sur- 
gente deterriu est, ne auderet attingere. i Id jam 
Tertullianus ostenditilibro ii ad Uxorem, cap. 5 : 
c Non sciet maritus, quid secreto ante omnem cibum 
gustes? Ei si sciverit panem, non illum credit esse 
qui dicitur. i Et deOraiione, cap. 14 : c Acceptocor- 
pore Doniini et reservato, utrumque salvum est, ei 
pariicipatio sacrificii et executio offidi. i Mos bic 
videtur perdurasse usque ad concilium Caesar-Augu»- 
Unum sub Damaso. 

XX. Euchariitia illii denegabatur qui ioium modo 
morte appropinqtutnte, posnitentiam agebant, — Yide- 
mus jam in superiori tomo (2) voluisse divum Cy- 
prianum, ut in vitae discrimine ii reconciliarentur 
qui, persecutionis tenipore cum lapsi essent , im- 
posilam poenitentiam nondum absolverunt. Verum, 
etsi Unia indulgentia utcretur sanctus Episcopus 
erga Adeles qui adhuc incolumes suorum delie- 
torum pceniienliam inceperant; magnoiamen rigoro 
utebatur erga eos qui mortis tempore solummodo 
aliqua conversionis signa dabant, postquam per pro- 
priam superbiam ei obdurationem thesaurizaverant 
sibi poenas ac supplicia in die judicii. c Et idcirco, 
inquit S. Cyprianus (3), pceuiientiam non agentes, nec 
dolorem delictorum suorum toto corde et manifesU 
iameiiiationis sux professione tesuntes, prohibendos 
omiiino censuimus a spe communicationis et pacis, 
si in infirmiute atqiiein periculo coeperint deprecari ; 
quia rogare illos nondeIictipcenitentia,sedmortisur- 
gentisadmonitiocompelIit;necdignusest in morieac- 
ciperesolaiium, quisenon cogiiavitesse moriturum. i 

XXI. Euchariitia infantibui et martyribui admni" 
itrata^ etc. — Pueris olim Eucbaristiam non secus ac 
adultis administraiam fuisse ex supra jani allatis d/vi 
Cyprianilocisconstat.Martyresprotectione corporis et 
sanguinis Dominimuniendoscensuit S. Cyprianus (4). 
Inde conjicere licet quod eo tempore sumptio sacne 
Eucbarbtise, quae viaticum etiam dicebalur, inroortis 
ariiculovelutnecessaria fidelibus existimabatur. 

XXII. Prafatio el preces MisuB. — hWx Cypriani 
xute solebant episcopi in celebratione sancti sacri- 
ficii praemissa pra:falione parare mentes fidelium, ut 
sursum corda haberent ad Dominum. c Ideo sacerdos 
ante oralionem, i inquii S. Cyprianus in tracUtu de 
Oralione Dominica (5),c praefatione, praemissa, parat 

(1) Cyprian., libr. de Spectac,, c. 784 b. tom. iv, 

(2) Id., lib. de Lapi., t. iv. c. 486 B. 
(5) Id., ep. LH, tom. iii, 789 c. 

(4) Id., Ep. Liv, tom. ui, c. 856 A. 

(5) Id., de Orat, Dominic., t. iv, al. 541 i. 



xxvn 

frairum meiiWS dicendo, Summ eorda; ui dum rcs- 
pondet plebs, Habemvs ad Dominum, eic, > falsum 
Igiiurapprime csi, In primiiiva Ecclcsia iiiurgiani 
Scripiurarum ircrba)(soluminodo comprehcndisse , 
cum consiei ex rcciialls S. Cypriani vcJrbis, preccs 
eiiam fusas esse i anie Orallonem, > ci praemissa 
pneraiione ad lias prcceslOdeiium menies parari con- 
•uevisse :': quse quldcm pracfalio cadem inlenlione 
prsemiiiebaiur, qua liodie apud nos pfaemiUitUr, ul 
scilicct < admoneantur fideles, nihil aliud se, quam 
Dominum cogitare debcre. > 

XXIU. iii MiucB sacrifteio offerebantur nomina fi' 
ddium.-^ln Mistse sflcriflcio nominatim aliegabantur 
cerii fideles Deo per sacerdotes, qucmadmoduni lio- 
dio adhuc moris cst in Canone, ubi i In Memenlo, 
Dominc, famulorum famuiarumquc luantm i meniio 
ccriarum personarum nominalim fit. Duabus ek Epis- 
tolisS. Cyprlani id tnaniresto consiot. In qnaruin 
priina, qux» cst ad clerum suum (1), dolCt, qUodco- 
rum nomina ofl*ernntttr qni in perseculione lap§i 
crant, offerantur» inqnam, olTcrantur poBnilentia acta, 
nondum exom<»logesi facta, iiondum manu eis ab 
episcopo ot clefo Impo^ita : • offertur, i inqull sanc- 
lusDootor, « nomeneorum. » In allera ad Nuinidas 
Episcopo» data serlbii («) :i Subdidi nomlna singulo- 
riim, iii fraifcs scilicet noslros ac sorores, qui ad 
hoaopue (redemptlonls) tam necessjrium operaii suni» 
111 mente habeatls iti orationlbos, in saCriOciis, et 
precibiis, subdidinominaslngulorum. » In qu» verba 
doctissimns Rlgaltins litcc annotat :i Non frusira, non 
supervacue : nam in sacriflclis oralionum offereban- 
tur nomiM eorum qui ad hoc opus tam necesSariuin 
prompie ao llbenter operati erant. » Aprivllegio lioc 
exclodi, pcenae gravisslms toco habitum, qUcmadino- 
dum conaiai ex Epistola ad Furniunos (3). 

XXIY. Sacrosanctum sacrificiumin carceribus offere- 
batnr;parumque aquce iufundebaiurin calice.—' Sacro- 
sanctum sacriflcium in cnrceribus peractum fuisse 
twnc tcmporls discimus ex Eplstola quadam S. Cy- 
prianf, In qua ad suum clerum, furente persacutione, 
scrlben^ ait (4) : « Consulite ergo el providete ul 
prcsbyteri qnoque qui illic (in carceribus) apud con- 
fcssorcs oflerunt , singuli cum singulis diaconis pcr 
vices aliernent ; » ne scillcet fiicile dignoscantuf . 
Perdoctus Bernardus Marcchall (5) cxistimat hoc in 
S. Cypriani loco adversus recenliores scciarios, qui 
privalas Missas damnanl, privatae Mi.NSU5 exemplum 
reperife ; sed videlur mihi doctissimus vir haud sa- 
ils cxactam dc Missa privaia ideam siW eff^ormasse. 
Missaenim privaia illa dumtaxat dicitur , ubi solus 
sacerdos Eucbarisliam sumit, nullusex adsUntibus 



vcro communicat. Parum aqua vino admixtum fuisse 
in sacrificio alibi jam annoUvimus (1). 



§ IV. — DlscipUna^quoad pifinltenilaro. 
XXV. Seqitentl lomo, duce dociissimo Marano, os- 
tendemos ex 8. Cyprianl lesiimoniisPoeniienllam inlcr 
sacramcnta relatam fuissc;, ct quam necessarium 
idom sanctus Doctor hoc sacramentum fldelibus Ju- 
dicavcrit, quamque sancte adminlstrarl voluerit. Ibi- 
dem cilam discusslmus primo , num In Africa anlc 
athctum honc Episcopum gravlsslmis crlmlnibus ne- 
^ia ftierit commnnlo post poeniteniiam ; dcin,uirum 
nova sub eodcm S. Doctore inducla slt dlsciplina, ac 
pflsllna severltas In solos aposlatas et deseriorcs re- 
tcnu; tertlo, num S. Cyprlanus iapsis in decursu 
poenlienti» moficnilbus pacem ncgaveril. Iils lanium 
cxcepiis qol libellos a martyribus acceperant. Tan- 
deni InvesiigttVlmus, olrum concillum Carlhagincnsc 
poDnltcnilam sacriftcatls per totum vitaj tcmpiis im- 

posuerlt. 

XXVI. Quce pettata ptBnitemiee eanoniem subjeeta. 
iVttrtt itim seemlora peceata. — Vcrura sUpersunt 
adhuo aliae clrca poeniienti» dlscipiinam cnodanda 
qosefttiones. Atqne in primis inquirendum quaenam 
peccata poenllentia; canonicsc subjecU fuerint tera- 
pofe 8. Cypriani? Tesiaior S. Cyprianus suls In 
Bplstolis (2). pfflBter idololalriam cl apostasiam a 
ftde, nli» esse crlmlna non adeo gravissima, quae 
ennonkSB pcenitentia; snbdebaniur. Sic Imponebatur 
eononica pOMiiientla haefeilcis ct schismaticls, qnahdo 
ad EcclesUm fevertebaniuf. Eamdem pamilentiam 
subire debebanl peccatores divl Cypriani »Ute ob 
secretlora quoque crimina, eorumque confesslo pu- 
blica erai, modo grave ailquod Infortonlum pfo pce- 
«itenilum viu non f^lsset ex ea ftecuturnm ; hac de 
re nbcfflme disscril 8. Cypftanus In tractatu de La- 
psis, In qtK) ttafrat prodigiose molctala fWsae q««- 
dam crimina occulu, qusc confessi non fuerant pec- 
catores,nec canonicam poeniientism pro ils cgerant (5). 
Confilebaiitur pariler fidcles peccaia solius CogiU- 
lionis. et pcanitentiam pro iilis agebant. 

XXVU. Ordo pmiieniice canonicce. — Ordo «ntem 
qui in canonica poenitentia in gcnere servabatttf, hic 
eral. Quoddam temporis spaUum pro hac pooniieiitia 
consiiUitum erti, quam comiubantar oxomologeaes, 
seu confcsslones, et cxatnina , ct pcr Imposltionem 
nianuiim episcopi et cleri flnem habebat (4). Primo 
loco poBnitons conltebatur propcia crimina, ul ab eo 
pfleniientiam reclperet qui iilam confessionem aii- 
diebai : cojus quWero confessioiiis indubia vcSUgia 
deprehenduiitur in tracuiu de Lapsis, in eo sciUcel 
loco (5) lii qoo ifadit saiictus Doctor consuovisse ft- 



(i) 8. Cyprtan., Bplst. «, t. iv, c. «54 a. 

h) Id., Episl. LX, t. IV, c. 562 3. 

(3)M.,.6p.LXvi,t.iv,c. 598. Vide l. X», HiH. 
theoi cri(.,p. 259. 
. (4) ld.,Epi8t.iv,c. 251 A, t. IV. . _ ^ ^ .._ 

(5) Marechsll, ConcordafUiaSS. I»P., l. ti,p.ll7, 
cdit. Yenet. 



(1) Ylde, tom. xt Binor. Tkeoiog, Crit. SS. PP.f 
p. ^l sqq.: et p. 589, note z. 
W Cyprian. Eplst. «, t. iv, c. I5i b. Epist xi, 

^* (5) id.* tracttt. ds Lttpsjj, cc. 4S4 sqq. 
(4 Id. Ep. <x, t, IV. c. 251 B, et xi, c. 257 B. 
(5) !d., traciat. de Lapsl$, t. iv, c. 488. 



ixix PRifiPAtlO 

tkles confiCeri vel simpllcem cogluillonem Immo- 
laniii idolis, et pro hac poenitentiam cgisse : quibus 
verbis pcrspicuum fil ibidem sermonem esse de con« 
fegsioiie, quae praecedebal Poeoiteniiain. Hac confes* 
sione peracta, satagebat poenitens Deo saiisfacere 
per laborlosa opera ; et hoc peragebalur per totum 
illud lempus, quod nb episcopo pra^criptum fnerat ; 
modo nulla supervenisset gravissima cnasn, ob quam 
aliqua pcenitentioe pars remitleretnr. Pamitetitia seu 
saiisfactione completa, episcopo se iterom sistebat, 
eui proprium crimen eliam confitebalur ante clcrum. 
lliius dispositiones ad examen deinde revocabaniur : 
quae si ejus naturae videbantur, quae reconciliationis 
graiiam merereiitur, tunc episcopiis manus super 
eum una cum toto clero imponebat, eiquc absolutio- 
nem impertlebatur; qua elarglta, sacrorum roystcrio- 
rum paniceps erat. Anlmadveriendum insupcr cst 
quoad imposilionem manuum episcopl, banc iocum 
babuisse tum iniiio poenitcntia;, tum poeniteniia jam 
absoluia ; initio quidem, ut peccatores poeniteniibus 
accenserentur ; posl peractam vero poeniicntinm, ut 
donareniur reconciliniionc. Dum canonicae poBnitcn- 
liae stadium percurrereiit fiileles, manus parltcr iis 
imponebantur : sed haec imposiiio erai quaednm spc- 
cies exorcismorum. Divus Cyprianus hascc ires ma* 
nnum imposiiiones memornt ; snltetn primam ac se^ 
cnndam; quoniam aliqoando baec profert verba, 
c manus imponere, i ut initium poenitentix designet, 
quandoque vero ut indigitei absoluiionem. 

XXVIII. Pcenitentia imposita , servata cum delic- 
fii proportione,-^ Poeniientia seu satisfacfioimponc- 
batur habita proporlione cum patratis ei confessis 
criminibus. Major erat pro iis peccatis qure directc 
in Deum commissa fuernnt ; minor vero pro lllis 
quae, in proximum commissa, Deum Indlrccte so- 
lummodo respiciebnnt. Hrnc idololalrse severiorem 
poenilcnliam pcragcrc debcbnnt qunm adulleri : 
iramo aliqua crai disiinciio intcr pcccaia ejusdcm 
naturx. IIIo, cxcmplicausa, qul sesc uliro obtulerat 
immolalurus idolis, mnjori ac rigidiori plcctebalur 
poenilentia proc lllo, qiii nonni^i post dlirlurnam 
pugnain immolavcrat. Mnjor crnt anlrnadversio In 
euni qui idololairi r criinine se maculavcrat cum suis 
omnibus; minor autem in eum qui periculo seme- 
tipsuni cxposucrai, ul ccnleros libcrnret (1). Alii re- 
concilialionis gratiam obtinebant post brevlssimtim 
poenitenlise tcmpus, putn post qnntuor vel quinque 
annos ; alli vcro non donabantur nbsolutione , nlsl 
in mortis arliculo , si cxcipias casum gravlssiml 
morbi vcl persecutionis recens exorlae , quemadmo- 
dum alibi (2) diximus. Ad eos quos attfnet, qui reipsa 
X20n sacrincnverant , quiquc libellatici appellabnn- 
tur, quia ethnicis magistratibus dederant libellos , 
quibus fatebantnr se idolis immolasse, etsi dc facto 
non immolassent, ut publici sacrificii infamiam viCa- 



XXX 

rcnt, horum poeniientla mlnor crat («). Et S. Cypi ia- 
nus uno elapso anno reconclliniloncm IIIIs conccdc- 
bat qul immediatc post lapsum pcenitentiam am- 
plexi fuerant (%). 

XXIX. Episeopi aliique miniitri eanonicm pmni- 
tentim tubjeeti. Episcopis caBterlsque Ecclesla mlni- 
stris, sive idolis immolassent, sive libellatici essent, 
canonlca ajque ac aliis Imponcbatur paenltentia : ve- 
ram a sacerdotio, omnlbosqtie cccleslasticls mune- 
rlbus excludebantur, nec reconciliari poterant, nisi 
posl plenam absolutamque poenitentiara. Palet hoc 
61 Epistola 8. Cyprlani ad Fidum, in qua conqueriiur 
de praepropera festinatlone In concedenda reconci- 
liaiione Viclori. qiiondam presbyiero, ct quidera an- 
lequnm plenam egisset pOBnlteniiam , et nulla ur- 
gente necessitaie: c Legimus litteras tuas, frater 
charissiuie.nnquii sanctus Doctor(5),iquibus»igni- 
Hcasii de Viciore quodam presbytero, et anlequam 

poBnlicntiam plenam egisset temere Therapius 

collega noster... Et praepropera festlnatione pacem 
dederit... nulla infirmitate urgcntc ac necessitate 
cogtnte. f Videbimus In sequcntibus saeculis, Ecclc- 
»iae miitistris publicam poenitentiam non amplius Im- 
posiiam fuisse, sed tantummodo deposilos , et ad 
laicorum commuiiionem redactos fuisse. Verum 
divl Cyprlaiii aiate , nemo banc poenltentiam po- 
terat evadei e , ncc ipsi episcopi, ttti vlderc est in 
Epistola alia cjnsdem saiictl Doctorls ad clerum et 
plebes in Hispania coiisistentes : ibl siquldem nar- 
rat quod quidam fiusitidcs episcopus , cura confes- 
sns fuisset sc blasphcmasse in Deura, episcopatnm 
sponte deposuit, et ad agendam poenltentiam con* 
versus est, satis gratulans si slbi vel Itlco connnuni- 
care conilngeret (4). 

XXX. UbeUi nwriyrum cirea rectmeiHaiionem poB- 
nitentium. — Qui Idolis Immolaverant , doli plenam 
excogitaverunt artem , qua infinnarl noiabiliter po- 
terat ecclesiastica diseiplioa de pCMiiieDtia* Eitor- 
guebant a mariyribua et coufeMoribu» iibelios, ul 
ipsi reconciliaiione donarentur, et tenipiia poeoiien- 
tiaeconiraberetur (5). Verum, ut alHitui qiiein creare 
poierant bujusmodi iibelii, iretur obviMn, mofteral 
utqui libelios obiinueraAiy episcoposesistere&t, ut 
eiaminarct lum petitiones^ttun doftideriaeorunqui li- 
beilos dederant (6). Insiituebatur hoc examen coram 
populoy uti eruilur ei epistoia Cypriani ad piebemCar- 
thaginensemdau(7); et pr»laii libeiii iisaoium modo 
proficiebant, qui maximam poenitenii» pariom jam 

(1) Cvprian., Ep. ui, tom. iii, c. 781 a. 

(2) Id., Ep. XIX, tom. jv, c. 273 b, c. Epistola 
uii, ad Fortunatum , tom. rv, col. 3-47 «, scribit Cy- 
prianus : Lapsis iuter crucialus poenitentia per trien- 
nium iiichoatum sufficere poiest. Et in tractaiu de 
Lapsis^ i, c. '480, a, aiC ejasfflodi erfo veifia concedi 
poiesi. 

(3) Id., Ep. ad Fidum, lxiii, tom. in, c. 1014, a. 



(i) Cyprian., Ep. ad Antonian, ui, l. in, c. 779, 

BC. 

^ (^) Histor, tlieolog. erUic.fUn». itf PH*^' 



U) Id., Ep. Lviii, I. III, 10129 seq. 

h)r - 



) Id., Ep. IX, lom. IV, c. 252, a, b. 
iO>Id,, Ep. XXII, e. IV, c. «Wa. 
(7)Id.,Ep. 
257 A. 



Ep. ad plebem Carthag.^ xr, lora. iv, c. 



iiDpleTerant : c Quorum poeniteniiam 
proximam conspicilis, i inquit S. Doclor in Epislola 
quadam ad Marlyres et Confes8ores(1), in qua eos 
nionet ne indiscriminatim omnibus peienlibus ]i« 
bellos concedant, sed attente considerent peractam 
jam pcenitentiam, et singulas pondereut circumstan- 
lias. 

Moderatus adeo erat et prudens divus Cyprianus 
quoad has indulgentias , ut nibil quoad eas ex seipso 
statuere vellet» sed tantum de consilio caeteroruro 
episcoporum. c Hoc Tcrecundiae nostrx convenit, > 
inquit ille in Epistola ad clerum suum de his qui ad 
pacem festiiiant (i), c ut pnepositi cum clero con- 
Ycnientes, praesente etiam stantium plebe... dispo- 
nere omnia consiiii communis religione possimus. > 
Et in alia ad eumdem clerum Epistola inquit (3) : 
c Legi universorum confessorum iiileras , quas vo- 
luerunt per nie collegis omnibus iiinotescere ; > et 
paucis interjectis sic prosequilur : c Quae res, cum 
omnium nostrum consilium et senteniiam eispectet, 
prspjudicare ego, etsoli mibi rem coinmunem viii- 
dicare non audeo. i Ex quibus constat, quam ideain 
tunc temporis baberent fideles de disciplina quoad 
pceniteniiam, et quantum soUiciii esseut, ne vel 
ininima ejusdem pars infirmaretur. c Quid enim ina- 
gis aut in pace tain aptum, > inquiebat clerus Homa- 
nus ad divum Gyprianum scribens (4), c aui in bello 
persecutionis tam necessariuin, quain debitam seve- 
ritaiem divini rigoris tenere; quam qui reroiserit, 
instabili rerum cursu erret seroper necesse est, et 
biic atque illuc variis et incertis negoiioruro tem- 
pestatibus dissipetur, et quasi extorto de mani- 
bus coiisiliorum gubernacuio, navini ecclesiastic» 
salutis illidat in scopulos ; ut appareai, non aliter 
saiuti ecclesiasiicsB consuli posse, nisi disciplinx 
ipsius semper custodita ratio qiiasi saluure aliquod 
gubemacnlum iu tempestate servetur. > 
) XIXI. De lndulgentm.-~Cutxi libelli martyrum qux- 
dam species indulgentiarum sint (erant enim li tterae ad 
martyribttsdatae, quibus rogabant episcopos a poeni- 
tentibusqoibusdam, quos nominabant, condonari, aut 
abbreviari tempus pcenitentiae (5) : ex his facile erui- 
tur quid S. Cyprianus de indulgeniiis senserit. In pri- 
inis sic de libeliis martyrum loquitur sanctus Doctor 
tum in Epistola ad clerum Romae consisteiitem , de 
multis confessoribus , et de Luciani inverecundia et 
Celerini confessoris modestia , ordine xxii (l. iv, c* 
283), tum et in pluribus aliis in eamdem sententiam 
scriptis, ut minime neget eorum meritis lapsos 
adjuvari posse. Nam in Epistola duodecima (t. iv, 
c. 259 a) edicit, c Ut qui libellos a martyribus ac- 



) Cyprian., Ep. x, tom. iv, c. i57 a. 
'%) Id., Ep. ad ClerumCarthag., xiii, tom 



261 A. 



Id., Ep. ad eumdem Clerum xvii, toin. iv, c 
270 A. 

(4) Bp. deri Romani, inter Epp. Cyprianic. xxxi, 
tom. nr, c. 508 b. 

(5) Cyprianus In Epistolis passim. 



PRiEFATlO. xxxii 

saiisfaciioni ceperunt, et praerogativa eorum apud Deum adju- 
vari possunt , si incommodo aliquo et infirmitatls 
periculo occupaii fuerint , non exspectaia ipsiua 
prxsentia apud presbyterum quemcuroque praesen- 
tem, vel si presbyter repertus non fuerit, et urgere 
exilus coeperit, apud diaconum quoque exomologe- 
sin delicti sui faccre possint , etc. > Credebat ergo 
Cyprianus martyruro praerogativa, vel, ut ait in Epis- 
tola decima tertia, c. 260 c , c auxilio eorum adju- 
vari apud Dominum in delictissuis posso Sicetiam 
in libro de Lapsis (tom. iv, coll. 481 a, 485) 
fatetur marlyrum mandalis aliquid concedi posse, 
c si jusla, si licita, si non coutra ipsum Dominum a 
Dei sacerdote facienda, si obtemperantis faciiis et 
prona consensio , si peientis fuerit religiosa mode- 
ratio. > Quare non ipsam consuetudinem , quae 
dudum in Ccclesia vigebat, sed abusum viiuperat, et 
nimiam nonnullorum confessorum, in primis Luciani 
licentiam, qui libellos In hanc sententiam scriplos 
dabant ( t. iv. c. 255 c ) : c communicet ille cum 
suis ; > nec observabant quod Cyprianus praeceperat 
in Epistola decima (t. iv, c. 255 a , b) , c ut diligen- 
ler inspicerent et actum ei opera et merita singulo- 
ruin , ipsorum quoque delictorum genera et qualita- 
tes; et quos ipsi noverant, quorum poenitentiam 
saiisfactioni proximam conspiciebant , eos noroi* 
natim libellis designareni. > Duo autera adhuc ob- 
servanda sunt : 1* Confessores non dedisse pacem , 
sed petiisse, ut daretur ; T ne illud quidem ausos 
fuisse posiulare, u( anie reditum Cypriani pax lapsis 
daretur, sed hac iu re morem episcopo suo gessisse. 
Quare non eorum auctoritate quinque presbyteri, 
sed sua improbitate addiicti sunt, ut ante reditum 
Episcopi, ac eo prorsus inconsulto lapsos ad commu* 
nionem admitterent. 

XXXII. Indulgcntiasinpraxlprimorum Ecclesijesae* 
culorum rundari, testantur non paucae S. Cypriani Epis- 
tolx. Sic Epistola xvii, videns S. Cyprianus faculla- 
tem redeundi Carthaginem nondum se habere, et jam 
xstatemcoepisse, quod tempus infirmitatibusassiduis 
et gravibus infestaiur, mandat presbyteris, ei in casu 
necessitaiis diaconis ecclesiae suse, ut aliqua c indul- 
gentia > utantur erga lapsos, si quando in vhx dis- 
crimine sint constituiij; c Ui qui iibellos a martyri- 
bus acceperunt > inquit sanctus Doctor (1) c et 
prserogativa eorum, apud Deum adjuvari possunt, si 
incommodo aliquo, et infirmitaiis periculo occupati 
fuerint, non exspectata praesentia nosira apud pres- 
byterum quemcumque prxsentem , vel si presbyter 
repertus non fuerit, et urgere exitus coeperit, apud 
diaconum quoque exomologesim facere delicti sui 
possint ; ut, inanu eis in poenitentiam imposila, veniant 
ad Dominum cum pace, quam dari inartyres litteris 
ad nos factis desideraverunt. > Idipsum repetit Epistola 
xni : c Quoniam tamen, > inquit ille alloquens Cle- 
rum suum (2), c significasiis quosdam iniinoderatos 



IV, c. 



\) S. Cyprian., Ep. xu, t. nr, c. 250 a. ] 
;2)Id.,Ep. xm, t. IV, C.260B. 



XXXllI 

esse , el commanicaiionem accipiendam festinanier 
oi^ere, et desiderastis in hac re fonham a me vobis 
dari, saiis plene scripsisse me ad hanc rem proximis 
litteris ad vos faclis credo, ut qui libellum a martyri- 
bus acceperunt. . . si premi infirmitale aliqua, et 
periculo coeperint» exomologesi facta , et manu eis a 
vobis imposita in poeniieniiam , cum pace a marlyri- 
bus sibi promissa ad Dominum ramittantur. > 

§ y. DiscipIlDa quoad Ordinem. 

XXXm. Eisi a Summo Poniifice, qni caput est ec- 
clesiastici ordinis totiusque Ecclesiae, initium babere 
necesse foret, cum permulla praccedentibus ariicu- 
lis de eodcm argumenio habuimus, mulloque plura in 
dissertalionibus ad hujus lomi calcem apposiiis ad- 
denda sint, nemo nobis succensebit, dum ad haec lec- 
torem remittimus, absque mora de caeteris ordinibus 
Gyprianica adducturi. 

Electio episcoporum, — Quod aitinet ad episcopos 
caeteros , corum eleciio peragebatur ab episcopis 
ejusdem provinciae coram clero et populo, suum et 
ipsis suffragium fereuiibus. Qui hoc regulari modo 
electus fuerat episcopus deponi non poterat , ut eli- 
geretur alier , nisi patrato ab ipso aliquo gravissimo 
crimine. Hanc disciplinae parlem mirifice probat su- 
perius memorata Epislola, in qua, de ordinatione 
Sabini in locum Basilidis sermonem habensdivus Cy« 
prianus, hanc factam dicit t de universae fraternita- 
tis sufi^ragio, et de episcoporum , qui in prcesentia 
convenerant. . . judicio (1). > Gontendit sanctus 
Doctor electionem episcoporum laudato modo fac- 
tam procedere < a divina Tradiiione, > in latiori sci- 
licet sensu sumpla, < et Aposlolica observalione; > et 
ideo coram populo hanc eleclionem fieri dicit sanctus 
Episcopus, quia plcbs singulorum vitam plenissime 
novit, et uniuscujusque aclum de ejus conversatione 
perspexit. EUgendos autem non esse alioSy quam qui 
iinmaculati et integri sancte el digne sacrificia Deo 
offerentes, audiri in precibus possint , quas faciunt 
pro plebis Dominicae incolumitale. Electionis epi- 
scopalis formam nobis exhibet Cyprianus io Epistola 
ad Antonianum (2). 

XXXIV. Vnu$ lantum episeopui in una eccleiia 
eiic debebat, — Duo episcopi uni eidemque ecclesiae 
eodem tempore praeesse non poterant. Habemus id 
•expresse in Epistola S. Cornelii papae ad S. Cy- 
prianum de conressoribus ad unitatem reversis, qui 
declarant (3) : < unum episcopum in caiholica Eccle- 
sia esse debere » hoc est, in unaquaque ecclesia. 
Evincitur idipsum pariter ex Epistola S. Gypriani ad 



mCvpr.,] 
(2)Idem. 



, Ep. Lxvm, 1. 111, c. 1027 b. 
Ep. Lxii, t. III, c. 768 sq. Vide 
tom. XI , Hiit. theolog, erit, sect l, de S. ComeUo 
R. P., artic. i, pag. % ubi integrum iocum recitavi- 
nus. 
, (5) Idem, ep. xvi, t. in, col, 722 a. 

(4) Idem, Ep. lii, t. ui, c. 769, sq. 

(5) Idem, Ep. lxix, t. iv, col. 400, sqq. 

Patrol. III. 



PRiEFATlO. xxxiv 

Antonianum, in qua definiens S. Doctor electioncm 
Gornelii esse legitimam , subdit (4) : < Quisquis jam 
Episcopus (Komae) fieri voluerii, foris fiat necesse 
est : > et ille, qui creatus est post electionem primi, 
< non jam secundus ille sed nullus est. > llanc epi- 
scopi unit;iiem urget insuper S. Cypriinus in sua 
Episiola ad Floreniium Puppianum (5). 

XXXV. Epiicopi propriai regebant eecleiiai, eum 
comeniu ac comilio iuorum metropolitanorum ^ cleri 
et populi. — Episcopi communicabant negoiia suarum 
ecclesiarum non solum cum siio metropoliiaiio , uii 
eruilur ex pluribus Epistolis S. Cypriani, et prxcipue 
exquinquagesimatertia.sedeiiamcumcleroacpopulo; 
hinc cum consensu meiropolitanorum, cleri ac po- 
puli suas regebant ecclesias; ab illisque consilium 
petebant etiam pro Ordinaiione ministrorum inferio- 
rum. Sanctus Cyprianus, nihil obstante singulari suo 
merito, ac suprema dignitate qua fulgebat in eccle- 
sia Carthaginensi , proiestatur et dicit in quadam 
ad suum clerum Episiola, statuisse se a primordio 
episcopatus sui, nihil sua sententia privatim gerere , 
et sine consilio ac consensu cleri et plebis. Monet 
idem sancius Docior cierum ac plebem suam de Or- 
dinatione subdiaconorum, caeterorumque inferiorum 
ministrorum , et consilium cleri ac plebis hac super 
re petit. Non ilie igitur erat S. Cyprianus , qui dure 
nimisregerel ecclesiam suam.etex summa ejus hu- 
militate edocemur, litteraliter et rigorose nimis non 
esse accipienda qua; scribit idem sancius Doctor alio 
loco, episcopum scilicet a nemine pendere, ipsi con- 
cessam esse libertatem , et rationem actus sui soli 
Domino esse redditurum. 

XXXVI. Epiicoporum concilium quotannii celC' 
bratum ad negolia Eccleiio! diiponenda. — In Africana 
ecclesia episcopi simul conveniebant ad graviora Ec- 
clesiae negolia disponenda , ut docet S. Cyprianus in 
quadam epistola ad suum clerum, quae est trigesima 
secunda editionis Oxoniensis et Pamclii (6). Hi vero 
conventus seu hxc concilia quotannis circa festa Pas- 
cbalia celebrari consueverant : < Persecutionis isiius 
novissima hxc est , et extrema tentatio, > inquit Cy- 
prianus, < quae et ipsa cito Domino protegente trans- 
ibit , ut repraesenter vobis post Paschae diem cuin 
collegis meis , quibus praesentibus secundum arbi- 
trium quoque vestrum, et omnium nostrum commune 
consilium, sicut semel placuit, ea qux agenda sunt, 
disponere pariier et limare poterimus (7). Quoniam 
scripsistis , > inquit idem S. Doctor (8) , < ut cum 
pluribus collegis de hoc ipso plenissime traclem , et 
res tanta exigit majus et impensius de miiltorum 
collatione consilium , ct nunc omnes fere inter Pas- 
cbae prima solemnia apud se curo fratribus demoran- 
lur ; quando solemniuti celebrandae apud suos satis- 
fecerint et ad me venire coeperint, tractabo cum sin- 
gulis plenius, ut de eo quodconsuluistis, figatur 



(6) Idem, E| 

(7) Idem Ep 

(8) W., Ep. 



(6) Idero, Ep. xxxn , tom. iv, col. 506 b. 
lEp. XL, t.iv,c. 558 B, c. 
~ L11I , t. IV, c. 547 c , seq. 

II 



XXXV PR^FATIO. 

apuil nos , cl roscribalur vobis firma scntenlia, inul- 
loruui s.tccrdoiuui consilio pcmderaia. i 

XXXVll. Ephcopi in rebui mnjdris momenti ab alH$ 
epitcopit tua$ decimhet miltebanl, pra:cipue ad Ro- 
manum Episcopum.-^ Iti rcbus majoris momeuti Epi- 
soopi eliani iu concilio congregaii ad alios eplscopos 
suas decisiones miuebant , proestolaturi ab iis tum 
conBilium^ tum consensum eorumdem , ad s^cerdo- 
Ulem auctorilatem , et ad Eccleslae caiholicae unita- 
tem pariter ac dignituiem partim manirestandam, 
partim consecrandam. A Romano episcopo aulem 
Arricani prxcipue petebant consilium et consensum; 
constai boc ex Epistola lxxii S. Gypriani ad S. Ste* 
phanoni , in qua haec occurrunt (1) : < Ad quaedam 
disponenda, et consilii communis etaminationem li- 
roanda , necesse habuimus , frater charissime , con- 
vonientibus in unum pluribus sacerdotibus , cogere 
ct celebrare concilium , in quo multa quidem pro- 
laia alque iransacia sunt : sed de eo vel maxime 
tibl scribcndum , et cum tua gravitate ac sapieniia 
coorereudumfuii, quod magis pertineat, et ad sacor* 
dotalem auclorilatem, et ad Ecclesisc catholicae uui- 
tatem pariter et dignitatem , de divin» disposilionis 
ordinalione venieniem, eos qui sint forls extra Eccie^ 
stam tincti, el apud hjBreiicos et schismalicos profa* 
n« aqu£ labe roaculati , quando ad nos , atque ad 
Eoclesiam, quae una est, venerint, bapiizari opor- 
tere; eo quod parum sit eis manum imponere ad cx- 
dpiendum Spiritum sanctum , nisi accipiant ei Ec- 
desiae Bapiismum... Ilaec ad consclentiam tuam, fra« 
ler charissime, et pro honore commuhi, et pro sim- 
plici dilectione pcrtulimus , credentes eliam tibi pro 
rdigiouis luae et fidei veritate placere, quae et reli- 
giosa pariter et vera sunt. i Ck)lligunt inde quidam , 
jam aevo Cypriani in usu fuisse, nt cpiscopi in syno- 
dis coiigregati confirmationem suorum decreiorum, 
qiiae iu conciliis fuerantfirinaia,a Romano Poiitiflce 
petierint. 

XXXYill. Nultus episcopus, nisi gravissimis de 
cautis rescindere poterat qna: ab alio episcopo acta eranl, 
— Nec ipsi metrnpolilano permissum erai, absque 
gravissimis causis, rescindere quae ab aliqno alio epi- 
scopo acta erant. Hac de causaS.CyprlanusobJurgat 
Therapium, ut conslat ex ejus Episiola lix (t. iii, 
c. 1014, a). Alibi(2)observai S.Cyprianusi esse non 
posse > inter episcopos c sensnm diversum, in quibos 
iHius est Spiriius, et ideo manifesiuin esi eum Spiritus 
sancti veritaiem cum cseteris non tenere , quera vl- 
demus diversa seniire. i Ei tamen postea diversus 
inter Cyprianum et Stephanum sensus fuil in causjl 
Bapiismi haeretlcorum : sed hjBC fadle feconcillan- 
tur, si dicamus laudatam S. Cypriani senteniiam in- 
lerpretandam esse de rebns fldcl , uti conlexius do- 
cel, non vero de rebus disciplinae. 

XXXIX. Episcopi Utterasad se invicem mittebant. — 
Consueveraui episcopi sibi iuvicem scribere in signura 



XXXVI 

niutu3e communlonis; et ideo, cum novos crearetur 
episcopu«, caeieri de ejds flde ac pieiate iustrui cu- 
nibant. Prima hujusce disciplinae pars eruitur cx 
epislola lxvii Cypriani ad Steplianum, in qua (lom. 
III, col. 998 a) , haec habentur : c Signlflca nobis 
plane quis In locum Marciani Arelate fuerit substitu- 
tus , ut sciamuB ad quem fratres nostros dirigere ct 
cui scribere debeamns. i Secunda vero ex aliera 
cjusdem sancli Doctoris epistoia ad S. Cornelium 
papam , quae in hac editione cst numero quinquage- 
sima quinta (t. iii , col. 809 a). 

Has vero epistolas mittebant per clericos, utcon- 
stat ex Epistola xxiv, ubi (t. iv, c. 287 b) h»c oc- 
currunt : c £t qiioniam oportuit me per clericos scri- 
bere, scio autem nostros plurimos absentesesse, 
paucos qui illlc sunt vix ad ministerium quotidiani 
operissufficere, necessefuit iiovos aiiquos consii- 
tuere qui miiterenlur. i Ei ex aliera ad Successum, 
qu« est numero lxxxii , inqua (i. iv , col. 429 b) 
haec scribit Successo : c Ut nou vobis in coniinenli 
scribcrem , fraler ch;Tissime , illa res fecil , quod 
uuivcrsi cierici sub ictu agonis consiituti recederc 
islhinc omnino nou poteraut. i 

XL. Clerus regebat ecclesiam absente episcopo. — 
Absente episcopo, non aiiquis alienigeua episcopus, 
sed clerus regebat ecclesiam. Patet hoc ex epi- 
stola XXXIV Cypriani ad prcsbyleros el diaconos 
Cirihaginenses. In ea siquidem legirous quod Gaium 
Dlddensem commuuione sua removerit clerus Car- 
thaginensis(I). Dein scimus quod, defuncto Fabiano, 
clerus Romanus illam ecclesiam, vacanie sede, dire- 
xeril (2). 

Nihil poterant episcopi in dioecesibus cacterorum 
episcoporum absque dioecfesani permissione ; lucu- 
lehtissime id evincitur tum ex Epistola ad Chaldo- 
nilim et tlerculanum , quos utpoie episcopos tam- 
quam suos vicarios Carlhaginem miserat S. Cypria- 
nus, quibus etiam adjunxeral Rogatianum ei Numi- 
dicum presbyleros, qui iudigentibus pecuniam 
praeberent, eosque examinareniqui ad munera eccie- 
siasiica essent promovcndi (3) ; lum ex Epistola lv 
(toni. III, c. 821 a), in qua diserlis verbis profiietur 
c quod singulis pasioribus porlio gregis sit adscripta, 
quam regal unusqoisque et gobeniet, niilonem sui 
actus Domino redditurus. i Hinc eiiam allbi docct 
caeieros episcopos non nlsi In casu necessitaiis , 
quando proprius episcopus haeresim aut schisma fa- 
dt, sesc regimini alterius dioecesis immiscere de- 
berc(4). Hac etiam in re summa moderatione ac 
prddcntia otcbatar S. Cyprianus, uti cx quibusdam 
ipsius Epistolis colligitur (5). 

(i)Cyprian., Ep.xxvm, lom. iv, col. 500 b. 

(t) Etcumincumbatnobis.quividemur pratpotiti (ni- 



M) Cyprian., Ep. lxxii, t. ni, c. 4046. 
(2) Id., Ep. Lxvii , lom. iii , c. 997 a. 



niirum quia post morlem Episcopi Romani, cora illius 
ecclesiae incumbebat clero urbioo)esM, ei mepastorU 
cuttodirejregem, elc. Cyprian. Ep. ii, I. iv, c.224 a. 
Yide et Ep. xxxi, l. iv, coll. 507 et seqq. 
(5) Cyprian., Ep. xxxviii, tom. iv, coll. 529 ctseqq. 

(4) Idem, Ep. ad Stephan. pap., lxyii, tom. iii, 

C. auO A. 

(5) Videsis Ep. lxiv, ad Epitectum et plebem Assu- 



XLI. Honor epi$eopi$ exlraneii deiatui. — Per- 
niitlit nibilominus sanclus Doclor et Episcopus suo 
clero communicnre episcopis alienigenis, si forte ali- 
qui ibidem existant, episiolas quas ad illum miserit. 
c Sed et si qui » inquit sanctus Cyprianus (1), c de 
peregrinis episcopis collegae mei... praesentes fuerint 
vel supervenerint , haec omnia dc vobis audiant. Et 
si exempla epistolarum transcribere, etadsuos trans- 
ferre voluerinl, facultatem transcripiionis tcci- 
piant. » 

XLfl. Casui episcopo reierva/i. — Tandem qui- 
dam casus episcopo erant reservati ut nullo negotio 
€on]icimus ex Episiola xviii sancti Cypri^ni, ncc non 
ex aliis locis ejusdem operum, in quibus facultatem 
tribuit suis presbyteris absolvendi quaedam peccata 
se absenie , posito lamen casu necessiialis. Iia qui- 
dern arbilrattir Cl. Bernardus Marechai (2). Sed ego 
hucusque in operibus divi Cypriani nullum omnino 
vestigiuni reservationis quorumdam casuum sive 
peccatorum deprehendere polui; neque inielligo 
quomodo idipsum ex £pistola xlii, t. iv, c.255|CoI- 
ligi qucat. 

XLin. Quale$ esse oporUat episcopos juxla Cypria' 
tium, — Tradit S. Cyprianus episcopum oportere 
esse docllem et mitem ; docibilis autem ille est qui 
est ad discendi paiientiam lenis etmitis. Oportet enim 
episcopnm , prosequltur S. Doclor, non tantum 
dncere, sed ei discere, quia et ille melius docet, 
qui qaotldic crescit el proftcil discendo ineliora (3). 
Nihil eplscopum tenere debet (4). Quinimmo debei 
tamquaro vlctima, qusD fraterniiaii prajbel eiemplum 
et virtutls, prjcsentibus fratribus immolari (5). 

XLIV. Puncla disciplinoi circa presbyleros. — ^onr 
nulli post Blondellum (6) ex Cypriano concludere se 
pniaverunt cpiscopos presbyleris non aniecellere; 
sed eos vchemenles hallucinatos demonslrarunt tum 
receniiores bene mulli, inter quos doctissimus Mam- 
machius (7), tum ipse met Cyprianus in Epist. xi, 
XXXV, LT, etc. (8). Iltud solummodo hoc loco di- 
cendam, scillcet permissum fuisse episcopo sociare 
clero sao presbyteros aTterius ecclesiac. Probaiur \i 
exemplo Numidlci presbyteri, quem divus Cyprianus 
In cleram saum Carthagioensem cooptavii, fortasse 
ui eidem In cpiscopata succederel ; hsec siquidem 
discipllna lanc temporis vigebat, ut ad episcopaium 
non cligerentnr peregrini el extranei, et quidem ob 



PRiBFATIO. xxxvin 

melum tnAlH decilbnls, rie ihdlgnl eiigerentur, cum 
sails non cohstaret de eonim vtta (i). Cseterum ex 
laudato exemplu probe conjicimus pariler discri- 
men, quod ponebat S. Cyprianas Inier simplicem 
presbylerum , et presbyterum cleri Carlhaginensis; 
quoniam censet sancius Doctor haud posse se me- 
lius recognosccre merita Numidicl jam presbyteri, 
quam illum accensendo presbyteris suoc Ecclesiae. 
Agnoscainu9igitur,scribiiCI.BernardusMarec]iaIi(2), 
hoc ioco superiorem dignitalem presbylerorum ca- 
thedralium ecclesiarum, qui canonici appeltaniur 
episcopo praesenles aderant in oninibus suis offi- 
ciis ac funciionibus, ejus consilium erant, cum tpso 
celebrabant sancla mysteria , ecclesiam eo absente 
gubernabant. Tales quidem sunt hodie canonici , ao 
tales erant presbyteri quos inter numeratus est Nu- 
midicas. 

XLV. Origo diaconatus, -* Diaconofum insiitu- 
tio,jadiceCypriano(3) est traditionis apostolicac, at- 
qiie ab Aposiolis diaconatus ordo est institutus. Hinc 
juxta S. Cyprianum ordo diaconatus non est institu- 
tionis divinse , adeoqae stricte loqaendo neutiquani 
sacramentum. 

XLVI. Diaconi minislri episcoporum ac presbytero- 
rum. — Nun solum autem diaconi erant episcoporum 
ministri, sed et presbyterorum , ntl in Epistola ad 
suum clerum Inflrmat sanctus Cyprianus his ver- 
bis (4) : c Integre ei cum disciplina fecisiis, fraires 
charissimi,quod... Gaio Diddensi presbylcro, e( dia- 
cono ejus censuistis non commufiicandum. > Iste 
Gaius verosiiniliter idem eratac qai hodie appellaior 
parochus,quiadsibiininistrandum diaconum secum 
habebai. 

XLVII. Diaconorum officia, — Diaconorum offlcia 
crant, altari deservire , Eucharistiam lidelibas 
minisirare (5) ; comites aderant presbyleris in 
celebratione sacrificii missae, uli eruitur ex Epi* 
stola IV (t. IV, c. 231 i), qua est ad cleram Car- 
thaginenscm : Consulite et providete, babet ille ad 
presbyteros et diaconos suos... , ulpresbyieri,., qui 
illic (loquilur de caplivis lioc in loco) apud confes^ 
sores offerant, singuli cum singuiis diaconis per vi- 
ces allernenl (6) : Eccleslae redditus administrabant, 
ecclesiasiicis judiciis intererant (7), in conciliis tum 
Romx, tum in Afric:i locum ac partem habebant (8); 
et quandoque eccle^ias regebant (9). Hiijusce rei 



riUnoram de Fortunaliano, t. iv, coll. 589seqq; et 
Lxvni, ad Clerum el plebes in HispaDia consistente^, 
t. 111, coll. 1021 seqq. 

(1) Cyprian. Ep. xxxn, t. iv, c. 316 1, b. 

(2) Concordanlia SS. PP., lom. n , pag. 120 , 
num. X. 

(3) Cyprian., Ep. lxxiv, lom. ni, c. 11. 
(i) idem, Ep. LV, ad Cornelium, t. iii, coll 



et seqq. 
(5) Idem, 



796 
»d Lucium Papam, t. iil, 



Ep. LVIll 

c. S^fBA. 

(6) Lib. de Episcop. ei presb. edit. 1M6, cap. xvi 
p. 41 et seqq. 

(7) Ofigtn. el Antiq. christ., t. iv, Iib. iv, p 
seqq. 

(8) Infr., t. IV, col. 247, col. 525, etc 



445 et 



(i)t Ui Numidicus presbyler adscribaiur prcsbyte- 
rorum Carihaginensium numero. > Cyprian.Ep. xxxv, 
t. IV, c. 325 A. ,^^ .. 

(2) Concvrdantia SS. PP., tom. ii, pag. 120, edit. 
^cnetx. 

(n)iMeminisse anlcm diaconidebent quoniam Apo- 
slolos, id esi cpiscopos el praepositos Dominiis elegit, 
diaconos aulcin post asceiisum Domini in ccelos Apo- 
stoli sibi consiiiuerunt episcopaius sui et Ecclesi» 
minisiros. i Cypr., Ep. lxv. !. iv, c. 396 b. 

4) Cyprian., Ep. xxviii, t. iv, coll. 500 b. 

5) hlem, lib. de Lapsis,, t. iv, c. 485, a. 
0) Idem, Ep. xlix, tom. iii, c. 726, b. 

(7) Idem, Ep. Lv, 1. 111, coU. 822 a, sea. 

(8) Ep. ad Antonian.y lii, t. ni, coll. 761, sqq. 

(9) Cyprian. Ep. Lxviii, t. m, coll. 1021, sqq. 



txih PRiEFATlO. 

exemplum exstat in Epistola Liviii, quam divus Cy- 
prianns inscribit Felici presbylero et plebibus consis- 
tenlibus ad Legionem et Asturicae; item Laelio dia- 
eono et plebi EmeriiiT; siquidem si in postrema hac 
ecclesia vei unus exiitisset presbyter, eidem, non au- 
tem diacono suam inscripsisset epistoiam. Quidquid 
dici possit, certum est cx canone 77 concilii Eliberitani, 
diaconosolim ecciesiaruro regimen habuisse; at so* 
lummodo, utvcrisimile esl, deflcieniibus presbyte- 
ris (1). 

XLVIIL Subdiaconi, calerique minitlri inferioret, — 
Ad subdiaconos quod aitinet, horum saepe me- 
minit S. Cyprianus suis in epistolis. Yide, exem- 
pli causa, Epistolam iii (t. iv, c. 2^9), quaeest ad 
clerum Romanum ; in ea enim loquitur de quodam 
subdiacono qui apellabatur Cremeniius (2);Episto- 
lam XXIX, in qua loquiiur S. Cyprianus de alio subdia- 
cono cui nomen erat Optalus (5) ; et ejusdem sancti 
Doctoris Epistolam ad suum clerum de Caio presby- 
ieroDiddensi,in qua duorum subdiaconorum, Philu- 
meni et Fortunati meniio occurrit (i) : in quadam 
Epistola cleri Roroanl ad divum Cyprianum, de quo- 
dam subdiacono fit meiitio (5). Acolythorum (6) sicut 
et lectomm (7), exorcisiarum (8), non semel memi- 
nit sanctus Cyprianus, et notat sec examinare > con- 
suevisse < an congruerent illis omnia qux esse de- 
bent in iis qui ad clerum parabantur (9). > Lectores 
Scripturam sacram legebant, et c audienlium i seu 
catechumenorum c doctores > erant (10), et etiam 
Evangeliuni legebant ex pulpilo (li). 

S YI. DiscipliDa quoad malrimoniiun, de votis, et cultu 
reliquiarain. 

XLIX.— Pauca admodum de matrimonio habet divus 
Cvprianus, cum de illo non ex professo, sed obiier 
Terba faciat. llinc in tractatu de Lapsis, inter mala 
qax ante persecutionem pntrabant (ideles , recense- 
tur consuetudo ineundi matrimonia cum infldelibus : 
c Jungere, inquitille (12), cum infidelibus vinculum 
matrimonii, prosiiiuere geniilibus membra Christi. i 
Et in libro teriio Tesiimoniorum ostendere nititur 
quibusdam sacrarum Litierarum oraculis, hxc ma- 
trimonia esse illiciu. Hinc legitur, inquit ille (15), 

(1) c Si quis diaconus re|;ens plehemsine episcopo 
vel presby tero aliquos baptizaverit, episcopus eos per 
benedictionem perficcre debebit. iT. i Concil. Labbxi. 
p. 978; et apudMansi, loin. ii, col. 18. 



XL 



|2) Cyprian., Episi. ii, t. iv, c. 224 a. 

13) Id., Ep. XXIV, l. IV, c. 287 B. 
' U| Idem, Ep. xxvni, c. 301 b. 

5) Id., Ep. XXX, t. IV, c. 503 b. 

f6{ Favorini acolythi meminit Epistola xxviii, t. iv, 
e. SOI B. 

(1) Cyprian.,Ep. xxiv, t. iv, c. 287 b; Ep. xxxiii, 
e. di9; &p. xxxiv, c. 524 a, b. 

(8)Idem, Ep. Lxxvi.t. lu, coL 2. Vide quoque 
Epist. Firmiliani inter Cyprian. lxxv. 

(9) Idem, Ep. xxiv, t. iv, c. 287 b, c. 

(10) Idem, ibid. 
Idem, Ep. xxxni, t. iv, c. 319 b. 
Idem, lib. de laviit, 
Idem, lib. lu Tetlimonior,. cap. 62. t. iv. 

«• "767 B, 



apud Tobiam (1) : Vxcrem aeeipe ex iemine parentum 
luorttm, et noli iumere alienam mulierem, quce non ett 
ex tribu parentum tuorum. Ilem in Genesi (2) : Miliit 
puerum iuum Abraham , ut de temine iuo accipiat Re- 
beccam filio ejui haac. Iiem in Esdra (3) : Satii non 
fuit Deo , cum vaitarmtur Judeei, niii alienigenai uxo* 
rei cum filiii quoque^ quoi ex illis procreaverant , re- 
liquiiient, Probat insuper suam propositioneni saii- 
ctus Doctor aliis Scripturse oraculis, uti sunt, exem- 
pli gratia , haec Pauli verba (4) : Cut vult nubai, raN- 
tum in Domino. Verum S. Augustinus (5) ait, hxc 
Apostoli verba in duplici sensu intelligi posse, et ni- 
hil aliud signiflcare , quam viduam hanc dcbere vei 
in christiana religione permanere, aut chrisliano 
viro copulari. Deinde subjungit , matrimonia Chri- 
stianorum cum infidelibns expresse non prohiberi in 
Novo Testamento. c Non enim , > verba sunt divi 
Augustini , c tenipore revelati Testamenti Novi , in 
Evangelio vel aliis Aposioiicis lliteris, sine ambigui- 
tate declaratum esse recolo, utrum Dominus prohi* 
buerit fideles infidelibus jungi; quamvis B. Cypria- 
Dus inde non dubitet, nec in levibus peccatis consti- 
tuat, jungere cum infidelibus vinculuro matrimonii, 
atque id esse dicat prostituere gentibus membra 
Christi. > 

L. ContinentiiB volum in uiu eral male Cypriani. 
— Quoad vota quje injustas novaioruin censuras 
non effugiunt , docet S. Cyprianus haec ipsius a^vo in 
usu fuisse. In suo tracutu de Habitu Virginum lo- 
quitur sanctus Doctor de quibusdam, c quae se Chri- 
sto dicaverant, et a carnali concupiscentia receden- 
tes, tam came quam mente se Deo voverant (0). > 
Verum, haec vota non fuisse absoluta , et hujusmodi 
voventes potuisse in casu necessitatis inire matrimo- 
nium, quamprimum videbimus. Ast novatores sal- 
tem inficiari non poterunt , tertio sxculo in Ecclesia 
extitisse vota a votis Baptismi diversa. 

Pomponius episcopus ad S. Cyprianum liiteras mi- 
serat, postulans et desiderans ut sibi rescriberet 
quid illi de iis virginibus videretur quae, cum serocl 
statum suum continenter et firmiter tenere dccrevis- 
sent , detect» (uerant poslea in eodem iecto pariier 
mansisse cum masculis (7). Sanctus Cyprianus re* 
spondet, inter caetera, virgines non solum non dc- 
bere cum masculis dormfre , sed nec simul vivere. 
Quod si ex fide se Christo dicaverunt, subdit sanciiis 
Doctor , c pudice et caste sine ulla fabulatione per- 
severent. Si autem perseverare nolunt, vel non pos- 
sunt, melius est ut nubant, quam in ignem delictis 
suis cadant. > Quod quidem egregie confirmat no 

(1) TobisB IV. 

(2) Genes. xiv, 3, 4. 
(5)IEsdraex. 

(4) I Corinth. vii, 39 ; et I Corinth. vi ; et II Co- 
rinth. vi. 
(5| Augustin. lib. i de Adulterin. conjug., cap. 23. 

(6) Cyprian., lib. de Habitu Virginum.^ t. iv , 
c. 443 B. 

(7) Idem. Ep. lxii, t. iv, col. 364 b, sqq. Vidc 
part. zi Hist. Theolog. CriUc, pag. 264 et sqq. 



xu PRiEFATIO. 

siram paolo supra proposilam animadTersionem , prianus (1) 



ILII 



YOta scilicet tunc temporis non fuisse adeo absoluta , 
ut obligarent etiam in casu necessilaiis. Caeterum 
tradit S. Cyprianus fieri non posse quin Christus 
Dominus c Irascatur et indigneiur, dum cernit virgi- 
nem suam sibi dicatam, et sanctilati suae desiinatam 
jacere cum altero : i et tandem asserit excommu^ 
nicaiione eas plectendas esse , quae io haec crimina 
prolabuntur, et ab Ccclesiae communione tamdiu ar« 
oendas quamdiu poenitentiam non fecerint , et pro- 
prium crimen publica confessjone omnibus aperue- 
rint. 

LI. De reliquiii ianctorum» — Novatores non mi- 
Dus acerbe insurgunt conira cuUum sacrarum re- 
liquiarum : atin bac parte aeque adversaiiturtoti an- 
tiqultaii. Id ]am demonstravimus in praccedentibus 
tomis (1) auctoritate quorumdam Ecclesiae Patrum : 
nune vero ez divo Cypriano idipsum confirmamus. 
Validissima, quibus sacrarum reliquiarum veneratio 
asseratur, momenta nobis suppedital Cpistola S. Cy- 
priani octogesima prima (2). Sanclus Episcopus ini- 
tio hujus Epistolae suae lestatur confessoribus quibus 
Epistola illa inscripia est, tesiatur, inquam, laeliiiam 
qua perfundereiur, si qnando complccti posset iila 
membra quae eorum confessionis instrumenla fue- 
runt ; si osculari posset ora illa quae nomen Jesu 
Cbristi gloriose confessa sunt ; si posset coiispici ab 
oculis illis qui , despecto saeculo , conspiciendo 
Deo dlgni exliterunt : c Quid mihi oplatius, i inquit 
ille (3), c et Ixtius.... quam ut complecterer manus 
illas qux*...., Dominicam fidem servantes, sacrilega 
obsequia respuerunt ? Quid jucundiiis et sublimius, 
quam osculari ora illa quae gloriosa voce Dominum 
confessa sunt? i Ridendi igitur non erimus, siex hoc 
S. Cypriani testimonio concludamus sanclorum reli* 
qulas esse honorandas : nam, si eorum membra, dum 
adhuc in vivis erant , veneratione erant digna, ma- 
jori quidem digna censeri debent postquam ad plu* 
res migraverunt, nisi dicere velimus, per gloriosam 
eorum mortem preiiosas eorum reliquias vilescere : 
at coulra per mortem novum gloriae gradum acqui- 
runt. 

i YII. Alia discipliii» puncU ex divi CypTiaoi operibus. 

Lll. De Reditibui Eccletiw ei eorum ustt.— Suos Ec- 
clcsia habebat census et reditus , quos in singulos 
mcnses clericis distribuebat ad eorum susientatio- 
nem. Distributiones istae nppellabnntur mensurrw, 
ac si dicas omnium mensium distribuiiones , quibus 
carebant ii clerici qui in aliquod crimen prolapsi 
erant, vel proprio muneri defueranl, uti eruilur ex 
Epistola vigesima ocUva, in qua iu loquitur S. Cy- 

(i) Vide Hisior. theoiogic. erii/c, part. ii, p. *35, 
454 ; pari. vii, pag. 549. 

(2) Cyprian., Episi. Lxxxi, lom. iv, c. 424 c, sq. 
Yide part. xi Hst. iheoL erilic, pag. 268,seqq. 

(o) llcm, loc. cil. 



c Desiderastis quoque ut de Philumeno 
et Forlunato hypodiaconis, etFavorino acolytho, qui 
medio tempore recesseruni, ei nunc venerunt, quid 
mihi videatur , rescribam... Inlerim se a divisione 
mensurna (antum contineanl, non quasi a ministerio 
ecclesiaslico privati esse videantur , sed ut integris 
omnibus ad nosiram pra*sentiam differaniur.i Altera 
borum rediluum pars impendebatur in paupernm 
eleemosynas ; siquidem ea «tale tum pauperes enu- 
triebat Ecclesia, praeserlim eos c qui in fide suntes 
et fortiter miliUntes, castra Christi non relique- 
runt (2) > ; tum miseros artiOces juvabat , aliqua 
subministrando, ut propriam artem possent exercere. 
Hanc Ecclesiae chariuiem erga pauperes saiis aperte 
Insinuat Epistola S. Cypriani ad Euchratium , in qut 
sermoiiem habens de quodam histrione , quem ab ia- 
fami illa arte revocare volebat, inquit (3) : c Quod si 
Ulis penuriam et necessitatem pauperutis obtendit, 
poiest inter caeteros qui alimentis Ecclesiae sustinen» 
tur, hujus quoque necessiias adjuvari.i Verum elee- 
mosynae illae modcratx erant et frugalioribus cibls 
conlenli esse debebant pauperes, ut idem sanctus 
Docior ibidem tradit : c Si lamen contentus sit, i in- 
quit ille eodem de histrione loquens , c frugalioribus, 
sed innocentibus cibis. i Quod autem pauperes ar- 
tifices juvarilEcclesia , probatur aucioriiaieejusdem 
sancti Episcopi, qui epistola xli, sic eos alloquitur 
ad quos Cpisiola illa conscripu est (i) : c Ego vos 
pro me vicarios misi , ut expungeretis necessiutes 
frairum nostrorum sumptibus , si qui etiam vellent 
suas artes exercere, addilamento, quantum satis cs- 
sel, desideria! eorum juvarelis. i Idcirco corba, id 
est capsula eleemosynis excipiendis in templis pone- 
balur (5). Fideles, etsi pauperes, c materiam pro sa- 
crificio I suppeditabant (6) : cDecimas i etiam solve- 
banl (7). 

L1II. De Cura infirmorum. — Inter ministros Ccele- 
si% eranl quibus cura demandata erat deferendi Eu- 
charistiam pauperibuset intirmis,et tingendi catechu- 
menos ad mortem aegrotantes. cAlia quae incumbunt 
vobis I scribit clerus Romanus (8), c elinm ipsa sub- 
didimus; ut si qui in hanc tenUtionem inciderunt, 
coeperint apprebendi infirmiute , el agant poeniten- 
tiam facti sui , et desiderent communionem , utique 
subveniri eis debet : sive viduae, sive thlibomeni , qui 
se exhibere nou possunt, sive hi qui in carceribus 
sunt , sive exclusi a sedibus suis , utique haberi de- 
benl , qui eis ministrenl. Sed et caiechuineui appre- 
hensi in infirmitaie decepti esse non debebuiit, ut eis 
subveniatur. i 

LIY. Sportula:. — Praeter superius reccnsiias cu- 

(1) Cyprian., Ep. xxviii, toin. iv, c. 501 b. Conf., 
Ep. xxxiv, coll. 3iO, seq. 

(2) Idem, Ep. xxxvii, lom. iv, col. 529 a. 
(5) idem, Ep. lxi, tom. iv, c. 563, a, b. 

(4) Idem, Ep. xxxviii, tom. iv, c. 330 a. 

(5) Idem, lib. de Op. et Elcem., tom. iv, c. 612 B. 

(6) Idein, ibid. 

f 7) Idem, lib. de Vnit. Ecel., lom. iv , c. 518 b. ^ 
(8)Cler. Rom. apudCyprian., Ep. n, t,iv^c* tiT k^^ 



paiKriTio 



jusque mensis disiribuiioiies, ali;e insuper eranlqui« 
vocabantur iporiula, ci qui eorum pariicipes erant 
elerici, sportulanies appellabanlur. Yitle qu» de 
hiscc habet divus Cyprianus in sua Epislola ad Cle- 
lum Furnensem. Verum fateri dcbemus S. Cypria- 
num haud perspicue meniem suam aperuisse circa 
basce sportulas; necnon auclores qui de illis lo- 
quunlur, non satis aperlc seipsos explicare, ut pos- 
simus inde aliquid cerii hac in re definire. Censet 
Rlgallius I habcri In honore sportulantium, i uti scri- 
bit 8. Cyprianus, idem esseac participem lieri cujus- 
dam peculiaris distribuiionis , quae diversa esset ab 
illa quae appellaiur ab eodem sancto Dociore i divisio 
mensurna, > quae erat disiributio generalis ; nos vero 
Jlbeniissime adjungimus , pauperiores soluinmodo 
clericos hujus peculiaris dlsiribuiionis fuisse parii- 
clpes, quam eiTormabant 111« fidelium eleemosynae 
qutt iu arcis reponebantur. Arcae istae cum iiistar cu- 
jusdam calaihi essent, vocabantur c sporlulae » : unde 
€ sportulanles • dicti qui ab bisce eleemosynis babe- 
bant unde in parle viclitarenl. Opinor auiem , pro- 
plcr pecullarem hanc distributioncm pauperes cle- 
ricos nequaquam rejectos fuisse a generali ciijusque 
mensis distributionc, quae consiabal tum Ecclesi» 
reditibus, tum iis quae ad cleri susteniaiionem qui- 
libet fidelis contribuere tenebatur. 

LV. Hone canonicce. — Praeler tres diei boras ad 
publicam precem designalas', teriiam scilicct, sex- 
iam ct nonam, S. Cyprianus memornt pariter matu- 
llnum, inquiens (!) mancj orandum, nt resurreclio 
Domlni matiilina oralione celebrelur. Loquitur pari- 
ler de alia oraiione ad dicl finem facta ; quod quidem 
in eam prccem recidii quam vesperas appellamiis. 
Insuper ignoro an de vigiliis iiiicrprelrtri posset quod 
habet ibidem sanclus Doclor et scribii de precibus no- 
cturnis (2). Quibus s:ine positis, habemus omnes ho- 
ras canonicas , si primam et complelorium cxcipias. 
Preeter lias publicas preces, aliae erant quDR in priva- 
torum aedibus Uebant, uti erat oratlo ante cibum , 
cujus meminit S. Cyprianus in suo tractatu ad Dona- 
lum (3), et quam perhibet idem sanctus Doctor vei- 
uti consueiudinem suo aevo jam vetustissimam. 

LVi. De visionibus fideliunu— Ex pluribus operum 
S. Cypriani locis apparet manlfeste, aevo suo c vislo- 
nes multas et manifestas factas esse (4) , et etiam 
puerorum innocens aetas in extasi videt oculis, et au- 
dil, et loquitur ea quibus nos Dominus minore el in- 

M) Cvpr. , Ue OraL Dom,, t. iv, c. 543, b, c, seq. 

(i) auUa sint horis noclumis preeum damna; nuila 
aralionum pigra el ignava dispendia. Cypriaii. loe cit,, 
c. 515, A. Cliristianos noctu conventus babuisse res 
satis iiola. Nocturnas convocationes appellai Tertul- 
lianus lib. u ad Uxorem. Antelucanos vocat Plinjus 
in Ep. ad Trajan. Sed insuperex privala devoiione, 
fideles lecto se eripiebant , et per noctem exsurgebaut 
oratum, utait Tertullian. loco praelaiidato. Sic in 
Apologetico : Ita saturanlur, ut qui meminerint etiam 
per noctem adorandum Deum sibi esse. 

(5) Cyprian., Epist. \,ad Donatum, al. lib. ad D§m- 
lum lom. IV, c. 222 , B , seq. 

(4) Idem, E^p. uv, tom. iii , c. 855, a. 



XIIV 

Irueic dignaiur (i). i Iltos vero reprehendit fiuibus 
ett fSoroDia ridiculaetvisloncslneptae videbantur (2).j 
Observare pariter possumus ex divo Cypriano, oliiii 
Digru vesies tempore Iiicios in usu fuisse. Scribit 
•»iP in traciatu de Mortalitate (3): i Defuncios dcsi- 
derarl, oon plangl debere, nec accipiendas essc hic 
dtras vestes, quando llli in coelo Indumenia alba jam 
sumpterunt. i 

ARTICULU8 iV. 

ANIfALES LITTERARII. 

§ I. Lilterarii minorum Patrum Annales. 
SiCGULO IX. 

Ciri^ annum 850. 

CODEX DNICDS ArNOBIO — MlNCCIANUS. € Codcx 

tantummodo unicus hactenus reperius est, ex quo 
primum iluxit et itcrum, Iterumque Arnoblus cmen- 
datus est, qul Jam in biblioiheca regia Parisiensi 
exstai. Opiandum vero essei, ut docius aliquis, cui 
aditusad codicem liunc regium paict, cum accurale 
describeret, quo saeculo scripius esfe videaiur ratio- 
nilms juslis probarel, In prlmis vero num foedis adeo 
characteribus aut scripiur;c compendiis exaratus sit, 
ui lotles a virls Insigniier erudiiis, quos s'io loco no- 
mlnamus, nec umquam slne nova variarum lectionum 
messi exerccri potuerit : i haec liabet cl. vir Schoe- 
nemann , liaec eisi a duobus supra sajculis uno ore 
reqnirant quotquot Minucium, Arnobiumve legerunl; 
nemlnem lamen haclenus, ni fallor. rcperire fuit qui 
hacinrestrenuamoperamnavaret,neculiimusArnoJ)ii 
edlior J. C. Orelli, nec recens Minucii inierpres Liig- 
dunensls, quibus prae omnlbus par erai lianc acci- 
pere provinciam. Caeteris ergo deflcieniibus , paucis 
provirili de bujiisce codlcis unlci descripilone agc- 
mus. Codei ille, olim in Vaiicana , nunc cx doiio 
Leonis Papa! X, in Regla Parisiensi biblioibeca, sub 
niim. 1661, antea 13U, vel 5975 asservaius; 
membranis nitidls , eleganiibus et iniegris soiide 
compactus; In forma 4"; duobus ferme pollicihus al- 
ilor paulo quam lailor; auratus in parte aniica ct 
levigatus, poslica vero tribus liliolis aiiralis dislinc- 
tus; ligiiea duplici tabcll.i, avulsis utriusque libulis, 
stipatus; hinc eiinde teguroento vestitus viiulino, 
nigro, variisinsperso ornameiiiis iiiterqua; emicant 
noia Ijcnrici II et Pianae Piclaviensis stemmaia ; nullo 
inscripius titulo, nisi hoc soio nomlne arnobivs, 
tum operculo tum primo folio prxiixo ; tribus et 
vigiiiti constans octo foliorum fasciculls, in qui- 
bus duo sexaginta folia Arpobium, ocio vero et 
viginti Octuviuin contincnt, Hgdc aulem siint nota- 
biliora palacograpliica et grammaiica sigiia ; codex 
unciali seu Carolino mlnuscuto caractcre cxaratur, 
nitido sane , puro , et npprimc genuino , nulla 
llerpvingica qec Lombardica varietate niixto ; ma- 

(1) Id., Ep. IX , toro. IV, c. 253 , ▲. 

(2) Id., Ep. Lxix , tom. ix, c. 407, a. 

(3) Id., tractatu(/e Mortalitate. tom. iv, c. 596/^. 



jusculis rusticis rubris ad singula capitum initia, 
priiDO tantum eicepto» absque ullis litieris pseudo- 
morphis vel ornatis, disiinguiiuf; solent separari duo 
^tffiwyw m membra , qux tanien aliquoties, quod e 
Lorobardica derivari videtur, una littera e curo un- 
cinula inferiori exprimuniur; in summo turgere vi- 
dentur superiores litierarum proeminentium hast^e; 
iD litieris m^n^u^ anteriores tracius aliquando dex- 
trorsum , plerumque sinistroversus inflectuntur ; lit- 
tera a suo inleriori circulo strictiori, ut in unciali , 
perficitur, nec usquam, ut in cursiva, a veriice in- 
cluditur ; c vero toties quoiies rolunde circuit. Quoad 
cxteras notas orthograpbicas, poiius quam palaeo- 
grapbicas, pauca addemus : puncio dumtaxat expri- 
mitur casus dativus et ablativus iii numero plurali v.g. 
nottrit petUb.; etn, ettety sic se babeut ee^ ^et ; est vero 
aliquaudo fit i; m plerumque omittitur; singula 
omissio per ductum borizonialcm indigitari solet; 
paucse occurrunt coiijunciiones, nec fere nisi in his 
vocibus re^ ra^ io copulaliva et^in uliimis vocis unius 
liiteris cnm alterius primis; caeterum scatet scrip- 
lura spbalmaiibus ; temere interpungitur ; seciioiu- 
bus absonis textus distinguiiur. Maximi nibilominus 
prelii, immo supra onme prelium est unicus ille duo- 
rum optimorum scriptorum codex ; cujus aetaiem de- 
finire haud ambiguuin est ; ex prxfatis enim cbarao- 
teribus, iu primis ex forma litterarum m , ii, u, suf- 
fraganiibus multis baud ultimi subsellii viris , ad 
primam noni sxculi partem tuto refertur, pro- 
piorque ad medium quam ad iniiium accedere vi- 
detur. 

S^CULO XVI. 

Anno 1542. 

Ebitio pRiifCEPS RoMANA. Miniicii Felicis, una cum 
Arnobio, ad lidem unius exsianiis iii Bibliolbeca Va- 
ticana codicis, curanle Fauslo Sabaeo Brixijno, typ. 
Ferrarii el Priscoanensis , regi Francorum Franci- 
sco I, jussu, ut videtur, pontificis maximi Leonis X, 
nuncupata, Romx prodiil, in fol°. (i) 
1516. 

BasilcensisI, apud Froben., ex Sigismundi Gelcnii 
rcceDsione, cum Arnobio, in 8^ 
1560. 

Bas]|.£ensis II, apud Froben., in-S^ insecunda 
ediiione Arnobii Gelenii. 

Eodem anno. 

Heidelbergensis , prima sub proprio auctoris no- 
mine dala. Primus Franciscus Bulduinus Minucio 
resliiuit Octavium bacienus Arnobii librum ociavum 
reputatum; at, ante Balduinum fraudem dciexisse 
Hadrianum Junium, medicumBalavumetpliiloIogum 
sua) sBtatis celeberrimqm. Immo vero non Juuii iste 
bonor, sed Antonii Morrilloni, em. cardinalisGrand* 
velle secreiario et bibliothecario, ad quem non- 
nullae exstanl Junii Epistolae, et cui ipse Junius banc 
hudem vindicai in Animadverss, lib. ni, c. 1> edi&- 
nov. Roterd. 17(,9. Cgeterum boec Balduini editio 

II) Multa in bis et sec(ueniibus desumunlur ex 
loenemanni, Lumperi, Lellerii operibus. Edp. 



XLVi 

textum merum exhibel; cui praefaiio addita est, ia 
qua cum vindici» pro Minucio Felice vero auctore ex 
Hieronymi et Lactantii tesiimoniis, styli et fonn» 
scribendi ab Arnobiano discrepaniia tradunlur, tum 
argumentum et analysis lolius libri proponitur. Nun- 
cupavit Balduinus Miniicium suum Friderico, electori 
Palatino, academinm Heidelbergensem, recens tunc 
ab isto principe instilutam , bis printitiis musarum 
quasi consecraturus. Ex off. Lud. Lucii lyp. Heidel- 

berg., in-8°. 

1580. 
Parisiensis I, una cum Tcrtulliano et Arnobio, 
cura Laurentii de La Barre, in*fol. 
1583. 
RoMANA II, lyp. Dom. Basae, ex Fulvii Ursinl casii- 
gailone, Pelri Ciacconii scliedis adjuti, praeeunte 
Arnobio, sed nomine Minucii inscriplo, in-4*. Urst- 
nus, sive nescierit, sive nescire simulaverit verum 
auclorem a Balduino fuisse detectum, id sensisse 
primum cardinalem Sirletum affirjnat. 
1589. 
Parisiensis II, in-fol., in Bibl. Bodl. 

1598. 
Job. Meiirsii Hypocriticus Blinucianus^ cum ejus 
critico Arnobiano. Lugd. Bat., in-8**. 

SiECULO XVII. 

Anno 1603. 

Basileensis II, ex bibliopolio Frobeniano, in-8*. 
Marci Minucii Felicis Octavius et Gypriani de Idolo^ 
rum Vanilate. Joti. a Wower recensuil. Praefatus non 
est. Lcctiones saepe laudat, quae plerumque cum ms. 
regio minime concordnnl; nec ullam fidem babent, 
siquidem bonus iile vir imponi sibi passus cst ab aliquo 
qui ita esse in optimo libro mentiebalur. Notas suas» 
quamvis doctas , nec pranler locum apposilas , spatio 
decem dierum adornavit : in locis lamen difficilioribus 
adjutorem babuit eruditissimum virum Scaligerum, 
1603. 

Hannovbrana L Geverh. Elmenhorstii typis We- 

chel., in-8o, cum Arnobio, nil nisi merum textum 

hoc anno dedisse videtur : serius praegrandem tup- 

bam auciorum et iocorum eamdem rem illustrantium, 

prsetereaque nibil altulit. Inde tamen inler duos viros 

dissidia, rixae, contumeliae, de quo legendae Scaligeri 

epp. ccLX-ccLxni. 

1605. 

Parisiensis H, apud Marc. Orry, in-8*, cum Arno- 

bio Desiderli Heraldi baic Scboenemann. Quaeril 

lamen D. Lumpcr unde ediiionem banc de anno 1605 

babeat Fabricius(SMpp/ew. BibL lat. ad lib. iv, c. 3,) 

et Ceillerius (Hist, ginir, desAut. eccL, t. ii, p.255). 

€ Hoc vero, inquit, salis scio et banc et alleran) de 

anno 1615, cum Arnobio emissam nihili esse, si qul- 

dem Desid. Heraldus Arnobium suum jam ante Mi- 

nucium ediderat, ut lestatur in Prxfatione ad Joban^ 

Bochardum. > 

1610. 
Heipelbergensis Balduini, repetiu Francof. in-8% 
Fabric. Del. Argg.,p.216. 



iLvii PRiBFATlO 

Eodem anno. 
Pahisiensis 1H, in-fol. (Cal. Bibl. Barber. t. u, f. 
p.l6,eiCaUBibl.BodL) 

Hambdrgensis 1, in fol., Marci Minucii Fdicis Octa- 
vius ex reccnsione el cum comnientariis Geverharli 
f/tne/i/iorffit.-accedunlFranc. Baldiiini Prolegomena 
In M. Min. Fel. Octavium. Elmcnliorstii noialiones 
commeniariis Wowerii inlerspersas esse eumque 
sxpe librum ms. citare, ubi tantummodo lecliones 
codicis regii appeliand^u fuisseni Rigaliius noiavit. 
Scilicet cx eodein Wowerio librum illum ms. lauda- 
bat , ut ex iis quse supra ad Wowerianam ediiionem 
scripsimus, disci potest. Caeicrum, pro more suo, 
iDtegras auctorum veterum similis argumenii pagi* 
nas apponit, egregie bac testium nube Minutium 
illustrari censens. 

1613. 
Parisiensis IV, Luteiiac Pnris., in-4*, typis P. Met- 
taycr. M. M. Fel. Oct. Des. Ilernldus nis. rcg. ope 
emcndavii ei notns nddidit. — Gonfcr qux a nobis 
dicla sunt ad Tcriullinni Apologeticum, ab codem 
hoc anno cdiium. Tcxlnm hic expressum jam 
an. 1005 cum Arnobio cxcudendum curaverat, hic 
tandeni notis pro more doctis et exquisilis ornavit. 
In snmma Romannm ed. Fuivii Ursiiii sc secutum 
esse prolitetur ea lcge, ut nb illa quam omninm 
iidelissimam essc ccnset, nisi ms. regio pr^i^eunte, 
non recederet , et ea ipsa adeo, qua) vel primo 
adspectu viiium suum proderent, relineret lamen, 
nec Sig. Gelenii, qui hxcomnia ( viiiosa inlcUige) 
mularc non dnbitavcrat, exemplum sequereiur. 
riihilominus , qnod in laudem viri dictum volo , 
Gelcnii lectioncs nonnullas utcumque bonas non 
deseruit, sed Romanac pr;i>lulit. Ccdicem regium 
Tliuani benelicio nactus cral. Inscripsit autcin hunc 
libellum Joanni Bochardo Sacri Consi>torii consi- 
liario, etc. — Aliam Octavii ciim Heraldi animadver- 
aionibus ediiionem cum Arnobio, an. 1615, in-4^ 
factam Fnbricius commemorat, cujus tamen nec 
ipse ad Arnobium, nec prj:ler eiim quisquam me- 
minit. ( Bibl. lat. i, iv, c. 5, ed. Ven. t. ii, p. 2$2 ; 
et in DeL Argg, p. 216.) 

1617. 
Versio, omnium prima, Gallica I, auctore Thoma 
Reverendo ex typis Jacobi Lcbas, in-12, xv-183-5 
pp. (Bibl. Lngdun.) Nuncupata nobili viro Fran- 
cisco Revercndo (Francois Le R^virendy deur^de Ca- 
lix), aucloris avunculo, rcgi a consiliis, etc. Pros- 
mittiiur monitum ad lectorem , in quo interpres sex- 
deciin lantum annis nattis, dicitnr, nomenque pro- 
priuin de Baali Le RMrend eo loci prx se fcrt; nec 
junior licet et omuium primus, despiciendus inter- 
pres. 

1624. 

Ed. Parisiemsis V. Paris., in-fol., in Bibl. PP. vol. 
IX, col. 1. 



XI.VIII 



1627. 



OxoNiENSts L Oxon., in-12. Minucii Octavius. (BibL 
Mus. Britt.^ voce Felix.) 

1636.1637. 
Versio Gallica n. Minucii Felicis Octavius gallice 
redditus a Nicolao Perrot d*Ablancourt; Paris. apud 
Job. Camusai, in-12, xii-96 pp. privilegio regio in 
die 3 sept. ann. 1636 siibsignata; typis ni)Soluta 24 
dec. ejusd. anni, Pbitandro, sub cujusnomine latitat 
Conrart, dedicata : prodiit anno 1637. Iterum ann. 
1660, in-18 ; 1662, in-i2 ; 1677, in-12 ; vicies deinde 
repetita , modo textu latino, modo notis aucta , nec 
umquam verior, nec fidelior quam cielerae ejusdem 
auctoris versiones. 

/636. 
Vbrbio AKGLiCA L M. Minucius Felix his dialogue, 
called Octaviusy translated inio English , by Richard 
James of c. c. c. in Oxford, in-8*. 

1637. 
Yersio Galuga III. Minucii Felicis Octavius gallice 
reddiius opera Guillelmi Du Mas, canonici et decani 
eccles. cathedr. Alelhensis. Paris. apud vid. De Tous- 
sainct du Bray., in-4*, 16-146-135 pp. 

1643. 
Parisiensis VI, RiGALTiANA L LiitctiiC, vid. Ma- 
thur. Dupuis, in 4° M. M. F. Oclavius, cl Ca5c. Cy- 
priani liber de Jdolorum Vanitate; editio nova ad 
ildem veternm exemplarium, e\ reccnsione et cum 
observationibus Nic. Rigaltii. Notoi sunt paucx, sed 
eruditae et apiae, ut soleni Rigaltii ; pracmissa esi 
de variis editionibus Octavii Minuciaiii prxfatiuncula 
egregio judicio et modestia conscripta. Codicem 
regium^ quoque iterum siudiosius, iiec sine fructu 
Rigaltius adhibuit. 

1645. 
RiGALTiANA IL Lugd. Bat. ex off. Justi Livii, in-S° 
L 12. M.M. F. Oct. C^dc.Cy pr.deldolorum Vanitate, 
cum observationibus Nic. Rignllii; et Julius Flrmi- 
cus de profana ac vcra RtUgione^ ciim notis a Jo. 
Wowcr., una cum novo Indice. — Jul. Firmicusex 
recensione Wowerii peculiarem tiiuliim habct ac 
seorsim sisti polesi. Uterque liber pro ratione Biblio- 
polx curntus est. Ad Minutium periinenl, praeier 
Rigaliii in Mlnutium et Cyprinnum annotationes, 
indiculus verborum, et Ralduini prolegomena, typis 
iieruin exscripta. 

1645. 
Parisiensis VII, RiGALTiANA 11. Luteiix, ap. Math. 
Dupuis, in-4<^; itcrata Rigaltiana Fubric. (Dei Argg. 
p. 216.) 

lass. 

Classica I. Roihomagi, ap. Jo. le Boullenger, in*12. 
M. M. Fel. Octavius. Textus in usum collegii societa- 
tis Jesu, Rothomagi exscriptus. 
1652. 

OozELiANA L Lugd. Bai. ex off. Jo. Maire, in-4*. 
Cum iniegrls omnium nolis ac commentariis novaque 
recensione Jac. Ouzelii; cujus et accedunt aniroad- 
versionea; acc. pnetcrea liber Julii Firmici Ma- 



L» PRJEFATIO 

lerni V. C. de Errare ffrofanttrum Religionum. — Fo- 
lilisaimi hajus commentaioris noUrum collufies 
immensiiate sun reliquorum omnium longe superat. 
Ad singula Minucii verba undicumque omnia apia 
JDepta incredibili stupore et imprudentia corrosa 
fiunt. Ncc vero ei proprio quidem lectionis penu, 
sed aliorum qui longe alio consilio congesti erant 
cnmulis. Quod ad textum atlinet, in distinctione et 
interpunctione f erborum mulia se egregia pracstitisse 
gloriatur, de quibus penes alios esio judicium. 
Inscripsit Ouzelius opus suum Cbristin» Suecorum: 
Firmicus ex Wowerii recensione et unius Wowerii 
animadYcrsionibus editus est. 
1666: 

Edit. Parisiensis VIII. Parisiis, ap. Jo. Dupuis. 
10 foi., cum Cypriani operibus, ex ed. Priorii. 
1671-1672. 

S. S. Cornelii, Lucii, Stephani et aliorum cpislol» 
in Coliect. concilior, cura P. P. Labbici et Cossari. 
edita Paris., 1 vol. in-fol. 

1672. 

OuzcuA!!! II. Lugd. Bat. cx off. Hackiana : repe- 
tita Ouzeliana, nec tamen ad unguem repraesentata ; 
scd quod ingeniose a typographis cxcogilaium est, 
nolarum omniuni coiigeries, quae in priori Ouzeliana 
post textum agmen ducebat, bic ipsuiii texium pre- 
mit, ut sxpius lineis iisdem scxies et amplius ad 
singuiorum auctorum , qui numeris distinguunlur 
aiiimadversiones rcpetiiis vix lexium pra; lexiu digno- 
scerc possis; De novo adjecerunt, inembris iiidem 
disiractis, Bleursii criiicum Miiiutianum. Qiiod lepi- 
dissimum denique accidit, medias inter reliquorum 
commcntatorum animadvertiones tiiulus variarum 
lccilonum seorsim conspicitur, qua; unde allatx sinl, 
vix diviiiabis, nisi penitus tibi perspecta sit biblio- 
polas hujus in exomanda bac editionc scdnliias. 
Videlicet varix lectiones suiit scorsim ad calcem 
editionis suae ab Elmenborstio exhibilsp, quas sicut 
iJle ex singulis priorum editorum nnnotaiionibus 
collegerat, ita et suis locis singulas, et colleclas 
iterum lypis mandarunt. 

1678. 

Oxo.MENSis II. RiGALTiANA III. Oxonise, cuin nolis 
Nic Rigaltii. {Giomale di Roma, 1679, p. 137. Fa- 
bric. 1 1.) 

1682. 

Yebsio AicGUCA II. A Dialogue, by Marcus Minucius 
Felix, translaied inio english, by P. Lorrain; 
Londoo, in 8<». Eodem rcpetita anno 1695, ibid. 
in-12. 

1683. 

Ed. Hollandica. Amsielod. ln-12, cum nova et 
optima omnium ac rarissima recusione versionis gal- 
lieae Ablancurtii e regione textus positae. 
1685. 

Petri Antonii Burchnrdi, Slcviccnsis Distertatio de 
Minueio, quam thesibus ex ejus libellis excerplis et 
Chrcstomaihiae Minucianae praemisit, sub hoc tiluio : 
Jf • MinueH Felieii Octavius, non octavutlibcr Arnobii, 



eeu elegantittimui MinucH fnro veritate religionit chri'- 
ttiante dialogut, in Ihetet digettut, quat habuit fnres* 
nde B. D. Kortholto. (Kiloniae, in-4*. Vide MoUeri 
Cimbria litter. I, 81.) 

1689. 
SS. Felicitatis, Perpetum et SS. Martyrum fpas- 
sio, inter Acta tincera Martyrum, cura D. Theod. 
Ruinariii edita Paris.; in-4», repetiia Amstelod. ann. 
1713, Veron. 1731. 

1689. 
LiPsiENSis I. Lipsite, in-i2, cum versione gallict 
Ablancurliieregionetextus posita. {Fabric I. 1, 217.) 

1696. 
Versio Hollapidica II , ex typis Elzevirianis , 
in-12. 



L. E. Dupin, de Minucio, in nova Biblioth. Auct. 
Ecclesiastic, tom. i, in4*. 

1699. 

Halensis I, Classica II. Halas., sumptt. Jo. Frid. 
Zciileriet Henr. Musselii, in-8". Minucii Octaviut et 
Cypriani ; iiterque reccnsituset illustratiis a Cbristo- 
phoro Gellarlo.— Usui scholarum, qu» cral viri 
hujus opiime meriii de juventute sedulitas, consul- 
lurus, textum Minucii ex superiorum cdiiorum nec 
non Jo. Frid. Gronovii, cui prinias merito dercrt, 
animadversis emendatiorem excudendum curavit 
annotaiioiiibusquc non muhis ei prolixis, sed egregiis 
et nullo non tempore legentibus profuturls explica- 
vii, qux vel ad lectionem ipsam, vel historiam 



aique fabulas, vel denique lalinitaiem spectarent, 
Cypriani libellum ad Wowerii exemplum adjecit, 
itemque Balduini dissertationem ; dcnique in fine 
accesserunt, quod serius ct textu jam exscripto 
demum allata essent, observata qiiaedam Jac. Peri" 
zonii. Postremo, quae haud minima libri dos est, in 
capilula et paragraphos apte tcxtuin Minucianum 
primus descripsit. 

SiECULO XVIll. 

1703. 

Vers. Anglica IIL A Dialogue, by Marciis Minucius 
Felix translaied into englisch, by M. Combe. London, 
in-8^ 

1707.' 

Ed. Davisiana, Glassica III. Cantabrigix typis aca- 
demicis, inipcnsa Jo. Oweni, in-8^. — Minncii Octaviut 
cum integris observationibus Nic. Rigaltii et selectis 
aliorum reccnsuit suasque noias ndjecit Jo. Davisius. 
— Prxmittitur Franc. Balduini disserlalio, rerumque 
et latinilaiis indices subnectuiitur. Quoniam autem 
Rigaliium reliquorum Minucii interpreium ngmen du- 
cere Davisius censebat, quamquam non ab omnl ha- 
lucinandi pcriculo eum tutuin esse concedii, cjus 
prae reliqulH curain habuit. Sed nec alios ncglexit, 
nec adco ea interdiim cfTugere passus est, qiicc viri 
docti passim aliud agentcs de Minucio ohscrvasscni, 
81 qua hnrum animadvcrsionum uiililasesse posset. 
Textus dislribulionem a Cellarioadopuvit.Cxterum 
admodum modesic dc opera sua sentit vir doctissi- 



fKMfkl^O, 



LI 

mus, quse ad juvenum ingenia erudienda et exacuenda 
prx mullis allorum est utilissima. 
1708. 

Vers. Angliga rV. M. Minucius Felix'8 Octavius 
and TertuIIian'8 Apology Tor llie primitive Ghristians. 
LoQdon, in-8**. 

i709. 

^D. Gbonoviana. Lugd. Bat. ap. Gorn. Boutestein 
et Sam. Lucliimaur. in-8''. — Minucii Oclavius cum 
iniegris Woweri, Elmenhorstii . Heraldi et Rigaltii 
notis aliorumque binc inde collectis ex recensione 
Jac. Gronovii, qui emendationes et eiplicationes suas 
adjecit. Accedit Gaec. Gyprianus et Jul. Firmicus 
HaiernuA — Dandum nimirum erat bjbliopolis hoc, 
puio, ut notas virorum m titulo laudatorum integras 
repeti paieretur Gronovius, qui de ipsis sane, si quis 
alius, veram sententiam tulit. Secuiido vero consiiio 
curas erudiiorum foris in Minuciiim exercitas, id est, 
annolationes ad diversos auctores occasione dala in 
Hinucii loca, seu ul lllustrarent seu emendarent, 
scriptas diligentius conquisitai excussit, quo nomine 
Pricacum ad Apuleium in primis ^magni facit. Quid 
jpse studii ad Minucium contulerit, ex his ejus ver- 
bis optime puto constabii : c Insita Diaiogo doctrina 
Buppeditaverai hilarero ubertatem» inquit. losuper 
quoque maieriam libelli gercbam memoriae insitam, 
et aderat veneratio sermonis latini tam caste ab scrip- 
tore usurpati, ut sic in legendo varia seculus, ad 
collationem ingeiitem forem prompius. Etsi praeter 
Sabaeum et Ursinum, praeter Heraldum et Rigahium 
Josephus Scaliger quoque et Sulmasius operam na- 
vaverant collationi codicis ms., qui est Luteti», nul- 
lum lamen istuc proGcisci a mtilio tempore intellexi, 
quem non ad inspiciendum rursus boriarer et insti- 
garem. H.'ec ipsa fuit eiiam occasio accensae acriino* 
niae ad vnria snbolfacienda et veterem manum repo- 
nendam aut proferendam senteutiaro scriptoris, unde 
abcrrabaiit alii, quum se judicarent maxime folices 
et saguces. i Ad locum cap. xxi de Diana Epliesia 
vcruhus exslructa integram Lucae Holsienii disseriat. 
apposuit, doctain utique et ingeniosam sane, sed 
cujus forle commodius suinma lanlum adscribenda 
fuisset (1). Ne verotcofTendat, quod totiis sit in cxa- 
gitando et cavillando, qui ab eo \\\ nominari digiius 
erat Ouzelio» Jacobuin Gronovium nosse debes. 
Nummos et figuras sre incisas acias i|Ia in auctorum 
veterum editionibus in deliciis habebat ; ad usuro 
nihil conferunt. 

1709. 

Ed. Prima seorsim data quorumdam Novatiaai 
operumi sub hoc tilulo : Incerti auctorii de Hegula 
Veriiaiis sive Fidei, vulgo Sovatiani de Trinitate liber^ 
ad Pamelii fideni descriptus ; nec uliis animadversioni'' 
bus illuitratus, cura William Whiston^s in Sernioni 
and essays upon several subjects, 
1709-1716. 

Vers. Anguca V. Octavitis,., translated with. no- 

(1). Vide Bupra, curramdem edendamesseduxeri- 
rous £dp. 



LII 

(es... by William Reeves... printed with the Apolo- 
gies of tbe primiiive fathers. London, % vol. in-8. 
1711. 

Ed. Davisiana 1L Gantabrlgiae, in-8*. Ex secunda Jo. 
Davisii recensione cum Variorum notis, addito.Gom- 
modiano. (Gf. Acta Erud.. i. iv, suppl., p. 423; Bibl. 
Choisie, l. xviii, p. 541 ; Mem. of. Lilerature, t. i, p. 
353; Mim. de Tr4voux, t. n, p. 888; Bibi. Choisie, 
i. XXIV, p. «0.) 

1712. 

Versio Hollandica HI, curante D. Gargonuro, 
Flessing, in 8". 

1715. 

D. Nicol. Le Nourry, Dissertatio in Minucii Octa- 
vium, tom. ii Apparat. 

Eodem anno. 

SS. Gornelir, Lucii, Siephani et aliorum epistolac 
in Joh. Harduini Conciliorum eoUeciione maxiioa. Pa- 
ris., in-fol., tom. i. 

1721. 

Eorumdem epistolae a D. Petro Couslanlio editaj 

in exiinio nec satis laudando opere cui tiiulus : Epi^ 

stol(B Romanorum Pontificum et quae ad eos scriptae 

eun(, a S. Glemente I usque ad Innocenlium lU, etc. 

1724. 

Ed. Anglica H Novaiiani. Oxonii, e Theatro Shel- 
don, in-8". Novaiiani opera qua; exstant, omnia cor- 
rectius longe quam umquam antehac edita, notisque 
lllustraia per Eduardum Welchmann. 

Exhibenturlibelli inier Tertullianea servati et alle- 
ra ad Gypr. Ep.WeIchman,quiadversatur Whistono, 
repeiiit texlum Gclenianum. c Mendis universis qui- 
bus tum in vocibus , tum in clnusulHrum distinctioni- 
bus passim laborabat, medicani mainim summn cura 
se apposuisse dicit. > Propter quae acrem Jacksoni 
nec plane Imnieritnm censuram pnssiis est , iiicnda a 
Pamelio remota, Gelenium sequeiido ilerum infer- 
sisse, pluraque omnino reliquissc qnam sustnlisse ob- 
Jicientis cuin (nmen mngnam earum partcm facilc 
emaculare potuerit, si Anglicanum ms. exemplar a 
Pamelio descriptum hon neglexisset et Fulvii Ursini 
ex mss. observationes a Jo. Wowero exscriplas, quas 
nancisci potuerii, non penitus ignoravisset. AUcrum 
quod addit, Welchmannum quidem luxata capiia ad 
propria loca reduxisse; sed in hoc anlecessorem ha- 
buisse Responsi auctorem conira D. Waterlnndi de- 
fensionem quaestionum quarumdam , quas edidit de 
Trinitatis coniroversia, nec tamen ejus meminisse et 
de notiilis item, unam et alteram et locorum S. Scrip- 
turs indicem valde imperfectum adjecisse : id multis 
fortasse paulo iniquius ab eo dictum videbitur. 

1728. 
Ed. Anglica IU NoYATiANi. Londini : lypis Jo. 
Darby ct T. Brown, et impensis Joannis Noon in 
vico diclo Gheapside, juxta saceilum Metaxariorum. 
^ Novatiani Presb. Romani opera, quas supcrsunt 
omnia, posi Jacobi Pamelii ^rugensis reccnsionemy 
ad antiquiores editiones castigaia, et a multis men'- 
dis expurgata : illustraia etiaro copiosiasimi» obser" 



Llll 

Taiionibus et notis, in quibus (otum argumentum 
auctoria de regula fidei ex vetenim Patrum monu- 
mentis lata discutitur. Prspmiuilur dissertatio de 
Filio Dei homousio, sive co-esseniialite uiii Peo Patri. 
Siudio Joannis Jackson. Ecclesix Anglican» Presby- 
teri, etdeWberwellcomitaiiillantoniaD praebendarii. 

Prxter ea, quae superior edilio, complcctirur hsec 
etiam alieram cleri Romani ad Cyprianum episto- 
lam , de quo supra verba fecimus. Quod raiioncm 
aiiinet, quam in recensendo texlu secutus est, a Pame- 
lianoexemplo numquam se discessisse profitetur, nisi 
quando scnsus et ratio aucloris emendationem plane 
poslularet, aut vindices alios , vel exemplarium suf- 
fragium secum haberct. Qua in re Lat. Latinio ct 
Fr. Juniononnuliase debere plurimum vero ms. An- 
glicaoo et F. Urs. mss. notis adjulum se affirmat. 
Pluriroum sibi laboris indulsissenarrai, ut versionlbus 
Scripturarum diversis et veterum Patrum citationibus 
cum archeiypo lexlu collatis omnes lectiones varias 
cujuscumque tcxtus a Novatiano cilaii, inde deducen- 
das, quae notatu dignx essent, unaconquireretetlec- 
tori sisieret. c lianc vero opcram tuli , inquii, noc 
quod me aliquid fecisse quosvis puiare vellem ; sed 
quod alios ezemplo meo » si liceret , moverem ut 
in edendis veterum libris hac viaincederent, etomnes 
varias leciiones locorum omnium Scripiurae, qui in 
unoquoque scriptore cilanlur, congererent : alquehoc 
ad promovendamsacrarum Lilterarum emendatlonem 
ei cognitionem mullum collaiurum confido. > 

Noiae denique et observaiiones niuUso ct accuralae 
prolegomena docta indicesquc locuplelissimi , iiec 
non iii rebus levioribus cura manifesta, cgregie edito- 
ris vice funcium Jacksonum ostenduiiL 
1750-17^0. 

Variorum noue et commentaril in Ociavium Minu* 
cii Felicis , inter quos J. Jortinii, ui piital Saxius in 
Onoma$lico, notae criticae in MhcelL Observat.f vol. i, 
I. 1, p. 23; vol. II, 1. 111, p. 408-409; vol. iii, 1. 1, p. 
19-5J; l. II, p. 177-18! ; l. iii, p. 522-32 i. — Jerem. 
Marcklandi, in vol. ii, t. i, p. 54-60. — Thoin. Wop- 
Kensii, in vol. ix, 1. 1, p. 51-73; vol. x, l. i, p. il- 
M. — Ueumanni Fercif/i<mii, in vol. vii, part. ii, p. 
247-272; Fercul. 111, ibid. part. lu, p. 421-478; 
fereui, iT, vol. vm, p. 1, pp. 115-134; FereuL v et 
olt. part. 111. p. 45i 479. — Fr. Ott. Mciickenii "Eni' 
TLpiTig modesta eorum qua; ad Minucium Felicein a 
celcbr. ileumanno observaia sunt. Ibid., v. in-4", p. 
729. 

1730. 

D. Remig. Gcillerii. 0. S. B. Hiit. g4nirale des 
ttuieun ecclitia$t. art. Minuc^ t. iii, p. 223. 

1753. 
De S. Stepbano papa et martyre, inter acta SS. 
Bollandiana, ad diem 2 aug., tom. i, p. 112-140, 
auelore Peiro Boscho. 

1736. 
Chph. A. Heumanni observatio qua numero jure* 
consultorum eximitur Minucius Felix, in parer^is seu 



PILBrATK). LiT 

accessionibus ad omnis generis eruditionem. Goet- 
ting., iii-8''. 

1738. 
Marci Minucii Felicis pro se et staiu suo epistola 
apologetica ad Fr. Ottonem Menckenium, qua Heu- 
maiini observatio refutatur in Nova Acta Eruditor.f 
anno 1758, p. 210. 

1743. 
Ed. Gronotiana I. Rotterodami, ap. Jo. Dan. Be- 
inan. — Ex recens. Gronovii, ed. a. 1709, repetita. 
1750. 
Ed. Davisia.na II. Glasgu.T. inxd. Acad. exc. Rob. et 
Andr.FoulisAcad. typography.,in-4o. M. Octaviusex 
recens. Jo. Davisii. Textus cum Indice solito nitoro 
cxpressus. 

1751. 
Job. Wern. Meincr Minurii Felicis loci aliquot 
perperam solliciiati, a corruptionis suspicione vindi- 
cati. Longosalisssp, in-^**. 

1752. 
Vers. Germanic.v I. Minucii Feiicis Octavius^ inler- 
prete J. F. Hollander, prodiii Francof., in-^". 

1754-1755. 

Gruneri observationcs criticae inter Acla societatis 
latinw Ienensis,yo\.\Uf p.33; vol.iv,p.208, v.p.220. 
17n6. 

Versio Italiga I. Ifi Venetia, prcssoSimoneOcchi. 
in-8', VOtiavio di M. Blinucio Felice, recalo in lin- 
gua Italiana col tcsto laiino a rincontro, e con op« 
portune annotazioni illustraio da D. Marco Poletl. 
Cl. R. Soniasco. — llaud ineiite inslitulum editori 
cessit(Paitoni, BibL degliautori antichiGreci et Latini 
volgarizzatif ii, 250. Gainba, Serie dei testi di lingua^ 
n' 23o4). 

1760. 

Ed. Lindnerana I. Longosaliss.x , snnipt. Jo. Chr. 
Blartini, in-^*^. — Oc/a WuielCyprianust/e YanitateidO' 
lorum; — uierque receiisilus et illastratus notis va- 
riorum selectis aique eiiain suis a Joan. Gottlieb. 
Lindnero (Longosal. Scliol. tuin correctorc) cum 
prxfatione Jo. Aug. Enicsti. Diligenlia et cura edi- 
toris prima hnjus editionis virtus est ; deinde altera, 
quod eas quas ex Gronovii inde temporc variis locis 
viri docti ad Minucium pcrpoliendum, illuslrandum 
et obscurandum eliam contulisscnt symbolas, cum 
judicio dilectas propinai ; tcrtia, quod crisin modes- 
tam et accuratam cdiior sequitur, qux ex Ernesti 
Summi prxcepiis dcfendenda magis et explicanda 
lectione vulgaia, quam conjccturis cxercendis occu« 
patur; postrema tandcm, quod breviier el summa- 
tiin, nec tame.n cum perspicuitatis jactura aliorum 
benc dicla repetit omninoque sermonis maximaiu 
curam babet. Ernesti prxfaiio de sacrorum script^ 
rum lectione cum anliquioribus Graecis et Romanis 
scriptoribus conjungenda prsecipit. Accedit denique 
prxter Balduini dissertaiionem Holstenii epistola e( 
indei iriplex. 



LV 



PRiCFATIO. 



LVl 



1762 



1792. 



J. D. Van Hoven, ep. hist. criiica de vera aelaie, 
dignilaie et palria Marci Minucii Felicis, Campis, 
in-i*, qui magna conlenlioneid egit, ut Miiiucium anle 
Tertulliiiniim el M. Anloniui lemporibus floruisse 
probaret. Recusa cst haec epistola in auctoris spicile- 
giis critico antiqiiariis et in Lindueri additione se- 
cuiida Minucii Felicis. 

i763. 
Vers. Germanica IL Octavii, interprete roagn. 
Gottfr. Lichlwer, in-8<^. 

1766. 
Ep. Gallajidiana. In collect. nova Vett. PP., t. ii. 
Venetiis, infol., ad duplicem Davisii recensionem, 
selectis variorum notis quae contextum emaculandum 
respicerent. 

1767. 
S. Cornelii et Novatiani opera in eadem Gallandii 
Collectione , t. iii , p. 278-287, et 533-562 , Venet., 
in-folio. 

1778. 
Ed. Lindnbrana II. Secundis curis Cl. Lindnerus 
Minucium, Longosalissaeevulgavit, in-8°. lu nova 
hac ediiione lectiones variantes, conjecturns virorum 
doctorum , et ea quae ad x|Di(rev solum spectant ne 
lis , quibus hsec parum placent , tacdio esset , exem- 
plo virorum doctissimorum, Gesneri, Heynii, sejun- 
genda a reliquis esse duxit. Tum annotationes, quas 
olim in indices conjecerat , et quas pauci vel nemo 
Ibi quaerebat , sub texiiim revocavit. Singula ac cu- 
ratius excussit, nec , sicubi ab eo erratum est, id 
fateri ingenue dubitavit. Etiam pro disserlatione Bal- 
duina , in terris nostris satis nota ubique obvia , de- 
dit epistolam Clar. ab Hoven : Devcra Minucii ceiaie, 
eique subjunxit breves aliquot excursiones , quse ta- 
men notarum modum excessurae fuissent. 

1781. 
Versio ANGLicAVI.ADialogue by Marcus Minucius 
Felix, Edimburg, in-8^.Dignus est auctor anonymus, 
cujus nomen detegatur, nempe David Dalrymple, de 
Minucio optime meritus. 

1782. 
Ed. Stahrliana. Wirceburgi in off. Siahel. in-8*, 
cum t. II Operum Cypriani curanle Obertlmr. 

1786. 
Versio Gallica compcndiosa Octavii , auctore D. 
Abb. de Gourcy, in tomo i operis cui tilulus : Des 
anciens Apoiogittes de la Religion. 

1786. 
Fr. Ph. Gourdin, reiliiierariae et antiquariae gna- 
rus, ad D. Grappin, 0. S. B., scribebai hoc anno se 
jamjam editurum fore nov.x Gallicai versionis Minu- 
cianae ; quae ad hunc diem incomperta remansit. 

1791. 
G. F. Sieph. Stierer Obtervationes nonnuUtB criiica 
In quaedam P. Virgilii el Minucii Felicis loca. Ausp. 
in-r. 



Versio IIispanica I. Octavii In opere cui litulus : 
Colecion de lo$ apotogi$la$ de la Religion cristiana , 
reunida por el senor Abbate del Gourcy, iraduceda 
al casiellano et dedicata al sabio Clero de Espana 
por D. Manuel Imeno y Urriera. Madrid. t. ii. in-4*'. 

SiECULO XIX. 

1823. 

Vers. Gallica I. Octavii^ auctore Ant. Pericaud, 
recensente C. Breghot du Lut , pra^euntibus Tertul- 
iiani libro Apologetico et tractatu de Prmcriptioni* 
bu$, 

1824. 

Vers. Gallica V. Ejusdem Octavii, op. D. M. N. S. 
Guillon in iii volumine Bibliothecae ejus selectae Pa- 
trum Ecclesiae lalinae et orienialis. 

1824. 

H. Meieri Commentatio de Minucio FeHce^ Turici, 
in-8\ 

1836. 

Vers. Galliga VI, auctore J. D. Buchon, qui eam in- 
seruit in colleciione dicia Paniheon^ sub hoc tiiulo : 
Cho^.x de monunient$ primitif$ de l" Egli$e chr^tienne ^ 
in.4*. 

1836. 

Ed. Muraltiana Octatiii, curante Ed. de Muralt, 
Turici, in 8**. Accedit commentaiio de Minucii aetaic, 
1836. 

Ed. Lurkertuna ejusdem auctoris, ciim uott. ; ct 
ver$, Germanica iv, curante D. H. B. Lubkcrt. Lip* 
siae, in-b''. 

1839. 

Vers. Galliga VII. Ociavii inter opera selecia Pa- 
trum in gallicum vcrsa sub nomine D. Gcnoude , in 
tomo IV collectionis; Paris., in-S**. 
1843. 

Vers. Gallica IV iierum ab eodem D. Perricaud in 
lucem data, cum texlu lalino ad fidem editionis se- 
cundae Lindnerij et notis plurimis aucta ac in primis 
disseriationibus dociissimi viri Greppo egregie ornata. 

1844. 
Ed. nova Parisiensis MiNUCii Felicis , haec nempe 
quam damus , ad fidem unius codicis exsiantis dili- 
genler coUati, cum notis selectis Lindneri, Rigaltii, 
Heraldi , Wowerii , Gronovii , Gruneri, Elmeuhor- 
stii, Heumanni, Cellarii, Menckenii, Davisii, Ou- 
zelii, Wopkenii, Gallandii, Meursii, eic, haud ne- 
glectis receniioruin editorum ei iuterpreium subsidiis, 
praemissis D. Lumper prooeiniis, Ernesti epistoln, 
Balduini dissertatione , Lindneri synoptica et logica 
analysi , seduloque adjunctis Lucae Holslenii epistola 
et Nicolai Le Nourry disserlatione de Minucio , cu- 
rante hujus BiblioihecaB editore J. P. Migne , Pari- 



IVfl 



PRiEFATIO 
§ 11. Litterarii annales Cyprianici. 

[SiECULO 111. 1 

Anno 246. ; 
GTPEiAiius, ab anno 243 Christlanum se proressus 



LTIII 



«57. 



annisduobus in sacris litieris slrenue impensis, ini 
tium scribcndi pro fide sua in epist. ad Donatum fa- 
cil. (MorceUu vid, infr. col. 142.) 
247-248. 
Primnm scripsit libellum de VanitMe idolorum. 
(Pearwn, ifofcWii.)— Adhac presbyierum scripsisse 
ircslibrosTwiimoiiforttm adver$us Judaoi, ilem librum 
de HahUu VirginHm, opinio multoruro est. ( Morceili, 

Jfaran. ) 

249. 
Oriente Deciana persecutione sub initio sui episco- 
patns, Cyprianus scripsisse creditur Ep. lxvi ( Ma- 
rfltt.); Ep. LXii (MorceUi)\ Ep. lxi, liv (Peanon,). 
250. 
Savienle persecutionc, videntur scrlpta fuisse 
Epistol» Cyprianica iii, iv , tredecim in episl. xv 
commemoratac, ex quibus septem supersunl, nempe 
T, IX, X, xn, xiii, XIV, Roma!n missa cum xv ; lum 
Cypriani et confessorum Carthaginensium et Roma- 
norum epist., inhoc fere ordine chronologico : xix, 
XX ; XVII, xviii, XXII ; xxi ; xxiii, xxv ; xxiv, xxvn; 
xxviii, XXIX ; XXXI, xxvi; xxxii, xxx; xxxvii; viii; 
XVI, XXXV, xxxiii, XXXIV, VII, VI, XXXVI, xxxvni, 
XXXIX ; quibus forsan addere est Epist. xvi, xxxv. 
(J/orim., MoreelU.) 

251. 
Ad hunc annum referuntur Epist. xi, Cypriano 
adliuc cxsulante; Wber deLapiti, postreditum; lega- 
torum Epist. lxi, xlh, xlui, xliv ; lumliberrfe l/m- 



tate Euleiice ; dein^e Epist. xlv, Lxviii, xlvi, l; 
XLix, XLvii Li. (Maran. Morcelli.) 
252. 
Ineunte anno, Epist. lii (Maran., Pearson.) ; paulo 
post lv (MorceUi) ; inier hac, opusculum de Ora- 
tione Dominica; circa Pascha. Epist. uii; tum 
Epist. Lix, LXiv, deinde lv, lvi, liv, lvii ( Maran.f 
MoreeUi) ; anno exeunte, lvui, lixxi. (Maran., Pear- 
ion,^ MorcelU). 

253. 
Libcr ad Demetrianum i^MorceUi) de Opere et FAee- 
moiifnii. ( Maran,, MorcelU); Epist. lx (Maran.). 
254. 
Epist. Lxix, Lxvii, Lxvni. (Maran., MorceUi, Pear- 
son.) 

255. 
Circa autumnum, Epist. lxx, lum lxxi. ( Maran. ) 
Conciliuro Carthaginense vii, alias iii, el Epistola 
Firmiliana ex sentenlia Morcelli. 
256. 
Paulo posi Pascba, Episl. lxxii, Lxxiii, Lxxiv 
Lxxvi ; Concilium prxlaudalum, simul ac epist. Fir- 
miliana ex sententia D. Marani ; inslante hieme, Ep. 
wxv, Lxiii. (Id.) Liber de Patientia et de Zelo et 
Uwe. (Manm.^ Peanon.^ MorceUi.) 



Epist. Lxxvii, Lxxviii, Lxxix, Lxxx, liber de Exhor- 
tatione martyrii, (Maran., MorceUi.) 
258. 
Epist. Lxxxii, Lxxiii , paulo ante marlyrium. 

SiECULO IV. 

Anno 500 328. 

Lactamtius, Imtitut. Divin. lib. v, cap. 1. 

c Unus igiiur proecipuus, et clarus exstitit Cypria- 
nus, quoniam et magnam sibi gloriam ex artis ora- 
torix professione quxsierat, el adinodum multa con- 
scripsit, in suo genere miranda. Ernt enim ingcnio 
facili, copioso, suavi et» quae sermonis maxima est 
virius, apcrto, ut discernere nequeas utrumne orna- 
tior in eloquendo, an felicior in explicando, an po- 
tentior in persuadendo fuerit. Hicumen placere tiltra 
verba sacramenium ignorantibus non potest, quo- 
uiam mystica sunt quae iocuius est, et ad id prxpa- 
rata, ul a solis fideliDus audiantur. Denique a doc- 
tis hujus sxculi, quibus forte scripta ejus innotue- 
runt, derideri solet. Audivi ego quemdam hominem 
sane diserium, qui eum, immutata una liltera, Copria- 
num (a Crxca voce Ttojtpos vel xott/xoc, latine itercui^ 
quasi Hercoreum ) vocaret ; quasi qui elegans iiige- 
nium, et melioribus rebus aptum ad aniles fabulas 
contulisset. i 
EusEBius in Cltron. : 

KvKpwv^, YiVU^V^YH^ i<loxo«o(, T^ u«if 
R,purToS (tsfTvpUi TiXttoOrau 

c Cyprianus primum rhetor deinde preibyleTt ad ex» 
tremum Carthaginensii episcopui martyrio coronatur. i 

355 368. 

HiLARius, Commentaria in Matth. : 

f Cyprianus vir sanctas memoriuD'. i 

373-390. 

Pacian., Epist. 2 : 

f Cyprianus in concordia omnium, in pace com« 

muni, in confessorum grege passus est; et saepc 

confcssus ileratis pcrsecutionibus et multa lacera- 

tione vexatus, et novissime salulari calice propi* 

natus est. i 

328-391. 

S. Cregorius Nazunz., orat. xviii, alias xxiv : 

f Hxc sunt quae dicenda habuimus de Cypriano, at- 

que haud scio an plura dicere necesse sit; neque 

cnim, etiamsi orationem in longum produxerimus, 

quidquam tamen afferre queamus, quod illius vir- 

tulibus et existimalioni, quam de eo unusquisque 

concepii, ulla ex parte respondeat. i £d. Paris., 

p. 440 et seqq. i 

400. 

PRUDEifTins Hymn. xiii : 

Desinc flere bonam tantam, tenet ille regoa coeli, 
Nec miniis involital lerris, nec ab hoc recedit orbe : 
Disserit, eloquitur, tractal, docel, inslniit, iirophetat. 
Nec Lybise tautum populos regit, eiitusque in ortum 
Solis ; el usque obitum, Gallos fovet, imbuit Britaunos, 
VraBsidet Hesperiae, Cbrislum serit ullimis Iberis : 
Denique Doctor humiest, idemquoque martyr in supemis, 
Instruit hic homines, illic pia dona dat patronus. 



LU 



SiECULO V. 

Ann, m^m, 

D. RiERONTiius, Caialogo Virorum illustrium : 

i Cyprianus Afer primuin gtoriose riictoricani do- 
cuit : exinde, suadentc presbyiero Cxcilio, a quo ei 
cognomentuno sorlilus est, Christianus factus, onmem 
substanliam suam pauperibus erogavii : ac post non 
muitum temporis, clecius in pre^tbyierum, eliam epi- 
scopus C<arlhaginiensis constitutus est. Hajus ingenii 
supcrfluum est indiccm tcxere, cum sole clariora sint 
ejus opera. Passusest subValcriano etGaliieno prin- 
cipibus, persecutione oclava, eodem die quo Romso 
Cornclius, scd non eodem anno. i 

Episl. adPaulam. BeaiusCyprianus, instar fontis pu- 
rissimi, dulcis incedit ct placidus : et cum totus sit 
in exercitationc virtulum , occupatus persccutionum 
angustiis,deScripliirisdivinis nequaquam disseruil. i 

Comment, m Jon., cap. 3 : c Proponamus nobis 
B. Cyprianum, qui prius idololatriae assertor fuit, 
ct in tantam gloriam vcnit eloqueniiae, ut oratoriam 
quoque doccrci Carihagini : audisse tandem sermo- 
ncm Jonae, ct ad pcenitcniiam conversum, in taiitam 
venisse virtutem , ut Chrisium publice prxdicarety 
ct pro illo ccrviccm gladio flectcrel. i 
450. 

S. AuGusmus. — Ignoratnemo quantaveneratione 
sanctus Augusiinus prosecuius fucrit magnum hanc 
Carthaginensem episcopum,quanti fecerit ejus opera, 
quot prxclara documcnta et iostructioncs repererit 
in iis etiain omnibus quac conscripsit sanctus Martyr 
dc iterando Haptismate. Id unum sufficiat diccre, S. 
Augustinam dilexissc eloquentiam divl Cypriani, scd 
et simul asscruisse difflcillimum essc eamdcm assc- 
qui (lib. IV, de Docirtna Chrisiiana^c. H). Alio autcm 
loco : c Non mo terrct, i inqult (/. ii de Ba- 
plismo) , c auctoriias Cypriani, quia reficit humitilas 
Gypriani ; magnum quidem meritum notimusCypriani 
episcopi ei martyris. i 

c Gujus reverendi episcopi et venerandi martyris 
Cyprianilaadibus, nulla lingua sufficcret, necslseipse 
laudareti {Serm. 513 de S. Cypriano),^ ego Gyprla- 
num catholicum episcopum, catholicum martyrem, 
et quanto magis magnus erat, tanto se omnibus hu- 
niiliantem, ut coram Deo invenlrct gratiam, nulto 
prorsus modo crediderim, in sancto pr.tsertlm con- 
cilio collegarum aliud protulisse, quam corde gcsta- 
bat I {lib. m de Baptismo, c. 3). c Ecclcsire eatho- 
licae auctoriialem cujiis, ipseegregium ct clarissimum 
membrum est, pro nostra infirmilate sectantes, 
adversus haereticos et scbismaticos enodemus i {lib. 
Mide Baptism.^ c. 1). c Boaiissimum, corona eliam 
martyrii gloriosissimum Gyprianum, nec Africanis 
atque Occidenialibus tantum, verum et Orienlalibus 
ecclesiis fania pncdicante et scripla ejus longe late- 
que diffundente, noiissimum, etiam ipse liaeresiar- 
ches istorum Pelagius, cum debito certe honore 
commemorat i (Augmt.^ lib. if, ad Bonifacium, 
cap.S). 



PRiEFATlO. tx 

587465. 

S. Maximls Taurinensis duplicem habct in natale 
S. Cypriani homiliam, unam, lxxix, coI. 255-258, 
alicram, lxxx, cot. 259-260, cdil. Rom., 1784. 
492496. 

S. GeLASins, pontifex Romanus, in ejus decreto de 
Scripl. Eccl. OpuseulaCypriani martyris et earthagi' 
nensis Episcopi, lom. iv Gollect. concilior., col. 12, 
62, apud Labbaeum, Harduinum, tom. ii Collect. 
concilior., coi. 942, el Mansi, lom. viii, col. 161 ct 
seqq. Recensentar quidem in Gelasli Decreto opera 
hujuB Patris inter ea quas ab Ecciesia Roitiana, uti 
apocrypha rejiciuniur : Opuseula Taseii Cypriani apo- 
erypha, inquit auctor bujus Decreti. Verum, pracler 
alia momenla, quae clarc evincunt recitaia verba 
Decreto Gelasii adjuncia fuisse ab aliquo extranco ; 
ex Gratiano id validissime demonstratur ; a Gratiano 
siquidem non inter ilbros apocryphos, sed iMtcr li- 
bros ab Ecclesia probatos recensentur opera divi 
Gypriani. Vide Tiliemont. not. 52, sur S. Cyprien, 
tom. IV, p. 33. 

SiECOLO Tl. 

Cirea annum 550. 

Peocof., lib. I Belli Vandal. : Ky;r/)tavoy oywv 
ocvd/Mc fxaXiOTa irdevT&ry ol Kapxn^iviQi o-lSovrat , 
xai awTw vlfriv rtva Xiyov tro^ov ojcov, TTpb T»3f r6)^wr 
t^/ovo-a/xfvot itKpa vnv rHc OtdladfTiiC istova, rotrz Skla 
iEoo-iovvrai, xai ayov^tv tvcavo-tov eopriTV, iSv H t^Mizpucji 
xa^ovo'!. Cyprianum virum sanctum, pra cceteris Car- 
thaginenses venerantur, ipsique templunt quoddam scr^ 
mone haud mimmo dignum, in littore maris erectum, 
eultu honorantur pra:cipuo; annuumque agent festunif 
quod vocanl Cypriana. 

562. 

Cassiodoiius. Divin, Leetion,, cap. xix : 

c Reaiissimus Cypriamis, velut oleum dccurrens in 
omnem suavitatem iingua composita ; declamaior in- 
signis doctorque admirabilis. Quantos enim ille dubi- 
lanles non pertulit labi, lapsos vero flrmissima prac- 
dicatione solidavit, confessorcs ad martyrium ipsc 
perduxlt? Et iie minoresset pra^dicationibus suis, 
ipse quoque raartyrii corona, Domino praestante, dc- 
coraius est. 

Ennod., episc. Ticincns. : 



Vatls Cypriani ct martyris 
Cor, lingua, sensus, dlgaitas 
Morteiii ferendo protenint. 
Vilalls ictum nex dedit, 
MucroDc parta lux micat. 
Diciis fuit prsfulgiilus, 
Et ore dives unico, 
Torrentis unda gurgitia 
Impacta cotdu spicula 
Sermone vincens promalo, etc. 

CODICES. 

SiECULO lY-VII. 

Codex Parisiensis i. In Ribl. Regia, sub num. 712 
supplem. lat. olim in San-German. sub. nam. 185- 
186y antea in Dibl. Goislin. asservatus ; ab Italia furte 
acceptus, conjicieniibua mon. Renedd., in forma 4^ 
fere quadrata, membranis et qaidero clegantibuS| 



tu PhiftPATlO. 

avo (amen crispatis compactiis; in duas columnns 
diiplici linea veriioili inclusaidiscreius; characlere 
uiiciaii Roraano, niiido, pleuo , haud ita magno, se* 
mi-anguloso exaraius; cum liiteris indisiiiictis , et 
roiundis; tonuissirais lincamentis, hasiis inreriori^ 
bus oblique sectis, superioribus Yero in .directum ; 
uncialibusadtresprimascujusque Ilbri lineas, rubris 
et aliquando plumbatis; ad titulos vcro et ad calccm in 
voce expUeit^Tnbrli et nigrls alternatim; nuiiis punc- 
tis, nullis fere abbreviatis, conjunctis, aut vitlalis voci • 
buB distinctus; nullis paginarum iiotis, nisl in ultimo 
lasciculorum folio et cuni uncialibussubsignatus. Lit- 
ter» mediocris sunt magnitudinis, cilaino subiiliori 
exaratae; haatae inferiores vix desccndunl, in t trans- 
versa linea, ut in g et in l inreriores ducius cva- 
nuisse videntur; in flne lineaD, tanium 6. pro bus ; alias 
a eproo?; Dm$^ Dmi pro Dominus, Domini; q. pro 
qiu\ XPl cum lltteris graecis pro C/iristt. Uis 
characteribus idoneis et constantibus etsi omnes 
attenderini, alii ad iv aut v, alii ad vi aut vii sae- 
cul. codicem adscripsere. Ilc^ec snnt in primo rolio 
ipsamei D. J. Habillonil manu scripta :c Codexscptimi 
circiter saeculi ; i delnde annotat tum qux in co coiiti- 
nentur, lum quse desunt ; ea autcm sunt in primis epi-* 
slolaomnes ; Initlum libri seu epist. «rf Donatum ; lo- 
tua liber dt Eelo et Litfore , initium libri od Fortunatum^ 
recenti manu suppletum inconcilio; in eoncilio Cariha'^ 
<^/nenst,sententi» episc. a 53 ad 69; initium libri de 
Laudemartyrii, I. iii Testimoniorum adversus Judceos. 
— Hxcaddii Nabiilonios : < Deinde sequltur Psalteriunl 
gnece et latine ; iti ut versio latina opposltam pagi- 
uam occupet , unciali charactere , sine acceniibus et 
spiritibus; incipit a ps. xvin,cujus pars priordeslde* 
ratur, et desinit in lxxii, cujus pars posierlor deest. i 
Sed mala recentium lempestatum injuria ac forusse 
incendio BibliolhecaB Sangermanensis hoc Psaltc- 
rlum ommno periit. Cf. Nov. Diplom. t. ni, p. 55, 
nol. 1; PaliographieuniverseUe, auctorlbus D. Cham- 
pollion Figeac et Aim^ChampolIion. Paris. , apud 
Ffrm. Dfdoi, iSiO. 

Codex Aurelianensis , Htteris uncfaiibns, fn Blbl. 
public. olim San-Benedict. Floriac, libr. de Moria* 
lilate ct de Sacramento calicis. (lloenel. ) 
SJECLLO vni. 
Codex Veronenm, majusciilis litlcris exaratus, 
ante annos mllle scriptus l*efertur in Diario Ital. 
MabiU. p. 15. 

SiECULO IX. 

Codex Parisiensis iii. Biblioth. Heg. , 1647, olim 
Colbert. Opuscula xiv In-foi. 

Codex San-Galtensis i. Cjrpriani et Gregorii Na- 
zianzeni opuscula; codex bonus, membrana hinc 
inde sordida, compaciura primaeva, memb. in-8®, 
maj. ( S. 272, n'' 90 ). 

Codex Vindobonensis , tx Catologo Denis., tol. i, 
col. 582. 

SiSCOLO X. 

Codex Parisiensis m. Bibl. reg., 2718, olimColbert., 
iii-4<', ferma oblonga, opuscola vh. 



LXtl 

Codex Montispessuianus 1, cx libHS oratorii Trec, olim 
Fr. Pithaei, membranar. in-4'*. 
[ Oraiio de Paniteniia.Cf. Baluz., in Capitular, regg,. 
Fr., praifalio cap. lxxv el l. i, p. 6'<*1. 
s^ctLO tr. 

Codex Stratebnrgensis, in Bibl. publica, membran. 
Cypriani opera, 

SiECULO XII. 

Codex Parisiensis iv, Bibl. reg., 1648, olim Balu- 
zianus, inrol., opuscula xii, spuria multa. 

Codex Parisiensis v, Bibl. reg., 1655, oiim Bigolia- 
nus, initio einne mudlus. 

Codex Parisiensis vi, Blblloth. reg., 1654, ollm Ba- 
luzianus, a Girardo cantoreS. Mauri Fossatcnsis cxa- 
ralus, in-fol. 

Codex Parisiensis vii, Bibl. reg., 1655, in-fol. 

CodexParisiensis, vin, Bibl. reg., sub nnem saeculi. 

Codex Parisiensis, ix, Bibl. reg., 5248. S. Cyprianl 
dtiu! EpistolcB, 

Codex Parisiensisx, martyrologium ct necrologium 
Carcabsonense. — S. Cypriani duai epislolae ad Suc- 
cessum, ad Clerum ei plebem Carthaginensem. 

Codex Trecensis i, flores libroruni SS. Ambrosii, 
Ilieron., Cypriani, elc. membranac. h\i° (qq. iii, 2). 

Codex Meermanni, deinde Routhii, qui euin duodc- 
ciino sxculo assignal, annotat. in libr. Cypr. de ido" 
lorum Vanitate, p. 551. 

S.€CtLO Xlll, 

Codex Parinensis xi, Bihl. rcg., 1649, olim Ludo- 
vici de Targny, in-f». 

Codex Parisiensis xn, Bibl. reg., 1650, olim Balu- 
zianus, in fol. 

Codex Parinensis xiii, Bibt. reg. 1651 , olim Celleria- 
nus, quondam in ecclcsia S. Marlini Tornacensis 
asservaius, in-^. 

Codex PaHsiensis xiv, Bibl. reg., 1657, olim Ma- 
zurinaeus, in-f^. 

Codex Parisiensis xv,Bibl. feg., 1921, olim Maza- 
rinaus, in-f». 

Codex Parisiensis xvi, Bibl. reg., 1689, olim Colber- 
linus, in-fo. 

Codex Parisiensis xvii, Blbl. reg., 2655, olim Col- 
bcriinus, in-r'. 

Codex Parisien^s xviii, Bibl. rcg., 3318, epist. de 
S. Celerino, in-f". 

Codex Parisiensis x\Xy Bibl. reg., 3780, ollm Colber- 
tinus. lantuin epistola de Celerlno lectore, in-f^. 

Codex Parisiensis xx , Bibl. reg., 5523, olim Digo- 
tianus, fn-fol. 

Codex Montispessulanus de duobus abusis (vide qus 
supra annotantur in altero codice Moniispessulani ). 
Hoenel, In-fol. 

Codet San-Andomarensis, membran. Cypriani Car- 
mina. 

8JBCUL0 XtV. 

Cod, Parisienm xxi, Bibl. reg., 1658, ollm Colbe^ 
tinus. 

Vod, Parisiensis xxii, Bib!. reg., 1725, olim Col- 
bertinos, tantum liber de Vnitale tcclesice, in foKo, 



LXIII 

Cod. PttriiiensiM xxnl, Bibl. reg.,8352, episl. de 
Celerino lectore , in-folio, 

Cod. Divionentis^ Bibl. publ. Divionis , membranae, 
in-folio, S. Cyjmani epi$lol<B, in-rolio. 

SiECULO XV. 

' Cod. Parisiemis xxiv, Bibl. reg. 165«, olim Col- 
beninus, in-folio , xii, abusiva edila a B. Cypriano, 
Abgari , etc. 

Cod. Parisiensii xxv, Bibl. reg. 1659, olim car- 
dinalis Borbonii. 

Cod. Parisiensis xxvi, Bibl. reg. 426, manu cbone 
corii, anno li88, exaratus. Oratio S. Cypriano tribuia 
cujus ope infausia quxque non arceri possunt. 

Cod. Parisiensis xxvii, Bibl. reg. 7571, olim Col- 
bertinus , cbarUceus , liber de Unitaie EcctesuB , 
in-folio. 

Cod. Atrebatensis, Bibl. urbispubl., membran. in-i' 
( Hoenel , p. 41 ). 

Cod. Sangaliensis iii, in Bibl. S. Calli collect. Joh. 
Biner, opusculorum S. Bernardi. 

Cod. Sangallens. iii, S. Augtistini , Cypriani et 
alior... chartxin V. 

Cod. Midlehitiensis. De xii Abusionibus opuscula 
qtiaedam : frons etlitterae iniiiales eleganler auro et 
coioribus sunt depictac , insignia Edwardi Browne 
prx^figuntur. 

CODICES IGNOTI iSVl. 

Cod. Parisiensis xxvii , Bibl. Sangenovef. cc 
1-20. Tertulliani [verius Novaliani) et aliorum opus- 
cula. 

Cod. Avenionensis i, Cypr. opera cum piclura, 
menibranac in folio. 

Cod. Avenionenus ii , membran. in-folio epistolae. 

Cod. Avenionensis iii , sermoiies cum pictura , 
membran. epist. Cypriani, Hieronymi et S. Bcmardi. 

Cod. Caroiopolitanus S. Cypriani in oratione Do- 
minica expositio inter miscellanea PP. 

Cod. Carnutensis S. Cypriani et epistolae cum diio- 
bus opusculis de Habitu virginum^ de Singularitate 
clericorum. 

, Cod. dioecesis Heimbr. in-folio S. Cypriani epistolae. 
l Cod. Metensis. S. Cypriani epistolat. 

Cod. Remensis^ chartae in-^". 

Cod. Strateburg. n, Cypriani cpistolae, membran. 
inr. 

Cod. Basiieensis. Auctoritates PP. Ecciesiae orlho- 
doxac, inter quos Cypr. in-8o. 

Cod. Brugensis S. Cypriani et aliorum opera. 

1. Andreas Aieriensis excodice Parisiensi descrip- 
serat, quae in principe Romana edidit Cypriani opu- 
scula. 

2. Latino Latinio, in Romana P. Manutii suppete- 
bat Codex vetustissimus VeronensiSt de quo suo 
loco nobis constitit. Quibus postea in curis secun- 
dis usus sit, non diserte indicavit. 

3. Pamelius usus est codicibus mss. abbatice Affti^ 
ginlensis^ haud procul Bruxella. Angiicoio. Clementis, 
qui sid ipsum quasdam inde castigationes miserai. 
Abbatias BiandinientiSf apud Gandenses, quae D. Petri 



PRiEFATIO. Lxiv 

nuncupatur, qui paulo post a sectariig crematns est. 
Fragmento quodain codicis ms. Ludovici Carrionis^ 
in qiio nonnulla Cypriani opuscula continebantur. 

Excuso codice Jo. Canchii Ultrajectini cum casti- 
gaiionibus ad marginem ex mss. variis codd. Codice 
D. Pantaleonis apud Coloniam, quem Coioniensem 
vocat. Casligaiionibus Jo. Costerii^ ad marginem 
adscriptae codicis Canchii. Codice ms. abbatias Du- 
nefisis in Flandria, ex incendio sectariorum super- 
stite. Codice ms. Jo. Harrisii Angli, ex quo casiiga- 
iiones haud poenilendas acceperat. Codice ms. abba- 
lim MuTchinensis liaud procul .a Duacensi academia. 
Codice ms. D. Nicolai extra muros Tornacenses. 

4. Rigaliius laudat varielates codicis Regii, Bene- 
ventani, Corbeiensis^ Neapoiitaniy Rhemensis^ Vero- 
nensiSy et Thuani, librum Nic. Fabri^ el exempiar Pom- 
posianum. 

5. Oxonienses denique usurparunt mss. codices : 
quatuor BodidanoSt quatuor /<• Vossii. Duo novi 
Coliegii Oxoniw. (Jnum Coiiegii Lincoiniensis ibidem. 
Unum Coiiegii Pembrochiani Cantabrigiw. Unum 6t- 
bliothecce Lamberthance. Unum bibl. Arundelianw. 
Unuin bibi. Eboracensis. Unum bibi. Westmonaste* 
riensis. Unuin bibi. Saiisburiensis. Unum ibi. Cotto» 
niance. Iiem collalioncs codicis coiiegii Corporis 
Christi Cantabrigice^ ct alterius Londinensis per Th. 
Gaie factam, item alierius cujusdam Saiisburiensis 
per episcopum Asaphensem. Collationes codd. 
Thuani ecenobiorum S. Michaeiis in periculo maris , 
S. Victoris Parisiensis, S. Mauritii Tossatensis, et 
S. Petri Corbeicnsis per PP. Bencdictinos Luietis 
curalas. CoIIationes aliquot codd. in Vaticana Ve- 
ronas et Beneventi existentium, nec non regis Galliae; 
studio D. Rob. Rigby. Praeterea raiio habita codd. 
a Jac. Pamelio, Goulartio, Nic. Fabro, Lat. Lali- 
nio, etc, adhibitorum. 

6. Baluzius non solum omnia priorum editionum 
ex codicibus mss. subsidia denuo excussit, sed com- 
piures de novo eiiam consuiuit, quos slrictim cnu- 
merat Maranus prolegom. p. cxLvn. Muliorum vero 
varias lectiones libris suis adscripserat, sed, quoniam 
citius illi distraherentur, plenam eorum notitiam col- 
ligere non licebat. 

EDITIONES CTPRIANICiE) 

Editionum Cypriani septem classes commode dis- 
cerni possunt , quarumprima ab anno 1471, a teneris 
initiis Romanae principis ad editionem Remboltianam 
producenda est ; secunda a Rcmboltiana ad Erasmi- 
cam ; tertia Erasmicam toties repetitam habct ; quar- 
tam Pamelius; quinum Rigaltius; sextam Fellus; 
septimam Baluzius instruxit. Inde ad nostram usque 
Baluzianam simul et Oxoniensem, duplex deduciiur 
editionum ordo, quarum ad Baluzium aliae, aliae 
ad Fellum referendae sunt. 

PRIMA EDITIONUM SANGTI GTPRlANI SERIES. 
Ettitiones primigenas. 

SiBCDLO XV. 

Anno 1471. 
EDrrio PMKGBPS RoiiANA I. Romae in domo Petri et 



tscv 

Fnncisci de Maiimis per Conr. Sweynlieym el Arn. 
Pannartz, in-folio S. Gypriani Gariliaginenbis epi- 
scopi episiolac ex recognilione Job. Andrex, et cum 
ejusdem episiob ad Paulum 11 in iine : 

Aspicis, iUuslris lector quicumque, libellos. 

Si cupis arlificum Domiua nosse, lege. 
Aspera ridebis coiigDomina (stc) Teulona ; rorsan 

Mitigel ars musis inscia verba virum. 
Goiiradus Sweyntaoym, Arnoldus PaQarlzque roagislri 

Boms im|iresseruni talia mulia simui 
Petruscum firalre Fraucisco, maximus ambo 

Huic operi optalam coulribuere domuui. 
M. CCCC. LXXI. 

Ex Episiola Aleriensis liquct hanc S. Cypriani 

cditionem pnccessisse ediiioncm sacr. Bibliorum, 

quonim imprcssionem , proptcr chnrtne majoris de- 

fectum, interrumpcrc coacli fucrant opificcs. Has 

autem epistclas se descripsisse rcfcrt ex veiusio co- 

dice Parisieiisl, qnum studiorum causa in cadcm 

orbe versaretur. Hxc ejus epistola, cui inseruit cx- 

plauaitionem multorum vocabulorum a S. Gypriano 

adbibitorum, quae c propere perlcgendo, i ut ipse 

aity c alicujus intcrpreiamenti, propier tyrunculos 

quosdam litierariac raciiUatis, indigerc crederet, i 

cum indice, qui imniediate subjieiliir, occupat paulo 

minus quam tria folin. Exempla quatuor in biblio- 

iliecis Roinanis se tractjssc Audiffredi acerbe docet 

Lairium, qui praeter Grevennrc exemplar aliud haud 

vidisse, nec facile occurrere dixerat. Enumeratur in 

Gat. Bibl. Ghig. 

U71. 

£d. Yeneta I , vulgo Spirensis. Veneiiis « apud 
Yendeliuum de Spira (I ), in-fol. S. Gypriani Epislolac. 
In fine : 
Loquitor lector ad Vindelinum S|iirenscm artiGcem qui 
Epistolas Beali Cvpriani reddil in lucem. 
M. CCCC. LXXL 

Qnamquam non ex verbis , reddit in lucem cum docto 
cdilore Catalogi biblioth. Grevennx' 1776, iii-r, 
tom. I, p. 59, hanc edilioncm Romana recenliorem 
esse probem ; certiori tamen argumenio illiid esse 
hac occasione possit, quod cum Romana edilio cod. 
flis. unde espressa sit, indicet, Veneta contrade si- 
niili prsesidio sileat, et hoc ipso silenlio editionem 
antiquam ante excusam rcprxsentare sc lestetur. 

(1) Errorem, qui sxculo prxteriio plurimos hujus 
argumenti hbros occupaverat sxpiusque exiiidc et 
iterum explosus est Spiras hanc editionem prodiisse, 
virt nomine fraudem facicnte . verbo noiasse juvet. 
Nec vero error iste iis magis objici debct, qui supe- 
riori aevo notitiam litterariam horum scriptorum 
conderent, quam ipsis eorum editorihus cxprobran- 
dos, lis sdlicet quibus m:iiiu versari illas veieres edd. 
contigit, quod vix illis. lu istoruni iiumero est Rein- 
hartus Altorflnus Epp. Cypr. a. 1089, edilor, qiii 
utramqiie Romanam scilicei et Vcneiam cd. ex Bibl. 
Norinibervensi ipsi c.ommodatam inspexil, nec tamen 
•iliter de illis loquilur, ac si per somnuin de iis acce- 
pisset, Spirensem vocans , cujus arlifex Vindclinus 
quidam laudelur. Paritcr edilores Aiigli et ex iis Ba- 
luzius semper Spirensem hanc nppell:int. Baluzii er- 
roT auiem eo infensioreni facile lectorcin habcbit , 
ubi recens a lectionc corum qure acciirate in limine 
istius ediiioiiis siipcr his Maruniis prcccepit, in cuin 
inciderii. Scirc ctiam vclim quscnam sit illa vetus 
Veneta quam cuin Spirensi una sxpius laudat Balu- 
zins. Gf. notas ad lib. Tcslimonior. adversus Jud., 

p. 596. ScfiQBNEHAlHN. 

Patrol. 111 . 



PRiEFATlO. Lxvi 

Gravins momentom texius inier utramque conve- 
nientia, quac,testante eodem viro docto, lania est, ut» 
prxter menda quxdam typographica, quac Yindeliniis 
c Romana sustnlisse videri debeat, prorsusillam haec 
rcFerat (i).— Nitore et eleganiia artis Bomnnam vin- 
cere putatur. Garel, ut omnes fcre hiijus sclniis edi- 
liones, paginarum roliorumvc numeris, cuslodibus 
ac signaturis. Textui, qucni pracccdunt folia duo, 
indicem prxfcrentia {%) titulus superscriptiis : 



Incipiunt Kpistola; Cspcilii Cypriani ad Corneliiim Papam, 
et prima dc Conressiono, rdiciter. 

In hacediiione Ycneia habeniur ctiam Testimonio- 
rum adv. Judaeos ad Qiiirinum lihri, sed diio tanlum, 
et niultis lacunis laborantes ; hatid duhic cosdcm jani 
Romana sub epistolis complcciitur. 
1i85. 

Yeneta 1L Venctiis apud Lucam Vcnetum, in-fol. 
Epistolx ct opuscula : in line : Divi Ca^cilii Gypriani 
viri sanciissimi et cloquenlissimi epistolas cxaciissimc 
recognitas Lucas Vciieius, Dominici filius, solita dili« 
geniia impressit Yenciiis anno salutis MccccLxxxni, 
pridic nonas decembres {Goetze Merkwurd, der Dresd, 
DibL). Exsiabat etiain in Bibl. Pinelliana. Gf. Cal. 
Morelti, tom. i, p. 95, n. 578. Tractnluset scrmones 
nonnullos accessisse propriis adhibiiis verbis Audif- 
fredi in GaL Bibl. Gasannt., tom. ii, p. 52i, prodit. 
At mnjor ccrie pars coruin quac Rembollinna ed. 
prxbct, jam hic vulgala cst, ut ex pracfaiionc C. de 
P. ad Jac. Grasolarium civcin Vcnctum, qui hanc 
edilionem maxiine flagilasse dicitur, in Rcmboll. cd. 
repelita, intelleximus. Prxcipuuni hnbct lioc coin- 
modi, qiiod epistolis singulis et traciaiibns suinniaria 
praefixa sinl brcvia , quxque in tabulain compendio 
redacta post pracrationem conspiciunlur. 

Ilis proxime adjungendas puto edilioncs qnasdain 
lioc saeculo absque anni, vcl loci eiiam nota factas. 
Incerlo anno. 

Sine anno, Brixisc, in-4". GxciliiGypriani scnno de 
Oratione Dominica, scilicet, Paternoster, in quo docct 
qna pntissimuin orationeuli, ct qualilcr ad enin acce- 
dere ct quo gestu corporis et niodo vocis convcniat, 
qui sc cliristianum csse asseril. — {Cat, de la D, d, 
R., p. 5G6, n. 502, ubi addilur : vetus editio, circa 
annum 1400). Alibi legere illam iion mcmini. 
Incerlo anno, 

Editio iNNomNATA I. Sinc loco et anno et lypogrn- 
pho. Priina hiijus gcneris. Sancii Gypriani cpistolac, 
in-folio. Ab inilio occnrril : c Tabiila materiarum 
epistolarumbeali Gypriani niartyris sccunduni ordi- 
ncm alphabcti i (i. c. indcx rcruin mirabilium s^Uis 

(1) Mira sunt qii.x Deburius iii Dibliographie rii- 
slrnctive (insiruendi verius) dc hac cdiiione iiarrat : 
c Ellc a m^rilc^ d^nvoir ^i^ ccllc quc M. B.ilnze a 
choisic pour irav.iillcr h redition qii'il nousa doini^ 
de cc Pere de rE$(iiso, el il en faisail un cns lout 
parliculier. Elle a ravantage de renlermer beaucoup 
de passnges originaux, que cet auleur a ete ohlige de 
soustraireou dechangcrdausla sienno ScnoENEU. 

(2) Unc table parliculiere. Dcburtiis, juiiior, in* 
quit. Uiramque, si diis placct , editionem munibus 
ille triverai ! Schcenenamn. 

III. 



Lxvii PRifllFATlO. 

loGiiples) f iucipit feliciter. i Subneciitur indiculus 
contoiitorum cum brevibus argumentis. Sunt vero 
Epp. Lixiii---Ad Quirinum libri ires. — SermoB. Au- 
gustini de B. Cypriano. — Oratio Cyp. mariyris. — 
Item oratio ejusdem quam sub die passionis suae 
dixit. — Passio B. Cypriani. — Sex libri ad Quirinum 
•gmen claudunt. Occupanl baec folia xvui cum sign.v 
turis A et B VI. Folium xix album fere totum coii- 
spicitur prsBter pauca, quae in pagiiiae secund» extre- 
mis ex Hieronymo impressa leguniur hoc titulo : Ex 
libro beati Hieronymi d« virii illustribus, de beato Cy- 
priano. Incipiunt epistolae a fol. xx et proferuntur a 
ftignaluris a I usque ad R inclusive quinis ferme pla- 
gulis coosertis subscriptum : c Explicit epistolae glo- 
riosi martyris Cypriani Cart. episc.,quanta eloquen- 
iia quantaquedoctrina inter cathol. doctores refulseric, 
epistolae ejus splendidissime verborum ornaiu senten- 
tianimque uberiato optime testiOcantur. i Hinc novo 
signaturarum ordine AD quaterniones sequuntur 
hac inscripiione : 



Ineipit prolugus ia libros beali Cypriani martyris contra 
Judaeos editos. Qui quidem prologus est epistola quafv 
dam ad Quirioum scrlpta. 

In fine libri : 

ExDlicit iiber tertiasCaecilii Cypriani gloriosi martyris, ar- 
coiepiscopi Cartbaffiaiensis, oratoris excellenlissimi, ad 
Quirinum. lo quo Iibro, sicutet ia duobus prioribus, fides 
catholica oontra JudaBorum perfldiam et gemilium erro- 
res sacrarum Scriplurarum teslimoniis fortissime muni- 
lur et oorroboralur. Deo gratias. 

Characteres typorum similes esse iis quae in edi- 
tione OfGciorum Ciceronis Moguntina, 1165, conspi- 
ciantur praeter Iitteras paucas majusculas Deburius 
sen. qui accuratissime hanc editionem descripsit in 
Cal, de la BibL du duc de la Val,, tom. i , p. 151 sq. 
afiirmat. Mediae sunt inter gothicum et romanum 
characterem. Propter librum tertium Testimoniorum 
adversus Judaeos ad hanc ediiioiiem adverii velim, 
cum vulgo primus ex cod. ms. monast. Gemblacen- 
als emisisse existimetur Erasmus. Editio hacc adeo 
oec Erasmo innoluit nec editorum sequiorum ulli, 
praeter Pamelium, qui quod ex comparaiione annotati. 
ejus ad terlium hunc librum discns, ut multi potius, 
qui manu versavlsse ejus exemplar professi suiit, con- 
stanter duorum lantum adversus Judaeos librorum 
mentionem faciant , aliosque etiam circumspectt-e 
mentis viros in partes traxerini. Nimirum aulem 
aliud liic latet; duplex exsiat editio innominaia, qua- 
rum nlteram, quam Jam descripsimus adliibitam seu 
cognitam dicemus edilorum hacienus nulli ; aliera, 
de qua siaiim exponamus , omnium ore jaclata, sed 
quia ne verbo quidem describeret aliquis, magnum 
errorem peperit. Pamelius, qui nihil amplius quidem 
retullt de ea, quam sutim post inventam ariem ty- 
pographicam excusam videri, censet tamen multo 
Erasroi casiigatiorem. 

Editio iififoiim ata II. — Sine loco et anno, In-fol. 
Incipil ab indice contentorum inscripto : 

CmciiW Cypriani episcopi Carthaffinensis el martyrisdignis- 
siml Ubri et eptetol».— IncipUuit faliciter. Ad Donatum 



Lxvni 

deVanitatibosetSpectaculisil). -^Ad Demetrianum. 

— De pietaiis Opere et Eleemosyua IIII. — Ad Fortu- 
natum de Exhorialione martyrii. — De Zelo et livore. 

— De Bono patienliae. — De Mortalilate. — De Habitu 
virginum. — Ad Caeciltum deSacramenlo Dominici cali- 
cis (2). — Adversus NovaiiaDum schismalicuro de Ecclesiae 
Uniiate.— De Lapsis.— De Oralione Dominica.-— Quod 
idola dii non sint. — De Singularilate clericorum (3). — 
De monlitMis Siiia et Sion adversus Judaeos (4). — Ad 
AnthoQianum, de Coroelio et Novatiano (8). — Ad Thi- 
baritanos Exhoriatoria (6).— Ad Magnum, de his qui in 
leclo graiiam conseqiiuntur (7).-— Ad Quirinum, contra 
Judxos libri duo. IndpiuntEplstoIaB Gaee. Cypr., etc. 

In finc : 

Expliciunt Epistolae Caec. Cypr ., etc, nil amplius. 

Character litterarum e^i gothicus, textus impres- 
Bus est columnis sectis, signaturas habet plagolaruin 
quaternarum ab A. IIll. — R. III. 

6JCCUL0 XVI. 

1500. 

Ed. Parisiensis I. Parriiisiis « apud Jodocum Ba- 
dium. Gypriani cpistolas et opuscula tractatus de Gar- 
dinalibus Christi operibus. De hac edilione non nisi 
per conjecturas sialuere licet. Commemorat Fabri- 
cius in Del. SS. pro Ver. R. Ghr. p. 222, librum Gy- 
prinno adscriptum de Cardinalibus Christi operi- 
bus, etc., Paris. 1500 editum, nulla praelerea , nec 
bibliopolae nec typographi nec de ediiione ipsa men- 
tione addita. Erasmus vero in annotatione ad eum- 
dem librum editioni su» insertum meminil i edi- 
tionis Badianae , in qua separatum habebatur hoc 
opus a reliquo volumine. > Jam Badius primum 
anno 1500,, Parisiis librariam excrcere librosque 
emittere coepit (Maiii. t. ii,73). Colligo ergo Pa- 
risiensem illam, quam Fabricius notavit , editioncm 
esseBadianam; nec vero istud solum opusculuiii,sed 
plura, forsan eiiam episiolas Cypriani esso couiplc- 
xam ; tamdiuautemarecensueditionum C>priaiiieam 
sejungl veIini,donec certius aliquiderit compcriura. 
1501. 

Ed. Vbneta I. Venet., ap. Aldum., in-4'. Cypriani 

Garmen de Ligno Crucis : inler poetas Christianos 

{Cat, Bibl, Casanat,, lom. ii, pag. 525). 

glassis II. 

Ab editione RemboUiana ad Erasmica$, 

1512. 

£o. Rehboltiana. Eo. Parisibn&is, II. Parisiis, 
in-4o. Beatlssiml Caccilii Cypriaiii Carthnginensium 
pnesulis, oratoris, verbique divini praeconis eloquen- 
tissimi : ac irini uniusque Dei proclamatoris vehe- 
mentissimi opera hinc inde recepta , et in unom 
vigiliis et sumptibus magistri 
Berlholdi Rimbolt et Joannis WATiaLOBS, calcographorum 

(1) Postea intcr epistolas rclalus a Pamelio n. 2, 
etin Beiied., n. 1. Oxoniensis editor tamen inscripsit 
librum de Gratia Dei, p. 1 , ubi videsis docU ejus 
annotata. Schcbnehaan. 

(2) Postea inter epp. relatus in ed. Pamel. et 
Oxoii. Lxiii. ScnoEif. 

(3) Postea Gypr. abjudicatus. Schgen. 

(4) Gypriano abjudicatus postea. Schqbn. 
5) Inter epp. relaius in ed. Pamel. lv, Oxon. , 

LII. SCHOEN. 

(6) Relatus inter epp. Pamel.tLviu, Oxon. lvi. 

SCROBN. 

(7) Epp. Pam. Lxn, Ox. lxi¥1. Schcbii. 



ixix 



LXX 



piTitissimoram ac vcraciMimornm, collecia el impressa : 
(]uorum disliuciio rroole scqueDli notalur. 

llec 



in summa pagina, cujus maximam partcm 

insigne Remholii impressum , subjecio ad lectores 

teirasticho occtipat. In fine (fol. clxxx) : 

Beati Cjpriani opnscula iioviler Parrhisiisin Soleaureo 
▼ici siiicti Jacobi impressa. Expensis magistri Berlholdi 
Remboll et Joannis Waterloos. In inicrsignio sancli 
Georgii commorant. Anno Domini M. D. XII. Die vcro 
xin noTembris. 

Conienu hujus ediiionis cx tabula a tcrgo tituli 

impressa hsc sant : Cardinalia Christi opera usque 

ad ejiis ascensionem et de Spiritu S. (post Arnoldo 

AbbatisBonae Vailisvindicata). — Epistolarum libri iy. 

Primus liber habet epp. xu. Secundus xii. Ter- 

^iusxxv. Quartus x. — Trnctatusejusdem sex.Prlmus 

in Dcmetrianum. Secundus, de Habitu virginum.Ter* 

tius, de PraBlatorumSimplicitate, i.e. UnitateEccie- 

ax, Quartus, de idolortim Yanitate. Quintus de Mon- 

llbus SinaelSion adversus Judiros. Soxlus, delleve'- 

latione capitis Joannis Baptistui. — Liber sermonum 

ejusdem bcati Cypriani seriiiones sex continens. Pri- 

mus, de Eleeroosyna. Secundus, de Zelo et li vore. Ter- 

tius, de Bono patientix*. Quarius, dc Mortalitate. Quin- 

tus, de Lapsis el jamcoronatismartyiibus. Sextus, de 

'OrationeDominica. — Ejusdem symboli Aposiolorum 

cxpositio. — Libellusejusdem adFortun:aum,de Mar- 

tyriicxhorlatione. — Ejiisdem lib. de Singularitate 

'clericorum. — Ejud. lib. duoadversus Judxos od Qui- 

rinum; primus, in xxin cap.distinctus; secundus, in 

XXIX. — Passio ejuspcrPontianumejus diaconum edita. 

Quae-t- signo nolantur, de novo accessisse pntanda 

sunt, reliqua ex edil. Voncla anno 1485, desumpta 

Tidentur. Iia quidem, inquit Rob. Fortunatus Maclo- 

Tiensis in episiola in recommandationem opeiis pra;- 

missa ad Lodoicum Ruvictum (Rusicium v. Rtiscium) 

Blesensein (data Parrhisii ex xd. Plcsseiis ud kai. 

Dovembres) : 

Adiiciendam etenim tuis illis qusdedisti Cardinalla Chrisli 
opera osque ad ascensum cjiis ad Patrem, una cum ejus- 
dem auctoris io Symliolum aposlolorum ex|>osilione el 
per PoQtiaoum ejus diaconum passione curaviiaus, ali- 
q[iiibus, uti de aleatoribus el caeteris paucis (ciuia pariim 
Bibi coostabaot) pne»eQsln teuitnis omissis (1). 

Nec tameo iracutus ilie de Cardinalibus Cliristi 

operibiis una cum illo de Spiritu S. qui folia xxxii 

occupare deberent (2), ut numeri adscripti signlQ- 

cant, innostro exemplari, certe non mutllo com- 

pareni , §od texlut Cyprianicl initium ab Epp. 

libro I, numeKitar, fol. 1 iqq.'— Quod reliqnum est 

Guilielmus Potetus Biscuiinus per viceis Furtunati 

curam sustlnens relegisse , emaculasse aiinouiiun- 

Gulis , locoramque Bibliorum aliorumque ad margl- 

nem donass» dicitur, et excipit proxime quldcm 

Fortunati epislolam hujus Poteti nd lcctores carmen, 

quod deincepi lequitur allud Hier. Alexandri, pro- 

(i) Biblioiheca nosira imperf. monaslerii ad S. Gcor- 
gium,p. t. In Viliingen hanc Rembolti editionem 
Dossidet, in qua nihil omnino deest in line, siquideni 
nabetur integer traclatus de Cardin. Clirli^li opera- 
lionibus unacum illo de Spiritu sancto. Lumper. 

(2) Exemplar nostrum non xxxn folia dumlaxal 
Iiabei, sed xxxiii. Lohpeii. 



PRifiFATlO. 

fes^. Paris. in commendationem imprcssoris Rem- 

l><>lii ubi ohilcr impressores monenliir ofticii 

tum Venetie ed. priefatio Hieronymi ot Lactantii de 
Cypr. tcstimonia. Summaria in episiolas ctlractatus 
reliqiios, denique indiculns rernm sub noinine A^iii- 
porhrum Episi(»!arura , tractalunm, ctc , et materia* 
rnm. Typoriim character similis est fere eorum li- 
broruni characteri, qui apud Jo. Parvum prodierunli 
sed paiilo nitidior. 

1519. 
Ed. Basileensis I, Basilic:e in-rol. Hujus anni et 
loci cdiiionem commeinorat Sandius, uiide et qua- 
lem, noii expedio. 



GLA88IS III. 

Kdiliones Erasmicas. 
i5i0. 
Ed. Basilbeksis II, ERAsmcA I, BasileaB ex offl- 
cina Froben, in-fol. Opera sanctissimi mariyris C»c. 

Cyprianl ep. Cartli stiidio curaque D. Erasmi 

Rotcrodami. 

Prodlt C}i>rlaous (siint vcrba Erasini in praeclara prajf. ad 
Luiiruni. IMicciiiiuCard. D. Lovauii 1519, pridie kal. au- 
gusli, vorsus finoin ) pt. enioiKiutior iiiuliosublatisope- 
ra iiostra nuMidis * et aliquanto purior . semoiig iis qua; 

. ill^ falso iribuehanliir : ei auctior, adjiTlis aliiiuot ex 
vetiislissiiiiis exeinplaribus, quu" hacieiius desiderata 
sunt. Poslremo prodit opera Frobonii niiidior siiiiul et 
au^ustior: prodibil aulrmel feliciler si T. R. D. nostne 
induslria; favebit. Addita suiit ex vetusiis codicibus. 

Epp. ad Jiibaianum, de haTeticis baptizandis (in ed. Pam. 
etOx. ep. Lxxni). Ad Poaipeiuni contra ep. Stephani 
(l. I. Lxxiv). Ad QuiDtinum, de baTeticis et schismaticis 
baplizandis senteuiia! epibC0{K)rum concilii Carthagi- 
nensis (I. I. lxxi). 

Abjudicavii Cypriano, rctinuit tamen cz edd. prio- 

ribus : 

De montibus Sina et Sion, adv. Judaeos.— De Revelatione 
cap. S. Joan. Bapt. — Exnosilio in s^mb. quod vocant 
A|)OStoIorum. — De Sin^uiuritate clericorum. — AJ Corn. 
pap., de Cardinalibus (^hristi virtuiibus. 

His insiiper adjunxit cx descriptis calamo libris , 

notha cadem : 

Ad Moysen Maximum ct ra^toros, de Lande inartyrii,— Dc 
Disciplina el bono pudiciti:?. — Ad Novatiaiium haeret., 
quod lapsis spes venia; noii est denetfaoda. — Duas ora* 
tiouos B. Cypriaui. — SermooemB. Augusiini de S.Cy- 
priano inarl. 

Annolationes Ernsmi admodum pauc» una ciim 

duplici indice operum Cypriani, altero ordinis quo 

invicem secxcipiunt, altcrojuxtalittcranim ordinem 

digesto, nec non de Passione Cypriani pcr Pontium, 

cujiis tamen ipsissimum opus iion csse sed a recen- 

tiore quopiam ex ejus opere decerptum Erasmus 

monct,texlui prxmiituntur, cui alius insuper senlen- 

liariim index subjuncttisest. 

\m. 

Ed. Erasmica U, Coloniensis I. ap. Henr. Alopecium. 
1531. 

Ed. ERAsmcAHI. Ibid.,ap. eumd.(mensenovembri) 
in-fol. — Opera ab innumeris mendisrepurgata, adjec* 
tis nonnnliis libellis ex vetuslissimis exemplaribus, 
quiB hacienus non babebantur, ac scmotis iis quo) 
falso vidcbaiilur inscripta una cuin annotatinnculis. 
Atquo hucc omnia nobis pru;stitit ingenti laborc suo 
Erasmus Roterodamus, vir juvandis optimis sludiU 



LXXl 



PRifiFATIO. 



Lixfl 



iiatus.Hancnotavit Sandias, p. i2; pleno lilulo lau- 
davit Haraberger, p. 599, i. ii, praeter bos auiem ab 
omnibus ignorala aut neglecta fuit. 

i522. 
K Ed. Erashica IV. Apud inclytam Goloniam. Jo. 
Soter excudebat mense martio , 2 vol. in-S^'. Opcra 
D. Gaec. G. E. G. Volumeti primum ex recogniiione 
Erasmi Rot. vol. ii, varios complectens et tractatus 
et sermones , quorum tibi calalogum sequens exbi- 

bebit pagella,etc.9etc. 

lo25. 
Ed. Erashica V. Ibid., per eumd. (mense februa- 
rio) in-foi. Opera sanclissimi Mart. Gaec. Gypr. Episc. 
Garlh., jam tertium liabes, lector,a mendis repurga- 
tiora, cx variarum editionum ac veiustissimorum co- 
dicum coUalione, adjectis pluribus, quae vulgau non 
fuerant, annotafis , qu£ vcl noiba ferebantur , vei 
ambigua, studio curaque D. Erasmi Roterodami. 
1527. 
Haganoae,S.Gyprianus de Eucharistia.(Bt6/. Barb.) 

1528. 
Ed. Lugdunensis I. Lugduni , apud Seb. Gryph. 

2 vol. in-8o. Fabric. 220. 

1528. 

Sineloco in-12. Gyprianus de Orationedomiiucali. 

IMus.BrU.) 

1530. 

Ed. Erashica VI. Bas. ex off. Froben. in-fol. — 

Opera jam quartum accuratiori vigilantia amendis re- 

purgata per Des. Erasmum Roi. Accessit liberejusd. 

apprime piusadFortunatum de duplici Mariyrio ante- 

hac numquam excusus. (Cat. Bibl. du R. p. 365.) 

Dicit Erasmus se bunc tractalum in vetustissima 
biblioibeca invenissc. Sed arlilicem hujus libelli 
ipsissimum esse Erasmum, ac ingenii sui opus sub- 
didisse pronuntiat Henricus Gravius, cui assen- 
iire videntur Pamelius et Geillierius. Gerte hac- 
tenus nec bibliotheca, ex qua hunc libellum eruit 
Erasrous cognita cuiqunm fuit ; nec codex, quo se 
usum esse indicat, cujusquain in manus pervenit. Et 
res, et verba stylum Erasmi redolent, et quod sus- 
picionem magis auget, nonnulla Scripturx testimo- 
nia, ut observat Pamelius, ila prorsus in boc libro, 
ut in aliis Erasmi elucubrationibus redduntur. 
Lumper, Hist. tbeolog. crit. PP., l. xii, p. 387. 
1535. 

Ed. lugdumensis. U. Lugd.,apud Gryphum, in-^**, 
testibus Dupinio, Geillierio etLumper. 
1537, 

Ed. lugdun. III. Ibid., apud eumdem, in-8% testi- 
bu8 DD. Nourrio, Marano, Geillierio ei Lumper. 
Eodem anno. 

ED.fiRASHiCA. VU. Basileae, ex off. Froben., 2 vol. 

Fabric. 220. 

1538. 

Versio Germanica 1. Tractatus de Singularitate 

clericorum, qui vulgo inter Gypriani opera habetur, 

a celeberrimo Gochloeo Theodisce evulgata fuit, le- 

8te Geillierio, qui autem nec locum nec formam edi- 

tionia adnotaviu 



mo. 



Ed. Erasmica VIII. Bas., in off. Henvagiana, in-f^ 
(Fabr. ib.). Hujus quatuor excmplaria c. mss. coU. 
in bibl. Baluziana erant. 

1541. 
Ed. Parisiensis UI. Paris. ap. Arnulpb. Lnngelc« 
rium. in-fol.— Editio foede intcrpolata etconiaininata 
licet repurgationem jactet in liiulo coquc impuden- 
tiae progressi sint curatores, ut Erasmi prxfaiioni 
datx Lovanii, 1519, subscripserint Paris. 1541. Pa- 
roelius hac de re queritur in annoti. ad librum do 
OrationeDominica, ad verba : Excusaiioiibi nulla.etc-, 
quae leguntur eiiam apud Gaveum p. 129. Hujus 
exemplarla coll. c. mss. codd. exslabant in Baluziana« 

1541. 
Ed. Parisiensis IV. Paris., ap. Oudin. (Audocnum) 
Parvum , haud dubie in-fo (Bibl. Barb. Gat. ed. sc- 
cunda). 

1541. 

Ed. Parisiensis V, Erasmica IX. Ibid., ap. Frnnc. 
Reynauli. in-f». — Ex ed. et cum ann. Erasmi. (Cat, 
Bibl. Reg. p. dC5.) 

1541. 

Ed. PARisiENS. VI. Apud Nicolaum Guigant. in-(* 

(Ceillier., iii.p. 218). 

1541. 

Ed. Erasmca X. Antverp. in-8<*. Gyprianus. (Cat^ 

Bibl. JViif. Brilann. Lond. 1787 in-f^) 

1541. 

Ed. ERAsmcA. XI. Basilea) , ex ofGc. Ilerwagii, 

laudante Nourrio. 

1542. 
Ed. Erasmica XII. Antverpla>, exc. Jo. Crii)ilu«. 
D. G. Gypr. Ep. Garih. et Martyris Operd, in duo 
tomos divisa. Est Goloniensis an. 1522, indicibus ta- 

men exilioribus. 

1544. 

Ed. Erashica XHI, vulgo Graviana. Goloniae, cx 

ofQcina lyp. Petri Quentel, mense augusto. D. Gaec. 

Gypr. — Universa, quse quidem exstare sciuniur, 

opera : jam novissime ex castigaiione Des. Erasmi 

Roterod. diligentius multo quam hactenus umquam, 

exemplarium manuscriptorum subsidio a mendis vin- 

dicala. Gum accessione libelli Gypriano inscripti, eru* 

diii admodum ac pii, de Martyrio duplici, ad Fortu- 

natum. Accesserunt et annolaliones Erasmi , non 

quidem unum in locum, prxcipitatae, sicuti bucusque 

factum est : sed suis quaeque locis diversa cliaracie- 

rum specie nunc primum insertae : partim ul lector 

quaerendi taedio levaretur, parlim, ut commodius et 

acutius, quid sibi velint Gyprianus et Erasmus, quasi 

ex opposito inspiceretur. Et annotatiuncuise seu cas- 

tigationes aliquot doctissimi utriusque linguai viri 

Henrici Gravii, breves illoe quidem et pauca^, sed op- 

portunse tamen el eruditae. Et index novus, copiosior 

longe vetusio illo et magis digestiis, jam recens opera 

Bartholomxi Laurentis adjectus. Quid huic cditioni 

tribuendum sit, facile sentient ii qui vel anlcriorcs 

Gypriani edd. probe norint, vel banc cum quavis 

conferre non fuerint gravati. 



Luni PRiEFATIO. 

Erasmianarum annoiat. aliqnot tamen quia priva- 
tim 8uis locis aptari non volebant, ab initio scorsum 
cum castigationibus Gravii relictx. Ad libruni de 
dupl. Marlyrio GraTius suspicatur: plirasim Eras- 
Dium ipsum aut quempiani Erasmo similem referre 
polius auctorem, quam Cyprianum. In eamdem 
sententiam ivit postea Pamelius alios eiiam assenta- 
tores nactus. Errat vero Pamelius, dum niramque 
Frobenianam hunc librum proferre inquit, siquidem, 
ut suo loco professus est, versaverit ediiiones an. 1520 

et 1525 (1) Baluzio auclore , non ipse Gravius 

hanc ed. curavil, sed alius, qui ciemplari edito, 
conjecturis et variis leciionibus ex codd. mss. a 
Gravii manu noiato uterelur. Quod ex (otius editionis 
adornaiione concludere mihi vir sagacissimus visus 
est qux sane huic suspicioni favet. 
1544. 

Ed. eeasmicaXIV, GeavunaH. Basileae, in Quen- 
leliana officina llenrici edita fuerunt eadem Cy- 
priani opera, referente D. Nourryo nostro et post 
cum Lumper. 



1554. 
Lugduni, 



ixxiv 



apud Gryphum, 



1544. 

£o. LuGDUNENSis IV. Lugduui , apud Gryph. in-8*, 

2 voll. Vide superiores. 

1546. 

Ed. VenetaII. Venet., in-^". Cypriani Exorcismi. 

(Barb.) 

1547. 

Ed. Veneta III. Venct., ad signiimSpei, in-S" 

(Fabr. tesie.). Opera adjectis ejusdem Carminibus de 

Cruce Redemploris. ( CaL Bibl. Chig. ) 

1549. 

Ed. Erasmica XV, Graviana 111. Colonise, (in-fol. 

pulo),ex ejusd. Gravii rccensione. Fabricio teste. 

1549. 

Ed. Erasv. XVI. Basileae, apud Froben. , tesiibus 

Duplnio, Nourryo, Ceillierio et Lumper. 

15^49. 

ED.LuGDUNENSisV.Iii-8°,referenltbii$iisdemtesiibu8. 

1550. 

Ed. Erasniga XVII. Basileae, apud Hemvagium, 

tesie Nourryo. 

1550. 
Ed. Lugdunensis VI, in-8% apud Gryphum, teste 

Dupinio et Ceillierio. 

1553. 
Vertio Germanica H, a Melch. Ambachio in lucem 
prolala, subhoc tilulo : S. C^eciliiCypriani, des allen 
Christl. Lchrers u. Bischofs Predigten u. Scbriften 
mit Suinmarien u. Erklarungen etlicher duukler 
Sprucbe u. Worter, deren S. Cyprianus gebraucht, 
aus S. Cypriani selbst u. Anderer Christl. Lehrer 
Scrifien erlaeutert. Zeiigniss, urtheil u. Lob der fiir- 
nemsten Lehrer vom Lcben, Lehre u. lciden S. Cx- 
cili Cypriani, Noriinb. — Non orania scripla germa- 
nice exhtbentur. 

(V; Nec in editione Frohenianscl5il, nec in ea 
5i5 quam utramque utpote in bibliotheca nosira 
exsaniem, diligcnter cvoIvi« laudatus tractatusde 
duplici Mnrtyrio hnl)etur. Lumper. 



Ed. lugdunensis VII. 

in-8'', teste Marano. 

1556. 

Ed. lugdunensis Vill. Ibidem , in-8*, tesiibus 

Nourryo et Ceillierio. 

1557. 

S. Cyprlani, liber de Unitale Ecclesiae, cum anno- 

tationibus, iiidem cum Augustini Hbro ejusdem ar« 

gumcnti, prxmissa G. Calixti introductionejlclmst., 

in-8\ 

1558. 
Ed. Erasmica XVin. Basilcac, apud Her¥^agium, 
in foI.,ex ed.et annotatiouibus D. Erasmi. Hnnc lau* 
dant Dupiruus , Ceiliierius ct Maranus. 
1560. 
Paris., forma non significata. Carmina de Ge« 
nesi et Sodoma ( Barb. ). 

1563. 
Ed. Manutiana, Bomana H. Romop, apud Paul. 
Manutium Aldi F. in-f». D. C. C. Ep. C. ei gloriosis- 
simi martyris Opera , ad veritatem vctustissimorum 
exemplarium summa fidc emendata , addito etiam 
quinto epistolarum libro, antea numquamedito. Alia 
eidcm Cypriano adscripta. Ciim indice rerum ac 
verborum mcmorabilium maxima diligentia collecto; 
Recensuit Lntinus Latinius, adhihito vetustissimo 
codice ex Veronensi bibliothcca advecto, .nc litieris 
capitalibus, anie annos mille exnrato, aliisque mss. 
exemplaribus, de quibus singulis tninen affirmnre 
non nusiin , ad manum fuerint, iii prima hnc recen- 
sione, nec ne. Dominic. Mncrus in Vita ejus : c Mul- 
lis, inquit, vigiliis ac laboribus qiiam plurima collr^e- 
rat ad illustranda loca aliqua obscuriora. Paraverat 
etiam quasdnin annotatiunculas, in quibiis, post va- 
rias codicum lectiones indicaias, qunm ipse inaxime 
esset secutus, significabat ; addilus eliam ab eo fuit 
sincerus epistolaruin liber, multa dcuique summa 
iide restituta fucrnnt. Sed, qtiia conira scriptorum 
codicum fidem, nonnuUa retenta, aliqua nddita, quam 
])1urima immuiata ( opcrarum etiam incuria ) consi- 
derabnt, non cst passus nomen suum a Manutio ullo 
modo in ed. adscribi, ne fideni sunni vel levissime 
infirmnret.»— Recensuitdeindesecumla vice ad edit. 
Pameliannm, quse ejus cnrac in Bibl. Sncia et Prof. 
pp. i7i sqq. exhibentur, in quibus satis dcManutio 
queritur, simulque aegre fert Manutio hujus ediiionis 
Inudcs a Pamelio tribuias. Habet hxc ed. omnia quaR 
vulgata erant in Erasminnis et Gravii edd. prreter 
Firiniliani ad Cyprianum episiolnm contra epistolam 
Slcphani papac iii Pamel. el Ox. n. 75, de quo Lati- 
nus Latinius in Bibl. p. 177, contra annouta Pamelia- 
na : < Ego Latinus omisi, inquit, non Manutius, 
cum majorum excmpla sccutus, tum hominis petu- 
Inntiam dctesiatus. > Acccssit autem de novo praeier 
librum v epistolnrum, qui xv constnt, inlor iUa 
qnac adscribi Cypriano solenl, dubi:i» tamen fidei visa 
sunl, liber dc Spcclaculis, (I) tum Vita Cypriani per 

(1) lliijus rarissima esse exempla mss. Baiums 



Lxxv PRiCFATK). 

Ponlium^onscripta, una cum Aclu passionis, cujus 

ipse Ponijus meminil et Passione Gypr., qua^ in supc- 

riorihus edd. exsiabat et hic Paulo diacono tribuilur. 

Quod ad habilum hujns ed. exlernum speclat, ncscio 

an splendidam poiius quam niiidam dicere debeas ; 

18 certc typorum in cpistola dedicaioria ad cardin. 

Borroineum — adhibitorum est honos ei «y.piSsM 

ut vel summis, quibus hodie Italia glorialur, conten- 

dere possis hnjus artis monumentis ; nec reliqui 

lextus, minor licei, multo infcrior esi characler. In 

bibl. Acad. exemplar cum cullaiione codd. Ycr. 

Vat. Bcnevent., eic. exsiat cujus olim possessor 

fuit Joseph Smith, consnl Britannus apud Venetos. 

fn bibl. Raluz. hujus exempla duo cum mss. collata 

exstabant. 

1564. 

. Ed. Morelliana, Parisiensis V. Pariiiis, apud Guil. 

Desbois, in-P. — Opera omnia, veterum exemplarium 

coll.uione rcpurgata, edilio aucia et observationibus 

illustrata , diligentia et iahore Gniliel. Morellii. 

Praeratu» e»l Hadr. Turnebu^, restituta ep. Firml- 

liaiii, add. ep. iv int. Pamel. Praiterea accessere 

adscripta Gypriano : liber de Aleatoribus, quem Gy- 

priani esse vix dubiiat Pameliuf ; Garmina : Genesis, 

Sudoma, ad Senalorem, de Pascha Domini. — Ad 

Vigilium Gelsi in allercationem Jasonis et Papiscl 

pn^efatio. — Advcrsus Judoios, qui insecuti snnt 

Ghrislum. — De duodf^clm Abusionibuf saeculi. — 

Dispositio foenx. — Ilujiis ed. septem excmplaria 

c. niss. codd. coll. in bibl. Baiuxinna habebantur. 

Soli iractutus Gyprianici, postLeonis Magni opera, 
Parisiis, apud Glaudium ediii fuerunt, referunle Ni- 

colao Nourryo, 

1565. 
Versio Galltca 1. Scrmones S. Gypriani gallice 
reddidii Franciscus de Bclleforest, testc eodem Geil- 

lierio. Paris, iu-8'. 

1566. 

Anonymi Vita Cypriani, Paris., in-8', mentionem 
ejus faciunt Fabricius , Bibl. lal., vol. iii, p. S84; 
Walchis, Bibl. Pairist., c. 1, § 6, p. 41; lenx, 1851. 
1567. 

Vers, Italica I. Tractaluin de duplici Martyrio, in- 
ter S. Gypriani opera apocrypha , italice vertit 
D. Rapliacl, monachus Fioreniinus, additis Vita et 
Passione ejusdem sancii episcopl et mariyris. Ex 
Argelalo et Paitono, Florenti;e. 

CLASSI8 ly. 
Editionet Pamelimm. 
1568. 
Ed. Paheliana. 1. Antverpiae, ap. viduam et hae- 

red. Joan. StelGi. in-f^. Opera jam denuo quam 

accuraiissime recognila collatione facta editionum 
Pauli Manutii ei Guil. Morellii ad exemplaria aliquot 
manusc. veiUbtis^ima, certoque ordine, habiia lem- 
poriim raiione in ircs tomos nunc primuni distincta. 

monet, nec parum gloriatur duo sibi exeroplaria 
contigisse, quod neB*ipi ediiorum priorum.ScJioiNBii. 



LXXTl- 

Annotaiiones Jac Pnroeiii toti operi sparsim in« 

terjecta); quibus tum castigaiionuro ratio et leetio- 
num varieus obiter indicatur, tum qiiidquki ad- 
aniiquitatem ecclesiasticam pertinet, paucii expli" 
catur. Ab eodem recens adjecu D. Gypr. Vila o 
scriptifi Ipsius collecta, et Scripturarum citatarum 
index locuplelisssimus desideratus hactenus. — Re- 
frictum quo ex longo satis annorum spaiio Pamclius 
Gypriano operam dederai, studium, duro primumin 
thcologicis studiis esset occupatior, mox Gallica 
prorectione impeditus, incendit ecce iterum dupUx 
hujus scriptoris, quae eodem fiene tempore prodiisf^et 
P. Manutii et G. Morellii ediiio. Ac supcravit (juidem 
utriusque virtutes (egregia etiam ipsius laudo 
roactatas, ita tamen ,ut Manutian» primas darei ), 
cum iterata et novis prKsidiia adjota lextus cura ; 
tum cxleris copiis, quas tltulus pollicetnr, primus 
Gyprianum insiruxit ac decoravit, in primis argu- 
roeniis praeclaris et lucidis singulis libris ac epistolis 
pracfixis, et industria qua lingulorum libcllorum ac 
epistolarum seriero chronologicam indagare sliiduit. 
Godd. tisus est mss. plurlmis ex omni fcre Belgio 
conquisitii. Ex edd. antiquioribus prxcipue innomi- 
iiatam I, de qua supra diximus, et Rembohiannm 
evoivii. Latinus Latinius, cujus supra Inudavimus 
ciiras secundas, nimium saepe Mamitii confisiim c<isc 
corrcctionibus Pamelium censel. Ipse pnrtcr 700 ot 
co aniplius locos reslitntos in sola Scriplurarum 
citalione marginali, ab innumeris insiipT ii.onJs 
perpurgatum Gypriauum sua opera proJirc anirmai^ 
ita, addit, ut spcrem (si cilra invidiam dicire licenl} 
nulla posiliac ejus recogniiione opus foh:. iTxvenit 
vero hac opera Jo. Harrisium Anglum, lli. Moro a 
secrelis quondnm, a qiio invicem anteverli cupit iii 
Tcrlulliaiio evulgundo. Vitae Gypriani a I^amelio 
conscripix* prxmissa sunt, qua; Poniii ei Pauli din- 
coni nomine de vita ejus ei passione feruntar, itcm 
Augustini oraiio et Agobardi '|iixdam de iranslatione 
corporis D. Gypr. in Galliam. — Ac cuni lola ediiio 
divisa sit in tres tomos, primus epp. conlinei, nu- 
mero lxxxiii , hac serie : 1" Epp. statim a Bapiismo 
D. Cypr.; i" in secessu ejusd. tolo biennio; 5* sub 
poniilicaiu Gornelii et Lucii ; 4* miscellaneas in pace 
Ecclesi.c variis teniporibus ; ^''siib poiitificaiu Stcphani 
de baptizandis hxTclicis ; 6" in exsilio et sub linem vit^ne 
conscriptas. Secuiidus, libros et tractatus varios nu- 
mero xv. Tertius, Opera Gyprianoadscripla. — Ac in 
conlextu nonnulla quidem proprio arbitrio aut a se 
omissa aui posita esse Pamelius fatetur, noiinum- 
quam etiam contra ms^s. codd. auctoriutem, et hac 
ingenua professione liberoque de Manutii ac Morelii 
inuutiouibus judicio malae fraudis suspicionem a se 
amovit. 

1569. 
Verm /la/ica II.— Annibil Garo italo sermone 
donavit tracuium S. Gypriani de eieemosyiia, iin- 
pressum apud Aidum cum duabus oratioiiibus S. 
Grcgorii Naziunxeni pariter iulice verais , tesie Eu- 
doxio Pbiienio. Venet, in-4*. 



isiYii PKMtkm 

157«. 
Versio llalUa III. — > S. Cypritni plures serinones 
a monacbo Floreniioo iialice vertis cuni aliorum 8S. 
PP. onilionibuset iracutibus, apud Junla, Floren- 
tiae, in-^*", teste Ceiliierio. 
1574. 
£a. Pahilllha ll.Paris, ap. Nivcllium, in-fol. Pa- 
meliana recuaa; in Bibl. Balus. coll. c. mss. codd. 
manu Nic. Fabri. 

Verm GaUica II. •— Opera D, Cypriani in idioma 
gaUicum a Jacobo Tigeon Andegavo , canonico Me« 
lensi, reddiu et ediu fuere, tesie Geiliierio. 
1574. 

Versio Gallica III. — Tracutus D. Cypriani dc 
Lapsls gallice tranatulit Simon Goulartius, tcste Ceil- 

lierio. 

1575. 
Ed. pameliana 111, recusa Coloni» AgrippinaRy 

in-f, leste Baluzio. 

1577. 

Ver$ioltalical\. — L\hcT seu sermo de Mortali- 
tate, slne anno, loco et typographi nomine, italice 
Tersus. ExsUt , teste Eudoxio Philenio in bibli()ihe« 
ca Zeniana D. PP. habetur et in Rhelorica Jasonis 
de Norres et typis impressns Patavii. 
1579. 

Pragae. ln-4*. Cypriani dispositio coenac cum 
explicalionibus. ( Cat, Bibl. Barb. ) 
1589. 

Fb. r'\MELiAifA lY. Antuerp., in-fol. recusa Pamc- 
iian«, apud Bellenim. 

1593. 

Ed. Goolartii I. Paris., excudebat Jo. Le Preux, 
in-l^. eadem recosa, eadem cum inscripiione ac supra. 
Editio ultima prioribns emendatior, cui nunc pri- 
mum accesscrunl nova brcviaria singulis Epp. 
et iracuii\uis pmeflxa ; perpeiure nol:c ad margi- 
nem, qux auctoris meihodum indicant ; responsio- 
nes passim interjectx ad ea qune Panielius pro dog- 
inaluni poniiflciorum confirmatione ex Cypriano et 
Tetcribus theologis protulil. Chronologiic item et 
theologise Cypriani novusindex, cum epislola dedi- 
catoria Simonis Goulartii ad ecclesias in llollandia 
et Zelandia colleclas. (Cat. Bibl., Casanat. t. ii, p. 
523. ) Cr. Possevin. App. S. T. i, p. 396, el Sand. 
Exsiai etiam in Bibl. Leidcnsi, et in Mus. Britt. 

De hac Goulartii cditione Ceillierins etBuIuzius 
sequens tulere judicium : ordinem Pamelii ct con- 
texium seculus est, sed de suo addidit longas ct 
opcrosas ad legendum obscrvationes, quibus Pame- 
ium refellere et S. Cyprianum calvinistam facere 

conatus est. 

1591. 

£d. GouLAaTii II. Genevx, in-fol., cnm notis Jnc. 

Pamelii et Simonts Goulartii ad eas observaiionibus. 

Hsc exstat in bibl. Barberiniana (Ca/.,t. i). Rom., 

1687,2vol. in-foL 

SJECCLO XVII. 

1600. 
Tliom. /ameril CypHantii redivivus, hoc est Elen- 



LXXVIU 

chus eorum quae in opusculo Cypriani de Unitate 
Ecclesite sunt addita, detracta lapsu typographlcOy 
alio quovis modo supposita ; London, in-i*. — Ubl 
iegendus est Andreas Rivetus, lib. ii Critic. sacrae., 
cap. U, t. II opp. Theolog., p. 1095. 
1605. 
Ed. Pameliana IV. Parislis , in-r, apud Sebas- 
tianum Nivelllum (Bibl, Barb., 1. 1. BibL Bodl. Catal. 
edit. iecunda). 

1603. 
Ed. Pameliana Gouurtii III. Parisiis. in-P. Edit. 
Pamclii recusa cum observaiionibus Goularlii. 
1605. 
Cypriani de idolorum Yanitale, in-8'', sine loco 
(Bibl. Barber.) 

1603. 
Theod. Pclreii Confessio TertuUianea et Cypria" 
niunea, qnatuor lib., Paris, in-$i'', partium studio 
admodum laborans, inquit Walchiiis, Bibl. Pairist. , 

cap. 9,§94. 

1607. 

Ed. Pameliana Y. Paris., in-f^, Apud. Seb. Nivell, 
Cf. ed. 1603. 

1616. 
Ed. Pambliana GouuaTii lY. Paris. Apud Sebas- 
tinnum Chapelet . cum annoiationibiis GouIarlii,et 
Pauli Manutii , GuiHielmi Morellii editionum ope 
emendata, teste Nourryo. 

1017. 

Ed. Pamsliana, Gouurtii Y. Genevtv, in-f^, cum 
nolis Goulariii et Pamelil, lesle Ceillierlo. 
1017. 
Ed. Pameliana YI. Colon., in-f^. Ilanc editionem 
rercTunt .Maranus et Fahricius. {BibL Bodl.) 
1G20-I6G4. 
Ilermanni Rolbmanni T/i^osop/na priscorum pa- 
trnm Tcrtulliani et Cypriani, ctc, quaicr sub variis 
titnlis evulgata, Yiteinb., in-l^.Cf. Annal. Tcrlnllia- 
neos in tom. i huJM^ce liiblioih. , ad ann. 1020, 
163G, 1655, 1664. 

1623. 
Ed. Pameliana YI. Paris, in-f». (Tom. iii Bibl. Chig.) 

1629. 

Versio Germanica III. — Traclnlus D. Cypiiani 

deMorlaIitate,germanice versns per Ludovlcnm La- 

valerum , sub lioc litnlo : Tmklycllein den heil. Cy- 

priani von der Pesiilenz. Tiguri., iii-8^ {Catal. Tigur.) 

1652. 

Ed. Pameliana YII. Colon., in f^. (Bibl. Barb.) 

1652. 
Ed. Pameliana VIIl. Paris, inT. {Dupin, CeiUier, 

l^aran.) 

1652. 

Cyprianus, de Uniiate Eccleslx, cum mss. coll. ct 
annolt. illustratusstudio JiTemiac Slcphani. (Ca/r^/o^. 
Bibl. Leidens. el Tigur. t. in.) 
1655. 

Ed. Paheliana IX. Paris, in T. (BibL Casanat.) 

1655. 
De Bono Patientise, cum notis Jeremi» Stephani, 

Oxon. in8% 



ixxtx 



1645. 



Gyprianus, de Idolorum vanUale, cum observalt. 
Rjgaliii. {Bibl. BodL el Barb.) 
1644. 

Ed. PAMELiiLNiL GoDLAETii lY. Eam laudant Dupi- 
Dius, Nourryus et Geillierius. 
1645. 

Versio Gallica IV. Traclatus de Lapsis gallice 
redditus ab Arnoldo, seugaUice: Traitd des Chri- 
Hens qui itment tombis durant la persdcution , tra- 
duit par M. ArnauU, (Calal. fiibl. Bunav., p. 50.) 

GLASSIS T. 

Edition^s Rigaltian(B. 

1648. 
Ed. RiGALTiAifA. I, PA.RISIENSIS Xlf. Lutot., Paris., 
ap. vid. Mathurini Dupuis, via Jacobaea , sub signo 
Coronse. in-fol. — l^ S. G. C. opera Nlcolai Rigaltii 
observationibus ad veterum exemplarium fidem re- 
cognitaetillustrata. 2" Nic. Rigaliii Observationes ad 
G. G. Ep. et Tractt. Diss. anonymi scriploris antiqui 
deBaptismobaereticorum nunc primum editaexBibl. 
Remigiana. ) 

Ad Kpislolas etTractatus, Rigaliius inquil, ostendi praeci- 
pua veteris scrlpturai lineamenta.ab ipsius auctoris stylo 
servala fideliter in optimis exemplaribus Yeronensi et 
Benevenuno collatis olim a Marcello (11 papa) et Antonio 
Augustino episcopo tunc Allifano: qu» in Cypriani volu* 
mine manuCar. Monchalli Tolosatum archiepiscopisumma 
diligentia ac flde descripta, perpetuo nobis usu fuere. 
Atque hic illa quidem in ipso Cypriani operum contexiu 
repraeseutari omnia debuissenon inficior; nec me hu- 

{usce consilii ambiguum fuisse umquam existimari vc- 
iro; iristissime tuli, quod festinantibus operis typogra- 
phicis adesse mihi non licuerit. 

Observationes ergo, inquitSchoenemann, partim in 

lectionls varietate codd. laudatorum dijudicanda ver- 

santur, partim scholiorum vicem sustinent, quae ut 

brevia sunt pleraque , ita frugi plenissima et a recto 

eteleganli judicio et egregia nappnfTici. conspicua. Ac- 

cedit prxterea in Tertullianum antea superioribus 

anuis editum obss. spicilegium, et famosus ille de Cor- 

poris Christi pulchritudine tractatus. Ordo idem ac in 

Pameliana, quamquam nonin trestomos distincti sunt 

libri. Epistolam etiam primam seu fragm. epistolae 

potius, quod primus vulgaverat Pamelius, omisit Ri- 

galtius. Hujus ed. quatuor exempla c. mss. codd. 

coll. in Bibl. Baluziana exstabant. 

De Rigaltii editione ita ceoset Dupinius : c Ad ejus 

exemplum D. Rigaltius, Tertulliano in lucem emisso , 

Cyprianum edidit, nihilque in ordinea Pamelioobser- 

vato mutans, hujus auctoris opera tantum correxit ex 

duobus Italia; manuscriptis,qu£ de Monchal, archiepi- 

scopus Tolosamis, ad marginem Cypriani sui adscri- 

pserat, notasque conscripsit ad loca difQcilia expli- 

canda, et observationes ad disciplinam horum tem- 

porum illustrandam ; harumobservationum nonnullae 

audaces quidem videntur , at eas in prxfatione 

excusare conatur. Addit Rcmigius Geillier , quod 

liberalis Rigaliii audacia, qua suis Commentariis 

loca (|uxdam D. Cypriani praerogativas Romanorum 

Episcoporum stabilieniia encrvare studuerit, non 

paucos eidem adversarios conflarit, inter quos prae- 

cipue Albaspinseus, qui, teste Hugone Grotio (Epist. 



PRiEPATiO. Lxxx 

ad Salmas. , p. 523 ), eumdem tamquam hxrcticum 
denuntiasset, uisi mors ejusdem conatibus interve- 
nisset. Male quoque audit apud theologos, quod 
Baptismum infantium traditionis esse apostolic» in- 
ficiatus fuerit. 

i649. 
Ed. RiGALTiANA. II. — Ibid.y apud eumdem, in-f, 
repetita. G. ms. collau in Gat. fiibl. Bodl. 

1650. 
Londini, in-S^^^CyprianiopuscuIavaria : Epistola^, 
de Habilu et disciplina Yirginum, de Lapsis, de Uni- 
tate Ecclesiae, de Oratione Dominica, etc, intcr 
Franc. Rous Mella Patrum, p. 845-944. (Cat. Bibl. 
Bunav. ) 

1664. 

Versio Gallica V. D. Cypriani tractatus de Ora- 

tione Dominica et de Mortalilate, gallice reddiii per 

Dominum Laval, i. e, per ducem de Luynes , teste 

Ceillierio. 

1664. 

Versio GaUica VI. Referente eoJem Ceillierio, 

tractatus D. Cypriani de Eleemosyna habetur ad 

finem voluminis secundi abbatis San. Cyrani de 

Eleemosyna christiana, inier praefati abbatis opuscula. 

1666. 

Ed. Prioriana, Parisiensis XV. — Paris. ap. Jo. 

Dupuis, in-r. Ex editioneRigaliii, cum ejusdem anno* 

tationibus integris Jac. Pamelli et allorum commen- 

tariis scorsum antea ediiis. Accedunt M. Miniicii Fe- 

licis Octavius ; Arnobii Afri lib. vii adv Geiiles; 

Julii Firmici Mai. lib. de Errore profanarum Religio- 

num; Commodiani inslructiones adv. Geniium deos 

cum ejusd. Nic. Rigaltii nolis, et variorumCommen- 

tariis ed. aucta et notis illuslrata siudio Pliilippi 

Priorii. 

1667. 

Ludov. Thomassini presb. congreg. Orat. Disser- 
tatio in synodos sub Stephano papa in causa Baplismi 
hcereticorum , Homanam, Carlhaginensemf etc, ann. 
Ghristi !256, 257, elc; inter Dissert. in concilia tum 
generalia , tum particularia. Lutet. Paris., in-4°. 
1669. 

Sebast. Niemanni Disseriatio de LibeUaticis, lenae. 
1681. 

Allorfii, typis et imp. Hen. Meyeri, in-4'', Cy- 
priani ct aliorum quorumdam ad ipsum vel in simili 
causa scriptae Epistolae xxciii, ordine Pameliano lo* 
cata^, exedit. Goulartiana in seciiones divisae, et 
cum S. Augusiini ad Cypriani argumenta de Bap- 
tismo haereticorum responsionibus suo loco subjun- 
ctis , variis etiam Pamelii , Rigaltii, aliorumque le- 
ctionibus et conjecturis, ut ct Gratiaiii in Decrclo , 
Lombardi in libris Sententiarum , ac Thomx Aqui- 
natis in Summa tlieologise allegationibus in margine 
notatis, et aliquot deniqne utilihus judicibus seorsini 
editae siudio Lucx Frid. Reinhardi, theologi in 
Universitate Altorf. P. P., ctc. Texiusutiordo episio- 
iarum est Pamelianus, additis in inargiue varicla- 
tiDus omnium fere codd. apud Pamelium, Rigaltium 
et Goulartium obviis. Plurium mss. e Germania 



Lxxxi rRifiFATIO. 

obiinendoruin dcsiderio se flngrnssc, nit cditor; 
oiniies aulem fautores, quos eo nomine interpcllaret» 
eorumdem questos csse inopiam ; accepissc tamcn e 
bibl. Norimbergensi utendas editioiics Romanam et 
Venelam 1471, et innominatam; quas saltcm excu* 
tere debuisset curiosis , earumque varias lccliones 
diserlius indicare. Hxc cdilio, jiidice Dupinio, niliil 
habet, qnod in aliis non invcnialur, nisi quod cx 
bene multis manuscriptis reccnsita sil. 

CLASSIS YI. 

Edilwnei Oxonienses, 
1G82. 
Oxoifit , e theatro Sckeldoniano, in-r, S. Cypriani 
Opera rccogniia el illustrala per Joannem Fellum 
Oxoniensem episcopum. Accedunt Annales Cypria- 
nici, sive tredccim annorum quibus S. Cyprinnus 
inter Cbrlstianos versatus est, brevis bistoria cbro- 
nologice delineata per Joannem Cestriensem. Prima 
hujus editionis dos est , quod tractaius Cypriano 
supposiii et a prioribus etiam editoribus quasi gradu 
submoti et seorsim repositi, ita lamen , utaul qiiae- 
stionem de statu eorum intaciam prxierirent, aul 
pro aViquibus ipsi fidejuberent, ut Pamelius, prorsus 
sunt ex reliquo scripiorum numero eliminali; ne 
vero a quibusdam lectoribusldcsiderarentur uni- 
versi, cum ineditis adhuc quibusdam aliis scorsim 
excudi curavit editor, tali eliam forma, ut cum gemi- 
nis commode jungi possent. Quod ad genuina isia 
spectat, Epistolas novo ac longe a Pamelii dissidcnte 
ordine ilig:>s''i; annotalionibus, quae commode a 
superionliiis edti Tibus, in primis a Rigaltio, consi- 
gnata' vvunU ipsis eorum verbis , characlere lamen 
peculiari doscriptis suas addidit, de quibus fere ni- 
mis modeste sentit, admonens etiam leclores, ut, si cui 
forte Cypriani placitis videalur sequo addictior, re- 
putent se notas ad Cyprianum non in eum scripsisse. 
Tutelae quoddam genus suscipere editorem, ncc pro- 
priam liberare fidem, nisi aucloris.sui tueaiur. Ad 
dispositionis I:>udes perlinct, quod in^^igni lcctorum 
commodo tcxtui vnrix lectiones primum, dcinde 
annotata subjiciantur ; prxtercalextusiprein breves 
paragraphos dbtinctus siiigulisque corum sunt ad- 
juncti indiculi marginales. Prxtcr ca qnx lilulus 
pollicelur, praemissi sunt Vilx Cypriani indices Pa- 
mcliani cum indicibus contcnlorum , quibus edi- 
tiones Erasmi, Manulii, Pnmelii et Oxoniensis intcr 
se comparantur. De nitore ct ornatu lypograpbico 
bujus cdiiionis nionere supcrsedeo. 

1C84. 
Ven. Halica Y. Tractaius ?\dversus fcminarum 
luxuin excerptus ex libro dc Disciplina et babitu Yir- 
ginum italicc redditus, teste Eudoxio I^hilenio, Uo- 
m», ex typographia R. C. A. 

1681. 
Dis$€rtalione$ Cyprianicas ab Ilenrico Dodwell. A. 
M. Dubliniensi,Oxonix, e tbeatroSheIdoniano,inli. 

1688. 
Vfrtio GaiUca YI. Select» l^ Cypriaiii Epistolae 
ad confessores ac martyres in ididfaia gallicuo) irans- 



Lxxxn 



l.itoR cum observationibus historicis atquc moralibus 
a cclcbcrrimo Lenfant, auclore Hisloriae conciliorum 
Pisani, Contanliensis ac Basileen&is. {Catalog. bibU 

Bunav, Ceillcr.) 

1689 
Job. Clerici Summariumvito! S. Cypriani, quod cum 
in illius bibliotbccam universam XII, 212, transla- 
tuni essct, separaiim prodiit, non tantum gallicc, 
Amslelod, in-12., scd eiiam germanice in Clerici 
dcutsch uberseizieii lebensbeschr. einiger kircheu- 

vxtcr, pag. 158. 

1690. 

Ed. OxoMENsisII. Brcmx, sumptt. Herm. Brauer, 
gymn. typogrnph. Oxonicnsis ad unguem recusa. 
Subjunclis Dodwelli Diss. Cyprianicis. 
1694. 
Com. Daniclis Frichii de Libellaticis in Ecclesia ve** 
tere ; Lipsix. 

1697. 
Roma>, in-fol. S. Cypriani opusciilum dc Unitatc 
Ecclesiae catliolicsc in Jo. Thomae de Roccaberti 
Bibl. Max. Poniif. Rom., l. vi, p. 905-911. 
1699. 
Ed. Oxoniensis 111, Amstclodnmi, ap. Jo. Lud. de 
Lorme, in-fol. Ed. tcriia, cui additsc sunt Dissertat. 
Cyprianicse H. Dodwelli. Repelitio Brcmcnsi per 
omnia similis. 

SCECULO xvni. 

1700. 
£d. Oxoniensis IY, Amstelod., in-f<^, eadem ac su- 
pra. (Catalog. bibl. Casanat. t. ii.) 
1709. 
Cuicil. Cyprianus de idolorum Yanitate, cum notis 
Nic. Rigallii ct Jac. Cronovii, Lugduni Balavorum, 
cuni Minutii Felicis Octavio, p. 592-401. Cat. BibK 
Bunav. et Tigurin. 

1710. 
Romnc, in-8^ S. Caccilii Cypriani Testimoniorum 
adQuirinuni libcrtertiusinlnsiitut. Tbeologic. anti- 
quor. Pairum., i. ii, p. 4-90, ex typographia S. Con- 
gregat. de Propng. fide, edenie B. Josepbo Maria 
Tbomasio S. R. E. cardinaii. 
1716. 
Versio gaUica Yll. Prae omnibus praeclara cum 
bcc lilulo : Lcs OEuvres de S. Cyprien, iveque de C<ir- 
tliage et martyrj traduites enfranc-ais par PierreLom* 
bard, avec des remarques; une nouveUe Vie de S. Cy* 
prien, tirie de ses dcrits, et une table des malieres. 
Rothom., in-4°. 

1717. 
La Vie de S. Cyprien, docteur de l'EgUse, Svique de 
Carthage et martyr^ dans laquelle on trouvera rabrigi 
des ouvrages de ce Pkre, des notes criiiques et histo^ 
riques et des dissertations thio(ogiques sur les diffirm- 
tes contestations de son temps. Paris., in-4''. Opus hoc 
sine aucioris nomine ad publicum usum iran.slatum 
cst : illutn auiem D. Jacobi Gervasii csse omncs jam- 
pridcm animadverterunl. 

1717. 
Vcrsio AngUca 1. Cyprianus, edilus texlu lalino et 
versione anglica ei notis a Nat. MarsballOy Lond., iu-^^ 



txxkiu 



1719. 



Versw Gallica YIII. tractatus de SingulariUte 
Glcricorum, inler opera dubia S. Gypriani, gallice 
prodiit Paris., ap. LoUin., teste Geillierio. 

\m. 

Parisiis., iu-fol. Cypriani Epistolac ad Cornelium 

et Stephanum, summos poniiflccs, etalia quxdam 

in Epp. Rom. Poniir. per Peirum Coustant e con- 

gregaiione S. Mauri. a p. liK6. 

1724. 
De DUiidio intef sanelum Stephanum et $anctum 

Cyprianum iuper Baplismate hcereticorum exorta disser- 

tatio dogmaticay ^h Siuci, anonym. Paris., apud yid, 

Raymondi. Mazieres et Job. Bapt. Garnier , yia Jacob. , 

sub signo Providenli», partim quidem a D. Lumper» 

t. xn Uist.tlieolog.criilc. PP.,ex inlegro vero tum in 

opere Soardi desuprema Romani Ponlificis auctori- 

taie bodierna ecclcsiac guUican«c doclrina; Avenione, 

1747; lumin boc volumine noTJi Blbliotbecx Pairum. 

GLASSIS YII. 

Ediiiones Balutianw. 

172(3. 

Kd. Balcziana L Parisiis, ex lypograpbia Regia 
fol. max. S. C. Gypriani Episcopi Cartbaginensis et 
Martyris Operaomuia adniss. cudicesrecognitaei il- 
lustraia studio ei labore Siepbani Baluzii , Tuielen- 
sis. Absolvit post Baluzium ac prxfationem et Vitam 
Cypriani adornavit unus ex monacbis congregalioiiis 
S. Mauri (D. Prudentius Maranus). 

Genuinis Gypriani scriplis spuria omnla sic adjun- 
gere instiiuerat Baluzius, ut babenlur in editione 
Oxoniensi, omissosolum compulo Pascbali, ut lamen 
inter genuina referret de Specuculis» de laude Mar- 
lyrii el quod inscribilur Anonymi de Rebaptismate. 
Jiaque texturo variarum lectionum a superioribtis 
ediiionibus congestaruni et trigiiita fere novorum 
codd. niss. ope insigniter et multis in locis enienda- 
verat, nolisque insiruxerat partim emendalionum 
causas reddeniibus, parlim explicando sermoni, vel 
iliusirandis rebus inservieulibus. Absoluta Jam erat 
plurima operis pars, duobus aut tribus foliis tracti- 
tus de Cardinalibus Cbristi operibus exceplis, cum 
subito mors in medio labore occupat. Gum igttur 
Marano in reliquls tanlum esset elaborandum , 
et vicariam tautummodo operam se gerere sensissei 
(quippe qul, si nova Cypriani edltlo sibi luisset ador- 
nanda, fatetur non pauca ex lam gravl sarcina se 
fuisse deoneraturuin) retinuit, qula sic Baluzlo vi- 
suin, quidquid liabuit edilio Pamelii, sed ex iis qui- 
btis Angli Gyprianum oneraruut, Arnoldi B. V. elu- 
cubrationes (de opp. vi dierum, de laudat dai. B. 
Yirginis et Meditatioites) expunxit. Confessioiiis Cy- 
priani, quam Augli latina inierpretatione, pluribus 
locis hiulcam, inoumeris aliis corrupum dederant, 
grxcum tettum ex bibl. comitis de Seignelay sup- 
peditatum nova inlerprelaiione subsittula exbibuit. 
Spuria porro Cypriani opera, quae Baluzius iu dare 
cunsiltuerai , ut babeniur in Onoxlensi editione, 
qiiod plures naevos per ipsas crebras Cypriani edi- 
(iones traxlsse ea viderati ad vetusus cditiones et 



PRJirATlO. vuiPf 

codd. inss. emendavit, varianlibas ad marginem ap- 
positis. B:iluzii contra emendationes, eo qnod expli- 
cationibus et illusirationibussflepedistinguuntur, se- 
paraiim post textum subjiciuntur. PraBfationis quoque 
loco Maranus de operibus, editionibus, doclrina et 
rebus gestis Gypriani prolixe disseruit , iia tamen 
ut saepe ab Oxoniensibus discederet et recepiis ab 
Ecclesia cntbolica placitis Cyprianum r onformaret. 
1727. 
Disseriation ihiologique sur la cilkbre dispute entre 
le pape S. Estienne et S. Cyprien^ sine aucioris no- 
mine data, D. Gorgne adscripta. 

1728. 
Ed. Baluziama n. Venetiis, recusa fuit Baluzii edi- 
tio in-foL, tesie Eudoxio Philenio in Tricaleiii BibL 
Ecclesias PP. Lailo donaia. 
1733. 
Paris., in-fol. Carmen D. Gypriani ad Felicem, de 
Rcsurreciione Morluorum in Bibl. Tigur., t. iii, in 
t. IX Edm. Marten.^et Ursini Durandi, Y V. SS. et 
Monument. collect. ampl. 

1733. 
Fr. Raymondi Missorli Dispulaiiones criticas in duas 

celeberrimas epp. Firmiliani el Cypriani adv. decre- 
tum S. Steplianl. — Ejiisdcm disputntio in cpisiol. 
adPompeium, inter Cyprianicas Lxxiv,qiia illainuna 
tum alils qulnque ct concilio Canbaginensi iii 
hactenus pro Cyprianicis habilis nunc primum abju- 
dicat ac Donallslls tribuit. Yenel., in-4*. 
1731. 
P. Tourneminii Conjectura in iisdem epiBtolis. 
{Mim. deTrSvoux, ann. 1734, pag. 2246.) Hanc doc- 
iissimi Patrls conjecturam criiico examinl subjecit 
MallevIIIe in opere cui titulus : La Religion naturette 
€t la rivilie iiablis , eic. Diss. viii, art. 8, p. 528. 

1758. 

Georg. Gottl* Preu Disscrt. criiico-iheolog.^qum 
Cypriani et Firmiliani epistolarum adv, Stephani I 
papa decTilum de hareticor. Baptismo vindicias, opp$' 
iitas Raymondo Missorio exhibet; len», in-4*. 
1741. 

Fr. J. Henric. Sboraleaex libello contra Missorium 
ejusdem ordinis, germanam S. Cypriani et Afrorum, 
nec non Firmiliani et Orientalium opinionem de bae- 
reiicorum baptismate exposuit. Bonon., 1741. 

1750. 
J. F. Cotta Exercitatio historicocritica qua conjeC" 
tura Renat. Jos. Tourneminii, eic, examini subjici- 
tur; Tubing., in-4'. 



1751. 

Bononix, D. Cypriani Exbortatio ad poeiiitentiam 
cum noiis J. C. Trombellii, inter ejusd. Opuscula 
veier. Patrum Latin., p. 3-32, in-^**. 
175M754. 
t. J. Reucblin Dissertationes tres, de Doctrina Cy- 
priani ; Argentor., in-4*. 

1753. 

De SS. Cornelio papa et martyre et S. Cypriano 

ep.et mari., inter acta SS. Bollandiana, ad diem xiv 

sept., t. IV, p. 143-350, auciore GonstantinoSuyslkeno. 

1758. 

Ed. BALUziAfiA lU. Yenetite, ex typograpbia Uic- 



uiif raAFATtO. 

ronymi Dorlgoni iii«f6l. ,Opera omnii D. G. Gypriani. 
£f l Repeliiio ediUonis Duiuzlo-Maranionus, sed mcn- 
dis lypographicis fosdc maculula. 
1759. 

Florenlic, eipensis Anlonii ZaUa Veneii, in-fol., 
D. Gypriani Episuil;ead Cornelium, Lucium ei Sle- 
pbanuni summos ponliflces, et alia quuedam iu Maiisi 
colleciione nova el araplissima Gonciliorum, t. i, a 
p. 795 865, et p. 881-885, 928. 
i7G0. 

Lojigosalissse, in-8^, sunipt. Jo. Martini. D. Gaecilii 
Cypriani de Idoiorum vanitaleliberrccensiius ei iilus- 
tratus nolis variorum seleclis alque ciiam suis a Jo. 
GotiHebLindnero, cum MinuciiFelicisOclavioedilus. 
Ylde AcU Eruditor. Lips. an 1760, p. 275 et seqq. 
1763. 

F. E. Boysen Aeta inter S. Cypr. el Slephanum in 
disceplatione de lugreticii baplizandii; Lips. el Qued- 
LiDb., in-40. 



1771. 
Cbr. Gfr. Muller Programma obiervali. in quinque 

loca Cypriani ; Gers, in-4*. 

1771. 

Ani. Sandini Dispp. hist. in Vilas Ponlincum Rom., 

dbp. vii,vui, in 8", Fcrrar. 

1775. 

Longosalissae, in-8^. D. Cxc. Gyprianl de Vanitate 

Idolonim iiber, ediiio secunda Lindneri priori longe 

emeudatior. 

178i. 

En. BAUIXIAII4 V, in-8», Wirceburgi, ei ofnc. 

Siahol., I. )i» S. Cyprianaopera. Guranie Obertbur. 

Tvi'!0 seciii:do, pr;rlcr tractalus Gypriano ollm ad- 

scriptos ex OfinWensi et Benedictinorum editionibus 

• •«eiosHuamnonnnllis, accesserunt Minucii F. Ocia- 

Vios u Novaiiani oposcula. Gonsilium, quod secutns 

fuitcl. OberihQr hisce Tcrbis ipsemet exponil : c Re- 

fert eai ediUonem Marani nonquidemParisinam illam 

anni i7i7 (corrtge 1786), nec Veneiam anni 1788, 

fted alteram Venetam anni 1758, apud Hieronymum 

Doringoniuni, i^clam ; cum priores, hac pnsircma 

certo meliores, ad manum non fuerint : hujus 

tatem errores, quibus scntere eam fccit editor ne- 

gligentior , niagna prius impensa opera , et fre- 

quenti ad Parisiensem aiiam Gypriani edilionem per 

Rigaitium factam , quie inibi priesto est, recursu, 

correxi , anteqoam noslro prelo eam recudendam 

darem : Marianam operum D. Gypriani recensio- 

nem, quam bic repeterem , Rigaliianae prxiuli, quia 

est ista novior, et locuplctior, licet ad prodigali- 

tatem usque, atque iia, ut confusum chaos vario- 

mmoperum exhibeat, aliorum quie Gyprlano non 

iia ccrto aitribui possint, aliorum quae Cypriano 

potios abnegari sanior crisis jubet, aliorum quo- 

rom aoctor ignoraiur, aliorum quao certis quidem 

a nostri lamen Gypriani aevo rcmotissimis auctori- 

boft debentur : negoiiique mihi non parum faces- 

aeril, quo selectum instiiuerem, quid ex hac farra- 

flne libellornm ad haiic novam editionem recu- 

dendum assORierem, quidve praeterirem,secernen6, 



ttitn 

ao quemdam inler stledta ordineAi Jusiom compo- 

nerem. > 

1784. 
Ulmrr, lypis Chrisl. Udalrici Wagneri, 12. D. Cae- 
cilii Cypriani episcopi Carihag. el martyris opuscula 
de Lapsis, dc Oralione Dominica el Bono Patientiac , 
dominis conrocderatis coiigregationis B. V. Marioe in 
iiuper. monasierio S. Georgit llercyniae sylvae iu xe- 
nium oblala 

1790. 
Veriio Germanica IV. Vindobonae, in-8^, cura GG. v. 
HoheiiballLen, prodiit sub hac intcriplione : Die Ach- 
ten Werke der heilig. CwcHiui Cyprianut^ Biich. zu 
Carlhago u. marlyren, 

1790. 
F. MarcelliniMolkenbuhr 0. S. F. strictioris obser- 
Tantix binac dissert: prima, de S. Firmitiani Cceta- 
riensii ep., epistola ad S. Stephanum^ aliiique ejui 
opcribus, eic. , monasterii Wesiphaloruni, in-i»; 
secunda, de S. firmitiani anno emorluaU. 
1791. 

Disscrtatio anonyma Francofurti et Llpsix data , 
sub hoc tilulo : Weder die chrinliche Religionf noch 
die romiich. katotiiche Kirche iit die alteinieligma' 
chende. 

1791. 
Disserlaiio anonyina cui litulus : Doctrine de S. Cy- 
prien iur funiti de CEgliie el iur le ichiimc^ appliquie 
autmpi prdsent. Paris., apud Dulraine, in Palalio, 
in-12, 111 pag. 

1795. 
Fr. Marceliiui Molkenbubr Dissert. xviii : Quod 
epiitola S. Cypriani et quinque synodi Africanas con- 
fictas iunt. Monast. Westphall., in-4». 

1794. 
Ejusdem disseriatio criiica xiv de Euiebio Cma*^ 

fiensi et S. Hieronymo interpotatii quoad S. Cypria^ 

num el Dionyiium Alexandrinum rebapiizantibui male 

annumeratos , ac de epistotis SS. Cypriani et Corneti 

ad hceresin Novatianorum et disciplinam recipiendi 

lapsosepiscopoi ipectantibui, in-4^. Monasl. Westphal. 

1796. 
EpistoIsQ Cyprianicae inter epist. RR. Pontilicum 

D.Goustanlii ex edilione G. Tr. Gotii. Schosnnemann, 

GoUing, in-80. 

1815. 
Goncilia Carthaginensia, in Reliq. sacr. auclorum 
secundi tertiique sxculi ad codd. mss. reccnsuit, no- 
tisque illuslravit Marlinus Jos. Roulh, S. T. P. col- 
legii S. Magdalenao prxses; Oxon., in-8^. 
1818-1820. 
Versio Germanica V, cura M. Feyerabcnd , Mo- 

nach. IV, in-8«. 

182i-18i3. 
Authentiaepistolarum Cyprianicarum de Bapiismo 
haereticorum impugnata in Litieras. Zeitung. F. Ka- 
tholik Religionstehrer, ann. m% fasc. vii, p. 79, 102. 
et ann. 18i5, fasc. iv, p. 55. 
1851. 
Fr. Guill. Retiberg Thaseius CaciL Cyprianui Dar- 
geitelU noch ieinem Seben undWirkent GoUing, I11-8''. 
1852. 
8. Coccilii Gypriani libri dt Idolorum VaniUite, ao 



LxixTH PR^FATIO. . lixxtiu 

Morulitate sivd depeste, de Opere et eleemosynis, ediiionis coronide apposuimns satis muliam copiam 
de Zeio et livore, necnon ct Firmilianiepisiola seleclarum Oxoniensium eiRouthii notarum, quibus 



recens, notasque suas et aliorum addidit Marl. Jos. 

Roulh, S. T. P. coll. S. Magd. praeses. Oxon., in-S^^, 

cd. altera et auct. ibid. ann. 1840. 

1834. 
Fred. Schem Excursus ad iractatum de Lapsis una 

cum versione germ. ejusdem libri et aliorum trium. 

Monast., in-8''. 

1855. 
S. Gypriani opera in colleciione selecta SS. Pa- 

trum , accurant. DD. Gaillau et Guyon , Paris, in- 

ccepta etMediol. translata, 2vol.in-12. 

1856. 

S. Gypriani opera ad normam ediiionis Balnzianae, 

semotis notis, ed. duplex, altera in-^^', altera in-12 , 

separatim Paris et Yesont., apud Gautbicr fraires 

et soc. 

1858. 

Ed. LiPSiENSis.Tb. G. Gypriani opera genuina ad op- 

timorum librorum fidem expressa, brevique aDnota- 

tione instructa,curanleD. J.H. Goldliorn, t. 2;in-!2 

Lipsiae, suroptibus et typis. Bernh. Taucbnitz jun. 

1840. 

Gonr. Steph. Mattbies ExposUio biblica^ hislorica, 

dogmatica BapiismatiSt in-8^, Bcrolin. 

1841. 

Versio anglicd, 11. S. Gyprian*s Trealises, 2 ed., 

Oxon., in-8®. 

1841. 

De Anabaplisticis Gypriani epistolis et synodis, 

saecul. tertio in graiiam rebaptizantium habltis. 

1842. 

Vita S. Cypriani anglico sermone conscripta , auc- 

tore Poole, etin gallicum versa, cur. Fr. Z. Golumbet 

Lugdun. 

1844. 

Nova edil. Baluziana et Oxoniensis.— Paris., cu- 

rantc J.-P. Migne, hujus bibliothecae edilore. Ex uno 

bujusce editionis conspectu in prima^t. iv pag. prae- 

fixo quisque deprehendet quid edilioni Baluzianas 

addiderimus, quid amoverimus, vel muiavcrimus. 

Addita porro fuere : 1» In toto textus Gyprianici 

decursu tum selectarum leclionum variarum spici- 

legia praecipue ex ed. Oxoniensi cxcerpta ; 2^ hinc 

et inde annotaliones nonnullae ex Pamelio, Fello, 

Routli, Godhorn mutualae; Z"* In libro de Idolorum 

Vanilate uberior nourum seges ex editione Lindneri 

ad nostros usus adductt ; 4» In opusculis dubiis notae 

Pamelianae ab Oxoniensi cditore servalae ; ^^ Opus- 

cula tria, quorum a Baluzio unum omissum , nempe 

de Paseha Computus, in appendice apud Oxoniens. 

editus; alierum a J.-G. Trombellio primum in lucem 

scilicei S. Gypriani Exhortatio ad Pcenitentiam eru- 

tum; ultimumdeinde, Carmen^ ad FWic^m, de Resur- 

reclione mortuorum in Veterum Seript, et monum. 

ampliuima Cotlectione, t. iv , ab Edmundo Martene 

evulgatum ; 6^ Dissertatio D. Nicol. Le Nourry, magna 

rerum ubertate praestans, in Gypriani libros ad Deme' 

rianum etdeidohrum Vanitate; ?<> Demum in ultima 



exindc non lantum Baluziana, scd etin optima parte 
Anglicana editio in hac nostra rediviva exbiberetur. 

II:l>c auiem vel aiias ponenda, vei penilus omit- 
tcnda duximus : l^ S. Gypriani Yita a Pontio diacono 
scripiam, Aciaque proconsularia seorsim et infra, 
suo nempe anno danlur; 2" Episiolas Pontiflcis, 
sive Gornelii ad Gyprianum sive Gypriani et aliorum 
ad Romanos Poniifices , in hoc tertio tomo, ubi de 
SS. Gornelio , Lucio, Stcphano , inscrere dcbuimus, 
nec tamen monere toties lectorem, immo et omissa 
breviatim perstringere negleximus, quoties quicquam 
alias referreoporiuit; Z° Epistolas Synodicas in eo- 
dem tomo, acpraesertim inter aciadeBaplismale bae- 
reticorum et concilia Garihaginensia seposuimus; 
4*^ Duos anonymorum auctorum in eadem discepta- 
tione scriptos libros ex opere Gyprianico amovimus, 
et alia dedimus ; 5" Gelsi cujusdam in altercationcm 
Jasonis et Papisci de Judaica increduliiaie ad Vigi- 
lium episcopum praefationem, qux inter opeia Gy- 
priani ideo forsan praecipiti nimium judicio adopiaia 
fuit, quod in codice Golbertino 1405 signato, boc 
cjus initium sit : c Gyprianus Yigilio fratri salutcm ; > in 
tomis sequentibus, ubi integra hujusce dispuiionis acla 
dandaesunt, emandavimus; 6» Expositio in Sym* 
boium, quae merito Rufflno Aquileiensi adscribilur, 
et tractatus de Operibus Ghristi cardinalibus, ab Ar- 
ualdo Bonncvallensi abbati aperie compositus, pro* 
priis suis aucloribus restiluti in sua loca recedunt; 
7» Garmina Genesis et Sodoma supra habes in Ter- 
tuUianeis appendicibus. 

Immo , ad hujusce edilionis cumulum, ut videtur, 
accessit sive in lioc teriio, sive in quiuto volumine 
longa rerum, monumentorum ac dissertationum se* 
ries, tum nempe, quae modo sequuntur, in coxianeos 
Gypriani Pontifices Romanos, in celcberriniam re- 
baptizationis causaminstrumenla omnis generis, sive 
velera, sive recentia, tum ea quae operibus Gypriani- 
cis proxime succedent, select» scilicct ires Henrici 
Dodwelli dissertationes ; quibus, ni fallor, liaec nostra 
editio cxteris quie usquedum prodiere, intcgrior et 
locupletior facillime evadit. 

Sat ergo Gypriano, aliis quae ejusdem actatis Pa- 
tribus datum. His proinde quasi valedicturi, lecto- 
resque nostros extremum jam alloquenies, nil po- 
tius, nil sanciius habemus, quam, ut nntea , cum de 
Teriulliano flnem fecerimus, Deo Deique Parenti gra- 
tes agamus, Ecclesiaeque in terris malri amantissimae, 
hanc qualemcumque opellam iterum dare, dedica- 
reque audeamus ; eo prxcipue auxilio ac fausio nu- 
mine fidentes, quod grata SS. Apostolorum Peiri ac 
Pauli festivilate modo inchoanda , hxc absolvimus ; 
quos idcirco nobis, nostrisquc rcbus ut boni adsint, 
nosque ac lectoresnostros codem patrocinio tutos et 
in columes servent, placidique ac feliccs in perpe- 
tuum juvcnt, enixe obsecranius. 

Scribebatur Parisiis, iv kalendas julii , anno Domini 

M. D. CGC. XLIV. EdFTORES. 



S^CULO III, CIRCA ANNUM CHRISTI CCIII. 

ACTA 

SS. PERPETViE ET FELIGITATIS 

MARTYRUM. 

PROLEGOMENA 

EX ACTIS MARTYRUM SINCERIS Y. C. THEODORICI RUINART, PAG. .77, SQQ. 



SYNOPSIS. 



I. De horum Actorum edUis el nus, 

II. Perpelua el Felicilas an Tuburlnlanm ? 

III. Non Tuburbii , sed Carthagine martyrium pasue 
HOMemUur. 

lY. Tempus passionis inquiritur. 
Y. De horum Aclorum auctore^ seu polius collectore. 
An Tertullianus ? 

I. McLTGHdesidcrata,etfruslrain variis biblioUiecis 
diu conquisita, Acln germanasanctarum Pcrpeiux et 
Felicilaiis, invenii tandem studiosissimus sacrae anli- 
quitatis indngator , Lucas Holslenius, in codice ms. 
sacri monasierii Casinensis : unde eruta et Romae 
Tulgaia, eadem postea cum ejusdem Holslenii notis , 
Parisiis edidit Uenricus Yalesius. Nos vero ea profe- 
rimas ex duobus codicibus mss. cum eadem ediiione 
collaiis : quorum unus est Ecclesix Salisburgensis ; 
cujus codicis varias lecliones sapicniissimi viri Anto- 
nii Faure, tlieologi Parisiensis et Remensisecclesiae 
pnepositi, beneficioaccepimus : alter vero qui ad an- 
nos 800 accedit , est bibliotbecas noslri monasierii 
sancti Comelii Compendiensis. Invenimus etiani iii 
schedis Mabillonii nostri excerpla ex iisdcm Aclis non 
coniemnenda ; sed e quo codice ea descripla sint, non 
indicatur. Porro In iis locis in quibus codices mss. 
inter sese vel ab editis dissident, et tamen utraque le- 
ctio ferri potest, varielaiem in noiulis apposuimus, ne 
lemere in taro pretioso Ecclesiic monumenio aliquid 
jmmulasse videremur. Eadem ctiam cauiela usi su^ 
mus, si quando in mss. codicibus ubi eadem Acia vi- 
tiata liabentur, aliquid notatu dignum occurrit. 

II. Tria inquirit eruditus Yalesius in prapfationc ad 
hxc Acta : primo, ubinam hae mulieres sanctac passse 
sinl ; secundo , quo tempore martyrium consumma- 
rint ; ac tandem quisnam horum Aciorum auctor, seu 
potius Gollector fuerit : de quibus omnibus etiam heic 
paucis agendum est. Quod ad primum attinet, priuS"* 

Patrol. III. Tertuixian. 



, Yl. Non fuit Montanisia :contra Valesium, 

YII. Exploditur iterum commentum de aucloris 

montanismo. 
YIII. De harum Martyrum cullu et memoria. 
IX. Ejusmodi Acta adversus Samuelem Basnagium a 

viro doctissimo dudum vindicala. Quanti facienda sint, 

Acta proconsutaria deinceps omiltenda. 

quam sincera harum martyrum Acla reperia fuisscnt, 
nemo fere in dubium revocabat quin exdem ipsac 
fuerint quas sub Sanctarum Tuhurbitanarum nomino 

g varii auctores celebrabant. Id persuadcbat , prxier 
quorumdam, ctiam veterum, martyrologiorum aucio- 
rilatem, Acta quae sub Perpctuae ei Felicitatis nomine 
circumferebantur, in quibuseas Tubnrbii passasfuisse 
disertis verbis expressum erat : et quamvis in his 
Aclis nonnuila viris eruditis vitiosa ac depravaia vi* 
derentur, nullus tamen de loco martyrii hactenus 
qunestionem movcrat. Verum, quum HolstiMiian» cdi- 
tionis occasione res exactius discuteretur, alitcr viris 
doctioribus visum est, ac prae caRteris Henrico Yale- 
sio ; qui, libratis quae ex utraque partc afferri poterant 
momentis, has martyres, non Tuburbii, scd Cariha- 
gine martyrium consummasse asseveranlcr pronun- 
liavit. Hanc sententiam probat Y. C. lum ex ipsis 
Aclis, tum eiiam ex antiquorum scriptorum auctori- 

C tate. Ex Aciis evincitur has martyres procoiisulari 
potestate damnalas fuisse ; ac proiude, ut aii, noii 
Tuburbii in Mauritania , quum in ea provincia nullum 
jus proconsules haberenl. Ycrum, ut in novacdiiiouo 
Augustiniana observatum est , quum duplex fueri^. 
Tuburbium in proconsulari provincia silum, atque in 
aiierutra earum civitatum fortassis amphitheatrum 
esset , quumque ex iis una, Tuburbium majus dicerc- 
tur , parum valet ea Yaiesii ratio : nisi dicatur maD< 
tyrologia fere omnia Tuburbium in Mauritania cxpres- 
sisse. 

1, 



il PROLEGOMENA DE ACTIS. 14 

III. Ccrtius est argumentum quod cx auctoritaic A omuino siylum, easdem loquendi formulas , ac ciiam 



veternm qui de saifcti» Pierp€Ain& ct Peliciia(c scri- 
pserunt, dcduciiur. Nam, pr?cterquam quod Viclor 
Vitensis eas i Carihagine in basilica majori sepulta» 
fuisse » affirmat (1) , Prosper in Clironico Lablweand, 
Beda in libro de sex jEtalibus Mundi^ iiiunoct in Mar- 
tyrologio sincero (quamvis illud quod subcjns nomine 
circunifcriur, aliler habeat), Regino, Rabanus in Blar- 
tyrobgiOf aliaque bene mulln martyrologia, cum edita 
tum n)ss., ul vidcrc csiapud Bollandianosad diemvii 
martii , expressis verbis has sanctas mariyres apud 
Carthaginem passas Tuissc asscrunt. Nec reponere 
juvat ab Augustino in Sermone ixxii, a Sirinoudo 
edito, qui est novx ediiionis gcgxlv, ha9 mflrtyres 
Tuburbilanas appellari : nam in codice nis. ex qiio 



8SDpio9eadem vetba in uiilsque ^periri. An vcro rcm 
omnino evincat, alii judicabuut. 

VL At Yalcsio assenliri non possum , bxc Acia a 
Montant seclatore, quisquis ille ruertt, collecta fuissc 
existimaiili. id (amcn ccrtissimis indiciis coliigorc sibi 
vidctur vir eruditissimus. Qu» quidem iiidicia h.i!C 
suni, quod auclor Nlb notas propheila^ rcciperc sc 
profiieatur, el cas Vcieris Testamenti prophetiis longc 
anlcponat. Id probal ex coliectoris ipsius verbis, qui 
sic in praefationc loquitur : € Iiaquc ct nos qui sicut 
prophctias iia et visionesnovas, parilcr repromissas, 
et agnoseimos el bonoramus. > Et panlo anlc dixc- 
m : € S«d viderint (fi\ uuani virtutem Spiritus uiiius 
saiicti pro.Tialibus judicenl temporum, quum majora 



desumptus esi iste sermo, non Tuburbitenarum , ut B repuianda sinl noviliora quseque ul novlssimiora. i 



correxii Sirmundus, sed Suburbitarum legiiur. Dice- 
ret forte aliquis eas Suburbitanas fuisse dicias, quod 
in suburbio Carthaginis passae fuisscnt. Sed, etsi de- 
lur hunc locum recte a Sirmundo cmendatum fuisse, 
nihil inde contra Valesii sentcntiam deduci potcsl. 
Fatetur quidero de Tuburbitanis mnrlyribus hcic Au- 
gusiinam agere ; al negat plane eas essc Perpetuam 
el Felicitatem : de quibus alias sxpe agens Augusli- 
nus, numquam eas Tuborbiianas, sed proprio scmper 
nomine Perpetuam et FeUciiutem appellayil. Coiiten- 
dit vero vir eruditus Tuburbitanarum nomine heic a 
sancto Augusiino Maximam, Donatillam ac Secundam 
desiguaias fuisse, quacquidem Tubiirbii sub Valeriano 
et Gallieno imperatoribug pass;e dicuntur. Et quidem 



Venim, elsi haic vcrbaprimo aspeciu Montani errorcs 
saperc videantur, st tamen paulo accuralius dispi- 
ciantur, nihil in ipsis contineri nisi orthodoxum et 
Odei cathulicx plaiie consonum rcperics. Non cniin 
isic auctor visiones novissimas cum Scripluris cano- 
nicis, ut putavit Valesius, sed solummodo cum veie- 
rum martyrum visionibus et rcveiaiionibus comparal; 
a8St^rit'{ue non minori vencratione habendas essc qu» 
suo lcmpore, quam qux priscis tcmporibus , id est 
primo aut sccundo Ecclesi;e s:eculo , coiiiigcrant : 
immo et aliquatcnus iias iiovas revelationcs majori 
sliidio suscipiendas essc dicil, quum cxempla eo cffi- 
caciora sint, quo magis praiscniia : tuin deinde quod 
li£ novissim;c visioncs, qux aliquaiido veteres futur» 



id Valcsii responsuni conQrmari posset ex vetusto C ^**""^» ®**^"^ auctoritate fulcieiKlaj essent, ui a poste^ 



kalcndario Carthagiiiensi apud Mabilloniuin, ubi 
sanciaruni Tuburbitanarum fesluin recolitur iii ka- 
lendas augusli : quo die nusquam Pcrpeiua el Feli- 
citas ; Maxima vcro et socitc in oninibus martyrolo* 
giis mortem obiisse referuiitur. 

IV. Diu non immorabimur iii assigiiaiido lompore 
quo istae beata^ martyrcs passionem consummaruiii. 
Acta cl martyrob)gia qu.B eas sub Valeriano et Gal- 
lieno passas fuisse rcferunt , vel ex eo convincuntur 
falsi , quod Terlullianus qui in libro de Anima , Per' 
petux meminit, diu antc horuin imperaiorum tempus 
c vita excesserit. Melius iiaque ii» Mariyrologio ge- 
nuino Bedx aliibqiie antiquis, id manyrium ad Severi 
imperaloris tempus revoc;itur : quibus Acia siiicera 



ris credcrenlur. Id patcl ex eadein ipsius aucioris 
lota prnfatioiie, ubi ne uiium quidem vcrbum de 
Scriptur^e saor» cum visionibus marlyrum compara- 
lione habeiur: t Si velera, inquil , lidei oxeinpla... 
propterea in litteris sunl digcsta ut leciioiie eorum , 
qiiasi repensiiatione rerum , et Dcus honorciur ei 
homo conforietur , cur non cl nova documenta xquo 
utriciue causae convenienlia et digerantur? etc. » 
Pgrro, etsi iste auctor harum martyrum visiones, ex 
iis quas Deus per Joelem repromiseral , exislimave- 
rit , non tamen indc consequilur quod eas Scriinuiis 
sacris aequipaiarit : sicul nec Ecclesia fidclium dicU 
vcl scripta iuter has Scripturas caiionicas computavit, 
qiiamvis nun duiiilarct ab eo processisse a quo alii 



consentiuut; siquidem ibi (2) sanct» marlyrcs (/te na- D ^^"^i'>^ genera linguaruin, alit prophetix; , alii sernK> 

sapicntiu^ aliis alia dona, qu» laudato Jodis teslimo- 
nio prxnuiitiata et promissa fuisse certuin est. 

VII. Sed, nefortassis aliquos inoveant auctorispra!- 
falionis vcrba, qui eas visiones quasi divinitus iiispi- 
raias laudat, ea dc re audieitdus csi Augustinus, qui, 
liccl expressis, ut aiuiit, verbis lias PerpcluuQ visioncs 
a cauone Sciipturarumcxchtdat (5), cas lamen c di- 
viiiasrevclatioues» appeiiai,atque a lidcliUisrcligioitc 
honorandas asscrit (4). i Cxhortationes earuin , » 
inquit (Perpeluac et Feiicilatis) , c in divims revelatio^ 



tali Getce C(Bsari$ l^estiis objecise sunt ^ quod anno 
Chrisli ccu aul sequeiui, idibus roartii, contigisse eii- 
stin>amus. D. Theod. RumART. 

V. Inquircndum landem quisnam fueril horum 
Actorum auctor, seti potius collecior , quum eorum 
inaximam partein a Perpctiia efSaluro scri|ita4ii 
fuisse neme inficiari possit. Id opus Tertulliano ailri- 
buit auctor epistokc Biturigii>iis scriplM) ad lienricuin 
Valisium : quod ut iifobaret^ collatis mullis Actorum 
locis cum aliis Tertuliiaui opei ibos, ostendii eunidem 



pa; 



(1) Vicl. Vil., dePirsccul, Vaudul.^ lib. i, cap. iii, 
g. 5, edil. Paris. lliOi. 



i) Acta PdssioH.f eic. cap. 10. 



(5) Aiig. lib. 1 de Anim, et ejui origin. ad Renat.^ 

c:'p. 10, num. t), et lib. in.ad Vincfnt., e. 9, n. 12. 

(i) Id., Serm. i, nov. cdii. 2^0, lom. v, pag. lloK 



M 



PASSIO SS. PERPETUiE ET FELICITATIS. 



U 



i»f&ifi, Iriampliosque prissionum cum legerenlur, audi- A lur. Memoranlur prxtcrea earum noniina in canonc 



\iinus ; eaque omnia vcrbornm digesia el illusirata 
luntinibus aure percepinuiS, nienlc speclaviinus, reli- 
ginnehonoraviniuStChnritatc laudaTimus. > Deiisdem 
Visionibus pluribus aliis in locisagit Atigustintis, (|uas 
Iii ecciesia publicb leclns rui^se lcslitur (1). Scd laii- 
dciu, ut uno verbo reni coiificiam, qua ratione Uxvc- 
licu^ et Montani sectaior, ad cdmnuiiiionem cura his 
feminis servundani siiuS adhort^rciur, quas in calho- 
licoriim qiios Psychicos vocdbunt, communioiic obiisses 
Hciebaiil ? Nec id poterant ignorare ii ad quos lixc 
Auiittor scribebat , Kiquidem eos qui manyrio prseseiw 
les fuerani, aIIo(|uitur : f AnnuntiamiiSr inquit, vobis, 
fratres et Glioli, ut et vo^ qUi interfuislis, reineinore- 
mini glorix Domini, etc. > Sed dc his satis. Jam 



Missae Romaiix, in vetusiissimo Sacrninenlario Gal- 
licano, quod edidit nosler Mabillonius. Iicin iu 
canone Missx Sacramenlarii Gregoriani , quamvis 
harum sancUirum festiviias iiilcratias ibi noialas non 
habeatur, quod forlassis ca tcmpore Quadragesiinai 
coiitiiigai. Abcst eiiam a vctnsiissiiiio Ivalcndario Ma- 
billoniano ecclesi:c Arricanx : scd, quum c\ Augustino 
certum sit e;<rum fcsliviiatcm ejus tcmpore cclebra- 
Uiin fuisse , diceudum quod, si iii eo Tuburbilanarum 
nomiue non dcsignentur, kaiendarium istud integruni 
nonsit, in quo revera februarii dies duodecim ac 
inarlius et aprilis menscs integri desiderantur. Quod 
autem earum festivitas eiiam primis tcmporibus Homac 
celcbrata fuerit, patet ex missali Gelasii et ex antiquo 



fiaucis de illis qu» InHafum martyrum laudesa variis B mariyrologio Buclieriano, ubi haic habeniur : c Nonis 



tfuctoribus dictai sunt, agenthini est (2). 

y\\{. Cclebris semper fuit iii Ecclesia , prxsertim 
Africana, s.inctaruih Pcrpctu» et Felicilatis memo- 
ria ; jn quaruni die naiali ires tractatus sanctum Au- 
gustinum habuissc tcstatur Possidius in Indiculo, ({ui 
ht nova editione saiit Scrmones cclxxx , cclxxxi et 
ccLxxxn. Aliqtuimdiu h;csi nn hos sermones inte- 
gros huc profcrrcm : at, qiium in omnium fere maiii- 
biiS iiat)eanlur Augustini opera, visuiii est satis si, iis 
omissis, ea qus ad Acta peciili.irius referuntur, in no- 
tiiii< ad textam adnotarem. Pluribus aliis in locis de 
lisdem mattyiibus earumfine sociis aglt idcm sanctus 
Doctor. ilf^onissimxPeriHitua) et commariyruin» roe- 
minit Tertiiilianiis lib. de Anima, cap. 55, ut jamrdixi- 



mariii Perpetua; cl Felicitatis Africa\ > Idcm habent 
cxlera marlyroiogia , cuni vctera , tum recentiora. 
Celcbranlur cum sociis in Menologio Graxoruin Ba-» 
silii iinperaloris dic ii februarii. Ilaruin rcliqiiiae 
lempore Vandalica^ pcrsecuiionis ex Africa Romain 
dclaix dicuiitur, quas postiiiodum exiiide Rodulfus 
Biliirigensium arcliirpiscopus accepit saiculo ix, eas- 
que in monasteriis pbverensi et Bclliloccnsi, ab ipso 
condiils, deposuit. Cerie hodieque monachi Bcncdi- 
ctini , qui, desiructa Dovcra, Virsioiicm mlgrarunt, se 
bcaiie rerpelua: reliquias habcre gloriantur, 

Scd jam ipsa Acta proferenda sunl : qiise quantuin 
ex nostris codiclbus emendatiora prudeant , qnisque, 
si ea cnm cditis coiiferre voluerit, facile anirhadver- 



nins. OiWnia inariyrologia eafrum festuni ad dicin vii C tei. Id ccrle.spernendum iioii esl, quod Salurnini 
martii rcferunt, qua die iiacteniis apud nos ceiebra- iioinen*et mnriyriuin eoruiii opc restttuerimus. IIuc 

n)Id.Serm.282. «sque Cl. Romm.os. 

(2) Mabil. tOin. i Mus. Ital, 



PAS8IO ' 

SANCTARTJM MARTYRUM 

PERPETUJE ET FELICITATIS. 

(AcU «nc. Martyr. D. Ruidart, p. 77 m. Acta SS. Boll. Mtrt. lll, 655. Galland. Bibl. Vell. PP. l. H, P- XXIIi.l74). 

PltKFATIO. 



Si vctcra ridci exempla, ctDei graiiam testificaniia ct aBdificatioiiem hominis opcraniia, proptcrea in lit- 

LECTIONES VABIANTES*. 

« Passioois nomen relinenm. auod in hi*aciiscompelere, D Turbiuna. Sed in eo cod. deest prwfaiio, sictd et in Com- 
probaiJioUiemus.lncod. Salisourg. additur in cisWMe pendiensi. 

YARIOBUM NOT^. 



Paisio SS. In ms. Casinensi nul!u8 apparet 
litulus : idlsoqne hacfeiius curiosos scruiantiuui 
cicuUis clcgamissimum boc sacrx» antiquil;Uis monu- 
iiieniiim subierfugissc cxislimo. Ego AugUbliiii auclo- 
riiate Pa»$ionem inscripsi ; iu enim ipsc vt>c:il locis 
fcupra robtis inPsttl. XLvn. ct Serni. 5. proul sine 
O^bio tuiic iu fronie inuUorum ex^inpfariuhi hujus 



Opusculi qu3C passim cxstabani, Icgcbatur ct solebant 
illic simiUa scripta sic inscribi, ut inlelligimiis ci 
nv.irlyrio S. Cypriaiii a Pontio Diacoiio dcscripto, el 
aliis id gcnus. Si uuis lamen Graeco nomi ne i/ar^t/- 
rium appellare malit, habel in liac ipsa narratioue 
undc coiijcciuram suam fulcire possit. IIolstenius. 
* Lcctiones variantes dcsumuniur cx edil. D. Hui* 



\b PASSIO SS. MAUTYRUM 16 

(oris sunl (Ugcsln , ui leciionc corum , quasi rc- A iicccsario ci iligcrinuB , ct ad gloriam Dcl leclione 



poiiSilalioiiC rcriiin , ol Dciis lionorchir ct Immo coii- 
Toi (clur ; cur non cl nova ducumcnla .tquc uirique 
cnusx convcnieniia cl digeranlur? vel quia el hrcc 
volcra ruiurn quandoque sunl el necessaria poslcris , 
si ifi pr.Tsenii suo lempore minorl depulaiilur auclo- 
rilaii propier prxsiimptam veneralioncm anliqui- 
laiis. Sed \iderint qui unam virlulcm Spirilus unius 
snncii , pro xlalibus judicent lemporum , qiium ma- 
jora rcpulanda sint noviliora quo^quc ul novissi- 
miorn, secuiidum exubcralionem gralioR iii uhima 
sacculi spalia dccreta. In novissimis cnim dicbus, dicit 
Dominus^ellundam deSpiritu meo super omnem carnem; 
ei propheiabunl filii fiU(eque eorum. El snper servos et 
ancitlas meas de meo Spiritu effundam : etjuvenes visiones 



cciebramns; ul nc qua aul iinbeciliilas aul dcspcra- 
tio fidei apiid vcteres tanlum xslimct graiiam divini- 
talis convcrsatam , sive marlyrum , sive in rcvclalio- 
num dignatione : ciim scinper Deus opcrctur quae 
]*epromisit , non credentibus iii lesiimonium, crc- 
denlibusin beneficium. Elnos itaque, quod audivimus 
et conireciavimus annuntiamus elvobis, fraircsct (i- 
lioii., ul ci vos qui interruislis, rememorcmini glorinc 
Domini, el, qui nunc cognoscitis per audilum, coin- 
inunionem habcalis cum sanctis marlyribus , el pcr 
ijlos cuin Domino Jesu Christo, cui csl ciarilas cl ho- 
nor in sxcula sxculoruin. Amen. 

I.NC1P1T PASSIO. 

CAPUT PRIMUM. 



vidibitnt, ctsenes somnia somniabuni [Joel, ii, 18, 19; B Argumestuii. — Appre/imi* sancti$,S. Perpelua pa- 



Acl.y II. 17, 18) llaque ct nos qui sicut prophc 
lias , ila ct visloncs novas pariler repromissas ct 
agnoscinius ct honoramus , cclerasquc virtulcs Spiri- 
liis sancli ad instruinentum Ecclesia! depntamus, 
cui el missns est idom oronia donaiiva administrans 
in omnibus, prout unicuique distribuit Dominus, 



VARIOUUM KOTiE. 



tretn vincit^ cum atiis baptizatur^ detruditur in tetrum 

carceretn; sollicita de infanle, ex visione sibi facta^ 

scata: in ccelum erectas^el ascensus S, Saluri el sui, et 

buccellai oblatce^ inteHigit martyrium propediem fii' 

turum, 

I. Apprehensi suni adolescenies caicchumini, Rc- 



narlii intcr Acta sincera Blartyrum, pag. 77 el seqq. 
Annolationes vero lum ex eodem Ruinarlio , tum cx 
poslhnmis Luc:e Holstenii iiolis ex cjus Adversariis 
cxcerplis, inin dcmuin ex brevioribus P. Possini e 
soc. Jcsii ad casdein iiotas Paralipomcnis. Edd. 

/}( litteris sunt diyesta. Legerem libenliiis in 
litteras. Sic ciiim Pohlius principio Libri dc Pas- 



instrumentumaternitalisdemonstrataest a Domino. Lib. 
delhptismo agens de aiinae elemenlo : Quanta vis ejus 
aut gratia ? quot ingenia, quot officia, quanlum instru- 
vientum mundoferelfDamqueApologetici cap. 17. Deus 
tolam molem istam cum omni inslrumento etementorum^ 
corporunif spirituum de nihdo expressit. Holst. 
Omnia donativa administrans in omnibusj clc. 



sione S. Cypriani : Operibus ejus ac n)eritis etiam hm r Locus expressus e\ Paulo I Cor. xii, 4, ubi de Cha- 
prmrogativa debetur, ut exemplum suum in litteras di' rismalis disserit, quae noster heic DoNaHva veriit, hac 



geratur; ubi ininus rectc editum est , dirigutur 

HOLST. 

J/trion deputantur auctoritati, Sic Terlulliani 
lib. de Pceiiit,^ cap. 3 : Id peccato djputandum^ aquo 
Dcus arcet. Et iiiox ibidem : Quw delicto deputanda 
buni. idein lib. de vclandi* Virginibus : Sed nolo hunc 
morem veriiati deputare. El adversus Hermogenem 
cap. 1 1 : Quai mato deputantur secundum mali stalum 
computanlur. Tum ibid., cap. 13 : Jam nec bona ipsa 
Deodepnlabuntur. Etcap. 25 : Materia apud HermO' 
gcnem in originem et causam matorum deputatur, De 
Idnlolalria, c. 10 : Necessilas ad excusalionem depuiO' 
iur. Dcniqnc libro \,ad Uxorem^ cap. 4 : Jain in terris 
de famitia Angelica deputantur, Holst. 

Novitiora quaque ut novisiiiniora. Tanium in 
his sibi liccre Arricani volnernni. Sic apud Tertiillia- 
iiiim extreiniora ct extremissimi iion semel leges. Sic 
apud Apuleitim, postremissimus, ct novissimo exire^ 
ttiitis. .\pnd Arnobiiiih, minimissimus. Holst. 

Proptictias ita ei visioncs novas. Teslalnr Irenicus 
apud Eusebiuin lib. v, cap. 7, visicnies ei pro- 
phetias in Eeclcsia siio leinporcinnltis ruisse conccs- 
sas : qnod idcnidc sno docei Dionysius Alcxandrinus 
apud cnni(lem Enscbium,cujiis cx itlusiri ioco, lib. v, 
cap. 3, ubi dc Monlano, constai viguisse priinis Ec- 
clcsi;r. lcmporibns inier Chrislianos, piu^lcr alia cha- 
rismata, ctiam proplicliam : ex (|uo iisu vidctur Mon- 
lanus haTCsiarclia iiduciam sunipsisse vocandi doctri- 
nam stiain, iiovam proplieiiam. IIolst. 

Virtutes Spiritus sancti ad instrumentnm Eccle- 
sice deputamus. \lic iisns vocis Instrumentum Arrican.'c 
ac Terinlliancje consncludiiiis csl. lla eniin Tortul- 
liaiius lib. de Fuga in persecutione, c. Diuboli iniquita' 
lem ad instrumentum pcrsecutionis csseait. Idem Iib. de 
Poenit. cap. Inslrumentum PienitenticBj metus. Lib de 
Patienlia, czp.ilnstrumentum sustinendi, Patientia.Lib. 
11. de Culiu feminarum^ cap. : InstrumenlumPudicitiw^ 
gravitas. Lib. i. adVxarm^ cap. : Piobis continentia ad 



qnoqne iii re Tertullianum rererens- Is cnim lib. v, 
adversus Marcionem cap. : Data dedit filiis hominum^ 
id est donativat qnas Charismata dicimus. El l\b. i ad 
Vxorem, cap. : Extendamur in priora, et melioruindo^ 
nativorum sectatores siinus. Ila ciiim pracslantissima 
illa edilio Nicolai Rigallii legil. Sic lib. de Resurrect, 
corfiis vertil iilud ad Rom. vi. 3. Stipendia delinquen- 
tiaSy mors; donativum autem Dei vita anerna : (luod ab 
Imperatoruni libcrarilale el re militari dcduclum ncmo 
est qui igiioret. Holst. 

Sive Marlyrum, sive in revelationum dignatione. 
Frequenlissima apud Teriullianum ei Cyprianuni , 
aliosqucejus xvi Arricanos Scriptores, Dignationis 
vox pro graiia, quani Deus conrerre aul pncsiare di- 
gnatur. Pontius in Vila S. Cypriani : Finge enim tunc 
iUum Martyrii dignatione translatum. Ibidcm post vi- 
sioncm S. Cypriano in cxsilio oslensam, subjungit : 
Qwd hac revelalione mani(estius ? quid hac dignatione 
1) felicius ? Et infra : Sed craslinus dies itle quem ante 
annum dignatio divina prcedixerat. Iia Cypriaiius ipse 
iion scmcl lib. iv. Epislola vn, xxv el xxxiv. llein 
libro de MortaliUUe, ubi sic legitnr : f^on est in tua 
polestate, sed in Dei dignatione martyrium. El serm. y 
de Lapsis : Corona de Dei dignalione descendit* Idem ali- 
hi Teriullianus de Patientia cap. 11: Gratulari etgau' 
dere nos decel dignatione . divinw castigationis. El dc 
Culiu feininarum cap. 2. Nam e.i vobis .... eamdem 
fudicandi dignationem potlicelur. De Baptismo cap. 18. 
SiPhilippmtam facile tinxit ICunnchum^ recogitemus mo- 
mfeilamet exsertamdignationem Domini iniercessisse. Et 
mox: Deidignatiokuas prccmittit prcerogativas. Ilacodem 
iib. cap. 3. Prasrriptionumadv. Hwr. cap. Z\. De Pa^ 
tientia cap. ^. Lib. adv. Judwos c^p. I. ctc. Holst. 

Non credenlibus in teaimonium , credentibus in 
• beneficium, elc. Sic Tertullianus de Anima cap. 51 : 
Vbique Deus poleitatis suw signa proponil; suis in so- 
latium, exlraneis in testimonium. ^IIolst. 

Cap. I. — I. Adolmenus caUchumini. Sic in vctusti 



i7 PERPETUiE ET FELICFTATIS. 13 

vocaiiis el Feliciias coiiserva rjus, Saiiiininus * cl A II. t Cunfi adlnic, inquit, cum pcrsoruloribus essc- 



Secundulus. Fnlcr qiios et Vivia ^ Perpciua, honcsle 
nala, libcraliter in^tiluLi, matronalitcr nupla, hnbcns 
palnMn et matrem et fralrcs duos , alicrum aequc 
catecbuminum , ct rilium iiirnnlcm ad ubcra. Eral 
autein ipsa annorum circiler viginti duonim. Hxc 
crdinem totuin martyrii sui jam hinc ipsa iiarrabit, 
sicut conscripium manu sun^t suo sensu reliquit. 



€ mus c, et me paler averlcre «* et dcjicerc pro sua affcc- 
€ lione persevcMrel : i Pater. inquio, vidcs, vcrbi 
i graiia, vas hoc jacens, urceoliim , sivc aliiid ? » Et 
c dixil : « Video. i Etegodixiei : c Numquidalionomiuc 
f vocari (>olest quamquodcst? i Etail: c Non. > c Sic 
t et.cgo aliiid me dicere non possum , nisi qiiod suin 
f Chrisiiana. > Tunc pater rnotus in hoc verbo, misit 



LECTiONES VARL\NTES. 



to 



* In edU, deesi SaturniDus. 

^ Htmc iocum ex iwsiris codd» reslUmmus, Ediiio liabe- 
Inter boset Ubia Perpetua, honesta, liberaliier edu- 



cata, matrona Hcet nupta. 
c Holst. essem. 
d Everlere cupiret Holslen. 



VARIORUM NOTiE. 



membranis Casinensibus scriptum repcri : atqiie ita B 
in Mombriiii Sanctuario passim editum legilur. Neqtic 
aliter fortassis eo s.tcuIo profcrcbant hiijus inodi vo- 
ces. Sic apiid Optatum Milevitannm FUuminus lcgi- 
lur. CTtornm apposilc ad rom nosirarn Pontius 
Cinfiaginiensis diaconus in Viia S. Cypriani : 
Majores nostri ptebeiis el calechumcnis mariyrium 
conseculis, lanlum honoris pro martyrii ipiius ve^ 
neralione dederanl , ut de patsionibus eornm mulla, 
aut prope dixerim pene cuncla conscripserint , ul 
ad noslram quoque notitiam , qui nondum nali fuimus^ 
pervenirenl. Qm loco plebeii accipiendi sunt laici, 
niiliom inelero orliiicm ndcpli. Sic enim paulo inrc- 
rius ideiii Pnniiu^ : Blulia sunt qua: adhuc plebeius^ 
multa qua jam prosbyter fecit. Videlur uuicin Ponlius 
lioDC ipsa , aliaquc his siniilia Acta innuere. Id snllem 
liquei , ecclcsiam Arricanam scdulo in hoc operam 
dedisse, ut gloriosa sancloriim mnrtyrum racia ad 
posterilatis mcinoriam iransirenl. Porro non ad ex- 
toniiandnm, sed aiigendam mnrtyrdin nostrorum glo- ^, 
riini facit, quod (idei chrislianne riidimcnla vix dum ^ 
e<tocii , et religionis nostr:e lirones, tam slrenne con- 
ceriasse memoraiilnr. iia Lugduiiensis ecclesia npud 
Eusebiiim, lib. v, cap. 1, sumniopere landal Matiinim 

yec9«iiTt$cy yu^y, ai/tf. ycwaiov ay6t»im'y- El lil). VI,Cap. 4, 

ab eodem Euschio commcmorantur Martyres cx Ori- 
genis ludo Heraclides el Hicron , 9 /jih ?r^repo« In xa- 
Tijxujucvo;, I S} vf6p^ri9o$, oUer adliuc calechumenus, 
aUer recens baptizaius, Qiiibnset Rhais caiechumena 
ibidcm accensetnr , quam Origenes dicebat Bapiis- 
miim ignis consccntain esse. Sed egregie de Cnie- 
chiimcnorum marlyrio lo(|uiintur Constiliitioncs Apo- 

Slolonim, lib. V, cap. 5, 6 8i 'xf iw^^eif ^atprwsiou xai/sirft» 
TT.v h Kuf(ot x^P^^t ^*'' ^'*Tviy/sUf/.i^tCf ^, djvxOi wxlxat' r3 
ykpifiJdiC, rd vir^p XpiTroO, fa-reit aur* yvyjtf-ewre/^ov /8,«t7rrt- 
0/Udt, 6ti Avrdc /M^v ^t^py. X'7roCvy.a-/et rti Ku^(w, oi Bk Xoinol 
TUTu. Hoc est : Qui aulem digualus martyrio est, gau^ 
deai in Domino , et quamvis calechumenus sit , securus 
abeat ; passio enhn pro Chrislo lolerala , erit ei verius 
Baptisma : qnoniam ipse quidem re ipsa moritur Do- ]) 
%nino, cmieri autem in fiqura. Holst. 

Matronaliter nupta. Circninslantia mntrimonii, pr.T- 
scriitn in miiliere, augerc videtur meritiim el pre- 
tium martyrii , propter iinpedimenta qux hic siaiiis 
pecnliaria ohjicit in lali disciimine. Quare Tcrlullia- 
nus, lib. 1 ad Uxorem, ait temporc persecutioniim 
onera matrimonii esse plurimum imporluna ct fidci pC' 
riculosa; cnr enim Dominus de praguantibus et nutri- 
cantibus cecmit, nisi quia ftliorum impedimenta, etc, 
significans sive in iiIom , ^ivc in ulnis muiiercs pro- 
lem halieant, maltum cjiis ch «rilale retardari a neces- 
saria lali tempore alnciimtc oflTorendi se ad morteni. 
Quare quod hx diix s:mci:c nniliercs, Perpeiua et 
Feltcilas, altera in alvo, ailera in uberibus, filios ha- 
berent , magis hcroicam uiritisi|ue forliuidiiiem ar- 
guil : quac forte cntisn rnerit , nl cum eadem occa- 
sionc Rcvocatiis , Sccnndultis , clc. , martyrium con- 
summarint; Ecclcsin inine t solarum Pcrpcluse acFe- 



licitntis memoriam peculiari honore prosecuta sii. 
Sed iit ad Torlullianum reverlamur, pergit is ibideni 
obstnculorum rcspcctu, qunD mnlieribus malrimoniuni 
in occaMone martyrii objicit, uxorem dehortari a so- 
cnndis nuptiis post suum excessum ; eo quod. iit ait : 
Viduas ad quamcumque pressuram persecutionemqne 
perferendam magis expeditce sint ; nuUa in utero, nullu 
in uberibus oistuante sarcina nuptiarum. Qiinrc qna; tot 
reiinaculis abrnpiis , liberse et expeditix' pcr calcatain 
patris, viri, prolis chnrilatem, ad Criicis tropxum rii- 
curreriint, hniid pniilo laudabilius heroic:n roiiiliidi- 
nisexempliim pnehnissevisacsnnt. Ona^ri hcic poitssi, 
cur viri Perpctua: mentio in his Aclis nulla sii? nu 
qiiod is chrislianiis erai , ut cx pnulo inrerins scri- 
piis ab ipsn Perpetua rectc vidclur colligi ? nn qiiod 
muliere gravioris criminis compcrta, dissoluliim iiinc 
mairimoniiim censebaiiir? ut iiinui videtur lege 5 tf, 
de bonis damnntornm. Holst.' 

Infantem ad ubera. Infnns ad ubera eadem ra- 
lione dicitnr, ut servus ad limina, pucr ad mnnum, 
ad pedes , elc. li Latinis Sububeres vocanlur. GIoss 
Isidori : Sububeres , infantes qui adhuc sunt siih 
ubere, Graicis urrarfj^^t* : nl l\x Ose, c. xiv, I; qu:u . 
Joeli, cap. xi , 46, v/.::/* OjjU^ovr^r /*«wrov>c, parvuU Sll- 
gentes ubera. Aliis Oiro/uil^ia, vcl u7ro/>ea9rt«, eiixifjLx^i* 
Yocnnlnr. Ita cquas urcoTru^iouc vocabant Gn*ci , «1« 
:r'ji).ot u7rv}7av, quibus pulU suberant, ut ait Homeriis 

U. i. HOLST. 

11. — Cum adhuc cum persecutoribusessemus, clc. 
Quomodo non erat cum pcrseciitoribiis hsec scribcns 
S. Porpciua , qux inm inaximc ab iis custodiebatnr 
iiicarccre? An dicemiis significarc voluisse mutatio- 
ncm, qiKC in ipsa contigit, qunm paiilo post expriniit 
his verhis : Recipimur in carcerem , el expavi , quia 
numquam expeita eram tates lencbras. diem aspc- 
rum ! ojstus validus turbarum beneficio , concussurce mi- 
6'/tim, eic? Scd talcin angorem nliqunindiu pro nu- 
tur;e dcbilittte pnssa, deinde affluxu graiix ubcrioris, 
statim (inquit i|)Sn) convalui , et relevnla sum a labore, 
et factus esl mihi carcer subilo proitorium , ut ibi esse 
mallem quafn aticubiy elc. Qtio vidcri t>otest perlincie 
Terlulliani locus ex libro ad Mariyres : ubi conversa- 
tioncni s:cculi el carceris comparans , inler ceiera 
mulia hujus comnioda , eliam h:rc ponit : Vacas a 
scandaUs et tentationibus, a recordationibus malis , jam 
et a persecutione. Hoc prcestat carcer Christiano, quod 
eremus Prophetis. Auferamus carceris nomen ; seces- 
sum vocemus. Holst. 

El dejicere pro sua affectione perseveraret ^ clc. 
nejicicndi vox a pugilibns ct pal«sira irnnslata, frc- 
qiientissima est apud Scriplon^s christianos in sonsu 
tcntandi ct pervertendi. IJl Tertullianum omiitnni, 
unum apponain cxeinplum e Cassiano de spiritn vaux 
gbricB, cnp. 7. Quem non poterU per honorem dejkere^ 
humiUtate supplantat. Holst. 

Sic et ecjo aUud me dicere non possum, nisi quod 
sum Christiana. Proboriini est enim nc vcracium , ut 
est in gr.TCo Senario, t* «vk« eZxu , rrv ^xaptv ffx«?;^v 



19 PASSIO SS. MARTYRUM 20 

c se in meuloculosmihierueret : sed vexavii tanlum, A < lu ipso spatio paucorum dierum baptizati sumus ; 
f et prorectus '^ est viclus ciim argumcntis diaboli , c mihi aulcm Spirilus diciavit nibil aliud pctendum 
c Tunc paucis diebus quod caruissem pairc , Do- c in aqua « , nisi sufTerentiam carnis. Post pau- 
f mino grntias cgi , et refrigcravil ^' nbseniia iilius. c cos dies recipimur in carccrem, ei expavi , quia 

LIXTIONES VARIANTES. 

* Profpcto. Uolsl. nm. 

^^ Sic UoUlen. Codd.msii. rcrri^craU SMm.SicinseqHen- ^ Ab aqua HoUten. quod sic quis possel interpreiari ab 

titiis differt Uoislcn. d wss.; queni prwlutimus, citm id' ver- co lcmjiore quo baplisaium suscepi. 
imm sic in aliis Aclis' Africmris expressum observaveri- 

VARIORUM NOT^. 



>r/fi/y. Merilo queriiur Terlnllianns in Apotogelico de 
gcntilibtis, quod Clirisiianos, id (|iiod ernnt coiililen- 
lcs, i(»rquorenl , ciim ncganics i(l quod suni, lorqiieri 
Jfgibii^ SMlcaiil. Qiio nlliidcre vidohir Euscbiiis, lib- v, 
cap. 1, liis verbis : «^X* ol /xiv oyuoio^oDvTcc o^'p t?»*v, 
a'^vin).'Joj-ro , wj X/5iaT/*v>i. Atque lii quidem conjitenles 
quod crnnt^ in carceran conjiciebanlurf tamquam Chri- 
stiani. I|olst. 

Sed vcxavil lantum. Vcxandi verbuin boc locousur- 

fiaiur in ^ensu lcniori , pro inipulsii violento cilr.i 
xsioncm graveni , cum tamon ulias plcrumque, ut 
observal Asconius P^edianus ad ii. Verrinam , ingentis 
catamitatis usum significet ; quod eiiam Virgilii aucto- 
rilalc coiilirniat , qni Scyllam scripsit , Dulichiat 
vexassc rates ; lameii, qiiod ad buiic noslrum locuin 
proprlc facil, vexandi verbuni, iit ait Geliius, lib. I, 
cap. 6, lcve est ac parvi incommodi , nec laiit:e atro- 
cilnli coiigruii , quanta bomintis repeiile a bolliia iui- 
manissiinn rnplnntnr cl laiiianlur. Ounre Poctam iilic 
proprie ac signnt; loniium conieniJit, dc jncialionu 
iiaviiiin cilra natiltagiuin. ;Ymii qui fertur et raptaiur^ 
ait, atiiue huc atque iUuc distrnhitur, is vexari proprie 
dicitur. \U\m iia boc loco S. Pcrpcluam nb irntu 
pj^iro piignis c.tlcibiisqiie contusnm rapinlamiiue iii- 
teliigo. Tertulliaiiiis vulnera (|uoque ad vcxalioncin 
rcfcrl, diiin lib. de Patientia, cnp. 5, Malchum, ail, a 
Petro vcxalum ; queni utiqiie gladio vulnernvcrat. Et 
ad Scapulam,cii\). \i\i., Cliristiauum nomen vexari dixil, 
cuin grayii>siiiin persecuiionc preniereliir. lloi.ST. 

Est victus cum arQumentis dinboU. Sio. Anlonius 
in viia $. Simeonis SiyUta\ cap. G, Cum stgnum crucis 
feciswl (autci|U:iin iii < urnim n (la:inoii() sibi ohlniuoi 
pcdein inferrci), continno diabolus nusquam comparuit^ 
cum argumeuto suo evanuit , clc. £l' Aiiasinsins Bf* 
bliolliccnriiis in Bencdiclo lil : Cariiem vicit ac niundi 
piincipem^ et omnia ejus argumenta ne^iuissima, 

IIOLST 

Q'itid carumem patre , Domino grntias egi , elc. 
Poiniiis iii viln S. ('.ypriaiii : ^'obis patria^ minus cara 
et commune nomen est, qui parentes ipsos, si contra D'o» 
viiuum suasmnt, abhorremus IIolst. 

Et refrigrravit absentia iUius, Explicut qiioJ Gnece 
diccrctiir arkiiKfj^iv , vel ctoL^inrci.\ja*v, \\oc. csi, rc(iiiiem 
dcdit , jiivii , consolaliuncni niiulit. Qiioii legilur 
apud Euscbiiiin. liistor. Ijlcctes,^ lib. viii, cap. lO. 

llOLST. 

Et mihi spiritus dictavit non aliud pelendum ab 
nqua, nisi sufferentiam carnis, Sanclus niniirum Spiri- 
lus bnpiizatos iiu ilai nd pelendam innrlyrii grniiam. 
Dictus idco a Tertulliano, lib. deFugain Persecut. in 
iinc : Paracletus exhortator tolerantiarum. Porro in 
liiijus loci senleiiiiain egngie Cyprianus , Epist. nd 
Martgres dcsigiialos : Nccquidfjuam nunc versatur in 
cordibus et mentibus vestriSy nisi divina pracepla et maU' 
data coetestia , quibus vos ad tolerantiam passionis Spi- 
ritussanctus semper animabit. Qiiud dicjl ab aqua, in- 
telligit post perceplum Dapiisiiia , sive posi aqiKc sa- 
lutaris iav:icnini. Im non soiiiei TeriuUianus, lib. dc 
Pocnit. : Si ub aquis peccare desistimus. Ei I. dcBnpi.: 
Ergo et nos , dicel atiquis , a Invacro poiius jejuniire 
oportet. Mox : Deinde Dominus post aquam segregatus 
in desertum, Sic lib. i ad Uxorcin : Quot enim sunt 
qui statim a lavacro carnem suam obsignant? Fa de 
Exhort. CasUt* Secuudq VirginUos a secunda nativi' 



tate, id est a lavacro. Idem quoqne TcrluIIianus Ba- 
piismn siniplici aqu:c nomine sscpius appellat, ul 
jirincipio libri de Baptismo : Felix sacramentum , 
aquiB nostrce. Sed iii ipsls quoque Scripturis SS. quo-- 
tiescuiiique aqiia soln noininaturj Baplisina pr:cdi- 

B cari, prolixe docel S. Cyprinnus, Episl. lxiii. Cicic- 
rym boc plnne insigni S. Perpet4iai exemplo, inirum 
in modiiin conlirmaiur virlus Baptismi contra novos 
sectarios. Per ultiina illa verba, nisi sufferentiam 
camis , signincat S. Perpetua edoctnm se a Spiritu 
(|uem in Bapiismo acccpii, intellexisse quam necessa- 
rh foret, non solum aniiiii, scd etiam corporis pa- 
tieritia. Qiia de rc prscclarc TerluIIianus, lib. de Pa» 
tieniia, rap. 13, ubi cum ealenus egisset dePatieiiiia, 
tantum m animo constituta^ addil : eamdem etiam in 
corpore dcmerendo Domino muUipliciter atlaborare^ ut- 
pote qucB ab ipso Difmino in corporis quoque virtute 
edita sit. Siqnidem^ addil, rector animus facile commu- 
iiicat spiritus invecta cum habitaculo suo. Et paiilo 
posl : quod de virtute animi venil , in carne perficitur. 
Carnis patientia in persecutionibus denique pra'lialur. 
Si fuga urgeat, incommoda fuga caro militat : si et car^ 
cer premat, caro in vinculis^ caro in ligno, caro in soto, 
et in ilta paupertnte InciSt et in itta penuria muudi ; cum 

p vero producitnr ad experimentum felicilatis, ad occasio^ 

^ nem secundw intinrtionis , ad ipsum divinie sedis ascen • 
«tiin, nultaptus illic quam patienlia corporis. Si spiri- 
tus prompius , et caro sine patientia infirma ; ubi snius 
spiritnsy et carnis ipsius ? At cum hoc Dominns de c^nuii 
dicit, infirmam pronuntinns , quid ci firiv.andoi opns hit 
dsteiidit : patientia sciticet , adversus omncm snfjvcr' 
tendoj fidei Vi't puiiiend($ paraturam ; ut verbera , ul 
ujnem, ut crucem, bcstias, gtudinm coustantissime lolc- 
rel. Soln eiiini palicalia, iii interius, cnp. !<'), suhjnii- 
gh^martyria consuminai, M^igislruin stMiiii^ir (ypiin 
lius, qui eodeui sensu vcrbis divcrsis : Son alia mryii 
quam patientioi sotatia iis subveniref aii, qnibus iu prr- 
sccutioiiem certamiiie patrimonia relinquenda sunt, sib- 
cuiidus carcer^ portondw catena: , anhnw impcudeuda' ; 
gtadiuSy bcstice^ ifiues^ cruccs^ omnia dtnique tormenio- 
rum ac nw.uarum gcnera , fide et virtute patientiw per- 
fcreiidu. \loLiiT. 

Hecipimur in cnrcerem. Gcsta purgnlionis C.rci- 
liani et Fcliois, pag. 279, recipiatur in carcerem. Iia 

p Passio SS. Dalivi, ^atuniini,ctc., pag. 290: Mariyres 
Cltristi exoptains carcer recepit. Ulpianus ieg. 1 Cf., dc 
Cuslodin reorum : De custodia reorum Proconsut ccsd- 
mare sotet , utrum in carcerem recipieuda sit persona^ 
an miUti tradenda , vel fidejussorihus commuteuda , vel 
etium sibi. Boc autem vel pro criminis qu)d cbjicUnr 
quatitatCf vel propter honorem aut ampUtsi nas facut/a- 
tes , vel pro iiinocentin persoiiw , vel pro digiiitatc ejus 
qui accusatur^ faccre soiet. H:cc ibi : ad qiiain Icgcin 
eruditissinie de Cuslodinruin diversilate scripsil Ux'- 
vardiis Var. l.cci. I. III, cap. 12. Holst. 

Et expavi, elc. Vides ut nd carceris horrorem 
expaveril consinntissima Mariyr, (pi;e senteniiain 
I^roconsuiis, ei niortem ipsuni, iion soluin forti et iii- 
irepido, scd hilari qiioque aninio paulo post cxcepil. 
Uode apparci carceris moleslias , pr;eexerciiameiita 
futuri mariyrii fuisse, et, utEusebii voce utar, rc^oKa- 
rcciAivfiATO, , quai corpus et aniinuni inalorum usu ac 
consuetudine ad supplicioruui inorttsque palieiiiiam 
ftoUdarent. |1olst. 



ftl 



PEUPETUiE ET Fi?XICITATI8. 



€ numquan exi^erla 4»am lalc£ teiiobrns. dieiu A < ludine infaniis. Ibi iunc TeriiiM el Para^ins, 
4 aspenun ! atsAus vaiidos » liiiiiarum beneiicio con* c benodicli diacoiies , qui nobis ministrabani , oon* 
€ cussune miUiuai ; novissiaie macerabar soUici-' i gUlueriiQt praemio ul, paucis horts emissj, in mOi- 

LECTiONES VAItiANTES. 
« YalidBsJr^attN. 

VARIORUM miM. 
TbIu taubru. Tertuiiiam , iib. ad Mtniyres, N <muime m^etfMh» toUidiHdmB infantis. Vegang 
c»p. 2:011^ tenebras carcer^ sed lumen esijs ipsi. adinoduin et naiiva nialerniafrecius expressio; cujii^ 



Hubet tincula , sed vos Mlnti Deo estis. Triste Ulic ex- 
pirat, sed vos odor estis suavitatis. Quod imitatus B. 
Cyprianiis, Epist. lxxxi. beatum, inquit, carcerem, 
quem itlusiramt vestra prasenlia ! lenebras tucidiores 
sole ipso , et luce hac mundi elariores ! TertuHiauus, 
lib. de Resurrect, carn., cnp. 8 : Age jam quid de ea 
(nempe carne) sentis , cum in catceribus maceraiur^ 
leterrhno luci^ fipsilio^ penuria mundi^ sqitalore, pce 



c\cmp1o Dciis ipse in sua erga nos piemte conlestanda 
utilur. HoLST. 

Bcnedicti diacones. t\tfY}fjit<j/*^Q aflecium aiit ve- 
neralionem erga personam, cnjus l!t mentio, o$- 
priiiicns. Noiior liodie lingiix ilalic.i^ vulgari quam 
commiiiii laliiiu^ : dcrivaiiun in Arricanain latinila- 
leiii forte el Syriaro aiii Hcbrwo sermonc, quo prisci 
Tyrii ac PoBni C;irlliaginis coloni, aut non mullum 



dore , contumeUa viclus ; ne somno quidem libera^ B diVerso uicbaiiiiir. Syrorum enim ac Hebnrorum cist 



qmppe ipttis eHoni cubilibus vincla , ipsisque stramentis 
lancinala, Libanii pl;Mie JMSignis locus cst iii Orai. de 
Custodia reorum , nuper io iucem proiata , quo coin* 
meniarlensiuro improbitatem et avaritiam describil, 
qui magno prelio vix uniim lyclmum concedcbant, 
Ejus verto pauiio pqst commodius proferentur.* 

HOLST. 

jSsfns. Oriiur iPstus illiB ex loci angusiia h ho^ 
roiuum turt>a « quq muUo^ in carcere sufToc^ri que- 
ritur LibaniuA Orai. quam inodo dixi : idquc magis* 
stratuiim negligeniia. Adscribam locuin ejus ex 
pag. ^, |eviie»a me correcium ei ex ancioris mente 

Conversum : 4r4V aw^ ovrot i^l/AKfaaiv int Toc 2f 7/A0irT;p (« 
pxxayyotf, ipp£t99a,i^k fp^Amt rQ7c wipt lxrt>a y4^($. in 
il^9i4 itqiTpi€^iitf6ti pii\ fiXi^fMicoi o^^ayrsf $ivxi, rtf 
«ux av ifts^sytln ; Hup e^i : Cum ergo Hagistratus isti 
turmas hominum in vincula mittant , ntque inierim le- 
gibus qucB ea ie re iatce sunt , valere Jussis , circa alia 
versentur neaoiia^ quo popuiares viaeantur ; quis non 
sufoeeturt Lucianus quoque confessor apud Cypria- ^ 
num, Ep. XXII, easdem carcerls molestias his vcrbis 
obiter itidein re^tilutis, describit * Jussi sumus secun- 
dum prceeeptum Imperatoris , [ame et siti enecari : et 
reclusi sumus in duubus ceiiis^ ita ut nos afieerent 
fame el siti. Se4 et ignis^ ab opere pressurce nostriB tam 
intolerabiiis erai^ qunm nemo portare posset. Ha;c ibi ;^ 
ubi videtur ignis dlci qiiem ft. Perpctua :rsium vocat. 
Ex his intelHgilur rion mlnlmam aut poslreniani dia- 
boti mnehinam advcrsds marlyres fiiisse enrceriim 
xrumnas ; id quad Callican^c* ecclesioe agiiosciint 
apud Etiscblum , Hist, Ecet , lib. v, cap. 1, b|s 

verbls : rac xard^ t>* elfKrry Iv t« 9%6rtt kaI tA ;(fltXe- 
-cftiT*T4» X^F^ rjyA)t(9tiCf &m «ironvc/f,v*c rcbj Tiis/orT&wj 

T^ rlpxrf^. Hoc eiit : tonstipntiones in tcnebroso e{ 
afrumnosissimo ioeo tales^ ut pleTiqne su/focarentur, 

HOLST. 

Turbamm benepeio, Hoc csi , propler turbas , vcl 
mnt.tiiuditiem hominum, Gra^cistiiiis merus, t&ux<^, 
B/i^u x^ptt. Ila iiiox : Mei beneficio lioc esl, mei causa'j^ 
Vi*l propter me. Holst. 

ConcHssur(g militum. Videtur signinearc irnpul- 
sus ferns contrudeniium reos militum, ciuos wOi^/uav 
Procophis vocat Hist, arcatice pag. uli. Noia aiilcm 
militum barbara ferilas in vincios, cti-^^m S. Igiiatit 
lcstimonio; qiii pfopiera Leopardos cos voeai, et be- 
ncricio eicrari scribit ad Homanos. Porro iis non 
solum ciistodia! merces solvcbatur, scd nllro offerc- 
bantur donn^ ut mitiuslcniusque agcrcDtfum Yinciis, 
qii;i» mercedis exlorU» loco esseiiu Ita Constit. AposiO' 
iorum lib. v, cap. 1, eleemosynas designatis marly- 
rihus snhmitlere jiibent, et ad vtctum ipsorum, ct ad 
soiveiidum meree<iem mllitibus, nt aHevcnt sua opera, 
cureHtqHe viiietos, hoc esi, sa^viiiam In cos sotiiant 
rcmiiiHni, ivot, ^vo» ijj^w/^Tv, /uiii 9X^>}t«i ^ /uax^^co^ x^?i- 
p^c Inin : nt quantum in vobis esl, iion concutintur 
beaius fraitr vesier : hoc e&t ad vexationein et con-r 
eussiiram redimendaro, 9Xc^i« enim hoc loco, est 
CQncussnra. Holst. 



Bencdicti adjiinclum ad Dci prxsertiin meiiiioncm 
appoiiorc, ulbalics Marci xiii. Gl, el sxpius in uliig 
scripluris. Sed ctad compcllalioncm bonorum boiui- 
niiin : Benedicti vos a Domino, Psalm. cxxni, iH. Et 
alibl non raro. Tertitllianus ipso principio libri ad 
Mnriyres desi}?nalos ; Bencdicti Mantgres. Mox : /m- 
primis ergo benedicti nolilecontristareSpiritum sanctum, 
Kt cap. 2 : Quo vos benedicfi de earcere in custodiam ss 
forietranslatos existimatis. Ibid.S/r nunc benedicti, car- 
eer eliam Cliristianis molestus; et mox capile 3 et de 
Cuttu fiininarum libro ii, femiiias clirislianas Bene^ 
diclas appellat. Et libro Pra»scripl. Sub episcopatu 
Eleutheril benedicli. Kl Hbro de Lxliort. Casl. Bene- 
dicti Patriarchoe. Iia Lucianus Confcssor apud Cy- 
prianuin llpist. xxii , Cum benedicins Marttjr Pautns 
adhnc in corpore tssei. Et Cleius Roinanus apud eiim- 
dem Gpist. ii : Didicimu^ benedicium papamCyprianum 
secessisse. Holst. 

Qni nubis ministrabant. Magnam curam semper gcs 
sit ccclciiia eorum, qui vincll tenebanlur; pricscr- 
tim ob Clirisii confessionem, quorum miiiislerio ct 
obscrpiiis oiim dicati fuere diaconl. Hi alimenta 
ip^is minislrabanl, et unde militum sseviiiam leiii- 
retil, ul paiilo superius ex Conslit. Apost. retulimus. 
Hi consiiio aderant, exhortabaiiiur, consolabantur. 
Cypr. Ep. XI. Semper sub amecessoribus nostris faclum 
esty ut Diaconi ad carcetem commeantes, marlyrum 
desideria cousiliis suis et scriptnrarum pracepiis puber- 
narenl. Denique iit boiii Angeli eommendalis sibl 
bominibus, 8IC illi conftssoribus, opera, of.icio, sc- 
diiiitalc prxsto eraiit. Unde illud Ign.itii Cpist. ad 
Trallianos : Quiddiaconi f quam imitatores angelicarum 
Virtutum .^^Vide Concil. Carlhaginiense tv, cap. 45. 
Conciliumquoque Aurertanense, v Canone 20, Ar- 
cbidiacoiio vel pneposito Ecclesi» carceris visiiandi 
officinm injungit : episcopo autein, ut vinctorum ne- 
cessilalem misericorditer sublevet, compelentem eis 
victiim de domo ecclesi:e attribuendo. Holst. 

Constituerunt prasmio. Hunc enim in usum, ct 
Ecclesise publice, et singull Fideles de opibus suis 
crogabant, ut confessoribus ct martyribus in carcerc 
armictna caeicraijue vila; siibsidia ac tiecessaria re- 
frlgeria suppediiarentur : aut ubi opus csset, a cu^lo- 
diim iniquiiate largiiionibtis exprinierentur, ne mise- 
riis vicii atite ipsutn ceriamen deflcerent : prout ex 
Terluniano lib. ad Martyres, ci ex S. Cypriani Episi. 
IV el V aliisque videre est. Romnn» autem Ecclest» 
peculiarem bac io rc soHicitudinem ac TtnrponttfA.- 
JoTcv pieiatem a Dionysio Corinibio velustissimo scri- 
piore jam olim laudaiam, ad sua usque lempora con- 
si.inler peidiiraiise teslaiur Eusebius, ut omnium 
per 01 bem lerrarum mariyrum et pro Christi iiominc 
alfliciorum curam gerent, iisque vitaj subsidia sub- 
miiiislraiel. Ne(|ue fruslra sanctissima Martyrprc- 
niio hoc constiiutiim, lioc ej»t prettoemptumscribit, m 
paucis horis cx arclo ergastulo emiliereniur, qwHi 
curceribns priefecti, uipote quibus suppiicium vecti- 
gal erat juxta Maniliura libro v, non nisi pretio cor- 



K5 PASSIO SS. MARTYRUM 2i 

• lioremlocum carccris refrigerarcmus. Tunc exeun- A « convalui, el relevala sum a lal>ore et solliciludrne 



cHes de carcere universi sibi vacabani. Ego in- 
c fantem lactabam jam inedia defcclum. Sollicita 
c pro eo adloquebar matrem , ei confortabam fra- 
c ircm , commendabam filium <*. Tabescebam ideo 
c quod illos tabescere videram mei beneficio. Tales 
c solliciludines multis diebus passa sum, et usurpavi 
f ut mecum infans in carcere maneret; et statim 



c infanlis: ct faclusest milii carcer subitoquasi pra3- 
c lorium, ut ibi mallem esse quam alibi ^. 

c llI.Tunc dixit mihi frater meus : Domina soror, jam 
c in magna dignitate <^ es; et lanta ul postiiles vi- 
c sionem, et osiendalur tibi an passio sit, an com- 
c meatus. Et ego, qux me sciebam fabulari cum 



LECTIONES VARIANTES. 



A Et coDfortabam, fratri commeDdabam Glium cod.Sa- 
lisb. 
^ Altcubi Holsten. 

VARIORUM NOTiE. 



^ Sic codd. Compend. el Salisb. at HoUlemm habel in 
magaa digoatione es, taota ut postulem, etc. 



rupti, cusiodias laxius babere soleant. Quos coercct 
Lex viii. fT. de Cu$lodia reorum, Ludit elegnnler in 
describenda liorum custodum immanitate Manilius 
modo laudatus, ab illo versu : 

Quisquis in Andromcdae surgentls tempore ponto, 
Nascilur, etc. 

Quem locum ex Ciceronis Verrina v videtur ex- 
pressisse, ubi sic legitur : Patre$ hi, quo» videtis, 
jacebanl in liminey matresque miserw pemoclabant ad 
osliumcarceris^ab exiremo complexu Uberorumexclusce, 
quce nihil aliud orabant, nisi ut filiorum exlremum 
gpiritum excipere sibi liceret. Aderat janitor carceris, 
carnifex Prwtoris, mors lerrorque sociorum et civium 
lictor Sestius, cui ex omni gemila doloreque certa mer- 
ces comparabatur : ul adeas, tantum dnbis : ut cibum 
tibi inlro ferre ticeat, tantum ; nemo recusabat, etc. 
Porro mulieres praesertim cbrisiian» huic operi mi- 
sericordix sese impendebant; quales non dubito 
qum Libanius innuerit Orat. jam citata, ubi janito- 
rum et custodum carceris avarissimam crudelilatem 
detesians, refert ; vix exiguum lumeii ui liabere mi- 
seris licerel, magno pretio ab ipsis emi solitum : tum 
81 quis reorum sumptuin sibi deesse excusaret, huic 
male mulclato regerebant : Bi&rl oh xa/e7c Sca rsivSi 

rfiv i^iotnca* yuvtixa oevpo rijy ii^i ^/XayO/xjtrta ^iAore- 
jucu/Aayuv * iW ccxnf.e 'fp^s XKyovet/rcc ir0O9?r;0^y, irctOsic 

Tr^oo-0t(ruu0-ftv «lyc/y xl 0-01. CuT pcT eosqui hinc cgrediuntur 
non vocas huc muUerem atiquam ex iis, quce humaniia' 
tis officiis dant operam ; ad cujus genua provolutus, 
impelres ut slipem aUquam corrogatam ttbi afferat? 

HOLST. 

Ut paucis horis emissi in meliorem locum car» 
ceris refrigeraremus, Fuerant ergo conjecti in carce- 
rem itileriorem, ut vocatur Aclor, cap. xvi. Porro 

3uod heic beneficii loco a praefecio ciistodiae, prsnmio 
elinilo, impelratum est, id poslea a Constantio Aii^. 
conslitutiim Lcg. i Cod. de Custodia reorum, ubi sic 
Icgitur: Piec vero sedis intimce tenebras pati debebit 
inclusus, sed usurpata luce vegelari ac sublevari ; et 
ubi nox geminaverit custodiam, in veslibutis carcerum 
et salubribus tocis recipi : ac revertente ilerum die, ad 
primum solis ortum illico ad pubUcum tumen reduci^ 
ne poenis carceris perimatur : quod innocenlibus mise- 
rum, noxiis non satis severum esse dignoscitur. Qna 
constitulione mitigatum videlur Anioniui Pii re- 
scripluin, qui gravioris sceleris rcos, ipsam carceris 

Soenam, anie supplicium susiinere voluit. Libro iii, 
'. de Cuslod, reorum. Quod addit refrigeraremus, prx- 
ler id quod superius dictum est, videttir exprimere 
Groicum verbum aya^ux<7v, etsi Lexicon velus refri- 
gerare reddat av«U«a7dflii. Holst. 

Jum inedia defectum, Id cst ferme nd mortem 
redactum. Tertullianus libro ii, ad nationes : Cur 
non magis dea quce magis pia^ ilta filia palris in car- 
cere fame defecti uberibus suis educatrix? Ita eliam 
Seneca et Phaedrus loquuniur, cujus iocum viro 
docto suspectum esse miror, cum innumeris aliis 
passim occursuris auctorum classicorum testimoniis 
comprobari possit. Undc apparet quam eleganter 



vulgatus interpres Ecclesiastici capite xli, 4, Grac.- 
-- cam vocem iffx*Toy»:f« latine interprelatus sit defecto 
'^ aitate, Addo ad cumulum, locum ex gesiis Purgniio- 
nis Cxciliaui : €»m audirem, mente defectus sum. Et 
Suetonii Trnnq. libro de Hlustribus Crammaticis dc 
Offio Care : Cum jam non gressu modo deficeretur, 
sed et visu, Holst. 

' Facius est mihi carcer prwtorium. Hoc est , non 
modo carceris incommoda non me amplius con- 
turbabant, sed et iis gnudebam , tamqunm iii splendi- 
diset commodis aedibus degerem. Praetoriuin pro- 
prie erat Palatium publicum, in quo Proconsu! jtis 
dieebat, ut cx Pontio quoque Diacono inielligiiur : 
neque aliter accipiturinhistoriaDomfhiccc Passionis. 
Ideo quoniam fere caeteras privatoruma^des striiclurx 
eleganiia el ornatus splendore superabai, qu£vis pa- 
latia aedesque magnifice insIrucUe, utcumque privato- 
rum et ruri scditicatac, prxtoria dicebaniur. Martinlis : 
Ad lapidem Torquatus habet praetoria quartum. 
Caeterum ad senientiam hujus loci facere videiur, 
quod scribit TerluHianus his verbis : Christianus ex- 
C tra carcerem sosculo renunliavit, in carcere autem eiiam 
earceri, Dum scilicet aoimus divina grniia roboralus, 
incommoda ejus et molestias aut non seniii, aut 
negligit, et constantia vincit. Holst. 

111. — Jam in magna dignitate es, Holslen. Ic- 
git dignaiione et addit : Quippe quam illustrarat jum 
gloriosis initiis divina dignaiio, ut ail sanctus Cypria- 
nus Epistola iv de confessoribus in carcere consti- 
luiis. I)e dignationis voce superius dictum. Heic 
unum Tertulliani locum insignem ac plane opporiu- 
num addo. Is lib. i ad Uxor, cap. 4, adhibens exem- 
plum sororum, quae iiuptiis sanciitatem anteponunt 
addit: Malunt enim Deo nubere; Deo speciosce, Deo 
sunt puellcB : cum illo vivunt^ cum illo sermocinanlur : 
itlum diebus et noctibus iraclant : orationes suas, velut 
dotes, Domino assignant : ab eodem dignaiionem, velnt 
munera doialia, quotiescumquedesiderant^ consequuninr, 
In ejusmodi staium progressam, carceris pniieiitia, 
sororem frater cxislimans, ab ca contendit, ut a Dco 
j. sibi revelari posiulet, quid futurum sit : certus eaiu 
^ exauditum iri. Haec seiitentia iilorum verborum cst , 
«I poslulem visionem, ctc. Uolst. 

An passio sit, an commeatus, Ut mulUc aliae vo- 
ces ex castrensi disciplina ad sacram Christi mili- 
liam tradoctae, ita el commeatns vocabuluiii. Est aii* 
tem auctore Festo : Temvus quo iri, redirique possit, 
ab Imperatore miliiibus dari consuetuin. UikIo Anu- 
leius 1. XI : Amatoriai militi(S brevem commeatum inaul' 
sit, Et in Codice : Miliies datis commeaiibus, vel per 
commeatus diinitti dicuntur, et hoc modo dimissi Com- 
meaiales vocantur. Ila Hesychius Ro/u^aroy esse ait 
i(a{ri79-tv XQ^/uSavccv rev afcGf.yat. Hoc cst : petilam libere 
abeundi licentiam accipere. Et in glossis : Commeaius^ 
t^oxwiec quasi discedendi ataue eundi, quo velis, fucul- 
las. Ita L.5,flrde poenis : JSemo potest commeatum re- 
meatumve dare exwU, nisi Imperator ex aliqua causa. 
Haesit haec vox in liiigua Italica vulgnri iisque ad 
Iiodiernum usuni, nisi quod, ultra reni luiliiarem, 
extenditur ad omiiein cnjiisvis a quovis abeundi fa- 



» 



PERPETUiE ET FELICITATIS. 



M 



Domino, ciijiis beneficia « lanln cxpcria cram, A « haerereni ferramenlis. El crat sub ipsa scala draco 



cubnns mirx mngnitudinis , qui ascendentibus 
insidins parabat «^, et exlcrrebat ne asccnde- 
rent. Ascendii aulem Salurus ^ prior, qui pos^^ 
lea se propter nos uUro tradiderat, ct (unc cum 



et pcr- 



f fidenter repromisi ci dicens ^ : i Crasiina die tibi 

c renuntiabo. i Et posiulavi, et osiensum est mihi 

« hoc : Video scalam aurcam c fn\,^ magnitu- 

c dinis pcrlingenlcm usqne ad coBlum ct angustam, 

c pcr quam non nisi singuli ascendere pogscnt : et 

c in laleribus scalae omne genus rerramenlorum 

c infixum. Erant ibi gladii , lancesR , hami , ma- 

c cbsprae; ut si quis negligenter, aut non sursum ad- 

c tendens ascenderet, laniarclur et carnes ejus in- 

LECTIONES VARIANTES. 

beiem iEraeam. In Cassinensi quo usu$ esl Holstemus, ejus 
scatce maieries non exprimilui'. 

<i Prsestabat Ho(sl»i. 

^ Hunc codices aliqui Satyrum appelant^ aUi Saturnum. 



c adducli sumus, praesens non fuerat 
c venit in caput scalse, et convertit se ad me ^ » 
c et dixit mihi : c Pcrpeiua , sustineo (e. Sed vido 
c ne te mordeat draco ille. i Et dixi cgo : c Non me 



• Beneficio SaUsb, 

^ Cod. Salisb. Repromissionibus ejus dixi. Porro eius" 
modi visiambusmarlyres de proximo marlyrio siBpius com- 
mmdtos fuisse affirmat Cyprianus passim ; idque testantur 
anmiafere Acta genmna ex Africa, 

^ Sic cod. C-ompend. Satiso. vero cum Victorino el Cor- 

VARIORUM NOTiE. 
cultatem. Porro a Christianis illorum temporum Iisec B ff* de officio Prcefecti vigitum, his verbis : Sciendum 



Sed perinde est. 
f Ad me In Holst. deest. 



\ox eo translata rcperilur, ut liberaiionem a vit» 
periculo designct ; sive id periculum ex morbo 
immtneat, sive ex judicis senlcntia. De morbo 
(|uidem habemus insignem locum apud Paladium. 
in LausiaciSj cap. 86, ubi Melania Evagrio letlia- 
liier Tgrolanti impetrat a Deo AAtpov xofiiKxov, xai 
icpoBtvfiUTt i;oiU% hoc est vitm prorogationem. Quo eodcm 
sensu apud Cyprianum legitur iii Serm. dcMorialilate: 
Commeatum sibi precari^ hoc est liberationem a pe- 
riculo pestis. Ita Paulinus in Vita S, Ambrosii Sti- 
liconem nobiles viros ad Ambro.<;ium xgrotantem 
misisse scribit, qui persuaderent ilti, ut sibi vivendi 
peteret a Domino commeatum, Sed lioc nostro loco, 
Commeaius verbo significatur, eyasio pcriculi a per- 
secutore immineniis; ut patet ex eo quod opponilur 
passioni, hoc est morli pro Christo, qiio modo Cy- 
prianus Episl. viii, martyrio, sive viclori.T comsum- 
malioni commeatum opposuii. Ei Epist. lii, quando 



est Prcefeclum vigilnm per lotam noctem vigilare dc 
bere, et coerrare catceatum cum amis et dotabris, Ernnl 
aulem amo! illx, ut vox ipsa indicat, falces, sed 
grnndiorcs, seu rermmenin recurva, longissimis con- 
tis sufiixa : qualia incendii compesccndi aut extin- 
guendi causa, eliam nunc Germaniae Gallianque ci< 
viiates passim in publicis locis pnrala habent, casquo 
cum dolnbris IC. hocloco jungit. Quibus mililes ad 
vnlluin aul murum subriicndum olim iisos ex Livio 
conslat. Lex autem 12, IT. de insiruct. Leg., amas el 
harpagones coniufi^il: nuemadmodum Vegeiiuslib. v; 
Fatces ei harpagones, unde Nonius cap. 18: Fatces 
el harpagaSf armorum genera^ nmrorum expugnationi 
apla. El Cicero pro Milone : Cum fatcibus ad Casloris, 
cum gtadiis toto foro volilant, Holst. 

Insidias parabat: llolst. |;r(Esm6a{, hoc es(, (en- 
debnt, slruebal, aut molicbatur. Sic Cyprinnus r/d 
Hubitu virginum dixit : prastare vitiis ittecebranu Et 



pax a persecutoribus dniur, commealum a Deo dari p hujus gcneris locutiones Terlulliano sunl freqiiends- 



aii. HoLST. 

Qua me sciebam fabutari cum Domino. Hoc est, 
locum gratix pecuiinrem apud Deum habere, qualeni 
qui principibus familiares sunt, et singiilariter cnri 
npnd eos obtinent, uleosalloqui, cum volunl, possint : 
qnarc qui, ut aliquando fit, falso glorianlur, rabulas 
Fnncipis vcndere dicuniur a Misitheo in Epist. ad 
Gordianum apud Capitolinum : Qui quasi consrii ar- 
canorum consitiorum et famitiarium sermonum Principis 
arbitrif fucum atiis faciuni, fumumque vendunt. Holst. 
t Et oslensum est milii hoc, lin paulo ante : El 
ostendalur tibi. Sic etinin Tertuilinnus et Cyprianus 
devisis divinitiis ol)laiis loqiiuiitur. Qiiod etiam non 
semel legiiur in Apocatypsi. Utililer porro vulgari 
oblatas singulis visioncs, docet Terlulliaiius llb. de 
Idoiolatria, cap. 15, liis verbis : yectutum est sublra" 
here, quodcumque uni fuerit oilensum. Holst. 

Omne genus ferramentorum. Glossnc: Ferrnmen- 
la i^-f^Uw oiSvipx exponunl. Sed proprie Ferra- 



simac ; ut lib. iv. contra Marcionem^ cap. 55 : Veniam 
prmtnre fralri et non petenti. Lib. ad Scaputam, cnp. 2 : 
Satntem prastare Imperalori, ilpo/o^., cap. 46: Veri- 
latem ex fide prcestare. De P(Bnt/., cap. 5 iJustitinni 
Deo prasstare. Et cnp. 11 ; Cdstigationem viclus alqve 
cuttus offenso Domino prcestare. Lib. de Virgin. vct. 
c;ip. 13. Continentiam soti Deo prmstare. Et ut nlia 
hnjus gciieris pnclcream, lib. contra Judceos cap. 9. 
iiisigiiis cst iocus in cxplicalione oraculi prophelici 
Isiix^cap. VII : ^on pusitlum vobiscatamen cumhomi- 
nibus, quoniam Deusprwitaicertamen. UbiLXX.Iiabenl, 
vdLpixth a>MMe , quod Cypriaiius ad vcrbuiii vcrtil, 
preestare agonem, Episl. viii. et lib. ii contra Judojos. 
Minuliiis quoquc Felfx in Octnv. : Nospudorem non 
facie^ sed menie prcestamus. El Greg. PP. lib. ii. Epis- 
totar., Epist. 4. Nihit tardidalis prtestantes, llis oddo 
Rufiiium lib. v. Hisl, Ecctes. cap. 2. Post atiquot dies^ 
cum nutlam sepetiendi gratiam prtBstitissent, incensa ossa 
martyrum. Et lib. \I cap. 29. Ihterilum prcestare, Et 



menlasunt arina ad nocendiim apta, vel quaccumqueD sic vulgatus noster Aclor. U. ct 25. veriil, grutiam 



ncicin nut acumen habenl. IiaCelhegns apud Cicero 
iiem fn Catmnariis, de gladiis et sicis apud se depre- 
liensis, respondit : Se semper bonorum ferramentorum 
sludiosum esse, Et Leg. 18, de instruct. Legai. Fer" 
ramenla taniandm enrnis causa prceparata in lanionis 
instrumenlo numcrantur. Holst. 

llami. Ifi Glossario veieri iiiter acrameuta re- 
censeiur hamus, iLfxt^rpor, sed cum hic inler ferra- 
mentn et martyrii inslrumenla ponalur, pro iinco 
accipere maliin, quoSnnctorum coi pora excnrnificnia, 
vel suspensa, in fliiviuni nut cloacas pcrliacta legi- 
mas. Unci cnim isii linmis piscariis figiira siint siini- 
les, licet dispares magiiitudine': uiide el nomcn 
commune utrisquc mnnseril, nisi poiiiis uma; hcic 
legendum, qiiarum post Pliniuin Juniorein lib. x 
E]>istuiarum, ct Juvenal. Saiira xiv, nicininil Lcx 5. 



proistare , quod in Graeco legitur, xkpn%i xuTAOhOttt, 

Holst. 

Cfim adducti sumus. Terlulliaiius lib. de PatienK 
cap. 3. Cmwj iradiiur , cum addncilur ut pecus ad lic- 
timam, etc. Holst. 

Perpetua, susiineo te. Quod Grace dicerelur 
Mx(»t xjnopi-^ ^c, exspecto te. Ita vulgnlus Scriptitrai 
inlcrpres Tobiae v, 9, illa verba brcoiuhoi /jte, x«i «>ts 
TtinrArpityenii: Sustine me^obsecro, donec el ipsa 
nuniiem patri meo. Et Mallh. xxvi , 38, ful^urs Zcs , 
Sustinele heic, Aclor. xx, 5, S/Mjfov vjftaf iv T/»»i';t. 
Sustinuerunt nos Troade. Et siinililcr alihi : iicc alilcr 
Tei-tullinnus Apotog, cap. 35: Cul opns est perscrutari 
super Cwsaris satute, nisi a quo atiquid post iltam spe* 
ratur et sustinetur ? Lib, de Pa;iit<., cap. 6, Veniam 
dctictorum sustinere, Et adv. Jvdcsos^ cnp. G. Novm 



&1 



PASSIO SS. MARTYRUM 



23 



I Docebit 10 nomine Domini Jesu Chiisii 
I sul) ipsa scnla quasi limens mc , lcnie ° ele- 
j vavit capiU : ct cum primum grndum calcassem, 
I cakavi iliiuscaput.Etascendi el vidi spaiinm liorli 
f immensuro, ei in niedio ho;ii sedt niein hominem cn- 

LKGTIONES VARIAKTES 

'^ Lente ejecit capnt et quasi primum, ctc. Ilolsi. 

VARIORUM NOTiE. 



£t de A c niim , in habilu pastoris , grandem, oves mulgcur 
c tem ; ci circumslantes candidali miliia mulm. £t 
€ levavitcaputetadspexit me, etdixii milii : i Renevc- 
c nisii, teciion. i Eiclamavit me, el de casco qup4 
c mulgebstt dedit mibi quasi huccelhm , et ego acr 



legit laiort si jam venit, serviendum est illi : si necdnm 
venit, sttstinendus est. Et ad Martyres, cap. 2, Mnndits 
judicia non Proconsulis , sed Dei sustinet. |tn quiiqiie 
in Cleri Homaui ad Cyprianum, Episl. xxxi : Qunm- 
qunm nobis placeal Ecclesias pacerii suslinendum, Et 
sub nnein ojusdem Episl. : Interea dum Episcopus dari 



striictio in vulgi iisum cmanAvenii : qu!C deinde iu 
Ilaiicam vnlgarem e&i lecepta, mi ciiiaijxo, t|ui.ST. 

Ht de caseo quod mulgcbat , dcdit mihi quasi bvc* 
cellam, Augiisliiuis siip. relaliis vocal buccellain 
laciis. .Miilta (11(1 posscnt de iisu Inciis et ineliis syni- 
bnlice ca'echuinenisd!iri solilo, ex Hesyfhio in Exo- 



a Deo nobis sustinetur, Acta eiiam Passioni? S. Cy- g dum p. 237, ctTcrtiilliano de Corona p. hi\. cd. Rig 

•""■""'" '^ j I.-.-.:— 1: .'- ii ^jIjJ (11 xi t : L«c/fs et meitis concordiampiipfjuftamus. 

Yide iVIb^spinqpum Lib ii. Qbserv. uliinia. I|ol^t. 
— Et de caseo quod mnUjebat , dedit mihi qiiasi buc- 
cellam : et cgo accepi junctis manibus^ et mnnducavi^ ct 
univerni circumstantes diierunl, Anieu, Ad bax verba, 
quod notaliim in Holstenii schedis reperi de lacle Ca- 
techumcnisdarisoliio, non suflicitad sentenliam loci 
declarandam 'Ct alia liis adjiincturum ftiisse auctorem, 
61 uliimam huicoperi mnnum poluissel iinponcrc, de- 
clarat spalium purae chnrUe ab eo in Adversariis, \)Or^i 
ha»c qiKii dcscripsiiims S. Perpetuie vcrba, reliciuin, 
nlliinis videlicet curis expleiKlnm. Expiicnndiim sci- 
licet reslabnl, quomodo cx hac porrcclione biiccellaj 
per visnm ininistraiae experrecla inlellexerii S. Per- 
peiua, ileimiiK^ fraler ejus, posiquam ei rem narravil, 
lignincaium diviniius, eos qui carccre attiiieba:ilnr , 
nequaqimm inde dimillendos, sed consiimmaiidos 
martyrio. Hicc cnim posl siiperius descripta vorb» , 
ibj snbdunlur. Et retuli staiim fratri ( qiii nempe il- 



prinni : Cum se dalmatica exspoUusset , t>i Unea ^teiil, 
et ccepit spiculatorem sustinere , etc. Ef^demque moao 
nosier infra : Nam et Perpetua suslinebat, Quibus 
vrrbis ad hunc locum alludil. Sustinere posnam pro 
differre^ dixit Ulpinniis L. 6. ff. de Poenis, IIolSt. 

Non me nocebit. Ila Terlullianus de Exliort. 
cast : Puto nobis non magis lieere nascentem nocere , 
quum natum, Et Plautus in Milite : Jura te non noci' 
turum esse hominem, Holst. 

De sub ipsa scala, Sic in Aclis S. Clementis PP. 
De sub cujus pede, eic. Et in fragmentis Groma- 
ticis Lnlini Togali : Terminus sive petra naturalisy si 
ungulam pecoris bifurcam ftabuerit , de sub snxo eqre^ 
dientem aqunm signi/icat, etc. Utilur simili locnlioiie 
0! liinocentius de iiotis lilternrnin, ut Rigaltius iii 
Glossis agrimensoriis jampridem observavil. Sed cl 
apud alios probos aiictores lunec geminatio pra^posi- 
tionum usiiala reperitur : ul de insuper , el de versus , 
apnd Salusiinm et Festiim , ut omiitam De post fos- 



tantes in Psnlmo lxxvii, 71, de secus^ el de inter in C lam rogaverat, ut ostcndi sibi divinitus curnrct, mo 



Gestis purgalittnis C:cciliani in coilalione Carthngi 
iiicnsi. Pr^terea ab ante , in anle , de intits , de traus, 
de super, et similia legiinlnr. Holst. 

In habiiu pnstoris oves mulgnilem, Reprjrscnln- 
tU8 est Pcrpetine Cbrisliis cn lorinn, uua piclnsccr- 
nebaiiir in ornloriisel vnsissnciisilioruni tempornm. 
Nam cufii Evangelia litnlnm ct porsonnm pasioris , 
prx'cipue Chrislo altribnnnl, gaud: bnnt priinornm 
lcmpornm Cliristiaiii, bniic ejns nnuibili»siMiam spe- 
cicm, rideliiim, iiominc oviuni pMssini desisnntoniin, 
freqnenllssime oculis objiccre. Hnbes in noma sttb- 
teiranea Bosil, pag. 59, et deinc(»ps, muitas imngines 
e CQeincterioriiin monnmenlis expressas , in quibiis 
fcrinc (minibus , Cbristns pnstoris specie cuin ovibns 
piiigilnr ; in priina elinin h;ic ipsn forinn beic exprcs- 
sa, pastorls oves miilgentis. Non raro etiam plnj;e- 
bnlnrforens iii liumcris reperiain ovem, qna* perierat, 
jiixia pnrabolam Evanjjelicain ; idqnc prncipne in ca- 
licihus : qnod iiidical Tcrlnlliaiius in lib. de Pudicitia 
coiilra cath(»lic(is scripio, cnp. 7, bis verbis: A para 
holiSy licebity incipias, ubi est ovis perdila a Domino re 
quisita, et liuiiieris ejus revecta. Prvcedant ipsw picttiriB 
caticum vesirorum^ sivelin illis perlucebit interpretaiio 
pecudis illius, elc. IIolst. 

Et circumatantcs candidati millia mulla. Qn(»d mil- 
lia mulia jniigalur sine copnln cum yoce candidnti , 
non solnm exemplum. linhel ex vulgnlo hilerprcte 
Apocalypsis cap.vii : Quadraginla miltia signnti ; svd 
ei a Trcbeliio rollione in Vita Clnudii Iinp. iibi sic 
legilur : Ilttic salarium de nostro privato a^rario dubis 
annuofrumenti modios iria millia , hordei sex millia , 
iaridi libras duo millia ^ vini veteris sexlarios tria 
millia quingentos, etc. Similia et apud nlios occnr- 
runt. Holst. 

Beue veiii^ii tecnon. Sabitniio quasi parentis ad 
filiain. Nani rfxvov Gruccum nd utrnmque sexum nc 
commodniu: , ut cuivis notum. Hdlst. 

Ei clamavit me, Jam lum corrumpi incipienle la- 
tinn liiigna in vnlgari usu , hd^c verbi clamare con- 



riluri ne esseiit , an salvi emiltendi ), et intelleximus 
passionem esse fuluram : et cocpimvs nuUam jam sptrm 
in saeculo habere. Uniie auiem Id iiilellexerinl, merilo 
qnxriinr. Ego exisiimo , inde (piod in visiime adiim' 
braius erga Perpeluam rilus fneral Enrharistia^ ini- 
nistrand;e : qure ciim notissimo tuiie usu dnri solerd 
iis, quos certnm erat hrevi moriiiiros , recle in Per- 
piniia ei ipsius fraire ila interpreiati sunt, ulsignill- 
cnlam eo viso Conft^ssornm inox secnliirnm iicceni 
arbiirarentnr. RitiisperceplionisEnrharisliaecondnm- 
bratns cernilur ; qiiod quasi buccella Perpetna» porri- 
gitnr , qnod eam ipsa accipit junciis mnnibus, (jiiod 
lAemdccomedit, circumstantibtts, Amen, acclamantibus, 
Qii r omnin in Euchnrisli^v pliin ininistratione soliia 
serv.iri, notius esl e plnrinm aniiqnoi nin teslimoniis 
ei snncli pranscrtim Ambrosii, qiinin ni demonsirnri 
plnribus opus .sil. Certe de iisu Afiicanarum ecclc- 
sinruin pccnlinriter consiat solitas ens Eucbaristiam 
minisirare conressoribns in martyrii piocinciu cons- 
y. titutis : idque itn necessarium arbitraias esse, ui iiide 
Domino re- ^ argumenium sumpserint .scribendi ad Corneliinn 
Rom. PoiUificem, inanu quidem ei calamo Cyprinni, 
nominu anlcm aliorum quoqne septom ct itiginin 
E| iscoporum Africanornm, ul aqui c onsnlerei grauam 
fieri legis prins sancitac de non admilltMidis imKinam 
ad Ecclcsia; et Eucbarisii.ecomniunionem iis, qni se- 
mcl in pcrsccutione lapsi fuisseni : (|uoniam limc cx 
iis miilii in poenitentium nimiero scripti a novis pcr- 
seculoribus periclitnrentur, el , ut res ^e bnbcbnnt, 
bievi pro Christi confe>8i(»ne interficicndi vidercnlur; 
quibns in procinctn agnnis positis , denegari c(msnc- 
tnm vinticum CorporisChrisli, nimiseratinliumanum. 
Ex bac Epistola, qir.e S(»cuiida lib. i apnd Cyprianum 
est (in iioslrn ed. lvii, vld. infr.) (|n:idam adbcrib;»m, nd 
fidem r» i «iiianr irnctamns fnciendam, opporiuna. Scd 
CJ.m, inquinni , ri(/ccmiu diem rursus alterius infesta- 
tionis nppropinqttarc cwpisse , et crekris atque assiduis 
osfensionibus admoncnmur , ut ad certamen quod nobis 
hostis indicil^ armati et parati simus ; plcbcm etiant «a- 



29 



PERPETUiE ET FELICITATIS. 

et universi cir- A < si dignus sum ti (c pntcr vocari 



c cepi junciis mnnibns, ei manducavi 
c cuinstanles djxerunt, Amen. Et ad sonum vocis 
c expcrrecta sarn,cQinrpanducans adliuc dulcis ncscio 
€ qpid. Et retuii staiim fratri meo, et inielieximus 
c passionem esse (uiuram : et ccppimus nullam jam 
c spem in sxculp liaberc. 

CAPUT II. 
ARGCMEfiTUM. — Pcrpetua, a palre oppugnata, eon- 

forlat eum; cum aliis ad tribunal ducta, confitetur 

u chrntianam^ damnatur cum retiquis ad bestias ; 

orat pro fratre Dinocrate mortuo, qvem in mione ir?- 

leHigil a purgatorii pmis afftigi ei liberari, 

i I. Post paucosdies rumor cucurrit ul audiremur. 

c Snpervenit autem el de civilalc paier meus, con- 

t sumptus t.Tdio , ascendit nd me ut me dejicerei, di- «v 

c cens : < Miserere, filia, canis meis ; miserere patri, 

LECTIONE? VARIANTES. 

^ Cod, Compend. el Saliib. £t noU dos uniyersos ex- ^ Causam. Hols^en 
terniuiare. 



30 
Si bis lc manibiis 
ad liunc norem xiatis provexi ; hi ic pra>))osui 
omnibus fralribns luis, ne mo dedcris in dedccus 
hominum. Aspice ad fralres (uos, nsjiicc ad niatrcui 
(uam ct materleram, aspice ad filium iiium qui 
post le vivere non poicrit. Depoiie animos, np 
universos nos " extermines. Neroo enim iios(rui]i 
libere loquetur, si lii aliquid fueris passa. > IJa!^ 
diccbat pal,er pro sua pieiate basians milij msiniis ; 
et se ad pedes meos jactans, et lacrymis non fl- 
iiam sed dominam me vocabat. El cgo dolebnm 
canos b patris mei, quod solus de passionc niea 
gavisurus non essct de lo(o genere meo; el cpn- 
foriavi eum , dicens : c lloc Get in illa calas(a 
quod Deus volueril. Scito enim nos non in nos(ra 
poicsiate csseconstiiutos, scd in Dei. i Etrcccfsit a 
me coniristatus. 



VARIORDM NOTiE. 

maxime eis qui in confession$ Christi sunt constituti , 
scio enim qitoniam uuusqmsque jam quce snnt stecuti 
non altendit , quoniam coronam coelestem sperat. Lu- 
cilcr Calni-i(nnus1ib. Quod inoricndum pro Fllio Dci, 
Novimus hanc esse nobis iraditam divinitns disciplinam, 
til sine ulto tcrrore matiti(B , vim tueamur lanti nomi- 
nis : qnippe qnus jam piidem wternas memoriw cupi- 
dilns absiraxerit a desiderio istius lacis , qnosqne ad 
calcanda omnia terrena, Christi socielas segregavit, 
, , Porro con(emptiis is(e srcculi , proprius Mart^runi 

catio a nobis danda est, nt quoi excitnmus et exhortnmur Q rcdvi^^o/mlyuv statim moriturorum , imilatione aflec(a 



bis de divina dignatione commissam exhortationibus nos- 
tris paremus, et omnes om^ino miliies Christi, qni arma 
desiderant , et prwlium ftagiiant, inlra caslra dominica 
coUigamus ; necessitate cogente censuimus , eis qui dt 
Ecclesia Domininon recesserunt, sed paenitentiamagere 
et tamentari^ ac Dominum dcprecari a primo lapsus sni 
die non destiterunt^ paceni dandam esse, et eos nd pra^" 
Uumquod imminet , armari elinstrui oportere. Et p:ui- 
lo post : Al vcro nunc non infirmis, sed.forlibns pnx 
necessaria estt nec morientibns, sed viventibns communi^ 



adprcetium^ non incrmes et nndosretinquamus; sed pro- 
leclione sanguinis et corporis Ctiristi mwiiamiis : et cum 
ad Iwc fiat Encharisfia , ut possit accipientibus csse In* 
teln, quos tutos esse cbntra Adversarium volumus, mu' 
nimento dominicoe saluritatis armemus, Nam qnomodo 
docemus aut provocamus^os in confessione nominis san^ 
guinem suum fundere, si eis militaturis Chrislx snnguincm 
denegamus ? aut quomodo ad martyrii pocultlm ido- 
neos facimuSj si non eos nd bibendum in Eccte ia 
poculum Domini jirre communicutionis adminimu^i? 
Sttiuidem , iil aliquinto posl addidir : idoneus csse 
tion potest ud marlyrium, qui ab Ecclesia non drmmur 
ad propiium : et mens dejicit, quam non rccepta Eu- • 
chari^tia eri^it et ascendit. PussiNds. 

Ex liijj verbis : Et de caseo , quod mnlgebal , dedit 
mihi bncceUam , perperam oolligit iNoessclHis Pcr- 
pcdYam a Montanistarum faniilia fni.-^sc ; qiiippe 
quos, aliqiios cer(e , Kpipbnnius, :)lii(|uo dicnnt 
in sacra ccena adliibnissc cascum, unde nomcn Ar- 
t(t(yritarum traxerunt. Vid. ipsamct cjns verha 
supra. l. \, novlssim. Bildiolb. PP. col. 174. Vrrum ^v 
rcs esl prorsus incer(a an Artolyricc fuerini e scc(a 
Monlanislarum. Cf» ca qiiae de iis proifati snmus in 
Itoc volnmine. Edd. 

Et eoepimvs nutlam spem in scecuto habere, Sic 
Pontius dc Cypriano jnni cerlo de fulura passione : 
ille vero jam mundum suspensa ad coeium mente fte- 
gtexeral. El ipse Cyprianiis Episi. vi : ScBcnto rennu' 
tiaveramtss cnth bupiiiati sumits ; sed nunc vere rennn- . 
tinvimus scecuto , quando tentati et probaii a Deo, 
nostrn omnia relinquentes , etc. Idein de Itabilu vir- 
giuiim : Apud Marlyres non est carnit et stBculi cogi- 
livfto; nimirum, ul idem ail Episi. i, nd Donaiuni : 
Nihil appetere fani , mi7ii7 desiderare de sceculo potest , 
qui sascnto major esr, Unde Epist. xv, bis verbis 
adhortutur Mnysem cacterosrjue Confessorcs morli 
addictus : Speratiies jam sola coetesiia , et tantum di 
vina ineditanns^' ad fasiigia ceisiora^ mora ipsa nassio- 
nis ascenditii:^Sim utC^rinUS Confessor Apud ouor- 
dcoi EpHt. txrVliU ! tioh totet contingere servis Dei; 



batur nb iis, qui serio conversi vilnm perfectnm 
cnpessebanl. Possidius de S. Augustino Ecclesiic 
Sacramenlis nl) Ainbrosio initialo : Mox ex intimis 
cordis medullis ad Deum ronversuSy spem omnem quam 
habebat in sceculo dcreliquil. Qiiia vcro qui vitaiii 
monasiicam suscipicbant, tnori sxculo dicebaniur, 
coruin qnoqiie proprins liicsensus at(|iie nflectus erni; 
qiiod ipse de se Atigusdniis |»roliieuir Serin. 49, dc 
Diversis : Qua^rebam ubi constituerem monasterium; 
spem quippe oninem s(ecuti reliqurrnm. lloLst. 

Cap. II. — I. Depone unimos. Animi videntur lieic 
poiii pro spirilus , sive cogi(a(ioncs nul nffeclus 
vclicnieiKiorcs. Sic Teriullianus lib. de Spcctacnlis : 
Itur infurias, etanimos, et discordias. l«U liii. dc 
Palient,, «ap. 7. Prohibitnira^ restricU animi, com- 
nrcssa petutaniia manus; iiisi lorie animos vocari^ 
lioc loco Pcrpeluu! paier , subliniiuilcm aniini, ct 
conscienti:n viclricis vigorem , hoc est , generosnm 
martyris constandnm; quomodo loquiiur Cyprianus ^ 

Episl. LXXVII. tlOL<>T. 

Non filiam , sed dominam vocabat. Sic viilgn- 
tus inlerpres Joan. xiii, 15 : Vos vocatis me Magislcr 
ei Domine. lii Cn-eco eiiam nominativus est pro accu- 
sandi casu, 6 8«ofll7xet/oc %«! o nbpioi. IIolst. 

Quod solus de passione mea gavisurus non esset de 
toto i/enere meo. E.\ bis vcrbis videtur constare, 
et viriim el innlrcm, el frnircs- (unnes, ac co- 
gnalog Pcrpcliiu; fiii^so cluisiianos; qiiod inferius 
prodcrit ad iiKclligendum , DiMOCialem Perpc(u:ti 
frntrem, cuin scplcnnis morerelnr, in fainilia lerme 
tola clirisdana, fuissc bnp(i7.atum. Molst. 

Iloc fiet in itta cntasta , etc. Catasta proprie lo- 
cus ernt editior; iii quo servi venales exponebantur 
iiitd ToD xfltTdM-Tf.vAt, Tttpi ffTff ^lvMv, Id cst ab exponcudo 
dicliis. SicannolntPanielius adEpisl.xxxiii Cypriani, 
addens Marlyres in loco similiter edito oslenui po- 
pulo ; cuni judicarenlnr nui torquerentur, solilos. 
ijndc est illud Cyprinni jani citata Episibia de Lec- 
toic , qui coiifessus Cbristum in catasia , deiiidc ad 
Ecciesi» pulpitum promoius fuerat : ad pulpitumpost 



^i PASSIO SS, MAHTYRUM 

c H. A)ir) dic ciim pranderemus , siibilo rapii 8U' A < canis palris ini 



32 



mus ui audiremur : ct pervenimus ad forum. Ru- 
mor stalim pcr vicinas fori partcs ciicurrit, cl fac- 
tiis est populus immen.sns. Asccndimus in ca* 
tasta «. Interrogaii casieri confessi suni. Ven- 
tum est et ad me, el apparuit paier illico cum filio 
meo, etexlraxit me de gradu, et dixit suppli- 
cans : i Miserere iiifanli ^. i Et Hilnrianus « pro* 
curalor, qui tunc, loco proconsulis Minucii Timi- 
niani defuncti, jus gladii acceperat : cParce, inquir, 



parce infantise piieri. Fac sa- 
c cnrni pro snlnte imperatorum. i Et ego res« 
c pondi : cNon fncio.i 1iii.uianus, c Cliri^tiana es? » 
c inquil. Et cgo respondi : c Ghristiana sum. i Et 
c cum siarct patcr ad mc dcjiciendnm, jussus cst ab 
« Hilnriano dcjici, ei virga percussus est. Et doluit 
c mibi casus pairis mei, quasi ego fuissem percussa : 
c sic dolui pro senccta ejus misera. Tunc nos uni- 
c versos pronuntiat, et damnat ad bestias : et 
c bilares descendimus ad carcercin. Tunc, quia 



^ Cod. Salisb, semper habet Elarianus. Compend. He- 
larianus. 



LECTIONES VARIANTES. 

■ Cod. So/wd. Ascendlmus catastam, Compf nd. in ca 
tastam. 
^ Uterque cod. m. pro infanli habet, canos meos. 

VARIORUM NOTJS. 

catastam vemre ; ut enim pulpitum iii Ecclcsia locus B eumque vulgiclamoribusexposcerenluradsupplicium, 
-.-^. ^.-.1 :-_ -..^ -. Ijj p^j.^ Romanus *' * ' ' . • ^ 



cral emiuentior, iia et caiasta 
Marlyr apud Prudenlium , 

Audite cuncti, claino longe ac pr;edico, 
Emiito vocem de caslaia celsior. 

Quasi dicerct catasia pro pulpito ulor. Est et alia 
vocis bujus ncceptio proeqiiuleo. Glossarium velus : 
Catasta^ Equuleum, genus pcena^, Et Prudeiilius 
bymno i , ictpi jt«p«vo« , 

Verberum 
Post vim crepantum, post catasuts igneas. 
Sed lixc poslerior notio huc non facit. Hoslt. 

H, — Factus est populut immensus. Hoc csl, im- 
mcnsn populi turba congrogala est. Nam vox po- 
pulus lioc loco deiisam et confertam liominum luulii- 
ludinem signiflcnl : qiio sciisu etiain usurpatiir ab 
Apuleio lib. iii Blelamorphoseon, ubi dicitilr : Statim 
civitas omnis in populum effnsa^ mira densiiate nos in- 
sequitur. Quo loco non fcrenduni criticorum acuincn, 



fOiL7Kvrti int) .Td ^Bpu xifi^ petf Aoif. tpsi ullro in gradum 
prosilierunt^ sci^e Gbristiaiios proclamantcs. Si quis 
lameii de tribunali ejusqiie gradibus accipere malii, 
non obnixe rcpugno. Holst. 

Parce canis patris tui. Sic Origciicm adolesccntem, 
martyrii desidcrio flagranlcm, rog.ibatniaier, T^,-7r«^i 

a^rdy fJiijrpiifii^i iiaOintai fuiCt ^afieTy, llOC CSl, interprotO 

Ruriiio : bti sibi consuleret et parceret vwtri, IIolst. 

Fac sacrum pro salute Jmperatorum. Hanc pra> 
cipuam Giiristianos cxplorandi rnlioneiii a genlilibus 
usurpatam, omniuin fcre mariyruiu Acla docciil, iit 
rcpudiaiasacriricandi .supcrstitibnc, in (leos simiil et 
Principcm connnisissecoiiviiicereiiliir; idcoque quan- 
to illi urgebaiit obnixius , co constniilius hi rcatum 
iduIoIairi:u devitabaiit, tiihoc loco Pcrpctim consiaiilir 
re > pondens : iVon facio. Hcec, iuquii Tcrtullianiis, 
est lex nostra propria Chrisiianorum^ per quam ab 
ethnicis nqnoscimur et examinamur(De idololatriavMp. 
qui voci populvm, pubUcum, vel propatulum subsli- C ult.).Uiide Apologet. c. 9. fticulum cl acorram cxanii- 

■"' " natorem Ghnsiianorum appcllat. Iilcrn ApoL c. 10. 

Deos^ inquitis, non cotitiSf et pro Imperatoribus sncri- 
fnia non impendilis. Itaque sacrilpgii et majestatis rci 
coucenimur : suniiim htec causa, immo lota est. liidc 
ntrumque bujiis accusalioiiis capiil, hm^a et criiditn 
disserlaiione diliiil, cujus summnin paucis his vcrbis 
coiiiplexus eslinlihro ad Scnpulain : Sacrificamus pro 
salute imperatoris, sed Deo noitro et ipsius : sed 
quomodo prascipil Dcus, pura prece^ ita nos magis ora^ 
mus pro salute Imperatoris , ab eo eam postulantes, 
qui prmtare polest, Uolst. 

A'o/i facio. Sic Polycarpus suadenlibus ul G:r- 
sarem appcllnret Doniiiiuiii, cl .sacrificarcl, rcspoii- 

dil : gO /uiiAXu irparrnv 6 0>u;a6ouX?usts /uot. Numqtiam 
fitciam quod s/ir/(/e/is. Euscb. Hist. Eccles.,\\b»i\f 
cap. 15. IloLST. 

Chrisiiana sum. Propria b:rc confessionis ftn- 
miila. lla iilc gloriosus Dci milos lauream dctrec- 



tuunt. HoLST 

Interrogati casteri confessi sunt, Non homicidia 
vel iiiceslas nuptias, aut Ia>sam Numinis (^aesarisqiie 
majestalem, et qiiidqiiid veri ignara Gcniiliuis, Cliri- 
stiim professis objicerc solebal ; sed boc tantiiiu : 
Ghristinnos se cssc. Jusliniis Martyr Apologia Prima : 

I^sra^o/Acvoi 4wx a^vou/MOot, Ztk rd ffuvcTr^aTaw-Otfi tauroi^ 
/*jnZh 9av)oy,eic. tnterrogali non negamus; quippe nul- 
lius mati nobis conscii, Ihcc confessio surficicbat chi- 
gio, quale illiid fuil Polycarpi ter a prxcone procli- 
nmtum. apud Euscbiiim lib. xiv, cap. 15. noyu^ttp-c.t 
ityo)iyr,w «aturdv x/>tffTUycv «'yfltc Polijcarpus confessus 
esi se christianum esse. El illiid Attili inbclla! iii- 
fcripluni apud cinndcin lib. v. cnp. I. outoc^otiv Arrot- 
Xo( 6 xpia^ridLfic Hic est Altatus christianus. IIolst. 

El extraxit me de gradu. Gaiastam iiileHigit edi- 
tiorem, in qiiam rci capitis causam dicturi el judicis 
sentenliam cxccpluri, nsccndebant : ni potius iii ipsa 



cntnsta gradum paiillo sublimiorem fuisse dicamiis, n^^us apud Tcrtulliinum : Causas expostutatiis, Chri- 



quein singiili rci ordinc consccndorent, ut judici po 
puloquc co inagis esscnt conspicui : quod iios iiiBri- 
taiiiiin obscrvnri vidimiis. Eiisebius Hist. Eccles. 
lib. vni,cap. 9, r6 ttpb roD oixa^ov /97}//«, graduni aut 
catasiam coram judice ereclaui vucat : qiiod iiiterpre* 
tes niiniiiic islhic observaruut, qui jiidicis Iribuiial 
vertunt. luisebii verba suiil : kfM youy t^ ^v-xk tuv «^o- 

Ti/pojy ««Trc^cb-ei, mnti^Wi dc».oOpy &i).oi t& itp^ tou Jtxat- 
9T0V ySv^/xart , x^tffriav^v^c ^f&c o/xo).07oOvt««. Simut ac 
priores damnati fuernni, assiliebanl aliunde alH in edi- 
tiorem locum ante Judicem erectum, Christianos sese 
confitentes. Atqiie iialib. v. cap. I, Praeses Vienneu- 

818 , avijyv irzi r6 fif,fid. OzKTpi^w rouf fXKxApiovi fikpTU' 

ptf(, ifjmofjattxiwi roif ^x^ot;. Ihatcs Marfyres in editum 
gradum extulit^ ui mutiitudini, velut in iheatro et so- 
iemmpompa, spectandos proponeret. Dionysius Alexan- 
drinus apud eumdem Eusebium rd eABpov appcllai, ubi 
dc Amiiione^ZciioiietCa^tcrisquc miliiibus, qiii slantes 
pio tribunali, Ghritfiiaiios vacillantcs conlirmabanty 



stianus sum^ respondit. ita S. Blaudina iiiter s.i*vis- 
sima K/rnieuin ingcminabat : Chrisliana sum. Ea vox 
doloris Icvanientum , ci aniiui rcfocillatio crul. Et 
Sanclus Diaconus Blandiiia: socius, nibil aliud ad r>)- 
gatu omnia lortorum rcspondcbat , uisi , Gliristianiis 

SUm. toOto xflii flcvTi iv6/uaro;, y.ai ayri troXjoJf , xai avri 
yivou{,xat AvTi oravris ira/y Y.Xcjf otfibj^yii.HocilH liomr/f, 
hasc patria, hoc genus et instar ommum. Na.in Gliriblia- 
ni 'vivrijuov x«it fy^G^oy xat ^otoicoiiv lipooYty^fitiv : HohO' 
ratumy gloriosum, et saluuire nuinen boc duccbaiit, ut 
est apud Euscbium. Holst. 

Damnai ad bestias. Etsi Romx, el alibi frc- 
quenler ad beslias damnabantur ; tamen in ATrira 
unccipue hoc supplicii genere saBviium in eos fiiis^e, 
nac inaxima persccutione, ex niuUis TertuIIiani locis 
constat. HoLST. 

Hilares descendimus. Nenipe , ut ait Tcrtiillinr 
uiis, Ghristiaui damnaii graiias agere solcbaui : ct 
magis damnali, qiiam nbsoluti gaudebant, Holst. 



K PERPETUiE ET FELICITATIS. 54 

consucvcral a mc infjns mamraas Jaccipcre ct mc- A t dignam essc , ei pro co pelere ^ dcberc. El 

c cocpi pro ipso oraiioncm facere mullum, ci ingc- 



cum in carccre manerc, statim millo ad palrem 
Pomponium ^ diaconum , posiulans infantem : scd 
palcr dare noluil : et quomodo Deus voluit, nc- 
qne illc nmplius mammas desideravii ; ncquc mi- 
bi fervorem fecerunt, ne sollicitudiue infaniis et 
doiore manmiarum macerarer. 
f lll. Post dies paucos, dum universi oramus, su- 



f miscerc ad Dominum. Gontiiiuo ipsa noctc osten- 
f sum est milii boc in oromate <^ : video Dino- 
f cratein exeuntem de loco tcnebroso, ubi et com- 
f plures erant ^, aesluantem et sitientcm valde, 
f sordido vuliu et colore pallido, et vnlnus in facie 
f ejus quod cum morerctur liabuit. Hic Dinocraies 
f fuerai frater meus carnalis, annorum septem , 
f qui pcr infirmitatem , facie cancerata «^, male 
f obiit, ita ut mors ejus odio fuerit omnibus ho- 



c bito media oratione profecta est mihi vox, et no- 

c roinavi Dinocratem : et obstupui quod numquam 

c mihi iu mentem venisset nisi (unc, el dolui 

f commeniorata casus ejus. Et cognovi me slatiro 

LECTIONES VARIANTES. 

^ Incod. Ccmpetid, Pofnpinianum. oramale, id est in visione, nt mox sub mlium cap. 10. 

^ Pati Cod. Salii, ^ Complura eraut loca tenebrosa HoUl. 

^ Uac demnt in edit. Holst. Rescribendutn videtur ia ® Macerau cod. Salisb, 

VARIORUM NOTiE. 
Sed paier dare n&/tii(. Credibile est motum fuis- B pronum est credere postea in aliquam impatien- 
idololatram patrem ad ncgandum (llia! infantem, tiam incidisse ; vel , quod suspicatur S. Augusii- 



quo tcmpore lac sumere debebnt , nec ex daronata 
j:un sacrilegii matre, contagio quxdam in prolem 
propagari videretur ; velquod ob servitutem pcenalem, 
post latam j:im senientiaro, mutaiaconditione, et ca- 
piiis dtminuta matcr, civitatem cum liberiate amisc- 
r.it, ut liabet L. in Ser. ff. dc Pocn. crliislii. de cnp. 
diin. adeoqne omnin nccessitudiiiis vincnln ac jura 
ccssabanl. liaCalpurniusFlaccusdeclainai, IV. Non 
potet adversHS damnatum jure palris uU ; jam non lu' 
rcm habeo^ tion sacrum^ non patrcm. Dt niipcr vir eru- 
diiissimus bnnc locum emendnvit. IIolst. 

III. — Profecta est mihi vox , ct iiominavi Dino- 
cratenu Videtur dicere sibi oranti iiidcliberalnm vo- 
rem subilo excidisse Dinocraiem noniinanli, de qiio 
diidum iion cogitavernt. Holst. 

Et cognovi me statim dignam esse , et pro eo pe- 
tcre debere, Hocest, sensu uducix inlerioris inlellexi 
inc oinniiio exaudiendam, si pro Dinocrnto orareni 



nus, nb impio paire tentatum, infideleviter titu- 
basse. HoLST. 

Frater meus carnalis. Sic Afri vulgo loqueban- 
tnr. S. Angust. Epist. ccxxv. Neque hoc inviderunt 
EcclesitB Tagastensi, quce carualis palria mea est, llse- 
sit h£C vox in lingua italica vnlgari ; qtix fero 
corroptiones antiqtii latini sermonis amplectiiur. 

HOLST. 

Facie cancerata male obiil , ila ut mors ejus odio 
fuerit, etc. Signilicnteum tali morle defunclum, qun 
liorrorem incuteret speclantibus, propier deformita- 
tein foedi ei foeiidi ulceris in facie exiantis. Quid por- 
ro cancer sit, utsciremus, praeter cxtcram diiigen- 
liam , medicos quo>|ue consulendos putavinins , ex 
quorum responsis, additis quibusdani, liaec congessi- 
mus. Canccr priscis Latinis idem sonat quod Gan« 
grocna ; ita Nonius i\i:ircellus : Gangrcena est cancer; 
quem Glossarium vetus eiiam sequitur, eoque irnhi 



Sic supcriori cap. $ lli. audivit a fraire suo Per- ^ potest Cornelius Celsus lib. vni, cap iO, ubi dum 



pclun : Domina soror, jam in niagna dignatione es, etc. 
signilicans, ut ex sc(pientibiis patci, tantam ejus 
graliain apud Deum vidcri , ut impclrarc quidvis pos- 

^Cl. llOLST. 

YUleo Dinocratem exeuntem de loco tenebroso, 
uhl et complura erant loca tenebrosa, clc. Vnlde no- 
tiiidus videturhic locus, quia fidcin facit antiqux tra- 
<litiunis,ex qna tlieoI«'gi Scliolastici mngno coiisensu, 
nl obbcrvat Dellanninus lib. 11. de Purgat, cap. 6. 
$ Oclava est, docent esse snb lcrra quatuor locos dis- 
liiicto.s, in quibtis animic mortuortun delinentur; 
ijeinpe omnium infimum, ubi dxmoiies et animae 
thimnaisc ; supra hunc, Purgatorium, ubi animx pur- 
gaiitur ad tempus; dcindc Liinbum puerorum, qtio 
delincntur aniinx morluorum in solo peccato origina- 
li ; postreino Linibum patriim iiunc vacuum a lempo- 
lemortiset rcsurreciionis Christi , quoanimaePa- 
tiiarchnrum el sanctorum mortuorum aiile Clirisium, 



promptiores cancros ait^ cum ossis [racturai carnis quo' 
quevulnus accessit^ videtur signincare, id quod usu 
cernitur, in lali casu majus periculum csse gangrac- 
nac. Non facile lamen accesserim ad senteniiani eru- 
diti medici, qui postquaro haec observavit, negat 
sequioris iioslrique sevi medicis in bujiis vocis noiio- 
ne cum antiquis convcnire : proplcrea quod id cancri 
noniine intelligunt, qtiod Grsccis Ktfpx(vu/x«i dicilur: 
quasi vcro non antiqui quoque C ircinomatis Grxco 
noininc, Latinum cancri aiit canceris vocabulum ex- 
presserint. Sane Celsus lib. v. cap. %S, de cancro iii 
lacie extanie liis verbis loquitur : Non idem pericu- 
lum xetfximiJiOi a/fert^ nisi imprudentia airantis agila-' 
tum esl, Jd vitium [it maxime in superioribus partibus^ 
circa faciem, nares, aures, labra, mammas feminarum. 
ilacleiiusCelsusqui etiain lib.vi, cap. 15, cumdeorid 
cancrongii, de hoc ulcere,quod alio illo lococarcinoma 
vocat, videtur loqui. Quare crediderim xapxivu/t« no- 



omni licel labe purgalu: deiincbaiiiur, qui vocalur in f) menesse comrounedifliciliorum ulcerum; undeapud 



Gvaiigelio, Sinus Abrahw , quo portnliim ab Angelis 
l\aziruni , divcs cpulo vidii ex inferno. Hjcc fuisse 
videntur illa compUira loca tenebrosa, qua) se vidisse 
fcancta Perpetua teslatur hls vcrbis. E (|uorum uno, 
nempe Piirgntorio, exeuniem se Dinocraiem spectasse 
aflinnat : non quod tiinc liberai elur poenis, nam lioc 
jKiulo post contigii ; sed quod permissu Dei; inde cum 
buis poenis exiret, ui iniploraret subsidiuiu precum 
sororis : cujus gencris taiii muliai, tnmque lesuia: 
.ipiid S. Gregoriuin etalios referuntur apparitiones 
atiimarum, pcCMas purgaiorias tolerantium. IIolst. 
^stuanlem valde, et sitientem, Apprime lixc con- 
gruunl cum doctrina Ecclesix de Purgalorio, ubi 
a;slu et igne animae torqucntur. Nam hunc Dinocra- 
leui fuisse baptizaturo Augustinus observat, quem 



Hippocratem x«t^xiva»9f,>jt( r^ ^Axta dicuntur, qnando 
cxasperantur el incurabilia cvadunt, Et in Lcxico 
ilippocratico xa^»(yov9d«i explicatur per miijpuvi^dar, 
qiiod est exacerbari, Gangra:na igilur propric dicta, 
si a cancro differt, videtur cum co participare com- 
muiie nomcn carcinomatis, differens nb co fortasse, 
quod celerriine roortem afferat; quum cancer ita ser- 
pal, ul multis annis hominem adhuc viventein depa* 
scatiir. Nihil autem vetat quin cancer, quo Dinocra- 
tcs obiii, gangraena fuerit ; nam id cx reprocsentata 
tam tenera .actate morte, suspicari licei. Est autem 
utriusque , tam canceris, inquam , quam gangra^iue 
proprium, serpere, undeest illud ad Timoth, xi cap. 
II, f 17. de Docirina hnereticorum : Ei sermo eorTim 
ut cancer serpit. tt vidctur translalum ez cancro a.'ii<* 



85 PASSIO SS. 

c miiubus. Pro hoc ego oraiioncHfi feccram : et 
c inler me et illiim grande erat diadcmn '^, iia 
c ul uten|ue ad irivicon) a^cedere non pos^^imis. 
c Erat dcindc in ipso loco uhi Dinocralcs eral, pis- 
c ciiia pleha aqua, aUiorcm maigincin lialjcns (pwirn 
i erat slalura pucri, et exlendc!)at sc Oinocrales 
c finasi bibiturus. Ego dolebam qiiod el pisciiia illa 

LECTIONES 

* Locns mendosiis; Cod, Salisb. habet dlanten. Suspi- 
calur Holslettius scribendum diaslema , qna vox (jrwca iii* 
lcrvailum significal. 



MAUTtRUM 59 

\ c aquam habcbiSt, et tamcn proptcr altitudlncm mar- 
c ginis bibilurus non esset. Et experrecla sum, ct 
c cognovi rralrcin meum laborare. Sed confide- 
c bnm ^ profuturam oralioiicm mcam iabori ejiis, 
« cl oraliam pro eo omnibiis diebUs quousque iransi- 
c viinus iii carcerein casticnscm ; miinere enim cas- 
c irensi erainus pu<;iiaturi. Natale tunc GeU» Gacsaris : 
VAi;iANTES. 

b Cod. Salisb. Consid^rabam. Aptoi Holsten., Fidebam 
mc profuluram lalx)ri. etc. 



YARIORUM NOTiE. 



mali polypodo, nhtrorsamel rcirorsnm rftpiare soli- 
to. IIuc facit Liiidleri Calaritani locus iti Jibro/)e 
non conveniendo cum hoereticis ad Constaiftium Fmp. 
Arianum: Sic est de corpore Ecclesice excibus Sabel- 
licus, ul est et condeteslabitiluus excisus Arius iste, cu- 
jus sermo ut cancer in te [ortissime adeo serpserit, ut 
tolus jam cancer etse cemaris, nec poteris dicere te 
non Arii cancerasse sermonem, cum faetor cancerationis 
taos ad omnem pervenerit regni tui locum ; et cuncti te 
vitare statuerimus^ ne et ipsi peste tua Ariana cancera- 
remnr. Ila^c ille. Es cujus verbis obiler colliginius 
canceralain faciern, quus vox hoc loco legilur, non 
esse barbariem sequiori sacculo natani, ul nonnemo 
cx medicis a me consultis contendehat , negaiis a 
qi]0i|uam antiqnorum dictam eanceralam faciem ; 
cancrosam eiiim dici debuisse, quae cancerosa et cau- 
cerata iionnihi ai recentioribus barbarc loqucniibns 
dicalur. Holst. 

Pro hoc eao orationem Jeceram. Africana el h;cc 
loculio esl. Nam ct apud Tertullianum Icgiiur facere 
precniionem, Scd qiiod ad rcm allincl, beic notandus 
cst antiquus Ecclesisc usus cl sensiis orandi pro 
mortuis, poenas peccaiorum posi banc vitani luenli - 
Ifus ; ciijus cuin multa sint aHa flde dignissiina tesli- 
inonia ; luni hoc magni facicndum vidilnr ; quippe 
scripluin a sancia Martyrc divinis revelationibns di- 
giiata, et su:e contninmationi proxiina. Ncc rcslat 
huTelicis exccptio de veritate ac (ide Iiordni Actorum 
posi tol ac lam luculenla lestimonia oninis gencris 
Scriptorum ipsa laudantium, quac huic vjlunnni ad- 
junximus. Sunt autem ejusmodi, quibus iie conlu- 
macia qiiidem ipsa aique impudentia objicerc quid- 
quain posse videatur. Holst. 

Et inter me et illum grande erat diadema, Non 
dissimulo, si suspicioni esset iiidulgeiidnin , vidcri 
iion siiie fundamento reponi posse diasiema pro dia- 
dema, Nam diastemaiis vocein Laiinis eo sxciilo fre- 
quenialani intelligere licet ex i. Frontino . libro de 
Agror, Qualit. ubi sic scribit : Si ires circuU pnres fue- 
n»/, inter se oequali diastemate connexi, Et llygcniis 
de limit. consiit. Quid quod nec illa ipsa regione, So- 
lis conspectus recte potest deprehendi, nisi wqualibus ab 
ortu et occasu diastematibus , ferramentum ponatur, 
Iiein : Terram punctum esse coeli, et infra solem amplo 
diastemate Spiritus sustinere. Holst. — Et inter me 
ct illum grande erat diadema , ita ut uterque 
ad invicem accedere non postemus, QiiaB iiotat 
heic Uulsienius de conjectum, qiia rcscribenduni 
suspicatur diastema pro dtacfema^ videntur hanc cx- 
ceplionem pali quod loca illa qu:Bciiat Fronlini et 
Ilygeni agrimensorum , parum certe persuadeant S. 
Pcrpciuam usam hoc loco isia vuce, qu.B erat pro- 
pria ariis agrimensoriae , ac consfquenter aiiena ab 
usu vulgari, praesertim mulierum in Africa. Iiaque 
cum, ui ipse Holstenius agnoscit in ipsis illis scbcdis 
unde isiain ejiis notani exprcssimus, constaus el di- 
serla ms. codicis leclio diadema praeierai , noii e:»t 
caussa cur facite niutclur, pr;i!scrli (• ciiin valde coin- 
nioduni sensum ca vox linbcai ; siquidciii isia loca 
teucbrosa qu:v coniplura so vidisse s^.pciius ait, eiaiil 



inslar Zonantm qnarumdam, qtiales a Cosmograpliis 
Q ulilitcr fingdiitur, coelos et lerrain anipleclcnles, 
iiempe spaiia obIonj«a, glHbbs «Inibientia idoiica lali- 
t^idiiic, qn;e, qiiod ad :nferos altiiici, :intiquusio- 
qiiendi usus a Scholaslicis prDnscrliin scriploribus, 
cx veleri ecclesitvrnni coiisncludinc rctcnius, Limbos 
appcllal. Est auiem Limbiis ejnsdem nolionis voca- 
buluni cum diadeniiie ; diadema siquideni, ut noliim 
est, signiucai fasciam longiorcm qnam latiorcin, ca- 
pnl ainbienlcm, aut capiii clrciiniligalam, ul pr.^cfert 
ctymplogia graK'a cjiis nominis, a verbo ocaSsca, cir- 
cumiigo. Idcni igLlnr est ((iiod dicit Pcrpclua : fuissc 
iiiler Dinocratcm et se grande diadeina : ac si diccrct, 
fuis^e grandeiii Limbnni, vidcliccl spaliiini ol)Iongiim 
alicnjus lalitndinis. Id vocalnr in Evangclio, Cbaos, 
Liica; XVI, 2G. Et nunc inter nos et vos muauum Chnos 
(irmatum est. \.\ Gra^co cst, Xkiujx, quod sonul liia- 
Inni, cl convciiil quod :iddit : ll hi, qui volunl hinc 
transire ad vos, non possintf neque inde huc transmea- 
re ; cuin bis quac dicilhcic S. Perpetua; Iia ut iUerque 
ad invicem nccedere non possemus : Eranl cnim lia*c 
C spalia,veIulfossx'circuii:dilct;iMnuniiionibns, ipsa sui 
vacuitaie commealuin exciudeniia : quod in corpori- 
bus facilius intelleclu est; ad aninias vero arceipJas 
iiilcrveniebal ordinalio divina, cxpressa vcrbo flr- 
mandi : Chaos magnum firmatum est. Nec ob<;iat mo- 
do dictis, quod juxta haec diadema non ipse locus 
fuerit, iii quocral Dinocralcs, sed spatium inlcrenm 
clS. Perpeltiain mediuin , unde non vidctur coiiHci 
diadematis sivc Limbi noiiien Purgaiorio conipetere. 
Cnin eiiini cjusdein formac ac iigurae essenl tam loca 
sublerranea, quam liiatus aut x^^t**^^ qnibus scpa- 
rabaiitur, poiest uirisqne ex acquo convenirc diade- 
matis sive Limbi nomeii. De bactciius diclis, etsi 
iiiiiil notaiuin in tlolstenii Adversariis rcperi, audivi 
tainen a viro fide digno cuin ab liac senientia miniinc 
abliorruisse. Rclulil neinpc inibi P. Joannes Bcsso- 
nus c noslra societate, sese, cuni ci aliqnando Lucas 
Holstenins liacc ipsa S. PcrpcCuic Acla quac ad cditio- 
neni parabat, conimunicassct, ct de ista dindcmatis 
nienlioncs, qnid scntirei, rogasset, illo respoiidcntc 
*^ Liiiibi vocabulnm isla paris iiotfonis voce vidcri 
snppictum , flolsicnium niullum id sibi probari si- 
gniiicasse. Possin. 

Tramivimus in carcerem castrenstm. Hoc esl, car- 
ccrcm iii ipso casirornm loco posiium. Holst. 

Munere enim castrensi eramus pugnaturi. Cum cas- 
tra Roinana cx ra urbes , longa ct quasi perpetua 
slaiio inilitnni esbcnl, hi ca iraiisrcrebantur praecipua 
civitaliiin coininoda, iie iis militcs fraudarentur. In 
his cliam spcctiicula, qnibus itiire dediti Romaiii 
craiit. Ergo ludoruin casircnsinni, hoc est, iii casiris 
ad delectandos miliies cclebraioruin , Suetonius inc- 
iniiiit in Tiberio, cap. 72. Scd qnod vox muncris hcic 
ponilnr, eh signincabainr pu^iia, vel gladiatoruin in- 
ler se, vcl besiiarum cnin hominibus mOrti addiciis , 
qu:c proprie OtipidfXAxU dicilur. Ita qnod apiid Euse^ 
biuin, lib. v, rap. 1, legitur, Ov}piotiy.yiiCi'* T,/Aip<t.Ci clc- 
ganier a Ilaiino vcriilur munerum dies^ Noia^ lieic in 
vucc pugnandi caiaclircsim e&sc quaiudaui , dum de 



t1 



PERPETUxE ET FELICITATIS. 



38 



ff et feci pro illo oralionem dic et noctc gcntcns c( la- 
ff crymans at milii donaretur. 

c IV. Die aulem quo in nerto mansimiis, osicn- 
ff sum est milit boc : Yideo locum illnm qucm relro 
t videram tenebrosuni, essclucidum; ct Dinocralcni 
ff mando corpore, bene Ycstiluin, rcrrigcraniem. Et 

< ubt eratTulnus, video cicalriccm ; ct piscinam illain 

< quam retro videram, summis^o marginc iis(|uc ad 

< umbilicum pveri; et aquam de ca (rahebat sine 
f eessatione, et supcr morgine phiala erat », plena 
c aqun ; et acccssil Dinocrales, et de ea biberc c<p-' 

< ptt, qux phiala nondeficicbal. E( saiiatus.ibsccssit do 



A c aqiia ludore more inraniium gandens : ct cxperrcc(a 
c surH.Tiincinlcllcxi (ninslalnincumcssede pocna. 

CAI UT 111. 
AAGUMEirroM. — Perpetuaa patre ilerum tentalur; visia 

ejui tertia^ in qua abdueitur ad iuctam contra ^gyp^ 

tium, proposito prcemio ; pugnat^ vineitet prcemittmac-' 

cipit. 

i I. Deinde post dies paucos Pudens ^, mi'* 
< lcs optio , prxpositus carceris, qui nos magni fa- 
c cere <^ codpil intclligens magnam vir(u(em Dei 
c esse in nobis, niuUos TriKres ad nos admitlebaty 



* Aurea add. Jfoisten. 
^ PrudeDti Cod. Saliib. 



c ui et nos et illi invicein refrigeraremus. Ut aoteni 

LECTI0NK8 VARIANTES. 

« Qui nos magniniciebat, CQcpll inlcUigei^e magnaoi 
virluicin esse iti nobis, qui mullos ad nos, etc. UoUien. 

YARIORUM NOTiE. 

iisdicilur, qutlicsiiis cxposili morenassivc se habc- B ^^c poeii.e loco, antc ipsuin supplicium Tuit. Scio dc 
lianl, quales mar(yres craiit. Undc Juvenalis cuiii ri- iicrvo viros doclos lioc (einpore non consentire: sed 
xain vocassei noclurnain grassatioiicin cbriorum iti apiid vclcres ciiiii rcs pariicr ac nomcn in usn cftsct, 
obvios inenncs tiec rcluctaines , sic adjungit : lis nulia csl. Non omittainus bcic obscrvarc occasione 

mciilioiiis coiiipcduin , raro cas vidcri saltein per 



Si rixa esiubi lu (mlsas, ego vapnlo lantum. 

Pnevnluit tamen . ut q«ii obiioxii ct vincli (radc- 
banlur liestiis , grtcce Or,piotiAxth , laline pugnare ad 
bcstias dicanlur ; cum tainen lia: locutioncs propric 
coiivrnirent iis , qiii revera puffnarc jnbebanliir cni;1 
bcstiis , yenationibus in ampbitlicatro daiis , iit cuiu 
summo vitc periculo, ita non sine aliqiia vic(oii;c spe: 
iiam el Iconcs, et si qua est ali.i ferocior beslia , ab 
islis interdum occlsos legimiis. Quare duo hx»c gencra 
poenaruin erant: qiiorum prius summum erai suppli- 
cium, elcapiiift pcena vocatur lib. 8. ff. dc Pum., pos- 
lerius in mediocrom poenarum iiuineruin referdir a 
Paulo Senl. Iib. v, lit. 17, et Ulpiano lib. 8 ff. ad Icg. 



Arricain adhibilas in ciistodia Clirisliaiioniin rcligio* 
nis CMUSsa vinciorutn. S. Ang. Coiic. 11. in Pstil. ci. 
circa principiuin tom. iO, pa^. 439 : Vnde 3lartyre$ 
compediti ? nonne calenati polms qnam compedili * du • 
cios enim SS. Martyres post Judices pcr Provincias 
circumeunles in catenas novimus missos , in compedes 
auteni non novinms. IIolst. 

Tunc intellexit transtatum eum esse de pcena, 
En nnimatn a purgatoriis flainmis libCnitain di« 
vina revtilatioiie S. Perpetua imelligii. — rrflri- 
statum eum esse de poena. Egregius lociis ad 
probaiidum, morluos posse a pceiiis, quas paliun« 
nir, per vivorum preces liberari. Aliqul ex hoc loco 



com. de fils. Nam qiii ad luduin venaloritim dainna- C ^ledncehant , posse edam eOs, qui ante baplisinutn 

bamur, libcrari poteraut: qui bestiis dcputad, siiie '^""'"^ ' ' — :-^-:» •■ -^^ » —...-:.-. 

reniissione coiisuincndi. Unde vel ad siipiiein rcli- 
gati, vel retibtts inclusi, feris objiciebantur, ut rcsis- 
ten*^! faculias non essel; tum vcro, u( ex Hnc liorum 
Actoruhi di8cimtjr.,qnidqnid vitajnc spirilus l»cs(iarum 
crudelKas reliqui fecerat , gladio tandcm eripiehadir. 
lloLST. — Munera seu ludi piignrc ciim hcNiiis appol- 
labantur, quod in poriolorum vel militum dcleclaiio- 
iiem daremur. DicelHinlnr aulem hidi castrensos, si 
in caslrts fierent. Sermonem in die muneram hahiiit 
Anguslinos iii ba<.ilica Resiitula , qni est in nova 

if; / ^' ^' ^^^^ "^'^^ *^' appositas. Ruinart. 

Nataie tunc Getce. An(onlnu3 Geta Scveri fllius, 
qui post patris obitum a soo fra(re Caracalla, cum 
ouo aiiquandin imperarat, occisus cst. Al hic pcr 
riutaie imerpreisirt debemus dicm quo Cxsar factns 
fuenl; qui dies vulgo natalis imperatoris diccbatiir, 
sicot nalnlis episcopi, dies*qno consecratus eral: 



dccessiirant, oraltonihus adjuvarl, quns egregie re- 
rellit Aiigustinus lib. I. de Origine Animo!, c. 10, et 
lih. III, c. 9, iibi ait, Dinorratein propter peccala 
quaedam posi b.iptisinuin coniini<sa tales fKenas per- 
tuiisse. Nam septennis puer menliri po(uerat, vel 
aliud quidpiam :td patris gentilis suasionem contni 
Deum facere. H«c AugiiNttni scnlcntia confimiatur 
cx eo, quoil Pcrpcdia superius dixit, lotam suam 
ijisius fainiliam, excepto palre, Christi religioncifi 
coluisse. RtmART. 

Cap. III. — I. Pudens , miies optio , praposltuB 
cnrceris, Vox optio, ininisierii aut prcefeclurx* iionien 
cst. In inscripiionibus GriKcri legitur, oplio karceris : 
ut quod lieic addi(ur, Prcepnsitus carceris^ expllcandi 
gratia posituin vidca(ur. Gra^ci vocanl h^fjififvXarK^ 
qiiain vocem Ac(or. xvi, ^7. S. Ambrosius in Episto- 
lam ad Ephesios cap. iv, optioncni carccris iiiterpro- 
(aliir sic scribens : Neqtte Panltus el Silas tempus di" 



iiam alias Gefa, lo^te Sparilano, dic 6 calendas iunii i^ «"''•'^'"" ^"^ optionem carceris baptizarent. Hcic jam 
fnius esl. RuifiAiiT. ' D 

IV. — Die quo in nervo mansimus. Noxiis in car- 
cere vinciendts diio vinculorum genera olini usilata 
cominemmui kaes duodeciin Tabularum, nervmn 
el compedesapMrA.Gellium lib. xx, cap. i. Uiniin- 
quc genus alii aiinm s-jeplus conjungunl. Caio apud • 
etiiiidem GeiiiiMi lib. xi, cap. 18. Fures privatorum 
n^fforjm innerftO atfue in eompedibus (Btatem agimt. 
tA Lf vtfis lib. vnf : /Ve quis nisi qui naxam meruisset, 
dortec pmnam /m<Ml, in compedibus aut in nerva tene- 
retur. (kiinpedeii swM pedic» ferreae, qu:e pedcs vin- 
cionim breviori aut longiori catena, arctius brevinsve 
ila cohibenl, ut lAm ^olnin pedibus insislere, scd ct 
gradom promovere aique insisiere utcumque posscni. 
Neryus autem proprie lignmn foraminihus plurihui 
Uisttitctttiii, qoed pede^ vfnciorum inclusosaut vicinis 
aui disiamtiinbui inicrvallis ila concludil, ul humi 
desfrfeiKdi loc» «e movere nolb modo valeant : diva- 
ncalJU|).T jNuraforamlna, ob inulcsiiaui, tuinicnli 



qtiatri poiesl, cur milid hoc onicinnt coininissnm? ca 
fone de raussa, quod iii caslris ubi carcer lunc erat» 
ut superius est dictutn, tion iicebat uti nrhanis mini- 
slris ad cju«»inodi inunia; sed ea curari per milites 
debchant, proul a pari licet iniellifjcrc ex Lcg. i. ff. 
de Off. rrucons. iibi sic lcgiiur : rlemo proeonsuium 
stratores snos habere potest : sed vice eontm milites mt- 
nisterio in provinciis fungantur. Hnc facit vctus inscri* 
p(io, iii qua militis opttonis mentio est. 

AVRELIO CAM>1D0 FILIO 

DVLCISSIMO Q. V. ATIN. IIII. 

AVRELIVS CALANDLtVS HIL. 

COU. vni. PR. OPT. G. SECVMDI 

D. .M. F. IIOLST. 

— Optio pi;rrccliirii: scu ininisierii alicnjiis noincn 
os:. iiis>pcclorcni putanl Bollandani a {iivrco vcrba 
BitTO/ixt , video. RuiNART. 

Qui multos ad nos admittcbat. II ic cral custodia 
ddicuta, ut vocai Pouiiu5 Diaconus in viia S. Cypria- 



59 



PASSIO SS. MARTYriUM 



40 



c proximnvit dies muncris, iiUravit ad me pnicr meus A « ci abiit. Ci adspicio popuhim ingcnlcm aitoni- 

c consumptus txdio, et cocpil barbam suam cvcliere, 

c el sc in terram millere cl prosterncre se in fa- 

c ciem, et improperare annis suis, et dicere tanta 

c verba qnx moverent universam creaiuram. Ego 

c dolebam pro inrellci senecla ejus. 

f II. Pridie quam pugnaremus, video in oramaic 
c huc vcnisse Pomponium diaconum ad ostiuni car- 
c ccris, et pulsare vebemculer. Exivi ad eum, et ape- 
c rui ei : qui erat veslitus dislinctam candidam, ba- 
c bens multiplices calliculas <*• Et dixit mihi : Per- 
c petua, te exspectamus, veni. i Et tenuil mibi ma- 
c num, et coepimus ire,per aspera loca cl flexuosa. 



lum. Ei, quia sciebam me ad bcsiias dafam esse, 

mirabar quod non millcrcnlur milii besliac. Et 

exivit quidam contra me iEgypiius , foedus spe- 

cic , cum adjuloribus suis pugnalurus mecum. 

Vcniunt cl ad mc adolescenles decori adjulo- 

c rcs ct favilorcs mci , et cxspoliaia sum , et facla 

c sum masculus. Ei coepcrunt mc favilorcs mei oleo 

c derrigerc ^\ quontodo solcnt in agonera , ct illum 

c conlra iEgyplium video in afa « volulantera. Et 

c exivit vir quidam mirx mngniludinis , ut etiam 

c cxccderet fastigium ampbiibeatri , discinclam ba- 

c bcns lunicam ^ et purpuram inler duos clavos 

c pcr medium pectus , habcns et calliculas ^ mul- 

c tiformcs ex auro et argenlo facias, et fcrcns ^ vir- 

lanisla, et ramum viridem in quo 



c Yix tandem pervenimus anhelantes ad ampbiihea 
c trum, et induxit me in media arena, et dixit mibi 
c Noli pavere, heic sum lecum, et collaboro tecum, i B < gnm quasi 

LECTIONES VARIANTES. 
a Galliculas cod. Salisb. mspergebaniur. 

"b Defricare SaUsb. ^ Discinclatus purpuram Uolsten 

^ Aqua cod. Compend. el Salisb. sed melius afa seii ^ Galliculas Saltsb. 
apha aul hapha, id est pulvist quo pugiies post unclionem ' EffercDS Uolsten. 

VARIORUM NOTiE. 



ni. cui e contrario opponitur custodia diligens, de qua 
vide Cujacium Observ. lib. xiv, cap. 34, el Heraidum 
ad Tertulliani Apolog. pag. 97. Non tamen sine caus i 
Pudeiitis bumanitali S. Perpelua eam visitandi li- 
ccntiam tribuit , quod cauie et limide picrumqne ac- 
cederentad carceres, et ferme singuli , ne semet- 
ipsos proderent, aui invidiam concitareiit apud pcr- 
secutores, si calervalim eo influereni. Tcmporum 
islorum condiiionem luculenler nobi^ ob oculos po- 
nil S. Cyprianiis Epist. iv. Pe(o quoque , Inqiiit , ad p 
procurandam quielem soleriia el sollicifudo veslra uon ^ 
desil. El si fralres pro dilectione sua cunidi snul ad 
conveniendum et visilandum confessores bonos, quos 
illuslravit jam glpriosis initiis divina dignatio ; lamen 
caute lioc , et non glomeraiim , nec per muUitudihem 
simul junctam puto esse faciendum : nc ex hoc ipso m- 
vidia conciletur, et inlroeundi aditus denegeiur, el dum 
insatiabiles multum volumus, lotum perdamus. Holst. 
W. — Video m horoamaie. Res exigit ut rcscri- 
batur horamate , nisi ha;c vox ita deformata in usu 
populari Afrorum erat. Est auiem apa/uoe vox Grxca, 
sonans visiim , sivc visioncm. Usurpalur Actor. cap. 
XII, 9. Latini Scriptores ea rarius usi sunt: lamen 
Aldiielmus lib. de Virginit. cap. 3 ubi dc S. Joanne 
Evaiigclisla luquilur, ail eum in Pathmo raptum in 
oromate f ubi Meursius recte oramate subslituit in 
Mantissa Criiica , ( sicque in Bibliollieca SS. Patriim 
ediium reperio), fruslra reprehendenle Swartio Ana- 
lectorum lib. \\\. cap. 9. qui chroma ibi rescribendum 



replebo atritate, atrior multo ut fiat quam Sgyptii. 
Auson. 

Tinclus colore docUs, 

Manus puer loquaci 

iEgyptius choraules, elc. 

jEgyplium video in afa voluianlem. Afj pulvis 
est Grxca signiGcatione ; est cuim Grdecum noiiieii, 
ufii, Latine scriptum. Solebant aulem pugilcs ceria- 
turi inspcrgcre uncla corpora , pulvere , vcl iii co 
bumi jacenle sc volutarc. Ovid. Aletamorph. ix. de 
duobiis Palx^strilis invicem sibi puivcrem ad isium 
usiim minisiranlibus : 

Ille cavis bauslo spargit me pulvere palmis, 
loquc vicein fulvx jaclu flavescil arena;. 

Quam arcnam, unde flavescebant boc modo pugilum 
corpora, Martialis lib. vi , Epigr. 66. vocat Uapbeii 
hoc vursu : 

£( flavescit Haphe. 

Agit de muliere Fbil^ni, viro$ imilanle in pugilaiu, 
qiiod , cum acerrime arguat , immo detesletur Mar- 
tialis in femina , apparet quam ex decoro S. Pcrpe- 
tua, etiam per visum commissa cum pugile iEgyptio 
diaboium designante, in masculum muiata sit, ut ipsa 
dicil hoc ipso loco, his verbis : Et facta sum mascu" 
lus. PossiN. 

Vir quidam mir<e magnitudinis. Ita in prima vi- 
sione hominem canum in habilu Pasioris grandem vi- 
derat, unum scilicet eumdemque Christum, qui islhic, 
ut Pastor , oves suas refovet; heic, ut Imperaior et 



persuadere nequidquam conatur. Reperioeiiam apud D Agonolhetes, militibuset agonistis pracmia decernii. 
Alcuinum lib. I de Vita sancti Willebrordi , cap. 2. Nam in Chrislianorum agone, ut ait Clemcns Alcxaii- 
liaec verba : 3!ater intempesta noctis quiete, coileste %n ' ' ' 

somnis vidit /lorama.. Holst. 
Habens muttiplices calliculas. Glossarium vetus 



Galliculje , TpoxMtf. Et in Glossis Grjscolatinis , T/os . 
x^i , Gallicula. Noii videtur dubiam , quin gallicula 
id^m sit quod Callicula hoc loco ; et cum cxpiicetur 
vocc Tpox<cf , apparet fuissc quid rotundum et vulu- 
hile. Videiitur fuissc calliculae , nppendices rotundae, 
ornatus caussa additae capitibus mililarium tboracum, 
iu acumen desineiitibus. Hse poterant cx bysso, pur- 

Euraaut sinvili materia esse; iiiterdum c meiallo, ut 
abetur paullo inferius, v. 3i. Habenscalliculas mul- 
tiformes ex auro et argento factas, llujus generis erant 
tintinnabula malogranata in extrema ora vesiis summi 
Sacerdotis posiia, ut habetur in Exodo et Lcvitico. 
Possiif. — An gaUicuUB sint parva^ caligas, vid. Li- 
iurg. Gallican. Mabiilon, p. 473. Ruinart. 
ilEgyptius fosdus specie. Piautus Poeuulo : Itaque 



drillUS, iyotfQOirrji 6 Biig, fipA6t\JTiii b xMi 6cou, BtAx^l 

ll ot kfitlot. Agonotheta Deus , prmmiaior Dei FiliuSy 
spectalores Angeii. Holst. 

Purpuram inter duosctavos. Hoc est, purpuream 
vcstem gerens, clavisduobus sive fasciis discinctam 
sine zoiia. Gymnnsiarcbarum erat purpurea vestis ; 
unde apud Lucianum dialogo de Gymnasiis, Anachar- 
sis cx purpura Gyinnasiarcham agnoscil. Holst. 

Virgam auasi tanista. Virgam lanisUe quoque tri- 
buii Aiphilinus in Commodo : oi^ywf^tro il oevr^ 
yvfjLmarT/if tcc ^ mci fM^f^jixxoiy vo^^riJLA ix^- Certabat cum 
eo tanista aliquis^ atu gladiator virpam habens, sive /e- 
rulam. Recie addilum heic, quau. Non enim qui ap« 
parebat , personam ianistae prdeferebat, sed Gymna- 
siarcbae , hoc est Palaesiritarum Moderaloris ; qucm 
etiam virgam gestare solitum docet Sidonius ApoUin* 
lib. XI. Ep. 2. quam etiam magistratem appellat : et 
ejus usuni plaue honesium et censorium his verbit 



«1 PERPETU/E ET FELIQTATIS 

c eraiit mala aiirea. El peiiit sileiuiuni , et dixit : A 
€ Hic iEgyplius si banc viceril, occidei illain gladio ; 

< et si bunc viceriiy accipiet ramura istum. Et re- 

< cessit. Et accessimus ad invicem, el coepimus mil- 

< tere pugnos. Ille mibi pedes apprebendere quaere- 

< bat ^ : ego auiem ille calcibus faciem caedebam, 

< et subiata sum in aere, et ccepi eum sic cxdere 

< quasi terram conculcans. At ubi vidi moram iieri, 

< junxi manus , ita ut digilos in digilos mitterem. 

< Et apprehendi illi caput, et cecidit iii faciem; el 

< caicavi illi capul. Et coppit populus clamare, et fa- 

< vitores mei psailere. Et accessi ad ianisum , et 

< accepi ramum. Et osculatus est me, et dixit mibi : 

< Fiiia, pax tecum. £t coepi ire cura gloria ad 

< portam Sanavivariam. Et experrecu sum : et 



42 

CAPUT IV. 

Arguhemtum. — S. Saturus^ in vimne $ibi facta^et 

S, Perpetua ab Angeli$ in lucem magnam portati ^ 

vident marlyre$; ducti ad thronum Dei, o$culo excir 

piuntttr,Optatumepi$copumet Aspa$ium pre$byterum 

. condliant. 

I. Scd et Saiurus l>enediclus banc visionem suam 
edidit, quam ipse conscripsit. < Passi, inquii, era- 

< mus, et exivinius de cariie, et coepimus ferri a 

< quatuor Angclis in orieniem , quorum manus 

< nos non tatigei)ant. Ibamus autera non supiui sur« 

< sura versi, £ed quasi moliem clivum ^ ascenden- 

< tes. Et liberati primam jam vidimus ^ lucem 

< immensam ; et dixi : Perpeiua ( erat enim ba^c ia 

< laiere meo) , boc est quod nobis Dominus promit* 

< intellexi me non ad bestias, sed conira diabolum B < ^ebat : percepimus promissionem. Et dum gesta- 

< esse pugnaturam; sed sciebara mibi victoriam < mur ab ipsis quaiuor Angelis, factum est nobis 

< imminereMlocusque inpridiemunerisegi:ipsiu8 < spatium grande, quod tale fuit quasi viridariuin 

< autem muneris actum, si quis voluerit, scribat. > < arbores habens rosa; ^ , et omne genus floris. 

LEGTIONES YARIANTES. 



^Yolebat HottUn. 

i> Esse UoUten. 

^ Glebam C. Comp. 

A Sic cod. Sali$b. Uolslen. Et liberali primo mondo vl 

COMMENTARIUS 
exprimit: Juvenum lucta$, $i involvantur obsceniui^ 
ca$taconfe$tim Gymna$iarcharumvirgadi$$olvit. Holst. 

£c petiii iilentium. Id per pneconem aut lubici- 
iiem fieri solebat. Ejos rei forinulam in Graecia so- 
lemnem fuisse ixow tr&«, audi, qui$qm$ e$, ex Luciano 
et aliis discimus. Usu hoc in primis veniebat, quando 
distribuenda palam prxmia erant. Quare lali occa- G 
sione proconsuli prfficonem Apuleius adjungit in 
Floridis. De tubicine teslimonium est SeiieCie Epist. 
74. No$ quoque emncamu$ omnia, quorum prwmiu^ nen 
corona, nee pallium e$t; nec tubicen prasdieationi no* 
mim$ nostri $Hentium facien$; $ed virtrn et firmita$ 
animi. Holst. 

Si hune vtcml, accipiel ramum i$tum. Nempe 
hic non solum gymnasiarcbs, ut dictom est; sed et 
fipooScvTou pTiBmuu<m$ personam gerebat. /9p«c€<vr«i» 

liiquit EtymolOgiCUS, xup^w^ Xiy^^nat, el T^ty fi$iw An^ 
fonutot ii rc*e< iXXw l'Z6ifrti 9i»fj£o\oL rijc vfxtjc* pa62ru0«i 
Tiy<« dvTf$. Brabeuim, $ive pr<Bmiatore$, dicuntur, qua$i 
rhabdeu$t0^ hoe e$t , mrgarmm aut $urculorum iargito- 
res : ki enim palnue vel $imili$ arbori$ ramo$ dabanl » 
ineignia mtorue. Porro ejusdem erat indicere ceria- 
men , quod hic noster paulo prius fecit , ei prxmium 
▼ietori porrigere, quod nunc promittit. TenuH. de 
Foga in persecutione : A quo cerUimen edidtur, nttt a 
mio ccrona et prmmium proponuntur? Et paulo post: -q 
lla aqno$ee$ ad eumdem Agonothetam pertinere eerta" 
nisfitf or^rtiim , qm invitat ad prasmium. Holst. 

Jtmo» mafttis, tii digito$ in digito$ mitterem. Si- 
gnificat Perpetua se in altum sublatain , ut certauiem 
secuin pugilem in terram dejiceret, compectinatts 
utriusque manus digitis, ejus verticem ambabus pal- 
mis in onom junctis magno impetu depressisse : unde 
Gontigit iEgyptiuro in faciem cadere. Possm. 

Et accem ad lam$tam, Quem gymnasiarcbam 
potius et brabeutero superiusdiximus, lanistam vo- 
cai , non sine catachresi forte quadam. Holst. 

Ad partam Sanamvariam. Res exigit, ut rescri- 
batnr : Ad portam Sanavivariam, ut iiifra § xx, v. ii. 
Revocata stiitl iii portam Sanavivariam. Ubi forie ex 
prion loco reponendum sit Sanavivaria. Ex bis con- 
sut fuiste portam in amphitbeatro, quae, saltem in 
Africa, volgariverbo vocaretur Sanavivaria. Quaeiiam 
autem Juee fueii^ inquirendumest. Docet Lipsius lib. 
de Ampkiiheairo^ cap. 21, pnater portulas varias, sive 

Patiol. ni. 



dimus. Compend. et liberati primum jam mundo vidimus. 
Olim Liberato primo mundo. 
® Rosam Sali$b. 



Eostica, qux infimum ampbitbeatri locum clrcumda- 
ant ad varios usus, praesertiin cmittendarura fera- 
riim , fuisse duas majores e regione invicem opposi- 
tas , quarum alteram Libiiinen$em fuisse dictam sus- 
picatur, el ipse paulo post, Mortualem vocat, per 
(juam scilicet moriua corpora gladiatorum , atit bes- 
tiariorum reliqiiiae extrabebantur ex arena. Allerius 
portae, quae, ut ait, ducebat ad forum, noineii nullum 
prodit. Non dubito quin , si bunc locum vidisset, 
Sanavivariam eam dictam affirmasset. Nec elymoa 
obscurum est ; cum enim per eam qui sani et vivi 
arensB j^ericulis superfuerant, foro et urbi redde- 
rentur, jure Sanavivaria nuiicupata sit. El fuvet buic 
conjecturae dupiex hic locus ; quoruin in priori, Per- 
petua victrix pugilaiu , superato in arena ^Egypiio 
adversario, coepit ire, ut ipsa ait, cura gloria ad por- 
tam Sanavivariam, more videlicet viiiceniiura in bisce 
ccrtaminibus , qui post victoriara per poriain qua 
ducebat ad forum , cum plausu exibaiit. Alier § xx. 
babet , populum inisericordia moluin erga saiicta» 
Perpetuain et Felicitatem jain a feris raale vexaias. 
revocasse illas ad portara Sanavivariam» quo videlicet 
gladialores aut bestiarii , quibus parccbat populiis , 
ejus faveuti acckmatione admoniti recodebaiit, ut pe- 
riculo se subducerent. Possin. 

U$que in pridie muneri$. Ita Tertuliianus ad 
Scapulam cap. 7 : Qui per Genios eorum inpridie i/<- 
que juraverant. Gicero u$que ad pridie Kal. dixit. 

HOLST. 

lp$iu$ muneri$ actum. Infra , ordinem muneri$ , 
ei commi$$ionem $peetaculi, vocat. Cxterum ad baec 
verba S. Perpetuae respexit quisquis sit boruin acto- 
rum auctor, cum se fidei commissum ejus exsequi 
dixit. HoLST. 

CAP. IV. — I. C(Bpimu$ ferri a quatuor A«- 
geli$, quorum manu$ no$ non tangebant. Videtur ex- 
priinere , quod diciiur Daniei. xiv, 35. In impetu 
$piritu$ $ui. Et de Ezecbieie, ejus prophetiae cap. 
viu , V. 3. Apprehendii me tti cincinno capiti$ mei. 

PossiN. 
Et liberati. Legere mallein liberati, ut sen- 
sus sit , eos postquam e caligine et crassiori aere 
spbaerae subiunaris emersissent, vidisse lucem im- 
mensam,eic. Possin. 

Tale fwt qua$i viridarium. De lioc viridacid Co^ 

1. 



iZ 



PASStO SS. ilARTVaUli 



u 



Alliludo aulem arbdrum erat in modum cyprcssi, A r veos habenicm capillos el Tultu juvenili, cujug 



f quarum folia cadebanl « siiie cessaiione. ibi 
f autem in vtridario, alii qnatuor Angtli fuerunt 
f dariores caDteris , ^ui ubi ^ viderunt »os , hono- 
f rem nobis dederunt, et diierunt caeteris Angelis : 
f Ecce ^ sunt , ecce sunt ; cum admirationc. 
c Et expavescentes quatuor ilii Angeli qui gestabant 
€ nos » deposuerunt nos : el pedibus nostris trafisi- 
f vimus stadium via lata ^. Ibi invenimus Jocundura 
f el Salurninum « et Ariaxium qui , eamdom 
f persecutionem passi, vivi arserunt; ei Quiniumy 
f qui et ipse martyr in carcere exierat ; et quoe- 
€ rebamus ab illis ' ubi essent cseieri. Dixeruni 
€ auteni nobis Angeli : Venite prius, iniroiie, et sa- 
c lutale Dominum. 



c pedes non vidimus. Et in dextra ei in s ui&tra 
f seniorcs viginli quatuor , el posi illos cuiei i cum- 
f plures ^ stabant. Iniroivimus cuni inagiia adini- 
f ratione, et stetimus ante tiiroiimn ; et qiialuor 
i Aiigeli sublevaverunt nos , et osculaii sumtis illum, 
f et de manu sua trajecit iiobis in facic ^. Et 
c caleri seniores dixerunt uoIms : Stemus. Et ste- 
c linius , et pacem feeimus. Ei dixeruni nobis sc- 
c niores:Ite, et iudite. £t dixi: Perpetua, liabes 
c quud vis. Et dixit milii : Ueo gratias, ut, quomodo 
c in carne hilaris fui, bilariur sum ct heic niodo. 

t III. Et exivimua, et vidiuius anle fores OjUaium 
f cpiscopum ad dexteraiu, et Aspasium priisby- 
c leruin doctorem ad sinistram, separaios et 



c II. Et venimus prope locum , eujus ioci parieies B < tiistes, et miserunt se ad pedes nobis, et dixcruiit 



< tales erant quasi de luce aediHcati ; et aiite osiium 
c locl ilhus quatiior Angeli 8tabaL*t, qui introeunles 
c vestierunl stolas candidas. Et nos vesiiii introivi- 
c mus, et vidimus lucem immensam» et audivi- 
c mua 8 vocem unitam diceotixipi : Agios , agios , 
c agios; sine cessatione. £i vidinus in medio ioci 
c illius sedentem quasi bominem canum, ni- 



« Ardebant Salub. 

^ Oui ibi viderunt um etpionorem. Cod, SaUab. 

* £cce suQt. Expavesceoles cnm admiraiioae qualoor 
lUi Angeli qui stabaut, deposueruul nos. Cod. Satub. ei q 
Compaid, 

d YioIaU HoiHm. 

^ In €odd. Cmnpend, et SaiUb. amiS^turniMis; mtm 
tiUHlo in CQsbuam cod.f md eHam m Exc$rpli$ Mubulan. 
habeiw. 

' Siccod. Salitb. HoUlemusataem et cod. Compcnd. Et 
quaerebamus de iOis ubi esseol caeteri. Aogeti dixerunt 
Bobis. 

9 £l bitroivimos et aadivisoius yoemtkHoislen. 



c nobis : Componiie inter nos quia exisiis , et sic 
c uos reli«|ui8tis i. £t dtximus illis : Non tu cs 
c papa nosier ^, et tu presbytcr, ut vos ad 
f j^des nosiros mittalis? el niisimus iios ^, et 
f complcxi illos sumus. Et coepil Perpelua '" ciini 
f illis loqui , et segregavimus eos in ^^ viridario siib 
f arbore rosac. Et dum loquimur eura eis , dixcrunt 
LECTK)N£S VAIOAINTES. 

k Senioresqoatuoret post illos caeteri senioros coniplu- 
res siabaot, el iatroeuntes cuin admiraiione stelimus Ho/- 
$Un. 

i Faciem HoUien. 

i Keliquibiis -• ut vos ad pedes. Ita rucrifmmw , 



UoiMemm el BjoUmdimm secuti Ruimrt. Kt^ifuiuitis • 
Ut quid vos, etc. Gatlaud. 

^ Nouue lu pater iiosicr es Cod. Salisb. 

1 Ut V08 ad pedes nobis iiiiilaiis. £t inoti sumus HoU- 
ten. 

" Et coppit Perpetua graece cum illis loqui codd. 
SaUab. et Compend. 

B Vindaf ium Mot$ten, 



sius agit auctor Berroonis , qoem Ilol&tooius sab no- 
mine sancti Angustini in btblioilieoa Vaticaiia reperii, 
qui nunc ultimus esi dubioruai novae ediiioHifl. 

Galland. 

Ecce ittne, eece tunt. Voees himorihoe demon- 
strantium, quales illae, Uic eu, et siiniJes; de iis, 
qui fama noti , digito occurrenUum mouslrabantur. 
^ Puaam. 

Ttan^vmnz tfadium via iaia. Oionino Ivgundum 
via lata. Nam id in vwionc ad usum tUMC vulgo 
notiim aptabalur. Soleliant in boriis et porticihus 
ambulacra sladiis dimetipi. Ob>sMB Galoni : 2t«8awff , 



COHUENTARIUS. 

oensis , cum S. Polycigrpo ioonem postylas^ , poiiit 
deinde i^m» Mxtf^fMa^ tu vivn$ arderei, Sic clcgan- 
(er Ruiinus £usebii verba transttilit. in i^rsecuiioue 
^iioque Ale^uiiriua juij) ii^io Xiefjuens iioc vivi- 
CiHOlHiriuitt fuit , ut ^ i;M(my«ii i^ihtpiis apud tu» 
aebium lib. vi, eap. 54, vjder^ es4« Hot^T. 

Qici et ifn$e Uari^r 19 cnif^re eonei^at, Uoc Ctft 
morimis arai ficrumuis oafceris. 8ie martyrii patinam 
ciira igodio aut gladiimt iid«4>tus. .^ic iufia | iii. 
Oplatus episcopiis.ei A^tpasii^ pre4»y(ersupfirsMioa« 
in visiouebaiuruin oiPeipcimam qiiasi jam defunaios 
reprxseuianie, dicunt : QHi(i .e:i^k$tiM , ei $ic n^ reli- 



4rra8foi5&v4/mf?€wTa»ir'p{tr*Tov.liidePor(H:iia«iarfia/<Bp</uM^^^ I, l^eamdiUum mo Dm matu- 

dict» Vitruvid, hb. v, cnp. 9, ubi in pai£c&lris» pu- riore txitu de sa.'culo adhuc in ci^.m$ wcmiit. bic et 



risiylia quadmta sive obioiiga ita facieiida iiiQiiet, 
uli duorum $tadiorum habeant ambuialionis circuiliO' 
nem. Holst. . 

InvenimuB Jucundum et Saturninum el Ar- 
iaxium, Paulo posi, et Quinium. Horupi Martyjiiin 
nomen niemoria miiic «leinum restituui iiihce aciis 
debeiur. Nam absiiue illis esset, perpeiuo luorialas 
laiuisseiit, uni Oen ppvetvr^ x*i «yftrroOitw», et apud 
eum regnaniibiis sujHjrki •ogiiiii. Caiteruui ex hoe 
loco appuret niagnam et uiiiversatcm |uu) ftiiase 
ehristiani nomiiils ficrseciitiooom. Holst. ^ In uo- 
stro manyrologio Remigiaoo Haiiiri , 4oei>odi et fia- 
turniiii f<»«tuni celebralur die vi Mariii. Ruinart. 

Vivi arsernnt. Lei «8. ff. ^ PoeuU , vivi cre- 
maiioiiem snmmum suppiicium appellai. iiMdini ad^ 
ditur § 9. Igni cremaniur piermn^ue $erei; nennumT 
guam etiam liberi pUbcii , cl immHm per$uuai. Taies 
/mssim Cbristiani habebouiur. Vude popuius 8myr- 



apud EusebiuuK iib. v, cap. i, Stv^iVro t» fMtf^upw, r^s 
ifivi^ ctuT^v. Hoc e^if JJiiiierso marifffiwum getwe 
ai»€rit}i/. bHdctgoueratiui exii'e|>ro ii^ ^)^! Cy^ 
piiuiiuin, lib. de Afor/., iliii) vurliiii : P^ii timeJii$9 
exire non miiis; ^uifi fficim vob{$ ? Uout. 

Li quatrebmuu$ ab t//(«, uiti e$i^ni, Kiuu tu^ic 
uiiijiie , cum illos iiiveHcrmit, HH-Mieb^ni ; ied j^iiiiM 
qua.*sicrant : et iii ea cura tuuf^ eraiii , cmn comiiio- 
duiit appariieruiit : qu u re« jucMmJiorufti occursuin 
facil. Po^tSiN. 

il. — Quu$i hominom emiMm fiineos hubenicm 
c$fflllos. Ex Api>c. 1 , ubi de iHtmuno : Caimt auiem 
eius etcapilH ettunt adbi veiui ifmu, auH nix. Uude 
Cgrprianuii, lib. de Uub. Virg. Tu ^execraris caniiiem^ 
4$ie$tam alborem , qui sit ed Boml^m cupui simUi$. 

UOLiT. 

lU. -r AApesium in^o^umiiR^ dficiorem, iioc 
Abi, cui exoilicio ittoumb^tot^ttf^^eplobem. Dio^ 



45 PERPETCiE ET FEUOTATIS 

€ illis Angcli : Sinilc illos, refrigerenl *»; el si A 
c qiias habeiis inlcr vos disscnsioncs , dimitlilc vo- 
c bis invicem ; cl conturbaverunt eos. El dixerunt 
c Optito : Corrige plcbom tuam ; quia sic ad tc con- 
c vcniunt quasi de circo redennles, ct de faciioni- 
c bus ^ cerlantcs. Et sic nobis visum cst , qnasi 
c vcllent cluudere porlas. Et cocpinius illic muUos 
c fralrcs cognosccre *^, scd el marlyres. Univcrsi 
c odore inenarrabili alcbaiuur, qui nos satiabat. 
f Tuuc gaudens experrectus sum. > 



CAPUT Y. 

Argcmentom. — S. Secundului in carcere moritur. 
S. Felicilas gravida , fusis precibus , octavo mense , 



46 

paritme dolore. Invielus animus 5. Perpetua: et 
S. Saturi. 

I. H£ visiones fnsigniores ipsorum marlyrum bea- 
lissimorum Saturi et Perpelua; , quas ipsi conscrip- 
scrunl. Secundulum vero Deus maturiore cxiiu de 
sccculo, adbuc in carccre evocavit , uon sinc gra- 
tia, utbesiiasbicrarctur. Gaudium <^ lamen ctsi iion 
anima,ccrtc caro ejus agiiovit. 

II. Circa Felicitaiem vero (nam el iili graiia Do- 
mini ejusmodi contigii), cum octo jam mensium suum 
ventrcm haberet (nani pra>gnans fuerat apprehcnsa), 
instante spectaculidie, in magno crat Iuclu<!, nc 
propter ventrem differrelur , quia non licet prae- 
gnantes poenae reprassentari : 
post^a sceleratos , sanctum 



et ne intcr aiiquos ' 
et innocentem san* 



LECTIONES VARIANTES. 

<^ Ouiescite et refrigerate codd. Salisb. et Comp. B ^ Giadium Holsten. 

^ DeCili^JtioQibus Uolslen. * Lucta Salisb. 

^ Cod. Compend. Cognosccre martyre^, nU odore. ' Alios HoUten. 

COMMENTARIUS. 



nysiiis Alcxandrinus ppud Eusebium, Hist. eccles. 

lib. VII , C.ip. 24 , ov/xaX^^f To\»i tr^jr^aripouj xai 
c;d^^xa/.ou; twv h Ta7( xeo^aic aSc/pwv, ConVOCaUS preS' 

byteris et docloribus fratrum , ^ui in pafis eranl. De 
presbyicris qiioquc dociorilxis egrcgius Cypriani 
locus est Epist. xxiv, qiiein Painelius sua -x^pxZiOf 
Oii9u corrupit pag. 46. liitcr quos et doclorcin Au- 
dicntiiiro sive caiechumenorum pecuiiarilcr coinme- 
inoral. Num catechumcni Audientes ct Discentes dicii, 
quibus suus seorsum locus erat Iributws, nbi cbri- 
stiaiio! licligionis elementa percipcrenl, qui xarvjxou- 
/jujstcj , Catechumeneum vocabatiir. Possidius iu viia _ 
S. Augu^tiui nolat usum ccclcsianim Africanarum, ^ 
ubi prc:>ikylero non erat potestas coram episcopo in 
Lcclesia evangelium pncdicandi et tracbmdi : quod 
iii orieutilibus ecclesiis ex iiiore (ii^bat. AlexaodriaB 
quidciii jain olim fuerat 2i8a9xaX«7bir rU xarv^x^^^^t 
f>chn|a doctrinai sacnc a S. Marco iiisiitiita; , ciii 
pr;i*fuerunt ecclesiastici doc.tores percelebres Pan- 
r.v.iiiis, Clcuiens et .Origenes. S. Hier. Cat. Script. 
llccL cap. 56. ^ et U. Holst. 

Et cQHtMrbaverKnt eos. Videtur diclum quasi 
proiurbaverunt ^ bocesl, longe submovciu:it , velut 
uJira fas progressos. Additur eniin : Et nobis visum 
€St quau veUeni claudere portas. Possin. 

Corrige ptebem tuam^ etc. Non est aliena a 
visioiie in usum Ccclesiae cuipiam oblata, repreben- 
sio episciipi iiegUgentis , aut crranlis. Sic ciiim in 
Apocalypsi episcopi quidam arguuntur. Possin. 

Qaasi de circo redeuntes et defatigationibus 
eertantes. Sic ms. Sed h lUd dubie legenduin He [ac- 



compedibus pedes ejus; ferrum pertransHt animam ejus^ 
Et de B. Deipara Liic. ii. Tiiaw ipaius animam per- 
transibit gladius. Signiricat iion ininus mariyrein Sc- 
cundulum, quam ca:leros. Nam, ut ait Cyprianus, lib. 
dc Morlaliiate : Jn Dei servis apud quos coufessio co- 
gitatur, etmartyriummt.nte concipitur, nnimus adbonuni 
dedituSf Deo judice coronatur. Aliud esl enim martyrio 
animum deesse; aliud animo defnisse mnriyrium. Qua- 
lem te invenit Dominus cum vocat , lalem pariter et ju" 
dicat, Non enim Deus sanguinem nostrum, sed fidem 
qu(erit. Holst. 

11. — Ne propter ventrem di/ferrelur. Iia Pon- 
tiiis diaconiis de S. Cypriano : Vir tam necessarius a 
martyrii consummatione ditatiis est. Holst. 

Non licct pragnantcs pxnoe reprcesentari. An- 
tiqulssima ha»c -^gypliorHin Jex fuil, t9.v fy<Joy,iv 
K/f OAvarou, /x£z^t rixT} , puiarretv. Prosgnanlem , si 
mortis fueril damnata , asservari donec pariat. Refert 
Pliitarchus, lib. (/<? s^ra iVttmmM vi/2^ir/a , ubi et ab 
i£gyptits legem enmdem odscivisse Gr.-ecos meroo- 
rat : coniiruiante iEIiano , dum lib. Var. Uist, r 
cap. 18, eam a SenJilu Areopagiijco obscrvatam 
iiarrat. Uiide in aiticarum Icgum censii, huic qiioque 
lociira datum oportuil. Porro a Graeds cum aliis 
bonis legibiis haic quoqiie ad Romanos migravii, Ul- 
pianus L. .5, ff. de Poenis. Prcegnantis mulieris con- 
sumendo! damnalw pama diff^ertur quoad pariat. Ego 
quidem ( addit ) et ne quceslio de ea habeatur, scio oo- 
servari quamdiu prcegnans esi. El L. 18, ff. de Statu 
Hom. imperator Hadrianus rescripsil : Liberam qutB 
proignans ultimo supplicio damnata esty Uberum parere 



tionibus'certantei. Significal hic iScus eccle-iam D ^' *^''^"'" ^"^ '^^^r* ^"'"; ^"''J P^''"'^^ 
Tubiirbiianam fartionibns etdis«^idiis 0|»lali episc(»pi ^^V'l^_"^'*J'^! *:'^:*::!"!'„^.?!/'?"i^^ ^ «"^» rcpublica 

cl A^pasii presbytcri distraciam fiiisse in palres. 



Uiide illisAngcli paiilo superius dixerant S XHI. 
V. 17. Si quas habetis inter vqs dissensiones , aimittite 
vobis invici*m. Holst. 

CAP. V. — L Secundulum vero Deus matu- 
riore exitu de steculo qdJiuc in carcere evocavit. Cy- 
prian. Epi^t. vii , de simiiiicr praei^iortuo : Divina 
dignatione subtraetus inter ipsa cruciamenta , adeplus 

Shriam non fermino suppticiit sed velocitale moriendi. 
I:un ut ait Seneca Consol. ad Marciam, cap. 20. 
Ifors c<iprio(>riim catenas levat, et e carcerc educit 
quos ejdreimperium impotcns vetuerat. Holst. 

Gladium lamen et^ notu atwna, certe caro 
ejus u^uovit. yy[etur polius icgcndum : Gladium ta- 
men ctii nou cojrt^ ^ certe auima , etc. Gladii vidclicet 
nomiue tonnij^ta , ct aruumas c^i^cerii appi^IIat , 
jiuta illtid Piaf! ctv, do J(»seph'> : HumUmverunt in 



ndeo non exclusisse lcslalur Piiilo lib. mpi p Oavdru- 
:tUc, ul eam ad bruta etiain animalia exlenderii« 
a^A* *yf vo/iO( (niquiens) ffw ««^tp^avris^twv i'j.«t{tjn xal 
orxTrtvfeiwv KUOfOptt' fiii «-(T/;firwv, tkxpit «v artoTi«|j, 
qj>at),t«l^«TTflH, Ta xurkyATrfdi h la^ to/c ajco»y^O«i^t ib^»- 

^o^arvoi. Lex fcta animantia tcmido arcet , neque mac* 
turi permitiit priusquam pepererinl ; fetum utero con^^ 
clusum eodem ioco habens , quo editum. Addii deinde , 
auJi'7'» tk fJtoi ooxou^iv dpixmBivris ?v/ot tmv ^vofMBsxuv ««{ 
cdv iTzi KCCTuxplTOic yuv«tf iv «/oTr/*.o^ai liyov, ot xcxcvct xi^ 
^yxjcoja^, av a^ta Oav^rcu c^9t, /jiri Oavuv , fidxptt av 
tworJzwaiv* /va /x* ivAipouiUiMJ ffwaic&X^Tac t^ xaT* 
yA7rp'je. Ihide etiam quidam legumlatores de mulieribut 
capite damnatis iegem conatituisse videntur^ quce velat 
prcegnanteSf si capitale crimen admiserint^ morle affici 
priusquam partum ediderint , ne cum iis feius qui in 
utero est, moriatur. Uolst. Vid. et Daroiiiuiu iii UQU 
ad iimriyrologium dic viv MatVu. RmuaTt, 



i7 



PASSIO SS. MARTYRUM 



^6 



guinem fundcret. Sed et cominarlyres cjus gra- A e(si indigni ad supplemenlum lanlx glori.T. dcscri- 



vilcr conlrislabaniur, r.e lam bonam sociam , quasi 
comilero , solam in via ejusdem spei relinquerent. 
Conjunclo itaque unilo geroiiu , ad Dominum ora- 
lionem fuderunt ante tertium diem muneris. Statim 
posi oraiionem dolores eam invaserunt. Et cum , pro 
naturali difficuUate octavi roeusis , in partu laboruns 
doleret, ait illi quidam ex ministris Gataractarioruro : 
Quae sic modo doles, quid facies objecia bcstiis, 
quas contempsisti cum sacrificare noluisti ? Et iila re- 
spondit : i Modo cgo patior quod paiior, illic nutem 
alius erit in me qui paiiclur pro me, quia ei ego pro 
illo passura sum. > lia enixa est puellam , quam 
sibi qusedam soror in filiam educavit. 



bendum ; tnmen, quasi mandatum sanctissimae Pcr- 
peluae, immo fidei commissum ejus cxsequimur ^*, 
unum ad|icienles documentum de ipsius constantia 
et animi sublimitaie. Cum ^ a iribuno castigatius 
eo tractarenlur, quia ex admonilionibus bominum 
vanissiroorum verebaiur ne subtrabereniur de car- 
cere incanlaiionibus aliquibus magicis; in facicm 
respondit Perpelua , et dixii : c Quid uiique noa 
permiilis rerrigerare noxiis nobilissimi Cxsaris ^ 
scilicet, etnaiali ejusdem pugnaluris? Aul non lua 
gloria esi, si pinguiores illo producamur ? i llorruil 
et erubuit iribunus ; ct ita jussil iilos bunianius 
haberi ^, ui fratribus cjus ei cxieris facultas fieret 
introeundi et reirigerandi cum eis ; jara et ^ ipso 



III. Quoniani ergo permisit, et permittendo voluit 
Spiritus sanctus ordinem ipsius muneris conscribi , B optione carceris credente. 

• LECTIONES VARIANTES. 

Ipsius ^ lidem codd. Quia natali ejus samos pognatari. 

d In eorumdem codd, operesUluhnus ; luan HolstetmB 



■ Nempe supra num. x, 5. Perpelua dixU 
autem muneris actum si quis voluerit scribat. 

^ Codd. Salisb. et Compend. Quia iribuno castigaate 
cos et male tractante, quoniam ex admonitionibus. 



habebal maoibus hiberi. 
^ Tamen Holslen. 



GOMMENTARIUS 

Ex mlnhtris Cataraclariorum. Gataractai por- 
i?c sunt robusise , funibus aut calenis ita suspens^B, 
uidemitti el subduci possint , prout res postulat; 
quales in urbium aut arcium aditu bostium irruplioni 
propulsandae passim in usu remanserunt, et Sarrace* 
niccB vulgo appellantur. Ilae vel olim vinctis custo- 
diendis adbibebantur ; unde et KKr^tpJuriji pro carcere 
posiium legitur apud lxx. Jeremice xx. v. 2. In 



9\jxQptLynU /lAytUsf catumnioia accusaiio mag]ce. Quam 
et in Christianos, quotics mirum aliqnid supra vim 
humanam palrarcnt , frequcnuiuim a perseciitoribus» 
cuncia fere mariyrum acta testantur. IIolst. 

Quid ulique non permillisrefrigerare. lloc est, paulo 
lautius et copiosius pasci. IIolst. 

Noxiis Nobilissimi CiFsaris. Gct^c fiiii Severi 
Imp. cujus nalali , ut superius dictum , piignaturi 



quem locum vlde Origenem. Hom. 48. pag. «57. Vel C *'«?• <^"J"« .P^H^»! > "^ supenus dictum piignaturi 

certe clathra , aut fores clalhratae : quia ad cataractae ^''^"^- J^obilissimi appellatio , hliorum Iinperatoris 

- - ■ ^ - natu minorum propria. Vide Phoi. Bib. p. 187. 

Leunclav. Pand. Tur. pag. 99, Panvinius in Fastis, 
p. ^ik et 245 , duas inscripiiones referl , qiije hoc 



formam ex lignis cancellatim compactis constabant, 
cataractae vocabantur ; et janitores carcerum, cata- 
ractarii ; quorum roinislri custodes erant excubantes 
ad portam. Hos Libanius, Orat. de Cusiod. Reorum , 
t7.i Ou^ac tivplovi vocat port(B Dominos, et ingressus ad 
vinctos arbitros. Ac(. XII, 6. fhXctMf itpd x9,i OvfAi; 
custodes ostio appositi dicuntur. Holst. 

Atius eril in me, qui patietur pro me. Nempe 
Christus in marlyribus patiens. Sic Saulo Ghrislianos 
persequenti Christus dicit : Quid me persequeris? Act. 
IX , 4. Sic Petro inox Romx crncingendo idem ap- 
parens dicit : Vado itei-um crurifigi. Sic denique Eu- 
sebius, iib. v, cap i, de Sancto diacono , cujiis corpus 
iloj xpAvfiA xfltl pu^iloiilf, continuum vulnus et livor^ hu- 
nianum figurani ainiserut, ait : i^ u or^vx^v Xpiordi 
fjLty&^ac ijtixlXri 2^((t^, in quo Christus patiens maqna 
et gloriosa grsserat. Similia apud Cyprianum el alios 
occurrcntia oinitto. IIolst. 



adstruunl. Idein visitur in nummo hujus ipsiusGetae 
apud Hulsium cuin adversa figura Nobilitatis. Itein 
apud Bixum. Noxiis porro dicit gentilium sensum 
verboque, qui innocentissimum hominum genus, 
noxiorum more extremis suppliciis afliciebant. Quam- 
quam in universum quacuinque ex causa , etiam ci- 
ira crimen niorti addictos venatioiiibus, aut giadiato- 
riis ludis noxios vocalos reperimus ; adeo ui Terlul- 
lianus in Apologet., cap. 16, roercenarios , noxios 
vocet, qui se uUro gladio ad lanisUin auctorabant» 
aui sponte libera ad besiias ibant, et, ut S. Cypria- 
nus loquitur, Non criminej sed furore ad bestias pu- 
gnabant. Notat tamen TertuUianus aliquando in ipsis 
persecutorum aclis Ghrisiianos a noxiis distiiicios » 
«eriiaie scilicct mendacibus interdum excidente. Sed 



De pramiaturo Fclicitalis partu prxclara habet D "^ ^.^ usum coinmuniorem revcriainur, Latina vox 



Augustinus sermone !28i nova;editionis juro laudato. 

ROINART. 

III. — Fidei commissum ejus exsequimur. Al- 
ludit, utsuperius indicatnm est , ad ultim:i illa vcrba 
S. Perpetuae : ipsius autem mnneris actum , si quis 
voluerit, scribal : Quibus reliqiix passionis per- 
lexendae provinciam alteri delegat. IIolst. 

Cum a tfibuno castigatius eo tractarentur , etc. 
Hocest, Iribuno 9Pgre pennittenle cibos inferri , 
diariis soliio lenuioribus puscerentur : utique pro^ter 
inorem. Nam ut ait Seneca Epist. xviii. Liberiora 
sunt alimenta carceris. Et : Sepositos ad capilale sup- 
plicium non tam anauste , qui occisurus est , pascit. 
Sic TerluUiano, tusliaatio victus, jejunium, aut 
cibus parcior dicitur. IIolst. 

Ex admonilionibus vanissimorum hominum , ve- 
rebatur ne subtraherentur de carcere incantalionibus , 
ctc. Hxc est illa, quam Christo lemere ac blaspheme 
iuipactam S. Ignaiius, Epist. ad PhiUpp. queritur, 



iioa:it, non sempcr graecae voci xootoii/^ot, sed ali* 
quando voci, iiciO«vecTtoc respondebat , morti destiua- 
tos indicans , sive gladiatoriis telis , sive belluarum 
denlibuscoiiGciendos, quos bestiariosy ludo deputaios^ 
servos pcence vocabant. Unde Tcrlullianus, lib. dePu- 
dicitia, locum sancti Pauli i Cor. cap. iv, 9, ^7ri0«va- 
Tcouc, «TilJec^ev i»( crudiie vertil : Etegit nos velut bcs- 
tiarios. Hos Quintiiianus declamat. 9 , vocat : Debiia 
noxm mancipia , quae ad ludiim certamque mortem 
alebantur. Holst. 

Si pinguiores illo ^troducamur. Hajc Perpetua 
sancU securiUte dixit , qtiae prorani interdum homi- 
nes perdita securiinte, ut Apuleius loqiiitur, facie- 
bant : ejus verba sunt lib. iv. Atibi noxii perdiia se- 
curitate suis eputis bestiarum saginus instruentes , elc. 
Mos autem erat, eos qui vel pcens causa ad gladia- 
torium, aut venalorium ludum dati essent, aut sp<mic 
se iisdem addicerent, saginari prius a magistris ludi, 
ut habiUores ac valentiorcs producerentur. S. Cypria- 



•9 



PERPE|U>E ET FELICITATIS. 



IV. Pridiequoiiue, cum illa coena ullima quam li- A 
beram vocant, quanium in ipsis crat, non coe- 
nam liberam , sed agapen coenarent « ; eadeni 
constantia ad populum verba ista jaciabant , com- 
minantes judicium Domini, contesianles passioni 
suae ^ relicitatem , irridentes « conciirrentium 
curiosiiaiem , diceote Saturo : c Grastinus dies satis 
Tobis non est, quod libenter Tidclis, quod odistis. 
Hodie amici, crasinimici. Noiatetamen nobis^^ racies 
nostras diligenler, ut recognoscalis nos in die illo 
judicii. > Ita omnes ® inde attoniti discedebant : ex 
quibus multi crediderunt. 

CAPUT VI. 

Argcmentuii. — Eearcere in ampliithealrum hilares 



helant ad bestiai , objiciuntur ; Saturus bis iUwsus ; 
dejiciuntur SS. Perpetua et Felicitas ; revocantur in 
portam Sanevivariam, S. Saturns^ a leopardo lcesus , 
mititem adhortatur ; se invicem osculantur ; gladio 
occiduntur* 

I. Illuxit dies victorije illorum , ct processerunt 
de carccre in amphitheatrum , quasi in ccelum , 
hilares, vultu decori ; si fortc, gaudio paven- 
tes, non timorc. Sequebatur Perpetua placido ' 
Tultu et pedum incessu , ut matrona Christi Dei 
dilecta e : vigorem oculorum suorum dejiclens 
ab omnium conspectu. Item Felicitas salvam sc 
peperisse gaudens, ut ad bestias pugnaret, a san- 
guinc , ab obstetrice ad retiarium , lotura post 
partum baptismo secun*do. Et cum delati ^ esseut 



edueuntur.maximePerpetuaetFelicitas^omnesre-^^m^rX^im, ci cogerentur babitum induere ^ viri 
nuuntvestes profanas induere; fiageUanlur; an- quidem sacerdolum Salurni, femin» vero sacra- 

LECTIONES VARIANTES. 

f Placido vuUu... ut matrooa EoUUmus cum RoUand. 
Lucido incessu, ut matrona. Et mox : Dejiciens omnium 
conspectum Galland, 

K Lucido vullu ut matronaCbristi, utDeidelicaU,vi- 
gore oculorum dejiciens omnium conspectom Holsten. 

^ DncU Holslen. 

COMMENTARIUS. 

nus Epist. 2. Impletur in succum cibis fortioribns cor- 



^ Agapen coenare, faniUiarisest TertuUiano loquendi 
tnodus: Uierque tamen cod. ms. habet adipem j^ro agapen. 
b Passiones suas et felicitaiem cod. Salisa, 
^ Irritanies Holsten. 
<l Vobis Cod. Salisb. 
« MulU Cod. SaUsb. - 



pns , et arvinff toris membrorum moles robusta pingues- 
eit , ut saginatns in ptBnam carius pereat, Et Quinti- 
lianus Declam:it. 9 : Alebut devotum corpus gravior 
onmi fame saginn. Holst. — Prneter opportune no- 
tata ab llolstenio, videri potest alJudere hic locus ad 
vota quorumdain , in plcna sui habitudine mori op- 
lautium, qualeexpressit in Europa Horatius, Od. 27, 
lib. 5. 

Antequam turpis macies decentes 
Occupet malas, tenera^que succus 
Deflual praedae, speciosa quaero 

Pascere tigres. Possm. 

IV. — A cwna uUima quam Uberam vocant, Qui 
erant ad bestias damn.iti , pridie pugnae coenabant 
lantissimi idque palam. 

Sed Agapen rcenarent. Non describimns quae 
fiassim de agapis veterum Christianorum viri docti 
ol>servam : inter alios Albnspinneus, lib. i. Observa- 
tione 18. Deiisdem agnnt Chrysost. i Cor. xi Homil, 
27 ; Tertnllianus Apologet, c.ip. 39 ; Cyprinuus Epist. 
lib. III ; concilium Gangr. Caii. 11. Ernnt triplices, 
nntaliline, nupliales, funerates. Gregor. Nazianz. de 
Vit. Distin. Porro modus hic loqucndi etiam Tertul- 
liano usitatus Apolog, cap. 59. Inde disceditur non in 
catervas ctFsionum , sed ad eamdem curam mode$tits et 



licet, ul Cyprianus ait pag. 466 : Securi de praimio 
ccelesti^ de corona martyrii , et'de regno Dei. Holst. 

Vuttu decori. Euseb., lib. v» cap. i, de Marty- 
ribus Vfennensibus et Lngdunensibus : ot /uiv IXafol 

ir^Tr^^atv, ^ifjjc xai yipirof izoXXf,^ t*7c i^*9Vt aut&v 

auj^xfxpa/tfvyjc. Hilares processerunt , in quorum vuUu 
decor quidam gratia et venustate multa aspersus eni- 
tuit. Yel nl Rufinus vertit : Producebantur de sup- 
C pUciis tcetiy et divinum neseio quid in ipsis vuUibns 
prasferentes. E conlra, qui Christum negarant, 

xaT>j^«7c x*< TaTtiivoi xatl 8uTft3i?c , xcei wAff^jc «ax^/Moo-j- 

vrig i-iinUoL : Tristcs, demissi, ipsis quoque conspec^ 
tibus horridi^ ct omni turpiiudinis deformitate foedio- 
res. Holst. 

Lncido incestu. Ita Xenophon in Apologia de 
Socrate^ cum jam inorti addictus e judicum conspec- 
in discederet , «T^ii ^kI Bixjuwi xtti ax^tfMn x»} /9«oi»- 

/iccri j»*c8pic' IIOLST. 

A sanguine^ ab obstetrice. Inde sanguinolentos 
infanles appellat L. 2. C. de patr. qui fil, suos distr. 
Eosdem Juvenal. Snl. 7, adhuc a matre rubentes vo- 
cat. Et L. I. Cod. Tlieod. de Exp. : Sanguine materni 
uteri adliuc perfusos , et recens natos. IIolst. 

Lotura baptismo secundo. Sanguinis sctlicci et 
marlyrii. Celerimis coiif. apud Cyprianum, episi. 
XXI. Si non ante cruore iUo sancto laveris , pro nomine 
Domini noslri Jesu Christi. IIolst. 



pudicitice , ul qui non tam cosnam coenaverit , quam «v Cogerentur habitum induere ; viri quidem sacer^ 
disciptinam. Holst. ^ dotum Saturni. Nnm ut Lactantius ait lib. vi, cap. ^O, 

Hodie amiei, cras inimici. Hoc dicit Saturus venationes quiv appeUantur munera ^ Saturno sum at" 

^nfru/o?. Afrorum autem Saturnum , hominiim vlcii- 
mn placnri soliium apud s.'ECulum, testaiur Tertull. 
Scorp.^ cap 7, quod clarius explical Apo/ogf., cap. 9, 
sic scribens : Infantes penes Africam Saturno immola' 
banlur palam usque ad proconsulatHm Tiberii. Infnnti- 
bus substituti videntur noxii, ne humani cruoris vi- 
ctima Saliirnus fraudarelur. Unde et sncerdotes dci 
sanguinnrii coccineo pallio usos idem Tertulliauus 
docel lib. de Testim, knimce, cap. % ubi varios genii- 
lium sacerdotum habllus designnns : Et vitta Cereris, 
inquit , redimita , et paUio Saturni coccinata , et Isidis 
linteata, etc. Tum lib. de Pallio, cap. 4. Latioris pur- 
purce ambitio , et galeatici ruboris superstUio , Saturnum 
commendat, Holst. 

FeminoB vero sacratarum Cereri. Ul viros ad bns- 



cras tmmict 
gcniitihiis curtose spcclaniibus martyres, dum pridie 
mtineris coenx liberje operam darent ; signincans eos 

3m tunc trnnquille et quasi aniice speclarent , postri- 
ie insanis clamoribus eorum necem petitiiros. Nam 
nbi bestiarii in arenam producli sunt , populus de spec- 
tatore in adversarinm vertitur, ut ail Scnecn, lib. i de 
In, cnp. 2, quem etiam vide de TranqnUlitate, 
c.ip, 10. Holst. 

C\P. VI. — I. lUuxU dies wicronV» , etc. Sic 
Poniins Diac. qui haec acta non semel exprimit : lUuxit 
deniqne dies atins, ille signatus^ iUe promissus, iUe 
dhinns. Holst. 

Processenml de earcere. Itn Pontiiis de S. Cy- 

priano : Processit ergo jam certus expungi^ quod diu 

fuerat retardatum : processU animo subUlin et erecto , 

fttUiritatem pneferens vuUu , et corde virtutem, Holst. 

in amplUtheatrum quasi in ceelum hUares. Sci- 



tias damnatos pallio coccineo , quae vestis eral pro- 
pria sacerdotum Saturni, ut dictum est, indu«bant ; 



St PASSIO SS. MARTYilCM S4 

larum Cereri i gcncrosa illa in finem usque con- A hoc populus exasperatus , llagellis cos vexari pro 
stantla repugnavit. Dicebat enim : c Ideo ad hoc 
sponie pervcnimus ; ne liberias nostra obduce- 
relur. Ideo animas nostras addiximus <> , ne 



tale ali(iuid faccremus : hoc vobiscum pacli sumus. > 
Agnovit injustilia Justitiam : conccssit tribunus , ut 
quomodo crant, slmpliciter inducerenlur. Perpctua 
psallebat, caput jam i£gyptii caicans. Revocatus, 
et Saturninus , et Salurus populo spectaiiti commi- 
nabaniur de hoc. Ut sub conspectu Hilariani perve- 
ncrunt , gestu et nulu coeperunt Ililariano dicere : 
< Tu nos , inquiunt , te aulem Deus judicabit. > Ad 



ordine ^venatorum poslulavit. £t utique illi gratulati 
sunt, quod aliquid et de ^ Dominicis passionlbus 
essent consecuti. 

II. Sed qui dixcrat : Petite el accipietis (Joan. xvi , 
24), peicniibus dedit eum exilum quem quisque de- 
sideraverat. Nam , si quando inier se de martyrii sui 
voto sermocinabantur, Saturninus quidem omnibus 
bestiis velle se objici profitebatur, ut scilicet glorio- 
siorem gcstaret coronam. Itaque in commissione 
spectaculi, ipse et ^ Revocalus leopardum experti , 
etiam super pulpitum ab urso vexati gunt. Satu- 



LtCTIONES VARIANTES. 

^ Sic ex cod. Salisb. resiUuimus, quod ex coujectura ^ Donttnus quipve fUtgelUs guoque c(esus fuU, 

snspicabatur Hotslemus. Olim Adduximus. d Hwic locum egreqte ex coaXompeiui. reUUuimuSf qui 

^ Stubanl venatores cnm flagris per ordinemdispositi : alias mendosissimus eratj ut conftrenii patebU. Nil qmppe 

ante quos damnali transire coacti, a nngutis transeuntes de Saturnini pasdone habebalw^ omis^one harum tocum, 

ccedebantur. B ipse et, et ca^teris in svigidari nimiero dictis, 

COMMENTARIUS. 



ita Temihas eidem poen» desiinatas vitta redimibant. 
Nam vitta rcdimitas fuisse Cereris flaminicas , modp 
ex Tcrtulliaiio audivimus , idcnuiue confirmat de Pat- 
lio^ cap. 4 : Cur istos non spectas habitus^ qui novitati 
zua: stare retigionem mentiuntur? cnm ob cnltuni ontuia 
caudidatum, el ob notam viltce , el privilegium gaieri 
Cereri iuitiantur. Qu;e auteni siciiiitiatx erant,sacra< 
tse Cetcrivocabantiir. Tatem Fabiam Aconium Panl- 
linam sacratain Crrct-i ct Cornti, aiitiqua iiiscriptio 
apiid Grutcrnm, pag. cccix, 2ei 5, exhibet. Holst. 
Generosa iltn in puem usque constantia repugna' 
vif. Terluliianus, lib. de Jdolotatria^c^p. 18, iiiter cx- 
tera idoloiatriae genera, habitus quoquo inquinatos, 
fideli recusandos docet : quippe qui idololatriae ab 
initiodicjti , habent profaiintionis suae maculam. 2Ve- 
f)io, ait, ih immundis mundus videri potest; tunicam 
si induas inquinatam per se , poteril forsitun illa non 
inquinari pet |]?, ied tu per itlam munaus esic non pote- 
ris, Addit Uidk : Tu si diaboli pompaui ejerasti , quid- 
quid ex ea alligeris, id scias esse iiiololatriam. Ilciii : 
'Nutlus habitus licitus est apud nos , iilicito actui ad- 
scriptvs. Cy.irianus m:»gislrum expressit Serm. de 
Lapsii, stliiilehi constantiam giatutans confessori- 
Lus , (jiil vef^ies siniiles recusaverant. lCjus verba 
sufil : Ab iuipio sceleratoque vctiMne y quo iltic vela- 
bautur ."iflci-ificuntium capita cdptiva^ caput vestrum tibe- 
rum pmuanstt ; frons cum Dei signo pwa^ diabolicoro- 
naui fene nou poterlt. Hx'c Cyprianus. Cxterum his ve- 
stibiis bcstiatii OMabnntur/ut specie ludos ornarent, 
in pompnlii (^roducti , antequam i.esliis objicercnlur. 
Quintilinnus, Declamat. diJamostenlatapcrurenam 
periturorum corporamortis suw pompam duxerani. 

IIOLST. 

Ad hoc sponte pervenimus. Ita Terlull. ApoL 
cap 49. gentiles frustra Christianis insuliantes red- 
argtiit : Quasi non totum, inquit, quod in nos potes- 
tis y nostrum sit arbitrium, Certe si velim, Cbristianus 
sum» Tunc ergo medamnubis^ si damnari velim, Cum 
vero quod in me potes , nisi velim , non potes ; jam nicce 
voluntatis est , quod potes , non tuas potestatis. Mox ex- 
plical qua ratione Christiani tormentis spoi.lo se ol- 
icrant. Ergo, inquitisy cur querimini ^ quod vos iuse- 
quamur^ si pati vullis ? plane votumus pati ; verum eo 
more quo et bellum nemo quidem libens patitur ; cuni 
ei trepidare^ el periclitari sil necesse^ etc. IIolst. 

Libertas nostra obduceretur, Obduccic , nsitala 
Africanis locutione est ofTuscarc, obscurare, itnmi- 
nuere, violare, Ijpaere. Ita sa;pe tcriuliianus , nt 
Apolog.^ c;ip. 50. Sed obducimur : rcrtc cum obtiuui- 
mus : erao vivimuSy cum occtdimur; deuique evudimuSf 
cum obducimur, etc. Vide Rig::ltium in Glossaiio 
Tertulliani. Holst. 

Animas nostras adduximus. Forle togendum 
QddiximuSf hoc est, capitaii judicio subjecimus. 



Valer. Max., lib. vu, cap.6 : Addiclemm etimn et ca- 
pitali crimine damnatorum, etc. Similia passim oceur- 
runt. Dixi cforte» quia defeiidi satis verisimiliter po- 
test lectio vulgata , sumendo adducendi verhum iii 
sensii ofTerendi , (|uodGraeci 7r^99«lytiy dicunt. IIolst. 

Populus exasperatus. Sencra , lib. i de Ira^ 
cap. ^ : Quid giadialoribus? quare populus irascilur^ el 
tam inique ut injuriam pulet , auod non libenter per- 
eimt? contemni sejudicat, etvultu^ g^stu, ardore , de 
spcctatore in adversarium vertitur, Holst. 

Flagellis eos vexari. A praesidc scilicet , qui de 
plnno fustium aut tlagellorum casligationem irrogare 
polerat. Lib. ix, § 5, if. de Off, Procons. Uolst. 

Pro ordine venatorum. IIoc est a venatoribus, 
p qui piaesio erant flage\lisinslructi. Indc Tertull., lib. 
C ad Mart. Alii iuter veuatorum taureas scapidis patieu- 
tissimis inambutaverunt .Idem, lih. lad Nat. :S} flagris 
mulier iusultavit , hoc quoque proxime inter venatorios 
ordiue transrurso remeusns est, llunc locum Aclorutii 
nostroruin, et quos dubs e Terliilliano addiiximiis, 
pariterqiie lolaiuhanc areiiai out^orTfywjtv, fiugeltaiio- 
nem^ hacienus non satis expiicatam, eiiregie illustrai 
in^igiiis plaiie lociis Eusehii, lib. v , cap. i : M'^sp(.v 

Fiaiirorum ordiuem ex nwre arena^ iterum trausierwii. 
Sive fluqelln pro ordiue veualorum ex more iterum sub- 
ieruni. (jbi vides, pro ordhic, slgnificare anie otdi- 
neiu, sive prasicreundo ordiiiem, etc. Slabant vide- 
licet cum flagris longa serie disposiii , anle qiios itice- 
dere niidos besti:irios cogchant, unoquoque illoniui 
taurcas qiias gerebat inanii, in iiiida niiseroruni 
niemhra infligentihus. IIoc poenat genus pulo respexii 
Daniasus carmiiiC 5, in i>. Ayatham^ duni ait : Loitior 
inde magisque flugrans cuucla ftagelta eucurrit ovans, 
|x P<»rro quod dixiiiius haiic flagellatioiiem |MipuIuin 
furcntem a Praside postuiasse, facile id poluii, cum 
is spectaculo prusiderct : iiam , ul docet Lipsins iii 
Amphitheatro^ pag. 15, pr;v.ses niuneris ad podium 
spectabat, hoc csi in priino, sive inio suhseilionuu 
ordiiie, ubi ejus liil)unal sivc su^gcstus erat, ui idem 
observat, pag. 27, haud hmgo ah arona intervallo. 

ilOLST. 

Gratulali sunt, quod aliquid et de domiuicis 
passionibus , etc. Ncmpe quod flagellatum Christuni 
meminissent, fla^ella gaudentes excijuehant. Sic Dio- 
nysius A.exaiidrinus apiidCuseh., lib. vi, cap. 5i, 
Nemosium Marlyrem cuin latroiiihus cxusium , simi- 
ruiidiiie passioiiis Chrisii honoralum ait. Siuiilia mul- 
ta apud Teriuilianum et alios occiirniut. Holst. 

II. — Ut scilicel gloriosam gestaret coronam, Nam 
ut Tertiill. ait : Majora certaminu , majora sequuntur 
prasmia, Unde mox gentiles alloquens : Crudetitas 
vestra , inquit , gloria est nostra, Holst. 

Ab urso vexati sunt. Ecce tibi ursos iu Africa , 



gS PERPETBiE ET FELICITATIS. S4 

nisauf^m nitii! marffis rfiiam iirsuin almnunabaior : Xhm (ieticaiafn, altenm a partu recenti siilhnlibns 
6cd uno morsu leopardi conflci se jam prxsiimelKit. 
Iiaque, cum aper soMttinisiraretor^venaior potius qui 



illum aprmn sulMfiiifisfraverat « , subfossus ab ea- 
dem bestid» ^t dies nHiii«^t!^ ^iit. Saturus solum» 
modo iraetus est. £t enm ad ursum subsirictus essel 
in ponte, nrsus de ca?ea prodire noluit ^. Iiaqoe 
secundo Satorus ilfsesus revocatmr. 

Ul. Paeliis autem feroeisitmam vaecam , ideo- 
quc prsiet consuemdinun comparatam«, diabolus 
prxparavit : setiH eKrum etlam de bestia seniulatus. 
Itaque despoliatsB et . reticults indtit^ ^ produ- 
cebantur. Horrait popalns, alleram resplcienspucl- 



mammis. Ila revoca(« « discinguntur. Iiiducitur 
prior Perpetua ; jactata est, et concidit in lumltos : 
et ut coiispexil ' tunicam a laterediscissnm, ad ve- 
lametitam femorum addoxit, padoris potios memor , 
qoam doloris. Dehiiie reqoisita, et dispersos capil- 
los infibulavit : non enim dccebat martyrem dis- 
persis capiiiis pati , ne in sna gloria plangere viddrc- 
tur. Iia sorroxit ; et elisam Felicitaiem cum vidisset , 
acccssit, et mnnom er tradidii, et sublevavii iilain. 
El ambai pariirr slelorunt, et, popiili duriiia devicta, 
revocatje sunt in portam Sanavivariam. Illic Pcrpe- 
tna a qufniam tune catechomino, Rustico nomine, 



LECTIOMES VARIANTES. 



« Apro sobligaverat Hohi. B 

i> In mfoqoB eed. Podens miles de indostria efferato- 

rom adfirmassei porias potris carnibiiay magis ne milte- 

retor eflkit, ita secundo, etc. 



^ Paralam Holsleti. 

(t /r utroque cod. m. DispoliaUe promovcbantur. 

« Revocake, et discinetis iudutae ifol$(e(i. 

' Ubi sedit Holsten. 



COMMENTARIUS. 



quod Plinius jam olim , et nuper adeo Lipsius nega- 
vit : sed ciim ipse Piinius ex Annalibug Coss, ursos 
Numidicos conimemoret , et Virgiiiiis Lybisiidis ursos 
meininerk, Marlialis qiioque et Jovenalis LjfWo* iir- 
soi appellnverint , jiire meriio SaNnasius Plinianarum 
EierdtaL pag. 5tl , utriusque opinionem expbulit, 
qiiain faleor ex hoc nbstro loeo, si soius sit, revinci 
uon posse. Potucrant enim ursi aliunde adducii fuisse 
in Africam, ut leones et panther» el clephanti Ri>- 
mani ad usum theatri. Videri potcst huc facerc Se- 
necx locus, lib. iiij(/e Ira, capc 45 : Rideresolemus tV 
ier matmina areme tpeciacuifi , tauri ei ursi pugnam 
inter se (olligatommj quos cum alter alterum vexitrii, 
suus confeclor exspecial Ilem illo Arnohii lih. vii : Fe- q 
ris^ ne carearum discutiant clauitra, objecturi moris 
est escas, inquas rabide safvii.nt, et cupidinem vexatio- 
nis inciineui. In utroqiie vides vexamii veibuin, are- 
nx e«>nioii.ssif>nii»us accomniodatuni. IIolst. 

Cum ad ursum substrictus esset. £l paulo su- 
perius : lUum apro subligaverut , etc. Ho^c significanl 
bestiarios aliigari ne fugereni, solitos, aiite conspe- 
ctuin ferarum in ipsos iminittcndaroin : scd et Ips® 
fene iiiterdiim inter se alligabantuf , ui , praiter Se- 
noc» tesiimonlum iam recitatum , docci Cluudiauos 
in Pauegyrieo Manlii : 

Aodaeeb legatlpsa viros qoi eolla ferarum 
Arte iigeott eertoqoe premant veoabula nisu. 

Gladifltores quoque Gommodi Imper. jussu inier se 
colligaios Xipbiliiius meniorut; itidignante Inipcra- 
lore, qiiod wn satls proinpis et aniuiose in niuluam 
cx'deui rnereni : et propterea colligari jubcnle, ut se 
imituo conficercnt. Non di>simili loqueiidi modo , y. 
S. Ignaiius Mitrtf r, cum vinctus Rtmiani duccrciiir a ^ 
dcceni miliiihns ferina rabic sa:vis, sese ligatnni cum 
deccni Ic<»|)ardis sclihit. Gre^oiiuS quoqiic Turoii., 
lih. 1 Mirac, c. 48, nferl, S. Saturniniiiu Mariyrem, 
Dovis peinlci religaum vestigiiSf per gradus Cupitolii 
prcrcipilatnm, rlc. Uolst. 

' Crsui de euvea^ eic. Cavcn> iiiinirunivarl.T fcris 
a^ser\.'in(Iiscirca arcnain eraiit, el inde iinii»iiit*hati- 
liir. Yide Llps»iuni de Aniphitheatro, png. 20. Quod 
|;anlo aiite poniis ei^t mcniio , videtur inslilulo Coin- 
niodi ractuiw, ut in Alnphitheairo poiiles e^seiit. Uc- 
ferl enim Xiphilinus, in Comniodo , pag. 58i, hunc 
Iinpcraiorem fier Antphiiheairi arenam ponles 
stinxisse, iit inde feras cohliceret. Uolst. 

Hl. — Ferociskimam vuccam. L. 1, §hestias, ff. 
de po!»l. Bestias accipere debemus ex [eritaie mugis, 
quam ex animatis genere. UoLSt. 

Diabolus sexui de bestia cmulatus. Non abslmili 
genercloqueadi Terluiliauus :(feJPiilj?n(ia|€ap. 19, 



Ui in isio quoque^ Domino diabolus osmularetur. > 

HOSLT. 

ReticuHs induice. Ita sancta Blandina post varii 
tormenlorum grnera, itf yOfir/aO.', pXitStlvtL r«v/w ««^f- 
e/Y.On. /» rete involuta tauro objicilur : Idem linflniis 
in sua editione ut iioviim et innNitatnm supplicium 
noiavii : Inde^ inquil, etiam aliud excogiiatur cvudell- 
tatis genus^ ut reti comlricta objiceretur tauro ferociier 
instigato; a quo cum fuisset innumeris iciibus laceisita^ 
et toto arencB ambilu jactala, nihil Igsditur. IIolst. 

Pudoris polius memor , quam (/o/or/«. Terlull., 
lih. dePudic., cap.i,Pudicitiamprind>a/einC7irisfm;tt 
nominis disciptinam vocat , quam ipsum quoque sa^cu^ 
lumusque adeo\ inquit, testalur; nt siqn.ndo, cam in 
feminis nostris inquinamentis potius carnis quam tor- 
meniis punire contendat ; id volens eripere ^ quodvuce 
anteponant. Vide ejusdem ApologeU^ cap. 50. Victo- 
rein Uiicenscin de Diouysia^ S. Uilarium, pai;. 289. 
Generatim ioqueiido sensus naione est, quein expri- 
mil Cicmens Alesandr. Pa^dag. , lib. !2, cap. 10. his 

VCrhis : o&^v /ul^oc orittv* i.-^oyup.ifoZ^^Ai yuMicx^c, tVTtpf 
iclrct. Summam esse indecentiam , quamcumque mulic' 
briscorporispartemnudari.Q\iod in genlilibusquocitie 
feminis naturalis pudor semper abborruit. Hinc illud 
EuripidisdePoiyiena jam iiiorienie in Hecubaf p. 51. 

K^kKtm •* It >if6inMv Jjhhr* ifw t mv xfttkv. 

Illa vero etiam morieos 
Mullam curam bahuil honeste cadendi, 
£l tegeodi ea, quae tegi ocuiis vironun decei. 

Quod Ovidius, Fast, ii, ad Lucretiam transtulit : 

Turo qooqoe jaro morieos, ne oon rroeiiml>at boneste 
Rcspicil : ha:c eliam cura cadeutis eral. 

Ita Cornelia Maximilla Vesialis incesti damnata, 
tesle Plinio , lih. iv, Epist. H, 6'iim in subterraneum 
cubiculum demitteretur^ htesisseique descendenti stola^ 
verlit se ac recollegit : cumque ei carnilex manum daret^ 
aversata est et resiluit, fadumqne contagium, quasi 
plane a casto puroque corpore novissima sanclilate rc- 
jecit, omnibusque numeris pudoris : itoi/fv tr^cv5<«v 
rlxcv thrxrf^t^i itrveh. Qiiod ad loquendi niodum hujus 
loci atiiiiei, geniiiius exstat apud TertuIIianum, fib. 
de Poenii., cap iO, de iis qui poeniieniiam de die iu 
diem differunt : Pudoris magis memores, quam salutis, 

HOLST. 

Dehinc requisita. Hoc est, post exceptuni vaccc 
rurciitis inipetuin , et qilasi post puguani jani depu- 
gnaiam , a vetiatoribus atque arcnariis revocata , et 
ut fusebius loquitur, ix, ^npiui otZen KM.l7if9tiru, 

ilOLST. 



5S 



PASSIO SS. MARTYRUM 



,% 



qui ei ndhaerebat, suscepla, et qunsi a somno exper- A yum lotum.salvum lotum. > Plane utique salvus erat, 



gitn, adeo in spiritu et In ecslasi fuerat , circum- 
spicerecoepit, elsiupentibus omniixis aii : cQnando, 
inquit, prodiicimur ad vaccam illam nescio '^. > El 
cum audissei quod jam evencrat, non prius credidit , 
nisi quasdam notas vexationis iii corpore et habilu 
suo recognovisset, et illum catechuminum ^. Exinde 
accersilum frairem suuro, el illum calechuininum 
allocnta cst eos,diceiis : < lu fide siate , et invicem 
omnes diligitcs ; et passionibus nostris ne scandali • 
zemini. > 

IV. Idem Sniurus in alia porla militem ^ Pu- 
denlem exliori:)bnlur dicens : < Adsum ^ ceric, sicut 
promisi ct pi\Tdixi ; nullnm usque adbuc besiiam 
sensi. Ei niiiic de toto cordccredas. Ecce prodeo illo, 



qui hoc speciaculo claruerat ^, Tunc Pudenii militi: 
< Vale, inquit, et memor esto fidei meae ; et hxc le 
non coniurbeiit, sed confirmenl. > Simulque ansulam ^ 
de digito ejus pctiil, etTubneri suomersam reddidit ei, 
hxrcdilaiem pignoris relinquens s illi, et memo- 
riam sanguiiiis. Exinde jam exanimis prosternitur 
cum cseleris ad jugulationem solilo loco. El cum 
populiis illos in medium postularet , ut , gladio pe- 
neiranie in eorum corpore, oculos suos comites ho- 
micidii adjungeret, ultro surrexerunt et se quo 
volebat populus iransiulerunt : ante jam osculaii invi- 
cenif ut marlyrium per soleronia pacis consumma- 
rent. Gxteri quidem immobiles et cum sileiitio fcr- 
rum receperunt : miilto magis Saturus, qui et prior 



et ab uno morsu leopardi consuinar. > Et suiiin in £ scalam ascenderat, prior reddidit spiritum ; nam ct 
fine spectaculi, leopardo objecius,de uiiomorsuejus Perpeluam sustinebat. Perpetua aiitem, ut aliquid 
tanloperfusus esl sanguiiie, ul populusreverieiiti illi doloris guslarct, inler coslas ^ puncta exnlnlavit ; 
Becundi baplismaiis testimcnium reclamaverit : < Sal- et errantcm dexteram tirunculi gladialoris ipsa in 

LECTIONES YARIANTES. 

d Ad snmmum HoUlen. 
^ Modo laverat HoUlen. 
' Annulum cod. SaUsb. 

8 Cod. Salisb. /ui6e( ; Reddidit ei beatam haereditalom, 
relinquens ei pignus ct memoriam taotl sanguinis. 
^ Ossa oompuncia Hols/en. 



^ Cod. mss. Nescio quam?Ubi erat, mqnUAug, Serm. 
280 Umdalo , quando ad asperrimam vaccam se pugnare 
non sensit ? cic. 

^ In codd. ms$. desunt hccc verba : Et illom catechu- 
minum. 

<^ Apud Holslen, uonexffrimilurVudemisnomen, 



COMMENTARIUS. 



Qua$i n somno expergila. Sic de Bibliade mar* 
lyre Eusebius : ^8' «o-Trep ifatvavr^a^. Holst. . 

Adeo in spiritu et in ecstasi [uerat, Quasi dice- 
ret : adeo extrn sensuum iismn elevata ac rapta , 
iiam hoc vocniiiresse in spiritu. S. Joannes, Apoca/., 
cap. IV. Et stalim fui in spiritu, IIolst. 

IV. — Militem Pudentem. Apud Ilolstenium 
non oxprimiiur Pudentis noiiien. Hunc :uilem esse 
arbiiror, qui supra cum martyribus bumane egit. 
Pudons inarlyr colitur 5 knl. maii in vetusto Calen- 
dario Cnrthnginensi ; an istc ? vel Pudons senntor, de 
quo Pnulus , Ep. II nd Timotheum , c. iv, meminil, 
niit inndcm niartyr Aloxandrinus, de quo Bollandiani 
hac die ngunl? Ruinart. 

Snlvum lotum. Acclamntio populi petulanler 
illudentis cliristiaiiis sacris. Cuin eniin vulgo notum 
esset.Chrislianosexisiimare saivos fierl liomiiies per 
bnptismum : populus e theatro spectans Cliristianum 
saiiguine porriisiim , salvum eum proclamabat qui sic 
lotiis cssci. PossiN. 

Hceredilntem pignoris relinquens i7/i , et memo' 
riam sanguinis. Quid igitur ccuiaueruniur adversarii, 
qiiod Snnctoruni reliquias religiose asservamns? 
Numquid annuhis ille sanguine mariyris tinclus pro- 
jiciendus ernt?RoiNART. 

Ad jugulationem solito loco. Spolinrium inlelli- 
git, ubi conliciebanlur quos arcna semivivos dimise- 
rnL Docct hoc Sencca , Episl. 9i. Numquid aliquem 
iim stulte cupidum esse vitoi pntas , ut jugulari in spo^ 
lario , qiiam in arena malit? Itn moriuo Commodo, 
acclamatnm scribit Lampridius : llostis pairi(B, par- 
ricida , gladiator in spoliario lanielur. Holst. — Ibi 
tyrones allilctae rcos conficiebaiil , ut sic ad pu^nam 
adsiiescerent : hinc jiivenculus bic sanciam Perpe- 
tuam ptipngisse dicilur. Uuinart. 

Cum populus illos in medio postularet. Sic Riin- 
nus, lib,viii llis'.Eccl.,de. Atialo et Alxnndro : Sed 
cum ferarum nulla Sanctorum corpora coniigissel, om- 
nibus cos vcrberum cttterarumqne pcennrum suppliciis 
cruciatos^ ad ultimum in conspectu populi, in medio 
arenas jugularx jubet. Postulandi porn» vox amphi- 
theatri propria : Hinc depostulatores Christianorum^ 



TertulL, ApoL, cap. 25. Holst. 

Oculos comitcs homicidH. S. Cyprianus, Epist. n : 
C Paratur gladiatorius ludus , ut libidinem emdetivm /m- 
minum sanguis oblectet. Et mox : In tam impiis spe- 
ctacutis, tamque diris et funestis^ esse se non putaut 
oculis parricidas. Hanc crudeiitatem non uno loco exn- 
giinlSencca,Epist. vii, Mane leonibus et ursishomiues^ 
meridie spectatoribus suis objiciuntur^ etc. Idem. Ep. 
87. Et oinnium elegnntissime Lactantius, Div. Insti- 
tut. Jib. VI , c:ip. 2. HoLST. 

Per solemnia pacis^ etc. In Glossario veteri, so- 
lemiiia pncis cvai^e/a , Osculum. Id Oscutum sanctm 
pacis , vocat Paulinus. Hoc symbolo pncis recte nd 
mnrlyriimi pr.Tparabnntnr. Eusebius loco saepius ci- 

talo : fJprvjjv flcyfliTrTiffavTec «wtsi, x«i eiprvifjv iifitv nap^y- 
yur/vavrrc, fJttr ei/9K;vi;c ix6»pri9Ait npof Bt6v, Q\l2b iia Verlil 

Rufinus : Super omnia pacem et ipsi diligebant . el 
nobis servare mandabant : nec aliam sibi^ nisi per 
pacem, viam ad marlyrium construebant. Hinc foric 
TertuIIinnus, de Patient., cap. 12. dilectionem vocnt 
summum fidei sacramentum, et Chrisliani nominis the- 
saurum. Holst. 

Consummarent. Yox propria perfecti marlyrii. 
Sic Tcrluliianus de Patient., cap. i^iPatientia mar- 
tyrm eonsummat. El Cyprianus, Epist. iii, martyriuni 
consummationsm appellat. Et Epist. v, jubct confes- 
sorcs humiles et modestos et quietos essc, Ut in om- 
nibus Dominum promerentes , ad coelestem coronam 
laudis sua consummatione pervemnnt. Respondet cdh- 
summare Grxco reUiouffOai, quo ejus liiigu:!^ auctores 
in referendis martyriis passim uluulur. Holst. 

Tirunculi gladiatoris. Qui arenae victim.i desti- 
nnbatur, ut co^dibus assuesceret, tyrocinii rudimenta 
in spoliario ponebai, ibique hestiarios qiiibus ferarum 
iminanitas vitam non eripuerat, jugulabai , ut seini- 
mortuis et inermibus conficicndis exercitalus, ad 
jusia certamina producereliir. Qiiintilianus, Decla- 
inat. 9» Cruentum eonfectorem vocnt : hocque adeo 
proprium islius ministerii nomen erat , iit Smyrnen- 
ses apud Eusebium, lib. 4, cap. 14, in S. Polycarpi 
martyrio id retinuerint. Holst. 



t57 



PERPETUiE ET FELICITATIS. 



58 



Jngulnm snain posuil ^. Fortasse tanUi feniina aliter A 8i9Dlegere debel» ut novac quoque virlutes, unnm et 



non potoisset occidi , quia ab immundo spiriiu lime- 
batur, iiisL ipsa voluisset. 

O fortissimi ac beatissimi martyres ! o vere vocati 
et electi in gloriam Domini nosiri Jesu Christi ! quam 
qni magnificat ethonorificat et adoral, utique et hncc 
non minus veieribus exempla in aedificationem Eccle- 

LECTIONES YARIANTES 



eumdem semper Spiritum sanctum usque adhuc ope- 
rari lestificcntur, et omntpoleiitem DenmPatrem, et 
Filium ejus Jesum Christum Domiiium nostrum, cui 
est claritas et immensa potestas in sxcula saeculorum. 
Amen. 



« Transtnlit HoUten. 



COMMENTARIUS. 



Ipsa injugutwn. Id furore ac rabie faciebant omnino quatuor, nempe a Christi 199 ad 203» 
gladiatores, quod saneu Perpetua pie ac generose nam 204 sequenti saecnlari , jam , ut vidimus , 
instinctudivino recit.Seneca Epist.xxx:&Vc9//riiffa/or Augustus Geta erat. Ne autem libere possimus 
tota pugna timidissimui^ jugulum ndversario prmiai^ et j^ nnumquemlibet e tribus prioribus istius summae 
errantem gladium tiin aUemperat, Vide eumdem, lib. '^ annis Sanctarum martyrio delisere, arctat nos ab 



de TranquiUitate, cap. 10. Porro dc saiictis miilirri 
bus, (\ux aut se ipsas inierfeccrunt, aut ad necem 
propriam cooperatae siint ex inspiratione divina, 
quaruin memoriam celebrat Ecclesia, vide D. Tho- 
inam, 2-2, q. 59, a. 3, ad 2 et q. 04, a. 5, et q. 
ii4, a. I, 2, etc. Holst. 

Amen. Heic ad extremum adjungere nos aliqntd 
de tempore hnjus celeberrimi martyrii , res ipsa et 
jnsta erudili lectoris flagitat exspectatio. Ea de re 
inultuin apnd se disquisivisse doctissimum tlolsle- 
niiim, e variis ejus schediasmatis intelligo; defini- 
visse quid sequendum omnino judicaret, nusquam re- 
pcrio. Mihi, cunclis attente circumspeciis , videtnr : 
affirmari verisimiliter posse epocham certaminis Tu- 
burbitanarum harum martyrum in anno Christi tertio 
supra duceiitesimum figendam. Nempe nos haec ipsa 
quae nunc primuin apparent, earum Acta docent : 
ipsas natali Getie Csesaris in arena depugnasse. Di- 



accuraiissimis chronologis anno Severi decimo, Chri- 
sii diiceniesimo secnndo, alligata epocha persecutio- 
nis ab eo imperatore in Cbrlstianos mota^, qua pos- 
teriorem SS. Perpetuae et Felicitatis fuissc passio- 
nem, Marlyrol. Rom. et eadem haec ipsarum Acia 
denionstrant , dum c»p. iv, 1 , diserte memincrunt, 
indictoe jam et exercitx Pertecutionis ; ulique gcnc- 
ralis etab Augustis imperalse, qiia Jocundus, Satur- 
niiius et Artaxius palmam jain antea vivicombnrio 
meruerant. Vidco his opponi posse auctoriiatein do- 
ctissimoriim hominiim, Pameiii itofti ad lib, Tertul- 
liani ad Seapulam, Petavii in lib. de Doclrina Teiii- 
porum, et in Chronico adnnn. Christi 201, deniqiie 
Phiiippi Labbe opere de Seriploribus Ecclemsiicis, in 
TertuHiano; qui censcnl librum TerluUiani ad Scapii- 
lam ante indictam a Severo persecutionem scriptnm. 
Unde sequitur, Hitariani praefecturam sub auo SS. 
Perpelua et Felicitas sunt passae, in muUo nlieriora 



sertissime id expressum legitur nostros hujus ediiio- C reirahendain tempora, videlicelin annum Chrisli 495 



nis, cap. u, 3, 4, cap. v, 3. Geta secuiKlogenitiis 
fiiius fiiit Severi linperaloris, quem simul cum fratre 
majore Antonino Caracalla , consortes imperii a 
piire adliiic vivente renuniiatos, Herodianus tradit, 
lib. 111, consenlienlibus Spartiano, et ex Dione, Xi- 
))lnrnio. Id accuralissimus Petavius in annnm confert 
scptimuin imperii Severl : opporlnne admonens, haud 
u'quc isluni honorem utriqtie habiinm : sed praeroga* 
tivain xtatis majori servatam , ipsi patri per oiiinia 
coxqualo , titulo et dignatione Aiigiisti; cuin fr.itiT 
minor Gcta , tum adhnc dccennis (siquideui Silanis 
Consiilibus natus traditur) parte tanium , et gradu 
dumtaxat secundo suprcni:u digniiatis sit aspersus, 
appellatioiie Caesaris . prout dislinctius Spartianus 
docct. Mansil auteiii hoc inler germanos discrimen 
iisqiie ad annum imperii Severi duodecimuni , qui 
fuit Christi qiiartus cl diicentesiinus , quo Pebivius 
observat ex Zozimo et Ccnsorino hidos sxcnlares 
Ronue celeliraios. Ulo aiino Augusii noiiien Get;e 



aut eiiain superius. Sed tunc illse SS. Martyres de- 
pugnare in arena Natali GetT. Ciesaris non t)Otuis- 
sent , quod fecisse ipsas hxc Acta testantur ; utiquc 
cuin Geta , ut dictum est , ex ipso etiam Peiavio, 
Cu;sar declaratus sii anno Severi patris scptimo, qni 
fuil Christi 109. Quare niihi credibile cst , ertiditissl- 
mos illos viros, si haic qua nunc primum proferun- 
tur, .\cta videre potuissenl, numquam fuisse relatu- 
ros scriptionem libri Tertulliani ad Scapulam ad 
anniim Christi 199 aut^Ol, ante datum a Scvero in 
(«hristianos edictnm ; cum idem Tertullianns iilo 
libro' significet, Hilarianum sub qtio se passam S. 
Perpetua scribil cap. ii, % flagrante jam antca pcr- 
scciitione, Scaptilae pr.Treciurain aliquol salicm an- 
norum intervallo prxcessisse. Yerba siint hxc saii - 
ct* Mariyris : Hiiarianus procuralor, qui lu»c loco 
proconsulis Minucii Timiniani defuncti jus gludii accc- 
perat , etc. Quem heic alium Hiiariaiiiiin comminisi i 



Set;e possuinus ab eo, ciijus TertuUianus Scapulam nllo- 
qiioiue communicatum ( Severo pntre inter alia ^ quens meminit his verbis : Sicut et sub HHariano 
mulla. qu» ab illo teniaia memorat Herodianus, ad 



conciliaiulam inicr fralres assidue discordes gra- 
tt.im , haiic <|uoqne exaequalioiicm supreiii.-e potesta- 
lis cxpcriuiidam putaulc) certo confirmatur a Sca- 
\'\*CTO Animadvers» Euseb. , pag. 29, ciim aliis 
illiisiribiis testimoniis» tuni hac inscripiione nummi 
aiitiqiii. 



IUP. C;£S. P. SEPT. €ETA. 



PIUS. 
S. c. 



AUG. S^CULARIA 



Cum ergo iialnli Getnc , adliuc Nobilissimi , adhuc 
CTsaiis , iioiidnm Augusli , celehrando , sese arcn.u 
ilestinatani sancia Marlyr, ea llde scripserit, cap. v, 
5, qiiac i^acrosancta esse cnivis debet : hahemiis ter- 
minos, extia qtios evagari conjeclura nequit in inqui- 
sttione auni inortis ejus, ilios ipsos qiios ccrta nobis 
historia pncfinit , spaiii quo Geia in ordine sccundo 
suprcmx auctoritaiis stetit. Esi id spatium aniiorum 



qnens 

praiside , cum de areis sepullurarum nostrarum aecla- 
massent : Areae non sint : arece ipsorum non [uerunt : 
messes enim suas non egeruntf Quod mox addit de 
imbre anni prceteriti , plane osiendit plusquain tinius 
aul alterius Mini spatio antiquiorem llilariani pra- 
fecturam temporibus Scapulae fuisse. Imo verisimile 
est, quos paulo inferius eodem libro Teriullianiis 
commemorat Africae praefecios, Cinciiim Severum, 
Vespronium Candidiim , Asperum et Pudenieni , aul 
universos aut plerosqne, successores IIilari:»ni, de- 
cessores Scapuhe fulsse. Quae qui ailenie perpcndo- 
rll, naeisfateri cogelur; librum ad Scaptilain nc- 
qiiaqiiam ante initium pei sccutionis a Severo indicta; 
scripium : quin argumenta non desunt, quae sua- 
deaiit librum illum scriptum posl Severi morlem. Id 
eniin iniiuil modus loquendi de Severo, quolies ibi 
ejus incidil menlio, prorsus qualis esse non praesen- 
tium, scd e superiori inemoria repeiilorum solet. 



M 



PASSIO SS. tf.4RftftU!t! P£RPETUifi ET FELICITATIS. 



00 



Qiio mn (H^nlr^fUfi*? Jfisophiis Sr.iliger, png. 110, . 
Atihnad, Kuseb, cliam nllra niorleiii Anionini, (ilii 
Severi, Scapiilx» pnrfeciiiiam, r.iii silleiii Tenulliaiici 
opiisciili (le qiio agiinus. Scripiioiicnt snbmovi I, ccni' 
jeciiira qiianfnin aririiror, nnniinc spern<*iiil:i : ct 
verl)!!^ (iucl:i lii)ri cjtisdcin , ii^i itoslqnnm noinin.ivit 
qncmdam Gliristiaiinm Sevcro Imperaiori chariim, et 
in P.ilatio iis|iie ad ejiH inortcin hahilnm, addit : 
Quem el Antonmus oplime noveratj lacie Clirislumo 
educatus, Qn.v. verha neminem sanse mentis pntnt 
Scaliger de Anloniiio Car.icalla vivenle scribere Ter- 
tnHiannm poiniiyse. Sed qnidexilibiis e verhocaptan- 
dis argiuiis conniciamiir, cnin meridiaiiuin a sole, 
al(|ne irrefr.ignbile CGeicsiis ciiaracteris testimoninm 
snppetat. Eodein ecce illo lihro TertuUiani ad Sca- 
piilain, verha hirc lciiunlur : Satii et sol Hle in con- 
ventu tlticensi exlincto pene lutnine adeo portentum 
(uit^ ut non potaerit ex ordinario deliqnio hoc pati po- p 
iitus in suo hypsomate et domicilio. Ilabeiis Astro* 
logos, Indicant hxc deli({uiurn solare magiium, et cum 
horrore pnhlico Utic;ii visnm, aliqiianlo anieqnam ea 
Teriullianus scribcret. Hujus Eclipseos primiis el 
unus quod sciam calcnlos posnit vir doctissimus An- 
loiiius Lalovcra Societatis nostr» , in qnadain ad 
Joannem Bessonum ilem nosirum Epistula non ediia, 
niide illos heic exscribam. 

Anno Chrisiiccx, die undecimp Aprilis Noviln- 
niiim Eclipiicnm Utica; in Africa liora il posi ine- 
diamnoctem, m. 57, s. H, lloc fuit mediuiii Edipsis : 

Iiiitiiim, hora iO,ro. 44, s. 4i. 

Tempiis incidentiui, hora i, in. 12, s. 50. 

Finishora i post mefidieni, m. \% s. 1. 

Tempiis eniersicniis, hora i, ni. 44, s. 47. 

Diiraiio lotius Eclips., hoia j. m. 27,8.15. 

QuantilaK, digiti 8, m. 57, s. 50. 
Doiniciliuin solts cnjus Teriiillianiis meminil, non 
Iieic intelligeudum dc Leonis sigiio : sed accipieiidum 
sccnndum ratioiiem lioroscopi, iJe poriioiic aiii cuspi- C 
designi Arir.iis,' (pieni tiim iiisidchal sol , Eciiplicain 
coiiiingeiite : nam ut ohservai Jovianus Ponl^tiiiis 
lihro de Rebus (Jwlesiibus ii, c. 4, p. 75, el c ^j, p. 79, 
lalis in qiiolihel Dodecatomorio locn^,Solis proprinin 
doinicilinin e.^t , el aiiti()nis siepe dicilur, Locn» solis, 
sive Dei. Fuil eliain iniic Sid in sno hijpaomute, sive 
exnltutione : sic enini (}nid:ini asliblogi sigiiuin Arie- 
tis ;ippellant. Qnaniqiiaiii (el eo niagis iiu liuai Lalo- 
vera) facile inlclligi poiesi Terlnllianum pcr is<;Jis 



hypsoma niliil alind tndicare yohtisse, nisi allitndi* 
nem vcrticalem Solis ipso meridie cnhninantis. quan- 
do id deliqniiim passns cst. Quod st Tcrlnllianns lleri 
pouiisse naliiraliier negasse videatiir, in eo popula- 
riicr erraveril; impnne, nt in arte alicna a stndiis ct 
professione siia. Nam hoc et ipse videtur innnere, 
CMniiimo ad Aslrolog>s allegans cnriosos reruni la- 
liiim. i\e vpr:i nihil in eo siipra naluralem iisiim fiiit. 
Ifaclcnus Epilo^i^niiis hiijus Eclipsis ; ex qiia mani- 
feste deiiionslralur, quod diidiim osleiidere saiage- 
hamtis; loiij^e posl aiimim (^hrisii 202, Severi 10, 
fuisse srriphim llhrnm T«Tlu!lianl rtd Senptttam, cum 
in eo ref«;r.''lur Solis (leli(|uiiim rommissnm anno 
Christi ^IO, (pii fuil 18 el uliimiis SevtM-i; et ila refe- 
raiar, ut aliqiiol anle amils patrainm appareat. Lo • 
cus liic est proferendip, quam alieuhr reperi notalarn, 
conjectur.-e illiisirissirni llolstenii de lemimre seripti 
lihri ad Scapulam. Cum enim retulisset Scaligerum 
suh Elagabalo scfiptnin aulnmare; ipse uitse putare, 
snb Maciino scri|)tnm : iiam a M.icrino texatos cleri- 
cos testari Snlpicimii S<^verum. Ut nt se ae rcs h.TC 
bahuK, de nog(ilio quod in manihns h:(bemiis , juro 
nostro colligere videmnr ex Itaclenns dictis; satis iios 
verisimiliter exisiimare, Marlyriuili cnjus Acta pri- 
migenia nunc damus, aiirio Cbrisii 205, Coss. Liiv.lo 
Sepiimio Geta C:i*sare, et Lneio Sepiimio Plnmiano, 
coniigisse. Qii(»d Geia (hrsar eo anno consul essrt, 
c;viisa videiur fuisse cur e}ns Nalalis gladiaioriis ludis 
el arcna» speciaculis hone.itaretUr : nnde ex hac ipsa 
C(msulatns Gela^ noiaconfirmalnrnoslr.ichronologia : 
cni suhscribit eiiain Baronins, eisdeni Consnlihns, ci 
eodem Severi anoo passas SS. Mariyn^s Perpetunnt 
e( Felicitaieni fnse iradens, nnm. xxi, et seq. annt 
205. Ita ille nnineiai soiita sibi addilione dnornin 
anhoriim, (|nam deinde enm cominiini calculo exc- 
quat deiracto biennio ex Proiii Angusii priiicifintn , 
prout jampridem docii oni*tiS Chronohigi ohserva- 
.rniK, Scaliger, Dekerins, Pciavins, Bncherins, Dol- 
landns, llenschenins, Philippns Lahbe et alii. Qiiare 
ouini gciiere argumeuloriim , iieinpe auciorilaiihiis 
gravinin scriptorinn, rationihus cx re ipsa diictis, 
(kmique characlenhns cGelesiihus, ad omncin ceruii> 
dinem firmala renianct quatn proposiiimns senteniia 
de tempore irininphi sanciarura Tnbnrhiianarniu 
niarlyrum Perpelna: et Feliciiatis , anno Chrisii ^05, 
iioiiis inartii, gloriaf" imnmrtalis palmam adepiariini. 
Pclrus PossiNtJS, c societate Jesu. 



^^ 



INDEX CAPITUM PASSIONIS 



SANCTARUM MARTYRUM PERPETU^ ET FELICITATIS. 



PRjEFiiTio. ^iova scvibcnda j posteris antiqua fu- 
tura. col. 15 14D 

Cap. I. Sancli Marlyres capli ; qnos inter Perpeuia , 
qiia; res gestas lilteris coiisignavii. S. Perpeiua 
pairein viiicit : cnni aliis baplizatnr. Iii carcereni 
detrudiiiir : soliicita de infanie, ex visione sibi facta 
scal% in coeluni crecue, el ascensns S. Sainri et 
sui, et huccellae oblalas inielligit niarlyiiuni pro- 
pedieni fulnrum. col. iC 

CkP. u. Riirsus a palre tentatur, ipsuinqne eonfdr- 
lat; cuin nliis ad trihunal ducta, se Chrisiiaiiani 
profitciur. Daninainr cinn rcliquis ad hesiias. Orni 
pro fratre Dinocratenioriuo , ({nem in visione in- 
(elligit pnrgatorii pcenis allligiet lilierari. ((d. i9 

Cap. III. luiruin teniatur Periieina a palre. Visio 
ejiiK lertia : in qna ad Inriain ahduciiur conlra 
itiigyptimn : proposito prsmio, pngiiat, viiicii,et 
pr;t'uiiuin reieri» . col. 58 



Cap. IV. S. Snlnrns in visione sihi fncla, ei S. Per- 
petiifl,ab Aiigelis in Incem portaii,vi(lcntMartvios. 
Dncii nd thronum Dei, oseulo excipiuninr. Opia- 
tnin Episcopnin e( Af^pasium preshyterum dis seit- 
lientes conciliant. col. >5"2 

Cap. V. S. Scclindiiliis in caiccre morltur. S. Tirli- 
cilas gnvida, fiisis precihus, octavo mense p:\rit 
sine dolore. liivictus aninius S. PerjiCtuai ci S. Sn- 
turi. t< I- ^^ 

Cap. VI. Ecarcereinamphiihealrum hibreseduciiu- 
tur, niaxiine Perpelua el Felicilas. Omiics reimunt 
saeriU^gas vesies indiiere; flagellautur; Anhelaut 
ad hesii?s; ohjiciuulnr. S. Satiirus bis ilhesns. 
Dejiciunlur SS. Pcrpelua ct Fdiciias. R; voian 
liir in poriam Sanevivariam S. Saiurus a leo- 
pardo hesns : miliiem adhorlalur. Sancli Marlyr(*s 
se inviceiu osculaiiiur. Gladio occiduiitur. col. 19 



ei 



mSSERT. APOLOG. PRO SS. I EftPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 



(» 



BISSERTATIO 



APOLOGETICA 

VKO SS. PERPETU^, FELICITATIS feT SOCIORUM 

ORTHODOXIA , 

AlJCTORfe JdSEi>i!0 AUGUStlNO ORSI 0. P. S. R. E. PRESBYTERO CAUDtNALI. 



CAPUT PktMUM. 

Exlernis arginnentis ex Ecclesia el veierum Patrttm 
auctoritale petitis^ SS. Perpetufe, Felicitatis el sociorum 
martyrttm ortbodoxia vindiealur, 

I. Tertultiani cowvi scriptoris pro Perpetua sociisqne 
marlyribus Usiimonium. 

II. Pontius diaconus eorumdem marlyrum acia non 
obscure taudavil. 

III. Perpeluw et Felicitatis antiquissimum fuisse in 
Ecclesia llomana cultum , ex Bucherii pervetusto caUn- 
dario demonstratur . 

IV. Sanctus Aupustinus earumdcm martyrum variis 
in locis cum laude meminit, ac tribus eas tractaiibus ce- 
lebravil ; quorum priorem in edilis levi admodum con» 
jectura sancto Doclori Basnagius abjudicat et irrito co- 
natu elevare el labefaetare contendit. 

V. Ecclesiarum Carihaginensium celeberrima et 



A nece fulsse perpctua el non interruptn Ecclesi^ tra- 
diiione pro vcris marlyribus habitas, adcoquc in Cc- 
clesiac catholicx pace et communlone obiisse. 

I. Terluilianus, qui Perpelua; coobvus fuit el (^ar- 
Ihngiuis incola, ul)i Porpetua sociiifue martyres neci 
tradiii suiil, cjus in libro rfc/l»ifiiia,cap. 55, his verbis 
memiuilrcPorpclua, forlissima mariyr, sub die pas- 
sionis, iu rcvelaiioue paradisi solosiiiiccommnriyrcs 
suos vidii. > Ne vcrbo quldeui iudical fuissc illam sccl:e 
niontauislic;!! addicfam : ((uod certe vainssimus homo 
nequaquani prxlernusisscl, sofitus inflatis buccis sce- 
leialae faclionis decoia resonare. Meminit in eodem 
libro, cnp. 9> fanniicx ciijusdam mulicris ABgetorum, 
ui puiabat, ct ipsius Dumini vi.MonllJiis asstieiae; ne- 
que monere omitlit su« illam fuisse coromuiiionis : 
c Est , ifiqiiit , hodie soror apud iios revelatioiiuni 
charismata sortita , > eic. Alierius mcminii libro do 
VirginibusveLmdis prope fincm, qiiam pnritcrsororeni 
ca^terarum matrix/ Perpetuce et Fclicitatis reliqniis g nominnt : ct inoiilanisiain fuissc, perspicuis verbisdc- 



illustrata est^ et ex earum nominibus nuncupala. 

VJ. In MisscB canone quolidiano earumdem nomina 
inler eeiebriores martijres recenseniur. 

VII. Argumentum, quod ex his testimoniis conficilur, 
frustra Basnagius. 

Nlxliii omnino esl religiosi cultiis ct obscrvantine 
signum , quod non jam indc ab aiiliquis lcmporibus 
confeslim in sanctas hasce ac celebcrrimas martyrcs 
conlulerit Ecclesix calholica^ pielas, et unnnimis 
ubique lerrarum in eas christinno; religionis afrecXiis 
populonimque devolio. Earum scilicet nomiiia vetus- 
tis^iina ccclesiarum tabularia exbibeiit et in omnibus 
pene mariyrologiis descripta sunt: eanim solemnilas 
el naialis dies mngno christiana; plebi.s cuncursu co- 
lebraia: earuni Acta in ecclesiis [tublice lecta : iii ea- 



clarat: c Nobis,> id esiParacIeli discipulis, qui nova; 
non speruimus prophctias, cliarismaln honoramus, ct 
visioncs revoIationesquesuscipimus,cDominus, etiain 
rcvelalionibus, velamiiiis spatianietaiuscst. Nam cui- 
dam sorori nostrae angelusinsomnis,>ctc. Nibil ejiis- 
modi tradit ubi de Perpetua lofiuitur, nihil ejusmodi 
jaclat. Ilartyrein tnnlummodo noniiiiat, et for- 
tissimani : non illam sororem suam , iiou martyreni 
suain pi\rdicat. et ne verbo quidem sigiiiGcat fuisso 
illam Moiiianislariim super^iitionibus ac deliramenlis 
imbutain. Ksi-ne vcro ciedibile adco singulnre sectu; 
8UX ornnniQiitum sibi suisque perspicuis verbis nssc- 
rereiioglexisse, qui tam solliciic iiiouitosnosesse vo- 
luit insaiias eliam mulierculas, nuUa virluteiiisignes, 
sed insomniis unieededitas, c Moniaiii schola el insti- 



nim honorem et super earum reliquias templactal- C (utione prodii^se?Qux conlraaffort Basnaglus, ctar- 



taria Deo consecrata : panogyrica^ oratioues iu canim 
aniiiversaria frstiviiate a Patribus habitc : earum de- 
nique specialis , iiitcr quotidiaiia sacrificia, comme- 
mor.iiio ad nostni usque tempora pereiinavit. H:oc 
oinnia clarissifDis lesiimoniis ostendam , quae ita dis- 
IK>oaiii, ut plane et at^erie constel jam inde ab earum 



gumciitiim qiiod ex liis terliiHiairi verbis in suo: 
bpiiiionis connrmaiioiiom exsctdpil, inferius everlatii. 
II. Poniiiis diacoiius , qui posl Perpotus et Felici- 
latis obKum quiiiquiginta ciicitfer annisfloruit, in 
Viia S. Cypriani Iwc habel, quae ad eardm acta, mea 
quidem senteutia, manifeste respiciunt, uti etiam viro 



63 



DISSERTATIO APOLOCETICA 



64 



clarissiino Liicae Holstenio jampridem csi observa- A quam sciliccl Ponliusipse nascerelur, eteo quod ipse 



tum(i) : c Majores nostri plebeis ei caiechumenis mar- 
lyrium consecutis lantum honoris, pro marlyrii ipsius 
venera(ione,dederunt, uldepnssionibuseorum multa, 
aut prope dixerim, pene cuncia conscripserint, ut ad 
nostram quoque notitiam, qui nondum naii fuimns , 
pervenirent.iHaecPoniii verba PerpetuxetFelicitatis 
acta digito veluti ostendunt, et in ea oplime quadrant. 

Plebeii hocloco, ut idem observavit Holsienius, ac-> 
cipiendi sunt laici , nullum in clero ordinem adepii ; 
sic enim paulo inferius idem Ponlius : MuUa sunt quce 
adttttc plebeiu$, multa quoe jam presbyler fecit, 

Calechumenas fuisse lum ipsas, lum earum in pas- 
sionesocios, Actorum colleciori, ipso statim inito, 
diligentes est adnolaium : c Apprchensi sunt aJo- 



describit studio fucrunt ac diiigentia concinnata 
adeoque mcdio sneculo teriio fuisse Perpetuam ejus- 
que socios Carihaginc, ubi sanguinem fuderant, pro 
veris martyribus habitos, laudata Pontii verba nou 
obscurc sundcnt. 

III. Id vero nemo mirabitur qui secum animo rc- 
putaverit sequenti , id est quarlo EcclesiaB saeculo, 
celebrem quoque Romae fuisse Perpetu» et Felicitaiis 
fesiiviiatem. Id constat ex vetusiissimo Ecclesi.e 
Romnnse calendario, quod Bucherius publica luce do- 
navii, ei adLiberii tempora periinere unanimis esse 
videtur eruditorum/sententia. In hoc itaque vene- 
randae antiquitatis monumento, Nonis Marlii, Perpe- 
tucB et Felicilatis Africa:, nomina inscripta sunt. Quod 



lescentes caiechumini, Hevocaius et Feliciias cou- B certe indubium est velustissimi in Ecclesia cultus nr- 



serva ejus , Saturninus ct Secundulus, inter quos 
-elVivia Perpelna, lione^te nnta , libernliter insii- 
luta, matron^liler nuptn, habens patrem ct ma- 
trem et fratres duos , alterum aeque catechumi- 
num, > etc. Hic esse videtur Saiurus , quem fratrem 
suuro Perpetua in hiscc Aciis appellnt : c Tunc dixit 
mihi frater meus : Domina soror , > eic. Et infra : 
c Et retuli staiim fratri meo, et inlclleximus pas- 
sionem esse fuliiram. > Loquitur autem de Saturo, 
ejusdem agonis commilitone. Sunt denique ejiismodi 
Acta ca diligentia conscripta, quam Poniius vcrbis 
superioribus laiidat.Mulia cnim, aut, prope dixerim, 
pene cuncta qiix ad eorum passiones pertincnt, com- 
plectiiniur, ad ipsas usque minutiores circumstan- 



gumentiim. Cum enim viri erudiii Bucheranium ca- 
lendarium in Liberii tempora conferunt, non ea ip- 
sorum mens est, Romae tum priinum institutas fuisse, 
qux iii eo recensentur, martyrum solemnitates : ab- 
surda enim esset ejusmodi cogitatio. Nam Biichcria- 
nus iste, seu Liberianus indiculus ex anliquioribus 
dypiicis et tabulariis descriptus est, quam non lum 
primum Ecclesiac, prresertim Aposlolicae, et maxime 
alque imprimis Romana, sed jam inde ab initio, itt vx 
Teriulliano (!) aliisque auctoribus discimus, sacros 
fnsios habuerint, pro illorum (emporiim condilione, 
accuralissinie digestos. Fieri itaque optime potuit, ni 
aliquot ante Liberium annis Perpetuac et Felicitntis 
natale coeptum fucrit in urbe celebrari : Carlhagiiic 



tias, ut plane nesciam an aliqua antiquorum marty- C autcin priusquam Roma» receptum fuisse et vulgntum 



rum Acta majori accuratione ac diligentia dcscripta 
sint. Pontii ilaqiie vcrba in en, qu» pr?e maiiibus ha- 
bcmus, Acla ila belle conveniunt, ut nullis eoriim 
qnx modo exslant, meliiis. An autem Pontii aelnte 
aliqua exstilerini, nd qnnc aptius ejus verbn refcrri 
possent, valde equidem dubito : cum non adeo in ve- 
tustioris nevi moribus positiim fuisse videatur, ut 
gosia marlyrum adeo exquisila diligentin liiteris tra- 
derentur. Fnllitur enim Dodwellus cum ex laiidalis 
vcrbiscondudit(2),cndeosedulos fnisse in martyruni 
geslis memoriae tradendis veteres, ut nibil illos fcrc 
fiigerit ; > ul ex actoruin paiicitale qiiae supersunt, 
pnucitniem quoqncmnriyrumcolligai. Non cnim asse- 
rit Pontius in singulorum martyrum gestis memorinn 



earum cultum, annou vero perquam simillimum est? 
Cum igilur medio* s.tcuIo quarto Liberius, sub qiio 
laudatiim calendarium condiium est , sedere coepe- 
rit, morosi nimium critici essei, inflcias ire Cir- 
thagine, saliem ineunte saeculo quarto, Nosirartim 
celebrem fuisse memoriam. 

Est nliud, quod circa Liberianum istum martyrum 
laterculum diligcnter velim nnimadverti,ex qiio nos- 
Iraruin mnrlyrum culius non vcliistas modo, sed et 
celebrilas iutelligi fncile potest: Mnriyres scilicei in 
eo calendario descriptos, procier Nostras el Cypria- 
num, omnes csse Roinanos : neqne, his tribiis ex- 
ccptis, ullum iii eo cxleris martyribus lociim esse. 
Quod profccio clare ei aperte demonsirat, quam nb 



tradendis pari diiig^nlia veteres fnisse versaios : ejus D antiqnis (emporibus in ore fnmae prfl^dlcii martyrcs 



namque proposilo snlis erni luculcntissimum hortnnce 
Aciorum cxemplum queis tnm sedulo ad posteros 
transmissa fucrat plebeiorum et cnt(chumcnoriim 
martynim memoria. Inde eniin facile*omnes intelli- 
gebant, quani non segniorcm operam adhibere ipse 
deberet in episcopi et murtyris praeclarissimis gestis 
litierarum monumeniis consignandis. Nullus itaque 
dubito, qiiin Perpetuae, Felicitatis et sociorum Acta 
prae oculis Poniius habuerit. Nam et ad plebeios per- 
tineni et catechumenos, el ajias facile convenit, ante- 

(4) In Not. ad Passion. SS,Perpetu(e, Felicit., etc. 
8 11, vers I. 
. (i) Disseri. xi Cyprian,, de Blartyr.Paucit. § 3, ct 5. 



vcrsar^nlnr. Sanctos qiiidcm martyres, non uni aliciii 
Ecclesia), sed omnibus, a primis christianx fidn s.c- 
cnlis, fuisse depulalus, haud inscile Oxoniensis Cy- 
priani Operum Editor observavit; est tamen aliquid 
in ejiis verbis, pro illorum, de quibus loquilur, lem- 
porum conditione, non sntis acciirate dictum : Vf- 
denius enim, iuquit (2), Actamartyrum ab una Eccle- 
sia ad alias trammissa; et singularum ec^lesiarum ntnr- 
tyrologia non suorum modo^ sed et longe dissitorum 
hominum nomina continere. 

(!) Lib. de PrtescripL, cap. 32, etlib. de Corona 
Milit., cap. 13. 
(i) InlSotisad Epist. Celerini, inter Cyprianic. 2i. 



6S PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. W 

Si de receniioribus marlyrologiis sermo sil, puta, A fahi pro veris, id esi hajreiici pro calliolicis marly- 



llicroiiymiano ei caeleris quae inde profluxcrunt , non 
est cur ullam erudito viro controversiam excitemus ; 
sed in aiitiquissimis calendariis suos duntaxat, pau* 
cis exceptis, aut Anitimarum provinciarum unaqu.ts- 
que ecclesia martyres exhibet. Sic in Romano Buc- 
cherii, pneier Nostras et Gyprianum, nt dictum esi, 
omnes Romaui ; ei in Carthaginiensi Mabilloniano 
pleriqueomnes Carthaginienses , aut Africani, aut, 
pauci tameD ex quibusdam aliis provinciis, quibus- 
cum magnum olim christianis Carihaginiensibus com« 
mercium intercessit ; progressu vero temporis am- 
pliora scmper condiu fnisse martyrologia, qu» non 
singularum eoclesiarum tantum, sed el longe dissito- 
rum hominum oomina continerent, clarum et perspi- 



ribus in sacra diptyca reciperentur. Et licet ali- 
quando haereticorum nomina in martyrologia inrep- 
serint; id tamen, ut inferius demonstrabitur, sequio- 
ribus sxculis et a rerum gestarum memoria remo- 
tissimis factum est ; id vero de quo nunc agimus, vix 
elapso ab earum passlone saecuio contigissel : quod 
certe in martyribns ejusdem celebriutis et nominis 
carel exemplo. Sed neque MoiiUDislae, haud infre- 
quens in Africa haereticorum faclio, suos sibi a Ca- 
tholiciS;Subripi mariyres passi fuissent. Sed de hoc 
alibi plenior erii et opportunior diceodi locus. 

IV. Iniiios^eciUi quinti florebat Augusiinus, cujus 
Possidius in indiculo rccenset, de NataU Perpelua ei 
Feticuatis traeiatui tree^ qui in novissima operum 



cuum est : sicut etiam festivitattmi numerum sequio* B ejus editioDe , PP. Benedictinorum congregaiionis 



ribus saeculis valde fuisse auctum, et eas quoque so- 
lenniiales adscitas, quibus remotissimae longeque 
inter se dissitx ecclesiae suos unaquaeque martyres 
cclebrabat. Sed ul ad Perpetuam et Felicitaiem re« 
deamus , quisquamne ibit inficias dandum id esse 
earum famae aique celebritati, quod solx* cum Cy- 
priano, ex Africanis, imo et aliarum provinciarum 
mariyribus, in Romano calendario locum liabucrint, 
priscis illis temporibus, quibus unariuxque ccclesia 
suis conlenla martyribus, exleroruni marlyrum so- 
lcnnitaies non nisi rarissimas adscribcbal. Et de Cy- 
priano quidem lacile intelligitur, unde illi adeo insi- 
giie decos, ut ejus nomen cuni romanis martyribus 
in Libcriano indiculo adscribereiur : id scilicet prae- 



sancti Mauri studio adornata, sunl inler sermones 
nuin. ccLxix, ccLxxxi ei cglxxxii. Primum , id est 
duceniesimum ocluagesimum, alias de diversis cen* 
tesimum leriium, in dubium Basnagius revocai, imo 
non esse Augustini existimai, levissima ductus con- 
jeclura : Non exiuinunuus^ inquit (i), Auguslini ser" 
monem esu de Natali SS. Perpetute et Felicitatis marty' 
rum, ubi hccc leguntur : c Exhortaliones earum in di' 
vinis revelationibuSf triumphosque passionum^ eum /e- 
gerentur^ audiffimus. i QucB sane non quadrant ad Au- 
gustini mentem^ qui verbis expressis Perpetuce visiones 
Scripturis sanctis eximil (2) : De fratre autem S. Per* 
petuce Dinocrate, nec scriptura ipsa canonica est. Quid 
vero magis canonicum quam divinoe revelationeSf quales 



clarissimis ejus meritis datum esl, non in Ecclesiam C sermonis auctori enstimaniur? Yerum non Augustinus 

niodo Canhaginensem et universam Africam ; sed in 

omnem qua paiei Ecclesiam et imprimis Romanam 

iongc Ijteque difl^usis. Nostris autem unde cum Cy- 

priano eadem giorix celebriias, ut ex tot martyribus 

qui Africae arenas glorioso cruore irrigarunt, adeo 

nialurc, id est noo longe post iniiium su!culi quarti, 

soltB cuni sanctissimo illo ac ccleberrimo episcopo 

speciafem Romx solemnitaiemconseqiierentur? Pro- 

fecio, aut ex earum acys, aut cx miraculorum ad 

earum monumenta frequenlia. Ex miraculis non 

diccl uiique Basnagius : igitur ex actis quae 

omoium proiode toni manibus terebanlur. Annoo 

Tcro absurdum esl cogiiaiu, iiitra unius saeculi spa- 

tium ex hominum memoria excidere potuisse cele- 



modo, sed neque ullus unquam cailiolicus scriplor di- 
vinas heic pro canomds accepissel. Quis enim, ex- 
cepiis Monlaoisiis, privatas hujusmodi revelatioiies, 
et privala auctoritate iilleris Iraditas, pro canonicis 
habuit? Ao igitur sermonis auclorem aliquem fuisse 
dicet c Montaiiistarum secia declamatorem? Non 
puto id dicturum virum erudilum. Quisquis igilur 
fucrit sermonis auctor, sane docius et catholicus el 
totus Augustinianiis, divinas dixit, a Deo immissas, 
ut pie existimabat, revelationes, non autem quod eas 
crederet divina fuisse conscriptas auctoritate : aliud 
est enim divinam esse revelaiionem, aliud divioam 
essc et canonicam scripturam in qua ulis nobis re- 
veldlio proponilur. Ul divinam dicamus aliquam re» 



berrimas hasce notissimasque mulieres, quarum Ac- I> velationem, sufficit ut Deum auciorem habuisse, pro 



torum lectione Christiani mirificc capiebantur, Mon- 
lanistarutu foisse erroribus maculatns? Id eo dirfici- 
lius crediiu est, quo earum insignior exstitit fama : 
quse enim ad obscurae sortis homines perlinent, facile 
e posterorum memoria delet oblivio. Rein vero adeo 
singularem , muliercs scilicet ob invictae fortiludinis 
laudem el coelesies revelationes omnium admirationi 
habitas, Monlanistnrum addictas fuisse superstiiioni- 
bus; ^fque Calholici, neque H:creiici, lam brevi tem- 
poris iniervallo in oblivionem abirc atqtie interci- 
dere pcrmissi sont. Non quidem Catholici, qui ut ab 
hacreiicorum eiiam gloria confessioiiis iiisigoium 
coosueiudioe refogiebanl , ita sollicite cavebaot, oe 



babiliter exisiimemus; sed ut canonicani dicamus 
scripiuram in qua talis revelatio continetur, necesse 
est ut canonicum scrlptorem, et diviiio arflaiuin spi- 
riiu habueril. Augustinus igitur, ut deinceps videbi- 
mus, Perpetuae revelationes ex Deo fuisse probabi- 
iiter credidit : adeoque divinas hoc sensu el notione 
dicere poiuisset. Auclori vero sermimis neque hi 
mentem veoit, Perpetuae Acia in quibus e jusmodi re- 
velaiiones leguntur, canonicam esse scripiuram, eo- 
rumque auciorem divioo afflatum fuisse spiritu, divi- 
naque praeditum auctoriute. Quare ioter sermonis 

(I) An. 205. w. VI. 

(i) Lib. 1 de Anima el ejus orig., cap. 10. 



67 DISi^BTiTlO APOLOGETICA (» 

autlorcm, qiiicumnue iilc fuerlt, et Aii^u£iiiiuin op- A Iocq tup in quopaci^i episcopi retro lemporit obtule^ 



limc conveiiit : requc tam lcvi iiiaui(|ue coiijcciura 
laudatus sermo Augiistiiio fucral abjudicauiius. 

Gonc.^dntiir taineii neqiie liunc , iieque duos se- 
qitenlcs sermones fii Natali marlyrum Perpeluai ct Fe- 
Ucitntis, qui modo intcr «jus el opera cxBiani, Au- 
gitstini esse : an contra apcriuiu Pussiiiii cs^e iesii- 
nionium negabit, trei B. Ooctorein de XatAli PerpeiuiB 
ei Felicilatis traetMus habuiste? Atfcoqne cas pro 
vcriscatbolieisque mariyribus a sancto Htvciore fuisse 
liabttas , et quinto incuute sascuio coiobneui fuisse 
enruin in Afriea solennitatem ? An negabit Augus- 
t«ni esse enarratiooem in Psalmuin xlvii , ubi 
S. Perpetu» meminit , et cjiis acia publit e in Eccle- 
siijilecia fuisse significat? Skui mmmus, iiiquii, et 



runt y Cyprianus , Lucianus et ceeteri, Sic exitum est 
foras^ et altare eonlra altare erectum est, etc. De hnc» 
inqiiani , l)asilica seu majorum , seu restituta , loqui 
hoc ioco sanctum Optaium exisiimo, propterea quod 
a Victore \ilensi incmorix proditum fuil (i), Cartha- 
giuensium cpiscoporum sqdem ilUc semper fuissc , 
ac domicilium. Porro in liap eeclesia quam omnium 
Carthnginen«.iMin siatuere jure optimo posstuuus ceic- 
berriniain juxta alque autiqui^simam , Pcrpetujc et 
Fcliciinijs condiia fuisse , corpora , laudatus Victor 
Vitciisis testis locupleiissimus est (2) : Basilicam majo- 
rein^ ubi corpora sanctarum marlyrum Perpetucp atque 
Felicitalis sepuUa sunt..,. Sum religiofii (Vandali) /i- 
ceniia tyrannica mauciparunt. Iipo ex Ferpclnx cam- 



legimus in passiane beatm Perpetua, Sed et in libris B dein basilicain appellatam fuisse nomine , haud 



de Anima et ejus oriyine (4) Perpetuam ubiqiie 
sanciam appellat : et quamvis ejiis passionis Acta 
Scripturarum canone eximat , neque ex eis testimo- 
nia proferri veiit adversus fidei mysterin ; eodem u- 
men numero ac pretie iiabet qao ca^terorura mariy- 
ruin ncia, ea«ndem illia ac ^teris lidem adhibet , 
neque ullibi Perpetuae visiones pro mulierciilarum 
insoinniis habet , veluti MontanistarHin rigmenta , 
aut humafii spiritus ludidcationes explodii : adeoque 
a Deo immissas fuisse et iioe sensu divinas^ ea hde 
crcdit , qnam hujusmodi monumentis adhibere viri 
prudcntia et judido praulili consueverunt. 

V. Sed (»mnibus , qu» liactenus prodiixiiniis , ar- 
gnnienlis luculentius esl iilud, quod exBnsilicedigni- 



obscuie colligitur ex aais sectiodi Conciili Cariha* 
gineiisis quod hnbiium fuisse dicitur tu basilica Per^ 
petim (rgrie an Perpetuce) restiluta. Uoc autem esse 
puto aniiquissimi ei celeberrjmi cultus, ut earuin or- 
^iodoxise evidoniissiinum argumenlum. 

VciUbtissimuni fuissc iu Cccicsia {norcm , el ipsi 
pcne chrisiiaiix religioiii co;cvum , ut calhoiica 
plcbs ad mcinorijs uiarlyrum conveniret, ct ea loca 
(rcquenlarct , ac rcligiosa dcvoiioae colcrci , ubi 
sacrae ipsorum exuvise condii^. fuerant , ncmo qui 
historiam cccicsiasticam vei a Uuiiue salutarit, 
ignorat. De roinanis monumentls ^ iii quibus sacra 
Aposiolorum corpora depusita fuerant, id manifeste 
lestalur Zephyrion xquaiis adeoque Tcrtuiliauo, Per- 



tnte, ac veltistatc conficitur, quam Cnrthagiiie Per- C pelux ct Fciiciiati syiichronus Caius : %o vero ^ 



pei ua ac Keiiciias habuerunt. C^eleberriina siqiiidem 
et aiitiquissima omnium ecflesiarum Garthnginon- 
sium, et, ut modo dicitur, 'Malrix illa fuisse videtiir 
qun; in antiquis moiinmemis modo basHica resiitula (2), 
inodo basiiica mtrjorum (5), modo basilicn fnajor (i) , 
niodo ad majores (5), nuncupAtur. in ea uipoie ma- 
jori plebis Carthaginensis concursu frequeiitata, ple* 
rique Augustini sermones hnbiti sunt cornni , qn(»s 
ennctus doctor Cnrthagiiie rccitavit. In en Conciliitm 
secundum Carthnginense sub Geiictlio anno cccxc , 
el ca;ter» deliiceps Cartliaginenses synodi celebratae 
6unt. Oehac eadem basilica inielligenduin piito snn- 
ctiim Optatum Milevitanun , nbi de schisinatica 
Mnjorini ordinatione loquens , hve lialiet (6) : Jn- 



inquit (5), Apos/o/orum tropwfi possum osteiidere. Nam 
sive in Vaticanumy sive ad Ostiensem viam pergere libet^ 
occurrent tUn tropcea eorum^ qui ecciesiam illam fun^ 
daverunt, In iisdem locis ampIiOcata pobtmodum 
rcligione , ct Ecclcsia a pcrsecutionibus rcspiranie » 
cxstructas fuisse bnsilicas , sacrasque domos reli- 
gio&is u;$ibus mancipatas , eiiam consut. Illud deni- 
quc ex i^fitjquis monumeniis compcrtum est, et ratio 
ipsa suadct , cuiebriores atque insigniores basilicas 
Misigiiioribus aiquc iliustribribus fuisse martyribus 
aidilicaias; autsaltem cciebriorum atque insignioruin 
ptartyriim v^i/ctyx in ceiebriores ct insigniorcs basi- 
licas fulsse tinnslata. l^rxseriim vero majorcs Kc- 
clesiu! ui pijsocipuorum martyruin reliquiis decora- 



terea ad basiiicam, uM cum Cavitiano lota dvitas in fre- 9 rentur , cura episcoporuin fiiit : idquc tum propter 



quentiafuerat, nuUus de supra dictis accessit. Et pnulo 
post : lllolemporeautrcus (Caicilianus) debebatexpeUi^ 
aut commimicari debuit innocenii, Conferta erat Eccle- 
sia popuUs : plena erat calhedra episcopuUs : erat aUare 

(i) Vid. iib. i»cap. 10;^.iil^rMi,<^p. li,^t hb.iv, 
cap. 18. 

(i) lii Actis Conc. Carihagin. ii, et apud Angiisr., 
Serm. 49, et apod Victor. •Vit6ns.,4ib. i. dePersecut. 
Vandat. 

(5) Apod August., lib. de Ge^is PeloM % cap. 11, et 
serm. 29i. 

(i) Apiid eumd.,Serni. f58, etapudViclor.Vitens., 
ubi su{>. 

(5) Apud August., serm. 5i. 

(6) Lib. I «M|ir« B^mmmau. 



inajorem ipsorum inartyruin gloriam, tum propicr 
Ecciesiarum splcndorem, lum dcnique quia frequen* 
tior erai dnistianx picbisad niatrices ecclesias con- 
cur^us , aique ut eo etia^i irequentius praecipuo- 
ii^\ uiartyrum dcvotioQC allecta conilucret. Cum 
jlgitur Perpetu^c et Fclicii^tis jCQrpora in mnjorcra 
ccijUiS^am .(^urihngineusem iilata (uisse, ex Viclore 

(1) Lib. I dePersecul. Africana, 



(% Ibid. 
(5) • 



•jfkp OtXr,9Y,(; xitexQih Ivi t^ ^«tixxv^v, ^ crri tyv oo^y» 
«rrv llo-Ttav, ihpWtif toc TpoTottat t6v TtfvnQV iS^u9Aalve>iy 

rvv ^.x>>:7£av. Disput. advcrsus Proclum, apud £useb.| 
UisUMr. tcctesiast. lifo. ii, cap. W. 



C» rUO SS. PERPETUA. FELICITATE ET SOCIIS. 70 

Vileosi habeamus ; quiu inter illustriores innriyres, A (ieni(jue soleinnis sacriQcii iocus, Caetera aliaria, ut 



aiitequam eo tuferreulur» fueriut oumcralx auibigcre 
Dun dei>emu6. 

Sed irauslatioois lempus, vt de cullos antiquitaie 
eiiam^onsict , eruenduin est. Anno cccxc , quo se- 
Gundum eoncilium CarUiaginense Iiahiium est, major 
ecclesia Cartbagincosis cx Perpetuae noiuiue, ui vi- 
dimus , nuncupabatur. £o igitur anno aniiquiorem 
statuere debemus sacrorum pignorum iranslaiioiiem. 
Sub Liberio Bucherianum calendarium , ul diximus, 
conciiinatum est. In eo, ut el iu omnibus mariyrolo- 
giis, Perpeiuae et Feliciiaiis fesium nonis mariiis con- 
sigtutur. iluoc autem non enrum martyrii, sed 
traoslationis esse diem , CI. Pagius 4ioc argumento 
probat (i). Passa: sunl SS. Martyres quo die iiatale 



idcm observut Albaspiiieus, iii siibsidium conimuiiia>> 
nis exslrucia siiiit, ciijus, iit diclum est, ceolrum cc- 
clesia et allare episcopi babebnnuir. Iii hoc alt»ri 
qu m frequentes Catbolici coiumunicabant, lam ad 
iliud scbisinaiicis et baereiici)» luilius permittehnliir 
aceesftus : immoiiide,vieliam adbiluta,extriidebanLur 
qui Ecclesiac catiiolicae comiuunione excidissent, ne 
forte, ob loci sanctitatem et aiuptiiudinem in quo ve- 
teres caibolica! coininuniouis arceoi con&tiluerant, 
pro calbolicis b.ibeieniur. Ilujns rci argomeuto id 
esse poiest, quod de Paulo Samosatono narrat Euse- 
bius ; nelarium scilicet b«iiesi;urcbam aententia sy- 
uodi exaucioraium, et Aiitiocheoo episeopatu deje- 
ctum, doiuo, sedc et ecciebbi cpiscopali exiurbari 



Geta Casaris colcbalur : Munere castrensi eramus B "euliquam poiuisse quamdiu Zenobia, cujus ilie fa- 



pugiuifiirt. Naiale Iwic Getas Cwsari$. Et iiilra : Quid 
ulique non permitlis refrigerare noxUs Nobilisiimis , 
Cmsaris scUiesi , el natali ejusdem pugnaturis ? At in 
diem septiniam martii,neque imperii Caesarei, neqiic 
Getae natale genuinum iucidcbat. Naius enim Geia , 
leste Spartiano (i) , $€Xto calendas junias : Cxsarea 
vero digBiUte annocxcvin , non ante diem xiii apri- 
lis oniatus est : El rath es/, inquii Pagius , ^iirVK, til 
mox murt wmu$, Caracalla posl eum diem Iribuni^ 
liam potettaiem et augusteam dignitatefH a palre ob' 
linuit ; et verisimile non est Getam minorem filium 
prius a patre Augustum nunoupalum. Ulraque itaque 
nuncupalio vd eodem tempore posl niensem martium 
[acta, vel Caraealla prius dictus Auguslus quam Geta 



vore el graiia mebalur, rerum in Oriente potita eet. 
Tamdiu euiin se pro legttimo ^scofw babendum 
exisiimavit, ei caihulicaiu plubem sibi reiioere posise 
credklit, quamdiu domom, catliedrau), l^asilicaq» et 
altare occuparet» in quo iniijores sui sedere, plfbem 
coUigere, oblaiionos oi votu poiMili suscipere, M sa« 
criGcia Deo ofrerf e coiisueveraiit. Cathulici vero e|^i- 
scopi omui ope et conaiu egeruoi ut, .uequissiuio 
homine expulso, Doimius, qui ei fuerat siilu-ogatuSy 
episcopalem basilicam obtiuerei, ^et iu dec6st>orum 
suoium sede caihodraquo eoltocaretur. U«od quU 
dein, prufligaia Zciiobia, Aureiiani ope perfeeium 
est, ^tti, uL ait Eusebius (i),abepiscopi$ interpellatns^ 
rectissime hoc negotium dijudicamt, m donmn dari 



Caaar. Quare sanctas Perpetua et Felicitas alio die , C ^^cipiens quibue Jtalici chrUtianm rMigiouis antistiiei 

el liomanuz Episcopus scribercui. ijiifle ouiu ita siot, 
oiuncs, puio, huc arguqieuto (^c iMleUigtmt quaui 
iixa fucrit apud Yeiereni Gansmui» eertaque t»enteu- 
iia, martyees inisiriis in £cclesiie pace ^t comiuu- 
uioue aiiiisse, dum eo ipsaruui coipora iiifacri vo^ 
luerutti quo veluti ad catlioiica! comuiunionia GeA** 
truni et arcem Garthagiuensis populus cquAu^at^ 
Pr^Hiipuorum ONia mariyrMiii ideo sub primori^ 
illo episcopi aUari recondebaniur, ut catboiici eo 
coii>emeuies, se nuo aliorom fidelium miido, sud ^ 
fiiiiiCiorum martyrum i^oinmuiuoiiis participe^ esse 
inielligerent. Cuuira scbisiii^tici et ha^ietici» qui.Ul^ 
ad iilud pietatis asyium uullus poteiiai accossus» 
nullam sibi esse scireiit oeiiue cum Eccleaia caibo- 



quam quo patsa sunt^ in martyrologiis cotuntur, Quod 
Hon raro aeoidiise^ pa$$im in hoc opere observabimus , 
diesque uptima martii dies esl quo Carthaginem ea- 
nufi reliquim f6$ua lran$lalw , noit vero die$ obitualis. 
Ciim iuiqiie medio sisculo quarto Liborhis sedore rce- 
perit, huc teuipore sacrarom reliquiarum fiierai per- 
acta iraosUiiio : adeoque siaiuere jure opiimo pos- 
sumus , ea« tranalatiunem iion multo po»t inttium 
s;eculi quarii, reddiia jam perConstaniinuiii Ecclesi» 
pace, fuihse cclebraiam ; et ab earum martyriu sascido 
dumuiat elapso, Perpotuam et Feliciuiem prseipiia* 
ruiji mariyf um kico babius , ei :id earum niemorias 
Carihagiuenaem popuium frequeutissimum eoiieur- 
ri^e. 



Vidimus qoomodoexiioslrarummartyniminma-D^*^ "®^"® ^*"" ^^^ mariyribui c<»mmuuionom 



jorem ecclesiaiii Cartliagiiiensem tranalaiioue culius 
carum celebritas et aoiiquitas demonsireiur : vi- 
dendum superest qoam luculenler e« eodem priiici- 
pio earuin orihodoxiu coiifirmetur. Ecclesin, domiis, 
catJiedra ei alure in primis episcopi, cenirum eranl, 
ui iiotai illusirisaimus (5) Albaspineus, eeclesiasitc» 
communionis. Eocaiholica plebs frequeniissiina con- 
fluebat, inde pepulom episcopus alloqiiebatur, ibi 
preces eorum ei ol)Ia4ioNes ei voia suscipiebal. Ilic 
erat locus ONUionis, Jiic loetis sacramenloruin, bic 



(i) Annoi98, mim.v. 
(2) Iii Ge 



Gela^ C9p. 5. 
(5) Id iVof. ad Optat*, lib. ladmsp Parmwm» 



Uiide saticuis Opialus HliieviUuus Ooiiatisias veJttti 
itiiisHiaiicos hoc argmuejito iraducii, quud naucto- 
rum AposioUirum loeuioriis in Urbe Beuliqiiiaiii comi- 
miinicarcnl (i) : Deidque $i Macraim (UomM^si^rum 
in urbe pseude|uscopo) dicatmr, ubi iUic sedoalf imm- 
quid potesi dicere, In /caUiedra.PeMi ? qum mssQip $$ 
vel oculis uovU, oi adcuim nmmiaui uan accediif 
qua$i uhisnuuieus eouita Apoiiolumfacieus^ quiait (5) : 

(i) BAwihbi i*Tiv)^0'U Awf»iX'*vdp aitf-iurecTA •»-*fi roZ 
itpoLxriov iit0ri9t ' xcvrotf vsi/mi «poffrArTWv rdv olxov, c!{ 
ccy ot xAxx T/iv iraA^y x^i ti^v P/kMM^v ^&I^v i/cto^xoTtoc 
ToO Zo/iMtTOi i^tia-x^/oti)^. Li^. .1111 p^Sl, A^^u 5^P* ^^« 



it) Lib. n/idveuus Parim^' 



{Z)AdRom. XII, 13. 



71 



DISSERTATIO APOLOGETICA 



n 



Memoriii sanclorum communicanles, Ecce prmenles A lemporum usii , nulli dubium est quin ii quonun 



sunt ibi duorum Apostolorum memori(e ; dicite si ad has 
ingredi potuity ita ul obtulerit illic ubi sanctorum me- 
morias esse constat? Apud veteres igilur adeo com- 
perlum fuil Perpeluae el Fclrciiati niliil, dum vive- 
rent, cum lixreticis fuisse commune, et in Ecclesiae 
pacc ei communione martyrium consummasse, ut 
earum sacras rcliquias, ab earum niartyrio sxculo 
vix elapso, eo intulerint quo ba^retici maxime veta* 
banlur accedere , et ubi nemo nisi catholicns com- 
municabat. 

\i. Denique, pro nostranim mariyrum cultus anti- 
quitate et celebritate aique earumdem orihodoxia, 
ex assidue repetita earum inter quotidiana sacriGcia 
commemoratione , haud absimilia prxcedentibus 



in Missse canone quolidie memoria reuovatur, ei 
modo ct olim fuerint inter iilustriores martyres 
compuiati. Quod proinde argumento est rerpeiuam 
ntque Felicilateni, quae in antiquissimis litucdis id 
honoris, cum aliis paucis, sorlilae sunt a m.ijoribii8 
nostris, non inier martyres modo, scd etiam inler 
iiiifigniores fuisse niariyres numeraias. 

iiluii etiam lioc loco non sine animadversione prae- 
termiticndum , quod supra etiam est annotatum» 
)audal;)S liturgias aut sacramcntaria, in quibusPerpe- 
iu;L' ct Felicilaiis quoiidie mentio iieratur, non ad 
Carihagiuensem aut alias Africx ecclesias, sed ad 
Romanam et Gallicanam periinuisse. Quod magis 
adhuc magisque demonstrat quam ab antiquis tem- 



confici possunt argumenta. Perpeluae enim ei Felici- B poribus nosirse in ore famx martyres versaren- 



tatis tum in Missali Gelasii, tum in Gregorii Sacra- 
mentario, tum denique in vetustissimo Sacramenta- 
rio Gallicano (i) quotidie repetiiur, cum paiicisaliis 
martyribus, in miss» canone commemoratio. Obvia 
sunt omnibus antiquissimorum Patrum tcstiinonia, 
TerluUiani in primis (2) et Cypriani (3), quibus ii 
aperte testantur martyrum natalitios dies speciali 
eorum inter sacrificia commemoratione fuisse cele- 
bratos. An vero praeter anniversariam mariyrum in 
die natalis eorum celebritatem, priscorum tcmporum 
iisus haberet, ut vel omnium vel insigiiiorum no- 
mina inter quotidiana sacrificia e sacris dyptichis 
rccitarentur, haud ita e veierum testimoniis comper- 
tum est. indicare id taroen sanctus Cyprianus vidoiur 



tur. Iii Missx Romanx canone nulli oUm,nisi Roma- 
ni marlyres meinorabantur, si prxter Apostolos et 
Ignaiium, virum apostolicum, qui et Romae passus 
est, mariyres nostras et Cyprianum excipias : Aga- 
tham enim ei Luciam mariyres Siculas a Gregorio 
Magno canoni adjuncus scribit AdheUDUS (i). Cy- 
priano cur id honoris tribueretur, praeclara ipsius, 
ut dicimus, in Ecclesiam Romanam merita obUnue- 
runi. Nostris vero unde baec specialis praerogaUva, 
ut, quamvis exterae et alienae ac iransmarinae provin- 
cix, Roinae tamen earum quoiidie memoria inter sa- 
cra mysieria peragcretur ? Unde, inquam, Ulis hoc 
decus, nisi ex ea famx celebritate qua semper per 
ora honiinum volitarunt, et insigniorum marlyrum 



epist. XXXIX ad Pam. nuro. 30, ubi, postqunm dc Ce- q loco habilas sunl? Cum qua profecto famas celebrilate 



lerini avia Celerioa, ei patruo ejus, et avunculo Lau- 
reniino et Ignaiio locutus est, qui martyrio jam pri- 
dem fuerant coronati, subjungit : Sacrificia pro eis 
iemper, ut meminislis^ ofermus^ quotiei martyrum 
poidonei et diei annivenaria commemoratione ^le- 
bramui, Uis scilicet verbis haud obscure significat 
Cyprianus ; quoties alicujus martyi^is recurrebat an- 
niversaria solemnitas, et pnedictorum iemper fuisse 
renovatam, intersacrificiorum solemnia, mentionem. 
Et fieri quidem opUme potuit ut, cum non magnus 
erat martyrum numerus, sicuU nulli eorum deerat 
anniversaria solemnius, neque insignioribus tantum, 
ei qut atrociora tormenta experti fuerant, sed eUam 
obscurioribus, et qui nullis criiciaUbus toleraUs pro 



non consonnt ut tain brevi temporis intcrvallo, 
cui dum viverent addictae fuissent religioni, ex ho- 
minuin memoria elaberetur. 

lUud deiiique hic pariier observandum, hanc Inlra 
sacram synaxim sanctorom martyruni commemora- 
Uonem eo prxcipue speciare ut iotelligamus nos 
ciim iUis in Christo, cujus corporis sacrificium offer- 
tur, communicare, quod et ipsa canoois verba aperte 
lesiantur : Communicantei, et memoriam veneran- 
les, eic, Eo autem perUnere credenda est exterorum 
illa mariyruiu commemoraUo, ut unam ubique csse 
sciarnus cathoiicam Ecclesiam, et unam omnium ec- 
clesianim, quamvis loco dissilarum, communionem, 
ut qux alienos mariyres, haud secus quam domesti- 



confessione nominis in carcere obierant, ut ab codem d cos, venerantqr. Quod, ut supra est observatumy 



Cypriano statutum est (4) ; posiea vero aucia in im- 
mensum eorum copia, prxcipui tanium, ut vetera 
nos calendaria docent, et quorum illustrior erat 
fama, retenU sunt, pro quibus aonua sacrificia et 
oblaUoiies celebrarentur : ita primum quidem om- 
Dium fieret in quoUdianis sacrificiis commemoraUo ; 
postea vero, ut ex liturgiis, antiquissimis illis qui- 
dem, at teriio tamen saecuio recentioribus, comper- 
tum est, iliustrioruin dumtaxat in Missis quoUITiaiiis 
nomina retinerenlur. Sed, ut sit de vetusUorum 

(i) Apud MabUloo, tom. i Musan ItaUci. 
; h) Lib. de Corona If tftl., cap. 3. 
(3) EpisL XD, ai. xxxvn, etepisi. txxix, ai. xxxiv. 
(i) Episi. xUy ai. xxxvii. 



clare ei perspicue demonstrai tam cerio de nostra- 
runi mariyrum orthodoxia apud veteres consUtisse, 
ut earum nomina catholicae communionis symboium 
esse voluerint. 

YII. Horuni omiiium de quibus hactenus disserui- 
mus, tesUmoniorum auctoritatem elevare se puut le- 
vissima hac responsioiie Basnagiiis, quod nempe 
c horum constantia martyrum^ necnon actorum anti" 
quitas posteris fucum fecit, ut in prelio haberentur. » 
Productaque deinde, qiiam supra confutavi, de Au- 
gusiini Sermone conjectura, subjuopt ; Concedatur 
tamen verba hcec Augustini esse. Quwilio facti esf, Per^ 

(i) Lib. dc Virgimtatey cap.iS. 



75 PnO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. U 

pelua fueritne EccUiioi mulicr, an st^cioi monlamslic(B. A rologii codiccs, e( ediliones irrepsit (1); sed error 



Jam vero in qumtionibus hujusmodi viri boni sa^pe nu 
mero tota errant via, el hcsrcticos martyres irrepsisse 
in marlyrologia suo loro ostendimus. Dc Actis, ct 
eortim aticlorilate inferiut^ dicendumcrit. Nunc brevi- 
ter vldendum, nnnon summrc temerilaiis sii, ob le- 
vissimas, ut deinccps ostendam, conjeciuras, eoruni 
orthodoxiam et sanctitatem in dubium revocarc, 
quos conslat statim ab eorum passionc, ac dcinccps 
per quindecim et aniplius sxcula nullo non religionis 
ct observantiae signo, non ut genuinos tantum, sed 
inter celebriores Christi mariyrcs, universalcm Ec- 
clesiam esse veneratam ? quorum scilicet memoriam 
jam inde ab antiquis temporibus frequenlavit ; quibus 
allaria, et basilicas, quae centrum esscnt caibolic» 
communionis, excilavit ; quorum anniversariam so- 
lemnitntem non modo ecclesia Carthaginensis, sed 
etiam Romana altero ab eorum passione sxculo cele- 
bravit ; quorum nomina in anti(|uissimis ecclesiarum 
tabulis inter illustriorum mariyrum nomina recen- 
sentur ; quorum memoria cum paucis aliis insignio- 
ribusque item martyribus quoiidie in missx canone 
renovatur ; quos dcnique non unum aut allerum 
privaioih martyrologium, sed omnia et in diversa- 
rum ecclesiarum usum concinnata pariler celebrant. 
Ilaec enim omnia in noslras martyres simul fuisse 
collata, salis jam pnesenti lioc capiie dcmonstravi. 
S0d constantia martyrumj et Actorum antiquitas posteris 
fucum feet/. Sed numquid pene coacvis,aut supparibus 
scriptoribos imponere potuisscut? Sed in hi$ facti 



facilc dctccius est, cl Roniani niarlyrologii condito- 
res Numidix Nicomediam, Marculo Marcelltim, Con- 
slaiili Constantiuu), Macarianis Arianos subrogarunt. 
Lcgcnles enim sub cosdem circitcr dics in aiitiquiori- 
bus marlyrologiis Marcclli Nicomediensis martyris 
nomen, ct ojus ncla ignoranles, cx Marciili nctis in- 
terpolatis hoc ei elogiuni concinnaruni : Nicomedix 
(pro in Numidia) sancti Marcelli (leg. Marculi) presby- 
teri^ qui Constanlii (vcrius Constantis) lempore ab 
Arianis ( pro a Macarianis) e rupe pra:cipitatus mar- 
tyr occubuit. Qua Palrum Benediclinorum conje- 
ctura cst in Not. ad Augustiui lib. ni conira Cresco- 
nium, cap. i9. Qua de re vidcndus ciiam Cl. Mabillo- 
nusin AiiROt. adMarculi aeta, tom. in Vclt. Analcclor. 
3 Jam vero quid buic, aul si quod cst aliud liuic simile, 
exemplo cum mariyribus noslris aliqua ex parte 
commune ? Quae non sequioribus socculis per unius 
aul alterius scriploris oscitantiam in privatum nli- 
qiiod martyrologium irrepserunt, sed in publicis, et 
antiquissiuiis Ecclcsisc tabulis in publicis ileni pre- 
cibus, ut earum nomina rccitarenlur, et nullum non 
religiosi cultus testimonium, jnm iiide ab iniiio con- 
secutdc suiit. Sed videamus, quibus Basnagius argu- 
meniis bac sanctioris famse et publici culius perpe- 
lua veluii possessione sancias mariyrcs ' dcturbare 
conatus est : gravissima euim ea csse oporlet, qua^ 
baiic ci de nosli is liisce martyribus , post tot ab 
earum passione sa^cula, inlulerunt opiiiionem. Anli- 
quorum enim consentieniibus testimoniis et perpe- 



qutestionibus viri boni scepe falluntur» Sed numquid et q tux de illarum orlhodoxia ct sanctilale Ecclesiai 



EccIesuE universalis auctoritas ? Cui lantum ki hisce 
etiam quaestionibus detulit Augustinus, ut dc bis 
nihil teniere judicare volueril, quae tempore persecu- 
lionis, ut insectatores suae pudicitiac devitarent, in 
rapturum atque necaturum se fluvium projecerunt, 
eoque modo defunctae sunt, earumque martyria in 
caihoUca Ecclesiae veneratione celeberrima frequen- 
tanlor : De Ms, inquit (i), ruhil temere audeo judi- 
cart. Ulrum enim Eceletim aliquibus fide dignis testift- 
eatiombus^ tU earum memoriam sic honoret^ divina per- 
suaseril auetaritas, nescio : et fieri potest, ut ita sit. 
Qmd si enim hoc fecerunt^ non humanitus decepKs nec 
errantes^ sed obedientes ? ncut de S.amsone aliud nobis 
fas Roii eU credere. At haeretici martyres in martyro- ^ 
logia Irrepserunt. Sed numquid etiam in antiquis- 
sima kalendaria? numquid etiam ad eorum monu- 
menu sacriflcia, el catholicorum convenlus cele- 
brati ? Dumquid in eorum mcmoriam altaria Deo, et 
basilicae consecratae? nomquid eorum laudes vcteres 
Paires orationibus et publicis iracutibus exorna- 
runt ? numquid denique inter illustriorcs marlyres 
per tot annos etiam nunc in missx canone mcmo- 
rantur? MarcQlum, pseudo-martyrem Donatistarum, 
primus, saeculo nono, imprudentcr in suum mariyro- 
logium Rabanus retiilit(2); indc in nothum Bedae 
martyrologium ei ex eo in aliquoi (Jsuardini marty- 

. (!) Lib. 1 de Ctrtl. Dei, cap. 26. 

(2) Apod Mabillou, tom. iv Vet, Analcct. 

Patrol. III, 



traditioni fldes in re tain gravi abrogari non debuit, 
nisi aliam opinionem invicta perspicuaque argumenia 
pene repugnanti indiderunt. An ejusmodi sinl, qiiae 
Basnagius attulit, .sequentibus capitibus dissercmus* 

CAPUT II. 

BASNAGII EXTERNIS ADVERSUS 8ANCTAS MARTYRES ARGU^ 
MENTIS OCCURRITUR. 

I. Actorum Perpetum et Felicitatis compilatorem 
fuisse Montanistarum heeresi infecium. 

n. Ruinarlii pro Actorum compitatore raliones refel^ 
luntur variisque argumenlis ejus montanismus asse- 
ritur, 

III. DodweUi pro ejusdem scriptoris orthodoxia dis- 
putatio, 

IV. Ejus disputationis primum dejicitur funda- 
mentum» 

V. Alterum ejusdem disputationis fundamentum ever- 
titur, 

VI. A Montanistis CathoUcos non fuisse pro hmreticis 
existimatos. 

VII. Ab Ecclesiarum Catholiearum communionc 
Montanistas non se omnino alienos existimasse. 

VIII. Ad catholicorum quoque martyrum communio' 
nem adspirasse. 

IX. NonPerpetum tantum^ sed aliorum quoque ca* 

(1) Apud Bollandi socios, tom. vii, mcnsis JuniL 
3. 



75 DISSERTATIO APOLOGKTICA 

tholicorum marlyrum, TerluUianum cum laude mcnii' 

nisse. 

X. Alii, prater MontanislaSj haretici cathoHconim 
Acta martyrum luci dederunt. 

XI. Ex ipsoniet Aclorum auctore Montanista, marty- 
res nostros ab hac secta fuisse alienos ostenditur. 



7G 



I. Dc auctorc, seu poiius, ul vidcri vuU , Aclorum 
Pcrpeiuai el Felicilaiis compllalorc, non una cadem- 
que crudilorum senlentia esl. De Monlanislaruin fa- 
milia uuum fuisse, vircandidusjuxta, alque erudilus, 
ut Basnagii verbis utar, olim scnsit Valcsius (l).Con- 
ira DodwcUus non omncm modo ab ipso montani^mi 
suspicionem amolitur ; sed homincm quoque fuissc 
contendit adversus Monlanistas calholicoc iid«.i zclo 



A secundum exuberationem gratia: in ultima sceculi spatia 
decreta. Abrupliusnc aul impndemius h)cuius un- 
quam professus monlai:i ta fuisscl? Esine ovum, ut 
aiuiit, ovo similius, quam h.xc auctoris vcrba cum his 
TorluUiani sub finem Ubri de Rcsiirreciione carnis ? 
At enim Deu$ omnipotens adversus hxc incredulitatis el 
perversitatis ingenia, providentissima gratia sua effun- 
dens in novi>simis diebus de suo Spiritu in omncm 
carnem, in scrvos suos ei ancillas, et fidem laboran- 
tem resurrectionis carnalis animavit , el pristina insiru^ 
menta manifeslis vcrborum el sensuum luminibus ab 
omui ambiguitatis obscuritate purgavit. lYflwi quia hofre» 
ses esse oportuerat, ut probabiles qniquc manifesturentur : 
hiv aulem sine aliquibus occasionibus Scripturaruni aU' 
dere non potcrant, idcirco pristina instrumenta qnasdam 



et ardore flagranlem (2). Yalesio nullo modo asscn- B nhtterias illis videntur subministrasse , ct illas quidem 



liri polest C\. Ruinarlius (5).Conlra, Basnagius Yalc- 
sii opinioni se adhxrerc lihenler prolitetur, indeque 
primum, ulpostea videbimus, adversusmartyresnos- 
tros conflcit argumenlumv Ea res omnino postulat, ul 
de tota hac conlroversia perquam accuraiissime dis- 
seramus, nesi Yaicsii opinionem amplcctamur,lemere 
id fecisse existimemur; sin autcm, ne ex quodam 
prxconceplx opinionis prxjudicio factum id csse vi- 
deaiur. Ut igitur agnoscal leclor nic secum candidc 
agere, et nihil huc pra?judicalum ailcrre , iu Yale^sii 
opinionem, meis licel rationibus primo aspectu salis 
incommodam, valde animum inclinare profiicor. Ar- 
gumento mihi estauctorispro^fatio, quisane his uii- 
tur verbis, qux quamvis , si aiio tcmporc scripta fo- 



iisdem liiteris revincibiles. Sed quoniam necdum dissi^ 
mulare Spiritum Sanctnm oportebat, quominus et ejus- 
modi eloquiis superinundaret , quo! nullis fuereticorum 
versuliis semina subsparyerent, imo el veteres eorum ceS" 
pites vellerent ; idcirco jam omnes retro ambiguitatcs , 
el quas volunl parabolas, aperla atque perspicua totius 
Sacramenti pra'dicalione discussit^ per novam prophe^ 
tiamde Paracleto inundantem, cujus si hauseris fontes^ 
nullam poteris sitire doctrinam , nuUus te ardqr exurei 
quwstionum, resurrcciioncm qnoque carnis, usquequaquA 
potando, refrigerabis. No\ issima vcterihus anlepon^t, 
hoc est, novus Montaiu rcvcluliones prisiinis instru,- 
nicntis, utrius(juc scilicct Tcsiaincnti libris, n.on, ut 
Rhenanus ct Pameliui inicrprctantur, Novi Fcederis 



reni, in catholicam sentenliam ulcuinque inlerprclari C hbros mosaicis ct proplielicis. Non enim ex Icge lan« 

tujn ei Propheiis, scd vcl maviinc ex Novi Tcsianjeu- 
ti obbcuris quibusdam loci^s ambiguitaiibus et para- 
bplis suorum dogmatum niatcriam hxretii-i dcccrpe- 
bant. Cui rei providje^ilisbiina gratia sua D^uni pra- 
spcxisse docet in novis>iinis diebus de Sjuriiu suo ef- 
fundendo in oninem carneiri, qui eju.snipdi cloquiis 
superinundaret, qufC nullj^ haTCtiporura^ vccsutiis 
luatcriam ei scmiiia submini^irarcnt, Qt, o^q>n^s retro^ 
aipbiguftatcs ci paral{o|as, apccta atquQ. pK^fspicua 
toliiis Saciameuti prxdicai.ionc discul(^ret : qupd Qic- 
tuin csse subjungil, per. novam prpphetiam deVaracleto 
inundantem. Adcoiiue quantMin Nuvi Test:unenti liljfj 
magisaperla pcr.^picua(iuc rcruni coclcstium r^vela- 
lionc, (]ua vetcics figurx cxposiloi suut, l^alibus e( 



possemus, at babita ratione temporis, quo scripia 
sunt, vehementem nobis montanisini suspicioncm 
aflerunt. Sic enim iiabet : Sed viderint, qui unam vir- 
tutem Spiritus unius sancti pro atatibus judicent /m- 
porum : cum majora reputanda sint noviiiora quceque ut 
novissimiora, secundumexuberationem gratia in ultima 
sxculi spatia decrela ( i) : In novissiniis cnim diebus, 
dicii Doininus, effujidam dc Spirilu meo super oinnem 
carnein, et prophctabunt filii filiaique eorum, et su- 
pcr servos et ancillas ineas de ineo Spiritu cffundam, 
el juvenes visioncs videbunt, et scncs somnia som- 
niabunt. Itaque et nos, qui sicut prophetias, ita el vi- 
siones novas pariter repromissaSj et agnoscimus el ho- 
noramusy etc. Quis credat, haec scriptori calholico 



excidere poiuisse, quo icinpore monianisiica liairesis J) prophciici^ prxslanl; laiitum Montaniprophetijje, qiia; 



in Ccclesia velieinenli>siine grassabatur ; cum iio- 
vissimorum temporum conditionem, ob charisina- 
lum copiam et spirilus cxubcrantiam Paracieio suo 
rcservatam, tanlopcrc jactabant ei cxiollcbant hivrc- 
tici ; cum novas visioncs, ei pnipliciias rcpudiarc se 
profiierclur Eccle.sia; conlra qui illasagnoscercnl, ct 
honorarenl, pro liarclicis habcrcntur. Cum majora , 
inquit, reputanda sinl novilioia quwque, ul novissimiora 

(i) Pra^fat. ad Paris. Actorum edltion. 
("1) Disserl.\Cyprianica devisionibus, CIC, §8el Soqq. 
\i\\. ad calcem hujus loini. 
(3) In adiiioiiit. Aclis pra.'inissa, num.O. 
^i) Johel II, !s58, el Actor. ii, 17. 



vclip^as Kvangclii ambiguitalcSi et p^rabpliis apcrla 
lolius S.iciamLMiii pra^dicationc disc:u^,(^i;u|il, ipsis 
quo.|Uc Novi Focdcris libris craqt ant.qpQnpudX| 
Qiiain prolcclo sciuciiliam Aciuruin Colie.Qtor paqcioj 
nbus qiiidcin, scd nou n)inus cxpressis vcrbis, insi- 
nu:'vil, cum ait majora reputanda essc novitiora quai^ 
que, ut novissimiora, secundum exuberationem gratia\ 
clc, id esi, ui loquitur Tcrtullianus, sccundum no- 
vam prophdiam de Paracleto inundanlem* 

11. Kespondct Kiiinarlius,quGd quam.vis h.i3C vcrba 
priino a>pcciu Montaiii errores sapere vidcanliir, ; si 
laincn paulo accuralius discutianliir , nihil in ipsis 
coniincri, nisi orlliodoxum ct fidci cathoiica^ planQ 



77 



PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 



78 



consonum. Non cmm, iiiquil, iste auctor visiones iio- A visionibus cl revelaiioiiibus veneralionem, auctorila- 
viisiinas cum Scripturis canonicis, ut putavit Valesius, temquc conciliandam. 



sed solummodo cum veterum martyrum visionibus, et 
reveiaiionibus comparat, asseritque non mi:wri vcnera- 
tioni habendas esse, quoi suo tempore^ quam quw pris- 
cis temporibus^ id est, primo anl secundo Ecclesio! sm- 
culOf conligeranl^ Imo ct aliquatenus has novas rcvela- 
tionesmajori studio suscipivndasesse dicit, cutn exempla 
€0 eficaciora sinl, quo magis prmsentia : tum deinde, 
quod Itofnovis^mas visioncs, qm aliquando veteres fu- 
turas eranl, aiiqua auctoritate fulciendoi cssent, ut a pos- 
teris crederentur , id patere ait ex eadem ipsius aucto^ 
ris tota prccfatione ; ubi ne unum quidemverbum de 
Scripiurce sacrce cum visionibus martyrum comparatione 
habetur, i Sivetera, > iwiuit c fideim* exempla propterea 
iisikienssuntdigesia^utleclione eorumquasi repensitatio^ 
ne rerum^ et Deus iionoretur » et iiomo cgnforlelur ; cur 
tton et nova docuinenla ceque utrique causm convenien^ 
tia el digerantur? > 

Veruflo, uou kas lantum, quasRuinarlius refertra- 
lioaes produxit auclor, cur novas revclationes, et 
prophetias pra; antiquis in pretio baberi vellet ; sed 
iilam poUssimum, quam nemo nisi merus pulusque 
jnontanisla altulisset, el qux salis ostcndit, ipsum no- 
vissimas revelaiiones, non modo vcicrum niartyrum 
revelationibus, sed ip^sis quoquc Scripturis canonicis, 
praeluiisse : ob exuberationem, scilicet gratia in ultima 
seecuii spatia decreia , sccundum Joelis propliciiam. 
Ecquis euim cui sanum cssct capul, Spirilus sancli 
gratiaiu novissimis hisce dicbus, id esl terlio ineun- 



Esl quidem liocadversus Actorum, ulaiunt, com- 
pilalorcm gravissimum praejudicium ; nescio tamen 
an non gravius sit, quod cx sequentibus vcrbis conli- 
ciiur argunieutuni. Sic cnim pcrgit : c Itaquc el nos, 
qui sicul prophclias, ita ct visiones novas parilerre- 
proniissas ct agrioscimus, ct honoramus. » llaec pla- 
ne percmploria suni : neque euim ciarioribus vcrbis 
potuisset auclor, quam ipse seclam profiieretur , 
exponcre : haec monianismi tcssera sunt, et raon- 
(anisiicoe docirinoe clara ct aperta professio. Id enim 
catliolicosinterel montanistas, id temporis discepla- 
balur, an novse, id est, cxtraordinaria? et inusiiatae 
visiones et prophciiae agnoscendae essentatque hono- 
B randic ; an conlra repudianda; atque abjiciendw. 
Caiholici novas visiones el propheiias ut maligni spi- 
rilus seduclionem aversabantur , non quod nullas eo 
tempore in Ecclesia aguoscerent vislones et prophe- 
lias, aut quod charismalum fonlem exaruisse con- 
lenderent ; sed novarum visionum el novae propbc- 
tiai nomiiie, insolilas, ul dlxi, cl iit loqiiilur apud 
Eusebium (1) Asterius, c Prtcter morem, atque in- 
tituium Ecclcsiac a majoribus tradilum, eicontinua 
deinccps succcssionc prop-»gaium > inlelligebant. 
Contra MonianistiB novas hascc revelaiiones, el pro- 
phciias plurimi faciebant, ampleclebanlur et honora* 
bant, ct liuuc primum susc ab Ecclesia secessioni co- 
lorem pr;vtcxueruni , uiide eliam sceleraia faciio, 
iit cx Serapione consiai (2), nomen accepit, et 



le, mn^is quam primo aut Fccundo sxculo cxuberas- Q < nova propheiia noniinata est. > Quod sux ipsos 



56, somniavil ? Quis nisi Honlani spirilu abrepius , 
ui id ostenderet , Joelis verbis quibus fulura hxc 
i:ovi8simis diebus spirilus exuberaiio prx^nuniiaba- 
liir, usiis aliquando fuisset ? Uiide non ca lantum ra- 
iione, u( Ruinar(iu& credidii, isie aucior cuipaudus 
c«t quod ^artmi marlyrum visiones ex iis esse , qua: 
Deusper Joeiemrepromiserai^ existimaverit. Laudaia 
cnim Joelis verba ad ouinia , quoe in iioslro Tesla* 
roeiiio a Deo charismata dispensanlnr rcferri posse 
iion skbnuo, Sed eo montanisiam se prodit, quod 
propJietai vcrba adfaibuerit, ad majorcm oslcii- 
dendam novissimis diebus quain prxccdenlibus Ec- 
clesiae saeculis, coeieslium charismatum exuberaiio- 
of/ii. Porro quamvis , lU idcin Ruinarliussubjungit, 



seclx nonien indidisse , his verbis Aslerius Ur- 
banus clare el aperle testaiur (3) : « Et Eccleslam 
illius loci dcprehendlssem nova illa, non ut ipsi 
dicunt, prophelia, cic. > Novas prophctias, postquam 
ad Montanistas defccit, passim jactal el pr«Tdicat 
Tcrtiillianus, libro de Jejuniis (4): c Propter hoc nov» 
proplieiiic recusanlur.> Eilibr. iii cont. Mttrcion.(5): 
c Qui apud fldem nosiram est, nova; prophetia; sermo 
lcslatur. > El lib. iv (6) : c Qnam defendimus in 
caussa nov» prophctix. > Et lib. de Hesurrect, car^ 
nis{l) : c Per novam propheiiam die Paracleio inun- 
dantcm. > Firmiliano (8) Calaphryges sunt, qui c no- 
vas prophelias usurpare conanlur.; > Ex quo etiam 
inielligimus, novas cos a Calholicis quoque propiielag 



Ecclesia Fidelium dicia vcl scripla inlcr Scripluras ]) fuisse appcllatos. Quaj cum iia sint, montanisiam 

ulique palam.se prodit et aperlissimc profitetur, qui, 
fervcntibus per ea tempura de nobis visionibus et 



canonicas neutiqnam computarit, elsi non dubi- 
tet ab eo processisse, a quo alii danlur gencra 
linguarum, alii prophcliae, alii sermo sapientix, aliis 
alia doiia, qwB laudalo Joelis lestimonio prainun- 
liaia et proinissa fuisse cerluin est, attamen non 
inde sequitur idem pariler de Actorum scripiore 
scntiendum esse.Quamvis cnimnequeEcclesia, neque 
scripiores caiholici, novi Testamenti charismata ct 
a Dco procedere, et laudaio Joclis lestiinonio pnc- 
Kumiata , cl promissa fuisse, unquam dubiiarint : 
raim<iuam tamenaut Ecdttsia^aut aliquis Catholicorum 
JocHs vertois usds est ad^ majorem novissimorum 
lemporuro, quam prsetcriionim Ecclesix sxculorum 



(I) Uetpk rb x*Ta tra^8«9(v x«i x«t« oiASo^^Yy «cvm* 

e«v T?.5 i,nx\r,Mi i6oi 3s,0«v. Lib. v lUstor, cap. 16. 

^ (2) Tf,i irtuixU'Jfiivr,( vix^ rr^ip/jT^iV-c , elC EptSt, od 

Caricum et Ponticum , apud KiHcb. lib. v, capite 19. 

(5) Ktti xatTaioSwv t-^v xctT* Tt^vrov (lcg. t^ov) ]^xjl>]- 

ar'*> wro t>,c vfatjTtfurrjc, owx w^ awTof p^rai^ 'frpofrtreCoLff ClC. 

Lib. I, Adv, Catapinyg, Apud Euseb., ibid., cap. 10. 
(i) Cap. 1. 
(5)Cap. 24. 
(6i Cap. 22. 

(7) Capiie ultimo. 

(8) Epist. inter Cyprianic. 75. 



70 DISSERTATIO APOLOGETICA 80 

prophcliis Catliolicos inler et Montanisios dissidils, A qunnilor|iic pnrlem acoeptnm. Prxtcr nocturnas vi- 
novas se visiones et propheiias agnoscere cl hoiio - 
rarc palain apertcquc lestatur. Neminen) cerie Ca- 
tholicorum iia essc locutum ostendi poiesi : Monla- 



nisiarum illa proressio esi, cui similem, postquam 
hujus scct» dogmata amplexus cst, Tcrtullianus his 
YCibis edidit (i) : < Nam quia spiritalia charismaia 
agnoscimus, ctc. > iia et Actorum editor : c Yisiones 
novas et prophelias agnoscimus, ei honornmus. i 
Atqui, secundum Firmilianum, KoLwp^j-fn illi appcl 
lantur, qui novas prophetias usurparc conanlur. Ac- 
torum igitur concinnaior Cataphrygum scu Monianls- 
tarum catalogo exiini nulla ratione potest. 

Tertium, el illiid etiam gravissimum argumenium 
dcsumo ex quadam observntione, quam Auclor facii, 
ubi narral quomodo Perpelua ad feiocissimam vac B 
cam se pugnasse non senserit (2) : c Illic Perpciua... 
quasi a somno expergiia (adeo, > inquit Aucior, < in 
spiritu et in exsiasi fuerat) circumspicerc cocpit, et 
stupeiilibus omnibus ait : c Quando, inquit, produci^ 
mur ad vaccam illam nescio. > Quoenim illa observalio 
pertinct, c adeo in spiritu et in exstasi fuerat,> nisi 
ad siahiliendam Monianislarum de exstasi doctrinam ? 
Yerum equidem est, exstasis nomen in bonam parlem 
.tliqiiando fuisse a Patrihus usurpatum; iis lamen 
tomporibus quibus Monianistarum haercsis potissi- 
luuro grassabatiir, in deieriorem, fcrme partem ac- 
ceptum esi, et ut menlis alienationem, furorcin, 
ameniiamque signiGcai. Unde cum ea tempeslaie Ca- 
tholicos inter ct Montanistas, Tertullinno teste, dis- 



siones, inimissas a Spiritu Sancto pcr dics innocen* 
tibus piicris exslnscs hahemus ex Cyprinno, in qiicra 
liulla hac de rc Iransfcrri potesl pravx opinionis 
suspicio (1) : c Prxtcr iiocturiias visioiics, pcr dics 
quoquc impletur apud nos Spirilu Sanclo pucrorum 
innocens xtas, qu:c iu ecsiasi videl oculis, ct au- 
dit, elc. > Non cadem tainen de Actorum compilaiore 
ralio est, qui iion ut Cyprianns ct alii dcinceps anti- 
qui Patres, scdalis filoiitanislarum tumultibus, sed 
glisccnlibus iii dies faclioiiibus ac discordiis, laudala 
monunicnla lilteris consi^navit, quo cerie lcmpore, 
aiit noininc exslasis ahslinendum eral, aut ita ulcn- 
diiin, nt oinnis ab co pravx signilicalion's invidia, 
aul suspicio rcinoverclur. 

III. Nunc liiihi adoriendus est Dodwellus, cujuSy 
uii jain dixi, cn seiiteniia est, Aeiorom compilatorem, 
non modo calholicoc communionis, et alieno a Mon- 
taiiistis fuisse animo, sed etiam ut eorum novas pro« 
phctias falsi convincerct, laudaia monnmenta stu- 
diiisse publica lucc donarc. Ilnnc autem habet hujusce 
sux mini3 profecto opinionis rationem : c Maximilla 
de sc prxdixernt, post se propheiissam aliam non fu- 
turnm, sed consumnialioncm. Ycrba cjus apud Epi- 
phanium illa sunt (:2) : Mbt' <a4 rtpopi.rn owin tmt , 
a/>a (TjvTiieta. Sub impcrli Blnrci (inem excessisse 
Maximiliam verisimillimum est. Ciim cniin ab ejus 
cxcessu ad suum, quo scribehat, annum, annos xiii 
sive XIV inchoatum numcret Asierius Urbanus (3) , 
noii alio illn, quam ad Commodi impcrium aplius re- 



putaretur , an verae prophetiae exsUsis conveniiet, G ^^^^^ posse, existimant crudiii. Conlra Caiholici, vcl 



affirmantem opinionem Mantanisiac, negantcm Ca- 
iliolici propugnabani. c Defendimus, > inquit Teriul- 
lianus (5) , c iii caussa novsc prophctiae , gra- 

tix ecstasin, id est amentiam convcnire de 

quo inter nos et Psychicos qui>siio est. > Ilinc 
scripli cidem Tertulliano pro Montanisiis ndversus 
Ecclesiam, ut est apud ilieronymum (i), TrrpUxrr^- 
ttW( libri. Contra vero Miliiadi, ut est apud Euse* 
Jiium (5), adversus eosdem Monianisias hoc litulo, 

lle^l ToD fxii ociv itpofTf,T^'i iv ixTrAttti ).«>cly, QliOd noil 

deceaipropheUmin ecsiasi loqui. > In quein Euschii 
locuin scite Yalesius observat : Cailiolicos hoc pr.ti • 
cipue objecisse Moiitanistis, qui se prophetico spiritu 
plenos esse jacUbant, qiiod in exstasi prophetareiit ; 



liinc illos prophctisc prx'lextus falsi convinccndos pu- 
taiit, quod suai pn.phetia), vel cx confe^so, finis 
foret aliquando statueiidus. Yerum prophetiam per- 
pctuam forc, ct ad mundi usque consummationem 
revera pcrmansurnm. Qua ratiocinaiione lia abfuc- 
runt a ncgnndis suorum c lemporum prophciiis, ut 
in quacumquc ccclesia non fuissent prophetx, ca ne 
esset quidem pro Ecclesia habenda. > 

lu arguincntatus est Asterius Urbanus (4) :c Nam si 
quidem, ut pra.>dicaiit, post Quadratum et Ammiam 
philadelphensem, muliercs illae Moniani in prophetiae 
graiiam successerunt, ostendant nobis quinam intcr 
ipsos Monlano ac mulierculis successerint. Eteniin 
propheii» donum iii oinni Ecclesia ad ultimuin usque 



cnm tamen, nec in Novo nec in Ycteri TesUmenlo, J) I^omini adventum permancre dcberc auctor est Apo 
propheus in ecsusi uinquam propbetasse leganius. sioliis 



Ecquis igitur Uin obcsis narihus crit, cui non Mon- 
lanismus in praemissis Auctoris nosiri verbis subo- 
leat? Equidem non ea mihi inens csi, in omncm scrip- 
toreiri, cxsUses inter Dci charisinaia recensenlem, 
invidiam Monlanismi confcrre ; iion n:e latct, hoc 
nomeu in bonam, etiam ab antiquissiinis Pairibus, 



Ad eamdem formam argumentaturvetusillcauctor, 
quicumque fuii, mariyrum coiitemporaneus, Actorum 
Pcrpetuaj ct Feliciuiis. Is ubi, allato Joelis loco. 



mEpist. 16, al.10. 



(I) Lib. de Anhna cap. 19. 
('i) Iii actis n" iO. 

{o) Lib. IV, cont, Blarcion. cap. 2i. 
(i) Calal. in ApoIIonio, ct iii Teiliilliano. 
(5) Lib. V, cap. 17 cx Asleiii Urb. hb. 
(^alaplt. 



5, adv. 



(i) Hu.Tcsi xLviii § i, 

(3) Apud Euseb. ilisi. Eccles, cap. 16. 17. 

(4) Ei ykp furx KaS^rcv xutr^vi^ fUACsXftta: /i/ifiUiff 
&c ««ttf-cv, al itsfii M&vTtfv/v Steolf "VT9 >uva7xfc rd troopi^c 
/dv^:(apc7/ta, Tou« aird MovratvoD, nai t«v yuyafxfiy rtttc 
n&p' aiToi« 5c£oif«VTo, Sei|irw7av • o«iv jAp ciyai to irpo- 
fijTCxdv x*/>t»/*« iv 'jraai, t^ ExxXrt^l» fUxpi rfi( nUUt ir*- 
ptuttiKff 6 ATTorr^Aoj afioi. 



81 PRO SS. PEftPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 8i 

probassct, ila non deficcrc a vcicris Tcsiamenti illas A osiendam , manifeste constat , niliil in (ota hac 

Dudwelli dispnlalione incsse viriiim alque soliditatis 



novi Tesiamenli proplictias, ut sunt potius cx adverso 
sub novo Testamento potiorcs expcciandx, lixc 
' deindc subjungit in illam, quam dixf, scnienliam : 
f liaqnc et nos, qui sicut prophelias ita e( visiones 
nuvas, ctc. > Eo omnino spcclal lota ea disputatio, 
nc fraudi esset secuturis visionibus, quod uUimis Ec- 
clesise temporibus illas Deus revelarc dignatus sit, 
id ne essei, boc sibi probandum sumpsii, ultimis 
esse illas praecipue temporibus, semperqnc ad consum- 
maiionem usquc expectandas. Poicrant ca forlassis 
adversus Etbnicos dicta videri; potcranl ciiam ad- 
versus Montanistas. Contra Montanisias polius dicta 
crediderim, quia qu2e dixerat, ca Scriplurarum ics- 
limonio confirmavit. Id sane manifostum est, quae 



ad monianismi suspicioncm ab auciore nostro amo- 
licndam. 

IV. His igitur duobus fundamentis tola bxc eru- 
dili viri disputatio nililur. Primo, sub imperii Marci 
fincm excessisse Maximillam, tribus circiter ac vi- 
ginlianiiis, antequam martyrium Perpelua ct Fcli- 
citns, earumque socii subireni. Secuiido, persuasum 
fuisse Montanislis, nullum posl Maxiinillx obilum 
propheiam futurum, multo autem niinus aliam post 
eam prophetidcm cxpcctandain. Ficri proindc non 
possc, ut Aclorum scriptor, qui Saturum et Pcrpe- 
luam prophetirc ac coelestium revelaiionum donis 
iiisignes eademque charismata, ad coiisuinmationera 



bic protalerat, esse apud suos in coiifcsso, quod a B usquc in Ecclesia ptrmansura credidit, Montanisia- 



Montanista scribi omnino noii potcrat. > 

c Notetur enim impriinis, scripla essc ab auctore 
annoI>om.ccn,idesl anno abobiluMaximilloccirciler 
XXIII : deccssisse enim illam diximus anno Marci iil- 
timo, id esl Doin. clxxix ; atqui ca si vera fiiisset 
propbctissa, non jaiii alius crat prophela expeclandtis. 
Qui igitur alios adhuc expcctavil, sciiipcr expectaiidos 
cxistimavil, (icri non potesl, ut illam pro vcra pro- 
phetissa habucrit, ncc proiiide Montanisia esse po- 
tuit. Quanquam eniin ca haeresis postea in varias 
deinde sectas dislribiiti fucril, in co lamcn onines 
conveniebant, primas illas mulierculas pro proplie- 
tissis fui!»se agnosccndas. Notctur sccundo, ul sensu 
hcnigoissimo Maximilla' verba inlerprelemur, cl de 
niulicribus prophetissis, non de viris prophelis iiitcl- C 
ligamus : nc ita quidein Iianc pnvfalionem a Monta- 
nista scribi potuisse. Perpeiuae cnim prophetissx vi- 
siones erat complexurus. Quanquam certum sit, hanc 
inierprctationem ad mcntem Maximillse accommodari 
non posse. Quse enim, post se 0-vvTaetav fore dixeral, 
eani omnem prorsus prophelise usum cxclusurain ne- 
cesse erat. Terlio , cuin hac ipsa argumentationc, 
ante annos ad miniinum decem, iii secta illa rcfel- 
lenda usus fuerat Asterius Urbaniis , quis credaf, 
cadem argumeiitatioiie usurum sectae palronum? 
Quarto, id cti.nm ex eoJcm Urbano conslal, de faclo 
illos omnem suam proplietarura successionem in Ma- 
limilla terminassc, nec alium quemvis post illam 
admisisse successorem. Eadem argumcntatione usus 



rum fucrit erroribus imbuius. Mihi vero neutrum ho- 
riim qiix vir docliis assnmit, admilti posse videtur. 
Et ad primum illud quod attinet dc obilu Maximilla:, 
equidem scio miilios in ea versari opinione, illuni 
csse in aiinum Marci ultimum conferenduin. Scd, ut 
alibi oslendi (t) cl jainpridem Yalesius observavii (i), 
iiide eorum error profluxit, quod Aslcrium, qui sc 
qualuordecim annis post Monlaiii et Maxiinillx* obi- 
tum, libros suos scripsisse tcstalur Apollonio vcius- 
tiorem esse crcdidcrinl, a quo mcinorisc proditum cst 
quadraginta annis antcquani scribcret, Moiitanum 
prophetiam suain invcxissc (5). Ai non rcs ita se ha- 
buit. < Eleiiim, > ut Yalosiiis observat, < Apollonius, 
Montano adhuc superstitc, cum insanis suis vatibiis 
Priscilla et Maxiinilla, libruin siiuin composuit ut ox 
his fragmcnlis qu;c prufcrt Euscbius elicitur, id- 
que non uno loco; ut cuin dixii, 4 TCfofinc hyh 

fiVfl^ru Ta x*Ta Ayijavo/jvv tvv /Syovr* ««turov ^prupat, m 
9>uve^iarai, &i ixpoaxv^ovji, AU.t auTu <jro/Xo<. El paulo 

post dc codein Alcxaiidro loquens ait , h* 6 irpop/T/^c 
0-uy6vTa noXUli tztvu avbei. Ex quibus apparct vcr- 
bis, el Alexandrum et Monlanuin ipsum ac Maximil- 
lam adliuc vixisse, cum hxc scribcret ApoUonius. 
Nequc vero ait Apollonius quadraginla annos efflu- 
xissc ab obilu Monlani ad tempus qiio isla scribebnt; 
scd id tantumdicit, quadraginla annis antequam ipsc 
ad scribendum accedcrct, Montanum pseudoprophc 
liam suain invexissc. > Quare cuin, Severo imperanio 
ct supcrstite adliuc Maximilla, libros suos Apollonius 



Epiplianiu.s, post ilUusobitum ncminein aliuma Mon- J) elucubrarit, memoratos Asterio quatuordecim a Ma- 



ianistis ad sua usque lcmpora agnilum csse confir- 
mat. Fieri igitur non polcst, ul montaiiista Salurum 
Perpeluainqiie in prophetarum albiiin rctuleril. Id 
saltem ex illa aliortim argumentatione conccdai lector 
nccesse esi, qui iia argumentatur, non cssc eo no- 
mine pro inonlanisla xsliinandum. Nec tainen aliud 
proferunt, qui aUtcr scnliuiit viri sanc crudili. > 
Hxc Dodvvcllns, qiuc lainen quainvis eriidile , ac 
subtiUier disputatn, cxlorquere a me ncutiquam po- 
toerunt, ut illis asscnsuin accommodarcin. His eiiini 
in rebus, quibuscuinque nostris subliiibus aKpic cru- 
ditis observationibus prxvalcre debcni reruin gcsla- 
rum iudul^iae fidei monuinenta, ex quibus, ut modo 



ximilloe obitu quiclis imperii ei Ecclcsiae pacis annos, 
a Caracallae post mortem palris initiis ad Alexandri 
priorcsannos csse diicendos, elMaxiinillamanno Do- 
mini plus minus ccxii obiisse, loco supcrius laudato dc- 
monstravi. His ila animadvcrsis facile corruunl qnx 
Dodwellus fals» de Maximilluc interitu epochje su- 
persirnxit. Perpetuam enim alque Fclicitatem anno 
circiler cciii, sub ipsa pene Severianae persecuiioni > 
initia, marlyres occubuisse, verosimillima crudilo- 
rum, quos iniei: ct Dodwellus, opinio est. Unde Pcr- 

(i) Disscr. de capit, cniuin, a6so/. sect. 2. 
{i) Annot. ad Euieb. lih. v, cap. 18. 
j (3) Apud Euseb. loc. cit. 



85 



DISSERTATIO APOLOGETICA 



M 



peluae marlyrium MaximillaB inlerilum annis ad mi- A scriploradstrual,aiqueconfirmel? c Nam quia spirita'. 



nus decem praecessit : adeoque scripior montanisia 
ejus proplieiias agnoscere poiuit, ac venerari, eamque 
ut propliciissam colerc, qnamvis non ignorarel, imo 
ct inconcusse ac rirmiier crederel nullam post Ma- 
ximillnm fore proplielissam. 

V. Deinde, si arbitremur vera esse i\ux de Maxiinil- 
]a) obilu Dodvvellus staluil, eair. scilicel annoMaici ul- 
timo excessisse, necesse prolecto esl, ul fnlsa oinni- 
no siut qnx secundo loco tradit dc Blontanislanim 
in banc senlenliam consensioiie, quod milla posl Ma- 
ximiDam futura essct inEcclesia proplielissa.Eienim 
tam clnre et apeilc demonstraripoiesi,Moiiianisias, 
alias postMnximillam { siejusmors in annum Marci 
nllimnm conjicialur) prophetissas agnovisse, ul mi- 



lia charismata agnoscimus, post loannem quoque 
propbetiam mcruimus et consequi. Et hodic soror, 
ctc, > rclataque insanx valis visione , subjungit : 
( llx*c visio est ; Deus testis, el Apostolus cliarisma- 
tuin in Ecclesi;i futurorum idoneus S|>onsor. > Quid 
deniqiie quod in libro de Jejuniis adversus P.sychicos 
hoc eos iiominevellical, quod divinae gratiac charis- 
matis terminos contitucrent, seu pa/os, ut loquitur , 
terminalesf Quod utique in ipsos Monianistas retor^ 
queri nulio negotio potuissei, st eisdem gratiae donis 
flnes in Maximilla posuissenl : i sed rursus, inquil 
(i), palos terminales figilis Deo, sicul de gralia, iia 
de disciplina; sicut de charismatibus, ita et de 80- 
lemnibus, ul proinde oificia cessaverint, quemadmo- 



rnm sii, boc virum doctum jecisse opinionis suae fun- B dtmi et benelicia ejus. > 



damenlum. Annon ad Montanistas defeceral Tertul- 
lianus, cum librum scripsil de Anima? Annon ab obilu 
Maximillx, Iriginta ferme annis, si illa Aurelii ullimo 
excessit, hnnc librum elucubravil ? Et lamen alias sc 
ibi, posl insanam illam muliercm, pseudoproplietis- 
sas agnoscere profiteiur (1). < Est hodic soror apud 
nos revelalio^ium charismata sortita , quas in Ecclc- 
siaintcr dominica solcmniaperecstasin in spiritu pa- 
titur, conversatur cum angelis , aliquando eiiam cuin 
Domino, et videi, el audil sacramenta, elquorumdam 



Hxc mccum cogiianti in mentem venit au Monla- 
nistis in Africa perspecia omnia fortc non essenl , 
quac Maximilla in Asia oracula ftiderat. Sed ab hac 
me cogitalionc revocavit Firmiliani ad Cyprianuni 
epislola (*2), ex qua constat, ctiam in Asia, aliaspost 
Maximillam inler Monlanistas surrexisse prophetis- 
sas : c Ante viginti, inquit, el duos fere aiinos lem- 
poribus post Alexandrum imperatorem, multae istic 
confliciaiiones et pressurae accideruni, vel in com- 
mune omnibus hominibus, vel privatim Christianis. 



corda dinoscit, el medicinas desideranlibus submil- In hac autcm perturbaiione constitulis fide- 

til. Jam vero proul Scripturc legunlur , aul psalmi libus , emersit istic subito quxdam mulier, qux 

canuntur, aul allocutiones proferuniur , aut petilio- in exslasi constitula, prophelen se prxferret, etquasi 
nes dclcganlur; ila inde materix visionibus submini- Sancto Spiritu plena sic ageret. Ila aulem princi- 
slranlur : forlcnescio quid de anima disscrueramus, C palinm dtcmoniorum Impelu ferebaiur, ut per lon- 
cum ea soror in spirilu esset. Posi iransacia solein- gum temjius sollicilarcl et deciperet fralerniialem , 



nia, dimissa plebc , qiio usu solel ncbis rcnuniiare 
qua^ vidcril ( nam cl diligentissime digeruntur ut 
eiiam probenlur), inler cx^tera, inqiiit , oslensa est 
milii aiiima corporalitcr etc. > Eii egregiani post Ma- 
xiiniilam Montanisiariim proplieiissam ! Quid quod 
in co.dcm libro (i) Perpctux» rcvclaiiones, non miniis 
quam passionis ancior, agnoscit alqiie commendal , 
adeoqiic Pcrpetuam non minus , quam Actorum col- 
lcclor, in prophctarum album referendam exislimavii ? 
< Pcrpelua forlissima marlyr in revelalioiie glorloi 
paradisi, solos illic commartyres suos vidii. > El 
tamcn Perpetua vix nata eral, cum Maximilla obiii, 
si sub imperii Marci finem vivere desiit, annoscilicet 



ac mirabilia quaidam cl portenlosa perficicns, ct fa- 

cere se teriain moveri pollicerelur Quibus 

mendaciis, ei jactalionibus subegcral menlem siiigii- 
loruin, ut sibi obcdirent el quocuinque praciperet, 
ac duccrci, scqucronlur : facerel quoque miilieicin 
illiiui, cruda hyeme, nudis pedibus per aspcras ni\cs 
ire, nec vexaii in aliquo aut hcdi illa discur^ioiic; 
diierel eliam, scin Jiiduiam ei Ilierosolyinain rcstina- 
rc, fingcnstanquam inde venissel, etc. > Ila:c idco 
laio calamo exscripsi, ul quisquis intelligat, quuin 
egregias Monianisl;^, cliam in Asia, posl Maxiniilhiin 
habuerinl propbctissas. Sanc si tcmpora convenirenl, 
hanc omnino ipsam esse credcres Maximillam, adeo 



CLXxix : anno enim cciii quo martyr occubuit , an- B in illam omnia coneinanl, quaMle Maximiila ex Aslc- 



nortm erat, ut in Actis habelur, chciler viginti dno- 
rum. Quid etiam quod in eodein pariler libro lam 
longe abest, ut credal, posl Monlanum , ei Maximil- 
lam prophelinc spiritum in Ecclesia deleeissc ; qnin 
potius eos sibi viam ad nova chari&mala susci{)ici:- 
da aperuisse significet, qui eadeiii in iiscudopropbe- 
tis illis neuliquam fueranl aspernati : et liancperpc- 
tuam alque hideficieiitem divinorum cbarismatuin 
redundantiam, cum Apostoli iii ecdom loco, tum ali- 
bi (3) Joeiis testimoniis , Iiaud secus quam Actorum 
£ (!) Cap. 9. 



(2) Cap. 69. 
(5) 



Lib. de Resurrect. Camis, sub. flnf 



rio Urbano etaliis scriptoiibus Euseliius refert. Nam 
pnetcr jam dicia, ct nlriusque spiriium coargncrc et 
confulare Calbcdici ag^ressi sunl; etsicnt Maximilla , 
ut ait Teriullianus (3) i non alium Deum prajdicabat 
necaliquam > ejusdem Terliillianljudicio, t fidei aut 
spei reguldin everlebal > : Ila isla, t multos, > ul cst 
apud Firmilianum , baplizavit, i usilata et lcjjilima 
verba inlerrogationis usurpaiis, ut nil discrepan; ab 
ecclesiastica regula videretur. > Et paulo ante de ca- 



(1) Cap. undecimo. 

(2J Inter Cyprianic. lxxt. 

(3) Lib. de Jejuniis cap. i . 



85 PRO SS. PERPfcTUA, FfeLlCITATE ETSOCIIS. 80 

dem fcmina dixcrai , c otiain hoc rrcqucnlcr niisdm A vcrsis omneiu illud verisimililudincm ducil. Primuni 



essc, ul ci invocntiouc non conlemplibili snnctifica- 
re sc panem, et Eucliarisliam fncere simulnrel ei sa- 
crificium DomlMonon sine sacramenlo solilne pr;p«li- 
cationis ofTerret. i Quae omiiia monlnnisiici spiricus 
cliaracteres 8ant,et siiis prophelissis a Montnno fuissc 
permissa, ab antiquis scriptoribus memoriai prodi- 
tum est. Constat igilur propterea non csse aliqncm 
e Blontanistarum catalogo cxpungcndum, quoil aliam 
post Mnximillam agnoverit prophelissnm ; quamvis 
enim insana hxc vates id de se pra^dicaverit : Mer > 
iftt itfnfii^K ouxln tiTTOii , clc. , atlamcn fieri poluit 
(et id frequentissim^ sectariis accidii) ut nd hn^c lam 
manifesta meiidaci.l aiiimam noluerint ndverlcrc, 
aut aliam prophetcn intellexerint, qux novnm el pcr- 



illiid sil Caiholicos non Tuissc a Monlnnislis , qui non 
omnino desiperent, ul e. g. a Terlulliano, pro h.xrc- 
licis existimatos. Id primo conslat ex hnjns libro de 
Monogamia, ubi siatim inilio P>ychicos nb h.rrclici» 
dislinguit : c fLrrclici nuptias auicriint, Psychici in* 
gerunl. > ?i qujcras quomodo id csse poiuerit, ralio 
in promplu csl, quam paiilo infcrins idem subHingii, 
qund toln Monlanisinrum a Cniholiris dilTorenlin , 
ipsius jinlicio , non fldci , scd disci|>linnB rcs csset; 
hnc rnim rnlionc Pnraclelnm suiim ab h.Tcrcseos sus- 
picione liberare connlur. i Advcrsnrius eniin sjirilus 
cx diversilnto pncdicniionis nppnrcrel , priino regu- 
Inin nduUernns fidci cl ila ordinem adultirnns disci- 
plina} : quia ciijus gradus prior est , cjns corruplcla 



fecliorem doclriiiam ac disciplinam iiiveherei ; quo B anleccdil, id cst fidci qu.-c prior esl disciplina. Aule 



sensu novos ipsi se Montanislarum palriarchic pro- 
pbetas nuncuparunt, qiiam novam judicio suo in- 
cboaniricpost Apostolos prophetiahi. Ut ut sit, patet 
jam, puto, bodweltum infirmo nimium nili tibicine , 
cum Actorum collectofem Monianistarum ideo cala- 
logo eximit, qiiod Perpeitiam, post Maxiinillam, pro- 
phelen existimaverit, cuhi eam tertullianus quoque 
prufessus moDtanisia eodem loco ac iiumero ha« 
buerit. 

VI. Hinc autem, ut supcrius dixi , Basnagius pri- 
mum suum advefsus sanctos martyrcs ducit argu- 
mentum. c Ex Actorum, inqutt , colleclore vero si- 
milliraa nobis conjectura hascitur, Perpetunm eosque 
martyrcs qui se mortis socios ipsi addidere de grege 
Montanistarum fuisse. Nemo sane famili:e liujus ca- C 
tholicorum Acia marlyruni lnci dedisset, qnos ul- 
poie Psychicos conlemplui hnbel)nnt. Constai ctiam, 
Perpetuam , Felicitaiem , Saturuni , caindem ciim 
Actoruni auctore fidem profilcri , ul ex verbis ipsius 
exploraiuln est : c Et nos itaque qiiod aiidivimiis et 
conlrectavinius , ahnuhtinmtis et vobis, frntres ct fi- 
lioli, ut et vos qni intferfiiistis, remcmoreniini glorise 
Domiiii : et qni nunc cognoscitis per nuditum , coin- 
munionem hal)entis cum sanclis mnrlyribiis, > Aiqui 
collector Actoruu) suo se indicio moiiianistam prodit. 
Dcinde tertulliauus Calholicis inrcnsissimus, Monia- 
niqiie dcionsorncerriinus, mngnis Perpeluam laudibus 
afficit, cjusquc visionibus utitur ad probandiim, solos 
anlc diem judicii i»olemnis martyres in coetum re- 



qtiis de Deo hirreliCns sit, necesse csl et lunc dc in- 
slitulo. Paracletus autem mulla habeiis edocerc, qnrR 
in illuni dislulil Dominus, secundum pr.ufinilionem , 
ip^um priino Chrislum conteslnbilur, quulem crcdi- 
nuis tolo ciim ordinc Dei crentoris, et ipsum glorifi- 
cabit, ct de Ipso commemornbit : ct sic de principnli 
rcgula ngniius , illa miilta , qmo sunt discipllnnrum , 
t-evclnbit, fidem dicenle pro eis intcgritale pra^di- 
cationis, licet novls , quia ntinc revelantur. > Eadem 
rationc et in lib. dc Jcjuniis (1) objectam a Calholicis 
Moiitanohnnrcseos notnm dcpellere conatus esl, eam- 
demquc dijudicandi haereses reguiam tradidit. Cum 
enim invecisc per Montanum disciplinse et insliiutioni 
a Calholicis opponcrelur, qtiod « aut pseiido-prophc- 
tin esset, si spiiilalis vox solemnia illn constiluil , aut 
hajresis, si liumnna praBSuinplio adinvenit , t iia respon - 
dil : clndubitaie et ha.Tesis el p^ctido-prophetindivi- 
nilalis diversilale judicabunlur apud nos, unici Dci 
Crcaloris ct Christi cjus anlistiles. > Similia liabct 
libro dc Virginibus vclandis, pariler sub inltium , nbl 
lucnlcniius exponil prxmissis locis memoratam re- 
gulam fidei , quam qui adlilterat , baTelicus esl : qul 
servat, qiiamvis ordinem adulteret aut Innovct disci- 
plinnc, hfcrelicus ipsiusjudiciocenseri non dcbetrcssc 
autem hujusmodi, qurc Montanus Aposioioruin prrc- 
dicaiioni atqtie instiiutis adjecit; ordinala en scilicct 
csse ad perficiendam, manente lamen eadem fidei rc- 
gnla , disciplinam : non csse propterea Montano de 
Tetustnie prnscribcndum ; aut Montnnistas ob nova 



cipi : < Quomodo, inqiiit , Perpeltia fortissima mar- D hrec inslituta iiiler haercticos numcrnndos; aul ut 



lyr, etc. > Eo gravius id argiimenli, <|uod Tertiillia- 
niis et Perpetua) coajtancus ct inccdn Cnrtlmginis, 
nbi Perpetua vitam cuni niorte coininiitnvii, i«,Miornre 
non poluerit cujusnam sectx esscl, sive inulierilln, 
sive p;issionis ejiis colleclor. Esl niiiem ccrto certiiH, 
Tcrtiillinnum neqne Psychicorum alicui tot t mtnqiie 
pr rconia voluisse tribui , mullo autem minus verba 
ipsius, niictoritatemqueadhiberi ad probandam, qiinin 
adstruebat, senieniiam. > 

Ui hoc argumenlum, quod aiiquam, prsecipue milii, 
primo adspcctu, molestiam creare posse videlur, [ic- 
Hitus dissipetur alque evertatur, aliqua sunt mihi 
circa Montauistas observanda, ex quibus non animad- 



dcinccps videbimus , nb nposlolicarum ccclesiarum 
communionenlicnos essecenscndos : c Rcgula luideni 
fidei una omnino est, sola iinmobilis, et conrormabi- 
lis, credendi scilicel in untnn Deum omnipotenlcm,, 
mnndi conditorom, et Filium cjus Jesnm Chrlstum , 
nnlum cx virginc Mnria, crucifixum sub Ponlio Pilnto, 
tcrlin die rcsnscitntum n mortuis, rcceptum in coelis, 
scdentem nunc ad dexteram Pntris, vcnturum judi- 
care vivos et morluos, per carnis etiam resurreciio- 
nem. Ha*c lcgc fidei mnnente, cxtera jam disciplinoe 
et conversntionis,admiituntnovitatemcorreclionis... 

(1) Caplte undeclmo. 



87 



DISSEUTATIO APOLOGETICA 



88 



Quac est crgo rarnclcti adininislralio, nisi hxc, quod A arguere : c Scd alius, inquil (1), libellus iMinc gra- 



disciplinj dirigilur, etc. > Postea seqiiilur dc connnu- 
iiicalione quatn se Montanislac cuni Ecclesiis nposlo- 
licis liabcre jaclabant ob consensionein in eanidctn 
lidem, cadenique ndci sacrameuta , dc qna deinccps 
videbinius. Inierim idem conficio argumentum ex his 
qux' doccl in principio libri coiitra Praxeam, ubi 
quanivis apcrlc falealnr se, ob Paracleii .igniiionem 
atque dcfrnsioiiem a P.sychicis esse disjiiiictum , alta- 
inen eanid<Mn (lijiidicandi hxreses reguhim tradil, ex 
qua plane conseiinens esl, hanc Montanislas inler et 
Psychicos dis^ensioneM), non iis in rcbns positam 
fuissc, qu;c iide:n ipsius judicio l:ederent, aut e\ (lui- 
Lus possenl hxrescs pullnlare : c Nos vero , el sein- 
pcr et nuiic in:igis, ul inblruciiores pcr Paraclctum 



dum suslinebii advcrsus hxTcticos , etiam sinc relra- 
ctatii docirinaruin revincendos , quod hoc siiit dc 
praescriplionc noviiails. > Est aulcm , ut ipse eliani 
Basiiagius docct (2), laudains liber a Teriulliano con- 
scripliis, post(|uain ad Monlanislas defeceral. El cst 
scriptus advcrsiis (miiics hicreses, ut idcm ipsc Tcr- 
tulli.uius albi diserie lcslntur (5) : i Sed plenius 
ejusmodi praDscriplionibus adversus omnes haercscs 
alibi jain usi suiniis. > Cum igitur nihil occurrat in eo 
libro, quod Caiholicos possit offendere, iino quod iion 
cx eoniin sententia prolalum sit , adeo ut muiiorum 
opinio fuerit (4), euin (nisse a Tertulliano, anlequain 
Monlani dogmata amplecieretur, elucubratum ; coti- 
sequens csl P>ychicos seu Catholicos non fiiissc a 



dcductorcm scilicct oinnis veritatis, unicnm qnidem B TerUilliaiio inter liscreticos coinputalos. 



Deum crediinus, sub hac lainen dispensatione, quam 
o}xov9/A{«y dicinuis, ut unici Dei sit, et Filius scriiio 
jpsins, qui ex ipso processcrit, perquem omnia f^cla 
sunl ei siiie qiio factuiu cst niliil. Ilunc missuin a 
Palre iii \irginein, et ex ea naium hoQ)incin ct Dciim 
filium hoiniiiis ct niium Dei , et cognomiiiatiim Jc- 
sum Chrislnni. Ilunc passum, hunc morluuin, ct se* 
pullum secnnduni Scripturas, cl rcsuscitatum a Palre, 
€t iii coelos rcsumpium, sedere ad dexlcrain Patris, 
vciiluruin jiidicare vivos ct mortuos. Qui exinde mi- 
serit sccuiuluin promissionem suam a Patre Spirilum 
Sancluni P.iracleluni , sanctincatorem fidci eorum , 
qul crcduni iii Palrcm cl Filium ct Spiriluin Snn- 
clum. Ilanc regiilam ab iniiio Evangelii decncunissc 



VII. Sc^cundo noiandum est quod el ex pra?ce- 
dentibus sponte fliiil, et qux» jam dicta suni Inru- 
lentius adhuc conGrmat : Monlanistas, qnamvis con- 
vcrsaiionc et disciplina ab apostolicanim Eccicsia- 
niin instiluiionibus moribusque differrcnt, se tamen 
non cssc arbiiraios in iis in quibus Gdei et christian^ie 
religionis sumnia vertitur, ab earum communionc 
alicnos. Id ex eodem Tertulliauo, et iisdem rerme- 
locis coinperlum est. Libro enim de Virginibus 
velaiidis, postqnam docuit Calholicos et Monta- 
nislas in unam fidei regulam conspirare, et Paracle- 
tum non fidein adultcrasse, sed disciplinae supre- 
mam adniovisse inanum , slatim subjungit : c Per 
Gr(cciam ct quasdani barbarias ejus plures Ecclcsiic 



eliam anlc priores qnosque haereiicos, nedum aiite C virgincssuasabscondunt. Est et sub hoc coelo insiitti- 



Praxeam hcstcinum , probahit tam ista posteritas 
oninium luereticornni , quani ipsa novellitas Praxeae 
liestcrni. Qno perrqiie adversus nniversas hajrcses 
jam hinc pra^judicaluin sit, id esse vcriini quodcum- 
qnc priiiiuii; : iJ essc adulierum quodcuinque posle- 
Tim. • Profcclo non igiiorabai TertuHianus, imo .id 
opcrte falcbaiur, novam esse Monlanl prophetiam , 
novaiii ipsiiis pra:dicaiionem , ejus institula ah inilio 
Evangelii iiiiniine dccucurrisse, seil in posleriora haec 
terapora, iiii MoniaMiit;e effuliebaiil , fuissea Christo 
dilaia. Uiule non alia ratione potuit a Montano suo 
ha»rescos sive adulterii ha^rctici culpam infamiam- 
quc ainovcrc, quam dicendo, inducias ab co hestcrna 
die tradiiioiies, nou fidci regulam adiilterare , sed 



tum isliid alicubi, ne qui genlilitali grxcanicx aul bar- 
baricx ccnsuctudinem illam adscribat. Sed eas cgo 
ccclesias |)roposui,quas ei ipsi Ap»stoli, vel apo^tolxi 
viri condideruiil, cl pulo antc quosdam. Habentigitur 
et ilhc eamdein consueludinis aucloritalem, tempoia 
cl-aniecessorcs opponunt, inagis quam postera: isi.T.. 
Quid observabiinus, quid diligemus? Non possumus 
respuere consuetudincm, quam damnare non possu- 
mus, uipole non exiraneam, quia non cxtraneorum, 
cum qnibus scilicct communicamus jus pacis, et no- 
inen fraternilaiis. Una nobis,cl illis fides, unus Deus, 
idem Chrislus, eadem lavacri sacramenta. Seniel 
dixcrim, uiia Ecclesia sumus. Ita noslrum est, quod- 
cuinquc noslrorum cst. > Scd nihil luculeniius ad id 



perficcre diaciplinam ; adeoque ad disciplinam , non ^ probandum afferri potest iis, quaB in camdem sen- 



ad fidem pcrtinuisse controvcrsias Montanistns inler 
ct Calholicos excitatas ; et nequc hos, neque illos in 
haercticonim censum fuisse referendos, qnod, salva 
fidei regiila, in iis quai conversnlionis el disciplinae 
sunt, invicem dissiderent. Idcm etiain consial, nl alia 
plurima omillam, ex loto libro dc Praiscripiionibus 
.advcr.suslKcrciicos, quo cerle tiiulo ncqnnqnam Psy- 
chicos, sive Calholicos comprehendit, cum nihil ma- 
gis advcrsus h;Tirclicos urgcal, qiinm vctercs ct apo- 
siolicas tradiiioncs , ct aposlolicarum Ecclesiarum 
auciorilalcm ; niliil mngis haereticis exprobret quain 
novitatcm ; imo hoc ci proposilum fucrit, ut ex ipso 
discimus, omnes h;ercticoruiii sectas hac solo titulo 



tenliam subtilissime disputat in libro de Pr;vscriplio- 
nibu^ adversus hxreses.qnem, utidixi, jam montani- 
sta composuit. Aliqua ex eo libro loca, qnainvis pro- 
lixiora, adhuc aiferre opers! prctium existimavi, qnia 
rcm plane conliciunt, et opliino in lumine collocant. 
Ait igitur ad convinccndos hxreticos hoc sidum essc 
disputandum (5) : c Quibus competat fides ipsa, cu- 

(!) Lib. 1 Advers, Marcion,^ cap. 1. 
(i) Anno D. 200 num. ix.Vid. et Pagium.An. 195. 
num. IV. 
(5) Lib. de Carne Chrisliy cap. 2. 

(4) Vid.PamcI. in Vita Terlull. adXn.^OZ; t. i. 
col.65. conf. Aug. Noesselt. DiMfrr.,l.i,col. 171-177. 

(5) Cap. 19. 



89 



PRO SS. rERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 



jus siiil Scriptun£,aquo ci por quos ci (luaudo ctqui- A iia per successiones ab iiiitio decurreniem, ul pri- 



bus bh iradila disciplina, qua (iunt Cliristiaiii. Ubi 
eiiini apparuerit esse veritatein disciplinai, et iidei 
cbristianx, illic eril veritas Scripturaruni, et e.\posi- 
lionuin , ct oinnium traditionum cbristianaruni. > 
Deindc subjungil quod Apostoli, a Cbrislo edo- 
cli (i), c cl coiisccuti promissani vini Spirilus san- 
cii ad virlutes, et eloquium, priino per Jiid.ram con- 
tcstala fide in Jesum Cbrisiuin, et ecclesiis instilutis, 
dcbinc iii orbcm profecti, eamdem doctriiiam ejus- 
dem (idei uaiionibus promuigaverunt, et proinde ec- 
clesiam apud unamquamque civilatem condiderunt, 
a quibus traducein fidei et semina docirinx cacler;» 
exinde eeclesiaB muiuatx suiit et quotidie mniuan- 
tur, ul ecclesix (iant. Ac pcr boc, et ipsa; aposloiicac 



mus ille cpiscopus aliquem ex Apostolis, vel apo- 
stoiicis viris, qui tainen cuin Apostolis persevcravc-' 
rit, babuerit auctorem et aniecessorrm. lloc enim 
modo Eccle i:c aposiolicae census suos dercrunl : 
sicut SinyriKuoruin ecclesia babens Polycarpum ab 
Jobanne collocattim refert ;' sicut Romanoruin Clc- 
mcntein a Petro ordiiiaium edit ; proinde utiquc et 
cxler.c exbibent quos ab Apostolis in cpiscopatum 
consliiutos , apostolici somiiiis iraduces habeant. 
Con(iiigant lale aliquid bxretici. Quid eiiiin illis post 
bbispbcmiam iUicituin esl ? Scd etsi confinxeriiit, 
nibil promovebuiit. Ipsa enim doctrina eorum cum 
aposioiica comparaia ex diversitatc et contrarietatc 
sua protiunliabil, neque Apostoli alicujus auctoris 



deputantur, ut soboles apostolicarum ecclesinrum. B csse, neque aposiolici. Quia sicut Apostoli non di- 



Omne genus ad originem suain censeatur necesse 
est. Itaqiie tot ac tantae Ecclesiac una est illa ab Apo- 
sioiis prima, ex qua omnes : sic omnes priinx et 
omnes aposlolicx , dum una omncs probant unita- 
tem , duni est illis communicaiio pacis, ei appella- 
tio fraterniiatis, et contesseratio bospitalitatis ; qua) 
jiira non alia ralio regit, quain cjusdem sacrumenti 
unn iraditio.Haiic igitur dirigimus prxscriptionem (2): 
si Dombius Jesus Christus Apostolos misit ad pru;- 
dicanduin, alios non esse recipieiidos prxdicatores 

qiiam quos Cbrislus instituit Quid autem praedi- 

caverint, id est qiiid illis Cbristus revelaverit, et hic 
prcscribam non alilcr probari debere, iiisi per eas- 
dem ecclcsias, quas ipsi Apostoli condidcrunt, ipsi 



versa inter sc docuissent, ita etaposlolici non con- 
traria Apostolis edidissent, nisi illi qui ab Apostolis 
desciverunl, el alitcr prxdicaverunt. Ad banc ilaquo 
formam provocabuiitur ab illis ecclcsiis, qua; licct 
nnllum ex Aposlolis, vel npostolicis auclorem suum 
profcrant, ut mullo poslcriores, qux' deiiique quo- 
tidie instituuntur, taiiien in eadem fide conspiran- 
tes, iion iniiius aposlolicx depuiantiir pro consan- 
guiiiitatc doclrinx. Ila omncs bicrescs ad utrnmquc 
formain a nostris ecclesiis provocatje probent se qua- 
qua putant apostolicas. Sed adeo nec sunt, nec pos- 
sunt probare quod non sunt ; nec recipiuntur in pa- 
cein , el in communicationem ab ecclesiis quoquo 
modo aposlolicis ; scilicetob diversitatem sacmmenti 



eis prxdicando, tam viva (quod aiunt) voce, quam G nullo modo apostolicic. > Sed nibil liiciilentius iis. 



per epistolas postea. Si lix'C ila sunl, conslat proinde 
onincin ductrinam,qux cuin illis ecclesiis apostolicis 
niatricibus et originalibus ndei coiispiret , verilaii 
dopiitaiidam, id sine dubio, lenentem qiiod Ecclesiae 
ab Aposlolis, Apostoli a Christo, Clnistus a Dco sus- 
cepit : reliquam vero omncm docirinam de inenda- 
cio praejudicandam, qua: sapiat contra veritalcm cc- 
clesjarum , et Apostoloruin , ct Cbrisii , et Dei. 
Superest crgo uii demonstrenuis, an ba^c nostra 
doctrina, cujus regulam siipra cdidimus, de Aposlo- 
lorum iraditione censealur, et ex hoc ipso an cattcrae 
de mendacio veniaiil. Coinmuiiicainus cum ccclesiis 
apostolicis, quod nulhi doctrina divcrsa : lioc csl le- 
&liinonium vcrilatis. > Et infia, adversus bicreses 



qux non muilo iiiferius de pr;ecipuis Ecclcsiis apo- 
siolicis ei praescrtim Romnna , disserit iii b.xc 
vcrba(l) : c Agc jain, qui voles curiosilatem melius 
cxerccre in negotio salulis tuse, percurre Ecclesias 
aposiolicas, apiid quas ips» adbuc catbedrx Apo- 
siolorum suis locis pr;i'sidenlur, apiid quas ipsx au- 
tlieiilicai litterx coruin rccilanlur, sonantes voceni, 
el rcprxsenlaiites f.icicin uiiiusciijusquc. Proxiinc est 
tibi Acbaia, babes Corintlium. Si iion longc es a 
Maccdonia , babes Pliilippos, liabes Tlicssaloniccn- 
ses. Si potes in Asiam lenderc, babcs Ephcsnni ; si 
autcin lialiae adjaces, babcs Romam, unde iiobis 
quoque auctoritas prxsto est : statu lclix Ecclcsia, 
cui lotain Aposioli doctrinam cuin sniiguine suo pro- 



quu*. se de vetuslale jnct;ibant, seseque imperitis, ]> fuderunt, ubi Petrus passioiii dominicoi advqua- 



quudsub Aposlolis fuissent, pro apostolicis vciidita- 
baiit : id, ait, illis incumbere, ut ostendant aliquem 
so, vel ex Apostolis, vel cx apostolicis viris, qui ta- 
inen cum Apostolis perseveravcrit , sux babcrc in- 
stiuitionis auciorem, aut sallem aposiolicarum cc- 
clcsiarum commuiiione potiri (5) : cCxterum si qua* 
audent iiiserere se xtaii apostolicx, ut ideo videantur 
ab Apostolis Iraditx , quia sub Apostolis rucrunl, 
possumas diccre : cdant crgo origiiics ccclcsinrum 
suarum, cvolvant ordincm cpiscoporuin suorum, 

i)Cap. 20. 
r2)Cap. 21. 
r5)Cap.31 



tur ; ubi Paulus Jobannis exitu coronniur , iibi apo- 
stolus Jobaiincs, posieaquam in oleum igneuin do- 
niersus, nihil passus cst , in insulam rclegntur. Vi • 
deamus quid dixerit, quid docuerit, quid cuin Afri* 
canis quoque ecclesiis conlesserarit : uiiiiin Deum 
novit creatorem universitatis, etCbrisluui Jcsuin cx 
Virgine Maria Filium Dei creatoris, et carnis rcsur- 
rcctionem : legem et propbetas cum evaiigclicis ct 
aposlolicis litleris miscet, et inde potat lidcm eam , 
aqua signat , Sancto Spiritu vestil , Eucbaristia pa- 
scit, inartyrio exhoriatur ; et ila advcrsus lianc in« 

(1) Cap. 56. 



01 WSStRTATtO AP0L06E11CA H 

siiliiiioncm hmnitiem rocipii. 11:^0 fnsiiluiio, non A proplicliam, el disciplinam reprbbari , quAm Mon- 
dico jam qiine rntiirjis liiinrescs pr.Tniinli.ibal. sed de 



qii.i li:rrescs prodiernni. 9ed noii rnenint cx illa, ex 
qiio faclnc sunl ndversiis i.lain. Kiinin de oliv.T n'i- 
clco milis, cl opimnn el nencssari;e , asper oleasicr 
cxoritnr : cliam do papavere ficl gralissiiiKi» et 
suavissim:e, vcnlosa ei vana capnflcus exsiirgil. 
Ila el hicrcses de nosiro fruclificaveruni, noii no- 
slrrc, dejj^encres vcrilJUls grano, el mendacio sylve- 
slrcs. > Potuissetnc a Baronio, Bellarmind, et aliis 
qul rnmannc Ecclesiie addicilsslmi h:ibentur, quid- 
quain de illa aut magnificeuiius aul illustriiis pr^edi- 
cari ? Qu;s crcderei hx.c liairciico homliii, et ab Ec- 
clesia romaiia extorri excidorc potuiss6 , qulbus 
omncs peniius advmus cjusdem Ecclesix doctri- 



tanus invexeral; ct tamenRomah* Ecclesine, el c»* 
terarum aposiolicarum anctorititein ubiqtic pnrdU 
d!c:it, mirumquc in nindum extollit, cosqiie a chrt-> 
Siianismo , ab Apostolts et a Christo atlenos cisse 
deccrnit, qui non iii unam camdemqiie fidem cum Ee- 
clesiis aposlolicis conspinvcrint. Quod proflecto cer* 
tissimo csl argumento,non fulsse Muntanislii persua- 
6um, se ab Ecclesi:c catholictc communionc in iis 
qua: fiJei suni . excidisse. 

Dcnique, ut inunmera pntiermiiiam qtiiB hnc 
in eamdem seuteniiam afferri possent, visram Chfisil 
Ecctesiam iiou ftiisse Teriulliani jtidicid ad lR>!am 
Moulanisiaruin seciam cuarctatam, %€6 Gathdticos 
quoqiie ad unuUi idemque Ecctesix cOifiH perti- 



nam li.Trcses profliganiur ? Neino prorsfis, qui non B "uisse, cujns inembra, quamvis nort easdcm omnino 



advcrierit ad ea qurt; hacrenus ex» hoc auclore de- 
diiximtis, non id scillcet in mentcm venisse Monta- 
nistis, se ob novain prnphetiam ac disciplinam ab 
eccleslarniti apostolicarum commuuione in iis qu;c 
fidci sunt, el in quibus summa vcrtitur rcligionis, 
excidisse. Aiiamen qtiia non oinnes consentiunt, li- 
brum de Priescriptionibus a Tcriulliano, dum inter 
Caihcdicos vcrsaretur, non fnisse composiiunl ; ad- 
dam cx lib. iv cont. Marcioii., qiiein constat, post- 
quam slmnltates cum Psychicis, ut ait (1), liabere 
coeperat, fuisso ab eo concinnatum, siinile de eccle- 
sits aponolicis , et pncseriim Romaua, teslimonium , 
adulterum seilitcet el lioRreticum esse liabendiiin 
quidqnid in rebtis fidei ab earum iradiiione reccdii, 



sectaroniur tnotum insiiiuti6nc^ , eadeni nihilomi- 
nus lide , iisdeinqtie sacrahienils inltir Sii Wlll$hrcn- 
tur ; ea Incnlenter ostcnduiit , «Jttai dc chrisiiani no- 
miniri Ecctesiitqne ampliludinc advertn^ feltittieol 
disputu (i) : f llesieriii sumijS^ ct VeMra Dihhia im- 
) leviiiiuSj uibes, insulas, castclla, municipia, t^onci- 
liabula , casira ipsa, thbiis, dccurias, palatiuhn, sc- 
natum , foruiii , sola vobi^ relinquimus tcmplti. Cui 
bollo non idonei, hon prompti fuisSeintlis ; ctiam 
iihpares copiis, qui tain libeniek' trucidamur, si hoii 
apud isiam discipiinani niagi^ Occidi liceret, qiihm 
Occidere? Poluimiis ct iiicrmcs, hec rebelles, scd 
tantuininodo discordes solius divurlli invidia fldvcr- 
sus vos dimicasse. Si cnim lanta vis homlniim in 



et extraneum esse cxislihi:indnm quidquid cum illis G ^liqncm orbis rcinoti sinuni abrupissemuS a vobis. 



non in una eademqnc fide communical (2) : i In 
sumina si constat, id verius quud prlus , id prius 
qnod el ab inilio , ab inilio ijuod a!) ApOsiolis , pa- 
ritcr ullcjue consiabil , csse ab Apostolis liadilinn 
qnod apud ccclcsias Aposiolonim ruciil snrrosin- 
ctiim. Vidcamus quod lac a Paulo Ctirinthii li:uise- 
rinl ; ad qiiam regUlam GiIaKc slnt recorrecli ; qi!id 
lcgantPhilippenses, Thessalonicenf^es, Ephesii ; qiiid 
ellain Romani deproximo soiient, qiilbusEvangelium 
cl Pclrus et Panlus sanguine qnoquc suo sign:itnin 
rcliinerunt. Ilahcmus ct Johniuiis aluumas ecdesias. 
Naiii et si Apocdypsini ejiis Marcion respnll , ordo 
tainen episcoporum ad nrigincm recensus, in Johan- 
iiem slabit auciorem. Sic el c:rieraruiii geiierosilas 



SUfTudisset ulique doniinaliouem vestram lot qua- 
liumcumque amissio civium ; iinmo etiam ct ipsa dc- 
stituiione punisset : procnl dubio ctpavissells ad soll- 
tudinem vesiram , ad sileniiuin rerum , et stuporem 
qu(imd.im quasi niortux Urbis qtixsissetis quibns iu 
ea iinpcrasselis. IMures hoslcs qinm civfes vobis re- 
mansissenl, nnnccnim paiiciores liosles h:ibetl3 pr:e 
nMilliliidine Cltrisiiauorum pciie omniiim civluih, peiic 
oinnes cives chrislianos habcndo. Sod hostes hialnl- 
siis vocari genoris hninani potiiis quam erroris hu- 
maiii. > ll:rc de snlis Monl.inisiis intelligi sdne vow 
possunt. Nninquain enini Ii.tc secta adco pomoeria su\ 
dilalavil. Sed ncqiie de Christianis , prout etuiin h;c- 
reiici hoc nomiiie coiiiineulur. ilserclicos enlm Cliri- 



recognoscilur. Dico ilaque .npud illas nec solas jam D stianonimnnmcro, eodcmlibro (i), aperle submovit: 



apo^tolicas, sed apnd nniversas qu« lllis dc socie 
tate sacramentl c nifcfcdciantul*, id E>angeliuin Lucas 
ab initio edilioiiis siare qiiod cuin maxirne tucmur.» 
Hiec profecio, ei his similia qua?* apud eiini passim 
occurrunl eiiam In iis Ilbrisquosronst.1t, poslqiiam 
ad Montani dogina del.ipsus cst, ab eo fuisso promiil- 
ga'os, scribere niimquam aiisus fuisscl, qui se non 
cxistiiii.issct in iisdem cuin ecrlcsils aposiollcis fidei 
dogmaiibus coinmunicare. Non Ignorahal profoclo 
Terlullianus, novam ab Ecclesia romana damnari 

(i)Vid.cap. 23 
(2)Cap. 5. 



« Sed diccl nliqnis, eliain de nosiris excedere quos- 
dam a regnla disciplin;e: desinuni tuin Chrisiiani ha- 
beri pcncs nos. > Uxc igilur Ecclesia , ciijus pcr 
tblnm librnm inculpalos saiiciissimosque mores do- 
scribit , atque tiielur, ct e cnjus slnii hiiiltos , ail, id 
tcmporis innumerosqne mariyres prodiisse, quoruin 
s:inguis soinen erat Clirisiianonim , nequc hxrcticds 
coniplcolebalur, neque solos Monl:iiiistas, sed vel 
maxiiue Calholicos, qui iil est apud cumdeni Terlul* 
lianuin (5) , de inuliitudine gloriabantur, et e quibus 

(t) Apolog., cap. 37. 
2) Ibid., cap. ^46. 
(5) Lib. de Jejuniis, cap. 40. 



93 PRO SS. PERPETlJA, FELICITATE ET SOCIIS. U 

coiMtal , ifinnmeros prsc Ms seciis ftiisse mnriyres A t Qnam pacem qnidam in Ecclcsin hon lialienies a 



coronalos. AUamen eum, Terlullinni jtidicio, qiio 
lemporc Apoiogeiicum promnlgAvit, nempc in mcdio 
SDslu perseculionis , ipsi qnoquc Monlnni^l.T. Cnlt:oli- 
coram immero censerenlnr ; mnnirL^sliim est , ox iis 
ei veiis dtliolicis unam enmdi-ntqno, o\ cjns sen(on- 
tia Cltriiti Ecclesiam conslilisse , qn.T licct ubique 
iion easdem omnino monini instiluliones nsnrparol : 
unum ismen idemqne religionts corpus ccnsenda 
essel.quo^ in eadem fidei dogmatn conspirarci, iis- 
dcmque lidei sacrnmentis uieretur. 

Vill. Teriio noiandam esi, id qtiod ctiam ex prx- 
missis spontesua profici8citur,CatlioIicorummnrlyres 
faisse a Montanistis pro veris mnrtyi ibus xstimnins , 
el ad eorum qnoqnomodo cominnnioiieni viani nfle- 



marlyrilMis in cnrcorc cxorare coiisnevcriint. Et id«!0 
enm ciinin propirivn in vobis haberc, cl cnslodiro 
debeiis, ul si roit<\ ct aliis prx^tare possiti&. > llic 
etiini C:«tboiicoriini iiios fuil, ul coinmunione obcii- 
minn miiiialia dejecii , ninrlyrum opem implorarenl. 
Porro Cnibolici ad Moiilnnisius, quibus scicl)niil ejiis- 
modi Ecclcsiie rnUiolieai niorcm el cotisneitidinem 
improbarl , minimc confugisscni. Terlio , cerinin csl 
mariyre>, ad qiios ejiisinodi ribriini Tertnllinnus des- 
tiiiavit , a sna comninnionc nlicnos ncntiquam credl- 
disse. Eos cniin rog;il , quod inter alitncnin cnrni>, 
qii:e illis Ecelesin siibininislnibnt, ei lioc ab eo niu- 
nnsctiliim aecit^ercnl , qnoJ ad saginnndiim spiriMnn 
facerct ; (|nod cerlc niutua; commnnionis indubiuin 



cusse. Citbolicos quidem marlyres a Mtniianistarnm ^ esl nignmenlnm. Cerlum denii|ue csl Ecclesinm ijUvC 



commnAione abliorruisse, memoriie prodidit Aste- 
rius l3ilMmns, non iiem Montanistas Cniholicorum 
mariymn comniunionem esse aversntos ( 1 ) : 
4 ttuamobrein, inquit, quotiescumque Ecclesio; viri 
ad martyriniii pro vera iide subcunduni vocnli , nna 
cum qtiibusdam de Pbrygnm liaresi , qui mnrtyres 
dicuntur, casu quodam coierinl , somper ab illis dis- 
sentittnt : ct communionem eorum snllicite vitanie:^, 
gloriosum martyrii eiitum conseqnantur ; quippe qui 
Montani et muliercularum spiritiii assensnm coinmo- 
dare nefas ducaiil. Atqne id verum esse consiat ex 
lis qu» noslra .i;tate in urbc Apainea, qu i; ad Menn- 
druiH fita est, gesla smit a Caio ct Alexandro 
marlyribus , oriundis Eunienia. > llnjus quoqne rei 



landatos inariyrcs alimenlis carnis tanqnnm |dn 
ninier fovebnt , v»rain Christi Ecclesiam , Tertullianl 
qnoqtie jiidicio ftiissc : i Inier cnntis alitncnta bene- 
dieli nnirtyrcs designati , qux vobis el doniina matcf 
Ecclesin dc uberibus suis , et singula fraircs de opi* 
bus suis propriis in carccre submiiiislrant , cnpite ali- 
qnid ei n nobis , qiiod fnciat ad spiritum quoqiie edii- 
candnm. > Atqni caibolicn Ecclcsin nisi de calbolicis 
martyribns solliciin non fnisset. Practeiea inicr prac- 
cipnas Ecelesi,i: RomnntE doles , ex quibtis illain , ut 
snpra videmns, suminopcre coinineiidat, banc eliain 
reccnscl, quod snos ad inariyrinm adborlaretur : 
3larlyriOy inquil, adhortAinr, Qii3C vero laus, aiil glo- 
ria fnisscl non genuinos , sed adulleros Cbrisio 



manires;a nobis ex eodem ierluliiuno snppeiunl nr- q martyres iiarere? aiit quis dubilet an veros Cbristi 



gumenla : imprimisex libroad Mnrtyrns, qni cuin lu- 
rcnte pcrsecutione editus fuerit , nnllum dubiiim cst 
quin adeorum classem pertineal, qtios duin in Mon- 
tani castris miliiaret, elucubravil. Cerluin auleni iiiw 
primiseat bunc librum vcris, cx Tertuliiani qnoiino 
sententia, Christi martyribus fuisse niincnpatnm, iit 
qnos innameris laudibus cumulat, et bcncdiclos pns- 
sini appcllai (2) : i Inler carnis alimcnla bcnedicli 
roarlyret designati. Iniprimis ergo benedicti, cle. (3). 
Quo vos benedicii de carcere, elc. (i). S c minc be- 
nedicli, etc. Proinde vos bciiedicl;e, eic. (5). liicc 
bcnedicti non sine causs.*) , clc. » Seciindo , teitium 
est, bos, qiios tantis benedictionibus cuinulai, el ad 
coelum usqne laiidibus efTert , non montanisias fuisse 



marlyres in linnore Tertnllianns liabuei it , et eorum 
co ! niunionem exoptarit? Postromo, euruin mariy- 
rum , quorum lidcni , constaniiam , et mnUittidinein 
cum in Apologetico . tum in libro ad Scnpulnin, ct 
alibi freqncntissime pnedical , maxiinain parloin 
fuisse Cathoiicoruin , nec Basnagins, jmto, iiificini 
iturus esi : iiisi foi le velit eximiain liniie Cntboli(\c. 
adeoqiie voraiCliristi Ecclesiaj laudein deiraberc.qnnd 
fecundissinia luerit saiictoriim inartyi uiii parcns. 

IX. Ilis aniniadver$iis, nnilain, pnto, iii Basnagil 
proposilis :irgumciitis snpcre>se dillicullalcm. Quis 
enim mirciur (si ad en , de qnibiis li:ictcnns disscrui- 
nnis, aiiimnm udvcrteril); <tnis, in()uam, mirctnr, 
anctorem monlnnistain cnlbolicoruin ncla mariyrum 



raartyres,sed calholicos, aul ex iiis salloni plurimam p i„ lucem edere voluisse, el ad babendam cuin illis 

conimimionom siios ruisso adliorinium ? An id magis 
mirandiiin, qnnin adqiiod cos, auci'>r siniililernionln* 
nista, iibrnm eoruin landibns rererium, conimunionis 
nrKjiic symbolnni , desiinaril? aul quod nposlolic.i- 
riini Erclesiaiuin coniinnnionem, qnarum inter pnrci- 
pua meinbru mnrlyres conipntanlnr , lantopere co r.- 
ineiidarit? Qnis eliam miretur Tertnllianuin niagnis 
Perpettiani Iniidibiis afTccisse, fortissimxque ninr- 
lyris prxconio exornnsse? Aniion magis inirandum, 
quod catbolicos marlyres, in llbro ipsis nuncupato, 
tolbeiiediciionibus cumulari, quod eorum ceriaminis 
c agonotbeteni i csse dixerit (i) « Deuiii vivum, xysiar- 

(i) Capite lertio. 



cnrum partem constiiisse. Id constat ex cnpitc prinio, 
ubi eos ad mutuam pncem liis verbis adboriatur : 

(I) OOe-j rct xat iirsicoi.v ol l^Trt rd tv.c x«t« a>y,&£iav 
•jrfTTfMc ftatpritpiov rx)r,6hr6f imi Tf|c ExKlr.rfA; rly^bivijusre: 
Ti»«*v T»v «nd Tfc Twv ♦^wyiSv «ipifffW^ /r/o.aivwv f/v.prjptA^t 
Zi^fifvtr^i T« "XfiOi auT&uc , xai /ur- xoivwvT.aetvTr? i/hxol^ 
T«XsioSrrai, mu. rd /ur ^!,6/£»{>*t av^ttreLBis-AXi tw oii 
MsvTa/Ov xai twv vuvAixiiv rtvf{iuatTt, xati 5Tt toDto a^Tj^ir 
Koej iiti tAv ^fA^.xtfCtt y^p^^i i» S-xufuiv. rt\ npdi MatiAvopw 
Tir/x^Mi ytysvii/uiivsv, i"* ro}( izipl ritov xai A/s5«tvSpc» arri 

Zytfjitnipt^, ^pTupT.ffa7t, 'jrpdhU^' Apud Euseb., iib. v, 
cnp. 16. 

(%)Cap. 1. 

(5) Cap. 2. 

(4) Cap. 3. 

(5) Cap. 4. 



P3 



DISSEUTATIO APOLOGETICA 



% 



chum^SpiritiimSaiictum^coronnmieleriruaiisbraviinn, A magnuin Basiiium , Gregorium Tlieologum, aliosque 



angelic;c substaniix politiam in coolis gioriam in s:C' 
cula sxculorum ? > Quis deuiquc niirctur, Porpeinas 
visionibus uti eum voluisse ad probanduiu , solos 
ante diem judicii solemnis mnriyrcs in cooluin rc- 
cipi? Non csl prorcclo id mngis minuuluni , qcnm 
quod RulUii marlyris in libro a(Ivei\«^us Crclcsinm 
promulgato cum mulla laude meiuincrit , cju>q<ie 
exemplo usus fueril ad probaudum , fiigicndnm noii 
essc persecuiionem , quia nibil iuga prosit, si Dcus 
nolit. < Rutiliiis sanctis^imus martyr, cum tolii!iis, 
inquit (1) , fugis^et pcrscculioncm dc loco in locuni, 
eliam pcriculum (ut pulabal) nummis redcuussel, 
posl totam sccuritalcm , quain sibi prospexcrat , ex 
inopinalo apprcliensus, el pnvsidi oblaius, toniKMiiis 



id gencris doclores ca!h<»Iicos non afGciunt? Quam 
iidcm iion tribiiunt Nica^nis Palribus auctoriiatem ? 
Qiiam ningn;c huic synodo revcrentiam, honoremque 
nondefcrunt? qiiainvisCatharosseuNovatianos inler 
hajrcticos numerarii. Quid porro dicam de iis qui 
subJuliaiio Apostain, sub Yalentc imperatore ariano, 
et in Perside sub Saporc, marlyribus , passi suul ? 
quantis a Socraie etSozomeno, laudibuscclebrantur? 
annon eos veros iiiter, ac genuinos Christi martyres 
ntimci aiil ? annon eoruni Acta , qiiantum ipsorum 
in scribendis hisloriis insiilutum patiebatur, in lucem 
profcriini? annoii eamdem illis, quam antiquis mar- 
lyribus Iribuunt auctoritatcm , quamvis non ignora- 
icnt non cos novaiianx fuis>e , sed catliolica:coin« 
dissipalus , crcdo , pro fug.c castigatione , dehiiie B munioiiis? Ei porro mirabimur, si auctor monlanisla 



ignibus datus, passionem, qiiani viiaral, miscricordiu: 
Dei rclnlit. Quid aliud vuluit Dominus nobis dcmon- 
strare hoc documeuto , qiiam lugiendum non csse, 
quia nihil fuga prosit , si Deus nolit ? » Non huiic, 
puto, Basnagius diclurus est inartyrem monlanisiam, 
cum sibi liciium esse crcdidcril saluti suic fuga con- 
sulere et periculum preiio redimerc; quae illiciia 
ex Montani disciplina habebanlur ; et taiiien toi lan- 
taque in euni congerit proeconia , ejusqiic exemplum, 
iit sanctissiini mariyris , adhibet ad probandam 
qiiam adslruebal senlcntiam. Mavili etiam innrlyris 
Adrumelini cum laudc meniiiiit in libroad Scapulain, 
ejusque cxemplo uiiiur ad probandam qunm nd- 
struebat sentenliain ; quod nulla videlicet civitas. 



calholicorum qnorumdam Acla marlyriim collegeril, 
ac littcris consigiiarii? Si Terlullianus forlissimos eos 
mariyres mincuparit, ct eorum revelationibus auclo- 
riiatcm aiiquam honoremqiic detuleril? Idqiie ad* 
vcrsus eorum orlhodoxiam gravissimum esse pra^ju- 
diciuin, et cos proindc calholicorum niimeromarlyrnm 
cximcndos, ctMontanistis rclinquendos, arbitrabimur? 
id si ila esl , cxpunganlnr ctiam oporlet e Catholico- 
rum diplycliis tot sanctissimi doctores , imo el ipsi 
Nicicni Paircs, tot forlissimi marlyres, lot etiam ro- 
ligiosi^sinii monachi , quorum laudes nec Socrales, 
ncc Sozomcnus taciieruiit ; expungantur, inqiiam, c 
cuholicarum ccclesiarumdiptychis, clNovaiianis ac- 
censcantur, proplcrca quod iii cosNovaliani scriplo« 



nullus jicrsecutor iinpunc laluri cssent christiani san- ^ ics tot tantaqiic pra^conia conlulcrint. 



guiniseflfusionem (5) : i Tibi qiioqueoplainusndinoni- 
lionein solam fuissc, quod cum Adrumeticnm Mavi- 
lum ad besiias damnasscs , ct stalim hxc vcxntio 
subsecuta cst , ct nunc, ex endem causa iiilerpcllaiio 
saiiguinis. i Et iiunc igitur Bnsnagius audebii tam 
levi conjeciura , qiiod a Tertullinno laudalus fucrit, e . 
Monlanisiarum sccla mariyrem pronuntiare? Psychi- 
cos non adco, ut oslendi, contcmptui habcbant Mon- 
tanistx , ut cos ab IiaTClicis non disliiigucrenl , ut in 
iis qujc sunt fidci, nliemccos cominuuionis csseceu- 
scrcnl, ut eorum deiiiqnc mariyres liidibrio pnriler 
habcrent : neque TertuIIianiis, quamquam Caiholicis ^ 
inrensissimus ct Moniani defcnsor accrrimus, co un- 
qiiam vcsania! proccssit, tit iis qui iii Catholica; Eccle 



XI . Al cgo non solum cx auctore montanista nulliim 
creari posscexisliino sanctis martyribus prxjudicium, 
quin et gravissimum inde pro illis conlicere milii vi- 
dcor argiiinenlum. Non cnim scriptor montanista dis < 
simulnssct, aiit vcrbis soluin ambiguis et obscuris in- 
dicasset, foi lissimos atliletas sectic siix martyrcs cx- 
stiiisse, hos novam prophetinni fructus germinassc, ad 
ejusmodi certainina duriorc quam invexerat, disci- 
plina Montanum imbellesquoque feminas instituisse. 
Quinimo hccc aliai|uc hujusmodi palam aperlisquc 
vcrbis pnedicasset , ct opportune iinporliine iiulla 
non fernic pagiiia lectoribus inculcasset. An jteschnus 
qtia! sit his dc rcbus hxreticorum jacianli^ ? quam 
inde soleant inaniler superbire, similivc arrepUi oc- 



sia^ siiiumartyres occubuisscnt,aut mariyrii coronam ^ casione in Calholicos impudcntissimc dehacchari? 



delraheret, autmcriiaslauilcs prirconiaque inviderel. 
X. Quo id mitius mireniur in Montanisiis, simi- 
lilcr hiercticorum exempla non desunt. Qnnnlis enim 
laudibus Socratcs et Sozomenus , licet Novatinni cv 
tholicos non soliiin martyres, scd etiam doctorcs 
non exornanl? Nequc cosdico martyres aut doctores 
qui, anlequnm Novaiianus schisma conflaret, in Ec- 
clesia caiholica flortierunt : sed eos. qui deinceps exorii 
sunt, et a qiiibus laudnii scriptorcs opiime noveraiit, 
Novatianos inter hxreticos computari. Quibus cnim 
prxconiis Hosium, Athanasium , Alcxandrum C. P., 

(1) Lib. de Fuga in PersecuL cap. .*>. 
&) Cnp. 3. 



Exeniplo esse potestauclor Donatisia, qui sanctorum 
Saturnini, Dativi et sociorum mariyrun* Acta littcrartim 
monumeniis consigiiavit. Qdamvisenimlaudnti inarty- 
res e Donaiistarum secta non fuerint, ctim nisi sedata 
perseciitione prxlextu trndiiionis conflalum schisina 
non sil ; aitamen quia passisuntne divinasScripturas 
persecutoribus iraderent, et traditorcs vidobaniur 
exemplo suo praidamnasse, suaque communione eje- 
cisse : mirum quam inde se jactct, qtiave impudentia 
in Calholicos iusurgat pciulaniissiinus scriplor ! 
«Dcvicto, » inquit (1), « aique prostrato diabolo, 

(l)lnprxfat. 



«7 



PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIIS. 



victricera pdlmam iii passione gcsiantcs, scnlen- A cnm adjuloribus suis pugnaiarus mecum 



98 
Veniunt 



ti:im iii Imdilbrcs, alquc in coruui consoiics, qna 
illos ab Ecclesiaicoinmuiiione rcjccerant, ctincii lu^tr- 
lyresprnprio saugnine consignabant. Fas enim non 
fuernt , ut in Ecclesia Dei simul esscnt marlyres ct 
traditores. » Aliquidne iii auciorc Monianista simile 
occurrit? Mirum quam modesle , quam vcrccunde se 
gerat! Ait quidem se novas visiones el prophelias 
agnoscere , aique honorare : sed Pcrpetuae Snluriquc 
visiones ac coelestes revelationes liiicris mandaiurns, 
iion ideo Calholiris insuUat, qui novos prophetas re- 
cipere recusabant. Suos quidem ad liabendam cum 
inartyribus communionem adhorialur : sed non ideo 
illos a Citholicorum communioiie , novos prophelas 
Tcprobantium (quod auctor Donatisla facil) deterret. 



ct nd me adolcsccnlcs decori adjutorcs el faviiores 
inei : et expoliala sum , et facta suin masculus. i Pro- 
ccdii igitur cum if)gyptio ad pugnam Pcrpetua sexu 
mutalo, victori.T pretiiini acceptiira < ramum viridem, 
in quo erant mala aurea. El petiit sileniium, el diiit: 
Ilic iCgyptius si hanc vicerit , occidet illam giadio ; 
ct si hunc vicerit, accipiet ramum isluni. Et recessit. 
Et accessimus ad invicem, ct coepimus mittere pugnos. 
Ille mihi pedes apprehendere quxrebat : c go autem 
illi calcibus faciem cxdebam. > Hacccine snnt Spirilu 
S:tncio digna? similiane propheiis obtulit unquam? 
Scilicct ea visasiint,quibus sacrum Joelis accommodc- 
tur oraculum. Monlani prorsus redolenl oflicinam 
soinnia ejusmodi, ccslasis ejus simillima, qun Tcrtul- 



Undcautem haerelico hoinini tinta modestia? nisi quia B lianus probat animam esse c aerii coloris, et formx 
optime noverat, se non montanistarum , sed catlioli- por omnia humana; (1) >. 



corum gesla martyrum littcris commendarc. 
CAPUT III. 

I?IT£B5IS BASNAGll ADVERSUS NOSTROS MARTYRBS ARGU- 
ME^TIS GENERALE RESPONSUM ADHIBETUR. 

I. Inlerna Basnayii adversus sanctos wariyres aryu" 
vienia. 

II. Ac/oriii)i polius compilatori fides ilcroynuda essel^ 
qnam sanclorum marlyrum orlhodoxiu in dubium revo- 
canda. 

III. Raliones adducuntur , quibus Aclorinn yr.9t6rr,( 
in controversiam vocari posset, Prima roiio cx quibus' 
dam verbis exolicis quce in Perpeluam^ a qita maxima 
eorum pars scripla perhibetur, mininie qmdranL p 

lY. Secmida ralio ex slyli similiiudine, qua: unum et 
aimdem scriptorem refert , cum tamen a tribus diversis 
scripta fuisse dicanlur, 

V. Neque TertuUiani, neque synchroni scriploris auc- 
loritas impediret , quq minus de Aclorum fide dubita- 
remuSj si aliquid reapse contiiierent qnod calholicos 
martyres dedeceret. 

I. Exierna, ul vocant, argumcnia duobus prxce- 
dcntibiis capitulis prosecuti sumus , interna scquen- 
libus capiiibus examinabimus. Dc his iii liunc modum 
disscrit cruditus Basnagius : i Uis argumcnlis, > ex- 
lernis scilicet, > insila pra^stant. Quippe co semodo 
Perpctua gcrit , quasi Spirilum Sanctum , veluli mo- * 
nile quoddam in arca inclusutn sua liaberet ad nutum, 



II. Ilis oinnibus difHcultalibus hoc priinum ad- 
hibeo gcnerale responsum , quod si quidem objecta 
Pcrpctuac visa aliquid reapse aut Spiritu Sancto, 
aui martyrc indignum continerent, Actoriim potius 
sinccritas, quam martyrum orihodoxia in dubium 
csset rcvocanda. Ilac primum rcsponsionc usus csl et 
sanctus Atiguslinus. Cum enim sibi Pcrpelux visio 
inferius examinanda , qua frairem suuin Dinocratem 
in pocnis, deinde in rcfrigcrio vidit, objiceretur , hoc 
prinium respondit (2) qiiod c nec Scriptura ipsa canonica 
est, ncc illa sic scripsit vel quicumquc illud scripsit, > 
etc. > Quibus verbis dubitare vidctur, an reapsc Pcr- 
pctua revelationcs suas in lilleras miserit : ndeoque 
non omnem nciis et corum edilori fidem adhibcre. 
Hic cnim pcrspicue docel Perpeluam cl Saturum , 
quce ad visiones et revelaiiones perlinent, suis ipsos 
manibiis conscripsisse : c Haec, inquit, sub iniiium, 
oidincm lotum mariyrii sui jnm hinc ipsa narrabit, 
sicul conscriptum manu sua, et suo sensu reliqtiit. 
Cuin adhuc, inquit, cuin persecutoribus esscnuis, 
etmcpatcr avcrlere, elc. > Et infra : c Tum dixit mihi 
fraier meus, elc. > Atquc ita sempcr cum ipsa tum 
Salurus in propria persona 10(iuuniur. Et cap. in, 
2 : c Hoc usqiie in pridie muncris cgi : ipsius au- 
tem muneris actum, si quis voluerit, scribat. > Et 
inox cap. IV, i : c Sed ct Saturus bencdictus hanc vi- 
sionein stiam edidit, quam ipse conscripsit. > Et in- 
fra, cap. v, 1 : c Il;c visiones insigniores ipsorum mar- 



eiusilluslialionibtisquandovcllelusuraadarbitrium. D tyruin bealissimorum , qua» ipsi conscripserunl 



Audianlur vcrba ejus cap. i, 3 : i Dixit mihi fraier 
nicus : Domina soror, jam in uiagna diguilatc es ; et 
laiita , ui postulcs visionem , ct oslcndatur tibi an 
passio sit , an commeatus. Et cgo qux mc scicbam 
fabulari cum Domino cujus bcncncia laiita cxpcrla 
crani, fidenter repromisi ei dicens : Crai-tina die tibi 
rcnuntiabo. > Mirain sane flduciam ct sola Monlani fa- 
milia dignam! Neque salis cum gravilale deceiitia- 
que oblata Perpclux visa conjuiiguntur. Homo in ha- 
bitu pasioris, cdecaseoquodniulgebal.dediiPcrpcluas 
quasibiiccellani. » Hinc colligit sibi morlem immincre. 
Nolabilius illud, quod cap. m, % Perpetua narrat : 
c Exivit quidam contra roe /Egyptius fcedus specie , 



Et Uiidem cap. v, 5, se ait Perpelux mandatum cx- 
sequi, ct quoe postea, ipso prxscrlim die muneris 
facta suiit, sicut ipsa desideraverat , postcrorum me- 
morix commcndere. c Quoniam ergo pcrmisit, ct 
pcrmittendo voluit Spiritus Sanctus ordincm ipsius 
niuneris conscribi, etsi indigni ad suppleineiittim 
lantx glorix describendum ; tainen quasi niandatum 
sanctissiinsc Perpctux, imo lidcs commissum ejus 
cxse(|uiinur , etc, > Qui ergo rem toiies ab auciore 
contcstaiam, alque inculcalaro in dubium rcvocat, 

( I ) Lib. de AninWf cap. 9. ' 

{i) Lib. i deAnima, et ejus orig.^ cap. 10, '. 



00 



DlSSliUTATIO APOLOGIiTICA 



lOd 



onincm profeclo cju8 diclis riilcm non iinbet. NiiUibi A circ et plausibiic cfncerem poiuisset. Primo enim 



nniem snnclus Auguslinus in conhovcrsiam y< cnl : 
fueriCnePerpelua Ecciesia^muiicT, nn sccui! mosilnnis- 
ticx*; scd ubicunniue illius mcniinil, mcminii au- 
lcm frcqueniissiine, ul snnciissinmm m «rlyrem, cl 
inviclissimnm celebrat. Unde ex Angnstini sonl<'niia, 
Acmrum polius rides,quam manyrtnn oribodoxia 
in dnbium revocnnda csset, si qnidem in Aclis nb*- 
qnid occurreret quod anl Spirilum snnclum , aut 
Ycros Cliristi marlyres dedcccrel. 

Kl sane quot, licel anliqua, snnctornm mnriyrum 
nul aposiolorum nul quorumlibel insigninrn xinMuni 
ncla vel bislorioe, boc poiissimum argumcnXo, aut 
in dubium rcvocnniur, aut penims cxplodunlnr, ct 
nd fabulns amandanlur! Quot eiiam nnliqua monu- 



non sibi quisquam facile persuadcrcl, mulierem afri- 
cnnam ndco fuisse graccis iitteris addictaiu , ut ab 
iis in (nm brevi scriptura saepius usurpandis, sibi 
nequivcrit lcmperare. Hnud me lalet grrcca esse 
qunmplurima verba, quac in vulgaicm etiam, et po- 
pularcm lulini scrmonis nsum transicruut : at noa 
ejusmodi sunl qu.-e a Perpetua in suis describcndis 
visionibus usurpaiitur , imo fere inusifata, cl qua 
in latinis scriploribus vix, aut numquam occurrunt. 
Iln cnp. I, 5, I Bene venisii, Tcgnon.i Lbi Uuiiiartius 
admoncl , quod rixvcv , etsi rarius, aliquando lamen 
filiam designat. Sed vcliem latinum scripiorem pro- 
tnlisset, qui rfxvr/pro /i/ia scripscril.Cap, ii,3, i Os- 
tensum est milii lioc in oromate. > Et cap. iii, 2, 



monta, boc codem argumenlo, nuetoribMS qnorum B * ^''deo in oromnlc. > In quic loca bacc annotat vir 



nomina praifcrunl, nbjudicanlur! Iln qui Barnaba) 
nul Clcmenus, aut Ignatii Cpjslolas inlcr supposi- 
tilios foetus rccensent, bnc pnpserlim ralionc niiun- 
tnr, quod in eis apostolici viri docirinn, spirilus 
ilem aposlolici vis et majeslas dcsideretur. llnc 
ctinm ferme una ratione dncuntur, qui Ilerm:c vi- 
sioiies, qnamvis antiquis adeo celcbralas, ut pene 
in Scriplnrarum-canonem relalae ab cis fuerint, ex- 
sibilant alque cxplodunt; quod nempe mnlta ipsorum 
judicio conrmcnnt Apostolorum discipulo non salis 
digna, cl ab Aposlolorum doclrina pcntnam alicna ; 
ncque, nt verbis uiar Basnagii, salis cum graviialc 
decenlinque oblaln llcrm.-c visn conjung;inlur. Nemo 
lamcn crilicornm eo liaclcnus nudaciic processil. 



Cl. Lncas nolsicnlus : t Res cxigit ut rescribatur 
hornmaie , nisi h.cc vox iia dcformata in usu po- 
pnlnri Afiorum cral. Est antem cp^fxoL vox graica 
sonnns visnm, sivc visionem Usurpatur Aclor. cap. 
XH,.9; laiini scriptores ca rarius u<<i svnt, lamen 
Ahlbelmiis, lib. dc Virginitate» cop. 5, ubi ik^ sanclo 
Jonnne evnngclista loi(uilur, ail, euui c iii Pathmo 
rnplnm in horomale, » nbi Mciirsiusrcctoorflmfl/«sub- 
stituil in Manlissa criiica (sicquc iu Bibliotheca sanc- 
lorum Patrum ediium rcpurio), frustra reprclien* 
donie Suvnrlio Analectornm lib. iii, cnp. 9, qui 
chroma ibi rescribendum , persuadere nequidquam 
conatur. Keperio ctiam apud Alcuinuin, lib. i de 
Vila sanctiWillcLrordi,capitc2, baccverba: c Matcr^ 



ut ob na?vos aiitjnos, aut errati, nnt ctinni noxia Q inlempestai noclis quietc, coelesie in somnis vidit 



doctrimc cnpita^ qux sibi iu biscc, aul ejnsmodi 
moimmcntis dcprebcnderc videbalur, dc illornm 
sana ndc nlque orlbodoxia dnbitarct^ qnibus cjus- 
modi opcra Palres eiiain anlicinissimi iribuerunl. 
Alnlneruiit scilicct laudaiis Palribus eriperc (iu;c 
illorum indigna spiritu judicarunt, ((uam de illorum 
(tietatc ac religione indignum nli((uid statncrc , ct 
secundum eorum conleslatum virtulem de libris nut 
tributis ipsis visionibus arbiirium faccrc, qnam ob 
libros aut visiones eorum famnm ei bonorem iu 
discrimen adducerc : nequc idco prnvnm dc sanciis 
quibusdam viris opinionem aninio imbibcrunl, quod 
(trava judicarenl, qua: illis scripta tiibucbantnr; sd 
quxprnva judicabaut iis tribui nolucrunt, dc quibus 



horuma. » Qiiod ait vir doctissimus, latinos scriplores 
bnc voce rarius csse usos , perspicuum est; scd quod 
indicarc vidctnr eaiii in usu popnbiri Afroruni fuisse, 
baud facile concosserim ; cum nequc in Tertulliano 
cjnsdcni ;cvi scriptorc, qnamquam exoticis cjusmodi 
ac prxcipuc gr.i cis vocibus admodum delectciur et 
frcquentissiine de visionibns, ac revclalionibiis ag.»t, 
occurral ; nc((ue in supparibus scriptoribus , Cy« 
priano ct Ponlio diacono, quamqnam et ipsi varias 
snbindc visioncs refcranl ; neqne ilcm in Optalo Mi- 
levitano, Augnsiino, Fulgeiitio, ac Viciore Vitensi, 
quanivis non adeo casiigaia locntione, cl a populari 
^ \i>\x rcmotissima, utantur. Eodcm capite iii, 2, vox 
alia giu)c;c signiiicaiionis occnrril : c iflgypiium vi- 



fas non erat pravam animo imbibcre opinioncm. j) ^^O'"^/^" voluianlem. • i A/a, i inquit in bunclocum 



Ciim igitur iicras essot et sumniic tcmcritalis de 

Perpctnx et sociorum marlynim rcligionc nc rccla 

ftdc pcr tot ab corum mariyrio sxcula, univcrsa- 

Ii9 Ecclcsix judicio ei veterum Patrum unnnimi 

conscnsione comprobata , controvcrsimn movce. 

Si quid in eorum aclis oflendit Basnngius, quod iii 

catholicos martyre^ ipsiiis judicio non quadrei, id 

potius, omne debuit ut adultcrinum rejiccre, quam 

de sanctis martyribus indigimm aliquid constituere. 

liL Neque prorecto, si huic qnam Augusiinus ape- 

ruit, insistere orbilac voluissct, pro ca qua (lollebat 

iiigenii vi ct criiico acnmine, Basnagio dcfnisicat 

argumcnia quibus haup opiiiionem utcumi|uo ful- 



landalns llolstenius, i |»ulvisest,gra}casignifieaiionc: 

cst cnini gnccum noineii, ap»;, liiiinc scripium. So- 

lebaiii antem pugiles certaturi ins()ergere uncia 

oorpora pulvcrc, vel in co bumi jacenie se volulare. 

0\id., Melamorplios.9, dc duobus palestritis invicem 

sibi pulvercm ad istum usum ministraniibus: 

Ille cavis baustos(iargil mc pulverc palinis 
Inque vicem fulvai jaclu flavcscit areua;. 

i Quam arenam, iinde fl ivesccbant hic modo pu- 
gilum corpora, Martialis lib. vii, Epigram. 66, vocai 
liapben hoc vcrsu : 

Ki naveseiL Hapbe. ...» 

Ncscio lamon, an prfloieif Martiaicm apud alium k^ 



ij>l PRO SS, PERPETUA, FFXICITATE ET SOCIIS. loa 

Unum scrlplorimi reperialur; clpocia forsiian n:eiri A niilcs plirascs, slniilcs loculiuncs occurrunt ; iiiiiis 



cau$a hanc vocem usurpavU. Capiic iicni u, 3, 
grAi^um aliud paulo posi nomen legilnr : < Ei inicr 
me el illum grande erai diadema» > De hac oiinni 
¥0C6 baec babet llolsleuitis in noiis : < Non dissi- 
mulo, si suscipioni esset induig^nduin, videri uou 
sine fundameato roponi pos>e diastcma pro diadema, 
Nam diailemalU vocem lalinis eo sa^cuio frequenia- 
lam intelligcre licet ex L. Frontiuo lib. de Agror, 
QmIU,^ ubi sic scribit : Si Ircs circuii pares fiierint, 
inler se xquali diaHeniate connexi. Et llygonus de 
Limii. conslil,^ < Quid quod nec illa ipsa rogionc soiis 
conspectus recte potcst depreiiendi, nisi o^qualilius ab 
ortu et occasu diaslewaiibus^ fcrramontuin ponniur. i 
Item : < lerram punctum essc coeli ct.infras(>lcui:iiitplo 



i(!4:ni(pie slylus iu (iinnilms dcprciirudilur. Aurlor 
E|'isl()la' Biiuiij;il)us iicri;.l:v ad Ilcuiicuui Yalr^ium 
id opusTcrlulliauo .'Ulrihuii. Quod iii probarcl, col- 
latis mullis Actonun locis cuni aliis TcrtuHiaui oi c- 
ribus osici.dil cuindcm oninino styluin, casdcjn lo- 
qucndi rnnniilas* ac etiniu s:vpius cadcm vcrl)a in 
utris(iue rcperiri. Scd bc loiiucndi forinulx, ho) 
phrascs, liu?c verba, liic denunn quiciunque sit Tcr- 
tullianicus slylu<i, noii in iis lanluui qiuc de suo 
auctor sc adjccivsc (ateuir, scd iu iis cliam qux ut 
Perpeture ci Saluri vcrba exhibel auiiuadvertilur. 
B isuagins tainen laudatuiu opiis TcrtuHiaiio his ar- 
guineiiiis ahjiidical : (|uod Tertulliano nulJus vele- 
riiui ea irihnil. Quia eiiain slylus illo TeriuUiani 



diastemale spiritiis susliiien. > De hac tamen viri B huuilior csl iicc parihus igiiihus inicat. Dcnique 



doclissimi observalioiie, \\xc subjuugii Peiriis Pos- 
siuus : < Qua: notat bic Holslcnius dc coujcclura 
qua rcscribeDdum suspicalur diastcma pro dmdema 
vidcntur hnnc exccptioucin pali, quod loca iila qiiac 
cital Fr^nlini et nygciii agriinensorum parum ccrlo 
persnadoanl, sanciam Pcrpeluam iisam hoc loco ista 
voce quse oxat propria aiftis agrimcnsorisc, ac conse- 
quenler alicna ab usu vulgari, prxseriim niulierum 
in Africa. > liarpie ex consianU ac diseria ms. co- 
dicis leciione voceiiji diatima reliueri vult, ct idcin 
fcrme quod Limbi nomcn hoc loco siguiflcare. Scd 
qu£ in hanc mentem crudite at^iue sublililer disse- 
ril, non osicndunt li.anc fuisse eo tempore liujus vo- 
cis usitatam ac popubrem uoliouem, sicui inudo 



Acla Por|»eiux laudai \\%q, TorluHianus supprosso suo 
iKmiiue, quod cdil, diiin opcruin suorum mciniuil. In 
prima islaruiii raTu ne, oi uliima iiou niullum ino- 
mcnli iuost. Ad priuiaui enim rcspoiidcri f:ici!e pos- 
set ; primo arguiiieuium osse uegaiivum, quod pro- 
pterea nou admodura urj^ci. Socuudo, idco.non fiiisse 
id oporis inter Tertulliini Opera rcceusitum, quod 
Aclorum potius collocior iiuam auclor hahereiur. 
Pohlrcmaiu quoque raliouem faciie essct elud.ere, di- 
condo iiuprimis quod Tertullvanus Acta nou citat, 
sedPcrpclux visiouciu mcuio.rat, qiiam aliiinde accc- 
pisse polcrat, (|uani ex Actis. Deludc cum librum 
scripsil de Anima, Ada for>itan nondum edideral, 
sed ea apud se relinohat siio tempore piihlicanda. 



Umbi nomiuis apiid scholasiicos, adcoquc nielius ac C Plus iiaque momeuli in secuiida ralione cst. Non 



diaslema in africanam fceminam convcnirc. Licet 
cnim Tertuliianus, Pcroeluas coxvus, ct Carlhaginis 
incola, et postca. sanctus Augustinns, sxpius abdita 
baec auim^rum. recfsplacula uominariut, numquam ea 
lamcu diademata^ nuucuparuut : quanquain ille, ul, 
dictum est, cxoticisctperegriuis, liic vero popujpribus 
vocilms admoduin deleciarcutur. Jam vcio quis sihi 
facilepersuadeai,muliercm adniariyriumfci^tiuaiiicm, 
gra^cam affcclasse eruditiouem, aut inler carceri^ 
umbras el angusiias, in brevi hoc commeulario litte- 
ris consignando, de ijiusitatis vocihus excogiiasse, et 
non magis cas qvm in usn familiari hahcbanlur, prout 
sponte sese ac statim ad meutem ofrercbani, iisur- 
passc? Saturnus quoque grxcasliltcras amal, adeo ut 
in brevi scripiiuucula, qua visionem suam, cxpouit, D 
grxcis nequicrit vpciiju^ absliucre : < Et audiviimis 
vocem uiiitam diccntium , Agios , agios , agios , siuc 
cessatione. > 

lY. Secundo si Actorum editori fldein adhibcnius, 
Acta non uno auctore constaiit, scd c trium, sci ipio- 
rum moiiumentis coucinnata suiii, Perpetuo) niini- 
rum, Saturi, et eorumdem Actorum collccioris, qui 
et prxfationem adjunxii, ct quae ipso die munciis 
gosla suni, in iilicras misit. Verum sioculos pr«>pius 
adnioveaii:us, eaquc uon o$citajitcr a nobis aut soui- 
nlculose Icgaptur, scd prnescnti anig^o et ca qiia par 
est atieniionc, unum slaiiui eumdein(|ue auciorcin 
reprvseniare vidonlur. Similia inomiiibus.verba| si- 



cuim ncgari pctest, Aotorum humilius esse dicendi 
geuus noquc Tcrtulliani cothuriio incodore. Ai non 
Perpotua soliim ct Salurus, scd ipse quoqiic Acto- 
rum editor huinilius rcpil. Unde quemadmodum 
pbrases aliqu:is el verha Torlullmiii verbis ac phra- 
sibus siuiilia, noii miuus Saturus et Perpctua quain 
passipuis co.rum editor, liabent : iia non miuus ibtc 
humilius diccndi geuus, quam Perpctua et Saiurus 
coiiscclalur. Ei siquidcm anctor cpislolx propler ali- 
qtmm similitudinem suspicalus esi, :>n Aclorum odi- 
tor ipse fucrit Tertuliianiis : multo magis propicr 
unuin fcrme cumdemque ora|ionis characlcrein, 
suspicio esse poteiil, aiiMon Acta ex unius cjusdcm- 
que aucloris maiiu profccta sinU 

Ilaic iion eo dicta vclim, quod ejusmodi conjcclu- 
ris admodiiin deferam , aut quod Actorum r^r,oiiTr,TX 
iii siispicioncm adducere in aiiimo rcap^c ha- 
bcam : scd ut ostcuderem, quihus aiguuicniis con- 
flrmari posset opinio ejus, qui sibi in Perpelux visio- 
nihus ac revclationihus aliquid vidcrclur oflcnderc, 
quod aut Spiritum sniiclum apl catholicx commuiiio- 
nis marlyrem dedocorct ; ac pr(>pleroa ea oiiiuia 
vcUet, ul Moiitanistarum commcnla , ct contictas 
ab oiiosis ac supcrsiiiiosis homiiiibus fahulas rcpu- 
diare. Quod ccrtc minoris audacije forct, quam san- 
clos ipsos martyres Quholicorum diptychis expun- 
gere ct in Montanistarum censum rcfene. 

V. Neqfie vero aut Tei^i^Ui^i aucioriialo^ au^ips^ 



105 DISSERTATIO APOLOGETICA 104 

Actorum vclnslalc ab incocpto» si optis cssci, prnsc- A cdiias rni^sc, iioii adfniitiinl, qiiod niulla ipsonim 



qucndnquc hac via dclcrrercr. Non cqnideni Terlul- 
tuUinni aiictofitale ; quamvis cnim cu nd nianus ha- 
Luisse rrcdatur, ei pro genuinis ntqiic indubine fidci 
nionumcniis laiidasse , de lioc lamon, ut dixi, non 
consial , cum ipsi coinmemoralam Pcrpctua; visio- 
nem nliunde potuerit accipcrc. Dcindc, noii niullnin 
iii liacce controvcrsia scripioris linjiis aucloritale 
defcrcndum est , cuin niiHius liisce in rcbus critcrii 
cl judicii fucrit, ut qui sibi ab insnnis, rnnaticisriue 
miilierculis lurpissimc imponi passiis fuerit, el aiii- 
iiiam aerei coloris csse credidcril, el formw. per omuia 
humanm, quod eam sibi qiixdam c Monanistarum 
secia pseudo-prophetes, ejusmodi coloribus, ci linea- 
mentis prjcdiiain renuntiaverii. 



jiidicio conlineanl, qu;i^ ficri non polcst ul cpistolae 
vcrc ab Ignatio scriptx habiicrinl. Um; responsione 
Dnllxus (1) Polycarpiani tcstimonii vim elevare co- 
nnttir, qtii eiinm ab imposlorc connctas, gcnuims 
Ignaiii ct a Poiycnrpo laudatis epistolis similcs ali- 
qtin rc ftiis^c largilur. Basnngius, qui sancto Ignalio, 
qii:c n:od<) siib cjus nomiiie circumferuntur, non sc- 
ciiif nc DalLcus, abjudicat, quod mulla contineant 
qiKT ncri non polest, ui cpistolc vere ab Ignalio 
srriiilic habuerint : cur non eidem, ubi dc Pcrpetnx 
rcvohiiionibus ngebatiir, orbilx inslilil? An iion mi-^ 
noris icmcritaiis fuisset, admillcre qiiidcm fuissc 
Pcrpciuam coclcstibus in carccre visionibns recrea- 
tnni, scd casdein esse pernegare, quas edilor mon- 



Fuerint cliam ab auctore coaevo, ut fcrttir, cl ipsc B lani.stn vnlgavit, quod multa contineant qu:c ficri non 



iii prsefatione lestatur, sanctoriim martyrtim Acta in 
lilteras missa, et serae posteritaii commciidata : noii 
inde inmen consequens esset, ea qiijc ad visioncs 
pcrtinent, omnia esse avidis auribus, iiulloquc adlii- 
bito criterio excipienda. Qiiam facile est cnim ut hii cc 
in rebus et boni viri fallantur, et male feriaii hoini- 
nes cum otio suo, ttim aliorum credulilatc abulan- 
ttir ! Aucior, ut vidimus, montanista, qtia: de Perpe- 
tuse et Saturi visionibus habct, oinnia ad arbiirium 
confingere potuissei. Res in imis carceris latebris, 
et recessibus gestae narrantur. Quid Dco cum mariy- 
ribus actum fiierit, ipse duntaxat Dcus novii ci niar- 
lyrcs, qui jam cxcesserant. Quis ergo prajstaret, ea 
qusc Basnagio Montanistnrum redolerit olTicinam , 



poiesi ut inimissne catbolicis marlyribiis revclationes 
hibucrint? Id, iiuiuam, annon minoris tcineritatis 
fuissei, quam montnnismi catliolicos marlyres reos 
agere? Largiri eiiam facile potuisset, qiias ab impo- 
storc conficias existimaret Perpetux et Saturi visio- 
nes, iisque in ore famae tunc ▼ersabaniur, similcs 
aliqua re fuisse, sed non easdem omnino quod ejus 
emunciissimis naribus quae modo cxstant , Montani- 
starum rcdoleant officinam. 

Dcniciue juxia hypoihesim, quam in hoc capite 
persoquor, quod monianismum reapsc Perpelu» et 
Felicilniis Acia redoleant, illud etiam largiri quis 
f iclle posset, Pcrpetuam et Saturum suas iii carcerc 
S( ripsissc rcvclaiiones ; sed cum casu quodain, ao- 



esse, niariyribus reapse tribiienda, et noii inagis cx- G te(|unin vulgarenlur, iu maniis hominis Monlani su- 



plodenda ot otiosi hominis, vanissiinxqiic scclne ad- 
dicli dciiramenta ? Quo id proclivius de hoininc mon- 
taiiista in animum induceremus, faceret cxeniplum 
auctoris donatistac qui Marctili perdiia) hujus et 
schismaticae factionis pseudoinarlyris Acta litternrum 
monumentis commendavit. Quamvis enim scriptor et 
ipse coaevus fucrit, quania sunt tamen quse mira Vu 
centia commcntus est, et multo majore impudentia 
lectoribus in illis Aclis obtrudil ! Quas cnim rcfcrt 
liujus hypocrita; revelaiiones, caiholico martyre haud 
prorsus indignas, quis non ut audacissimi capitis 
commenta repudiet ? Qua ergo libertate auctori do- 
naiistae in his qux de Marculi visionibus narrat, fi- 
dem abrogamus, quod ha^retico homini non conve- 
niant ; eadem erga scriptorem montanisiam, iiii pos- B 
semus, si quas refert Perpetuse et Saturi visiones in 
catholicos martyres non quadrarent. 

Nollem equidem ncgare, Saturum et Perpetuam 
coelestibus inclaruisso revelationibus : sed an iU(e 
ipssR sint, quas scriptor montanisla publici juris fecil, 
merito quispiam, si opus esset, in coulrovcrsiam vo- 
caret. Quidam corum qui adversus Ignatianas episto- 
las calamum exeruerunt, aliquas a sancto martyre 
conscriptas fuissc litteras non inficiantur. Quin et ul- 
tro admitiunt , eas a Polycarpo fuisse collectas, ca- 
rumqiie owaywj^^ suae sancium episcopum ad Phi- 
lippenses epistolae subjanxisse : sed quas modo ha- 
I>eiDU8 vel ab Ignatio scripias, vel a Polycarpo 



pcrstilionibtis implicaii venissent, cas illum ad arbi- 
triuin inlerpolassc, et quibusdain in locis, ut magis 
libtiit, figmentis haereticis inquinasse. In interpolato- 
rcin proinde, non aiitem in sanctos inartyres, cssc 
refundenda qua^ montanismum criticis peritioribus 
saperent. 

CAPUT IV. 

De visionum aliorumque coelestium donorum per priora 
Ecclesioi sa^cula, copia et ubertate disseritwr, Vete" 
res Clirislianos, et omnium opinione, genuinos C/iri- 
sti martyres non minori, quam Perpetuam, fiducia 
divinis hisce Spirilus Sancti charismatibus , uso$ 
(uisse demonslratur. 

I. Nihil in nostrorum martyrum Actis reapse occur^ 
rere quod Montani redoleat officinam. 

II. SanctusJustinus M. sui temporis prophettu cum 
veteribus comparat, Unde conficitur non nunori quaai 
iUos fiducia propheticum spirituni usurpasse. 

in. De Montanistarum initiis, Nullus vetustissimo-- 
rum scriptorum montanistas ideo pro (alsis prophetis 
habuit, quod veluli ad arbitrium Spiritus Saneti reve- 
lationibus uterentur. 

IV. De charismatum per hac tempora varielate ei 
copia insigne sancti Irenm Ustimonium. 

V. Quam prtesto fuerit veteribus ChristiamSf ad 

(I) Apud Pearsoii. Vindiciar. p. 1, cap. 5. 



105 PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCUS. 106 

€oerctndo% abigendotque dcemones, rirtut $pir}((t< A Domini soror, jam in noagna digniute es, et tanta 

ut posiules visioneni, e( ostendatnr tibi an passio sit. 



sanctt, 

\I. Potmmmwf^ non minu% quam Perpetuag, memo^ 
rabile exemplum. 

VII. Quantttm Cypriani vita visionilms ac revelaiio» 
nibus abundaverit^ ex ejus epistoliSy et Pontio diatono 
ottenditur. 

yni. AUorum martyrum Acta iisdem Spiritus sancli 
donii referta. 

]X. Perpetum et wodorum marlyrum ccvo charisma- 
tum fontem^ mayis quam Cypriani temporibus exun- 
daue. 

I. Quum, ut saepius dixi, quae capite prsecedcnti in 
medium produxi, non in eain mentem accipi velim, 



.in cotnmcatus. El cgo qure me sciebam fabulari cuin 
Domino, cujus beneficin tanta expcrla erani, fiJenter 
rcpromisi ci dicens : Crastina die tibi renuniiabo. > 
Eo, inquii Basnagius, se modo Perpetua gerit ; quasi 
Spiritiim sanctum veluti monile quoddam in arca 
inclusum sua bnbcret ad nulum, ejus illustratioiiibus, 
quando vcllet, usnra ad arbitrium ; recilalisque supe- 
rioribus verbis, niirnm, subjungit, fiduciam ct sola 
Montinistarum familia dignam ! 

Hoc argumcnto facilc me expedirem; si innumera 
huc afferrem similis, si non etiam majoris fiducix 
exempla, non modo ex recentiorum sanctorum histo- 
riis; sed e Theodoriti quoque historia religiosa, e 
quasi Actorum ytnvii-mrm. in controversiam vo( are , B Gregorii Dialogis, ex Jonnnis Moscht Prato spiritunli. 



aut eorumdem editorem, elsi montniiistam, in fraudis 
suspicionem adduccre, in nniino hnbeam : alia nunc 
\obis via, Augustiiio eliam duce, capessenda danda- 
que opora est ut omnem a Perpeiuj& visionibus, 
etiaro prout in Actis referunlur, mtmtanismi suspi- 
cionem arooliamur. Ut enim Acta iiullis Montnnistn- 
rum comroentis iiiquinata esse negemus, et Perpetuac 
revelationes aliquid haticre, quod Moniani scholam 
officinamqac redoleai, Ecclesix auctoriias facit, quae 
non heri, aut nudiustcrtius, scd ab antiquis tenipo- 
ribas, at ex Augustino consiat (1), publicam eorum 
lectionem apprubavil. Faciteiiam aticioritas Patrum, 
qui nihil a fide alienum, nihil indecorum, nibil deni- 
que, quod Monlanistarum redoleat ofOcinam, in iis 



et aliis hiijusmodi quinii, scxli ac scquentiuin siccu- 
lorum voluminibiis concervatn. Atquoninm mihi cum 
ejusnifjdi hominibus qunpstio csl, qiii id gencris mo- 
numciitis omnem teinere fidcm abrognnt, linpc in 
prxsentiariim missa faciam, et nd alia me cxempla 
restimoniaqiie convertam, quibns ii tantum refragnri 
audeant, qui aut chrisiianam reli'^ionem ludibrio 
habent, aut nullam penilus rcligionem coluni. Non 
est tamen cur a me aliquis exspeclet ut omnin huc 
conferam coelestium visionum , propbeiiciiriim re- 
velalioniim , aliorumqiie divinorum cbarismalum 
exempla qiiibus Ecclesia plurimuro fuit tribus priori- 
bus Sicculis illustrata.Quamqunm cnim id iiuillum ju- 
varet ut inielligeremus, unde Perpetuae animum tanta 



ipsis Perpetuae revelaiionibus subodoraii snnt quibus G fiducia incesserit (ex summa videlicet per ca tem- 



modo suspicio imprudentissime aspergitur. Noii erant 
Paires in rcbus fidei subodorandi adeo obesis nari- 
bus^ at non statim boiium Chrisii odorem, et coele- 
stiam cbarismatam fragrantiam ab haereticarum fabu- 
larum, ine'ptiararoque foetore discernerent. Non modo 
nullus ostendi potest haereiicus martyr, quem pro 
calliolico Paires coluerint , sed neque etiam ulla ca- 
tbolicorum marlyrum. acta hxreticis fabulis inqui- 
naia , qaorum ad fidelium aediflcaiionem publicam in 
Ecclesia lecUonero esse voluerint. Ut boni pnstores 
soUiciti admodum erant, ut a noxiis atque inutilibus 
herbis oves averterent suas : neque crediinus frau- 
dem nalli per tot saecula animadversam, nunc tan- 
dero Bjsnagio suboluisse. Enitendum est igitur, ut 



pdb coelestium donorum ubertate, et pone quoii- 
diano et communi, ac quibusvis justis cxposilo divi- 
norum chnrismaium usu), atinmen quia bene longam 
eruditamque de Visionibus ad Epistobim viii Cypriani 
dissertationem texiiit Henricus Dodwellus inter Pro- 
testantes non infimi subsellii theologus, in qua \ete- 
rum Patrum, iuitio sumpto ab apostolicis ad Cy- 
prinnum usque loca omnia in quibus de visiouibus 
agunt, adversus eos asseruitac vindicavit c qui, ut ait, 
qux legunt in illius saiculi aucioribiis de visioni- 
bus, ea ad Montanum trahunt atque Montanistas; > 
ideo hoc ego labore in praeseiiiia supersedebo, scd ea 
dumtaxat cum ex aniiquorum Painim scriptis seligam 
testimonia, tum ex martyrum sinceris Actis proba- 



injectas antiquis hisce et probatis veterum Patrum D tisqne historiis exempla qim ad meum instituium 



calculo monuroentis hacretica! pravitatis maculas de- 
tergamus, et iiide etiam conflatam sanciis martyribus 
sceleris bajus iovidiam depellamus. Quod mc fa« 
dle coiisecaiuraro esse confido, singula qu.nequc ad 
exaroen revocando, et ad severiores critices regulas 
expcitdendo, quae Basnagium in pravam hanc de 
sanctis martyribas opiiiiouem adduxerunt. Primum, 
ut vidimus, inter insita et ex ipsis Actis et Perpe- 
laae verbis «^oUecia, adversus Martyres argumenturo 
repeitt ex eo quod initiu capiiis quarli Perpetua 
mrrat in haec Tcrba : c Tunc dixit mibi frater meus: 

(J) £narr. tn P$. xlvii. 
PiTaoL. III. 



propius accedere videbuntur, et ex quibus facile pos- 
sit intclligi, Montanistarum familiae propriam non 
loisse miram iliiiin Perpetuae fiduciani, qua futuri 
eventus revelationem fratri spopondit. 

U. Notnnda sunt autem imprimls quaedam Justini 
martyris loca ex Dialogo cum Tryphone, in qiio, ut 
Eusebius advertil(i) : c Prophetiaj dona adhuc saa 
aetate in Ecclesia viguisse, scribit. » Sed quomodo 
viguerint , productis snncti mariyris testimoniis com« 
pertum magis habebiinus aique cxploraium. Ita 

(l) Tpifti Si x«i «c ^r< fdxpi »«l a^C x^f^^Mf^ 
irpOfijTixec liiXAfAnn irti xf,f ixxA^jatec Lib. IV, Uist.f 

cap. 18. 



407 DISSERTATIO mLOGBTlCA iOg 

eniinait(l) : c AhmuI dos cnim huc nsque eiiam pro- A philadelpheosi et deinde Perpetaao adeo familiarem 

fuisse (licamus, ut a Chrislinnis interrogaii , b«c A- 



pbeiica exslant dona, unde et yos intelligere debeiis 
quaeolim in genereYestrofuere, ea essein nos transla- 
ta. » Ei infra , quam perspicuQm esse doccl , et in 
oronium oculis positum, nullum tum amplius exsiare 
in Judxorum gente prophetam : tam palam esse 
omnibus, ac manifestum, esse revera inler Cbrislift- 
nos non viros tantum , sed etiam (eminas , prophe* 
tiae spiritu , secimdum Joelis vatieinium afflatos (2) : 
c Ita ut iu genere vestro non amplius more veteri 
prophelae futuri essent : quod et oculis ipsi vestris 
cemere potestis. Post illum namque nuUus omnino 
aptid vos natus est propbeta. » Et paulo post (3) : 
c Est apud nos videre et feminas et masculos dooa 
a Spiritu Dei habenles. > Uoc iustini marlyris testi 



ducia responderint : c Cras vobis renuniiabimus i : pro- 
pliet» scilicet, autprophetidisappellaiionem, no:i illi 
olim, aut ili» tuiisse videntur, qui semel tantumaut 
iterum prophetica ftidissent oracul», sed qui pro« 
pheiico spiritu familiariier, ei pene dixerim ad arbi* 
trium uterentur. AUoquin cum prophetica dona t^la 
oUm in Ecclesia copia exundareni , cur aliqul laQ- 
lum nec magiio sano numero prophetx x*t' c^ox^v 
dicii fuisseiit, nt quos Aslerius apud Eusebium loco 
saepius laudalo recensei, el Polycarpus dlcius Eccle* 

SiGcSmyrnensi ^t^kvxaXoi «TroaToitxd«,itaigr/J6p»jTaof (I), 

Doctorapostoiicus et prophelicus? 
111. Non longe post Justini iQ^artyrium monUnis- 



roonio falsi imprimis convincitur Basnagius , dum B ticu! factionis iniiia videniur esse collocauda , ai« ut 



ait (4) , in Novo Testamenlo de solis Phiiippi evan- 
gelisUB flliabus referri quod a numiue actse. oracula 
funderent. Nam sanctus Justinus promiscuum, et 
coromune fuisse tradit roasciilis ei femiuis prophe- 
tiae domum. Quamquam et iUud non admodum vero- 
aimile videatur, Philippi filias, quamvis, ut scribit 
ad Victorem Polycrates (5>, in Asia consenuerint , 
ad id usque temporis pervenisse. Asterius quoque 
Urbanus inier novi TestamenU catholicos propheias « 
ut quos dicai niliil ad Monianistas pertinuisse, iin^iv 
oevToit iipo9V^ovTflt« , praeter PhiUppi filias, Ammiam 
quamdam philadelphensem recenset, spiritu , ut 
Montanistse jnctarent, quod (6) < post Ouadraiiim et 
Ammiam philadelphensein muUeres ill» Montani in 



Ruiiiartiiis (2) ei aUi volunt, anno clxvii aut etiam 
serius sanctus martyr occiibuit. Anno euim clxxvii, quo 
Liigduiienses martyres passi sunt, neCiriaesectaefuBda* 
menu, ui Eusebius refcrt , jacu jaro fuerant. Prin- 
cipio, iit ex eodem Eusebio constat, varia fuit eorum 
fortuna : alii eos ut veros prophetas celebrabaut » 
aUi quid de illis stiituerent ancipiteshsrebant, adeo 
ut aliarum quoque ecclesiarum, et praesertim GaUi« 
cauae , de hac nova prophetia senteutiam per Utieras 
Asiaiii rog:irint. Ciusam vero cur oun siatim ab 
omnibus repudiarenlur , lianc fuisse tradit Eusebiua» 
quod cum adliuc in Ecclesia divinx gratiae charis* 
maia aCQuereni, haud iiisoleiis videbatur, eos quoqMe, 
qui aiislerum vivendi genus extrinsecus! coiisecui- 



propheline graUaro successerant. » lu bos itaqueC hanlur, coQlestibiiscliarisinatis abuiidare : tCuroMoa- 



novi TeslamenU non propliP4as roodo, sed etiam 
propheiissas translata fuisse docet JusUnus , pro- 
phelica doiia qiiibus olim synagoga inclaruerat ; id« 
que lanta perspicuitate alque evideotia , ut Judaeos 
ipsos hujtisce rei testcs appellet. Quod uiique argu- 
roento est, non roinoricopia, aique uberiate sese novis 
hisceprophetis, quam antiquis, proplietiai spiritum 
iiifudisse. Jam vero an non eo se modo veteris Tes- 
tamenU propfaeUB gerebanl, quasi Spirilum Sanctum 
veluU moniie quoddam in peaore suo, ut in arca in- 
elusum, sua haberent ad nutum, ejus illusirationibus 
«suri ad arbitrium ? Annon de futuris evenUhus a po- 
pulo reqiiisiU , eadein plane liducia , qua Perpetua , 
se iUi, crastina die, aul post breve tempus renun- 
tiaiuros spondebant ? Quid ergo mirum, si novi Tes- D 
tamenii propheUs, ut Agabo, Silae, Quadraio, Poly- 
carpo et proplielissis, ut (iUabus Philippi, Ammi» 

(\) n*pA yuf> iifih xo(i fAixpi »ih» n^o^Tix^ yoLfiiwfMiTa 
ircn ' i^ cu 7tfif,i *WTOi aunsycti hpUUn, orc t« 'Kci.AeLt jv Td 
ysvse 0/x«v Sjta «tf ^/*«i fjiiTSTiOrj. 

(4) M7;x(r< ^ T«i yhit bfAStf lem t^ tr«>.«idy f$oc rtp-j' 
fr.rxf 7n»Tm9«t, 5ircp xoci $^u \tfxh lUh fwrt ' fxvr jxf ivov 
y«^ owo£<c 5Aw$ rcp'^f r.T>:ff tftx.p* vfjiiv ytyivr,Tait, 

(3) Kati nuf' ^juTv €ffTev lSt7)f xAi e>7/e^*f xai Stprtmt 
X*phfMTA «Ttd Tow Uftx/fx*TOc ToO 6(oO ty&tTete, 

(i)AnnoD. 203, N. V. 

(5) Apiid Eiiseb. lib. v Hist. Eccles,, cap. U. 

(6) Htvk KA3ji«Tov x«i ri^v ^ ♦ii«8«)pcf« kfj^(^, ttt 
itopi M«VT«v9v dttolfocvTO ywvjiixif ri «peoi^Tucdv Ykpwpm. 

Apud Eusel). Ilist. Ecdei., cap. 17. ^ r r^ 



tanus, inquit Eusebius (3). c;t Aicibiades ac Theo- 
dolus tunc primum in Plu-ygia, opimone hominuro , 
tamqiiam propheiae celebrari coepissent ; ( multa 
quippe divime gratiui miracula in pluribut occlesiia 
eiiam tum Oeri solita fideni plurimis faciebant, eos 
quoque propbeiare ) , cuinque illorum hominuni 
causa dissensio otta esset , qiii iji Gallia erant Tra- 
ires, privatum de his judiciuni suum, religiosum 
iinprimis et cuin recta iide cous^ntiens , rursiis ei- 
dcm epistola) subjunxenmt, prolatis mtcrfectoruni 
apud se mariyrum variis cpistolis quas illi dunt iii 
viiiculis adhuc essent, partim ad fratres in Asia e^ 
Pbrygia degentes , pariini ad Eleutherum Roman» 
urbis episcopuin scripserant, pro pace Ecciesiaruui 

(t) Episi.de iHiiis marlyrio, apud ISUiseb*, lik iy, 
ilist. Eccles., cnp. 15. 

(2) Admoiiit. inacta sancli Jiisiini H., n. f2. 

(3) Tciy V ifjtfi rdv MovT«vdv x«j XXirtfftASiyv 90^ et^Sv- 
Tov, ittpl Ti,v ♦pu/«v kpTi rirt npino'» ttiv ttpt rom «^- 

}>>;?; U!iy {/«eXij^iv it±paL :tOA/et( infipofiijuv ' irXt.79UU. yoc^ 
owv xai fllA^at TTap«Sc(o7Tot(«i toO Ofcou 'jpLpivfMroc tiwiri 

t6t? X«T« itetp^pouf ^XX>i;9^«( ^XTt/OV,UCV«t , «riTTCV ItAfk 
«o».uic Tcu Krxf{you( ir^i|Tt6i(V «er^tf^ov * x«2 d^ Im- 
fotjUf \jvap)^bU7V}c mpi Tuv iti^tfitiiiwnt, «u9ffi 01 mtnk 
r/y r*).A/«v «o«).poi, r/v iocav Kphiv kai vipi rovTOiif tv" 

iiff^ KAl hp996r,^0T^Tr,V rjTQrkT^OUTtV ' UBifM-iOt Xtfl TU» 

7r«p* «&rei« TeXcia)>ivr««v fjmpruptaj hdfdp^Uf htiwriX^c * 
^c i-» Stwfmif iri uitkpxoTtnc* roic ix Aoioti xod ^puy/Wc 
a.StXfo7c 5t';^«|Mif«v, ou firv «UA xati EAcu6l^w r& r6rt Vo^ 
fiKiw ^jre^xorTw, t*,c Tiv i«xX»j»iiiv eif »5»ic tvaa ir^t«€rvoy« 
Tfi. Lih. 5, cap. 5. 



109 PRO SS. PERPBTUA, F£LIGITATE ET SOGIIS. 110 

quasi l^Uone fuBgeAles. i Rjec de Moniaiiislarum A virtulis specimina adbuc sua aetate in quilnisilam 



iniiiif Eusebius ; ez quibus nemo non facile iuielligit, 
cam per baec tcmpora iu Ecclesia fuisse divinorum 
cliarismalum ubertalem, ul ex eo lirma conjectura 
capi nOD posaet, aliquos e proplietarmn albo expnn- 
gemJos esse, i|uod cum magna liducla proplietieum 
&piritum usurparent. Ejusdem libri eapite decimo 
sei^to et seqq. aliqnol illius ae?i scriplores memorat , 
qui Montanistas gra?i&simis scripiis exagiiaroni , nl 
Apoliinarem HieropolitaHum , Asierium Urbanum, 
Mfliiadem, Apolbmium, Serapioiiem, iEliuMi, Publiom 
Jttlium Deveki Coloni» Tbraciat episcopam, et ex 
quibusdam longas bene ^y^ic afert , in qiiibus cer- 
nere esi, quo signorum genere veieres illi Patres 
adttltennum Moaiaui spiritum deprebendereni. Prae- 



ecclesiis siiperfuisse , testatur his verbis : Tanlum 
abcst, inquit (G. 57), iH mortuum exciient per ora- 
tionem, qnemadroodam Dominus et Apostoli fece* 
rant , sed et Saepcnumero tnter fraires lota simul 
iinitts loci ccclesia ob aliqiiani necessiiaiem Id fla« 
giiaiite cum jejuniis inultis et oratioiiibus, re?ersa 
est in corpus aiiiina defuncti , el sanctorum precibus 
bominisvita deiiata est. > Ct aliquanto post : cQiiod 
si, inquit, simulatione quadam ac pResUgiis baBC Do- 
niinuHi fecisse dicturi sant , ad Proplietarnm orocufa 
eos deduoeiites , ex iUis deinonstrabimtts concta do 
ipso iu praedicia eC gesui esse certissinM, eumque 
esse Filium Dei. Unde etiam in ejus nomine qooi* 
qiiot veri siint ejus discipuli , accepta ab eo gratia. 



ter pravos eorum mores, et vaticiniorum falsitatem B ^^ salutem alque utiliutem reliquorum omnium ea 



iliud imprirois, at supra vidimus, novis hisce pro- 
pbeiis objeeemnt , quod veKM arrepiicii , snbito qiio- 
dam furore ac mentis exeessu concossi , insana 
quaedam et importuna ntque alioMi proloquerentur , 
praeier morem aique iostitulum Eeclesim a majori* 
btts Iraditttm , et continua deinceiis soccessione pro* 
pagaittm. NidKbi aotem id ilis oppoeutsse legimus, 
qood Perpetu;eBasnagiQS opponit, eamque propierea 
ttti mo ttta nislam iradiidt , quod coeiestes revelationes 
eom magna fidocia pr»siolareiilttr. Nullum eerte 
vir erudittts afferre poierit vcterttm Pnirnm lesti- 
flMmiom , qtto dcmonstrei magnara illam , quam in 
Perpeitta miratttr, fiduciam monlai>istiesi» hmWltt 
fttisso profffiam : qtta ergttMsse poiitts fidttci», nedl- 



faciunt, proot unasquisque ipsorum ab eo munos ac- 
ceperit. Alii enim daemottas expellunt certissime ac 
verissime, adeo ut qui biiiuBmodi malis spiritibus 
liberati sunt , sspe iidem amplectanlary et in Eccle- 
sia permaneant. Alii prmseieniiam fulHrorum, et vi- 
siones sortlli sunt, et propbeiicas praedictiones. 
Alii infirmos por impositioiiem manttttiu curaiit , ac 
pristiiiaB saniiaii reslitwuit. Sed et murlui aliquoties, 
ul supra diiimus, excilati suut, et pluribus deinceps 
aniiis nobiscum remaiiseriinl. Uuid plura ? non po« 
lesi uumerus iniri doiM>ruin, qu» pcr universum or- 
bem Ecciesia a Deo accipieus in noiuine ejus qui sub 
Pontio Pilato crucifixus est iesu Cbribti , quotidie ad 
opituiatioiiem gentium operatur, nec fiillens quem- 



temcritale ei attdacia, hoc esse volnit in C cpiam , nee pecuniam corradens. U( eaim gratis ac- 
flanciissima femina HMHitaiiisticl spiritos argumen^ 
lomf 

lY. IKseiedem temporibus pietatis et eruditionis 
lattde forebtti imprimls Ivemetts. Ex secmido ip ius 
adverstts Umreses Kbro insignem locmn aflbrt Buse- 
bitts, in qoo t fHvin», tnqnit (i), admlrandieque 

(f ) W» «tvrlf» rf.g «^.r victSlv^Aif, Sri B^ **i cfp «^ 
10* vic9iUjf/mTm riU $*imt x«t iv«fat8^otf Sv«^/u*ct»9 i* ^xXif 

« TofoZr^ 2l iirtoliovTt roZ vtxp*)v fyl^dtt, xsc^wc K6/»(ef 
^f^ MMf 9i xitimUt M itponvx^i ' x«ti ^» tt^ 4J«ipo« 
mtt «•»«beic, Ziit ri «wjqniiw t«J« xm rirrov iim\r,9Utf 
itktm m,lxrfiAf^iw,t fMftk V)|9r<^ xflU liTAittat 90i^9itt 
inirft^t rh nvsu/uwt row rrrfifWTJjxirsc- **' ixipi^ri 6 «tv- 
Bpctitot TAic -ux*'* *''"'' ot-yloiJ. I Kai «u^^c f ^l'» furinpA ' < El 



cepit a Deo» sic eiiam gralis miiiistrat. > 
iiN|oit Eusebitts , iu alio ioco ita scribit : t Sicuti 
mttlttis ex fratribue audimus in Ecclesia , qui pro* 
pbeli» dooa eonsecuti simt , et oinni liuguarum ge- 
nerc per Spirilum loqttutttur, et ad bominuni utilita- 
lem occuiu iu luceiii proferunt, alque arcana Dei 
mysteria exponuttt. Ex his igitttr apparei muliipli- 
cem donoruiu spirituft4ittm varieiatem ad iUa usque 
tempora pcucs eos , qui digiii essent, peruiaiisibse. » 
Cum res EccleKi» id teroporis ita se Uabereiit, et 
tattia essel dtvinonuu cbarisiuatum «arieias et copia » 
ul neque eorum iiiiri numerus posset, et quoU]uot 
essenl AXri^At «vrov /m9,7t«< , c veri cjus, id est Clihsii 
discipulii propbeiicis donisabundarcNt, et vel iiioriuos 



it xcti r<Jv K6/)tov ?*vr-r^(c;.««,- rk Totctura irr^oojxivoti f »)- D exciiareiil . vcl daiuones eiicereni , aui liilura pwe- 

viderent , aui occulta cordium peiieirareiit, aut iufir- 
mos per iin|K>silionem inanuum sanitati restiluerent, 
aiit omiii generc lingiiarum per Spiritum loqueren* 
lur; au non iinprudenler iiii faciuut, qui res Chris- 
iianorum illius temporis ex prxsenii rerum slaiu 



9cu9tv, iitt rk nrpifnriA^ «vo^vrtc «tvrous , i( «urwv cVt- 
ZtiXofMMr* itkfTd. 6u?6»c ittpi «t&rov x«l mp^ttpfinBAt x«i ^^{0' 
viv*i /teSttlbic, x«ti dtdr^v /ui^vov «Tv*i rdv vi^ rov 6«ow* 5td 
/«f h r^ hMhov Mfiari ot xXtfi^ «ivrov fM^nirAi^ itAp'' 
et^v XflcOlvrtc t^v x^fi^'*' ^tTfJLovatv in h^fftoixf. r^ rwv 
>«iiedv dtV^^^ffOlV, JU/fi^i fTc lx«tfToc *UTiV »*» Ifnpcu tt" 
itnpt ftttp' aJbrod * ot /ulv y^p 2«{/u(ov«c i^^ovvi fit^i^t 
x«i dl/KiMc, doTc itoXXaxtc x«i tttortUtif «tvrovc ^cc^vovc xct- 
BtLptoiii*rm.t «trd rdv irov^^v iivev/udcrA»v , x«ii u^toLi .h rA 
iwniviotx' oi 9l xaI tr/;iyv6ivtv (x^vac r^^v /uc//ivtr6»v , xJti 
•rriwrtec it^l pr^ttt^ ttpofviri%kt ' «XUt ik nytt xkfjtifjvrtf^ 
W Tf c rflv x^tpSh iwtBinott iwvrai» TtAt vvicTc otitoxitfltrrflt* 
vtv * f,iri Sft, xMif ifxpti^ xflti nxpoi ^ylpdvjtf-frv, x«tl ttmpi- 
fktifm «^ iifih bettveic (wt * xat tc ykp ; ovx ?<rrtv i.ptBfA6f 
ffitcrvTOv x*fttf/umv Sv x«Cr«^ itA^trii rev x&v/xbv ^ ixx)vr 
aftt rtmp^ fce9 >.m.pov9dL iy r* hAfMrt 'l>;T|y XpwTOv r6v 
rrotvf^iTnCi im Uovriev irtXirov, in&o^rr,; ^p-ipm; it^utf 



ycfffoe T^i rfiv I5v#v itntXtl, fxijt ii(t.irct/rii9k Ttvac , /WTirc 
iiotfyvptiofjfivri' o»c ykp Soipcotv cUv}f < irctpoi Btov^ Octptk* x«t2 
St3tx(/vsi : Kflti jv crl^ ik rovta 6 uMt ^pkfti ' t K«t6oi{ x«t 
-TTO/itfiv <icxovo/U'v«oc)Lf#vivrii iM,K)>i9lef.'!tpofrirtKAxAp(9fMr* 
j;rovro»v xdti ir«ivr6S«tffaic XaJloOvrfi«y ttA. tov nvev^«roc 
yiitcoeiti, mti T«t K.pitftM. rwv «cv^^^icor^ tif f<»>cp*v ayivroiv 
i^l rof ovpfipivrt, x«ii toc /ulvoy^.^ioc rov 6fcov ixoiiiyov/ucvoM* 
rcf.vr«t x«ti ircpi rov Itafopat x^p^f^^'^^ A*^XP' **' Tsiv 
oi2>ou/ulvo)v xp^Jtav wpv.rQlt a^totc S(«/u2iyat.lLib* quiutO 

HiiU eccUi.^ cap. 7. 



m DISSERTATIO APOLOGETICA 412 

nicticntes , laniopere niirantur , quod sancta fcmlna A stum timentes , » subjungil laudatus auclor, c et l>eum 



aX«]0wf A\noy liaS-ijpm , adcoquc divinis hisce charis- 
maiis as^ueta , ut quae se t sciebat fabulari cum Do- 
miuo , > cunctis jam terrenis affectibus exsoluta , et 
in ipsa martyrii expeditione, eam sibi sumpserit de 
divina dignatione fiduciam , c cujus beneOcia tanta 
experla erat, i ut fidenter se fratri renuntiaiuram 
spoponderit, an passio futura esset an commeatus ? 
Id Basnagii judicio longe est ab istorum tempnrum 
moribus : sed annon longius est etiam ab hodierna 
consuetudine , quod tunc Tie^iX^txfc, c sx|)enumero in- 
ter fraires i facium esse testatur Irenaeus, quod c tota 
simul unius loci Ecclesia ob aliquani necessitalem 
iil flagitante cum jejuniis muUis et orationibus , 
reversa sii in corpus anima defuncti , ei sanctornm 
precibus hominis vila donala sit ? > 

V. Sed ut inteliigat Basnagius, qua fiducia veieres 
Chrisiiani divina haec charismata et virtutes admi- 
nistrarent, audiai qu» Tertullianus jactet de illorum 
in da^mones imperio (1) : < Edatur hic aliquis sub 
tribunalibus vestris, quem daemone agi consiet : 
jussus n quolibet christiano loqui spiritus ille, tam se 
doimonem confitebitur de vero, quam alibi deum de 
falso. i£que producatur aliquis ex iis qui de Deo 
paii eiisiimantur, qui aris inhalantes numen de ni- 
dore concipiunt, qui ructando conanlur, qui anhe- 
lando profantur. Ista ipsa virgo coelestis pluviarum 
poUicitatrix, iste ipse iOscuIapius medicinarum de- 
monstrator, alias demorituris Socordio, et Denatio 
ei Asclepiodoto sabministraior, nisi se daemones 



in Christo, subjiciuntur servis Dei ct Christi. Ita de 

contactu, deque afflaiu nostro etiam de corpo- 

ribus nostro iroperio excedunt inviti et dolentes, 
et vobis prxsentibus enibescentes. > Libro autem de 
Corona milii. hoc spiritu, hac virtute non clericos 
modo aut insigniores Christianos, sed quosvis promis- 
cue, etiam laicos, praeditos fuisse, clareetaperte signi- 
ficat, dum Christianos, illos utique quibas ex Eccle- 
sioi catholicae disciplina niUitare licebat, a sosci* 
pienda vel exercenda militia boc inter caetera argu- 
mcniodeterret, quod militibus noctu prodxmonum 
templis excubaiidum esset, in quos Chrisiuinas in- 
terdiu iinperium exercebat, quosque exorcismis 
fugabat(i): c Ei quos interdiu exorcismis fogavit, 
B noctibus defensabit, incumbens et requiescens super 
luiicho quo perfossum est latus Christi. > Cui, uc 
vidimus, concinit Irenaeas qui veros Christi discipu- 
los, nulla disiinctione adhibiia , hac, ait, ioter caetera 
dona praediios fuisse potcstaie, ut daemones expel« 
lerent /9«6«iwc xai «X)}9m(. Ei utroque antiquior Jus* 
tinus ipsos ethnicos barum viriutum testes appellat , 
ui quoi sub ipsorum ocuiis et palam edereniur (i) : 
c Hoc ipsum ex his, quae sub aspectu vestro sunt, 
inteUigere poteslis. Coinplures siquidem daemonum 
intemperiis correptos honiiues per orbero omnem et 
hanc vestraro urbeni, quos alii adjuratores et inean'* 
tatores et venefici vestri curare non potueruni, per- 
niulti bominum nostrorum, Chrisiianorum, inquam, 
per nomen Jesu Chrisii sub Pontio Pilato crucifixi 



confe^si fuerint, christiano mentiri non audentes, C adjurantes sanarunt, atque etiam nunc sanant exar- 



ihidem illius cbristiani procacissimi sanguinem fun- 
dilc. Quid isio opere manifestius? Quid hac proba- 
tione fidelius? Simplicitas veriiatis in medio est. 
\irtus illi siia assistit : nihil suspicari licebit, magia 
aut aliqua ejusmodi fallacia fieridicetis, si oculi ves- 
tri etaures permiserint vobis. Quid autem injici 
potest adversus id qiiod ostenditur nuda sinceri- 
taie? I Annonhaecmagnafiducia; de cujusvis chri- 
stiani sanguine curo tyrannis transigere, si non ad ar- 
biirium et quam maluerit in daemonasexerceat potes- 
lalein? An istam quoque fiduciam sola Montani familia 
dignam, Basnagius diccre audebit, quod huic sectae 
Teriullianus fuerit addicius ? Al nullus hic ejusmodi 
cavillationibus locus ; non hic de occultis privatisque 
visioiiibus aut revelalionibus agitur, sed de re cujus D 
publicum, et sub ipsis eihnicorummagistratuum tribu- 
nnlibus, exhibetur experimenluin ; et christianae reli- 
gionis decus et christiani hominis sanguis iii dis- 
rrinieii vocatur, nisi signum ohlnium ex sentenlia 
procoserit. Aniioii vcro ila sc gerii, ita loqiiiUir 
Tertullianus, quasiSpiriium sanciuinadcocrccndos et 
subjiciendos sibi daeniones, veluti inonile qiioddam 
in arca i!iclur.um sua Cbristiani haherciit ad nuium, 
ejus virtuie ac poiesUle, quando vclleni, usuri ad 
arbitrium ? Unde autein Chi^islianis lanla fiducia, iiisi 
exquotidiano idgenus virtuiumexperiinento?c Chri- 

* (i) Api^iog., cap. ^3. 



mantes aique exigenies ab hominibus, qui Ulos obse- 
derunt daemoncs. > Et in dialogo cum Thryphone (3): 
c Opitulatorem naroque ipsuro et rederoptorem no- 
ininainus, cujus etiam nominis potentiani daemooes 
tremuni et reformidant, et hodie quoque iili per 
uomen Jesu Christi crucUixi sub Pontio Pilalo qal 
Judeae procuratorem egit, adjurali nobis parent. > Ec 
rursum : c Et nunc nos, qui in crucifixum sub Pon- 
tio Pilato Jesuro Dominum nostruui credimus, dae« 
monia cuncta, spiritusque malignos adjuranles, sub 
potestate eos nostra subdiios habemus. > Nonminori 
quam Tertullianus fiducia magnus hac de re loquitur 
Athanasius, quarovis quarto saeculo, non eadem qua 



(i)Cap.H. 

(2) KaI vuv U Tiv u«'3^tv ytvo/iLlvwv /ut$th o6vfle«^ 
5at/x&yioA»:iCT«uc yAp itolXoytf KAxk t^v xoayuov ^y ^^ h/junifo. 
?r6)et itoX>oi t&v i^yucri^v xvBfititw, xflti Xptrrf^voiv, if*- 

O/W^fovTCC X«Ta rOuhvifJUtZOt flj»o0 XptO-TOV TOi; 9T0LVpM9m 

TOc itri n&vTieu IItA«Tou, utrd Tav ijlioiv ic^vtwv iiccfinircStt 
xAi i^r«ffT#y, Koti fApfjMxturav fir iaOivT«c» ^AffAVTo, xM.i (ri 
ywv /wvTat, x*T«p>ovvT«c x«i ^xJtixovTCc Touc x«LrlxGyT«c 
Touc av^^ATTouc ioitfMvas, Apolog. 2 ad Semt, 

(3) fioije^v ykp &e;yoy xai >UT/M*Ty;v mXov/uv , «u MC« 
t9iv toD hv^fMrOf itrxyj /«1 ri ^ifioviA rplf/si, xatla^^pov^ 
i^opxi^ifitva xttrk toD ivi/taroc t»so&& X^trr&w tou otvcu^m- 
Oivrof iTti novTfbu IIi)eeTou row ysvofjiijov i:ttrfiinv Tf,c 
lovia(Af, uitorkvvtrAi. Koti vyy ^fuif ol icirrfwoyric «^c rit 
rT«u^«eivTa inri noyr/ou IltUrou U^owi Kdpio^ ^y, ra, 
J«t/4*yta icivra mi nvtxtfjtxra 7io»>j/>ob iiopniionH wiwwcwi» 
fAtva vifju> ixofUv, 



H5 PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCnS. il4 

terlio ineunte, uberlaie Iixc spirilus Sancli charis- A tia daninatam» Basilides unus ex appariloribus ad 



mala redundarent (i) : c Ha^c auiem qu» dicimus, 
non in solis verbis consistunt, sed ipsa etinm expe- 
rientia prseclanim veriiati dat tesiimonium. Accedat 
itaque quisquis voluerit, ac virtutis insigiiia in Cbristi 
Tirginibus, nec non in adolesceiitibus, qui casiimo- 
niam profiientur immortalitaiisque fidem in tanio 
Chrisii mariynim cboro coniempletur. Yeniai, et 
quisquisea qux diximus experiri cupit, :ttquein me- 
diis ipsisdxmonum praesiigiis, et oraculorum fallaciis 
ac magiJB prodigiis, signo crucis qux apud ipsos lu- 
dibrio est , utaiur solumque Cbrisium nominet : 
mox videbit quam ciio pcr ipsum fugentur dxmoncs, 
cessent oracula, ars omnis magica veneficiaque eva- 
nescanl. > Si non est incredibile vcteres Christianos 



buppliciuni adducit. Cumque vulgus eam vexare, ct 
obscoenis verbis iiludere ei conareiur, Basilides qui- 
dem eos qui coiitumeliam yirgini faciebant absicr- 
rcns propellebat, muliaque misericordix et huiuani- 
t:itis crga illam prscbebal indicia. lUa vero benigni- 
tatem hominis erga se libenier amplectens, bono 
animo eum esse jussit : se namque post obitum sn- 
lutem ipsius a Dominoimpetraturam, et collaia in se 

beneficia brevi remuneraturam esse Et hujus- 

modi quidem certamen nobilissima virgo decerlavit. 

Brcvi auteni postea Basilides Christinnuni sc 

csse, idque palain profiteri Cumque qufdam in 

Domino fraires cum adiissent, el causam subitse illius 
atque insperat» convcrsionis inlercogarcnt, dixissc 



tantam cxercuisse adversus daemones polestaiein, et B fertnr, Poiamixnam tertio post mnrtyrium die, nociu 



ad malignos spiritus coercendos, Spiritiis Sancti vir- 
tatem, veluli gladium a fcmore pendcntem habuisse 
ad nuiom, eum quando vellcnt, cxertnros ad arbi- 
Irium : cur incredibilo vidctur fcminam divino spi- 
ritu plenam iia se gessisse, quasi ipsum veluti mo- 
nile quoddam in peclore suo ut in arca inclusum 
babuisset ad nulnm, ejus illuslrationibtrs quando 
vellet usura ad arbitrium ? Non video quid liuic ar- 
gumenio reponi possit. Noii nilitur incerlis aut ob- 
scuris exemplis^ non dubiis aui forle conficiis reve- 
laliouibus, non vagis vulgi rumoribiis, aut iradi- 
tionibus, sed palam el in omnium oculis rcrum 
geslarum fidc, clarissimis monumcniis contestata 
consignataque. Spiritus Sancli virlule ad compriinen- 



sibi assistenlem coronam capiti suo imposuissc, 
dixis<^eque se ipsius causa Dominum orasse, atque id 
quod )icticral impelrassc': nec diu poslea ipsuin nd 
superos migraturum. Poslhacc signaculo Doinini a 
fratribus accepto, postridie Christum gloriosc con- 
fessus, capite truncaius esl. i An minori fidncia 
Basilidi salulem, el bcneficiorum ccrlnm ren:UMcra- 
lionem Polamixna spopondil, quam Perpetua Sainro 
futuri eventns priTdiclionem ? Annon ila qnoquc Po- 
lamiaena se geril, quasl divinxprsedcstinationis orJi- 
naliones in numernto haberel, aut post moriem divi- 
norum consiliorum arbiira futura essel, gratibc por 
se viciricis nuxiliis usura ad arbitrium, pcr qua* 
Basilidi Christus donaret, c non solum ut crederct 



doB dsemones veieres Christiani ad arbilrium nle- Q in eo, sed eiiam ut paterelur pro eo?i Si brcvi 



bantur. c Quid hoc opere manifesiius? » Cur igitur 
candidala marlyrii Spirilus Sancii illuslraliones ad 
arbilrium impetrare non poiuil ? c quid hac proba- 
tione fidelius? simplicitas veritalis in medio esi: 
virtus illi soa assisiil ; nihil suspicari licebil , > non 
monlanismum aul fanalismum, aul aliquid hujus- 
modi. 

VI. Eademqua Perpetua, Severi perseculione , 
sancia Potamiaena inier Alexandrinos hujus lemporis 
roartyres celeberrima, sublaia esl, cujus non solum 
exsiat apud Kusebium illuslris apparilio, sed insignis 
in Deum fiduciae exeinplum, non niinus quam illud 
Perpetuae admiraiione dignum. Eusebii verba pro 
more subjiciam (2) : c Protinus igilur judicis senten- 

B 

(t ) T«i&T« Zk ree Xe^fWM. itKp *^/xwy ovx de^^pi Xovmv 
i^Tfv, alloL xeri i^ awr^f rf.c ^tiftfL^ ?X** '^^'* '^^^ a>*j9«^«tff 
fiApiTxjpfa,^' rtoLpl-rit ya^ ^ pov\ifM-*0( xaj Bgttprlrti rf.t /uiv 
»ptTi.( t3 'ftitpttpjx h ra.7( X»i9»roD itAp^^ivetf xai ^v roXf 
90*p^otf^i»^v ayyivou?' twmtI/joic, ri.f Zk aOav«ff^ac t-?v vt^rcv 
i» r* T6«'-tfTW T«v fjuLprrtpuv Ayttf^Z x^P^' Mto> B} 6 ittiftiv 
frpoA^yBtrrtiit ^6vX«^voc iApth^ xai iVAwTfc Ti?Cf«>TflWt*c 
Tiv 2«tc/uov«»v, xAi T>.c t6v fjifnttS^ «irir>7c» >««' TiSv t^.c 
fMtrfilAi B^vftivon , xP^^^^ ^ *? oijfitC» rou ycXoi/ulvou itAp 
awr«Tc ^TaypvD, t^v Xptnh oKpkgoLi /uftviv, xai 5^CT«ti t«c 
StVvrov cA(fjtO'*t( /uitv ^evyoutf-i, fMntlA Ik tra6«Tat, fia.ytltt, 

ik rwcTa xai pitpfMjttU naLri.pi ti^oLt. Lib. dc Incarnat* - 
verbi Uei n. ^8, nov.T c^it. 

(i) Afta Ik l^fu T^v T«ic OL-K^fkntn^ o^o-t nAroLht^oLfiivyiit^ 

6 "Bo^iXtiBTJf /IC TCC Av Tfiv i* crpOLTtlOLti KJCCfSpofAilW*^ 

oL-xkytt itApOLlxfiiti Trv Ivi Oavi^TO* * 6« Jc to ifHOoc iJO'/l€if 
«vrij Mti o»oUt9xoit hofifiiM pi^funjfn inttpSno^ o fA* 



Polamiirna fore spernvii ut sna; pro Basilide preccs 
exaudireniur , cur non in eanidcm spem Perpctua 
quoque poluil adduci? Si laudi Polamixnx datur. 
quod ceriam recerii Basiiidi fulunc salulis spem : cnr 
vilio^Perpelu» verlilur, quod ccrlam Saiurospemin- 
jeceriifntnrx revelationis? Si Poiamiaenae propherusm 
nemo uinquam iii monlanisini suspicionem adduxii , 
cur similem Perpetuae propiieiiam in invidiam monia- 
nismi irahemus. Quid enim differunt ? c Boiio animo 
cslo, poslobilum impclrabo tibi saluleiiY; i el : c Cras- 
linadietlbi renuntiabo? i 

Extincia Severi persecutione, pax diulurna snc- 
cessii, ad Decium usque , nisi Maximi persecuiiono, 
quae tamen brevis ct localis fuii, non inlerrupia. Iloc 
) 

avsipycvaitoo-o^avivo^^^oyrac» «JcTwv neovxai j»t).*v©roJ- 
-t{«tv f.U avT>!i» i»5fiK»u/ury5c* ^5i t>.« -xtp) avrfvw/AvaOcia^ 
v.'XQZt\oLfiiivi r6'*kjlp% 9oLppth nroLpoLxO.rhtroLi' il%tri otoOoLt 
'fkp AVTOv oLittXOouooLJ , ir«r.pa tcv caut^c Kvp^ov, xai ou:< tlf 
fMxpdit t6v tU aOriSv Tttttpcfyfii-^w t;^v oLfJtoifiiiV Artcrlttiv 

avTO »*i 6 fjtkv Tf,« aot8<|t<tov Kifn)^^ Totouros xary//^!*- 

ytrro a^Xoc* e& fMnpdy» IM •^fO'*^'* ota^ticdiv h '^OMtXttl-rn 

XptffTiAvdy bxkfiKtt^^ kol) tcvto ifWdL't(^ OfJtoXoytlv Tuy 

3exaT&6cdy «.ZtXf&v wc avT^v a^uo/ujyody. Mti rik'» oLlrUv r9f 
OLOpdAq x<ti ftxpoLUl^QU r«\nr,('6ppii.f irvy9«vo/uivo»v, XiytroLi 
titrtlVy6i(&poL UoTAfjila.tyfArptoiv uortpi¥^fjLipttt( toD fjoiprupUu 
. y^xTOi^ imtorwoLy oripAvov avrcv r^ xcpa/fj ttcptdcT^* civj , fntii 
rt ir«tpax'x>>jxfvAt yi^tv tfvrov TdyKi&/o/oy, xAt rfii i^idiafote 
rtruxvxivAi, ovxci; pAxpdv rt^urdif itctfdLXyif/teSoLt' irtl tov- 
TOt« Tciy oc^cX^^y t>}c iv Kvpto o^payT^oc /ufT«XiyTO»y «vtw, 
Ti} /ucT^icciTee ^ptip» tA toC Kvp{ov Si«Lirpl^«c t^f^f^^^ t/.* 

xcf«Xf> affOTJ/uiysTAc. Lib. YI HisU eccles., cap. 5. 



115 DISSE&TiTIO mLOGETlCA 110 

temporis intemllo visiones et revelationes In Eccle* A Alius vero in sinistrt parte consistens . rete j^rtabat. 



sia non defuerunt , ut aliquibus evemplis consiat , 
qu£ uti insigniora, ei ad publicum Ecciesiae statum, 
et ad publicas item personas atque imprimis cele- 
bres periineuiia , hjstoriae su;ie Eusebins inseruit. 
Cujusniodi fiieruut ili» quibus Alexandcr in lliero* 
soiymoruin aniistilem electus esi (1), ct qua sauctus 
Fabianus Ecclesiae Romaiue poutifex rcouuiiatus (2); 
sed eas prxiereo , quod nihil ferme cum nostro ar* 
gumento commune habeant , ut iiias eiiam Dionysii 
Alexandrini, quas idem Eusebius refert (5) , inqui- 
bus prscsenti causas non niuilum videiur csse 
prxsidii. 

Vil. Ad Cyprianum iuque veniam , quo nemo 
magis ita se gessit , quasi Spiritum anclum , veluti 



quod se mitiere, ut circumstantem populum caperct, 
roinabatur ; et cum miraretur qutd boc eiset , ille , 
qui vidit, dixii ei:Juvenem qui ad dexteram sio 
sederet , coniristari et duiere quod praecepta sua non 
obseivarentur : iilum vcro in siuistra exultire, 
quod sibi daretur occasio» ut a patrefamiliai potesta- 
tcni sunieret swiendi. Uoc prlus longe osteasuAi 
est, quam tempestas vastitatis bujos orietur. Et vi« 
dimus iropletum quod fuerat ostensitfQ. i Siciiii pacio 
tempore futuram persecutioiiem , lia ssvieiite perso* 
cutionc , brevi futuram pacem in visione ptriier iii* 
tcUcxii , de qua In eadem epistola ita scribii. c De* 
nique ad minimum famuium suum, et in delictis lioel 
plurimis consiitutum et diguatiooe ejiu indigouni » 



moniic quoddani in arca inclusum sua , habuisset B (auten iilic pro sua circa nos bonitale, maiuUiro 



ad nutum, ejus illustrationlbus, quando vellct , usu- 
rus ad arbitriuni. Duo autem in ejus revelaiionihus 
ac visionibus spectaiida sunt : earuni scilicet varie- 
tas atque freqiientia , et quam inde concepit sanciis- 
sinius juxia , ac prudenlissimus vir de divina digna« 
tione et laniiliaritate fiduciam. Ut aiitem ba;c diii- 
gentius icctoratque commodius animaJvertat , eaa 
bic sancti Martyris visiones exponere visum est, 
iisdeni verbis quibus aD ipso suis in epistolis refe* 
runlur. Episiola uiideciina , alias jiixta Paiuelii edi« 
tionem ociava, nihil ferme babei prxicr visiones 
aique revelationes. Scripla esi e secessu presbyleris 
et diacunibus , hortaturque iilos ad preces assidue 
fundendas ; unde Augusiinus ejus in iib. iv de Bap* 



dignaius est : Dic illi , iiiquit, securiw sit , qaia pax 
veiitura est. Sed quod interim roorula cst , siiiiertuMl 
adhucaliqui qui probenlur. » Neqve lamen de fun- 
dtudis assidue precibus , sed de aliis quoqoe pietiUs 
operibus, et religioiiis officiis, supernts reveUUoiii- 
bus admonitum se fuisse testatur : c Sed et de 
victu parco , et sobrio potu divinis dignationibus 
admunemur, eic. i Adeo vero de vaticiniorum siUH 
ruin fiiluris eveiitibus sanctissimus praesul securus 
erai , ul quamvis nullus adbuc optaue iranquilUtatis 
radius appeterei, jussit tainen has litteras promulgari, 
et per clerum ad quem scripiae fuerani, plebi quoqoe 
communicari : c Dissimulare haec singiila , et apud 
conscieiitiam meam soius occultare non deboi 



lismo mcntionein faciens, hunc illi titulum dedit:GNec ipsi utique apud vos haiic cpistolaro teneaiiB 



c Ad Clericos , de precando Deo. i Deciaiia persecutio 
sxvissime id temporis grassabalur : iropulsiim au- 
tein se fuisse dicit divinis pra^seriim revelaiionibus 
ad scribcndum : c Nam quod, inquit, magis suasit 
el conipulit, iit has ad vos liiteras scriberem, sciro 
debelis (sicut Dominus osteiidero el revelare digna- 
tur ) diciuin essc iii visioiie : Petile et inipetratis. 
Tiinc d«.'inde pr.cceptum picbi assistenti, ul pro 
quibusdani personis designaiis sibi petcrent. In pe- 
tendo autem foisse dissonas voces, et dispares vo« 
luntates : et lioc veheinenter dispiicnisse illi qui 
dixerat : Petiie et impelraiis, quod plebis inxqua- 
litas discreparet , nec esset fratrum consensio uiia , 
etsiniplex et juncta concordia. i Unanimitaiis hujus 



occultam , sed legendam rratribus soggeraiis. i Sed 
ab omnl pacis spe lam loiige aberat affliclde pleiHS 
aninms, ul nullam pleriqiie graviseimi postorie 
litieris , ac revelatiouibus fidem aceommodariiit : 
qiiam eoruni increduliiaiem iii priiiciplo libri de 
Lapsis reprebciidit, ab eo conscripti post reddhatn 
Ecclesiae ob insperaiuni ac repentinum Deciorum 
iuteritum tranquillitntcm : c Pax ecce, dileciissinii 
fraires, Ecclesinreddiia est, et, quod difiicile nnper 
incredulls ac porfidis impossibile videbatiir, ope 
atqtie nllione divina securitas noslra reparnta esl. i 
Non minus visionibus abundat epistola nnvissimas 
editinnis dccima sexta , nd Pamelil numeros deelnia , 
quin plures ei varias, paucioribus lamen verbis, com- 



pacisque inter fraires, et concordiae defeclus causam D piectiiur : c Casiigare iios iiaque divina censura , 



fnisse sub<*iQgit grassantis persecutionis , quaro sibi 
longe aniequain decerneretiir sequenti vlsione os- 
tensam fulsse, testaiur : c Imo vero nec vcnisscnt 
fratribus hxc mala , si in unum fratcrnitas fuisset 
animata. Nam, et illiid osiensum est, quod sedcrel 
paterfamilias sedenie sibi ad delteram juveiie, qut 
juvenis anxius , et cum qiiadam indignatione sublri- 
siis, maiillam manu sustineiis, mossto vultu sedebat. 



1) Vid. Ruseb. lib vi, cap. 11. 
2)Vid.'' 



(2) Vid. Euseb. ibid.. cap. 29. 

(5) Yid. ipsiiis episi. ad German., apud Euseb. ibid. 
cap. 40, et epist. adPbilemon.^apudeumd.» lib. vii, 
cap. 7. 



nec noctibus desinil, nec diebits: pra^ter noctomas 
enim visiones , per dies quoque implctur apud nos 
Spiriiu Sancto pueiorum innocens a^tas , quae in ex* 
stasi videt oculis , audii et loquitur ea quibos not 
Dominus monere ei instruere dignatur. Et aiidietls 
omnia, quandoad vos reducem roe Dominus feoerit , 
qui ut secederem jussit. Interim temerarii el in* 
cauti et tiimidi quidain inier vos , qui hominem noo 
cogitent, vel Deum timeant; scientes quoniam ai 
ulira in iisdem perseverarint , uur ea admooitioMe 
qua ine uii Dominus jubet , nt interim prohibeaniur 
ofTerre. i Quis ha'C legens Cypriaiionostro praeclarum 
Ulud noo adscribat elogium , qood a Polycrate Utr 



117 PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ET SOCIISJ 118 

litoni fttrdeitsi loitfe antra tribuium ruerat (1) : A sanctissimum virum tarbas concitarint, sxpius ipse 

in suis episloUs narrnt. Hac de ife et de persecutionc, 



Tdv h ^fu Ilyrvfwrt vktrtL «oXireovi/ucvov , c qui Spi- 

ritu SkfitlA tfllatus eiildctt gessit. c Unde > eum a ple- 
risque nostronrin jprophettm fuisse i b.ibituro, ex 
Tertiilliano c iti teptem Itbris qtios scripsit adversus 
Ecclestam pro Montano, ) refert Hieronymus (2). 
At bM omnia in Cyprisnnm nostrnm non minns 
qnadrtnt *. qnid eiiim pcrsecntionis tempore ab eo 
gestnra , qood noii Spiritu Saneto afttatus perfecerii ? 
Ut plebem snam ad ftnttrum bellum evpediret longe 
anteqoam eiardesoerei, divlna lllud revelatione prae- 
fiensit. iiidleto bello , nt latebras qii«reret , et per- 
aecutionem declinaret« Deom aoctorem habuit; 
neqoe ni ipaemet et Pontiua diaconus in ejus Viia 
teslantvr, sine divina revelatione secessit. Orta tem- 



quae inde imminebat» divinitus aliquid accepisse, 
nec coelcstem de(\iisse revelationem, ex his sanctl 
martyris verbis colligtint eruditi : c Perseculio est 
hxc alia, et alia tentatio, et quinque ilii presbyteri 
nihil aliiid sunt, quam quinquie primores illi qui 
edicto nuper magistratibus fiierant copulaii, ul fldem 
nosirnm subverlerent, ut gracilia fratrum corda nd 
lelliaies laqueos prxvaricatione veriiatis nvertcrent. 
Eadem nunc ratio, cadem rursus eversio, per qnin- 
que presbyteros Felicissimo cnpulatos, ad ruinain sn- 
lutis indiicitur. i Yidelur, inquit Pamelius, alludere 
ad visionem qunmpiam, in qua apparuisse videntur 
cum magistraiibus quiiique primores, qut edictiim 



pesute, qnibns aot virttitnm exerciiationibus supe- B contra episcopos una publicnrent. Neque huic iiiter- 



randa esset, aat pietatis ofBdis tranqoillitas impe- 
tranda • divina liem revelatione cognovit. Futuram 
pacein non miiius qiiam proximum bellum , divina 
psriier revelatione pnenovit. Qua erga lapsos disci- 
plina iti deberlH » et nbcturnls ipse visionibus et 
diornis, lnnocentum poeronim raptibus et excessibus 
inleiiexit. Qna item in incautos quosdam ac teme- 
rarios presbfierQO eensyra deberet animadvertere, 
a Deo slmiliter per aperuin et manifcsum admoni- 
tionem aecepit. Assidufe hisbe ^ritus sancli donis 
ac muoeribiis freiiis , ad Ivditum quoqoe suiim sn- 
pemsai revelationem pnestolabatur : c Et audietis 
omnia ^ qnando ad vos ridtteem me Domiiius fecerit , 
qui ttt secederem jttssit : i quam illi non defuisse 
postea dieemus. 

Interimi antequam e secessu Carlhaginem remea- 
ret, AureliuflA et Celerinum gloria confessionis insi- 
gnes in cierum eooptavit. Id vero iion siiie consuetis 
visionibus ae diviuis revelationibus factum est. Nam 
cum illorum temporum usus baberet, ut ordinationes 
derictt non sine plebis lesiimonio» et tolius cleri suf* 
fragb celebrarentur; ciir illos absens in clerum pro- 
vexerit, baue, de Aorelio loqiiens, affert ratiouem, 
quod bumano teslimonio non indigeret,' qui divino 
probatua fuerat suffragio (3) : c ln ordinalionibus 
clerieis» fratreschari$simi,solemua vos anle consulere 
ei mores ae meriia singulorum comiiiuni consilio 
ponderare; sed exspectanda non sunt testimonia 
humaiia, euiti prtbceduni divina suffragia. Aurclius 



preutioni rcrrngniur Rigaliius, eamdemqne mani- 
feste nmplectitur DodweUus (I). Eadem Epistola , 
modo XLviii, al. xl, qux ultima est esrnm quas in 
secessu conscripsit, quam, ut supra diximus, pra^s- 
toUbaiur de reditu revelatioilliin, se jam accepisse, 
perspicoc, ut mibi videiur, Inculenterque signiQcut. 
Priino enim queritur : c quod quorumdam presbyte- 
ronim nialigniUs ei perfidia perflecissei ne sibi ad 
SU08 ante diem Pasclisc venire licuisset. Cavebat sci- 
licet ne per minas el per insfdias perOdorum niajor 
ex suo adventu Carthagine luitiOltus oriretur, el, cum 
paci et iranqnilliuii episcopul providere in omnibus 
debeai, ipse materiam seditiohi dedisse, et persccu- 
tionem denuo exacerbasse videreiar. > Postea suitjun- 
C git, hauc esse perseculionem novissimam et extre* 
niam tentationem, quae ei ipsa, inquit, c cito Domino 
protegente transibii, ut repraesenter vobis post Pas* 
chx diem cum coliegis meis. » Annoo manifesta liabc- 
mus et clara propheticas revelationis indicia? Ante 
Pascha suo se seces^u coniinuit, metuens ne adventii 
suo maieriam sedliioni daret, et ne persecuiionem 
denuo exacerbasse viderctur : posi Pascha tameii 
certo se rediturum promittit. Sed anhon poterat post 
Pascha idein periculuni imminere? Nequaquam : no- 
verat eniiu cito transiiuram persecutionis hiijus no- 
vissimam teniationem. Sed unde id noverat, ut adco 
cerium promitteret? Non aiiunde profecto, nisi ei 
divina revelaiione. 
Sublatis Deciis, secundam Cypriani temporibus Ec^ 



fraier noster, iliustris adoieseens, a Domiiio jam pro- j) clesise persecutionem Gaiius et Volusianus intulerunt. 



batus, ete. » fit epistbla sequenti de Celerini ordi- 
naUone loqnens, esm quoque per spiritum propiietixi 
nee aine vislonibus ac revelationibus peraclam fuisse 
tcsialur. c Cum eniin, inqnit, consentire dubiiarei, 
Eccleslu* ipsius adnieiiitu ei liortatu In visione per 
noetem compttlsus eat^ jy negaret nobis suadeniibus, 
coi plns licttili qine et coegit. > 

Fellcissiiiius scbismatis Carihagine auctor, et quin- 
i|tte preabyleri perdiue factionis fomites, quas in 

(1) Epist. ad Victorem P., apud Euseb., lib. v, 
cap.24. 



(2) Caulog. in MelitOne. 



I Epist« xxxviii sd Pam.| nuro. 53^ 



Uanc quoque sanctus Cyprianus, antequam sflcvirei, 
imo el antequam decernereturi non una aut aliera > 
sed multis et crebris el manifestis ostensionibus ac 
visionibus futuram intellexit,et per synodicas secundi 
concilii Carlhaginensis ad Cornelium litteras, non 
suae lanturo, scd etiam Rnmanse Ecclesi» signlflca- 
vit (2) : ( Sed enim cum videamus diem rursus alte- 
rius infesutionis appropiiiquare coepisse^ et crebrls 
atque assiduis osieiisionibus admoneamur, ut ad oer- 
umen quod nobis hostis indicit, armati et paraii 

(i) Dissert. iv Cyprianica de VM(rtnfm$f ete. $18. 
, (2) Epist. LYUi al uv. 



iid 



I ISSERTATIO APOLOGETICA 



liO 



simus, plebein ciiain nobis de divina dignaliene com- A gnnm esl sccurilas illa, quam praeferebal, noii defu- 



iriissam exhorialionibns nosiris parcmus, clc. Poslca : 
c Obl^emperandiiin cst namqiieostensionibusatquead- 
inoiutionibusjustis,ula pastoribusoves in pcriculo non 
deserantur, eic. > Kursus : < Placuit nobis , Spiriiu 
Sancto suggerenie, et Domino per vibiones mulus 
ot manifestas admonente, quia bosiis nobis iinmi- 
nere piaenuniiaiur et osicndiiur, colligcre inira castra 
milites Cbrivli, eic. i Ilis Cypriani verbis hcec sub- 
jungit Cl. Dodwellus (1) : Non crcdent baic foriasse 
aihei. Sed quid habent quominus fide digna esse cen- 
seant? Visioncs liic babeinus non multas modo, sed et 
inanifestas, cvenluque comprobatas; nec id obscura 
privati cujuspiara fide, sed synodi totius coiiseniientc 
sufifragio, mansurisque, si faisx fuisscnt, inrcimemo- 



turnm sibi ca h sieni revelationem, qu» tempus ad 
redititm ouporlunum demonslraret, qaod jam antea 
estnobisaniniadvcrsum. Niincaliud ndn roiniisperspi- 
cuum proferam in eamdero rem argumenium. Gra« 
vissinia illa cpislola qua FlorentiumPupianum» Tirum 
seditiosiini ac lurbuleiilum, vehementissime objurgal, 
ei laiidem vcniam, si resipiscal, hac conditione pro- 
iniltit : si Deus id permitlat, et aliquo sensibili signo 
suam bac de resententiam voluiitatemque significet (1 ) : 
ff Si temeritalis et superbiae aique insolentiai lu» 

agerevcl sero poenitentiam coepcris coromunica- 

tionis turc potcrimus habere rationem ; manente ta- 
men apud nos divin» ceiisurae respectu el metu ; nt 
prius Dominum nieum consulam, an libi pacem da- 



riam aeiernis momimenlis, scriplisque consignatas, B ri, elle ad comtnunicationem Ecclesi» saae admiiti 



c sole, ulUieronymusait, chriorii)us;i non vidco quid 
prxierea velle possent nd rem facti coroprobandam, 
si modo ex a;quo judicare velleni, nec fidem prorsus 
oinnem hominibus derogarc. Rursus dc cadem per- 
secutione ila scribit ad plebem Tbibaritanam (^) : 
t Nam cum Domini instruenlis dignatione instigemur 
saepius, amplius et admoneainur; ad vesiram quoque 
conscieniiam admonilionis iiosirae sollicitudinem per- 
ferre debemus. Scire eniin debeiis, et pro certo cre- 
dere ac lenere, pressurae dieni super caput esse coe- 

pisse Nec putamus talia esse quae veniunt, qualia 

fuerunt illa quae iranslerunt : gravior nunc et ferocior 
pugna imminet. > Non hnmerito dubitatur, quomodo 
Deciana gravior ei ferocior fulura essct Galli perse- 



sun ostensione et admonitione permitlat^ M(^ini 
eiiim, quid jam mihi sil osiensum, imo quidsctvoob- 
seqiienti et timcnli, de dominica et divina aiiciori- 
late praeceptum, qui inter caetera qtta" osteQdere et 
revelare dignatus est, et hoc addid&t : c liaque qui 
Chrislo non credit sacerdotem facientl, postea cre* 
dere incipiet sacerdoiem vindicanti. > Qaibas sancti 
Martyris verbis h.TC subjicit Dodwellas(2) : 

f Ita eraql frequentes ea aetate divinn revclationes, 
ut ne de resipiscenie quidein Piipiano pollioeri auderet 
quid esset staiutunis, ne aiiud fortasse a Deo jubere- 
tiir; ut Deus proinde primnm innueret esse consulen- 
diiin ; ut tandcmDei in rebellem poenam exspectaret, 
lalcm plane qualem aposiolicarum censurarum comi- 



cntio, cum reapse brevior fuerit, et longe mitior? C lein fuissc, apud doclos in confesso est. Iterum de 



Hunc iiodum iln solvi in Disscrt. de PoRnit. seu de 
Capit. absolul.(3). Non fuiuram modo persecuiionem, 
sed et omnia pariter mala quae non minus Ecclesiaey 
quam rcipublicae impendebanl, fui«se Cypriano his 
visionibus demonslrata, irniptiones scilicct b.ybaro- 
rum, indeque secutas Christianorum acque ac Genli- 
lium captiviiates : et funesiissimam Itiem quie lale 
per imperium Komanum grassata est; cujus mali 
acerbiiatem et innumerabiles strages, cum sanctus 
ipse Cyprianus , tum Ponlins diaconus in ejus vita, 
tum alii auctores deplorant. Hacc igitur aliapque cala- 
mitates cnm persecutione conjunctae Galli et Votu- 
siani imperium Deciano longe gravins Chrislianis effe- 
cenint. Cumque non omnes malonim causx clare ct 



presbyieris qui se inconsulto lapsis communicaverant 
< Ular, inqnit, (3) ea admonitione qua me Dominiis 
jubet, ut interim probiboantur offerri, ctc. > Non 
ignorabat Cyprianus ejusroodi visiones viris iropiis ac 
temernriis quales roodo non paucos ex|»e?iiniir, ludi- 
brio et conieinptui haberi; sed ndeo tamen procerto ha« 
bcbat, suas ex Deoesse revelationes, ut nihil de fuiu* 
ris eveiitis dnbitaret : et non solum quibus jam fuerat 
donatus publicare, sednovas eliaro palam sibi promit- 
tere, roinlnie vereretur; unde in eadero epistola sia- 
lim subjungil : i Qiiamquam sciam somnia ridiciila 
et visiones incptas quibusdam videri, sed utique illis 
qur malnnt conlra sacerdoiem credcre quam sacer- 
doti. Sed nihil iniritm, qnando de Joseph fratrcs sui 



distincte fuissent sancii martyri rcvelatac, lot quas D dixerunt *. Ecce somniator ille venil , niinc ergo ve- 



praeviderat calamitates, et Chrisiianorum fiinera, ex 
sola oriiura esse persecuiione sibi faciio persuasit. 

Yidimus hacteiius quaro frequenier et familiares 
Cypriano fuerint coelestes revclationes : videamus 
roodo in quam sanctus Martyr fiduciam ex earum fre- 
quentia fiierit adJacius : ei annon ipse eiiam, haud 
sccus ac Perpetua eo se roodo gesserit, quasi Spiri- 
turo sanctum, veluti monile quoddam in arca inclu- 
sum sua, habuissei ad nutum, ejus illustrationibus, 
quando vellet usurus ad arbitrium. Talis fiduciae si- 

4) Dissert de Kistont^., etc. § i9. 
t) Epist. Lvui, al. LVi. 
>) Sect. 3. 



nite, occidainusilluro; etsoroniator postea qiiod som- 
niaverat consccutus sit , ct occisorcs ac vcnditores 
confusi sint, ul qui verbis prius non credidisscnt, 
factis postmodaro crederent. i 

Superest alia Cypriani visio prophetica ad mar- 
tyriiim ejus pertinens; sec^eam captte sequenli 
reservabo. Interim, rogo, annon videatur Spiri- 
tum Sanctum in pcctore suo qoasi in arca inclu- 
sum babuisse, qui in discipliiiae etiaro ecclesiastic» 
exercitio visiones cxspcctabat, et nihil statuere au* 

(i) Episl. Lvi, al. LXix. 

(2J Dissert. iv Cyprianica, § 20. 

(3) Epist. XVI, al. x. 



m 



PKO SS. PERPETUA, FEIJCITATE ET SOCIIS. 



m 



debat, nisi Dominurti anlea consnluisscl, clnisimani- A c cum ex muliis aliis, lum ex eo quod ve^iligia qurc- 



festo aliifuo inUicio toluntatis ejus cerllor Tacius ruis- 
set ; ei an Perpetua monlanismi proplerea fuerit in- 
simulanda, qood ipsa etiam divinis revelaiionibus as- 
sueta, eadem lidncia se gesserit ? 

Vni. Quam frequentes id temporis exbibiUe mar- 
tyrihus fnerint coelesies visi(mes ac propheticre revela- 
tiones, fidem nmplissimam faciuni sincern acgeimina 
cum Jacobi et Mnriani, eic, tum Montani et Lncii ac 
sociorum martyrum Acta, his referta coelcsiibns vi- 
sionibus ac propbeticis vaiiciniis. Non est niihi ani« 
rous eas hic singilhtim referre : oporteret enim 
integra ferme Acta transcribere, qu:e apud doctissi- 
inum Ruinartiiim yideri commode possunt. Unum 
dnmiaxat ex actis Montani exempluin atferam, quod 



dam eorum supersunt apud eos, qui secundtim Verbi 
vohinlatcni vivunt. » Et in nlio ejusdem operis libro ( i ) : 
c Signa aulem Spiritus sancti initio quidem doc- 
trinx Jesii, ei post ejus assumpiionem plurima osten- 
sa sunt, deinde vero pauciora. Sed ei nunc ipsius ad 
me apud pancos exstant vestigin, qui animas et rer- 
bo et congriientibus actionibus expurgarunt. i Ves- 
tigia vero qunc essent, his luculenlius verbis declarat 
(%) : c Etiainnum vestigia sancii illius Spirilus apud 
Ciiribtianos supcrsunt. Excaniant daemoiies , multns 
cur^tiones perndunt, ct vident qtiaHlam secunduro 
voluntatem Verbi , de futuris. > Ex quibus vcrbls 
constat uberrimum illum et in omnes, ut de suis 
temporibiis testatur Irenaeus, qui veri essent Chrisli 



ad prB^ens argumenium propius acccdii. His aulem B discipuli diffiisum coeleslium charismatum fontem, 



verfois in actis describiiiir : c Cuin autem jam car- 
ntfex iinmineret, et gladius super cervices ejus libra- 
tus penderei, expansis ille (id est Montaiius) ad coe- 
lum manibus, voce clara , ita ut non tantum ad aures 
plebis, sed etgentiles quoque ipsos sonus vocis feri- 
ret, oravit rogans et deprecans ut Flavianus qui per 
safTragium poptili de comiiatu eorum remanserat, se- 
qiierclur die icrtia. Et quo precis suae fidem faceret , 
manualem quooculosfuerat ligatusin partes duas dis- 
f idit, et jussit altemm reservari, qua Flaviano oculi 
post crasihium lig;irentur. Sed et in medio eorum in 
area solum servnri jiissit , ut nec sepultunc consor- 
tio privarcntur. Et perfectum est sub oculis nostris 
qnod Dominus in Evnngelio repromisii , ut qui tota 
fide peteret, quidquid peteret impetrarel. Nam post 
biduum Flavianus quoque producius, gloriam suam 
pnssione perHcit. i Non magis miraiidum est, Perpe- 
tuam fuiurain nnle diem crasiinum marlyrn siii re- 
vclntionem prxnuiiiiasse , quam Monianuin futurum 
pctsl triduuin, Flaviani martyrium csse vnlicinaium. 
Quo eiiim prophetico spiritu aclus Montanus petiit, 
c ul Flavinniis sequerelur die tertia, i eodem Perpc- 
tua rogavil, ut sibi anie proximinn diem osteude- 
reiiir, passicme futiira esset, an coinmeatus. Nam 
ntrumque, ut muliis Scriplurarum exeitiplis coinper- 
Inm est, nd spiritum pcrlinet proplietix, et futuros 
eventus pncvidere , et certas exspectnre fulurorum 
eventuum revelaliones. 



etsi non peniius exaruisse., non ea tamen amplitu- 
dine el copia post modum exuberasse. Quam proxi- 
me nutem ad Irenaeiiempora Perpetiia el Saturus ac- 
cedcbant ; tain longe ab iis temporibus quibus suos 
Origenes adversus Celsum libros elucubravit i sub 
Gordiani nimirum aut Philipporiim imperio, post lon- 
gam ci diuturnam Ecclesiae pacem exlrema saltvni 
Cypriaiii tompora ct Montanus sociique marlyres dis- 
tabant. Unde si adco Spiritu sancto repleii sunt 
sancii Mariyres, cum nruiua dnmtaxatsignorum ejus 
vestigia superessent, ut ejus illustrationibus uti ad 
arhitrium videreniur, quid miramur, si camdem Pcr- 
petuap sui copiam fecerii Spiritus sanctus, qno tem- 
pore c numerus non poterat iniri charismatum , quu: 
! per lotuni mundum Ecclesia a Deo recipiebat ? i 
CAPUT V. 

NmiL IN PERPETUiE REVELATI0NIBU8 CONTINERI, QUOD 
IN CATHOLICAII MARTTREII NON APPRIIIE CONVENIAT. 

I. iVoii dedecel Christum Dondnum pastoris ovr$ 
mutgentis figura. 

II. Qua raiione ex ffrima wa re^elalione Perpetua 
mortem sibi imminere inlellexerit, 

III. Nihil abturdi in illa revetatione contineri qua $ibi 
Perpetua vi$a e$i eum Diabolo in nmculum coiiversa 
luclari. 

IV. Inepta Perpetuee revelationum cum Montani^ta- 
rum revelationibu$ eomparatio. 



V. Vi$io PerpetuoB de Dinocrate in pceni$ cons- 
IX.. Est autem illud circa pnecedentes cum Cy- j^ muto. 

VI. Ba$nagii adver$u$ prcedictam vi$ionem diffi- 
cultate$. 



priuni , tum coasvorum martyrnm visiones etproph^ 
tica vaticinia sedulo aniinadverlendum : constare in- 
icr omnes , charismatum copiain ampliorem longe 
fuisse initio Ecclesia;, quam poslerioribus sxcuiis : 
adco iit Origcnes qui aliquotannis ante Decii perse- 
cuiioncm libros scripsit adversus Ceisum, auctorsit, 
siguorum Spiritus sancti vestigia dumtaxat apud pau- 
cos monim caDdore praecellentes, et qiii mores suos 
ad Evangelii normam exigerent ad «Iitc tempora su- 
perfnis^e : poslqiiam eniin dixit , miracnlis probari 
veritateniEvangeni, ait ea posse demoiisirari , (1) 

(I ) B/c moXkGt* iihi kX)w y Ttki h TOv tjyii Ik ( f. riMt ) 



VII. Locum illum^ in quo Dinocratem Perpetua vidit 
fui$$e purgatorium. Baenagii cavillatione$ retunduntur, 

AuTiiv Cti o^cv^ai nocp« to7( mecrk rh fioxjyvi/ji*. t«D A^ysu 

fiiovTt, Lib. I, page 5, Edit. Canmb. . 

(1) IrnMlm, ik ToD «yfou IlyfO^TOf xarT ipx^t iu>» T^g 
^lnc^ou dc8ft«/«c'tec. f*"TA 3i T)^v «ev4)«;j^fv «OtoS nXthyct 
^oi</.vuTo, iWcpoy ll i/ATTOv«, «cii^» xai vDv Itc ?x'''*» ''T'* 
«VT9U itap oXfyoiff xkf ^vvkf r^ Xdyu x«i< r«ic »AT*auToy 
7r/:a|«9t xcxA^a^/xivo i( Liu. VII, p. 357. 

(2) Kai Iti ixviq tcu «y^ou ixcivou IIviu^/atTOc-»' •• ff-pK 
XfU*nAy7( 9-6t^rrAC ^^wraSouji ZeU/Atvoty kaI ifXlkf ialvctc 
iitvnXovaij xxi '^p€^i Tivx xxr^ r^ fiovXri/M tov A6yov ittfi 

fuXXiT^rw, Lib. I, pag« 31. , . 



IJ3 WSSERTaTIO ArOLOGETK.\ ^^ 

yin. MonUmtnrumd,recfptatulhnMmarum ...- A paslore «clla lavola 4 dd «iKJondo ciibiculo dd 
tentia uon rfcte n Bnnnagh expoiUn. Si^n unmit fHme mllcrio di santa Agnesa, s. Tede il «^?^" ""j;»^^ 

mt di fignra dWersa, e con un mamco da parte. 
Qiicsii vasi de' pasiori si dtecvano c «mlcine, o mw- 
Iclralia(l) : >la qnalsortadivaaoiBGraBCOsiehiamava 



hac de re eemmdem heereticomm opinioncm . 
► I. Allerura adversus Marlyres argnmenlum Basna- 



gius inslimil cx modi) ipso ei qualilale oblaiarum 
PerpeliiaB visionuin Muas ipji n'»n videnlur salis cuni 
graviialc deceniiaque conjimgi : i llomo In liabiiu 
pas^ioris de caseo quod mulgebal , dedil Perpeliia 
qiiasibuccellam. Hiiiccoiligil sibi morieni imminerc.i 
Duo scilicei in hac PerpeiuaB visione cciisoria nu- 
clorilaie noiare Basnagius videiur : Primo liumilem 
Cbrisii figurani in babiui pasloris oves mulgeiitis; 
Secundo,quod oblaiam Peri^cluae buccellam Perpelua 
ei Saiiiirus in signum acceperiuL futurae monis. 

Sod nulla ralio eral cur borum aliqiio oflfendere- 
lur. Ei dc primo quidem audiendiis Cl. Holsienias 
in Nolis : < Repracsenlalus csl Perpeiuae Chrislus ea 
forma, qiia piclus cernebainr in oralorlis el vasis sa- 
cris illorum lemporum. Nam cuni Evaiigelia ruulum 
el pcrsonam pasloris praecipue Cbrislo aliribuanl, 
gaudebani primorum temporum Cbrisliani hanc ejus 
aniabilissimam speciem fidelium, nomine ovium pas- 
siin designaioruni , frequenlissime oculis objicere. 
Habes In Roma subterranea Bosii , pag. 59, et dein- 
ceps mullas iinagines e coemeleriornm moiiumenlis 
expressas, in quibus ferine oinnibus Chrisius paslo- 
1 is specie cuin ovibus pingilur. In prima etiani bac 
ipsa forina bic cxpressa, pasiorisovesmulgentis. Non 
raro eiiam pingebalur ferens in humeris reperlam 



trUAa, ed era simile alio scifo, roa di fbndo a\- 
qnaiiio piu largo, e pcro iton dissomiglianle iroppo 
dal noslro, el scrviva «peciahnentc pcr mugnere il 
lalle (2). Um' allro vaso di lalle era nominalo Sino(5), 
il quaie secondo la forz:i del nome sara sUtd piu 
grande del noslro piccolo vaso, elc , etc. Et infra : 
Per tornare al nosiro piccolo vaso di laiie accanlo al 
buon pastorc, io lo credo fatlo noii solo por conti- 
nuazione dell' allcgoria alle cose pasioi-ali, ma ia oltre 
lo giudico quasi per una flgura, dei divinisaimo sncra* 
B menvo deii' aliare, ^ cio pare, che si ricavi dagli alti 
antichissimi delle sanie Peipelua e Feiieiu, dove si 
dice cbe s.mla Perpetua riccve in visione dal divino 
pasiore del laiie : c Ei de caseo quod mulgebat , dedit 
mihiiiiiasi bucct^llam, el ego accepi junclis mniiibus 
ei mandiicavi , et universi circumaUntes dizerunt, 
Amen. < Funzioni , ed aiiidivoii soliti pralicarsi da 
Cristiani anlicbi nel ricevcre la sanU conimu- 
nione (4) e quelie piroledella canliea (5) : < Bibi vi- 
num meum cnm lacie meo i, sono applicate da sani' 
Ambrogio (6) al sacram^nto delP Eucarislia .Vedendosi 
appresso rArringhio nolle pitiurc delia volu del nono 
cubicoio dei cimiterio de' sanll Marcellino, o PielrP 
nn' agnelio colla palma, clie ha suUespalie nn simil 
vaseito, circondato col nimbo, o sia diadema, ed 



riiru cnaiii iiiugcMavu» i^^i^no ... «....—-— -~r Yaseiiit, uirtiniuaiu wui iiiiiiuv, w »»« »ji«\««.»w«, \#— 

ovem, qu3B pcrierat , jiixia parabolam evangelicam, ^ ^sendoquivi lostesso agnello negli angoli dellamedc- 

lA^..^ n»onA*iniiA in ^olipihiia nnnH iildiAnLTerLullianUS .; ii^ K^.. ^..»iiM/k »MiA<i:i-klniA ItAiliihilaln CA nAr 



idque prircipue in calicibus,quodiiidicatTertuHianus 
in librodePudiciliaccmira Caihollcos scripto,cap.7, bis 
verbis : A parabolis licebii incipias, ubiest ovis per- 
dita, a Deo requisiia et humeris ejns revecla ; 
procedant ipsaB picturie calicum vestroruin, si vel 
in illis perlucebit inierprclaiio pectulis illius , cic. i 
Quibus addo, in opere italico illusiriss. et Cl. sc- 
naloris Pbilippi Biionarolti, cnjus litulus : Osserva- 
zioni sopra alcuni Frammeiili di Yani anlicbi di veiro 
ornali di figiire , irovati ne' cimiterj di Roma ; phira 
ccrnerc esse vcieruui calicnm ectypa hac Christi fi- 
gura, sub boni p:«storis liabiiu, iiisigniU , uli Ub. 5, 
fig.lct;2,et lab.6,fig.2.\id. ctiamTab. i, Fig. 1, el 
Tabul.4, nuinmum aercum niajorismodi.vulgoHerfa- 



sima volta ben quailro volledipinto, Imdubilato, se per 
foriuna ne tempi piu aiitichi conservassero in un vaso 
siniile posto sopra un, agnello la sanu Eucaristia, 
siccome si servirono poi |>el rocdesimo ministerio 
di vasi, che avean la for.na della colomba. In questo 
cose *per6e bene Tosscrvare, ma bifiogna tenere sos • 
peso il giudizio, sino che si abbiano allri risconlri. i 
Hx*c illuslrissimus senaior, qiii eiiain ol«erval ejus- 
dem pasU)ris tunicam in inferiori parte duolius esse 
orbibus, seu biiHis ornaiam, eaqiieornamenUinhisce 
Perpetuae et Felicitatis aclis a gracca voce «iUo* cal- 
licnlas appellari : fuisscqne ui plurimum aurea vcl 
argcntea, ut ex eisdem Actis comperlnm esi, et aliis 
anliquis fignris apud Lambecium (7) , et Petrnin 



glione, ex uiraque parie specic boni pasioris inscul- ^ ga„ciem Bartoluni (8), el apud Vaticanum Virgllii 

piiim, quaK omnia dociissimis obscrvationibusCI. au- exemplar tempore Constaiitlni magnl etaraium (9). 

ctor illusiral. Sed inrem noslram maxiniefaciuntquae 

de figura 2, lab. 6, disscritin hacc verba : < lu quesio 

Frammento si vedeil pasior buonofra duepecore, o 

Aricii co' soliii calcei di fasce atiiaversate a spina di 

pesce. Si dee osservare a canto al medeslmo quella 

secchiolina, o vaso di latte, la quale si vede ancora 

nelle piiiure de' cimiierj (4), e spcQialm^nie nella 

lavola 3 del sesto cubiculo, del cimilerio di Calisla, 

presso IWrringhio, ella si vede attaccata ad uii pedo, 

o pasiorale lenuto da un* agnello a giacere, per sim- 

bolo dei buon pastore ; a* piedi poi del medesiieo 



(1) Arringh. tab. 6, cub. 5, Qvm. GalllBti. 



(i)Servio sopra TEglnga 5. 
h) Ateneo l«i, el. U. 

(5) Servio sopra TEgloga 7, Nonlo, c. IR. 
(4) Tertull. de Speciae. cap. 25. Cornelioapp. Eu- 

scb. Histor., lib. vi,cap 43. Dionys. app. Ensch., Iib. 
VII, cap. 9. S. Agost. Serm. ad infant, 4b Saeram. 
S. Anibrop. I. iv de Saeram., cap. 5. S. Cyrill. Ca- 
tech. 5. il Concil. in Trulio. can. 102. 
in) C. L. V. 1. 

(6) De Sacr,, l v, cap. 3. 

(7) Bibl. C;es., lab. 4, Append., p. 301. 
8) Pitiuro aniiche delle Grotte di Roma, lav. 4. 



(8) Pitluro anliche Uelle O 

(9) Ante 2. iEneid. librani. 



i^ PRO SS. PERPETUA, RELICITATB ET SOCIIS. m 

Sed lU n^t r^ n^l^ftm, redMmiM , tis iiu» a viris A dos, Md coiisninniaiidos martyrio. 11:1 c cnim posi 



docii^siiM aiMMUU iuiit iiiudl eiinin adfkngo, id 
genus imagiMNO MoitUMiitiisRon admnduin placuisse, 
aui in iiftu fuiue. Quod ex eisdcm Terdiiliani vcrbis 
manifetiissiine coiiigo : < Procedani, im}nit, ipsaepi- 
ciur» etlieiNn vetironim • : non nii nofirortim , sed 
vetir#nim, id eai, qosTobis, nmi auleni nobis,in nsu 
suni. Gi «inidem Itbri capile decinio : c Cul ilie si 
forie fMifOciaabilur pattor quem iii calice depingfs, 
prosiiiuioreni d it^sum christiani sacrainenii, iHerito 
et ebrieteiiB idolum, ei mcaclii» asylum post calicem 
subseeuiuras, deqao niliil libeniius bibas, quam ovem 
pceniteniise secnndjB. At ego ejus pHStoris scriptii^ 
ram bauriOv qui non poiest frangi. > Rursum non aii 
c quem iii calice depinginms, i sed c qiiein in calice 



sQperiiis descripla verbn, ihi snbduntnr : < Et rcliill 
staliin (Vairi (qiii ncmpe illam rognvcrni, ut ostcndi 
sibi divinifus ciimrct , mnriturine esscnt, nn sah^ 
emiifenfii), cl inielieximus passioncm esse fVi(uraro, 
ei coepinius nul!am jam spem in sarculolinbere.Unilc 
autein id iniellexenn^, inerito qnxHtnr. F.go cxi- 
siiino, inde quod iii vlsioiie adumbr.iius erga Per* 
peluam rttus fiierat Encliaristias niinislrandu; : t\x\± 
cum notishimo tunc nsii dari solerei iis quos cer- 
tum eral brevi morituros , recte id Pcrpelua ei 
ipsius frater fnterpretati sinil, m signincatnm eo 
visu confessoriiin mox secuiuram necem arhitraren- 
lur. Ritiis perc<'ptionls Eucbaristiae eo adutnbmtus 
cerniiur, quod quasi buccella Pcrpetuai pornghtir. 



depiogis. i Prspieree • pian bnnc piciuram voctit B quod eam ipst nccfpit iuiictis mnnilius, qiiod dcinde 



c ebrietatis idoliim ei moecfaiae asyluui. i Adeo con- 
iumeliosis verbis cam miniuie proscidiftsei, si Monia^ 
ul$iis quoque in usu fuisiei, eaqne saera vasa ornas- 
seutCbrisii excipiendo sengiiini desiinau. Unde con^ 
jectura existit, catholicis ritibus assuetain fuiue 
Perpeiiiaai, quas Christum Eucliaristiam sibi,aiit Eu- 
cbarisiiae syinbelaai minisireniein, sub pasioris b:i- 
biiu aspexit. 

Prxierea si Cbrisius pasioris speciero dedignalus 
nou e&i, sed eam sibi iain frequcnier tceommodav.it, 
€ur pastoris ofttcit dedigiiaretur, iiiier qua; non ulti- 
inuiu locum leuei ovcs mulgere? Aii Clirislum niagis 
dedeoei liarc figura, quam illt galiiii» pullos suos 
siib tlas coiigregnDiis , eoedeiiiqiie fuveniis, quam 



comedit, rircumslaniibus Ainen acclamantibu?. Qu£ 
oiiinla In Rucbaristi.i; olim ministraiione solita ser* 
vari nottus est e plurium anilquomm testimohlfs, 
ei saiicti praraeriitn Ambrosfi , qiiain iit demonsiRirf 
pluribus opus sii. Cerie de usu Afrlcauiirum eccle- 
siarum peculiariterconstat , solitas eas Eiicbaristiam 
ministmre confessoribus in mat-tyrii procinciu con- 
stitutis : idque ita necehsanuro arbitralas esse, nt 
inde argumcnttmi sumpserint scribendi ad Corne^ 
lium rom. pontiffcem, manu qnidem et calamo san- 
cti Cypriaiii, nomine autem alibrum quoque septem 
eitriginta episcoporum Africanornm, ut a*qui con- 
suleret, graiiain neri legis prius sancitne de non ad- 
miitendis umqunm ad Ecclesi;c et Eticharfstise com- 



benignissimus DemiiMS, capiai se nostro accommo- G miinionem iis qui semel iii persecutionc la|)si fuis- 



dans, mioime respuii ? Ei sane imniinenii murtyrio 
praefiguraodo nufla magis apftiigurt, quam pastoris 
oves mulgeniis. Qua eoim aitcriuie pastor e mani- 
mis oviuro hc exprimit , eadem e venis iiiartyruui 
sanguineni Cbristus bonus pastor excepit. 

II. Circt seeondtm difriceitnteni pauca hxc habet 
ideni Ci. Hi^sleuius : c Multa dici possent dc usu 
laciis ei meJiis symboiice calechumenis dari soiiio, 
ex Uesychio, in Exodum pg. S57, et Teriiilliiino de 
Coroot» pag. i2l, Edit. Rigalt., ubi dicit : Lnctiset 
mellis concorditm pra^gustamus. Vide Aibnspinucuiii, 
lib 11, Observtt. ultima. 

Sed his mttltoplura addit in Paralipomeuis ad Hol- 
stenii neUs Peirus Possiniis , qiiaeqnc ctiam magls 



seni, quoninm tunc ex iis multl in poenftentium nu- 
mero scripti, a novis persecutoribus periclilarentur, 
et, ut res se habebani, brcvl pro Christi confessione 
interffcienili videreiiiiir ; qnibus iii procinctn ngonis 
positis, deiiegari consuctum viallcum coiporis Chri- 
stinimis erut fuhumantim. Ex hnc episliifn, i\v^tt se 
cuiida lib. i apud Cyprianum est , r)n:i>dam adscri- 
bam, ad ffdein rei qunin Iraclnmiis fnciendnin oppor- 
luna : c Scd cnro , luquiunl, videamiis diem rur.siis 
alteriu» infestaiionis appropiiiqnarc coepfsse, el cre- 
brls ntqtie assiduis osteiisiouibus admonoamur, ut ad 
ceriamen, quod nof)ls hoslis indicii, armati et pa- 
rati simns : plebem eliaro nobis divina dignatione 
comtnissant exliortatioiiil)us nostris pncparemtis, cl 



conferuni td soJvendtro objeciaro nobis a Basnngio D oroncs omnino inilites Clirisii qui arroa desiderani. 



difficulutera: c Etde caseo,etc. c Ad hseo verba,quod 
iiotaiom io Holstenii schcdis reperi de lacte caie- 
churoenis dtri solilo, non sofftcit ad seuteniiam loci 
declarandam, et tlia his adjuncturum fui»se aiicto-' 
rem, si ultimam huic operi manuin potuisset iinpo- 
nere, decbrtt sptiioro purse cliartae tb eo in adver- 
striis, posi ha;e qna! detcripsimus sanctae i'erpetu» 
verlM, relictem, uliimis videlicet curis explendum. 
Explictiidttio scilicei n'Sttbat, quomodo ex hac por- 
rectione beccelbc per vlsum ministrai», experrecit 
iniellexcrii saneu Perpetua , iiemque fratcr ejuK, 
posiquam ei rem narravit, sigoificatum divioitus, eos 
qui carcere tttiBebanior oeqtttqutm iode dimiiUn- 



et pra>tiumfln{^itant, iuira casim Domini colligamus ; 
necessitate cogcnte censuimus eis qui de Ecclesia 
Doniini non recesseruiit , sod poeniientiaro ngere, et 
laroenlnri, ac Domiiiuro deprecari n prinio lapsus 
sui die non destiicriiut, pacein danddm esse, et eos 
td prxliuro quod irominel arinari et fnstrui opor- 
lere. lEt panlo post : cAt vero nnnc non inflrrofs,8ed 
foriibus pax necessnria est, nec morientibus, sed vi- 
ventibns communicalio a nobls dsndt est, ut quos 
exciiarous et exhortainur ad prxliuin, non Inermes 
et nudos relinquamus , sed proieciione corporis et 
sanguiiiis Clirisii rouniamus : et ciiiu ad boc fiat Eu 
cbaristit, ui possii tccipientibus esse tuteia.^ c\iius 



127 DISSERTATIO APOLOGETICA I2g 

tulos e^sc conlra adversarium volumus, munimenlo A IIF. Aheram Perpeluae visionem in iuvidiam Bns- 



dominic^ saturilatis armemus. Nam quomodo doce- 
mus aut provocamus eos in confc^sioiie norainis san- 
guinem suum fundere, si eis militaluris Christi san- 
guinem denegamus? Aut quomodo ad marlyrii pocu- 
lum idoneos faciinus, si non eos nd bibendum prius 
in Ecclesia poculum Domini,Jure comiiuinicaiioiiis 
admiltimus ? Siquidem ( ut aliquanlo post ndditur) 
idoneus esse non polesi ad mnrtyrium» qui ab Ec- 
clesia non armatur nd prcelium : et mens deficit, 
quam non recei)ta Euchnrisiia erigit et accendil. i 

Hopc esse non abnuo pra^clare atque opiime ex- 
cogitata, et qune possint Basnagii scrupulo plenissime 
satisfacere, nliqiia tamen adjiciam Cl. viro non ob- 
servata qux oiiincm ab hoc loco offensioaem remo- 



nagius vtcat his verbis : c Notabilins illud, quod 
cnp. III, § % PiTpeiua narrat. > Exivit qnidam coiitra 
ifigyptius, foedus specie, cuin adjutoribus sitis pu* 
guaturus mecum. Yeniunt et ad me adolescentes dc- 
cori, adjutores et faviiores mei : et exspoli:iia sum, 
et fucia sum masculus. i Procedit igitur cum iEgy- 
ptio ad pugnam Perpeiua sexu mutaio, victoriie prc- 
tium acceptiira c mmum viridem, in quo erani maia 
aurea. Et peiiit silentium et dixil : Hic iEgyptius st 
hanc vicerit, occidcl iliam gladio ; el si bunc vicc- 
rit, accipiet ramum istuin. Et recessit. Etaccessimus 
ad iiivicem , et coepimus miitcre pugnos. Ille niihi 
pedes apprehendere quxrebat, ego aulem illi culci- 
bus faciem co^debam. > Hxccine sunt Spiritu Sanclo 



vebunt. Primo iiMque observo, simile quid occurrere B digna ? Similiane prophetis oblulit umqunm ? Scili- 



in Actis sancti Philippi episcopi Heraclensis, et mar- 
tyris, in quibus Herines ejus diaconus qui una cum 
ipso martyrium per ignem consummavit , necem sibi 
certo paratam esse bac, uti narrat, revelatione co« 
gnovit(l) : c Hoc me passurum, DeoncDomiiiojam 
ante annuntiante. cognoveram revelaiione certissimn. 
Nam cum dulci soporc devinctus jacerem, columba 
mibi visa esi nlveo cnndore perlucida, cubiculuiii i1- 
lud iiigressa, siilJto in niedio cnpiie consedisse : 
qu?e et inde descendens in pectus, escas milii gratis- 
simi cibi offerens, slntim cognovi quod me Dominus 
vocarc dignntus est, ei dignuin babuit passione. i 

Scciiiido observo, non dicere Perpctuam se fra- 
tremque suum ex sola bucceiiae porrectione (iit Pos- 



cet ea visu sunt qnibus sacrum Joeiis accommodctnr 
oraculuin. Monlani potius redolcnt officfnam somnia 
cjusmodi, ecstasis ejus simillima , qaa TeriuUianus 
probat animam esse aerei coloris et formae peromnia 
bumanac. i 

Tria sunt igiiur, quae praecipuc in hac Perpctune 
visione Basnagium videntiir offendere. 1* Illa scxus 
in Perpetua mutntio; 2" Vicloriai pretium ramus vi- 
ridis curo maiis aureis; 5* Lucta Perpetuae cum 
iOgyptio.Adhsec singula aniequam respondeam, iiluJ 
geiieraiim dicam, plurimas non modo quae in siiicc- 
ris martyrum Actis et sanctorum historiis, aliisque in- 
dubiie fidci monumentis, sed in sacris quoque utriiis- 
que Tcsiamenti libris recensenlur, visiones ac revc- 



sino ct postea Basnagio visuin cst) mox secuturam Q laiiones contemptui posse ac ludibrio facile eiponi, 



necein iniellexissc. Omnia qiiae viderat, frairi Pcr- 
pctua relulil : multo autcm clariora signa viderat 
futuraepassionis; ex quibus quidni clarius iniellexe- 
rint, c passionem esse fuiuram ? i Yiderni scalam au- 
rcnm mirae magnitudinis pertingenicm usqiie ad coe- 
luin, et iii lateribiis scalae omne genus ferrameuto- 
rum inlixum. Ernnt ibi gladii, lanceae, hami, ma- 
clKcrac. Vidernt sub ipsa scala draconem cubantem 
niirx mngnitudinis, qui nscendenlibus insidias para- 
bat et exlerrebat, ne a ccndereiit. Viderat Saturum 
ascendentem, in capui scalx pervenientem, ei iiide 
se etinm ad ascensuin invitaiitem. Viderat se cum 
primum scalx graduin calcasset, caput elinm iliius 
draconis calcantem. Vidernt denique Christum in 



si ipsa per sese symiiola spectentur, et non eoruin nd 
res divinas et incorporeas vxi^tf et habiiudo. Iino 
non in visionibus tantum et intemis revelationibus, 
sed in aciionibtis quoque propheiicis et legis ccrc- 
moniis multa sunt, qua! vani et superbi homines cum 
risu oiim exceperunt, et etiamnum derident, quod 
eas per sese speciarunl nec ad rarum roysticas ra* 
liones .ittenderunt. Undc factum est, utquae atiis Spi- 
riiu sancio indigna , iiiepta et ridicnla visa sunt, nlii 
lionori ei admiralioni hnbuerint , et summa venera- 
tione prosecuti sint, quod iili scilicetnon ultra idqnod 
sensihus objectum est, animum inienderint, hi vero 
Intentia qiioque in liisce (iguris mysteria sedulo in- 
vesiigavcrint. Id quod eliam videmos in hac inler- 



habitu pastoris oves mulgeniem , etc. Aniion htec f) pretanda Perpeiuae revelatione contigisse. Quod 



omnia signa erant secuturae necis manifestissima ? 
Cur ergo volumus, ex sola porreciione buccelloi san- 
ctos martyrcs inicllexisse sibi mortem iinminere? 
Subjungii quidein, ut Possinus observat, post illa 
verba, c et decnsco, qiiod mulgebat, etc, > subjun- 
git, inquam, Perpcttia : c Et retuli statim fratri meo, 
ct intelleximus passionem esse fuluram. > At qiiem- 
^dnioduin non id tantum relulit fratri quod uliimo 
loco vider:it, porrigi neinpe sibi buccellam laciis, ita 
non ex hoc signo tantutn intellexerunt c luissioiiein 
esse luturam. > 

(I) Apud Buinart. InActli sincer. ^H. 



cniin niodo Basnagiuni olTendit, olim Auguslini incn- 
tem mirifice delectabnt (i) : c Delectni, inqiiit, piam 
nieniem tnle spectaculum conlueri, quale sibi bcnta 
Perpetua de se ipsa revelatum csse narravit, virum 
se fnctam certasse cuin diabolo. IIIo quippe certaniiiio 
in virum perfectum eiinm ipsa currebat, in mensuram 
n^tatis pleniiudinis Christi. i Et in alio sermone nd 
eamdein Perpetua'. visionem ailudens, siinilin repc- 
lit (S). c Quid enim gloriosius his feminis, quasviri 
mii-anlur facilius quam imitantur ? Sed hoc iliius 
potissimuin Inus est, iii quem crcdeiUes, et io cujus 



(i) Serm. 981, al. de diversis, 101. 
(2) Serm. ^80, al. dediversis, 103. 



i39 PRO SS. PERPETUA, FELIGITATE ET SOCUS. 150 

noinine fideli siodio concurrentes, secundum inie- A mandanie Spiritu sancio suscepia, ab impiorum ir- 

risionibus luereiur, similem cl nos semper el facile 



riorem bominem nec masculus nec reniina inveniun- 
tur, ul eiiam in his quae sunt feminae corpore, virius 
meniis seium camis abscondat, et in meinbris pigeat 
cogitare» quod in factis non poluit apparcre. > 

Cur vero Basnagio displicuerit victoria^ prxmium 
raroo viridi malis aureis ornato designari, salis cqni- 
dero percipere non possurn. Annon enim Joannes 
evnngelisla in mariyram manibus palmas vidit? c Et 
palms , inquit , in manibus eorom. > Si victorias 
niarijrom in palmis adumbravit Spiritus sanctus, cur 
ramus viridis ejusdem victoris typus esse non potiiil? 

Non erat etiam cur Perpeiux lucta cum diabolo 
adeo basnagius offenderetur, ul qui Jacobi luciam 
cum angelo sa^pius legerit. Annon enim, si non ad 



excogitabimus ad Perpetux visionem ab ipsius Bas- 
nagii cavillationibus viudicandam : nisi forte majo- 
rem in dormientis quomvis propbeticis soniniis, 
quam in vlgilantium propheiicis item aciionibus de* 
cenliam gravitatemque requirat. 

Quam(|uam et illud minime pnctermittendum, im- 
prudenier petereBasnagium, ui huicPer|)eiuae visioni 
aiiam omnino slmiiem in sacris iibris exbibeamus. 
Hoc enim argumenlo omnes ferme in suspiclonera 
adducere poteril sanclorum visiones qu» in hisloriis 
ecclesiasUcis referunlur. Non raultas cnira reperiet 
rccensitis in sacris libris omnino siniilcs. Obiatam 
sancio Cypriano futuri mariyrii revelaiioiieni in ejus 



myalicas hujus facii rationes aliendamus, mngis ab- B ^>^^ Ponlius diaconus retert, cui nullam omnino si- 



surdum videri poterit, bominem nen iii somniis, sed 
vigilanlem, totam noctem luctari cum bono angelo, 
quaro sanciam feminam hictari in soinniis cum dia- 
bolo? Quod si non indignum fuit Spiriiu sancto, lu- 
cla Jacobi cum angeio mysiicuin quid adumbrare , 
curqu.%rit Basnagius an digna fuerii Spiriui sancto 
oblata Perpetuae visio, qua sibi vidcbaiur aJversus 
diabolom decertare ? Cur etiain quxrit an similia 
uniqunm proplieiis Spiritus idem sancius oblulerit ? 
Obiulit enim, ot vidimus. Quid enim interest, dor- 
miendo an vigilaiido Jacobus eiPerpeiua luctati fue- 
riiit, ille cum angelo, illa cum diabolo ? Ramus vi- 
ridis lanqoara vicloriae preiium Perpeiuae oblatus, 
siinilc quid etiam habet, ut vidimus in canonicis et 



roilem propheiis obtulit umquam Spiriius sanctus. 
Uanc igilur in exemplum adducam : c Eo die quo 
prinium in exilii ioco mansimus (namet ine inter do« 
mesiicos comites diguaiio cbaritatis ejus delegerat 
exuleni voluniarium, quod utiiiain et in passione 
licuisset ! ), appiruit mihi , inqiiit, nondum somni 
qiiictc sopito , juvenis ultra inodum enormis : qui 
cuni me quasi ad prxturiuin duceret, viJebar milii 
Iribunali sedenlis tuin proconsulis udinoveri. is ut 
in me respexit, annotare statim coepii iii labula sen- 
teiiiiam quam non sciebam. Nihil eiiim de ine sohia 
inlerrogaiioiie quaesierat. Sed enim juvenis, qui a 
lergo ejus siabat, admodum curiosus legit quidquid 
fucrat annoiatum. Et quia inde verbis prorerrc non 



gcnainisSpirilussancii revelaiionibus, palmas scilicet, G poierat, nuiu declarunle monstravii, quid iii lilieiis 



quas in inanibus inariyrum Joannes vidit. Sexus de- 
iiique mulatio nihil aliud denolal, ut Augustinus ob- 
scrval, qiinin quod Aposlolus scripsii : c In Christo 
Jesu, neqoe masciilum esse neque feminam ; > et non 
solum inasculos, sed eiiam feminas cvadere per vir- 
tulis exercitationem, c secunduin interiorem homi- 
nem in viruui perfectum, in mensuram aetaiis pleni- 
tudinis Ciiristi. Aii ergo iiidignum fuil Spiritu sancto 
myslica visione signilicare quod uiysiicis verbis Pair 
lus expresserat ? Sed annon idem Spiritus sanctus 
quud per Isauim de gentiom convcrsione sub dlver- 
sis variorum animalium figuris , metaphoricisqoe 
vcrbis prxdixerat, postmodum Apostolorum prin- 
cipi, liuteo ipsi in visione exhibito omnis generis im- 



tabulai illius haberelur. Manu eiiim expansa et com« 
planata ad spaiae modum, ictum solitx animadvcr- 
sionis imiuius, quod volebat inlelligi, ad iiistar li* 
quidi sermonis expressit. Inlellexi sententiam pas- 
sionis futurani. Rogare coepi et peterc coiitiiiuo, ut 
dilaiio roihi vel unius diei proroxaretur, donec res 
meas legitimaordinaiione disponerein. Et cum preces 
frequenier iterassem, rursus in tibula coeperat ne- 
scio quid annotare. Sensi iamen de vultus sereni- 
tatejudicisroentem quasi justa peiitione commotam. 
Sed et ilie joveiiis, qui jarodudum de passionis indi- 
cio, gesiu potius, quam sermone prodiderat ; clau«* 
destino identidem nuiu concessara dilaiionem quae in 
crastinum petebatur, conlortis post invicem digitis 



mundis animalibus referlo significavit ? Annon sae- D significare properavit. > lluic oiiiniLO similem frostra 



pius idem spiritus sancius , quod per prupheias ver- 
bis aliqoando praedixit, Idem et propheticis actioni- 
bus adiiinbravii, quae primo aspeciu non satis videri 
possunt cum deceiitia fuisse gravitateque conjiincta ? 
Ui cuin Isaias nudus jubeiur ambulare, Ezechiel pa- 
neiu comedere, aut opertum c siercorc quod egre- 
dilur de homine, > aui in boum fimo confectum ; et 
Osce sumero sibi uxorcm foniicariara, et filios sibi 
facere fornicationum. Quid responderel Basuagius, 
si atlieus allquis ipsum interrogaret : Hiecciiie sunt 
Spirilu sancto digna ? hxccine tibi vidcntur salis 
cum gravitaie decentiaque conjuncta ? Quaincumque 
igitur rationem excogitaret ot propheiica hxc gesta 



requiret Basnagius inter piopheticas cum veleris, tiim 
Novi Testamenii revelationes. Scripturx loca quibus 
cuin hxx Cypriani visio aliquam videiur habcre si- 
militudinem notavit Pontios ; sed iion adco arTinia 
siint ui qoae superius annotavimus cum ca de qua 
uunc agimus, Perpetuae revelatione ; sic eiiim habet : 
c Quid hac revelaiione manifestius ? quid liac di- 
gnatione felicius ? Ante illi praedicta sunt oinniay 
quxcumque posiroodom sobsecuu sunt. Nihil do Uei 
vcrbis imniinutum, nihil de tam saucia promissione 
mutilatum. Singula denique becondum quod osicnsa 
suni, recognosciie. Dilationem petit crastini, curo de 
passionis senleniia cogitaretur, postulans ut res soa» 



131 iMSSERTATlO ArOLOGETICA 15« 

(lic iUo queni iiDpelraveral ordlniirel. Hic die » unot A milimdine». Audiendiis if ilor longe prae Btmigio 
signiric;tl>al aniium quo ille posl visi^iiieiii aciurus in 



8XC11I0 ruiT.ii. Nain ui inaiufoftiiiK dlcani» eo die posl 
cxaciuiu anniiin coroiulus e&l, qiio litkc ilii anle :in« 
nuin fueral osieusuin. Dieni ikiiiein Ooiiiini, eUi uon 
annuin in divii\i:i litieris iefiinus, profHMtioni lamea 
riitiirorum debiiiim iilud Ienip4is aicipitnus. Unde 
nibil interesi si nunc sub diei siguifiokliikne solue an- 
niis osien&us esi , quia illud pkivius debet essc quod 
luajiis est. Quod vero mUii poluie, et imii semuMie 
cxplanatum est, veprxseiitationi lempuris ftervab-itur 
scrmonis expt essio. SMkt eniui lune verlMArfuodcum- 
que prorerri, riMOlieiis quidquid profertiir, impletnr« 
Nam et vere ncmo cofuovil quare boc ri osiensum 
fuisset, nisi quia post eodem die, quo id vider»i, co- 



cominodior hujusce visionis ac beiiignior interpres 
Augusiinus (1) : < SancU Perpeina vif^a sibi esi in 
somnis cum quodam JSgyptio in virnm conversa lu* 
rtari. Quis autem dobliei, 1n DHi simiiiiudine cor- 
poris animam cjus Hiisse, oon eorpus ? Qaod utique 
in $00 femineo sexn manens, sopilts sensibus ma* 
nebat in stratis, qoAiido anlma ejw in ma viriNs cor- 
poris similiifidine Inetabnlnr. > 

Y. Temperare bic mihi non possum, qaHi ea quo- 
qiie breviter refelhm, qnse ad eelebrem iHam Per- 
pe4n« de fratre suo Dinoerate revelationem Bnstia- 
giusannolat. Qiuimqnam enim ad impiignandam san- 
elorum mariyruin oribodoiiam argumentum inde 
non capiet ; ex cjiis tamen observationibns lllibata 



ix)nntus est. Medio nihilomuiua lenipnre imrainene 9 siiiceraqiic M ariynim fldes adiitodnm perlelhator. 



passio pro certo ab emiiibus sckbaiur : passionie t»- 
men dies ccrius ab iisdeni ownibiis quasi Ignoraiiti- 
bus tacehaiur. Saneel in Seripiiiffia udealiquid inve- 
nio. Nam Zacharias saeerdcis, promisso sibi per an- 
gelum Glio, quia non cre4idtral , obnMUuil ; ita ut 
fiiii nomen scriplurus pokiiss quam relalurus» metu 
tabiilas postuiaret. Merilo el bie, «bi Uei nuntius 
passiouem autislitis immiuentem nmu poifiis expres- 
sil , ei fldem admonuil , et sacerdolem munivit. » 
llu;c liabuit omnino Pontius, ut Cypriaiiie» revela- 
tionis fidcin lueretur el digniiaiem; quibus nonmihi 
videor pro Perpctuae revelaliiwe oiinus consenianeo 
pioduxisse. Aut ergo iitraoique pariler repudiabit, 
ut Spiritu saiiclo ininime digiiaui ; aut oerte ulram^ 



tst auiem eJHsmodi visio : c Tideo Dinoerafem ex- 
ounlera de loco lenebroso, ubr ei eomplm!* erant, 
sesluamem el siiieiiiem valde, sorMo wHu et colore 
pallido, et vuiiius in facie ejus, qoodcnm moreretur 

habait Pro boc ergo onHionent fieeeram : eC Inler 

me et illum grnnde erat iHacleina (vel diastema) ila 
ttt ulerquc ad iiivicem accedere non possemus. Erac 
deinde in ipso loeo nbi EHnocrates erai, pfscina 
pleiia aqua, altiorem marginem babens quam eraC 
siatura poeri , et exlendebat se Dinoctates qiiasi bi- 
bitiirifs. Egodolebam, qnod et pismna illa nqi.>am ha- 
bebnt, et inmen propter altititdinem marginis bibitu- 
rus iion esset. Et experreeta snm, ct cognovi fratrem 
meum laborare. Sed eoufidebam profnlnram oraiio- 



qiie recipiet, ei eumdeoi Spirittimattciofeiuluibttisse C Dem meam labori ejus, ei orabam proeo omnibns 



fnlel)itur. Prxci|iue quia quod de Gypriani revelu- 
tione sollicite ostendit Poutius, idow ei nos eapile 
se(|ucnli de Perpeiux revelaiionibus demonsirabt- 
mtis ; cas niinirum fuisso rcbus ipsis d scciHis eveii- 
tibus comprobatis. 

IV. Quod cliam addit Basnagiiis : MonlaAi redo- 
lcre oflicinani Perpetux soinnia. el exstasi» ejus easo 
siinillima , qua Tertulliauus prob^t animam eMO 
f neret coloris, et formx per oinnin bumnn.Y, » 
i<?que poterit omnibos vlsionibus aeconimodari in qui« 
bus aui aniina, aut angeius, vol ipse Deue sub rernni 
corporaliuin figuris repraeseniantui*. Au reapse Per* 
pciua ciedidit in huinanospihluscxusdiversitMtem? 
Au sunm animam in virUein sexum credidii fuisse 



diebuB quousque iransivimos in carcerem casiren* 
sem. Munere eiiim casirenst enimtis pognatori, Na- 
t^le tunc Getae Caesaris ; et feei pro illo orationem 
die ei nocte gemens ei lacrymans, ut mibi ilonareiur. 
Die nuiem , quo in nervo mansinni», ostensum est 
niihi hoG. Yideo locum Mtam, quem videram tene* 
brosutn, esse lucidum ; et Dinocralem mmido cor- 
pore, bene vesiitum, refrigerantem, etc. Tonc in« 
tellexi iranslatum eum esse de poena. 

VI. Male habet hic locus protestaiites, ot qno Ec< 
eleaiae roman:« fldes de pnrgatorio, et de vivorum 
precilMi» pro defunctis invictissime astroitur, adeo- 
que 1100. mirum, si ejus auctoriiatcm Basnagius nu- 
gis pluribus et CAvillationibus conatus est elevare : 



inutatara? An quam vidit iOgyptiiforaiiim, proprium R 1 De qoa visloiie , inquit (3) aodiendus est Aogusti* 



dxmonis pulavit esse iigufani ? An ('brislum verum 
esse lanisiani, ei Augeios esse decoros ndoJesceiues 
existimavii? au sejudicavit i^se revera cum gloriaad 
porlam Sanavivariam: quemadiiioduminsan» iila Ter- 
lulliani muliercula, animainvcce osse credidit ct af- 
firmavit caerei coloris eiforinae peroimiia humanae? » 
Quid ergo commiinc habet Perpetua. visio cum de- 
lirse hujusce ieminx insomiiii&, ut liorem illa si-^ 
iniDima esse dicatur? Cum Uim aiue causa existime- 
tur, credidisse Perpetuam esse revera in aMiiKi no- 
stra sevus diverbiialem, quam siiie causa judicare- 
liirnxisliniasse illain cxli ra, quoe tiim vid«t, res esse 
i|^sas, uun auiem recum el futurorum eveiiUNtui sh 



mis (5) : • i^ fratre nutem san€t:c Perpetnae Dinc- 
f crate, nec scriplurn ipsa canonica est, nec illa sie 
c scripsit, vel quiciunque iiliid scripstt, nt illum pue- 
c rum qui sepiennis mortuiis fuerat, sine baptismo dt- 
« ciret fuisse defondwn : pro qiio illa imminentc 
c martyrio, crediiur exaudfia,utapoeiiisiransferretur 
c ad requieni. Nam illius aetaiis pueri, ct mentiri, et 
c vcrttm loqiii, et confitcri, et negare jam possunt. Et 
« ideo cum bapti^antur, jam et symbolnm reddnnt, et 
c ipsi pro se ad intcrrognia respondent. Qnis igitur scit 



(H Lib. IV de Orig. Anmio?, cap. 18. 

fi) Anno)05, num. vii. 

(3) Lib. de Animael e)m oHgfmf, eap, !0, 



i^ 



i>R6 SS. PJSRt^EtUA, FELICITATe Et SOCIlS. 



134 



ff atrani puer ille posl baplismum per$ecutionis leiiH A in memoriam re?ocare doctrin:v, qu^m fuepius logisse 



c pore a paire iropio per idoli)latriam fHeril alienalns 
f aChrislo, propterquod tiidamnalionem roortisieril, 
ff Deeiiide nisi pro Christo rooritarc sororis precibus 
ff donatyseiierii? > Baplismum iion adepiam fuisse 
Diiiocnilem, qai septennis fato foncius erat, eo i'M|iieC 
quod el soror ejus }aro nupta, jam annos duos et vi- 
f tnti nau, lamen eral iiiter caiechomenos, et pater 
a r^igioM clirisiiana foret alienus. Quo casu preci- 
kis Perpeloaa Dinocrates liberari non poiuit. Dciiide 
ex hac vtsione purgatorius igitis exiinguitur. Non 
ui ftammis, sed in loco tenehroso versantem Dinoora* 
len Tidit Perpetua, soli pcBna*, quas d.imHi est , non 
senstis sahdttum. !iaque Riiinartun nil juvat visio 
baec probando moriuos posse a pcBnis qiias patiun- 



exi!*iiino apiidnobiliorcs iliroiogos, et caiholicnrum 
pariiuin acerrimos defensorcs : dogma fi«ici non csse 
ignenc corporeo, an aliis pcenis lenebris pui.i, inoe- 
rorc, tristitia crucienlur, quibtis cmn ex hacvita de- 
ceduni , aliquid superest in fuiura viia piirgnndiim. 
Sane in concilio Floreolino ttnna ferroe Lalinos inter 
ei Grxcos de Purgatorio conlroversta fuit , quamvis 
Graeei, i Porgalorium,non igitem, sed obseurum quem'^ 
dam locuiii ac laborum ptenum esse censerent : i et 
duro PiirgatoriuHi admittercifl, (i) i sive ignis, rllad , 
sive obsGuritas, sive iiirbo, at?e id geniis aliud sit, » 
nonreferre puiarent. Quo<leiiain iioii admodiHn referre 
sacra ipsa synodus eensuit , **Bm m dellnilione fidel, 
cui ecciesi^ uirii»s<|ue ^mti^iies subscripseruni, hoc 



tiir per fiTorvm preces liberari. Eienim ex Laiiiio- B (»MtumfucritdcPurgaiorrodeereium (:2) c Animas 



nmi senieniia pcena sensus qui Baptismuro consecuii 
ftunt soti per TiTorum sitffragia liberantiir. Quo^l sl 
po^i Baptisnttm Dinocrales idololatria polluius fail, 
u4 iDBuii Aagastiau<i, nnUius sane prceilHis meriiis 
pmis exini polait. Deniqoe lenebrosos ille locas, 
ttbt Dinomles iBcludebatar, a Pargatorio prorsos 
diversus eommunero iUiiro carcercm sonat, in quem 
OTOfles praeier martyrnm animas conjici, Patribas 
beoe mallis MoMiaiiislisqae crediupm. Ilinc scriptuiii 
TerlttUiaao : Tota paradisi ebTJs iuus sanguis est. 
Ei ipsos pdiiriarchas infisrius delincri puiavii, doncc 
a Chrtalo liberarentur. lo eo eareere, qoem Limbum 
recenlioresdicont, Dinocraies oottocari censebaiur.*» 
Yll. Toinugas niimquam, puto, vir doclns effutiis- 



podiiis purgatoriis post murieui purgarr, et nt a pceiiis 
hiijusmodi releventor , |>rodesse eis viTorom suffVa- 
gia , niissarum scilicei sacriticia , oraiiones ct elce- 
mosyiias , elc. » Nil ergo facerei ad hiijus loci vim 
elevandam Basnagil observatii», Itcet nuHis Biiiocrutes 
eorporeib ilamini» arsisset : cuin locus ille tenebrosus, 
iu quo eum t ;c»iuanlem vaWe et sitreniem i Pcrpeiua 
vidil , opiime congruat ciim Purgalorio , quod Graici 
in Florentina synodo, Latinisneqiiaquani coniradicen- 
tibus , admtseninl. Et quamvis Latinoruni de corpo- 
reis Purgatorii fhnimis opinio , at Bellarinmus aii (3), 
probabili«i9ima sit, in eo tanien, ut idera Bcllarrainus 
docei (4), Adei bumma non veriitur : et ca n Laiino- 
rum opiiiione Perpetoa verba , ut observavii Hol- 



sei, liiBi eaibolicornro dogroata impugnandi libidine C sienius, apprime congruimt. 



actos fiiiasei in praeceps. Liqitere imprimis pntatad- 
verstts Aiigustitti opioiooero, Dinocniiero qui seplen* 
nis obiii, Bopiismuro non fuisse adeptum , qood et 
sororis exemplo prebel, ei ex eo quod pat^er a rell- 
gione chrisliaoe forei alicnug. Ego aolem Kqnere 
polo, sekitafiboa ondis Dinocraiem lutBse perliistim; 
(|iiod eum toia Perpelo» fiuoiUa, oi ipsa perspicoe 
lesialor,Gbrlsiireligionemoolerei, verosin>tle non sit, 
sofficitos eos non loisse, ot poero perkliianli , per 
bapiismi ancraroeoUMO, aoleqnam decederet, subvc- 
nireiur. Uode nullom es4 omnino orgomeotum qtiod 
ex soforis exemplo conficii. Faieor enim, dUatam 
moltis oiim fuisse Baptismom , tiisi vitie pericolum 
immiiierei : ai ubi io proxiom discrimineversabotur 



lllud magis mirandum, quod Basnagius immediate 
subjungit: Pcrpeiuam soli pcenai, quxdamni esi, non 
sensos , subdttum vrdisse Dinocraicm. Quid ergo? le- 
nebrse, siiis , aesius, sordidtis vuhus, color pallidus, 
vulnils in fiiete , etc. , ad poenam , qu* damiii est, 
non semius, pertineresibi videiilur? Poena danini a theo- 
logis deflnitur : privatio divinae visionis; an islam so- 
lum Dinocraies suscinebal? Si ita esi ; ergo cum pos- 
lea Perpeiiia inlellexil translaium euin fulssede |>(Eija, 
divitia vislone recreaius est. Qiiod certe Basnagius 
non admillet; cuui, ut iiolai, MontanisUnim, quoruin 
nefarisesectae Perpetoam addicit, docirina fuerii, solos 
anie diem jtidicii soleinnis in coelum mariyres recipi. 

IHiid eiiant longe mirabilius , quod Ituinarluiii nii 



liomiais salos , quis tanlom credal In thmilia chri- B ^^"^ visionein jnvare dical probando i monuos 



siiaiia desidiaro, ul nuUa eoa pueri in exireiuis agen- 
ti« cor^ leiigeril» noUam omnino solliciiudinem ges- 
serlnl, oi cegenemiionis lavacro in exlreroo sallero 
spiritu» vet ioviio petre, perfunderelor ? 

Deiode aii purgatorium bac Perpetom visione 
igoem extiogui. Pioo iia visam est Cl . UolsieRio qiti 
ad li»c Perpcitt» verfoa : < i£staantem vaUe, et si- 
lienlcm» » bonc leUs apposiie notam adjunsit : c Ap- 
priroe liaxcoagruun*. corodooiriiioEcclesi» de Purgn- 
lorio , abi xsi^^^eiigoe aoimsc lorqueolus. » Deinde, 
qiiia non ad extinguenduin inodo purgaloriuin ignem, 
sed ipsumqfioquePurg^orium cyeRtendum, hmc ias« 
iiagius observat , oper» preitom erit , iiHas aniraum 



poese a pmiHs , quits pQtiuniur, per vivoruin prcces 
liberari. * Gmose Perpetua verbis adeo diseriis af- 
Armei suis precibus imiieirasrje , ut de pocnts quibus 
torqueb:itur , Dinocrales iransrfiBrrelur , miruin pro- 
fecio est quoinodu RuiuarlHm nil juvei visio lixc 
probandu : c roorluos posse a posiiis, cic. » Hic j:im 

(1) EiT« tru/) «•!«, t2x€ ^Lf»4 MtU QUIXa, «it* n Irif ov, 
eu ^ioifrpifMBA. Sess. XXV. 

(2) TAff tffvx»c tAeaprtxAif xifJMpiAtf KaJOetffsvO^i furk 
$A»Am. 6»9rt ik «itMcovpf^ccdAi aMr 'Tdv TOtouruy rtftw- 

piA'j ).ufftT5/«/tf «uTa/c rac fciv C^wvrw^ treTTwv ^ff/xouoitf|* 
5>}).ov6ti Taj iep-c 0^i<^, mli iux«»t ^** *^«>!/*Ww«f, ClC# 

(3) Lib. II de Purgat, capp. iVrei 11, 
(i) Itnd. 



435 DISSERTATIO APOLOGETICA i56 

profeclo, vel Actorura >v>i^e^>jc , aul niarlyri» fides in A iwdUus longinquo per imraensam illam dislaiaiam su- 
conlroYersiam Yocaiur. Ruinnriium iiequede Aclorum •^■•- -• ■-- -■ r— i...... n 0«-..«.... 



sinccrilalc, neque de martyris fide suspicio ulla lan- 
gcbnt. Basnagius autem , qui nullam de Aciis quacs- 
tioncm movet^ videamus quibus argumentis Pcrpelu» 
fidem abrogare conetur : c Ex Latiiiorum senteiitia, 
inquit , poena sensus qui Baplismum conseculi sunt , 
so)i per vivorum suffragia libcraniur. > At iios, bap« 
tizalum rtiisse Dinocratcm, cum Augustino pro cerlo 
habemus, et poenx sensus fuisse subdiium, clarissime 
demonstraviraus. c Quod si, subjungit , post Bapiis* 
mumDinocratesidololatriapolIulusfuii, utlnnuii Au- 
gustinus , nullius sane precibiis meriiis poenis eximi 
potuit. > At si , inquam, post Baptismum Dinocrales 
idololatria pollutus fuit , ut iniiuit Augusiinus, soli 



biimilatis et profundllalis. Unde apparct sapiciiti cui<- 
que, qui aliquando Elysios audierit, essc aiiquam 
localein determinationem qu;£ sinus dicla sit Abrahae, 
ad rec ipiendas animas (iliorum ejus cliain ex nationi- 

bus Cam ilaque regionem sinum dico Abrahac, 

ctsinoncoelestem.sublimiurem lamen inferis, interim 
refrigerium pra:bi(uram animabus justorum,doneccon-* 
suiumaiio reruni resurreclionem omnium pleniiudine 
mcrccdis expuiigat, tiincapparilura coeiesii promis- 
sione, elc. Salva ea promissione, ciir non capiatsinum 
Abnhjt! dici , temporale aiiquod animarum fidelium 
receplaculum , in quo jani dclinieiur fuluii imagoac 
caiidiila quxdam ulriusque judicii prospiciatur ? 1 
Juxln baiiC seciindam o|iinioiiem dici iion potesi le* 



poen;i!, quae c damni est, noii sensus, > subditus esse B nebrosuin illum locuin, iii quo Dinocratcs includeba- 

non potuit. Deibde non jam hic agilur de Perpetua , 

sed de Augusiini opinione. Fuisse ab iinpio patre pcr 

iiloiolatriam alienatum a Ghristo, et ad geniilium sa- 

crilegia revocatum , ul Auguslinus innuil, illa non 

scripsii. MuUa sunt alia peccaia, uiidcin Augusiiiius 

observat , ob qux esse potutt Dinocrates purgaioriis 

poenis addictus : mentiri poiuit, irasci, ludere prxier 

dccorum, etc. Quaecumque autem fuerint ex Augus- 

tiiii opinione, deqna modo disserere non libet, Dino- 

cratts peccata, aut quibuscumque poenis lorqucretur, 

non dubiiat sancius doctor , quiu c inde pro Chrislo 

moriturre sororis precibus donatus exieril. > Adeoque 

non vidco , quare Ruinartum non juvct visio hscc 

probando , morluos posse a pocnis , quas patiunlur, 

pcr vivorum preces liberari. 



tur, coininuncm aiiquem fuisse carcerem in qiicm om- 
nes prcctcr martyrum aniiiins coiijici , Palribus bene 
mullis Moiilanistisque crcdituin : cum.sinum Abrabae 
ad recipiendas animas filiorum ejus destinamm, re« 
gioneni fuissc doceat Tertullianus, etsi non cceiestem, 
sublimiorem tamen inferis , interim refrigerium prae- 
bituram animabus justorum. Sed juxta primam sen* 
lcntiam, sicuti penes inferos et supplicia erant 
et refrigeria ; iia penes inferos erat et Purgatorium : 
adeoque statui non potest locum illum tenebrosum 
in qiio Dinocrates includebatur, a Purgalorio prorsus 
fuisse diversum. Etenim Purgatorii nomine alterius 
vit:e poeiias intelligimus juslis post aliquod tempus in 
refrigerium conimulandas : ncque ad fiJei dogma de 
C Purgatorio quae>lio illa pcrlinet , an loco ab inferis 
separetiir (i). Cum igitur Dinocrati locus ille tene- 
brusus iii quo ipsuin a*stuantem valde et sitieiitem 
Perpetua vidil , paulo post in lucidum fuerit commu- 
tatus, iii quo eum sanciissima soror i muiido corpore, 
bene vestilum et refrigerantem > aspexit, adhuc ex 
veterum quorumdam Patrum et Hontanislarum sen* 
tentia aflirmari nullo modo potest, locum illiim teiie« 
brosum , in quo primum Dinocrates includebaiur , a 
Purgatorio prorsus fuisse diversum. 

Si rata esset et ceria Cl. Holstenii lectio; com- 
munis theologorum de receptaculis animarum sen- 
teiitia , egregie, ut Possinus observai (2), hac Per- 
petuae visione confirmarctur. Ila enim habet : f Yi- 
deo Dinocratem exeuniem de loco lenebroso , ubi et 



VIIL Ait denique Basnagius, tenebrosum illuin 
locuin , ubi Dinocrates includebatur , a pnrgatorio 
prorsusdiversum, communem illuiu carcerem sonare, 
in quem omnes praetcr niartyrum animas conjici,Pa- 
tribus bene inuUis , Monianistisque creditum. Circa 
aiiimarum , ut vocant, rcceplacula , non una semper 
eademque fuit Tertuliiani scntcntia. In libro enim 
de Auima (i) cx Paracleli, hoc est Montani doctrina, 
c oinnes animas penes iiiferos > collucai, c et illic 
supplicia intcrim , ct refrigeria : Ciir enini , inquit , 
non puies aiiimam ei puniri , et foveri in inferis in- 
tcrim sub exspeciatione utriusque judicii in quadam 
usurpatione et candida ejus? Sed alibi haiic uii Mar- 
cionis opinionem scripiurae auctoritate confuiai (f) 
f Sed Marcion aliorsiim cogit, scilicet ntramqiie mer- D compliira erant loca lenebrosn, etc. > Docent scilicet 



cedem creatoris, sivc tormenti, sive refrigerii apud 
inferos, determinat eis positam , qtii Legi et Prophe^ 
tis obedirent : Christo veroet Dei sui coelestem definit 
sinuin et portum. Respondebimus, el hac ipsa Scrip- 
tura revincente oculos ejus, quae ab inferis discer- 
nii Abrah» sinuin paiiperi. Aliud enim inferi , ut 
puto , altud quoqiie Abrahae sinus. Nain et magnum , 
ait, intercedere regiones istas profundura, el transitura 
utrinque prohibere. Sed iiec alievasset dives oculos, 
et quidem de longinquo, nisi in superiora et de alti- 

(i) Cap. 57. vid. et cap. 55 ct 56. 
(^) Lib. ly cont, Marclon. , cap. 54. 



theoiogi , quatuor esse siib terra locos distinctos in 
quibus animse mortuorum detinentur : neinpe om* 
nium iiifimum ubidjenionesctaniniaedamnatae;supra 
hunc, Purgatorium.ubianim.xpurgaritur ad tempus; 
deiiide Limbum puerornm quo deiinentur animae 
inortuorum in solo peccato originali ; postremo Lim-> 
bum Patrum, nunc vacuum a lempore mortis et re« 
surrectionis Christi , etc. Haec , subjungit Possinus» 
fiiissc videniur illa complura loca tenebrosa , quae 80 
vidisse laudntis verbis sancia Perpetua testatur. At 

(i] Vid. Bellarraiii. lib. 11, de Purgat.f cap. 6. 
(^ Parulipomen.ttd HoUien, notoi. 



PRO S5. PBRPETCA, FELICITATE ET SOCIIS. 138 

f Ubi et complures eranl. > Quod A adbuc sua xlaie vigeniem refulare aggressus, pecu- 



457 

Ruinartos babet 
equidem ad inclusonim mulliludinem, quara ad loco- 
mm diversilalem apiius refertur. Quamvis varia esse 
sob lerra animanim receptacula , neque bis verbis 
Perpetna neget ; sed de bac sancta! martyris visioiie 
itenim capiie septimo sermo redibit. 
C\PUT VI. 

MARTTRUM NOSTRORUM VIRTUTES , £T VISIONUM FBUCTUS 
OSTCNDUirr, DIY^IO ILLOS FOISSE SPIRITU AFFLATOS, 
ET EORUM REVELATI0NE8 DEO ES8E TRIRUENDAS. 

I. In verii propheti» a fakii diicermndii, eorum im» 
jmnui montm habendmn eae ralionem. 

II. Aliqua Aetorum loca^ in quibui martyrum noUro- 
rum tirtuiei grapMce deicribuntur. 

III. Nifttl eae in eorum moribui animadverteref quod 
Montani redoleat imtitutionem. 

IV. Perp^ftiaifi iocioique martyrei naturce legei mt- 
mme violaue, IgnatH M, exemplo demonitratur. 

V .Atiormn martyrum pro martyrH corona precei el vota, 

VI. Alioi^ prmter Perpetuam, matlyrei axd beiliai in 
ie ipiOi eoncitaae , ofil inslriifiten/a crudelitatii ad ac- 
celerandum martyrium ultro adhibwae. 

VII. Veterum Chriuianorum exempla qui vel ieipiOi 
iponte obtulerunt , vel praiiidum icnitiam in ie ultro 
provocarunt, Perpetuas factum exeuiant, 

Vin. Sanctorum Andronici et Tarachi memorabile 
faeinui. 

IX. Perpetum et iociorum martyrum ipiritui quam 
fuerit a Montaniitarum ipiritu longe divenui ex diver- 
d$ utriutque effedtibui demomtratur. 



liare adversus eos voiumen condidit, lum falsas pro- 
pbetias , qusR ab iliis circuinreruiitur, verbaiim ex- 
pendens, tum vitam moresque eorum qui baeresis 
illius auctores fuerunt, discutiens. > Aliqua deiiidc ex 
boc operefragmentaproferl, inquibaspravosMonUni 
el muliercularum ejus, Tbemisonis etiam et Alexandri 
moresdescribit, acposiea subjungit (1) : < Actus pro- 
pheixtanquamfructus examinandi sunt. Ex fructibus 
quippe arbor cognoscitur. > Et post pauca (2) : f Si 
negant prophetas suos munera accepisse, boc igilur 
faieanlur, non esse illos propbeus, si munera acce« 
pisse convicti sunl. Xc tum demum sexcenta ejus rei 
documenta ac teslimonia proferemus. Necesse porro 
est ut omnes prophetae fructus atqueactus probentor. 
B Dic milii , tingitne capillos propbeU? an stibio ocu- 
los linit ? an studet omari ? prophetune tabula ludit, 
et tesseris? an pecuniam locat fcenori f Ingenue fatean* 
tur, ac respondeant, utrum hicc agere liceat, an se- 
cus ? Ego vero baec apud ipsos acta esse coovincam . > 
II. In bis autem Perpetu» , Felicitatis et sociorum 
martyrum actis mira ubique resplendent cbristiana- 
rum omnium virtutum exempla; iu ut afiirmari me- 
rito possit, quot in Moniano, Maximilla, Tbemisone 
et Alexandro Apollonius vitia reprebendit, tot \n 
saoctis bisce martyribus ac Perpetua praescrtini, et 
nHiIlo etiam plura , virtutum omnium decora reful- 
gere.AliquaActorumlocaquaemagis ad rem faciunt, 
inspecimen indicabo cap. i, § 2. «Cumadbuc, inquit, 
curo persecuioribus essemus , et me pater avertere ct 



X. Perpetnmet Satun revelationem honatiet optind C dejicereprosuaaffectionepcrseveraret,etc.,dixiei 



fruettu. 

I. Superioribus capitibus arguroenu labefacUvi 
quaeBasaagiiis ex ipsiseoruro Actis adversus roartyres 
conficii. Prxsenti et sequenti capile arguroenU io me- 
diom producam, quae pro sanctis roartyribus ex iis- 
dem Actis coUegiy et quibus invictissime, at puto, eo- 
nim orthodoiia vindicatur, ut quemadmoduro adver- 
sariuset exiemis, utvocanty argomemis et internis 
adversus martjres miliut : iu nos pro illis, postquam 
hujusce dissertatiODis capite primo extema produxi- 
mosargonenu ex Ecclesiae etveteram Patrom aucto- 
riute petiu , intemis postremis bis duobus capitibos 
deeertemos, qusnobis ex ipsis eorum Actis luculen- 
tissima soppetunt. 



Ego aliud me dicere non possum, nisi quod siim 
cbristiana. Tunc pater motus in hoc verbo, misit se 
in me ut oculos roihi eraeret; sed vexavit unturo, et 
profectus est victus curo arguroentis diaboli. Tunc 
paucis diebus , quod caruissem patre, Domino gra- 
tias egi , et refrigeravit absentia iliios. In ipso spatio 
paucoram dierum bnptizati sumus ; mihi autem Spt- 
ritus dictavit, nibil aliud petendum in aqua, nisi 
sufferentiam carnis. Post paucos dies recipimur in 
carcerem , et expavi , quia numqtiam experia eram 
ules tenebras... Ego infantem laciabam jam inedia 
defectum. SoUiciu pro eo alloquebar mairem. et coii- 
foriabaro fratrem, comroendabaro Gliuro.Tabescebaro, 
ideo qiiod illos tabescere videraro roei beneficio. Ta- 



Priroum csto, quod ex Perpetuae sociorumque D '«« ®^"^^*^"^^"®*. "'"'^** diebospassa sum, et usar- 



mariyTam beroicis virtutibus, patientia , pietate 
moderatione , chariute , fortitudinc et rerum 
omnium honianararo eontemptu sponte proroicat 
atqoe efllorescit. In moribos propheurum ad veros a 
falsis discemendos, multum inesse momenli , veteres 
existimaront. (Jnde ApoUoniui eccUnaiticui ille apud 
Eusebiium (f ) : i scriptor, Cataphrygarum hxresim 

(I)Ts;« ^iKATA ♦PTTAS x«1ou/mI»>jc «ti^iwwc ««iAiroJL- 
^itinof ixji^y]9f«9Tixdc 9V7yp«tfC\»$ om/u^iitTiif tioixt t6ti 
jutTOC TYT» ^fyjyinv tXtyxpv ivyrr.wkfuinf , iSiov xolt awTfiv 
mfwUnroLt cvr/fpttfjtfMt, rkf fjA* pc^/uly«c «tVTfi» itpofvixtittf 
^uUlf •6^«c XATot Al^iy ivdiiyoiv, rov ZkBltv TdvTf.c«lp<9ewc 

2. .rv- ;L-«*a -.1 »..M- I ;k », fj;.# ET^^Im» 



^pxyty^^ o^oi^c Ttc yt^c SuUyxwy* Lib. V 
cap. 18. 

Pateol. III. 



Uiit, tcclei. 



pavi ut roecum rnfans in carcere roanerel; et sutim 
convalui , et relevaU suro a labore et solliciludine 
infantis; et facius est mibi carcer subito quasi prae- 



(1) AcT yitp Toiic TtApne^ 5wn/Ma(;ea$«e tow ir^ylTou» 
ind y«tp Tov xapicoD rd SlySpsy yiv^CTai. 

(2) Eiv ipv&^Ai ZoipA ToOc itpof nJTac avr&v «ii»7f ly«i, 
toOto o/tieXoyijtf-iTWffav, 5ti iav ihyx^&o^iv c^XjjpiTCCi owx 
ti9i vpop^xAi^ x«i /uwp(*c attoSc^^f tc T0<n6t¥ ir«paaTi5ao/uiV 
«yayxAloy H iTTi iravTac x«^irouc Soxi/^^^cv^At qr^^riTOu* 
itpdfi.ryiQt tlitl /uot, ^*itT«T*t ; t^oj>i5t>jc f t^oxo(T/u«i ; vpo" 
f*jT>JCi,T4/9X*tc x*i xu/3ot« wl^ii; itp9firnit^iiiti; t«utoc 
o/uoXoy>j»aT6»a'*v , iriTcpov fffffriy fi /u9»; iyi» ik 6xt yiyo^i 
ttap ctVToTf Si^w. 

5. 



i39 D1S8ERTATI0 APOLOGETlCiV 

loriiim, nt ibi mallem es&e quam alibi.» Quot hic vir- A corpu$ meum ut ardeamt elc. 



tutes emicanil Gonstantia adversus palris miiias, et 
blanditias; constmtia itcm adversus biimanas omnes 
afTecliones , pieias erga parentes , maierna pro filio 
sollicitudo, in carceris incommodis tolerandis invicta 
paiientia : hypocriiarum roore , stoica |;ravitate bu- 
manos affectus non dissimulat, sed christiana virtute 
snperat ac moderaiur : Domino gratins agii, divinam 
opem implorai, alienas roagis anguslias quam suas 
dolet, miro religionis in Deum et caritatis in proxi- 
roum documento. Eaedenivirtutesin aliis quoqua locis 
resplendent, cap ii, § l.c Postpaucos dies rumor cu- 
currii , ut audiremur. SupervenR auiem et de civiiate 
pater meus consumptus taedio, ascendii ad me ul me 
dejiceret, dicens: Hiserere, iilia, canis meis, eic. Uxc 



410 

sed tales quos vere 



Chrisii et veritaiis caritas perducerel ad passioneitt: 
quid eis fecerunt persecuiiones saivieHtium ? Majorem 
violentiam habuerunt oculi flenlium suorum , quan 
persecutiones insectaulium. Quam mullos enim teno- 
bantfilii, ne patereniur ? Quam mullorum genibus 
provolvebaniur uxores , iie viduae relinquerentur ? 
Quam multos parenies ^illii prohibebant mori , sicut 
novimus etlegiturin passione RE4TiEPEUPETiiiB?Facta 
sunt isia. Sed lacrymx quaiiixlihci, et quanto- 
libctimpelu fluereni, quando ardorem charitatis exiin- 
guereni?! cap.v,§2, plura nobis coDfcrtim exhibenuir 
mu^uac chariiaiis spei ei magtiuuimitjilis exemplo : 
< Circa Feliciiatem vero (nam el Uli graiia Dominl 
ejusmodi coniigit), cum ocio jam mensiimi syom 



dicebat pater pro sua pietate basians mibi manus , et B ventrem haberet (nam prxgnans fuerai apprehensa). 



se ad pedes meos jacians , et lacrymis uon filiam , 
sed dominam me vocabat. Et ego dolebam canos pa- 
tris mei , qiiod solus de passione mea gavisurus noii 
esset de toto genere meo : et confortavi eum , dicens: 
Hoc fiet in ilia catasta , quod Deus voiuerit. Scito 
enim nos non in nostra potestale esse constitutos, 
sed in Dei. > Similia ei filiaiis erga patrem obser- 
vantiae , ei chrisiianae fortitudinis exempla habeniur 
§ 2, qui ioius qiiamvis describendus essei , haec ox 
eo tamen pauca subjiciam : c Ei llilariauus procura- 
ior. . . parce , inquit , canis patris tui ; parce iufaniLB 
pueri. Fac sacrum pro salute Imperatorum* Et ego 
respondi : Non facio, Hilarianus : Chri$iiana u? Ei ego 
respondi : Chruiiana $um. Et cum siaret paier ad me 



insianie spectaculi die, in magno erat luciu, iie pro« 
pler vciitrem differreiur ; quia non lieei pnegnanies 
poenje repr;i!seniari , et ne iuicr aiiquos posiea .sce- 
leratos, sanclum ei innoceniem saAguinem funderct. 
Scd.cl comiuartyres ejus graviier coniri&iabanUir, 
ne lam bonam sociam , quasi comiiem solam in via 
ejusdem spei reliiiquerent. Coiijuncio ilaque «iiiio gc- 
mitu , aii Dommum oraiionem fudenmi smio teriiiin 
diem muneris. Siaiim pusi oralioiieAi dolofos eam 
invaseruni. £t cum pro naiurali diffteuliuie oeiovi 
mensis, iii parlu laborans, dolerei, ait illi quidMi ftx 
mimsiris cataractiiriorum: Quo! sic nwNlo doles, qtid 
(acies objecta besiiis quas coniempsisti , cum sacri- 
ficare noluisti ? Et iiia respomiit : Modo ego pactor 



dejiciendum, jussus esi ab Uilariano dejici . ei virga C ^^^ p^iior; illic auieiy alius erii in me qiri paUtfur 



percussus est. Et doluit mihi casus patris inei, quasi ego 
fuissem percussa: sic dolui pro scoccta ejus misera. 
Tunc nos universos pronuniiat ei damnai ad bestias, 
et hilares descendimus ad carcerem.» Ilsnc Perpetiue 
filialem ergapairem observaniiam his sanctus Augus- 
iinus verhis commendat (1): cDoIuit illa senis pareRtis 
injuriam; etcui nonpraehuii assensiim, servavii afiec* 
iuin. Odcrai quippe in illq siuUitiam, non naiuram, 
ei cjus infideliiaiem , noB origtnem suam. Majore igi- 
tur gloria um dilecium pairem male suadenitem forii- 
ier repulii, quem vapulantem videre siiie moerore non 
poiuit. Proinde ei dolor iUe nihil reiraxii robori for- 
titudinis, ei ali(|uid addidit laudibus passionis; > Di- 
Ugeniibui enim Deum omnia cooperautur iu bonu», 
Earumdem virtutumaIiod,cap. iii,§i,i>ceurriiexem- 
plum : f Ui autem proximavit dies «luneris* intravii 
ad me pater meus consumpius tibdio^eiccspitbarbam 
suam eveilere, et se in lerram mittere ; et prosiemere 
sein faciem, etimproperare annis siiis, et dicere lai.ia 
verba qUiTe nioverent univcrsam creatiiram. Ego dole- 
bam pro infclici scnccia ejiis. i Hic iterura audieodus 
sanclus Augustintts (^} : * P^r caritatem ninKi itior- 
iui sunt saKmto , ni viverent Deo. Hac cadtate ac- 
censi mariyres, non simulaii, non vauagloria veiUi- 
Jati , iiou iales, de quibus dicium esi: Si tradid^o 

(I) Sorm. 2M, al. dedivers. 10*. 
(%) Knarrat in Ps*.vlm. xlvii, num. 15. 



pro me , quia et ego pro illo passura siim. Ita enixa 
esi puetlam , quam sibi quiedam soror iii ftUam edii' 
cavit. I Niliilo inferiora suni, noqne miaori< admira^ 
tione digna quae describuntor § 5 ei 4 Perpela» 
ei Saturi infracti exceUique animi doeofnenia. Sed 
non esi omiitendus cap. vi, § i, uiox nniversaruni 
virtttium conHexionb ei varieiatocontOKtiis : f llluxit 
dies victori» iHorom , et proeessorunt do oarcere in 
amphiiheatrum, quasi in coelunt,)bilftreSt fult^deeoriy 
si forie gaudto pavenies, non iioiofo; seqne haHipFer* 
petua phicido vulin , ei pednm incesso-, «I «airoini 
Gliristi Dei dilecta , Tigonem oeolorMn soonMn dejU 
eicns ab omniiim conspedu. Hem Felicitas sohFsni oe 
pepchsse gaudens, ut ad bcsiias pugnsrei, > amg n i 
ne, ab obi^ieirice ad roiiartum, lotura posi partnm 
baptismo secundo. Ei ciim delati esseni in porlMii» 
ei cogercntiir babitum iuduere, viri quidein sneep- 
dotuin Saiunii , foeniinaB vero sacreianim GcreH': ge- 
ncrosailla infinem usqiie censtaniM repogna^hi Wee* 
bant enim: Ideo ad hoe tponte pervenimus, ne Ubertm 
nostra ahduceretur, Deo tmhnas nosirm addixtmni , ne 
Mle aliqnid faceremni: hoc vobiitHm paeti stimtfs. Agno- 
vii injubtiiia jusiiliam: eencessii tribiuiiis, oi qiio- 
modo crani , simpliciier inducerentur. Perpetoa psal- 
lebat, caput jam i£gyptii caicans. RcvQcuius, etSa« 
iurninus ei Saturus, populo spectsnii comauiabMiir 
de boc. Ui sub eoRspedu Hitarlati perteoenuiti 



m PRO SS. PERPETUA, FELiaTATE ET SOCIIS. 442 

gcslu et nuiu coeperuiU HilAriano dicere: Tu nos, in- A dam sanctitaiis umbram affectel, ui hos gesiiat vir- 



quiunl, U autem Deus judicaMt, Ad boc populus exas- 
pcralus, ibgellis eos vexuri pro ordiiie venalorum pos- 
lulavft. El utique illi gratulali sunt, quod :iliquid etde 
dominici^t passionibus essent consecuii. > Videndus et 
cap. VI, § 3, uti prxter inviclam animi forlitudinem , 
qua selerocissiniae vaccoi suitctae inulieres oblulerunty 
suscipienda venit etPerpeiu» niodeslia : c Jactaia > enim 
aferocissima bestia fconciditinlunibos,elulconspexit 
lunicaro a latere discissam, ad velameiituin femorum 
adduxit, pudoris potius memor quam doloris. > 

III. Nihil in his martyrum gcslis animudvertere est 
ex Uontani scbola et instilutione profectum ; niliil sci« 
licet soperstitiosum, nibil incompositum, nihil tuinul- 
tuosum, nihil turbidum, nibil deiiique inordinatum 



lutis actus imitari ; sed esse non potesl ut absolutam 
undequaque ct omni ex parle sineeram christianrB 
perfectionis imaginem repr<£sentet ; non adeo si- 
bi caverc potest hypoorisis, ut noii aliqnid excidat 
qtio se prodat : falsis enim virtutibus aliquid vitii fa- 
cile intermiscetor, et splritus ille superbiae tum ma- 
xime agnoscitur, cum animi demissioncm simulat, et 
se in exteriorem quamdam modestix specicm compo- 
nit. Scd quid habet Basnagius, in his qiiaead mores 
pertlnent, quod in Perpetiia ejusque soclis reprehen- 
dat? Nihil omnino; ct affirmari uiique potest quod, 
sicnti nulla est evangelicsp disciplinsc hac similior ima- 
go, ita nulla ab hxrotica instttutione magis abludit* 
Perpetua et Maximilla iuviccm conferantiir; tam dis- 



qu» sont, utex Asierio Urbano, Apolloiiio, Miliiade, B crepabunt earum mores, quam a virtuie viiium, a 



Serapione, ifUio Publio, et aliis Patribus consiat (I), 
moDianistici spiriluscharacteres : sed in omiiibiis con- 
ira mira modestia» compositio, prudentia, pietas, re^ 
ligio, chanias, foriitudo, fidcs sapientiaqoe refulgent ; 
ut non sit aliud sanctarum molierum martyrium , 
quod illustriora viriuiiim omnium decora comitentur« 
Fieri aiiteiD minime potoisse videtur, ut mulier insa- 
nia et farore percita, et daemoniaco spiritu acta, co- 
jusniodi erant Montanistarum pseudo-prophetiss.T, ita 
sibi in oinniiMis caverit, ita segesserit, ul iiihii iii ejus 
verbis procax, nibil arrogans, nihil in motibus inve • 
recoiidiun, nihil in aciihus irreligiosum 'vel severis- 
simus censor possii animadvertere. Quamdam equi- 
dem MoBianisi» roorom externam gravilatem prie se 



luce tenebrae amplo discrimine separantur. Fieri 
ergo non poiest, ut eodem furoris et insaninc spirita 
agerentur. Sane si tnm illuslre martyrium tot virta- 
tum parergis decoratum, inter hxreticos perfectum 
est aui perfict potest vel fierit omnino, aut admodom 
infirmatur christiansc religionis argumentum, quod eC 
sane efficacissimum ex constantia et virtute marty- 
rum proficiscitur. Non enim Christianorum marty- 
riiim ndeocommendat mors pro fldesuscepta, cum alii 
multi cx omnibiis sectis pro suis siipersiitionibus uitro 
se neci tradiderint, quam cseierarum virtutum appa- 
ratusqnosuumagonem catholici martyris decorarunt: 
fidesscilicet, spes,chariias,religio,pietas, modeslia,ex- 
crlsi animi robitr in victum,quse miriim in modiim,ut os- 



ferebant, sese disCiplinse severitaie jacfcibant, absli- C tendimus^inPerpcluasociisquemartyribusrefuIserunt. 



neniia, pndiciiia et persecutioniim tolerantia se plu- 
rimum efferebaot : sed qui se graviora instituia evan- 
gdicis institutionibus adjecisse, verbis iiisolentissimis 
praedicabant, moribos fioslea legis evangclicse sancti- 
latein mininie referebant, sed ab ea qiiam longissime 
aberant. Perpetoa vero sociique roariyrcs evangeHum 
ukoribos refemnt, atque exaciissime exprimuiit. Est 
et aiiudin horum martyrum, et procsertini Pcrpetuae, 
virtutibtisobservatione diguum, quo a fucaiis hy]K)ort- 
tarum pseodo-prophetiiruinque virtutibiis discemi fa- 
cile possum, quod se nativa qnadnm simplicitate tuen- 
tor, ei qoam in eis divin» cujusdam s ipienliae et ex« 
celsi loimi ac bene rebus humanis exempii indicia 
elara cemuntur ; tam naiivo qumlain candore plneent, 



rV. S"d iit nihil eorom negliKnm, aut sine refuta- 
tione dimittam, ex quibus morosus aliqnis cnvillatory 
vel impndens sycophant;i sauclis mnrtyribus conflare 
possei invidinm ; duo in exnmcn adducam Actorum lo- 
C2L in quibus naiune legcs violari videntur , quibus 
suam nnusquisque viiam conservare jubetur , et mor- 
tem cum nobis, tum nliis optare aut alios in intcrituni 
no3trum urgere prohibcmur. Fn has autem naturae 
Icgesmarl^rresnosiri peccasse videnfur, tum cap. v,5 
2, ubi communibus volis orarunt, ut immnturum par- 
tum, c instante jam spectaculi die, > Felicitas cderet» 
f ne propier vcntrem^ differretur, qiiia iion licet pr«- 
gnnntes poena» reprjeseniarl. > Tum gravius cap. vi,§ 
uli. , ubi Perpetua necis instriimenla ad acceleran- 



et mhil in eis fucatum, nihil per simulaiionem ges* J) dn^i martyrium ipsa suis manibus aptavit : c Per- 



Uim, aiH per bypoeri^im deprehenditur qune quidem 
slmplkilas et candtdi pectoris decus in ipsis quoque 
Perpttuue verhis et scnbendi characterc resplendait, 
quo sooSy 01 sopra est observatum, humanos affeclus 
non dissimulat, sesupra alios non effert, res suas 
minime exaggerat, ad Deum omnia rcfert, in fide, in 
spe divinae misericordioe, in sinu Provideuti:e et pla- 
cidissime conquiescil, et casus omnes contemnit, et 
nifail limet, et omnia sperat, et nihil non audet. Hi 
profeclo virlutum flores iiiter hscresum dumeia non 
genninant ; hos fructus arbor mala non tacit. Potest 
quidem AeH, ut et neqoaro spiriius cxteriorem qonro- 

(I) Apud Eoseb., lib. v Iffil. EccUi.^ cap. 16 et seqq. 



petua aulem, nt aliquid doloris gnslarel, inier coslas 
puncla exuluiavit, el errantera dexleram tininculi 
gladialoris ipsa in jngulum suum posiiit. > H:ec In 
Porpclun socii^que martyribus reprehendi posse, ne- 
mo mirabilur,qui animumadverterit adea, qurc ob si- 
milem omninocaussam inmariyrem Ignatiuin Dalhsus 
effiidil. Quod eniin sanclissimusmarryrRomanos pef 
liiieras monuerit, ne opialum martyrium suis ad 
Deum precibus, aiit officiis retardarent , et bosiias 
ctiam repngnantcs se in suom interilum adncturom 
essc significaverit, violatae a pallaeo pietatis ct mo- 
desti^ reus agitur. Sed iil melius intelligaUir quaia 
benc sibi invicem in ejosmodi voiis Ignaiius et Perpe* 



145 



DISSERTATIO APOLOGETICA 



iU 



lua sociique marlyres concinant, ipsa hic Ignalii A ol illius nomen pcnes magistratus liujus mundi con- 



\erba subjiciam (1); c Obsecro vos, ne iniempesli- 
vam milii benevolenliamexhibeaiis. Sinite mefera- 
runi cibum esse, pcr quas Deum consequi licet. Fru- 
menlum sum Dei , et per ferarum denles molor, ut 
purus panis Christi inveniar. Feris potius blandimini, 
utmihi sepulcrum fiant, nihilque mei corporis relin- 
quant, ne postquam obdormiero, gravis alicui 

iiam Christo pro me supplicaie, ut per hsec 

instrumenta hostia inveniar. > Quod pro se fieri a 
Romanis optabat Ignatius, id orGcii erga Fcliciuiem 
nosiri martyres proestiterunt. Volebat ille a Roma- 
nis conjunctas ad Deum preces elTundi, quo bestia- 
rum dentibus moleretur, el per haec instrumenta 
Christi efficerelur hostia ; id vero Feiicitalis sociis 
in voiis erat, et ut foetum immaturo tempore emiite- 
ret, fusis ad Deum precibus postulabant, nc niariy' 
rium ejus differretur, sed una cum aliis bestiis obji- 
ceretur. Pergit Ignatius et non solum ardens martyrii 
desiderium ostendit, sed bestias , invitas etiam etre- 
pugnanteSySeait ad suam ipsius necem provocaturum 
(2) : f Utinam fruar bestiis mibi praeparatis, quas et 
opto mihi promptas inveniri, iquibus et blandiar, ut 
ciio me devorent, non ut quosdam veritse non tetige- 
gerunt. Si autem Ulae repugnanies noluerint, ego vi 
impeliam. > Nihil retert ad gladiatoris dexteram in 
suum quisquam jugulum ponat , quod Perpetua fecit, 
an feras ad se devorandum impellal, quod se faclu- 
rum scribebat Ignatius. Unde utrumque, aut iisdem 
reprehensionibus patet, aut iisdem est laudibns pro- 



fessum, eic. > £t infra : f Sic coronet te, cujus no- 

men confessus es Pele, ut sim dignus corona- 

ri cum numero vestro. i Et rursum : c te fclicem ! 
suscipere vota tua, quse semper desiderasii, vel in 
terra dormiens optasti pro nomine illius in carcerem 
miiti, quod nunc tibi contingit, sicut scripium est : 
Det tibi Domintu ucundum cor tuum, > Hxc Celerinus, 
a moderaiione praesertim, humilitaie, timore, cau< 
tione et verecundia sancto Cypriano (1) comuienda- 
lus. lia eiiam Lugdunenses martyres chrisiianae 
religionis praecipuum decus, Gde et sapientia non m- 
nus quam invicta animi fortitudine insignes, pro- 
fusis lacrymis, ut est apud Eusebium (2), c obsecra- 
bantfratres, ut continunc ad Deum preces fierent» 
3 quo landcm ipsi perficerentur. > De sancto Cypria- 
no Pontius ejus diaconus : c Conveoiebant interim 
plures egregii et clarissimi ordinis, sed et saecuU 
nobiliiate generosi, qu* propter amicitiam secessum 
subinde suaderent ; et ne parum esset nuda suadela, 
etiam ioca, in quae secederet, offercbant. llle vero 
jam mundum suspensa ad coelum mente neglexerat, 
nec suadelis blandientibus annuebat. Fecisset forias- 
se tunc eiiam, |quod a pluribus ei iidelibus pelebatur, 
si et divino imperio juberetur. > Nam ut ipse Pontius 
docet, inpriore secessu, c Domino iatebram tonc 
jubente paruit. > Populus autem fidelis, sancio Cy- 
priano ad supplicium ducto, lantum aberant ab oran- 
do Deum, ut illi parceretur, autquovis modo marty- 
rium impediendo, ut siinul cum illo polius mori cu<- 



sequendum. Interini auiem quemadmodum Pearso- q perent : c Quamvis enim non potuerit evenire, quod 



nius Ignaiii vota ut sancto martyre non indigna, 
nostrorum marlyrum exemplo demonstrat : iia nos 
eoruindem martyrum pro Felicitate preces Ignalii 
exemplo tuebimur : cur enim plebeios martyres, ut 
Pontii Diaconi verbis utar, et a Baptismo recentes inde 
arguenms, uode sapientissimum episcopum, et Apo- 
stulorum discipuluin honori et admiratioui habemus? 
V. Veruro quoniam ex Protestantium grege non 
pauci, et in hisetiam Basnagius, Ignaiii epistolasut 
pseudcpigraphum et aduKerinum opus rejiciunt, et 
inier csuera quae in eis ut ab Ignatii virtutibus aliena 
DOUnt, ardens illud martyrii votum sugillant, aliis 
exemplis et epistolicum Ignatium, et nostros mariy- 
res cum Pearsonio tnebor. Celcrlnus confessor ad 



optabant voia commimia, ut consortio paris gloriae 
simul plebs toia pateretur ; quicumque sub (^«hristi 
spectantis oculis, et sub auribus sacerdutis ex animo 
pati voluit, per idoneum voii sui testem l^ationis 
quodammodo litteras ad Deum misit. > Sanctus Hie- 
ronymus, de Vita Pauli Eremita: : i Siib Decio et Va- 
leriano persecutoribus, quo teniporeCornelius Romae, 
et Cyprianus Carihagine feiici cruore damimti sunty 
mulias apud i£gyptum et Thebaida ecclesias lem- 
pestas sxva populata est. Voti tunc Cbristianis erat 
pro Christi noniine gladio percuti. Verum hostis 
callidus, tarda ad moriem supplicia conquirens, ani- 
mas cupiebat juguiare, non corpora ; et, ut ipse qui 
abeopassusesi Cyprianus ait: Volentibus mori, noo 



Lucianiim confessorem epistola inter Cypriafiicas ^i. j) permittebatur occidi. > Notum estet illudsancti Poly- 



f Haec cum tibi scriberein , domine fraier, gaudcns 
et tristis eram : gaudens, ex eo quod audierim te pro 
Dommi noslri Jesu Christi salvatoris nostri tenium, 

fxt Ovipioiv f/Vfltt fiupkif , 8/* wv ?ve«"Tiv OiqZ iTCtruj^ih. aiTOf 
ii/ui 8eoD , x«t/ 8t' i56vTO*v Ofjplw a.)AO'jixAi , /vat 7ia.9Apif 
&pTOi tbft6& rov X^t0TOu' /uocUbV xolctxiusd/n toc Ortptof.^ 
lya /uot r^fOi ^fvuvTai, xctt /uvjolv x9tTct^{^a)9t toO a&i/uatr^c 

/uou, tvA fiiif xoi/utiOeic,/Sflf^Uf Tivi^fvw/tAat XiTAVfUff-fltTe 

t3v Kpiordv vwrip ifJLOu, iva ?ia twv o/oy«tywv toutwv $\j9(a 

^ptBct. Ea epist. ad Rom. ap. Ruin. \\\ actis Ainc, elc. 

(2) Ovflt^/uijv t&v Orjpioi'» t6jv if/oi hroifMafxivoiv , xai 
gtyjifjLdLi iToifjta, /uiot cupcOf.vai, v. xcti xo>«txfU9Cii vuvT^fjiOtf 
fjti KOLrAfoiytlv, (,\}X «^««p TtvOv 8etlativ6/uevat oux' ;?/«vto, 
xav etvra il Stxomoc. fiT BtHori, iy^ itpOifiiko^OfjM.t, EuSCb. 

)ib, V Hiit, EccL, cap. 16 et seqq. 



carpl martyris ad proconsulem, nunc bestias, nunc 
flammasillimiiriiantem laXJifltri/Spaduvcic;^!/)! 5 fiovXtu 
* Quid autem moras trahis ? Affer quod vis. f TfltuxK 

xAi &XXoc TzXtiom Xiyon Okpaoug Jtai x^P^^ ivntifutitlaurol 

c Haec et plura alia cum dicerei, fiducia ct laetitla 
impletus esi, > ut vetusiissima ejus Acta testantur. 
Plura auteni illa, qux fortiludine et exultatione ple- 
nus pronuntiavit, qualia, amabo, fuere, si non Igna- 
tianis, si non Perpetuie, Felicilatis et sociorum marty* 

(\) Epist. 27, al. 25. 

(2) McTcb ioixp(to>v ?rat/9exA>ouv tou; a$c>9o\>c, Sc^/uevcc 
Tvflt ixTCvcic t\t)^At yitoiJTOLi itpdf rd rtXttoi^fi^t «vrou(. 

Lib. V, Uiit, Ec€le$., cap. 2. 



14$ PRO SS. PERPETUA, 

rum YOtis similia? Si non iili voci consona, qaam e 
coclo audivil , t^xw, xai Mpi^ou , UollxApitt, t forlis 
esto, el tiriliier age, Polycarpe. > Noiissima est etiam 
illa Romani Caesareensis Diaconi vox Aniiocliiae audi-* 
ta, trov/uoiTo icZp; Ubinam mihi igniif Hisquie in 
Ignalii defensionem Pearsonius affert exemplis, 
aliud adjiciam praecedentibus non minus insigne ex 
Actis sinceris sanctorum Montani, Lucii, eic. Dam- 
oatis cxteris, Flavianus in carcerem rcvocaius est, 
et martyrium ejns dilatum : id ipse non minus 
quam ejus socii aegce tulerunt ; Unde Montanus, cum, 
nt est in Actis, f jam carnifex immineret et gladius 
soper cerviccm ejus libraius penderet, expaubis ad 
coelum manibus, voce dara, iia ut non inntum ad 
aures plebis, sed et gentiles quoque ipsos sonus voce 
feriret, oravit rogans el deprecans, ul Flavianns qui 
per sufitragium populi de comiiatu eorum remanserat, 
sequeretur die tertia. > Non alia erani matris ipsius 
Fiaviani affectus et vuta, de qua in Actis subjun- 
gicur : c Haerebat lateri ejus incomparabilis mater, 
qux pra^ier fidem, qua ad pairiarchas pertinebat, 
in hocetiam se Abrahx filiam comprobavit, quod fl- 
lium suum et optabat occidi, ei quod interim reman- 
sisset, contrisiabatur intimo dolore. > I pse autem Fla- 
vianus his afflictam mairem verbisconsolabaiur : f Scis 
maier merilo charissima, ut semper teniaverim si 
conflteri conligisset, martyrio meo frui, et frequen- 
ler catenatus videri, et saepe differri? Si ergocon* 
tigil quod opiavi, gloriandum est polius qiiam do- 
iendum. > Hxc crant martyrum vota quae si in cri- 
mcn vocentur, innumeri erunt martyres quibus 
mariyrii corona detrahenda erit. 

VI. Major ex alterocapitePerpetuae conflari posset 
invidia ; sed illa etiain, ut dixi, Ignatii exemplo de- 
pellilur. Non enim aliud Perpelua fecil, quam quod 
se factumm scribit Ignafius. Sed quoniam de illios 
acUs et epistolis cuniroversia movetur, alia exempla 
non desunt quae piena manu in suas epistolarum 
Ignatii vindicias Pearsonius congessit. In Smyrnen- 
sis Ecclesiae vetutissima episiola repraesentatur Ger- 
manicus, quasi nobilis et insignis bestiarius, ^^KTvi/uwc 
6cpi«/uaxAv. Quid autem judicio antiquissimae Ecclesiae 
inl^ryifjio-jy insigne aut nobile^ iii ejus martyrio breviter 
descripto invenitur? Uoc unum unde Perpetua viola- 
tx naturae iegis argnl forsitan possel (i) : f Nam 
cum proeonsul flectere eum vellet, diceretque ut 
suam ipse aetatem miseraretur ; ille bestiam ultro ad 
se attraxit, eique vim intulit. > Hoc enim fecisse 
narraiur, ut martyrium acceleraret : f Gupiens ve- 
locios ex injusta el iniqua eorum hominum vita ef- 
fugero. Inde auiem factum cst, ut universa muiti- 
tudo fortitudinem pii ac rcligiosi generis Ghrislia- 
norum ndmirata, etc. > IUe igitur Germanicus, quem 

(1) BovXo/mIvov yce/9 toO «vfiuff«tTou, 'rztOtiif aurdv, xaI 
>fyefv (vel Xi-/orvoi) txv >i^txi«v auroD xaTOixT«ip«i, cccutA 
i-TccriravKTO rd O^^^^Tt itfQvfintvkfw^oi, Ti-x"^ '"?*' «^fxou xai 
Kfifiiu ^Um avt&v &7caX>Ay«.v«tt fiovXojMJOt' Ex Tourou Otfv 
ffSv T* itAi,$Oi Oau/bu^vac ty.v yr>VAi6TY}Tct tov OtOfiUZf tMl 
9co«ctf«&$ ybpuf rfiy Xf i«Tccc¥fiv, ClC. 



FELIGITATE ET SOCIIS. 146 

A ut insignem et nobilem imprimis martyrem propo- 
suit antiqua et celebris Ecclesia Smyrnensis, cujus 
ob insigne facinus Eihnici ipsi nobiliiatem et gene- 
rositatem cliristianx gentis admirati sunt , id erga 
bestias fecit, quod cum gladiatore Perpeiua : ille 
videlicet, marlyrio flagrans, f bestiam ultro ad se 
attraxit; > haec autem eodem ardensdesiderio, f ti- 
runcuii gladiatoris dexteram in suum ipsa jugulum 
posuerii. > Dioiiysius Alexandciae episcopus Apollo- 
niam virginem magnopere laudai, quod cum ipsi 
verberatis maxillis cuncti denies excussi, flammaeque 
admoiae esseni (f), fceleriier in ignem insiliit, et 
conflagravit. > Sanclus Hilarins, Enarratione in Psal- 
mum Lxv : f Alii enim in vinculis carcerum glorian- 
lur, alii eaesi in verberibus gratulantur, alii potestati 

B irreligiosorum desecanda felicium capiium colla sub- 
mitiunt; pliires in exstructos rogos currunt, et tre- 
pidaniibus poense minislris ignem saltu devotx fesii- 
nationis insiliunt. > Hunc in mariyribus paiiendt 
ardorem optime describit sanctus Ghrysostomus 
oratione in Romanum , diabolum ita loquentem iii- 
iroducens (St) : f Prunas subslravi, hi autem tamqiiam 
ad rosas currebant ; ignem accendi, illi autein laii- 
quam in fontes aquarum frigidaruin seipsos projicie- 
bant... Et iamquamin sacrapompachoreasageiitcs, 
et iii viridi prato ludentes, iia tormenia 'quisque 
arripuit, non tanquara poenas, sed velul vernos flo- 
res accipienies, et coronali et propriae aiacriUitis 
excessu tormenta mea praeripiebant. > 
YH. Neque mirum est, aliquos bestias jam paraias 

G ad suam ipsoruin necom provocasse, aut crudelitatis 
instnimenta jn procinctu posiu ad accelerandiim 
martyrium ullro adhibuisse; cum certissime constct 
id quod multo majus est, quain piurimos mortem pro 
Ghristi nomine appetivisse, cum in hostiuro poies- 
tate non essent, seipsos indicasse hosiesque ipsos 
ad supplicium infligendum provocasse. DeGhristianis 
sui temporis Lucinnus in Peregrino (3) : f Miseri ho- 
niines, a seipsis persuasi fore se inlegreimmoriales 
semperque victaros, mortem contemnunt, multique 
ultro se ipsos dedunt. > Jusiinus Martyr fntetur. 
christianum se (actum esse quod ei nemo malus vi- 
dereiur (4) f morlem opiare; nedum ut quisquam se 
ipsum necandum ullro proderet ac deferret, > quod 
Ghristiani lunc ftemporis fecerunt. Tertuliianus od 

® Scapulam, cap. 1 : f Cum omni saevilia vestra concer- 
tamus, etiam ullro erumpentes, magisque damnati , 

(1) 2uvt6vojc iniVi/tZijvtJ e<c t^ i^^P^ »«*< xAT«tnifXtxrfx.i» 

Epist. ad Fab. Antioch. apud Euseb. lib. vi, cap. 41. 

(1) Av0p*xctc UTTCffTfipwa, ol Ji wc iiti poZx ixptxoTt. 
IIup av*}fl»a, ol l\ o*c cJc »»17«^ w^Atwv ^uxpiiv c«utcu; 
l/5pt^tfv... x*J Cta-m^ iv le^S -jro/uiriS yoptboitrti^ x«i «v 

ItlfJLd^i ItAt^O^^Ttf X^-^^P^* *^^^ "^^^ TlflOipUf CXaffTSC 

^pTflti^ov, otU'wc^v6)7>a/A/8«lvoVTC«ia^/v«,»*l ffTe©«vouf«evo/, 
xctt tA t^c oixctec ffpc6u/*fa« hittp^Xli vkf if/ t npoifOd^of 

TlfMiptJt^, 

(3) ncitr^xa0'i va^ «utoOc el ft«txo2a^/<ovcc rd /uiv S>ov 
tv^tvOoLi x*/ fiioivtoOAt T^v aci ypd^ov' nrctp h xai ttATAfpo^ 
vouffi Tow Oaw^Tou, xai.cx6vTfc auTouc iit lii^otutv ol itMoL 

(4) daVATOV KTKk^toOoLt , ovx ^» C*UT*V xATYiyyc»! 
fov(v6i290/(Myev. 



447 



raSSERTATlO APOLOGETIGA 



m 



quam absoluU gaudemos. > Et cap. 4 : f Vitle tan- A lib. yii, cap. 12. Romanus Caesareensis dtaconos 

videns multos sacrificantes, ^y^l» 9<ove€E)r«c v^rw-t, 
€ zelodivini cullus ipsunuiicilanle,propius acccssit, > 
et contenia voce inclanians eos objurgavit, judici 
vim fecii, el ob audaciam comprehensus (i) < gcne- 
roso, si quis alius, marlyrio decoratus est. > Quin 
eiioin Appianus, fervenle perseculione, clam omni- 
bus in eadein domo degentibus, el militum etiara 
coborle, Urbani pnesidis dextra apprehensa, sacri- 
(icium oniillore coegit et gravissimis tormenlis sese 
dedens, p;issus est. Id autem Eusebius, iili familia- 
ris, cuin fecisse judicavit (^), f divina virtule ad 
lioc ipsuin impellenie, ac tanium non per hoc fa- 
cinus inciamaiiie, c(c. i qui ei ^desium idem qaod 
a fratre factum esi, facere conatum, eodem modo 



tum, ne hoc ipso, quod lalia sufttineinus, ad hoc 
soium videainus eruropere, ut hoc ipsum piobemus, 
nos haic non limere, sed uliro vocare. Arius An- 
loninus in Asia cuni persequeretur insi:inier, omnes 
illius civiiatis Ghristiani ante tribunalia se, inanu 
facta, obtulerunt, cum ille, paucis duci jussis, re- 
liquis ail : il SctXoi , <'t BiXixt ocTCodvT.tfvctv, xfn/uivo^c ^ 

fip^x^iti ix^^rt, Hoc, si piacuerit ei hic Geri, quid 
facies de lanlis miiiibus hominum, (ot viris et rcBini- 
nis omnis sexus, oinnis aeiaiis, omnis dignitatis, 
oiTerentibus se libi ? > De nona persecuiione Sulf^cius : 
t Ccriaiim gloriosa in certamina ruebatur, mulloque 
avidius tum marlyria gloriosis mortibus quaereban- 
tur, quain nunc episcopatus pronis ambitionibus ap- 



petuntur. > Idein, epist. xi de B. Martino : f Quid si B passom narrat. Longum essetomnesrecensere, quos 

ei Neronianis, Decianisque temporibus in iila qutX 

tunc exstitit, dimicare c<mgressione licuisset, testor 

Beum coeli atque terra^ , sponte equuleum ascen- 

disset, ultro se ignibus intulisset. . • . Si vero gen- 

tium doctoris exemplo gladio deputatus inter alias, 

ut saipeprovenit, viciimas duceretur, primus omnium 

carnifice compulso, palmam sangnlnis occupasset. > 

Sanctus Joaniies Chrysostomus observat sub impe- 

rio Juiiani (I) omnem a*latein ct utrumque sexum 

ad mortem pro vera religione subeundam exilicn- 

tem. > Hanc rationcm reddit, cur Julianus Apos- 

tata aperiaffl contra Christianos persecutionem mo- 

liri noluerit (2) . f Novit eniiD, aperte novit, quod si 

lioc auderet ille, omnes pro Christo aniinas suas 



Eusebius aliique, se ultro et de industrit mariyrio 
oblulisse commemorant. H;bc Pearsonius pro Igna- 
tio, quae in nostros roariyres quam bene conveniant 
nemo non videt. 

VIll. Sed toi ab ipso commemoraiis adjungeiidum 
omnino exisiimo insigne illud el audax Andronici , 
et Tarnchi facinus , quornin alier ursum, alter lex- 
nain divina viriute niansuefacfos , ad se dcT<P 
random, ui in eorum actis legitur, inritarunt (3). 
f Dimiseruiit ursum pessimum , quem dicebant ipsa 
die tres homincs occidisse. Et ap{>ropinqnavit ad 
corpora sanctorum , ei nullum corpus conlamiiiavit. 
Et cum transissel , venil ad sanctnm Andronicum , 
et sedens lingebal vulnera cjus ; ^anctus vero Atidro- 



prodidissent : Omncs eniin, inquit, ut ad favum G nicus posuit caput suum super ursuin, et insiigabat 

euin ui irascoreiur , et celerius redderel spiritum, 
Ursus autem quasi mansuetiis snbito facitis est. > Et 
paulo posl : f Et cum exissel (leajiia) vidit corpora 
sanclorum projecla , et venit ad beatum Taracbum , 
deposuit se anle pedcs ejus, quasi eum adorans. 
Sanctus autem Tarachus trahebat manu eam ad sc 
ut irascerctur be&lia , el celerius consummarelur. 
Lexna aulein siculovis, etc. > Praeier natoralein 
iegcm qua nobis miirieni, nui accersere , ani aceele 
rare vetaniur, iicccdere eiiain videbatur manifestuni 
divinae voluntatis indicinm, qua; immanissimas bes- 
lias, ne sanctos la^derent, mansuffaciebai. Al 
sancii marlyres nihil horum cogiiantes , et sola mar- 



apes, ad martyrium convoiabant. > 

Neque vero tantum forlia loculi sunt antiqnas 
Ecclcsint! Cfiristiani, scd et fcccre et passi sunt. 
Celebie imprimis fuit nomen Phocae mart}Tis, qui 
cum liclores forte hospitio accepisset, qui narrabant 
niissos se ad interncienduin Phocam, promisildic 
crasiino sc illis Phocnm ostcnsiirum, et loco ad 
scpulturam prius prxparato, adstaiis, eis dixit : f Ego 
ilie Phocas. > Illt cum jam liaesitarent, animos eis, 
ut ipsuni inlerricerent , exbortatione addebat (5): 
f Dixit, persuasit, passus est, ac capite Iruncatus, 
grala Deo hostia oblatus est; > ul loqnilur Asterius 
. Amasenus Epiphanio synchorus. Sub Valeriani per- 
secutione Priscus, Malchus el Alexander, seipsosi^ 
mvicem insimulabant tamquam ignavos et dcsides , 
quod occasione oblata adhuc cessassenl, /ir oOx" ttoo- 

apizk^ontf rdv toO fjiapvvf^ou ar^f avov, f ncc marlyril CO 

ronam prxripuissent. > Quaro judiccm adtirti, ad 
beslias condemnati, 9t(a MTiiLowfirBrivav fmfrvpu, ciii- 
vino martyrio coroiiati sunl, > ot narrat Eusebius 

(!) notf-Av ii^tnlAv K-tX&c xa.t f U9IV <x«T(pav frijoftitfttv iiti 
T«f VJfkp T*,5 9^tfiti%c ofoey^t . 

(li) UociTap, Vjort, ov.j^iif , 5tc touto TO//*rffflfvr«c *wtcu, 

'ZtAfTtQ &V bltkp TOO X^OTOU TttC eOCUT&V TTpdUGUXCCV 'P^yAf' 

n^vrcc y^h ?>3'^^t ^i ^' xi7p(ov /ufXtTTflii :^|ou9-«y , 6»i int 
/jutprxiptoit ic<T&y<voi. 

(5) "^^Kt^y <ir<i9ty, lnA9<v, yat* ti^v x<pctAry ««0TAt>]9cic 
kpeiev t6 9<fi x<x«ifc«/u<y«v rtpovM.^^ 



(\) r<VV*l6T*T0C, «^ Xai Tl< &)OlOC, iltotiltUTAl fLkptMi 

Tf.$ alw^eiAc. Euseb. de martyrib. PalccUin,, rap. 2. 

(2) T?.c iit$ TouT a^T^v ?rp&avitiai:c ivOiou ^uvA^wc 
uovovouxf /8o«JO-^c 8<a tou >€vo^Iv&u, elC- Ibid., CJip. 4. 

(5) Av5tfoc»6vov ano/uei ^pxTov, wc rmi f/f>ov u^r «&t% 
TpiT$ k^t^^pAi i^* i/?tv») T«i ^f^*p^ oc.vAiftl<rOAt' Ktii auT^i ^l 
affoXu^eltf* tfftt T< aurfiv yivofxivr, , twv f/k* ioiTOv a«^u«- 
T0*v iiA^StadL, Irtilpoifjii t& otylo» fMpwpi A/v5/oovix« xaxfiO»» 
rtoip^xoi^i todtM T^v tX'ipA Ttiv T^u,uAawv oLvihix"^'"^ 
6 U aytoc Avopfivtxoc TipoiOtk ttjv xfjjcf.Hv aurou. i^s^iA- 
^tTO 6uu&ffAi TO Bi\p(o't OTtwc a^iW«vov auTOu, Tou ^^v a-rai- 
laXt^' iilk kpiTtsf 'it:tptf.ixthAv±<Tu>OLAtiitttT^ayioi., .. » ll 
(Xiotiv*). w; <io< TA iyiA 9<iiu.tiLTa. i^sifxfdya.. ifX"*"** ^P^t 
Tdv fxa.AkptOi TctpttxoJ, x<ti xu^9tff*T0»« tcotiv «utou icpo««w- 
y»jory ik ^o-ioc Tap«x«< tvv ytip^ ixr<'v*c x*tT&v Tpix»» 
xai T«v &tw auTv.s a^a/i*<voc» iftihitTO vp6( «urdy* Silk 

&9ittp ir|oi/9«Toy axo/u<vov, ctc. Ap. Ruin. in Aciu «iit- 
cm% jfrim. martyr, ^ 



149 



PRO SS. PEUPETUA, FELICITATE ET SOCUS. 



150 



lyrii copidilale flaj^ranles , in morlem (si iia loqui A consiile , adilum in se adiersaiio spiritui pnehuisse 



fasesi) prxcipitesferetiantur; ad quam eos divino 
Spiriiu intus inspiranie, anhelasse , vel cx niiraculo 
constat. Cnm eniro nemini liceat im suam perniciem 
nisi Deo Jul^enie, grassari; temerarium et audak 
facinus namquaro Deus roiracuHs comprobasset, nisi 
fuisset ejus auctorilate susceptum. Eodem Spiriiu 
et illos actos fuisse , qui se ipsos ullro tyrannis oblu- 
lerant , vel, majori qtam debttisseot libertaie uien- 
tes , ad saeriendum magis magisque iuflaminarunt , 
et eonim posti^a memoriaro inler sanctos martyres 
semper coluit Ecclesia , pro certo lencndum cst , 
nisi innumeros mariyres e sacrls fasiis expungere , 
nostro arbitrata velimus. In borum numcro raariy- 
ram jam inde ab initio , et non interrupta posimo- 



et dfcmone repletum siibiti quodam fnrore ac meniis 
excessu concuti coepisse, ei nova quscdam atquo 
inaudita proloqui , etc. > Ait quidem de suo Para- 
cleto TertuHianus (1) : exhortatorem ipsum fuisse 
f omnium toteraniiarum ; > sed nos hic non Terborum 
folia quacrimus, sed openim rrucius. Qua^ in mon- 
tanisiis quantnm inter se invicem discreparent, vcl 
exhoc Terlulliani loco cum alio Apollonii collalo nia- 
nifesiissime Ii({uct. Sic eiiim Tertullianus : c El ideo 
Paracletus necessarins deductor omniam veritatum , 
exliorialor omnium (oleranliarum : quem quF rece- 
perunt , neque fugere persecutioncm neque rcdimcrc 
noverunt, babentes ipsum, qui pro nobis erit, sicut 
locutunis in inlerrogaiione iia juvaturus in passione. > 



dom toi BaDculomm serle Perpeiaa iocum habuit. B Quid vero dc primariis Montani discipulis et illius 



Unde.quod jugulum gladiatori praestiterit, et erran* 
tem gladimn sibi ■Uemperarit , vitio illi dandum non 
cst, %eA ad divinum , quo inlus agebatur , Spiritum 
pfirclaraBi fieinut referendum. Aliquo eiiim spiri- 
tuacum Aiisee Perpeidan, tine controversia ett. 
Quxriiur tantum, boiione an malo spirilu ducereiur. 
Sed cum in ejvt actibat nihil animadvertione dignum 
occurrtt, ted omnit potius cam ttpientia , et cum 
virtute gesta ; quin inhabitaiitem in tao pectore Spi* 
ritum tanclttm htboerit vitionura sutrum ac reve- 
latioiinm auctorem, eoqiie propterea inius impel- 
lente,ad martyrium properatte» dabiiandam non etse 
videtur. 
IX. Sed ut omnit btc de re tmbigendi de medio 



sectae, ut se jaciabant, martyribns , Themisone et 
Alexandro Apollonius ? Annon his omnino conlraria 
apud Eusebium memori» prodidit ? Et paulo post, 
inquit Eiisdbitis (2), de quodam ex corum niimero 
qni coiifessores apud ipsos habentur, haec dicit : 
f Prseterea Themison speciosa avariiia obvclatus, qul 
confessionis signum mm pertulit, sed magna pecuniai 
vi erogaia viucula abjecit : cum ob eam <;aussam 
modestlu^ deinceps ac submissius agcre deberct, 

tamquam mariyr sese efferens, eic Quod vcro 

ad Alcxandrum periiiiel, ut veriias omnibus nosse 
cupieniibus innotescal, judicatus est ab iEmilio 
Frontino Asi£ proconsule , non ob nomeii Christi , 
sed ob ea quse perpelraverut latrocinia , cum jam 



ratio tollatur, nonsolum generatim, quod hactenut Cl desertor fldei esset. Deinde vero emenlitus nomen 



fecimut , Perpetuat sociorumque nitrtyrum virtuies 
inspici volo, sed ad eas praBterlim animuiii adveriere) 
quae inhabittntis in et spiritus et visionum ac reve- 
lationum ejns fnictut exstiierunt. Si enim ex fruc« 
tibus qualis sitarbor agnotcitur, ex fructibut utique 
qualis in Perpetua fuerit spiritus, deprebeiidenuis. 
Hnjiis spiritus magisterio cum baptizarelur , edocta 
didicii , nihil aliud christiano cxpetendiim quain pa- 
ticntlara tolerantiamque passionum : c In ipso spaiio 
paucorum dierum baptizati sumus; niihi aulcm 
Spiritus dictavit , nibil aliud petendum in aqua , nisi 
suffereniiam carnis. > Quodnam islo ceriius boni ac 
diviui Spiritus argumentum ? Non idcerle suus, for- 
lassis etiam cum bapiizaretur, Monlanum spirilus 
docuit , ut qucm a bapiismo receutem inipotenii am- D 
Lilioste , el iminoderala primi loci cupidtlate Xbtua%- 
se, nnrnt Astcrius (i) : c Yicus qiiidani esse dicilur 
in Mysia cmlcrmina Phrygi.c, noniine Ardaba : Iii 
qiio aiunl Montanum quentdam cx iis qui fideliiim 
nunicro rr^ceiis ailscri])li fucrant, iiiiin('dica priiiti 
loci cupiditaie captum primum sub Crato Asiu^ pro< 

(I) K^^M Tic «Tv*i i£y»T«* ivTjxaTa t^,v ♦pwytav Mujfa 
xalow>f(|y^ ApSdi€a> o-oGvo^* fv(?a ft/ict rtvct t&v vsoTcf^TWy 
ir^^Tft»;, MoyrctydvTbuvb/Ujt, xctTar^rcy AffvAi otvWrraToy, h 
iitiOxjfjilx ^vxlf Afjdrpoi «»iio7rpo*r«^*c J^vTa «jrA^oooi/ rl^ 
lavTdvTA «yr/xC(/xiy^«YfVUfltTi, «grPOjjr^ftiyflt/f^^exAi^-fvtJfwc 
iv MCLTCx^ Tivt y.OLi ita.peAori^t I fvAfAtvo'*^ h6v9i&v' &p^uyO At 

Tff ift></v xifci ^tyosomiv. Apud EubCbium, liuro quinto 
HUt. tcdei., c;«p. 16. 



Cbrisii , dimissus est , cuin urbis itlius Gdeies fefel- 
lisset. Ecclcsia vcro ejus loci , unde erat oriundus , 
ipsum non receplt , eo quod latrocinia exerceret. Si 
qut vcro totum illius negotium scire desideraut, 
praesto est publicum Asi» tabulariuro. > Hi sunt 
moiitanisiicge secix marlyreset confessores ; hi sunt 
quibus Paracletus suum alOaverat spiritum, quos 
Tertullianus buccis inflatis prxdicat, neque persc- 
cutionem fugere novls^e , neque redimere. Ab b:ic 
etiam passioniim toleraniia propbeiissls suis suggiv 
renda Prisca; (seu Priscilla?) et Maximillus spiritus 
quam longissime aberat , de quibus idem audiendus 
Apollonius qoi, ut est apud Eusebium (3), dcMon- 

(i)Lib. de Fuga in per$eeut in ftne. 

(2) Avrtc Ik viio3tser«^ac li^pt ttvos rfiv xaT* a^^ 
&/Ao/o*/>]Taiv raaTOC ^Yjo-tv* £Tt SixatBs^owy^ tr,t a^ioncaTOy 
'jrX£w»'^;ay rtfxfiwpiivovf 6 fAr ySawriffatc tv.c opoXoyioif rd 
ff«}/ue/ov, aA^dc 'xXyfiti j^prif/i.feiv dliro0£/4cvo$ rk Itvfxk' llot 

inl rovTO rcticcfvoppcytjy, oii ptkpryt THOtux^f*t*»s, CtC 

Iva di T«<f fioulofxivOif rk Kuru A/i^avS^ov ^yvdnptofM^ xl- 
t-piron \jTi6 Aifiuloj ifpivthou av^-^uffarow ivKoiffta oO ^ta rd 
Bjofxot., iWkiC^firiXfJt^n^s ir.ffTciac» ^*'' ^jSjj Tta.feifia/Tr,f' eiT* 
i'xi^g\j9k}i.t'*'ji TM hitAot.ri ToD Ku^^ou, aitoAlXvTAi IzXoLJV.Ottf 
Touc Utl ^(OTOuc' xai it io(A nufotxlA a\nov SOsv ry ovx 
ioiffltTB, Sta r6 civai autov Xr.arty' x«i ot Oc/ovrcc fAOLBiin rk 
xar' fltuTiv, tyo\j9t r6 Ti5» Aotac ir^/uiOff-tov ipxtto^j. Lib. V, 
tiial, Eccles.\ cap. 18. 

(3) Tispi Tcjy Tcpopr,Tl^Oiif S> ctdrot; (MovravoC) O?rox«- 
Ta6ff5 oi^xotypkfti ' Ai^/vum-v ouv oLur&c vpdnAi rkf itpo^ir 
TtCac raurac , «?' ew tou itvtufid.ref i:tlij^^y,ffav, tou; 
Mpot^ x«raXinoW«t; * ir^c oSv iftOUno, JlplndLi ittip^ih.v 



m DISSERTATIO 

tani propliclissis loquitur in liunc modum : < Osten- 
(limus igitiir, inquit, has principcs proplietissas, si- 
mui ac Spirilu implctae sunl, vfros suos dimisisse. 
Quanlopere ergo menliebanlur, qui Priscam virgi- 
nem vocabant! > Deinde subjungit ha;c verba : < Non 
libi videiur Scriplura nniversa prohibere , ne pro- 
phela muncrn, et pecunins accipiai? Gum igitur 
videam propliciissam aurum et argentum, vestesque 
preliosas accepisse, quoraodo eam non repudiabo ? » 
Hi reapsc eraut monlanistici Spiritus frucius , non 
quos TertuUiagiius n^bitiosis inflatisque verbis men- 
titur. 

X. Sed cst ad Perpeluam sociosque marlyres re- 
deundum. Ejns visionis qua sibi roorlem imminere 
Perpetua et Saiurus iniellexerunt, et de qua Basna- 
gius tantopere cavillaiur, fructus cxstitit martyrii 
candidalis, quo expediiiores ad Deum pergant, adeo 
necessarium, rerum omniuin humanarum fastidium : 
< Iiaelieximus, inquit, passionem esse futuram, et 
coepimus nullam jum spem in saeculo habcre. > Ex 
ahcra visione qun Dinocratem in pcenis vidit, id boni 
profluxii, quod mira in Deuro fiducia pr^diia, lam- 
diu Perpetua coelum votis et lacrymis fatigavit, 
quamdiu fratrem pcenis eximere , ct in requiem 
transferre promeruit : < Confidebam profuturam ora- 
tionem menm labori ejus, et orabam pro eo omnibus 
diebus , quousque transivimus in carcerem castren- 

sem ei feci pro illo oraiionem die et nocte, 

gemens et iacrymans ut milii donareiur. » Suam Sa- 
lurus quoquc visionem vidit, et propria manu litleris 
consignnvii, quae pariler sine fructu non exstiiit, et 
divini Spirilus tcslimoniis. Per enro Opiatum inter 
et Aspasium graiia componiiur. Monetur Opiatus ut 
plebem corrigat, ejusque mores componat. Saturus 
expergisciiur, elde futura passione gaudet. Quo tem- 
pore a ferocissima vacca Perpetua in amphitheatro 
vexata est, in exstasi fuit : expergefacta pudoris po- 
tius meminit qunm doloris, et pro socia magis quam 
pro sc ipsa sollicita, < elisam Felicitatem cum vidis- 
sct, accessit ct roanum ei tradidit, etsublevavit illam. » 
His denique verbis quibus nuUa magis fortissimam 
marlyrem sanctissimamque decebant, fratrero allo- 
cuta est : < In fide staie, et invicem omnes diligite ; 
et passionibus nostris ne scandalizemini. »Si, uti sas- 
pius dictum esl, ut ex fruclibus naturam arboris, ita 
ex visionum et revelationum frnctu quo propheia fuerit 
Spiritu afflatus, agnoscerc ac dijudicare debemus : 
quis amplius dubitabit, Spiritu Sancto plenam fuisse 
Perpetuam;eumque divinum Spiritumcaussam illi ube- 
remque fontemexstitissecaelestiumrevelaiionuin? Ma- 
ligntis enim spiritus non has illi visiones immisisset, 
ex quibus ad marlyrii tolerantinm, ad saeculi conlem- 
ptom, etadomniumchristianarum virtutum actusin- 
flammaiaplurimumest; ex quibus fidei,spei,ciiariia(is, 
religionis, modesti?;, paiicnlix seges amplissima ger- 

aitoxA^euyTCc ; tW inifif€i Xfywy • AoxfT ^ot 7ca«t ypfltp^ 
xoiXuciv itpfifi,Tyiv >a/u6Avc7v 80^* xai xP>.'/<**Tflt ; orav ouv 
liotTYy npoff,Tiv cijLijj^uIavxai ;(pu«dv xdi «Ipyupov xcti ire^u- 

TtUlf i^9>.T«c 9 ffw( »OT^.t vit •^ito^crVco/xtft; Ubi supra. 



APOLOGCTIGA I5i 

A minavit, ex quibus nihil non sanctum profluxit, nihil 
denique quod cuin Ecclesia^ utilitate conjunctum om- 
nino non esset.cNuinquidcolIigunt de spinis uvas, aut 
de tribulis ficus? Sic omnis arbor bona bonos fructus 
facit; inala autcm arbor malos fructus facii. Non 
potest arhor bona malos fructus facere : neque arl>or 
maia bonos frucius facere » ( MaUh,^ cap, vii, v. 16, 
et teqq.) 

CAPUT vn. 

PERPETDAM SOCIOSQUE MARTTRES PROPHETICO FUISSE 
SPIRITU AFFLATOS, EX VATICINIORUM EVENTIS, ET 
MIRACULIS DEMONSTRATUR. EORUM DOCTRINAM , ET 
CONVERSATIONEM FUISSE A MONTANISTARUM DOGMATIS 
ET INSTITUTIS PERQUAM ALIENAS. 



B 



I. PerpelucB revelatiombus eventut m omnibus ei ad 
amtiMim responderunt, 

II. De miracuiis qua: in nostrorum martyrum Actis 
referuntur, 

III. Non modo martyrum^ sed oHorum quoque fido' 
iium animas Perpetuam ei Saiurum m Paradiso vt- 
disse. 

IV.Ciim cathoticis martyrilms commumcasse, 

Y. Dinocratis animam in atenum gioriam Perpetum 

predbus fuisse translaiam, 
YI. Optatum episcopum in Actis memoratum eatho^ 

licis prcefuisse, Nutium id temporis fuisse Carthagine 

Montanistarum episcopunu 

VII. Nostrprum martyrum in carcere vicius commu' 
nis et usilatus et a Montanislarum de jejunio tegibus 

^ maxime abhorrens. 

VIII. De catholiccB Ecciesiaiin sms aiendis fovendis- 
que confessoribus soUicitudine. 

IX. Cathoiicos martyres paratum mbi fideUum pie^ 
tate cibum, imo et delicias^ neuiiquam respuisse. 

X. Disputationis aMexepiXatMo-tc. 

1. Post mores prophetarum eorumque visionum 
fructus, ex quibus maximuro semper in hisce contro- 
versiis pra^judicium exstitit; ex oraculonim eveniii 
prima prophetici Spiritus nascitur conjeciura. Nam si 
affectu oracula careant, illico animum dubitalio subit, 
num prophetx mentem Spiritus Sanclus afflaverit, aii 
poiius aui maligni Spirltus seductio, aut humani scn- 
sus decepiio fuerit. Sxpius memoratus Asterius Maxi- 
D millx spiritum hoc potissimum argumento ialsiiatis 
convincit, quod non responderit vaticiniis effectus. 
Eienim cum illa post suuro obilum beiia ef tumulius 
Imminere praedixisset, diuturnam pacem ctim impe- 
riuro obtinuit tum christiana respiiblica. In eodcm 
quoque libro, inquit Eusebius de Asierii adversus 
Montanistas lucubraiionibus loquens (f ) < postqnaro 

(i) iv raur^ ii «ri>t», ircf* /Mra^v) itpdt lityxo» tmv 
T#,c M*|i;uiiXX»jc ^tulcvpopriTtiAv c^irdiv, o/jioZ riif re xp^«y» 
xaid' Sf Taur' fyp«tf c a^j/xafvci, mi< t&v grpo^py.oiotf fli&Ti}c 
fAi/i'jr,rAi, 8/ 5vxaiTfv^cuJoXo^'«ivfv&wvfi w^ /iyw iKxl 
irsic eu xATApavcc ^o»j yiyon x*i touto rd fiv^f, vXelotyiLp 

ij XpiaHAlltKA Itij ci$ T*6t>JV TT» ^fAifdLJf i^ OV TCTCICU- 

Ti^xcy :^7wi, xai o&tc fxtftxdiy otnt xA9o>txdc x4ayMW ylyovf 
«'6AC/U10C* a^).at xai Xpta-TtecvoTc /uiaUov ci^iiv)} ZiA/M^i^t ^ 



455 PRO SS. PERPETUA, 

iionnuUa ad falsam illam Maximiilai proplieiiam con- 
\inceii(lam interseruit, tum lempus ipsnm quo haec 
ficripta sunt deslgiiat, tum mulieris illius vaticinia 
coinmemorat, quibus bella et tumultus Imminere prae- 
dixerat. Quorum quidem vaiiciniorum falsiiaiem con- 
viocit iiis verbis : f Noniie, inquit, etiaro hoc menda- 
cium omnibns manifesturo apparuit? Etenim ab obilu 
Masimill» usque in bunc diem plusquam tredecim 
anni jam elapsi sunt : nec tamen ulhiin aut pariicu* 
lare bellum, aut universale in terris fuit. Imo Chris- 
tianis pnecipua qnadam misericordia pax siabilis et 
firmapermansit. > Atque haec in secundo leguntur li- 
bro. Contra vero Ecclesia Smymensis Polycarpum (f ), 
f doctorem apostolicum et propbeiicam fuisse, > iiide 
demonstrat, quod f omne verbum, qnod ex orc soo 
emisii, aut impletum esset, aut especiaretur im- 
plendum. > Eodem et nos argumento martyres nostros 
prophetico perfusos fuisse, spirito demonstrabimuf. 
Siquidem quidquid eis revelatum est, et omne ver- 
bum quod ex ore suo emiserunt lrcXcc^>f, tmpi^iiiiii 
ei/, quamqoam ex eorum genere es8ent,quorum prae- 
notio ad divinam tantnm sapientiam pertinet, cujos 
modi suot futura contingentia, ea praesertim quae ex 
libera (psius Dei aut bominum voluntate dependent. 
Cum adhuc in incerto res versaretur an passio futura 
esset, an commeatos, passionem esse futuram Per- 
petoa priore soa revelatione inldlexit; et passio 
reapse secuta est. N^ solum passi sunt martyres; 
sed eo eiiam ordine, quo ilios Perpetua passuros esse 
prsevidit : Saturum enim priorem scalam adscendere 
Ferpetoa conspexit ; prior autem reipsn, ut passionis 
auctor observat, martyrium Saturus consummavit : 
f Satiirus, qni et prior scalam adscenderai, prior 
rcddidii spiritum. Namet Perpetuam sustinebat. > Hi- 
larianus procurator universos jam pronuntiaverat et 
damnarat ad bestias, cum altera, sancta eadein Per- 
pelua, revdatione cognovit, se non ad beniat, ut ait, 
ted contra dioMum puqnaturam; id est, suprcinum 
sibi durissimomqoe certamen advefsus bestias non 
fore ; sed adversos diabolum quocum sibi visa fuerat 
in arena luctari. Res ut prxvisa est, ita evenit : bes- 
tiis objecta, iiuHum ab cis doiorem experta est ; sed 
acerbissimum sostinuit, cum a giadiatore inter coslat 
jfunclaexulnlavii :cm postea juguium praebens de dia- 
bolo triumphavit, qui eam fuerat gladiatoris opera 
adortus. Nunc illod quaero, an Basnagius hasce reve- 
lationes Perpetoam, ut in Aciis dicitur, mnnu sua 
scripsisse cflncedat, an pror&us iiegel? Sieniin a PeN 
pctua scriptas foisse non credit, quae causa est cor 
non in auciorem passionis, velut in imposlorem, id 
omne rejicial, quod ejus animum offendit? Non autem 
snnctos ipsos martyres ob ea, quae illis aliena fraude 
tributa sunt, criminetur. Si autem revelationes suas 
Pcrpetiiam in litteras misisse concedit ; cum eas re- 

i/ieuc ^ov * > im) r«vr« Si U roC 3curi^u vuyy^<i/A/u«TOc» 
Lib. V Hist, Ecciet., cap. 16. 

(l) Ac{«9xci>&( airo9ro)tx4f xat vpofviTtx^f .♦. itav ycl^ 
^f.fMt h i^aff,xtTf ix rou ^r^yuAroc «vrou, xai ircieiwOij, xecj 

TtXiit»iinvt. Epist. EncycL de Polycarpi martyrio. 



FELICITATE ET SOCHS. 454 

A rum postea gestarum eventis confirmatas fuisse vi« 
dcat : quae causa est cur earum auctorein fuisse 
Spiritum sanctum in dubium revocet? Necsolum 
Pcrpetuam, sed caeteros quoquc ejusdem agonis com- 
militones propiietico lumine fuisse cullustratos, eo- 
dcm argumento facile demonstratur. Quod enim unus- 
quisque certaminis genus opuverat, et fulumm esse 
^ forie praesenserat, consecotos est. Qoa de re audien- 
dus Acioruin scriptor : < Sed qui dixerat : Petiu, et 
accipietit ; pctenlibus dedit eum exitum quem quis- ' 
que desideraverat. Nam si quando inter se de mar- 
tyrii sui voto sermocinabantur ; Saturninus quidem 
omnibus hestiis velle se objici profitebatur : ut scili- 
cet gloriosiorem gesiaret coronam. Itaque in commis- 
sione spectaculi, ipse et Revocatos leopardum ex- 

B perti, ctiam soper pulpitum ah urso vexati sont. Sa- 
turus autem nihil magis quam ursum abominabatur : 
sed uno morsu leopardi coufici se jam praesumebau 
Jtaque cum aper subministraretor, venator potius qui 
illum >prum subministraverat, subfossus ah eadem 
bestia, post dies muneris ohiit. Satoriis solummodo 
tractus est. Et cum ad ursum substrictus esset in 
ponie, ursus de cavea prodire noluit. liaque secundo 
Saturus illaesus revocatur. > llaecautem martyrum 
non qualiacumque fuisse voia , sed vota, ut ita dixe- 
rim, prophetica, quae non multo post suhjungit, Sa- 
turi verba aperte demonstrant : c Item Saturus in alia 
porlamjlitemPudentemexhortabaturdicens : Adsum, 
cerje sicut promisi et praedixi : nullam neque adhuc hes- 
tiam sensi ; et nunc de toto corde credas. Ecce prodeo 

G iilo, et ab uno morso leopardi consumor. > Yaticinio 
respondit eventus ; ut enim passionis auctor subjun- 
gii : f Slatim in fine spectaculi leopardo objectus, 
de uno morsu ejus tanto perfusus est sanguine, ut po- 
pulus reverienti illi secundi baptismatis testimonium 
reclamaverit : Salvum lotum ! salvum lotum ! Plane 
utique salvos erat, qui hoc specuculo inclarueral. > 
Sed et quamvis nihil hic propheticum intervenlsset ; 
quis tnmcn ad miram illam erga martyres, et ad eo- 
rum vou suscipienda Dei provideniiam animuin ad- 
vertens, non statini intelligit quam Deo placita fue- 
rit eorom confessio, adeoque et eorum (ides? Cum, 
ut ait Apostolus, itn^ fide impouibile tit placere Deo. 
II. Est et aliod magni sane poiideris arguinentiim, 
ex quo prophetis Maxima accedit auctorilas, et ex 

D miraculis conficitur, quae vel per ipsos aut pro ipsis 
ipsa per se divina oinnipoientia denionsiravit. Hoec 
aulem, quibus nuila sunl martyrum Acla qu:i! non 
abuiidcnt, nostris quoque mariyribus non defiicrunt, 
ut vel ex modo dictis jam constal. Non enim absquc 
miraculo faetum est, ut aper in SiUurom immissus, 
in ipsum potiusvenniorem iraset impetum verieret : 
et quod ursus in eumdem inciiatus de cavea prodirc 
noluerit. Et cst hic minus, quain ubi de visionihus 
agunl, de Acioruin fide dubitandum, cum res in pro- 
patulo et in ipedio amphitheatrogesiasreferant, quas 
nemo illorum tcmporum scriptor, vel impudeniissi- 
mus confingere ausus fuisset. Est el illud intcr mira- 
cula computandum, quod a ferocissima vacca Perpetua 



158 WSftEftlATR) APOLOGtTICA ^ 15« 

cuin vexardttr, Ui\m in cxM^si fii^rif, ut iinHfim do- A s^ncii Mariyris vcrbis Ii.tc adjiclt Actortini compila- 

lor : f Overba inartyris mariyrein cctiorianiis ! Ne- 
ga?ii esse fn pussionis icia doforem iit qiii et ipse 
habcbat occidi, animaricuiisiantitts possei, quod ncc 



loris stnsnm experta sii. Uiide quod jam eve- 
ncr.il, c iion prius credidit, nisi qiiasdam notas 
vexauonis in cor|>oie ct iiabiiu s<io recogiiovissct. i 
Est ct boc pQl:im et iii loeiiin arnia ct sitipontibus 
omnibus gcstuin. Nfffiie res inni niira, ne forte iiinm 
B;isiiagitt8 in IMontainsnti stisfiicionem trabai, in aliis 
niartyribus ab onini id genus suspicione liberis, exem> 
pio vacai. Gemiiius oiiinino est iiuic Actortiin nos- 
troriiin ioco aitcr de beaiu Blandiiia in Epislola Ltig- 
dunensinm, ubi n:irrant quomodo et ipsa (1) f reti- 
culo inclusa, taiiro objecia csi : a quo diu 1n altiim jac- 
til.i, nihiljnineorum qus(lebant,peniiU8Seniiens, tiim 
ob spem ei comprehensioiiem eoram qnscredebat bo- 
norum, tum ob faniiiiarein congressum, quem com 
Cliristo iii oratione habebal , tandem «t ipsa victim» B 
iiistnr jttguiata est. Adempiieiiam in poenis doloris sen- 
sus insigne habemos exemplnm in eadein Biandina, 
quae, ut est in laudata OfHstola Lugduiiensium (i), 
f Insiar generosi cujnidam athict:e, in ipsa confes» 
sione viros atqiie animos resumebat. Erat(iue ei re- 
/cciio et qiiies, aensuinquo omnem pr»*seiitls doloris 
adimebat prolatio horum verboruin : Chrlsiiana sum, 
et nihii apud nos inaligeritur. > Non roinus inslgne 
illud quod de Theodoro in ccciesiasticis historiis (3) 
memoriac proditum cst. Jtissn enim Salufttii prstorio 
sub Jniiano praefecti. diu ei crudelissime tortus,laDto 
iiiier lormenia et sereno vnltu ilittro psalmi versicii* 
lum iterabat : c Confundantur omnea, qui adorant 
scuipiilia, ei qui confldiiiuin simiilacris suis. i c Huiic 
Tbeodoruin, > inquit Ruflnua, c ipsi nos postmodtim C 
apud Antiochiain vidiinus, et cuin requircremus ab 
co si seiisiim doloris tiabuissot, ex Iniegro dicebal : 
dolorcs 80 quidein paruni scnsissc; ndsiiilsse auiem 
queiiidam juvenem, qui sudanli >il)i linleo cnndidis* 
sioio et sudures exiergeret, el aquain frigidam fre- 
quenter infunderet : et ita esse delcctatum ut tuiic 
mocsiior factus sit quando deponi de equuleo Jussus 
est. > Denique sanctua Flavianus, cujtts snpra men- 
tio iion seinei facta est, hanc ipse suam reveiationem 
nariat (4) : c Gum adhuc episeopua noster soliis 
passns fuisset, ostensum est mihi hoc, qtiaai Cypria«> 
nuni ipsiiin interrogarem, an paii ictus dolcrci; 
scilicet martyr futurus, de passioiiis tolerantla con- 
sulebani, qui inihi respondit, et 4ixit: Alia caro |ki- 



parvum sensum doloris in passionis ictu timeiet. > 
In cobIo Perpiuu» non niinas qitain (^priani fuisse 
aninMini, cum bcsiiisobjecia, et abcis vexata, nullo 
doloris setisii aflTecia est, saiiclus Augusiinus sibi fa* 
cile |iersuasii, qui hnnc Actoruro locum his verbis 
illustrnt [\) : f Ubi eiat itla feniina, quando ad as- 
perrimam vaccani se pngnnre non seiiKit, et qnando 
futunim issel quod jani fuerat, inqnisivit ? Ubl erat? 
Quid videiis ista non viderat? Quo fruens Isia non 
senserat ? quo amore allenaia, quo s pecuculo avo» 
cata, quo poculo iiicbriaia, eic, ? i 

Ifiter miracula etiam referri debet Immaturus Fe- 
iicitatis partiis. Quamvis etiiui femttiam aeerburo 
foBiuinemitiere. mlraculuin absolQie ikhi alf ; circum- 
stantiae umcn ciim quihus Felicitatis partus con- 
Junctus fuit, Ipsuni ex speclall Dei providentla, et 
non secundum communcs et ordlnirins natur» leges 
exstiiisse pl.me snndent. Nnm stntim post oraiionem 
qnam martyres ad Deum fnderant ut partiim accele- 
raret, f dolores eam invaserunt. i Qiia de reaudien- 
diis laodatusidem sanctus Augustiniis (i) : c Dertiqiie 
edituf est partus immaturo niense maturus. Acturo 
est eniin divinitus, ut non sno lempore onus ute* 
ri ponerettir, ne suo tcinpore honor martyrii differ^ 
retur. Actum est, inquam, divinitiis, ut indebiio die 
roatus ederetur dum taincn Unto comiutui debita 
Felicitas redderetur, etc. > 

Denique sine miraculo factum non esse videtur, 
ut cum (later, ttltra modum ir.itus, iiifantem Perpe- 
tufi reddere noluisset, ut apud iUam, siout antea, iii 
carcore pernianeret, et ab ea iacuretary nttlius aiit 
ex lactis subtraciione puerum, aut ex manimarnin 
fervore matrem doior iiivaderet : c Tunc quia con- 
sucverat a nie infans mammas accipere et roecunr 
in carcere manelre) statim mitto ad patrein Poin)Mi- 
nluin Diacoiium, postuians inf:uuein ; sed pater darc 
noluit, et quomodo Deus voluit, neqiie ille amplius 
roammas dcsideravtt ; neqiie mihi fervorem fecerunt, 
ne soliicitudine inrauiis, etdolore mammarum macc* 
rarer. > Quasjaane omnia si quis pro verls miraculis 
babere nolii; illud saltem faieaiur necesse est, spe- 



titur, cum animus in coelo est. Neqouquam corpus ]) dalem hinc ostendi divinae boniiatis erga siios mar- 



boc sentity curo se Dco tou mens devovit. Quibus 

xai lxflivw( aytf^r.dciTX •nfh{ tou ^&tou. /uv Ik utvB/ivtv (ti 
ruTf CMfjBAiAiX^i ty^cvo-A SiK Hy iynl^OL xaj iitox^"» rAy 
icciti«Tcy/iiivMVf Ml-i^t/^av npii XpioWy, irit^ti ntit auTt). 
(i) AU' »; /uua^plA fti( y<yv«ie( iBXr,xit avcyia^^ry iv 
r4 ifjtoXoyloif xat ^ cturf^c ava>r,^tca xaiayslnAuatc xaiavfltl- 
yKjWa Tiy ou.uSAtysyruy, ri /eyeiy 6ri "XpivriAH, tlfjn ' x*i 
'XtLp r,fjilv oxtlk'» pAvX^v yivttdLi, 

(5) lUiaii. lib. X Uiii. EccleM.^ cap. 36. SaiiCius 
Aiigusiiiuis, lib. XVIII, de Cmlate Dei, cap. 5"2. So- 
cratcs, lib. iii Hi$t. Ecclet., cap. 18 ei i9. Sozouioniis, 
lib. V, cap. 19 et iO. Theodorit., lib. iii Hiu. Ecclet.^ 
cap. 10 et ii. 

(4) Apud Ruiu. ia Aclk ianetorum Monlani^ Luciif 
cic, § ti. 



tyrcs providcntiani. De reruro auieni gestiirum fide, 
ipsa narrationls simplicitns quae potissimum in f^er* 
peiiiae verbis eliicet, diibiiaro non sinli. 

UI. Argumeiiia qua*. Iiactentts proseciiti sumii^, 
gciieraiiin osiendiiiit, Perpetuae sociis>iiie mariyribiis 
pro|iheticum spiritttm neuliqnam defuisse : qiuo nindo 
Bubjicinin aperie demonstrant, qiiam longissimc a 
Moiiiaiiistariim docirinis el insiituiis sanctos cosdem 
in.irlyics abfuissc. Monlaiiistaniin sententia fuit, iit 
ex Teriiilliano sa^pius dictum e>t, aolos ante diein 
jiulicii soleinnisin coelum mariyrcs rccipi. Quam opi- 

(I) Serm. 280, ali.ns i03, de divers. 
(i) Serm. Mi, al. de divers., iOI. 



§87 PRO SS. PERPETCA, 

nionero idem Termllianiis fn libro de Anima^ Perpe- 
tu» c fortisftim» marlyris > aueiorilaie confirmat ; 
qux, inquit , c sub die passionis in revelatione ghw 
rht Paradisi solos illie commartyrcs siios viilii. > Sed 
aut fjiititiir aperte Tertuilianus, aut fa!li; : solos eniro 
se in paradiso Yidisse martyres Perpetua non dicit ; 
quin oppositum clare et aperte testmur : c Ct eospi- 
mus iilic mulios fratres cognoscere, sedet martyres.i 
Igitur non solos tl>i commartyres, sed et confratres 
etiam eosque non paucos Perpeiua, seu potius Sa- 
turus Tidit : hanc enim reTelationem Saturqs accepil, 
et manu sua litteris c<msignavit. Cur autem specialem 
de martyribos meiitionem faciant, ratio in prompta 
est. In ipso Paradisi limine quatuor marlyres, pauio 
antt in eadem Severi persecaiione consummalos» 
obvios habuerant, a quibus de ca*teri8 cum requisis- 
senl, moniti sunt ab angclis ut prius introlrent et 
Dominum salntarenl : f Ibi invenimus Joeundum, 
et Satuminom, et Artaxiiira, qul eamdein persecu* 
tionem passi, yivi arsenint; et Quintum, qui et 
ipse martyr in carcere exierat ; et quaerebamos ab illis 
ubi esseni esteri. Diierunt auiem nobis angeli : Venita 
prius, inireiteet salutate Dominum. > Quae ubi facla 
sunt, roultos se fratres yidisse testantur, sed et no- 
minailim mariyres, quo scilicet desiderio suo facium 
fuisse satis apertins luculentiasque declarent. Quam-^ 
vis minMn esse noii debeat, si auimus de martyrii 
candida Islus, ct marlyrio proximus, in martyrum 
prxiniam specialiier ac distincte loquatur. Ad quas 
enim afficilor animus, ea libenter recolit, et saepe ae 
freqiicutcr usurpat. 

lY. Est aliud qiiod in hac Saturi yisione animad- 
vertamjn qiio nonparum momentiinesse videtur, ad 
nosirorum martyrum orthodoxiam adversus Basiia- 
gium viudicaadam. Vuit enim ipse, nuilam lionianis^ 
tis cum Gatholicis etiam martyribus consoetudinein 
intcrcessisse, sed omnem corum cominunioneiu, ut 
quns ludibrio et eontempiui habebani, et tamquam 
p<iychicos traduoebant, esse aversaios. Si ita est, 
non Satiirum modo, et Perpeiuani sociosque marty- 
res, sed et Jocandum, ei Saiurninuin, el Artaxium, 
et Quiiitum, et caeteros mariyres quos require- 
Lani, et quorum postea gloriam videriint, el in ea- 
dem Severi persecoiione passi jam fueranl, monta* 
nismi reos agere debebimus. Nain Saturus et Perpe- 
tua suae tantuin communionis martyres roquisivi^sent. 
Qunre aat pr.i^dictos onines martyres de monianis> 
taruin gregefuisse dicenius, aut ouines pariter inca- 
tholicorum mariyrum album referemus. Quis autemob 
leyes quosdam, quae Basnagio in mentem vencrunt 
coiijecturas, tot e Caiholicorum dypticis expuitgl 
martyres et ex eis Monianisiarum ditari laierculos, 
patienter, et aeqiio animoferat? 

V. Sed nt insiiiuiuin superius argumentum prose- 
quamiir, et cx PerpeUue revelatioiiibus, secus alque 
habebat Montanislariim doclrina, non solos in ccelo 
fuissemariyrescoliocalos.luculeiitiosdemonstremus: 
in memoriam nobis ca sanctaD mariyris visioreduceuda 
est, qoa fratrem Dinocratem mtelleiic, inmslatum 



FRLICITATE ET SOCnS. 458 

A esse de poena. Locum enim etgloriain ad quae fuerat 
Iranslalus, iis Perpetua verbis describit quilnis 
aperle signiflcator, in eumdem lucum ei gloriam ip« 
suin fuisse receptutn, in quibus postca martyres Sa- 
turus vidii, nt ex iilriucque visionis collatione inani- 
feste liquet. Sic enim de sua visione Perpetua : 
c Video lociim illiim, quem videram tenebrosiim , 
esse lucidum, et Dinoeraiem mundo corpore, bene 
vestilum,^efrigerantem. Et obi ecat vulnus, video 
eicatrioem, el piscinam illam qaam reiro videram, 
submisso margine usque ad umbilicuro poeri; et 
aqiiam deea iraliebat sine cessatione, e( super mar- 
gine phiala crat plena aqiin ; et accessit Dinocrates » 
et de ea bibere coepit« quae pbiala non detlciebat. Et 
satiAtus abscessit de aqiia, ludere more inEantiam 

B gaudens. i lis <mmino consona-sunt, qa» posiea Sa* 
turus vidit : c Et vidiinus, inquity prope locura , 
cujus loci parietes taies erant quasi de luce aediiicati 
et ante ostium loci lllius quaiuor angeli subant, qal 
hitroeuntes vesiierunt stolas candidas. Ei nos vestiti 
introivimus et vidimus lucem immensam , etc. Et 
dixerunt nobis seniores : Ile et ludite. Et dixi : Per- 
petua, hal)es qaod vis. Ei dixit mihi : Deo gratias, 
ut quomodo incarnd hilaris fui, hilarior suifi et hie 
modo. • Et iiifra : c Et duni loquimur cum eis, dixe- 

runl illis angeli : Siiiite illos rcfrigcrent Umversl 

odore inenarrabili alebaraur, qui nos satiabat. > Quain 
bene sibi coiicinunt Perpetuae de Dinocratis et Sa- 
turi de marlyriim gioria revelationes l Locuiu iin qoo 
Dinocratem Perpetua vidit, lucidus erat ; loci illios 

G in quo martyres Saturiis vidi, paricies lales erant 
quasi de luce aedilicati, Dinocraies niundo corporn 
erat et bene vesiilus ; iNariyresaiigeii stolis candidis 
induerunt. Dinocrates saiialus, iufaniium more lude- 
bat ; Perpctuain et Saturum seniores, ut luderent, 
hortabantur. Dinocratem Perpetua se refrigeraii- 
tem adspexit ; de Perpetua et Saiuro angeii : c Si- 
nite illos, inquiunt, refrigerent. > De aqua Dino- 
craies sinc cessaiione bibebai, eoque poiu veluti 
inebriabatur ; Perpelua ei Saiurus odore iDeuarrabiii 
aiei)antur, qni eos mirificc salialtat. Quis neget, sub 
adeo consonia symbolis ei iigiiris, eamdein fuisse 
gloriamreprxsentiUm .'Quis iiegei,aquam, ad quain 
primura Dinocrates anhelabat, quam postea sine ces- 
sailone bibebai, qua saliabalur» quui numquain ei 

D deticiebat, perennem illum xterna^ vilae fontem 
aduinbrasse, et voiupiaiis lorrentem, de quo oiini 
propheu cccinit (1) : c Iiicbriahunlur ab ubertaie 
doinus 1003, et lorretile volupiaiis tUte puUbis eos ; 
quoniam apud le esl fons vil;B, el in lumine tuo vi- 
debiinus luaien ? > Quibus utique verbis iion aliam 
quam CGelesiem, id est beatx aclernitatis et claroi 
Dei visionis gioriam, felicitalemque descripsit. Cum 
iuque mariyr Dinucrates non obierii, falsum oin- 
uiiio esi, quod ait Tertuliianus, soios Perpetuain 
in paradiso niariyres vidisse ; falsumy quod ail Bas- 
uagius, Perpetuam ex Monunisiarum opinione, oiu- 
oes extra Paradisuui in loco teuebroso, prx^ter mar- 
(I) Psalm.ixxiu, iO. 



159 



DISSERTATIO APOLOGETICA 



16« 



lyruro, anlmas collocassc : et falsum deniqiie erit , A tatur, lum libro de Prcsieriptionibus {{), tum libro 



Perpetuam cosque marlyres qui sc mortis socios ipsi 
addidere, e schola processisse Montnnistaruni, eo- 
rumque imbutos fuisse dogmaiibiis et disciplina. 

Yl. Ex eadem Saturi visione alia mihi nasciiurcon- 
jectura, qua facilesiiadenm Perpeluam sociosqtie mar« 
lyres a Monlanistarnm communione fiiisse perquam 
alienos, sed in Ecclesiaecaiholicaepace atque unitale 
et viiam duxisse, et gloriosum pro Cliristo «anguinem 
effudisse : f Et exivimus, inquil Saturus, et vidimus 
ante fores Optatum episcopum ad dexteram, et Aspa- 
siiim presbytenim doclorem ad sinisiram, separaios 
et (ristes, et miserunt se ad pedes nobis, et dixerunt 
nobis : Componile inier nos, quia exisiis et sic nos 
relinquitis. Et diximus iHis : Non lu es papa nosier. 



quarto contra Marcionem, ubi Marcionitas bis inter 
cnctcra verbis lacessit (2) : c Habetplane et illud eccle- 
sias, sed suas, lam posieras, quam adulteras, quaruin- 
si censum requiras, facilius apostalicum invenies, 
quam nposiolicum, Marcione scilicet conditore, vcl 
aliquo de Mnrcioiiis examine. Faciunl favos et vespa^, 
faciunt ecciesias et Marcionitu;. > Hoc utiqueargu* 
mento nunquam Terlullianus fnisset usus, si unum 
episcopum, a catholico episcopo separatum, Monia- 
nisiai carihaginenscs id lemporis habulssenl; cum 
nihil procliviiis fuisset et faciiius, quam illud in suum 
regerere auctorem, et Montanistas urgere, ut stio- 
ruin episcoporum caialogum ederent, nnm forle ori« 
ginem suam vel Apostolis, vel aposiolicis viris,Sut 



et lu presbyler?ui quid vos ad ped^ nosiros mitia- B sa»^em aposiolicis ecclesiis dehereni, anjwtitis Mon- 

tis? Et misimus nos, etcomplexi illos sumus Et 

dum loquimur cum eis, dixerunt illis angeli : Sinite 
illos refrigerent ; et si quas habetis inter vos dissen- 
Biones, dimittite vobis invicem ; et: conturbaveruut 
eos. Et dixerunt Optato : Gorrige plebem tuam, 
qiiia sic ad te conveniunt quasi de eirco redeuntes, 
et de factionibus certantes. > Oplaium istum 
cartbaginensium Montanistarum episcopuro, et As- 
pasium ejusdem sects presbyterum Basnagius facit, 
et altenitrum exisiimat nostrorum marlyrum 
Acta concinnasse. Conlra eruditissimtis Pagius ex 
submiiiistrata sibi a c1. abbate Ludovico de Four 
observationc docet, Carthaginensium, utiqtie Catbo- 



tano, vel alicui de Moniani examine. At Terluliianus, 
ut supra osiendimus, non se adbuc putabat ab apos- 
tolicarum ecclesiarum comrounione prscisum, ct 
ex Catholicis, ei Montanistis unum conflari arbiira- 
balur ecclesi» corpus : quod in adversis membris 
diversis institutionibus regeretur; nec disciplinarum 
varieiatemy salva fidei regula , ecclesiarum Ixdere 
uniiaiein ; unde iila ejus vox de apostolicis ecclesiis 
loqucnlis : € Una Ecclesia sumus (3). » Sed quemodo 
una Ecclesia, si catbedram adversus caihedram 
erexisseni, ei episcopum adversus episcopum cons« 
tituissenl? 

Veruin quemadmodum Terlullianus, ubi contra lio^- 
reticos dispuiat, episcoporiim ordinero extollit; ita in 



liconim , Optnium fuissc episcopum, et Agrippini ..... ^ . t- ... * . . . 

-..^^™«- . u. * .f 1 j j p librisadversusCalholicosdepnmil, acferelaicis per 

successoremctex hisce Actis supplendum eorumdcm ^ ^^ . ... ... 

episcoporum Latercnlum apud Schclstralium in dis- 

serl. de ecclesia Africana. Hanc opinionem sequen- 

dam omninoexistimo, eamqnc inde confirmo, qiiod 

nullns lunc ftiisse videatur Carthagine Monlnnista- 

rum episcopus. Nullius profecto in suis libris iim- 

quam meminit Terlullianus, quin nullum tum fuisse, 

pluribus in locis manifestissime indical. !d enim 

evidenlissimc mihi colligere videor ex iis omnibus 

locis, in quibiis (raditionum aucloritat«mn advcrsus 

haereticos urget. yultenimrhrislum doctrinam snam 

Apostolis communicasse : Apostolos viris apostolicis 

qiios per singulas civitates episcopos consiittierunt ; 

hos vero stiis sticcessoribiis, id est iis qul deinceps 

viris apostolicis ordinalionc legitima snccesseriint. , .... 

SiMHii. eas duniaiat ecclftias. pro yeris, ei aposto- D ;[t™:_:'_".';=';:;: ^'!Z}\^!'.!!TT!ll'.^.T: 

licis existimandas, qunc in sufs fasiis digerendls 



xquat : Adversus bxreiicos dispiitans, nullaro sine 
episcopis aposlolicis verani agnoscit Ecclesiam ; qul 
tainen in libris adversus Catholicos Ecclesiaui in 
tribus laicis consiituit , ut libro de Exhort, CaHit, (4) 
c l]bi tres, Ecclcsia est, iicet laici. i Et libro de 
Fuga in Persecut. (5) : c Non poles discurrere pcr 
singulos, sit libi et in tribus Ecclesia. > Et lib. 
de Pudicit. (6) : c Non Ecclesia numerus episcopo- 
rum. > Cogilanti mihi, ciir adeo sibi, conlraria iii 
liisce libris eiTuliret, id untim ad animum occiirril. 
Cum catholici episcopi Monianislas a comrounione 
repellerenl, neque ipsi alium sune seci» haberenl 
episcopum , hoc ad solatium suum excogitasse , 
nullam esse jure divino clericorum in laicos potesta- 



episcoporum calalogtim nd aliquem vel ex Apostolis 
pcrduxerint, vel ex apostolicis viris qui lamen ciim 
Aposlolis perseveraveril; aul si seritis fuerintinsiitulae. 
traducem fidei ab aposiolicis ecclesiis acceperint, et 
ab earum deinceps communione numquam excide- 
rint, ciijusmodi erant ecclesi» Africanne qus ad 
Romauam Ecclesiam snam originem referebani. IJr- 
get baRreticos, iit sunrum ecclesianim origincs edant 
et episcoporum catologum, aut ad Apostolos perdu- 
cant, vel ad a})o$toIicos viros, vel primiim sibi episco- 
pnm ab ecclcsits apostolicis datum, una cum fidel 
semine, osiendaot. Ila>dver8us hsereticos argumen- 



stringeret. Iia cnim fiebai ut laici communione a 
clericis segregati, ipsi sibi clerici essent, ipsi sa- 
cerdoles, ipsi et tinguerent et ofierrent ; nullaquc 
proinde eos obligatio nfanebat, ut se, sacramqf 
toruin recipiendorum graiia, clericorum deinceps 
arbitrio permitterent : Nonne, inqtiit loco citaiod« 
Exhort. Cast,, c el laici sacerdoles sumus? Scripluin 
est : Regnum quoque nos et iacerdotet Deo et Patri 

(1) Cap. 52 et scqq. 
(ii Cap. 5. 

!5) Lib. de Yirgin. veland,, cap. 2. 
4) Cap. 7. 
5)Cap. U, 
6)Cap. 21. 



161 PRO SS. PERPETUA, FELICITATE ETSOCHS. m 

suo fecii. Differentiam * inler ordinem et plebem A admonitionibus hominam vanissimorum verebatur , 



constituit Ecclesix auctoritas et honor per ordinis 
consessum sanctificalus : adeo ubi ecciesiastici pr- 
dinis non est consessus, et offers, et tinguis, et 
sacerdos es tibi solus. Sed ubi tres, Ecclesia est, 
licet laici. Unusquisque enim sua fidc vivit; nec 
est personarum acceptio apud Deum, etc. Igitur si 
Labes jus sacerdotis in teroeiipso, ubi necesse est, 
liabeas oportet etiam disciplinam sacerdotis, ubi 
oecesse sit babere jus sacerdotis. Digamus tinguis? 
Digamus offers ? Quanto magis laico digamo capi- 
tale est agere pro sacerdote, cum ipsi sacerdoti , 
digamo facto, conreratur agere sacerdoteitt ? > Annon 
h»c optima conjeciura est, nullum tum fuisse 
Carthagine Montanistarum episcopum? Etenim d 



ne subiraherentur de.carcere incantationibus aliqui- 
bus magicis, in faciem respondit Perpetua, et diiit : 
Quid ulique non permittis refrigerare noxiis nobiiis- 
simis, Caesaris scilicet, et naiali ejusdem pugnaiuris? 
Aut non lua gloria est, si pinguiores illo produca- 
mur? Horruit et enibuit tribunns, et ita jussit illos 
humanios haberi, ut fratribus ejus et caiteris facul- 
tas fierel introeundi, et refrigerandl cum eis, jam et 
ipso Optione carceris credente. » Et cap. v, 4 : f Pri-" 
die quoque cum illa coena uUima, quam liberam vo- 
cant, quantum in ipsis erat, non coenam liberam, sed 
agapen coenarent; etc. > 

VIII. Quam haec consenlanea sunt vetustissimae 
Ecclesi» caiholicae disciplinas, quae maximam sem* 



adversus haereticos ^piscopalis ordinis auctoritas B P^^9 ^^ matemam erga confessores in vinculis con- 



urgenda est, Catholicorum indices proferuniur. Si 
pro MoDtanistis adversus Caiholicos decertandum, 
cpiscoporuro auctoritas coniemnitur, et Ecclesia in 
tribus laicis constituitur. Optatus itaque episcopus, 
qui, in Actis nostrorum roartyrum memoraiur, per- 
peram fuisse dicitur MontanisUrum carlliagiiiensium 
episcopus: sed catholioe communioni prjcfuit. Id 
quod etiam iis angelorum verbis confirmatur, quibus 
jubetur plebem suam corrigere, c qiiia sic, inquiunt, 
ad te Gonveniunt, quasf de circo redeuntes et de 
faciionibus ceriantes. > Haec enim vcrba non in eiim 
bene conveniunt, qui paucorum hominum sectae 
prxesset, qualis tunc eral in Africa Monianistarum : 
sed qui populum et multitudinem gtibernaret, qua 



stituios ostendit sollicitudinem ; tam aliena videntur 
ab asperriinis in speciem monUnistarum institutis. 
Lucianus in epistola de morle Peregrini, veterum 
Chrislianorum erga fratres suos pro fide in vinculis 
positos, pietatis et caritatis officia, quamvis ea ne- 
farie deridens, graphice tamen his verbis hiculenler- 
que describit (2) : c Magistratus autem eorum eiiam 
intus cum eo condormiebant , custodibus corruptis : 
Dein coenae variae introducebantur, et sacri eorum 
scrmones dicebantur.... Aliqui etiam ex quibusdam 
Asiae civitalibus venerunt, e communi milteiiiibus 
Christianis, qui viro opem ferrent, ipsumque d^fen- 
derent et consolareniur. Incredibilem autem quam- 
dam celcritatem ostendunt, si quid tale publicum 



se meriio Catholici, ut ex eodem Tertulliano dis- Q contingat. lllico enim nnlli rei parcunt. Proinde 



cimus(l), efferebant. Jam verohoc argumcnto liquere 
puio, Perpetuam et Saturum sociosque martyres 
oaiholicie communionis fuisse, non autcm de grege 
Montanisiarum : cum eorum catholicus episcopus 
curam gerat, ad eos accurrat, cum eis communicet, 
ad eorum se pedes mittat, serinones cum eis mis* 
ceat, eorum denique opem imploret, et ipsi mar- 
lyres suum expresse papam ei episcopum appellent. 
Vn. Postremo pro sanctis martyribus conjectura 
nasciiur, curo ex Ecclesiae sollicitudine, ut splen- 
dide in carcere samAi martyres et liberaliter tracta- 
rentur; tum ex faciliute qua exhibitum sibi refrigerium 
ipsi martyres admittebant, ab omni prorsus morosi- 
tate alietii ,qnae in hypocritis et haereticis, iis praesertim 



Peregrino tunc multae pecuniae mittebaniur, et non 
exiguiim proventum hunc Incrifecit. > Sed Chris- 
tianos hac de re disserentes audiamus. Sancius Cy- 
prianus pluribus epistolarum suarum locis veteris 
hujus Ecclesi.-e consuetudinis meminit, et in hsec 
non mious quam in alia curae pasioralis officia se- 
dulo ac solerter incubuit. lu enim' hac de re prae- 
cipit epistola qiiinu, quam e secessu scripsit ad 
Clerum : c Quantum autem ad sumptus suggerendos, 
sive illis qui gloriosa voce Deum confessi, in car« 
cere sunt consiituti, sive iis, qni paoperes ct Indi- 
genies laborant , peto nihil desit; cum summa 
#>mnis quse redacta est, illic sit apud clericos dis- 
iribuia propter ejusmodi casus ; ut haberent plures, 



qui se morum graviute et disciplinae asperiute ]ac- D unde ad necessitates et pressuras singulorum ope- 



iant, ut eraut Montanistac, soletutplurimum eminere. 
Aciorum loca, quae huc pertinent, adnoUnda sunt, 
cap. I, S ilK : c Ibi lunc Tertius et Pomponius, bene- 
dicti diacones qui nobis niinistrabant, constituerunt 
pretio ttt paucis horis emissi, in meliorem locum car- 
ceris refrigeraremus > cap. in, § f : c Deinde post paucos 
dies, Pudens miles Optio praepositus careeris, qui 
nosmagni facere coepit, inteiligens magnnm virtutem 
esse in nobis, multos fratres ad nos admittcbat, ut 
et nos et illi invicem refrigerarcmus cap. v, § 3 : 
f Cum a tribuno castigatius eo iractarenlur , quia ex 

(I) Lib. de JejunHi^ cap. II. 



rari possint. > Is porro erat christianx plebis crga 
confessores affectui, ut non ei hac in paric sli- 
mulos addere, sed fratrum ad carceres concursum, 
ad fovendos scilicet atque refocillandos coiifessorcs, 

(1) Oc 8' i» *riXtt xai aurav xai ouvexAOfoJev fvSev fisr 
AUT«v,2f«(f 9(^vTic rwi 2i9/uof6jLajtctc* i7t« Sr/irvA ireixf^a 

tiatKofiC^yo, kai ;6yoi Itpoi aurAv iXiyoino Kai /ayv tta.1 

Twv h Mcc n6>eMV Itfriv cliv ^xiv Tivf«, twv Xpf9Ttav#y 
aT«^>ovTMv M Tow iietyoC, ^o»)fl*}ffovTfs x*/ fwtf^^sOffovrff 
x«f -jraprt^utfijtf-i/ufvot t^v &ySp*. A/uvixavov Jl ti rd r^x^f 
iniBtlxTfWTAt iwftifllv TtTOioSTOvyivijTstt oijymwiov, i^ fipAytt 
ykp ajjfcSoOTi «Avtoiv. Kcti 2* xatiTW Uipeypl^ 'iriXXk t^t» 
^xf yfr,fAa.Ttt nrAp' «urfiv iitl nrpofuatt tmv Uvfi&v^ mc) 
iTp69o^ov ev /ucxpav t*6tijv iifOtiiWTo, 



itj& DtSSIlRTATK) APOLOGETIGA l&b 

c\ prudcotiuc leglbuft modcrari opus es)»et. Uiide A cducanduin. Carnem enitn saginari, et spiritum esu« 



stnllm subjungit : c Peto quoque, ad procnrdndam 
qiiicteiii» solcrtia ot sollicittido vestr^ tion desiiial; 
nam eisi fratrcs pro dilcctionc sua cupidi siint ad 
couvenicaduni et visilandnin confcssmes bonos , 
quos illuhtravit jam gloriosis iuiiiis (liviiia dignatio» 
tainen cauie lioc, et nou gloineraiim. iiee pcr inul- 
liludinem simuljunciara puloessc faciciiduHi : neex 
hoc ipso invidia concitetuf, el introeuiidi aditus dc- 
•iiegetur, ct dum in«»aU:ibile« muUum voluuius, totua 
pcrdamus. Consuliie ergo et providete, ut ciim 
k^mperamento boc agi tutius possit : iia ut prcsby- 
tcri quoque, qui illic apud confefsores offerunt, 
siuguli cum singulis diaconis pcr vicet» altcrneiit: 
qiiia et mutatio personarum, et vicissitudo con- 



rire non prodest. » Et infra, capitesecundo: clpsam 
iiiierim conversalionem sxculi et carceris compare- 
mus, si non plus in carcere spirilus acquiril, quam 
caro amillit; immoctquxjusia sunt, caro non amiitit 
per curam tcclesiie,. et agapen fratnim. > Sed post- 
quam sese prorsus in disciplinam Montani indidit, 
et acerbius aique invereeundins cum Catliolicis ge- 
rere simultales coepit , tum Ecclcsix crga confessores 
cliarilatem longequamLuciaiiusinvidiosiiis traduxit; 
tiim qiiae Cbristiaiitt observanda forct in vinculis ex 
Monlaiiisiarum legibus et inslitutis victus et disciplinas 
severitas, his in libro d€ /^nmts verbis exposuit (I) : 
c Pianc vesirum cst, in carceribus popinas exbibere 
mariyribus incerlis, ne coiisuetudinem quxrant ne 



vcoieniium miiiuit iuvidiam. i Ci epistola i!d , ad B t«)cdeat vii;c, ne nova abstinentis disciplina scan- 



P.imelii numeros 57, de eodem argiitnento ita rursiis 
scribit ad clerum : t QuamquAn sdam vos, fratres 
cbarissimi, litteris meis frequenter admonitos esse nt 
gloriosa voce Bomimim confessis, et in carcere con- 
stitutis omnis diligentia pradMtlur ; lamen identi- 
dem vobis incumbo, «e quid ad euram desit iis 
quibus ad gloriam nibil deest. Atque uiinam Inei , 
et gradus mei conditio permitleret, ut ipse nunc 
praescns esse possem : Promptus et libens solemni 
miiiislerio cuocta circa foriissimos ffstres nostros 
dileclionis obsequia complerem : sed ofAcimn menm 
vcsira diligentia reprsesemet, et hcht omnia qu» 
fieri oportet circs eos quos in lalibiis merilis Mti 
ac vurltttis iiluslnvit diviiia dignaiio. > Et infra in 



dalizeiitur, cum nec ille Pristinus vesler nou cbris- 
Lianus martyr atttgcret, quem et facullate custodice 
liberx aliqiiandiu farlubi omnibus l>tbicis qiiasi bap- 
tismste melieribus, et orooibas luxuri.-c seccssibus 
quasi Eceiesiae secretioribiis , et omnibus viioi istius 
illecebris quasi aeternae dignioribus, lioc pulo obli- 
gaium ne luori vellet : postreino ipso iribunalis de 
lucesumma coodito mero tamquam antidoto prosme- 
dicatum, iia enervaslis, ul paiicis singulis tilillatus 
(lioc enim ebrietas seniiebal) quem Dominum eon- 
filerctur iuterroganti praesidi respondere nou potue- 
rit amplius : aique ita de hoc jam extortus, cuni 
singultus et rucius solos liaberet, in i|>sa negatione 
digessit. I tlxc Tcrt. de Catliolicis, qwe quamvis 



eadem epislols, Teriulli m iis pieialis offkiis diligen- G ad invidiain faciendam sint ultra aiodum exngerata, 

ckire tamen osteiidunt, futsse caiMicos mai-tyres 
in vineulis, quoad per milites et custodes licebat, 
splendide ac liberaliier babitos. De Maotanistarum 
vcro duritia gravitateque haec antea praHBiserat: < Ul 
ab ioaitne Paracletus obmutttisset, ipsi nobis pro« 
pbel:e in hanc maxime caussam exstitissemus .. in- 
diccniss emncm rAngivofp^^vn cum csrcer ediscen- 
diis, ei fames ac sitis eiercend», ettsminediaBquam 
anxii viclus tolerantia usurpanda sit, ut in carcercm 
talis introeal*ehristianu8, qualis iiide prodisset; non 
pcsNare illie passurus, sed disciplinam; nee saeculi 
tormeata, sed oificia, coqiis fideniior processiirus 
ad eertamen e custodia abusns nibil habens carnis, 
sic ut nec habeani tormenin maieriam ; cum sola 

hiberet; utque cansumauiiorum ac beaionim mar^]>.e«arida sitcuteloricatHS, el conlraungiilascorneus, 

praemisso jam sanguinis succo, tainquam anima: Im* 
pedimentis, i^ropcrante jam et ip:»a, quae s:epe jeju* 
nans, mortem de proximo norit. > Haec viclus aus- 
teritas, quam hic TertuHianus ex Montanislarun 
dtsciplina describit, iion bic solum in nostronim 
wanyriim Actis millibi apparci; quin eos contra 
supenus vidimus cibo potuque libere utentes, ei 
cum castigatius traciarentur, Perpeiuam audivimus 
bis tributium verbis objurgantem, eique sancta se* 
curitaie dicentem : cQuiduiique non permiUtsre* 
frigerarc noxiis nobilissimis, Cacsaris scilicei, e| 



tiani, atquesollicitudiaett laudal : c OnMiquam Ter- 
tulliis, fldelissimas ei devotissimus fratcr nostef,pro 
caetera solliciiudiae et eura sua, qoam fratribns in 
onini ob6e(|Qio operstionis impertii, qtii nec illic 
circa curam eorporum deest, ete. > Ad dineonos 
kcc cura specialiter peninebai, ut non solum ex 
nostrorum martyruw Actis, sed eiiam ex ojnsdem 
Cypriaoi epUtolis et ex Diony^m Alex. epistola ad 
Dowiiium et Didywum , ubi Eusebii Diaconi se- 
dulitatem commendat, qtii in mariyres Aiexafidrinos 
eam curam imfieudit, quam erga manyres Corthagi- 
nienses Tertullus(i) : lEusebius, qiiem Deus jam 
inde ab inttio roboravit , impulitqoe ut confesso^ 
ribus in custodia positis minisieria strenue ex- 



tyrum cadavera nousine ca^Nits sui penculo sepe- 
liret. > Tertullianus antequom se ab Eeclcsta omnino 
■abalienasset, et abruptius adversus eam disputare 
ccepjsset, ui libro cd MaviyroM ijnsdem moris cum 
laude menynit : c Intcr carnis aliraenia, benedicti 
martyres designati, quae vx^bis el domina mater 
Eccle&ia de uberibus suis ei singuK fratres de opibus 
suis propriis in earcerem submmistrant , capite 

(1) E0<ri«ioc5v V^ apj^t 6 ^€&g Mv^futft Eoi itAftw 

» iv«t>«V Mf »n09XnfUV, XflC; xkt TMV OMttCtTOIV mtTT^- 



>1?TW» i^mqf^ w( «TTOWAIJ^UV, X«l T«( TmV OM/UtdTOIV VtptTrO" 

|»t«x«iv. Apud Euseb., lil), YH cap. 2, 



(i) Capiie duodecimo. 



165 PM SS. PERPETUA, FELlClTATg ET SOCllS. 1G6 

ar\qui(l ct a nobis quod faciat ad Spiriluin quoquc A X. Nunc vcro , qunmvis mibi jam videar , qu;e po- 



iiauili ejusdem pugnaturls? aut non tna gloria est, 
si pinguiores illo producamurTi.Qu» certe verba, 
praeter excelsnni animi sccuriintem et indolem, quam 
prac sc ferunl, mcntem etiam Perpciuae dcmonslrant 
a Montanisiarum institutis omnino alienam, ct aiiis 
quam TertuUianus cogilationibus pru^ditam. Qnid 
eDim adeo conirarium quam Perpetu:c et Teriulliani 
hac de re sensus et verba ? Ille chrisiianum vult 
ad certameu e custodia procedere, nibil babeniem 
earnis, sola et arida cute loricatum, prxmisso jam 
sangninis succo, eic. Perpetua vero cum tribuno 
de victus tenuitate exposlulat et, quamquam fcsiive, 
ait tamcn pinguiorem vclle se in ampbitbcairum 
produci. Ule Cntbolicos reprebendit, quod Prisiino« 



lerant in utram(|tje partcm de noslris marlyiibiis 
dispuiari, in niediuni prolulisse : su^line lamcn, 
lecior, ut te paulisper detineam, quoad omnia, 
prolixins fursilan dispulata , sub unum velnli cou- 
specluni p4)nain ; et utriusiiue opinioois Momenla , 
tam ejus videlicet qua* sanctos mariyres, uli montn- 
nistas iraducil, quam ejus quas illorum pairoci- 
nium suscepit , pauca in verba cooferam , utrorumque 
instituta coniparaiione. Setl prius uobis in Biemoriam 
revocare debemus, baoc uoam esse ex illis contro- 
vcrsiis, de quibus senienlia luio pronuniiari Qon 
poiesi, nisi ad &ingula$ notas» et omnes circum- 
stanlias auinmin adverierimns, quse vei ex ipsa re ia 
dispuiaiione Iposiia oriuntur, vei eam exirinsecus 



iliso tribunalis die, lautius convivium imraveriut. B <^"^i^^**^**r ; de quibqs sapieutissima iiia consAUuta 



Pcrpelua vero, sociiquc martyrc>, pridie quain bcstiis 
objiccreniur, coenam quam liberam vocabant, et qu9e 
bestiarijs lauiissima parubatur, neutiquam respuerunt* 
IX. In quo sane catbolicorum martyruui consuetu* 
dinem secuii sunt , qui iUaios sibi cilK>s cum gratia« 
rum actionepercipereconsueverunU Alcibiades, udus 
e martyribus Lugdunensibns, austerum vivendi ge- 
nus, qu(Kl anlequam pro tide eomprebenderetur» 
secutus fuerat, in carcere retincbat. Aitalo autein 
per visionem ostensum esi , non recte neque ordiue 
facere Alcibiadem, quod duro Ulo et ausiero ei 
singulari vitae genere uteretur. T&»tes bigus rei ba- 
bemas loiige gravissimos , Lugdunenses ipsos atque 
Viennenses in Encyclica de martyrio suorum , apud 



regula est (1) : quod si quidem omnes circumstunti» 
lales suui , quales rarist>ime ioveaiuatur cum falsi« 
tate conjunctae, viri prndcniis cst morigeruic se 
prsebere , et assensum facile accommodare. QuoU si e 
contra Ux circuiusianti» ejns^mndi suui qua; s«piss«- 
meadjnijctam (alsitaiem babenl, ralioexigii ut vcl 
assensum noslrum inhibeanns, ,vel ui folsuui j«dicc- 
mus quod narratur, cum AuJiaienus appareat iUud ve- 
rumesse, qiiamvisaUuude quiuftKri peiuerii aJi)soluie 
non repugnet, ant eiiam reap^ fiseiuui noa es^e» ea 
ceriiludine nun couslei, quam metapliystcam vocani» 
ei <|ua matliematicae facuiuites gaNident. Bominis 
enim imprudentissiini ei nuilius judicU essel,ejti&- 
modi evidentiam ei ceriitudinem requirere in rehus 



Eusebiuin, episiola (1) : c Alcibiades quidam, G coniingcntibiis, et particuiaribue fiiciis, qiue in liis- 



uuus ex Ulorum martyrum numero, durum el squa- 
Udnm vivendi genus sectabatur ; nullumque omnino 
eibum admittens , solo pane et aqua ad id usque 
temporis vesci consueverat. Cnm(|ue in carcere posi- 
ius eamdem vivendi rationem vellet retinere , Atulo 
posi primum , quod in ampbitbeatro confecerat certa- 
inen, reveiaium e^t, noii recie neque ordine facerc 
Alcibiadem , qui et crcaturis Dei minime uteretur, 
et aiiis exeinplum scandaU fieret. Paruit itaque Aki- 
biades, et cunctis deinceps cibis, promiscue uti coepii, 
graUas agens Deo* Ncque cnim divina graUa eos pr»- 
scniia sua desUiuerai; sed con$<uIU)rem habebani 
Spirilum saoctuoi. i lluic itaquc eidem SpirUui nofr- 
iri mariyres morem gerentes, communem Utuia 



toriis narraiiiur, ei Uoroiuum ietiiuMMtii, ei fide hu- 
maAa nituntur. 

Uis posiUs, acguiiieaia Basnagii cum n^ris argu- 
mentis, rationes eum ratioAibiis conforaiuus. Mf^ 
auiem prudeniisque ftectnris erii ei causam adjudi- 
care , cqius ratioiies raria^iine, aui saliem rarius cuoi 
falsitate cnBJHoeuu suni, quam quae ei adTersa pat te 
producuoiur. Et quoniain cum eiterais tura int^rnis 
argumeniis uirinque puguaiuw esi : extemorom cuni 
exteriiis, ei iniernorum cum ub^ qo» suni ejnsdem 
generis, collaUoiiem inaU4uemus. Quod ad priora 
illa perliiict, sivecxtcrna, nuHiis equidem dubiio, 
giquinjuxta regulam posiiiim» et sapiontum cakulo 
comprobatam, nobis, sau poUus sai»etis martyribua» 



quem diximus, vulgaremque vitac modum , eUam ui B causa a4judic8nda sii. Nam qu« de nostrorum mar- 



irincuUs, usurparunt, ab ea vivendi ratione ;;perte 
diversum, quem suis 5lonUnisti» martyribus pcscscri- 
pserunt* 

(1) A)xt€UtZ9\i ikp T/voc Hi <ttfT«iy, iravu cnytx/iTif^ 
fiiovn^f fi(0Vf Kttt finZiv^t 5i«; 'TFporipoTf ^eT«t>a^/9«lyovTOc 
«iX' Ij ipT» ii^ x«i &lart x^/t^v9u, ittipotfjdvw rt xae 
h T^ «Ipaerfl s6r« Siiiyccv, Att^aoi fifrSt r^v TtpQroit «e>Ay«v 
ov h TM oifjptQtkTfiea ^vuatv, flurixouup9)f,5rt/Ar xa/£»ciroia^9 
o AjjitJSikZ-rfi pi^ ypiifMJOf rolf iL^lvftxwi ToO 0«ou, xai 
&>.XotcT6iC6y tf'x%v^£).ou h-xo^tiithMni* mtaB*U ^* AXxc6i*5>jc 
«49TWV oncSr* /ustc>4^I«vi, %oti tt^x^tptsttt rfi 8tA ' oO yd^ 
avcTcvxcffrof x*^*'*'»^ ®*»2? ^sav, «/Xa ri TLntjfioL rd a«)^tov^v 

d^ftSeu/ov ffuTo7c. Apud Euscbiuin., iib. Y Hist. 
EcclcM.^ cap. 5. 



lyruin recia fide habomu^ aiterna testimofiia, ejus- 
modi suni, ut qiiamvi^ unum aui alterum iallere 
possit, auialiquaodo ctiam iefelleril, omnia lamen, 
non dicam rarissime, sad numquam omaino inve- 
uinntur ciim falsii;iteconjuncta.Neque enim martyrls 
alicujus , aut confessoris aflferri potcst exeinplum , 
quein EccUsia in sanctorum albmn ea , qna Perpe- 
iuam sociosque roartyres, celebritate , retulerit , qui 
deinde post qnindeciin ab ejns olntu sxctria a recta 
fide repertus fuerit alieniiiS. Quare prudemiam Baa- 
nafii desidefaittus, cuiu ad eateuuaudas prupoaiii 

(i) Vid. Logte, sive de ArieCogk^ pari, !▼, cap« IS^ 



167 DISSERTATIO APOLOCETICA 

argumentl vires exempla indicat quonimdam hxre 



m 



licorum , quonim nomina iii sua mnriyrologia qui- 
dam horumce operum concinnalores priv»to judicio 
retuleruni. Ad argumentum enim Inbefaciandum , 
quod ex publico et universali, et per toi sxcula num* 
quam interrupto sanciorum cultu coiificitur, hxre- 
ticiis aliquis in medium fuissei adducendus, cujus in 
Ecclesia cultus non minus fuerit quam nostrorum 
mariyrum porvulgatus. Magnus Alhanasiiis in epis- 
!o!a apologeiica pro sancio Dionysio Alex. ad ejus 
orthodoxiam adversus Arianos vindicandam, hoc im- 
primis utitiir argumento , quod magnum et eviden- 
tissimam existimat (i) : c Magni cerie argumenti cst, 
in hoc ilios vere non dicere, sed virum caluniniari, 
quod nec ille umquam ab aliis episcopis deprehens» 
impietatis damnatus, episcopatu pulsus sit, ut illi e 
Clero ejecti sunl ; neque haeresis propugnandae 
causa secesserit ab Ecclesia ; sed in illa pie obdor- 
mierit, ejusqne memoria hactenus cum pairibus ce- 
lebrata , et una in album relata sii. Si enim eadem , 
qu» illi, sensissei, aut si scriptorum suorum ratio- 
nem non reddidissei ; minime dubium , quin eadem 
fiiisset, qua illi, pcena plectendus. » An liocetiam 
Athanasii pro Dionysio argumentum frigida hac Bas- 
nagius responsione diluisset , quod ha;reiici episcopi 
aliquando in martyrologia , aut sacra diptyca irrepse- 
rint ? Nse futile et prorsus indignum viro prudenti 
responsum ! Quinimo exemplurn staiiiendum fuisset 
in homine , in qiiem haec omnia simul orihodoxine 
indicia convenerint , qui tamen post plurium ab cjus 
obitu saeculorum intervallum fuerit hsBreticus depre- 
henstts. Sed hujusce rei nullum omnino exstat in ec- 
clesiasticis monumentis exemplum. Quae vero Rasna- 
gio suppetunt ex Tertulliani auctoritate , et Actorum 
compilatore adversus Perpetuam sociosque martyres 
conjectune ejusmodi sunt, quse falsitatem adjunctam 
non raro et manifestissime habent. Cum , ut osten- 
dimus, Tertullianuset catholicos martyres saepissime 
laudaverit, et ad eorum communionem adspirave- 
rit, et Novatiani denique, non minus quam Monta' 
nisiae ab Ecclesia catholica extorres catholiconim 
Acia mariyrum luci dederint, seraeque posteriiaii 
commendarint , etc. 

Eadem est internorum argumentorum comparalio. 
Nostra enim ex sanctitate martyrum, ex eorum virtu- 
tibus , et miraculis, et vaticiniis, et ex prophetiarum 
exitu conflciuntur, quae simul omnia numquam om- 
nino invenluntur cum haeresi fuisse conjuncta. Quae 
vero apud Basnagiuro ex quarumdam visionum , ut 
ipsi vidctur, incoucinnitate proficiscuntur , talia 
sunt quae ul mullum , secundum se spectata , el iu 

• (I) Mly<tf(>y ouv reytfi^fiov rou fjai^lrovro XJ^etv^ *uTewf 

fltiljOrC» «^'* 'P^ **^^ ffWXOf *VTf7v, 5t» ^nTf «•*;?' fTfpWV 

iinanovm iif MiULx xaTaywaflf ic OLTti&HH^ tt.c itrurxo- 
irf,c, wtitif ovTO* Tow x>7!pou, /uiriTC Axtxbi wc aipwiv ixSixav 
il^XBi Ti5c fexxX^Jtf-^^S » «>X' iv «UT^ xf»c^/u>rr*t xaXfl^ xai 
4 vsHifi^ fUXP^ »wv auTow/MfTiTtiv «*Tipwv irei x*)><yp*ir- 
T«t • fi yip^v tA towtow ppov>;<T«c, ^ flrep/ wv typ^t /u* 
iv Atco>c?>>i»A/«vo«, oOx ^v i/x?t«o/ov 6rt «Avr«c t& *lnk 

jc«; *Wf «wToij iirijcAvecc. Montfauconian. Ldii.,u. 5. 



A bonnm possemus ct in malam parlem inierpretari. 
Sed ubi invcniunlur cum sanciitate et simplicitate 
vite, cum iniraculisetvaticiniorum eventu conjuncta, 
ratio postulai ut ea in pariem, quoad fieri poterit, 
optiiiiam accipiamus. Et hiiic argumentum exsistit*, 
cx quo advcrsarius nulla , ul mihi videtur , ratione 
possit evadere. Aut enim iis quo; de nostrorum mar- 
tyrum virtutibus, prophetiis, et miraculis in Actis 
referuntiir, rtdem accommodai, aut poiius nbrogar. 
Si fidem habeat, in tuto profecio est sancioruin mar- 
lyruin orlhodoxia ; ciim eic virtutes, in qnibiis nihil 
fucaium, nihil adulterinum repcrium esi, nihil deni- 
que per siniulaiionem et hypocrisim gestum, ea mi- 
racuhi, eae prophetiae, in iixreiicosj martyres noii 
convcniant; multo auiem minus in Monianistas, 

B quae in Actis liabentur, ab eorum dogmatis, ei disci- 
pliria, ui ostCHdimus, perqoam alicna. Ettunc, ut 
dixi , ratio postulat , ut visiones et revelationes » 
quemadinodum et a nobis , et ante nos a divo Au- 
gustiiio et ab aliis veris doctissimis factum est, in 
optimam partem interprelemur. Sin autem iis quas 
de Perpetuae, Felicitatis sociorumque mariyrum vir- 
tuiibus, etc. , referuntur, fidem Basnagius derogat , 
eadem raiione, et iis fldem abrogare debebit, quae in 
Actis ad visiones et revelaiiones martyrum pertinent. 
Nulla enim ratio paiitur, ut Actis conlra mariyres 
credat , pro mariyribus fldem non habeat. Praecipue 
cum longe proclivius sit existimare Actorum compi- 
latorem iii iis qune dc visionibus narrai, esse mcu- 
tilum , quam in ii:> quae de signis et miraculis habet : 

C visionum enim , ct revelaiioniim solus Deus tesiis 
erat et mariyres, qui jam fueruiit e vivorum numero 
immanitate carniflcum exturbati ; quae vero ad mi- 
racula pertinent , in aperto quaedam eorum , et in 
medio amphiiheatro a scriptore coxvogcsta narran- 
tur, ubi profecto in auctore contemporaneo ulius 
fraudis, et suscipionis locus esse non potest ; fiicit- 
que hic maxime , quod de id genus miraculis prac- 
clare Dodwellus observat (1) : Si ea scilicet pro his- 
toricae fldei captu , atque natura probari sibi velint 
athei, nihil prorsusesse quod hic desiderare pos- 
sint, quominus hujusmodi narrationes videantur 
esse verissimae : c Imprimis enim nt>n in angulis » 

• inquil, aut paucis quibusdam consciis , quorum pos- 
set inieresse , sed palam gesta, et in omnium cons* 

D pectu narrant , tim inimicorum quam amicoram , 
quin potius inimicorum , qui locum in theatris praeci- 
puum habebant. Ita factum non modo ut qui ea 
scripserint, ea certo posseut cognoscere ; sed et qui 
alia in sententia essent , ea facile possent cerloque 
refellere. Deinde, talia fuisse haec gesta, ut plurimo- 
rum intererit, et quam maxime, ne lateret verius , 
sed potius ut esset compertissima. Persccuiorum 
intererat , ne h?ec vera credereniur, quibus gravissi- 
ma forent crudeliiatis iniamia apud absentes, tam 
vivos quam eliam posteros, ouerandi ; quibus divino 

(1) Dissert. xii Cvprianica, de Marlyr. ForlUud.^ 
§ 45. 



109 



IN FRAGMENT. DE SS. SCR PTIR. CANONE ANNOTATIONES. 



470 



eiiatn suffragio damnnti viflcrenlnr. Cluisi;ai)or;u!t 
eiiani maxime omnium iiitcrcrat, siqiiidem fuisscnl 
falsa , nc vcra credercnlur , quibus lanlos linjus viinc 
cruciatus lam nulla futurorum prxmiornm mcrccde 
lucraturi. Noncstiiaque quod siispiccmur coiKcmpias 
has fnisse narralioncs ; scd vcro oiuncm poiiiis ab 
ulrisquc diligentiam in illis crucndis forc adhibcn- 
dam. » Quod si Acla Perpctmc ab nuclorc cotvo 
coUccta fuisse Basnagius negat , jam co rcs rccidit 
ut omncm non solum miraculis, scd ctiarn visioni- 
bus fidcm dcrogemus, et ad exierna argumenta con- 
trovcrsia lota revoceiur, in quibus vidimus quantum 
Perpetu;c causa triumpliet. Demus (amcn paria 
e5se qux in utramque partcm momenia modo affc- 



A ruiiUir, cum l)Oni viri sit cl xqui jiidicis diibia iii 
mcliorein [>otius partem quam in detcrioreni inlcr- 
prci;iri , cl ucmo qiia fruilur boiue Timac ei existi- 
malionis posscssioiic , nisi malus ccrlis indiciis el 
pcrspicuis atgumcntis dcmonslrclur, cxiii dcbcat , 
nullo Hiodo pcrmiltciuluin crat ul ea qux jnm pcr 
quindccim s.TCuIa rccl:c fidci et sanclilnlis cxisliuia- 
tione gavisi sunt , ob icvcs quasdam conjccturas, 
Perpcliia sociiqiic inarlyrcsexuercnlur. Quod quidcm 
iu caiisa fuit ul iii liac controvcrsia defensoris par- 
tcs in mcultro suscipcrcm, ct hanc qualcmcumqiie 
meain disscrtalioncm in publicum emitlcrem, qux 
lota qiianta csl, ulinam in Dei honorcm et gloriam 
mariyrum cedat! 



ANNOTATIONES 

m f RAGMENTUM INCERTI SCRIPTORIS 

DE GANONE SS. SCRIPTURARUM. 

(L. A. Muralor. Anliqq, Ilul. medii a'w, L iii. col. 85i. Galland. BibL VeU. PP. t. n, p. 208. Routh. Reliq. 8cr. t. iv, p. 
3. Ever. Stoch. CommeiU. deUbr. N. T.% 63, p. 199.' Fremdaller. conuneuL, Linc 180i. Kirchuoser. Quellcn- 
aloogzur Geschichtc der Neuteslamenllichen canons. Zurich. 1842. p. 1, 2.) 



-<^ 



^ 



Primus Bluratorius vcterrimum hoc cdidil frag- B 
mcnturo , in quo de canone Novi Testamcnti ngitur. 
Is vero inAntiqmtatum ItaUcarum medii AHvi^ lomo iii. 
Mediol. 17i0, de codice msio , cx quo idein desump- 
lum est , hxc pracmisit : c Sed quando coepimus vul- 
c nera nmari litleris inflicta , dum rudia STCuIa de- 
c currerenl , ne hoc quidem dissimulandum est , 
c iinperitissiroos ct indoctissimos homines crcbrius 
ff quam antea fuisse adhibitos ad exscrihendos co- 
c dices, quos propterea erroribus ac sordibus ad 
c naaseamusque repleios inlueare. Ex his nonpaiicos 
c prx manibas habui, ct exeinplum afferre juvat , 
c qaod non uno nomine , nisi inibi f.icilc blaudior , 
c lucem exposcere videtur. AsservalAmbrosiana Me- 
c diolanensis bibliotheca membranaceum codicem , e 
c Bobiensi acceptum , cujus antiquitas pene nd an- C 
c nos mUle accedere mihi visa est. Scriptus cnim 
f fuil litteris roajusculis et quadralis. Titulus praifixus 
c OTODia iribuil Johanni Chrysoslomo , scd immc- 
ff rito, p. 831. » Tum vero caiteris tractaiihus , qiii 
in codice conlinentur , niemoratis , pergit vir cl. ita 
scrihcre : c Ex eodem ergo codice ego decerpsi frag- 
c mentum anUiiuissimum , ad canoncm divinarum 
ff Scripturamm spcctans. Nulli diligcnlise peperci , 
t ui c]U5 auctorem detegerem , simulque rescirem 
« num hactenns cditum fuerit. Nisi mc fefcllcrunt 
« oculi , aut complurium librorum dcfeclus , quem 
ff UOD semel doleo, nusqnam dcpn hendi cvulgalum , 
PATmOL. 111. 



c ac propterea spes mihi siiperest fore ul libeniius 
c a lectoribus accipiatur, ac pnrcipue quod antiqui- 
c taicm redoleat summe venerabilem. » 

Deinde ostendit opinari se Muratorius tribuendum 
esse fragmentuin Cnio, ecclesiae Roman» presbyicro, 
qui floruit sxculo cxcunte secundo. Idem censuit 
quoque cL Gallandius in prolegomenis tomi ii Bi- 
biiothecte sux Patrum , p. 23, et propierea quod 
Miltiadis, vel ul hic scribitur nomen, UiliiadU , hx* 
rciici ciijusdam mentionem injecit Cragmenti auctor, 
istud idem excerptuin viilt Gallandius pertinerc ad 
dispulationem quam adversus ProculuinseuProcliim 
Cataplirygarum ^eciatorem Caius coniposiiit. Ano« 
iiyinus eiiim scripior apud Euscbium lib. v ///</., 
c. 16, seu supra in vol. nieo u, p. 73, sub ipsum ini- 
tium operis , quod advcrsus Caiaphrygas coniexult , 
hxresim nomioat Miltiadis. Quod taincn Gallandii 
argiuncniura , etiamsi de lectionc Miltiadis , cujus 
loco Alcibiades nonnulli volunt reponere, saiis con- 
sliterit » haud saiis valerct ad hocce fragmeiitum 
Caio vindicandum. Porro Muratorianac de Gaio con- 
jectur£ opposuerat sese Y. D. Everardus Stoschius » 
qui ipse in Commentatione de Librorum iVovi Te$t. 
Canone , Francof. ad Viadrum edit. aiino 1755 , 
fragmentum post Muratorium repeiivit. Ait enim in 
§. 63 , p. 199 , argumema quae ad conjecturam 
suam commendandam idem aflert Miiratorius, ei 
parum prohahilitatis conciliare : c Quod cnim Caiut 

6 



171 



LN FRAGMENT. DE SS. SCRIPT. CANONE ANNOTATIONES. 



i« 



f Epi4olamadnebraeosrejecerii lamquam noncano Aad ssec. primum, § 54, p. 464, de codem liir.c po- 



c nicam, id ipsi cum pliiribus aliis, Irenaeoe. g. ei 
I Hippolylo,immolcsleEnsebio lib. vi,c.20, ei Ilie- 
f ronymo de Vim ///. c. 60,cum pluribus aliis 
€ Romani» eccle>i« docloribus commune fuil. El 
€ quod Hermas lemporibus aucloris fragmenli , Pas- 
€ lorem conscripsisse dicalur , id ad alium quem- 
c cumque qui ea ailale vixil appUcari polesl. » 
Dum vero clarus vir Sioscbius §§. 61 el 62 
abjudiranda haic Caio ccnsel , propierea quod idem 
Caius apud Eusebium lib. iii. Hi«f. , c. 28, Apoca- 
lypsin Joannis Cerinthi esse exislimel, qnam quidem 
aucior fragmenli pro libro canonico liabel , id memi- 
tiisse debemus, verba Caii ulrum ad Apocalypsin 
S. Joannis perlineant , adhuc sub jndice esse ; qua de 



suit : c Auclor ignoius est. Muralorius Caium, pres- 
€ byierum Romantim, esse puial, qui occidenlc sjd- 
f culo secundu floruit. Hoc quidem dubium rsl : il- 
€ lud vcro ex ip.so libeilo ccrium, s.tcuIo eum secundo 
f el illo quidem (empore quo Hermas in vivis fuit, 
< scripsisse. In hoc igitiir magni pretii fragmenlo 
f hxc de Herma scripla Icgunlur : Pastorem vero nur 
f perrime temporibus nostris in urbe Roma Herma con» 
f scripsit , sedente cathedra urbis RomoB eccleum Pio 
f episcopOy fratre ejus, » Haric Moshemius. Ilaqtie, aut 
prope abesse videiur auclor a medio sxculo secundo, 
quando ad exitum quideni perdticius ftierst Pii epi- 
scopatus, aiit cerie consiat illum ante riniiiim saecu- 
luin sua scripsisse , etiamsi de vera setate opuscult 



re cum nos ad ejus fragmenta aliqnid annoiaviinus , B Paitoris appellati aliter slatiiaiur. Qui vero facium 



in vol. II ReUqmar,y pag 16, luni vero cl. Freindal- 
lerus fragmenti bujus ntiperus ediior , de qtio mox 
memorabo , disseruit , §§ 9 et iO. Aliud insupcr est 
arguinentum contraC;iium aSloscbioita proposlium: 
auctorcm fraginenti vel penilus ignoravissc , vel sal- 
tem non aniniadverlisse , Epistolas Pauli dudiim antc 
visam et ediiiim a Joanne aposiolo Apocalypsin 
scriptas fuisse, qualis quidem erroret incogiiantia dif- 
Gculier de Caio, quem Eusebius //. £. vi , 2 '. &vV« 
>oyi^TXToy, et cujus comnienlationom conlra Proclum 
Pbotius cod. 48, «•irouSaUy 5(^)c|ty vocat , coucipi^ 
possit. Sic ille ; boc vero fr^poc rdv xp<^voy dnmiaxat 
&fMpmfM forel, quod interea oportere ila exislimarl 
negarent cum Epiphanio in Hcer, u, cap. 12 cl cap. 



sit lil cl. Lardneri diligeniiam hoc fragmenlum , a 
nemiiie omnium, ni fallor, rejeclum aut improbatum, 
elTiigcrit , Id nescire me faieor , cum diu antequam 
illud finrdncri de Fide Hlst. Evangeliccs ^hne egre- 
giuni opus dcnuo typis ab ipso mandaretur , fmg- 
mentum cuni orbe erndito communicatum fuisset. 
qiiuin vero ponendus sit auctor inter scripiores qui 
priini omniiiin , excepto Papia , dc evangelislis ipsis 
vel coinmemoraveriiit , ve! Ipsorum scripia nomlna'- 
tim addtixerint, fieri iion potcst quin priinus Iiic li- 
brorum Nuvi Testamenli catalogus curis noslrh di- 
gnus censeaiur. Est lameii ab eo oroissa, quod inul- 
tam inoveat admiraiioiiem , epistola et scmpcr et ab 
oinnibus rec^cpta, prior illa S. Peiri, de cujus aucto- 



36 , illi erudiii qiii, ul nolal ipse quoque vlr clarus, C ^iyr^i^ „^,„0 a temporibus usque Polycarpi atquc Pa- 



Apocalypsin Joannis ad Clandii Augusii tempora re- 
ferunt. Cons. et Tliomae Nevirloni Biistoliensis epi- 
scopi Ditsert. in Prophetias, KngWcti rmgiia conscripias, 
vol. III, § 24, c. 1, atqiie J. D. Michai^Iis Pralectt. 
de Libb, N, T. sect. ult. Et inihi quidcm majorem 
moveret scrupiiliim n;vvns (ine htijus fragmenti in- 
venlus , ubi positum videtur , Basitidem esse Cata- 
phr^gum , si diis placet, cottstitutorem ; etenim, sl ita 
legendiiB et cnnslruendus locus , vereor ne ignoran- 
ti» crass» in hoc auctore argumenlum inde ducen- 
dum foret. 

Quainqiiam vero vir cl. hxcCaii fuisse nolit, quo- 
cum senlit tum cl. Keilius in additamenlis ad Fabri- 
ciancB Bibtioth. Gr«e,^ vol. vii, pag. 285, tum alii viri 



pise dubitavit. Istaque facta est omissio ab auctore, 
qui tres ex seplem ivTiXiyofAivAif scripturis agnovil , 
dum iiullum interea libiuin vddov, nno fortasse excep- 
to, In canonem Novi Tcsiamenii admisil. De aliero 
nxvo illo circa Basilidcm hscreticum apud eum exi- 
slcnle jnm dixi. 

Nuperrinie vero, cum dixissern ad pag. xxi pnefa- 
tionis operis mci , hoc fragmentum de canone dis- 
tnlisse me in mcdium adducere, propterea quod no- 
vissima ejusdcm ediiio noudiim ad manus pervenisset 
meas, Iransmissa ex Gcrniania mlhi est opella a viro 
nobili percgre agenie , quoe ante Lincii prodierat 
anno 4802, cum Commeiitaiione Francisci Freindat- 
ler, canonici et iheol. professoris publ. Is quideoi 



docli, qiios ibi c«»mmcmoravii Keiliiis, eidem Umen D n,,!];,,^ usqiiam Sloscliiani libri de Cinone commc- 

Stoschio probiibile admodum videtur fragmentiim 

omiiino esse antiquissimtim , e( circa sxcult secundi 

flnem aui terlii initia coiiscriptum ; ad quam quidem 

senteniiam firmiindarn multas ille raiiones, easqiie 

quam valenlissinias, subjecit. Et in ea senlcniia con- 

veiiiutil scriptores, qiiod sciam, omnes, qui brevc is- 

tud commemoraverint. H;is auiem Stoschli rationes 

ad S. Scripiiirae libros singulos qni in fr.igmenio 

nominantur, doinccps afferam, ntpoie qii:e antiquiia- 

tem ejiis non lautnm muniant, sed etlam Ipsuiu egre- 

gic illu8ln>nl. Neqiie aliter du .'ctaie scripli ante Sto- 

schiuin jiidiciveiat roleh. ftlosbemius , qni in Com- 

mcnt. de Rcbus Chriitianoritm ante Constantinum Jlf, 



morntionem fecit, conlraque Caio prcsbyiero frag- 
niciUum vindicaiuluin csse sLntuit, ubi lamen in { 8, 
ad png. 45, hxc Iiabet : i Esl vcro simillimum GoI!a» 
f tioijein Cnii cnm Proclo gnrce ei^sa habiiam cun« 
f srripiainque. Tnlem quippe eam legere Euvobius, 
< Phoiius , ac Tiieodoreius , qui lib. iii Fabulanm 
f hcereticarum enmdem xara n«r/9&xX«y inscripsit» 
« Addo qiiod Valesius, moineniis baud spernendis» 
f Procliim hunc e ducibus secta: Moninnisticde» Grsc* 
€ ciim Asialein fuissc arguat. Gru^ce itaqiie cum ho» 
c mine Grueco Caius contulerit. Attamen fragmea- 
f tnm noslrum latinx poiius originis siyUim sapiU 
€ Cui quidem difticuUaii ea solunimodo raiionc 0Q« 



m DE SS. SCRIPTUR. CANONE FRAGMENTUM ACEPHALUM. I74 

f Gurrerif, 11 laiinitate illico donaiam lianc dispuia- A c lissimi viri effugissc oculos profecto mirandum 

c esl. Auclor nimiruni facla de epislnla Pauli ad Ro- 



c lioiiem , aul ab ipsomel Caio in Romanorum gra 
c liam laline simul dixeris exaraiam. Quae uiraque 
c profecio conjeciura a veriliile liaud ahsona esl. Sic 
ff eniro pleraque S. Irenxi opcra in laiina versione 
c antiquissima, nec non alia generis liujus quamplu- 
c rima ad nos usque pcrvenerc. » Hx^c Freiiid.iller. 
Inierea ego ex vesiigiis satis claris deprehendisse 
mihi videor buminem, qui gnce scripserit, posl haec 
latiua verba latentem , eo indicio qiiod eadem ita 
grsecissant, ut eiiam ex illa lingua versa esse vi- 
deamur. Pergit Freindaller» ad § 15, ita scribere, 
postquaiu monuit in § 11 Caium hunc, consentienti- 
but Valesio et Ruiiiarto, eum esse de (|uo ad ralcem 
Aetorum S, Polycarpi legiliir : Acta hcsc Caiu$ deicrifh 



c manos eju<ique argumenlo nienlione, verba liaiC 
c subdidil : De quibus $ingulin necesse est a nobis dts- 
c puiari. Cum pra.»terca nullibi cxteroquiu in frag- 
c menti hiijus iiilegro argnmenlo qiiidpiam occurrat 
c dispntalioni lali dissonum , ininio iiniversa potius 
c conciliari eidem quam optime valeant, quid nos 
c ullra morabilur, quominus hoc voncratione di- 
c gnissimuiii afitii|uilalis ecclesiasticae monumen- 
c lum denuo reviiidicemus Caio veteri, cui tot iliud 
c raliones vindicant, iis qux ex adverso stant, 
c sufAcienter » quod arbiiror , solutis. • Uxc iile 
quidern. 

c Age vero, » aii Muratorius, c jam proferamus 



«tl e mMMieriptis Irenan^ Poiycarpi discipuli.cuicoo!' B < fragineiilum ipsuin e veiustissimo codice Ambro- 



vms fkit ; atqiie idcirco non credenduin esse virum 
cum Irenso diu versatum Apocalypsin Joannis apo- 
stoli contenip:»i8se : c Quod si moinenta, 1 iiiquitille, 
ff suppeierent, unde securi videremur, perilnere hoc 
ff fragmentam ad eanidem cum Proclo Disputationem 
i unde huum muiuatus est Eusebiiis, quodque Caii 
I esse non dispuiatur , tum profecto h:e nosiroe pro 
ff eodem Tindici» usqiie ad expluntam peniius as- 
ff sorgerent rertiliidinem. Memorains quidcm ipse- 
< met.loco citalo Muratorius favenlem quaindam liuic 
ff sententi» raiionem jam protulil, dum ex impu- 
f denli sdversariorum in supponendis novis scripiu- 
ff ris temeritate ansam arripuissc Caium, conjicit, de 
c libmnim N. T. canone , quod in fragineiuo fit » 



< siano decerptum, alqiie illiid erudiiorum omnium 
c examini subjiciamus, nullum demendo ex errori- 
c bus quibus librariorum imperiiia scripiuram satu- 
c ravit atque foedavii, quamqiiam nihil ii obsient 
c quominus prelium rei intelligamus. 1 Sic ille; ita 
et cl. Stoscbius fragmenlum cum omnibus inendis 
sique erroribiis exhibuit; siciiti fecit Gall.indiiis ia 
tomo II Bibliothec<e suse PP, ubi in Caii Fragmentis 
illud collocavil. Utinam corrigendi ofTicium viri eru- 
dili in se suscepissent. Cum vero faciuin id non 
fuerit, nisi qnod in nonnullis locis, qiioruro facilior 
est emendaiio, cl. Freindaller, fragmenium mem- 
braiim tractans, veram scripiQram reposuit; h,* 9-^^ 
TAy ego adepius sum, qiiam priores illi adhuc or- 



ff agendi. Cui commodissimc id quoque adjici pole- C nandain rcliquerant. An boni quid ex his litleris um 
ff rii, Tel in fragmenio ipso quoddain contexiiis cum fosde immuialis expiscari poiuerim, aliorum judicium 
« disputatione quadam indicari vesiigium, quod acu- esio. 



FEIAGMENTUM ACEPHALUM 

INCERTI SCRIPTORIS 

DE CANONE SS. SCRIPTURARUM. 



I QmBUS Umen inlerfuit, ei iu posuit. Teriio, Evangeiii librum secundo ^ Lucam. Lucas iste medi- 

LECTIONES VARIANTES. 
* Fortaue^ Liber secundum. RouUi. 

MAHT. JOSEPHI ROUTH COMMENTARIUS. 
1. ^ Quikus lamen interfitit. Si Chrisli Domini rcs D ex discipuHs lxxii ; quod idem de sanclo qiioque Luca 



gestae, iion ipsi Apostoli, liic designeiiiur,coiilradixe- 
rit fragroenti auctor verbis Papi'.e, qui, ut supra 
ifidimus, vetfrein presbyteruin secutus, hoc de 
liano negaluit , nenii>e eum aut ipiuin Dominuin 
audivisse , aut sectatiim csse , quod quidein ex 
ore prusbyteri a Papia accepium dein Hieroiiymnm 
suffragio suo sUbilieniem iiabes iii prooemio Com- 
mentarix super Matihaum. Tacco de aliis Paliibus. 
Tamcn perquam nota esi deMarco conlrana illa ira- 
ditio, au et ceriissiina sit dubiio, ab Epiphanio in 
Ifarreii u, § 69 commemoraia, qua is siuuitur fuisse 



abeodein E|>iphanio narralurad §.11 , proui deuin»qiie 
evangehsia priiis posiiuni etal »1» eo in Hasresi xx, § 
4, llippolyiiim seculo, si l(>siiiiioniiH, qii:e collncala 
sunt a Millio anie Evangeli», credeiidum. Hoc auteiu 
Giim initii» Evangelii S. Luc.t vjx conciliari po^sc, 
inulii viri ducii-sinii exisiiinariinl, iieqiie id niiror; 
aul si (uerii iiiiH|iiain Doniini discipiilus Lmas, ccrlc 
UMUS Tdvatr* apx/.j «utotttjSv, is uoii videlur foisRC qiii 
it;l sdiberei, xfltdwc ir«^<009«v 4^7« ol xnr xpxU «VTOrtTci 
xflii wTrjp^T-^t •yfvi/ucvci rbv A^yov. Conseuiit Guin vlrjs 
illis eruditis fr.tgmenii aucior, ut mox videbis, Lucae 



175 DE SS. SCRIPT. CANONE 176 

cus |)osiascensuraClirisli,cumco* Paulusquasi ul^» Acx opinlone cnncriset «. Dominum tamen ncc ipse 
furis studiosum secundum assumpsisset numeni suo ^idit in carne ; ei idem prout assequi |K>luit , iu et 

LECTIONES VARIANTES. 



« Kum, tU jam repo$uil FreindaUer, 
^ Forlasse ei. Routh, 



^ Fortasse^ secum assumpsissel, nomiae suo ex ordinc 
coDscripsil. Routh. 



MART. JOSEPni ROUTH COMMENTARIUS. 



iliscipulalu negato, consentit el Eusebius in lib. iii 
Hist, Eccl., capp. 4 ei 24, qui et in lib. i, c. 12, cjusd. 
op. niillum aiiextare t&v 6. discipulorum caialogum, 
etsi unum ex illis Baniabain fiiisse tradiliiin s\i. 

Posiquam h;cc aiinoiaveram, vidi cl. Frcindaller 
in nupera sua liiijus fragmenli cdiiionc l«»cum ila in- 
terprtrlanduin esse ceiisero, qiiasi inlorfuisset Marcu» 
Pefri co«cioiii6uf ; eisi aiat posiea, i foriasse cuipiam 
obrepere pos^e opiiiionein Marcum,. ( iim Christo 
conversalum, ca quibus ipte iuierfuit, posioa scrip 



€ prxdicaium liiteris mand.ivit. » An forsitan frag- 
incnlario nosiro dicere idein vnom fuii , Liirain ni- 
miruin suo uomine pr.cdicala a Paulo, acta Ev»nge- 
lica, seciinduiii opinionein pieroruinque, e. g. Irenu;!, 
in fariiiaiii hanc conscripsisse? Medicuin Lucam an- 
iiqiii passim prodidcrc , nonnulli qiioque pictorom ; 
Cailisius deiiiiim Nicephonis, iii Brcviario Hist. , 
lib. II, c^p. 45, narrai de illo quamplurinia. Verum 
juris quo(|iie sfHdiosum , cuinquc, ui lalem n Paulo 
sibi coiiiiiom ndjuiicliun , ui adducto fragincnti Icn:o 



lis mandassc, idiuc esse qiiod rr;)giiuMili auctor 3 diciliir, liaud iillibi locorum legisse me iiiemini. Fe 

iis v«'rbis iunueril. Verum id ipsuin apud P.ipiam — *" '-' ^ ** -"^ *«..«.«! i;-~ ... :..-: -.1.. 

niiticiuissiinus presbyier, Arisiio, peruegai ; iieque 
fas esi cvanj5elisi;i! Marci pcrsonam cum alicra 
Joauiiis Marci confuudere, cujiis in Aciibus Apos- 
iidorum cap. xu menlio fit, de qiio quideui posie- 
riore siinile quid opiiiandi locus esse videreiur. 1 
llxc ille. VeruinUiinen, quidquid de Marci discipu- 
laiu, aui dc Jo.inne Marco, siaiuiiiir, nihiloiuiniis po- 
tesi lieri ul liujus nodi quid auctor fragmeiili revera 
scripsissei : Marcm discipulus et interpres l*elri juxta 
quod Petrum referentem audierit (iiuc usque Hiero- 
iiyiui verbaaffero, de Viris lU. c. 8.), digessil res 
gesias a Domino, quibus tamen interfuit^ et ita posuit, 
Idem illud de Pelro ei Marco habeiii, praucr presby- 
teruni Papianum Joaunein, Irenaeus, Clemeus Ale* 
xandrinus, Origeues, Eusebius, Epiphaniusque. Aii 
TeriuUiauiis quoquc lib. iv adv. Marcion, cap. 5 : 
Marcus quod ediaif, Petri affirmari^ cujus interpres 
Marcus, Porro Evangclium lioc a Joanne aposU)lo 
comprobaium fuisse iradit Eusebius lib. 111 
cap. ii. 

Ad Euscbii verba qiiod attinet, in lib. 11 Hist, 
cap. 15, ei lib. iv,cap. 14 de Marci Evaiigelio posila, 
qux uiroque loco ex uuo eodemque Clemenie, si 
inodo Cleinentis fuerini hypoiypost^s illa^, quu; mulia 
saltcin frivola aique absuida couiiiiebanl, desumpta 
suni; mihi quidein ita illa coaciliauda aique iiiUirpre- 

tanda videuiur, ut siatuaniur ibi Roinani Marcum, 

qui Pelri jamdiu fuissct sccUitor, n»gasse , ui qux 

dict I ab eodem esseni, conscriberet, ei posiea secum 

counnunicarct. Hoc vero rogaium ubi Petro iiinotuis- 

8Ct , iiec proliibuisse eain rem fleri , ncque ui (leret 

inciusse. Ea vero pcrfecia, cuin Evangelium coufoc- 

tuin fuissc novisset, Petruui librum iilum aucioriiaie 

sua libenli animo comprobasse, ut deinceps in eccle- 

siis legerclur. C^usicruin, qiiaiiii facicnd 11111 sit Papin- 

nuni de Marci Evangelio lesttinoniuai cx ore Joauuis 

prosbytcri acceplum , supra ad Papiu^ Fr.igmonta ad 

luouui, vol. - ^" ' 

naiiin de S. 

Ei ila posuit, Uoc esl iiiteris inandavil, sive com< 

posoit. 

Librum sccundo Lucam, Aune ilber secundum Lu- 

cam ? Reposuii ci Freindalier secundum , qui recte 

nionuii antiqiiiUitein iiujus epigraphoi seu iiluli 

Evangelioruiii cx hoc frngm^mtoosieiidi. 

■,i Cum eo Paulus quasi ul juris siudiosum secundum 

assumpsiiset^ numeni suo ex opinione concriset. Li- 

iieoLc separanles (linea; posl voces sccundumy as* 

snmpsisset^ tuo^ conscrisset (concriset) a Freindaller 

addiix) suspicioiiem ineam hiaius oiuissaruiii vocuiu 

iiidicant. Splialmata graminatica suut , eo pro eum^ 

numeni pro nomine , conscritsct pro conscripsisset, 

Propositio subsequa , qua periodtis fiiiiatur, penilus 

dcsideraiur. Qux vero loci hiijus explanalio? Ire- 

iixus scribii apiid Eubcbium //. E. Iib. ii, cap. 8, 

post meiitioueui de Marci Malthj^ique Evangeliis, 

( Lucas quoque secUior Pauli , Evangelium a Pauio 



cerii hoc forlc Apiistoiiis eo fine ut jurisconsulio 
socio faciliorcni .sibi sive ad doctos sive niagisira- 
ius disponercl accessum. Maxime auieiu , quis vocis 
addiix, secundum, geouinus sensus sit, diviiiaiu ar- 
duuin. Anne idein ac repetiia vice? lum obiinereC 
ha»c iiiierpreiatio: postqiinm cum Paulus , secunda^ 
sibi ui juriscunsuliuin sociassei, illum hoc Evange- 
liuin scripsisse. An vero pra*cedeiis vcl subseqiiens 
hanc voculum , aliera qu;cdam desideratur? Id fore 
arbiiror proxiiuuni veriuiii. Ilxc Frciiidaller. inqui- 
naiissiuius csi locus, scd foriasse ita repiirgandus: 
cufu eum Paulus quasi et juris (x«i ruZ oixa^ov) stu- 
diosuiii secum assiimpsisset , ftOfiifn« suo ex oriffiif 
(xfltOf^jj; 0-0« ypk^tLi S, Luc, 1 , 5, «X ordine libi scribert 
Vulgai. inlerp. Vid. et infra, ubi deJoaniieha:c8uut, 
scriptorem se omfiflum mirabiiium Domini per ordinem, 
profitetur) conscripsit. Evangclium quidcm a Paolo 
prxdicaium Lucam secuiioreiu ejus iiiteris man- 

^ dasse, inulti e veteribus iradiderunl, ul Irenxus, 

Hist, C lib. 111 contra Hosres, cap. i, Origenes, Eiisebiua, 
Hieroiiyinusqiie. Nam et Lucas digestum Pauio ad" 
scribere solent , aii Teriulliauiis adv, Harcion 4, 5, 
hoc beuc addiio, magislrorum videri posse , quas disci- 
puli promulgarint, Ad vcrba auiein illa quod atiiuet, 
et juris studiosum , (ieri poiest ut quanlam hoc loco 
coliaiio habcaiur juri>prudeniiac « scu scieiiiue a*qui 
bouique, cum aric niedica, quam Lueas professus es(. 
Cerie ad iiilegriUieui verborum connrinaudam facit 
pviucipium Commentarii Rerum Lucce a Combcfisio in 
Auctario suo Pairum primuin ediii. El x«i 2ixa<6», ait 
ibi Meiaphrasics , /A>y.yu>} iimx iyx^tfjUu^* ti^ci99«i /Mo{ 

Tt« avrp xai ^6j?«c ra ^«1« yo/Ae'/CT€i (ProV, X, 7), nic-n* 
upA rf aicoTTOyaiffuvctacvcyxsIv icpoTf.xtt tyv (vpi9/#.^y. t«v« 
TbTf ykp U MKAIOSTNU Mri Tf,i «MrorroXf,c Sl^wv^ iuls 
TOT ArAHUTON 0«eUNAI TQ HATA^, SUf rp&VTOc «t- 
noiTjxvj. Addas quod Vett. Gtoss, babeut, S^xacov , jvt» 
jusium. Qiiod vero emendavp.riin secum pro sfciiii« 
<^um, illud fortasse sUibilienduiu ex ilcf. Apo<l.xv,37. 
1, paff. 56, qui ci priuius omuiuiu nonii- jy Barnabas autem volebat secuui assumcre et Joannem 
Matihxi Evaugclio co:iiineniorayit. ^^ut cognominabaiur Marcus, De iiomifie auiem pro 

fiuffigfii reposiio, hoc noUiiidum est scripsisse aacto- 
rciii paulo infra , Joannes suo nomine cimcia deMeri' 
beret, 

Dominum tamen nec ipse vidit^ etc. Videsis qnx 
paulo supra de hac rc annotavi. 

Po<ttfi. For. hyposiigme, proui feci , pro poncto 
potii debei, neque ciiim huic loco qiuedlam decsse 
cuin Frdndailero exisiiuiaudum esi. 

Ita et a nativitate Joannis incipet dieere. Error 
calaini pro incipit. Freiiid.dler. llinc iuierca finnan- 
tur priora illa Evaugelii Luca; capita qux ei abjudi- 
care liasrelici cuin veleres tum receniioresgesiieninC. 
Est quoque iiotaiu dignum agiiovisse eaiudeni baoc 
Evaiigelii parieui non taniuin oiiiiics, qiios bic meino- 
rabo, scripiores, Jusiinum Marlyrem, Ircnaeuni, 
Clcmenlem Alexaudrinum , Teriullianum, Juliuui 
Alricaiium , Origeneui , Cypri:inum , Movalianuni » 
aucioreiu Computi de Pascha , Viciohnum , Petrimi* 



177 FRAGMENTUM ACEPHALUM. 17S 

( Lmc. eap. I ) a naliviiale Joannis incipel ^ dicere. A velatum, allerulrum nohis enarremns. Eadem nocle 
Quarii Evangeliorum ^ Joannis ex discipulis. Cohor- rcvelatum Andreae ex aposlolis, ut recognoscentibus 
lautibus c condiscipulis et episcopis, suis dixit: Con- cunclis Joannis ^ suo nomine cuncta describeret. Et 
jejunate niihi hodie iriduo , et quid cuique fuerit re- ideo licet varia singulis Evangcliorum itbris principiu 

LEGTIONES VAHIANTES. 



• Indpit repondi Frmdaller. 

^ Forl. Quarto, Evangelium. Bmuh, 



° Forl. Is cohonaDtibus. Bouth, 
^ ioannes. Freindall. 



MART. JOSEPHI ROUTU GOMMENTAHIUS. 



que Alexandrinum in Canone v, sed etiam, regnante 
Hadnano, Gelsum apnd Origenem lib. ii, cap. 3S, 
inedioque sxcnio tprtio aniilrinitarios auclore No- 
Taiiano in libro de Trin. cap, 24. Adde quod ex nliis 
scripioribus retulit£ttsebius,ipsum Lucx Evangelium 
una cnm duobus alteris Ev:ingeliis a Joanne aposiolo 
fuisse comprol^alum. Vid. lib iii ni$t. cap. ^. 

EvanaeHorum, Legendnm Evangelium^ aut poiius 
Evangeiii librHm, ait Freind:iiler,quod supra liabes. 

Ex discijtuliit in tuv /A«t6i;T#y;vid. et iiilra. Foriasse 
sUtim p<^t legendnm, Is cohorlantibuSy cum vocula i$ 
Toce antecedeule absorpla fuisse videntnr. 

Cohorlaniibus condiscipulis et episcopis $ui$ , etc. 
Conflrmat Uemens Alex. apud Enschinin /7. E, vi, 
li. Scripserat cuim ille in uypo(ypo$ibu$ snis, Joan- 
nem, oninium evangelistarum posiremuin, cuin vide- 
ret in aliorum Ev^mgeliis ca qunc ad corpus Chrisli 
pertineiit, Iradila esse, ipsum divino Spiriiu afnaium 
spiriluale Evangeliuin ramiliarium snorum rogalu 
conscripsisse. Narrat et ipse loco modo niemi>rato 
Euseliius lih.iii Hist, c. 2i, Joanncin, cisieris ab eo 
Evangcliis approbatis, res gesias a. Clirislo aute in- 
carcer.iinm U:iptistam, cuin rogalns essei, in Evan- 
gdio tradidisKc. Il;cc Gleniens. Ensel)ius(|ue. Proxime 
accedat Victoriiius, qni sub fini*m s;cenli tcrtii ilo* 
ruit; iia cniin ille de Joanne apostolo in CowiiieiUario 
ei adscripio in Apocalypwn, p. 1253, in Bibliolh. Pa- 
ri$in(C PP, touio i : Nam et Evangelium po$lea icripsit. 
Cum esunt Vatentinut et Cherinthus et Ebion^ et cceteri 
sckolaf Sathanw, diffusi per orbeniy convencrnnt ad 
iiluiH de finitiniis provinciis omnes, ei compnlerunt 
ut ipse lestiinoniuiii coiiscriberei. Epiph.iiiius qnoqiie 
Hares, u, num. 12, dum meinorat proposituni iliud 
divinain Christi naturam adstruendi, ha'C scrihere 
pei^it : A'd Orrpov aifseyx^l^si rd ^cov 'xnvfiA rdv IfiM:vv>}v 
tr«p«crcv/uv«vttffle7VfXVx0^at o* t\t)ASttct'* xai xArtevj^vpio-h' 
»r,v. imi r^ •ftpAfUf. auToD ^^ixiK, — Mfri Ixitva Itiq rou 
ZtATpltff^t «vriv «jtd ((or, iTti) ri.e A<t/ac • «vx|-xi(;fr** 
iicOMAi ri futfyyiXcov, p. 454. cd. Pclavii. Aii praitc- 
rca llieronjHiiis, de Viris ill. cap. 9 iJoannem novi$' 
nmum omnium $cripsis$e Evangelium , rogatum ab 
Asim fp$copis , adver$n$ Cerinthum alio$que hwretico$^ 
el maxime lunc Ebionitarum dogma cvnsurgens « qui 
auerunt Christum ante Mariam uon fuisse. Eudem 
autem ac plura hahct idein llicronynius in prooe- 
VMd Commentarii $uper Matth. qu.-c hievi islbuic friir- 
mciito maxiine afiinia suiit. Ihi enim additur ecclF- 
giasiicam uarrare historiam cnin a fratribus cogerciur 
ut scriheret, ila fucturum se respoiidissc, si indicto 
jejiinio in cominune oinnes Deuiii deprecurenlur, ^tio 
expletOf revelatione saturatum iltud procemium e cmlo 
tenien$ eructavi$se : In principio erai Verbum; et 
Yerbiim erai apud Deum ; ct Deus erit Veibum; 
Roc erat in principio apud Deum. Quod auieiii ad 
Indiciuni jejnniuiii altinci, quod noiinulli pro su- 
•pecio iiatiui!ruiit, quia nemoanleHicroiiyinnm jrju- 
liiimeniini.sset, ejus nuncdeinnm no!>is tesiis cstanclor 
Iste Hteronyinuiii duobns fcrc saculis anleccdens. 
Iminonioris hujus apostolici in rcbus inngni inomcnli 
observati dahunt exeniplnm Actus Apost, capiic xiv, 
COmm. ii : Et cum constitui$$ent illi$ per sing ila$ ec- 
clesias presbyteros , et ora$$ent cum jejimaiionibus, 
commendaverunt eos Doinino. 

Alteruirum nobi$ euarremus. H. c. an fucril Evan- 
geliuni rogatu corum ronscribcndum, nec nc. 

Eadem nocte revelatum Andrea , etc Singulafe 



narraiionis argumentum. Refert quid simile de 
Joaniiis Evangelio S. Hieronymns ; nec niinus lcclu 
dignusde hoc Eiisehins, H. E,\\b. ni, c. 24. Unicnui 
vero niillibi alias reperluin, pariicipatio sancii An- 
drcx est iii hoc laborc evaiigelico. Tamdiunc An- 
dreas supcrstes ? Tesiibns quippe Eusehio ac lliero- 
nvmo, Joannes sero adniodnni, rednx niiiiinim ah 
exilio, Nerva, Trajanove Augusiis, Evangelium snuni 
sciipsil. Ea tainen lcnipoiis dcsignalio non ririnitcr 

H adeo conlestxita est, ut non nlieri breviori a rel< ga- 
tione illins inPathmon insulain snb Doniitiano, loius 
pateat. Poiuisscporroattingere lios annos Andreain, 
quis ibil iiincias, cuni ob multa vuslis&imaqiiti 
Aposioli hnjus ilinera, quae in historiis anliqnissiniis 
commeinoranlnr, anlnmandi suggcraiur nitio por- 
vetiisse illum ad prxgrande scninin, doncc ah ifi)gac:i, 
Acliaia2 proconsule, crucis suspendio daninaretnr. 
Freindaller. — In regiotiihns ah \>h iion longc rc- 
nioiis Evangeiiuin praiilicusse Andreain, Hilcm facit 
idoncns anctor Gregorius Nazianzenns, Orat. xxv, 
p. 458, cdii. Paris. uhi Epiruni huic nposlolo proviii- 
ciani fnissc ait. Potro iiarrai Hieronyinus, c. 7, lib. 
de Viris in, oss:i S. Luco; cuni rcliquiis Andrcn 
apostoli ad Constanlinopolim vigeslmo Constnntii 
aniio iraiislata esse ; ubi ex Philosloig. Hist. Ecci, 
iib. ni, c. !2, noiavit Fahricins, cx Achaia translalas 
esse SS. Aii(lre:c el Lnc;c reliquias. 
Joannis $no nomine cuncta de$criberet. Mnni- 

Q fesle Joannes. Fheindaller. Dcdivinohoc Evangelio 
dignuin notaui esl vcrba ex co adducia videri sub 
iniliuin saeculi E^^cle^ix sccuudi nh Ignatio in Epistolu 
ad Philadelphenses^ § 7, auod ct a preshyteris f.tciniii 
esse, qui Aposiolorum discipuli ruenint, lefert Papias, 
aut salteni ipsc Ireii;rns, lib. v, contra Ha!re$,, cnp. 
ult. A Cclso iiideni apud Origenem locis duohus, lib. 
II, c. 57 cl c. S4, Iladriano regnaiile Joannis Evnn- 

Seltnm vel indicalnm vclalluiuiii esU Addas Justininii 
[. inedio sa^cnlo sccundo ideiii adducentem iu 
Apologia ad Aiiloninnin Piiiin, Hadriano qui succca- 
sit, § Oi, p. 71, ed. Bcncdiciin. Ut ultcrius progrc- 
diaiiiurin hac qnidcin re, tiiliil opus. 

Principia doceantnr. Videiit^ iiiquit TertnHianus, 
$i narrutionum disposiiio variavil (sc. apnd Evangolis- 
tns), duminodo de capite pdei conveniat, lib iv, adv, 
Marcion.^ cap. 2. Yoce cnim principia magis pnieni 
capita scu propo$itione$ signtllcari, quip)ie cuni iii 
orc omnibtis sit doceri priiicipia sive capita fiiici. 
]) quam prooemia scu prii^fationts ; ctsi coiitrarium (jnid 
snadere videatur capiiulnni leriium iie$pon8iouum a 
Viciore Capu c episcopo S. Polvcarpo adscrliaarnni, 
nhi hx'C snnt : Jlationabiliter Evangeli$tai principii$ 
diver$i$ utuntur, quaiuvi$ unti eadeinque cvaugcU' 
zaiidi eorum probeti/Lr inteiitio. Matth(eu$, ut Hcbioiis 
scribens, genealugias Christi ordinem tcxuit, ut ostcnde- 
ret ab ea Christum desccndis$e progenie de qua euin 
na$citurum unioer$i Propheta! cecinerant, Jouiincs 
autem ad Ephesum con$titutu$, qui (sic) legem tani' 
quam ex gentibu$ ignorabant, a causa nostrce rcdeinp' 
tioni$ Evangeiii suinpsit exordium, etc, ctc. Ai/i// 
ergo contrarium reperitur, ubi ticet diver$i$ $i'riptis^ 
ad eamdem tamen patriam pervenitur, pag. 3i Appen- 
dici, igiiatianfe ab Usscrio edita; Londini anno lBi7. 
primuin vcro i^lyc;irpi isthx*c ex vciusiissiina Miper 
uuatuor Evangelia Calena a Fcuardeniio ad yotas 
irenasanast lih. m, cap. 5, translata fuerant. Anno- 
tat ha;c quoque Frcindaner : « Eximiuro profecto 



179 DE SS. SGRIPT. CANONE 180 

doceanlnr, nihil lamen diffcrl credenlium (Wei •, A 0«« Mimui oculU nostris, et auribus audiwmui, et 
ciim uno ac principali spirltu declarata sinl in omDi 



bus omiila de nativiiate, de pasbione, de resurre- 
ctione, dc convcrsailone *», cum disclpulis suis , el de 
geinino rjus advenlu, prinio in lininilil:ile despecius, 

quod 10 *^, secundum ^ poloslaie regali prse- 

claruni ^ , quod rulurum est. Quid ergo mirum si 
Jolninnes tam consianler singula ciiam in Epistolii 
suis prorerat, dicens in semelipso (1 Jonn, i, 4*4): 



tnanus noslrm palpaverunt , htec scripsimus, Sic enira 
non soium visorem sed ^ auditorem , scd ct scripto- 
rem omnium mirabilium Doinini per ordinem , profi* 
tetiir. 

Acia antein omnium Apostolorum sub uno libro 
scri|)la snnt. Lucas optiine s Theophile ^ ( Aet, i , 1) 
coinprchendit, quia sub praescniia ejus singula ge- 
rebanlur; sicut ct seinole ' {Joan, xxi. 18, 19.;) pas« 



LFXTIONES VARIANTES. 



■ Fides, FreindaU. 

^ Fortusse addend. Domini. Routh. 

^ Fort. quod pro|)hplaiem.rf(/efio<. BmUh 

d Fort. secundo. Kouih. 

* Fort. praeclaro. HoulA. 

MART. JOSEPHI ROUTH COMMENTARIUS. 



' Fort, se ct. nouth, 

K Scripta sunl Lucas edd. Kirehnoser , formn Iffpog. 
riivj. Edd. 
^ Fort. opiime ea Tbeophilo. RoiU^. 
i Fort. seniou. Roulli. 



€ posteris teslimonium collairp. evangciicis hisce B niam ignorans feci in ineredulilate (ITim. i). Gonre* 
f scriptoribiis inspiraiionis, qui, ulul diversis in ras aiioiiynniin auc oreni d« flffcflpffim/ife,— * r prop- 
I dednclione hi-lorica usi exordiis, "''-" "- ^.•.^i-../; -.„. ...«...,^..1.., -..^w ^^iu -/; .i^— 



adeo tainen a 
c communi impnlsore suo, sanciA niinirnm, tiiio jmn- 
€ cipaHqne Spiritu, cnncordanter direcli suiii, nt 
c act:) rere pnccipun, in hornni libris singulornm, 
€ baud discongrue consignaia reperi:ifiiur. Recenset 

< ea ancior hoc ordinc, ul nd liisloriam nativitatis 

< Jcsu Ciirisli, passionis, resurrectionis, conversa- 

< tionis cnm (liscipulis, iiempc n resurreclione, ge- 

< miirniue ejns advenins, veluti potihSiina capila, 

< cnncia redncat. 1 Hoec ille. Inierca vcro cinivc- 
Dienier, ui oninor, cum auctorc Fraqinemi hnjns de 
Canone Novi Test, S. Hieronynius in Episiola ad Pam- 
maciiium, quac esi de optimo genere iriterpreiandi^ 
hoc posuit : Sermonum varietas Spiritus unilalecon^ 
cordat; p. 575, ed. Fiobenii. 

Fidei, Cor. fldes. Freindall. 

Principali, Forsan gnvce scriplum fucrnt. Pliiloxeni 
glossa esi, iive/uovix6v, principale, p 

De conversatione. Excidisse vox Domini videtur. 

Primo in humilitate despectus, quod ro., AiiFreiii- 
daller c hoc ne conjectura qnideiii rcsliini posse; 1 
nequc inihi locum snpplendi ratio ronstat. Conjectu- 
ratn lanien l<*gciidum, sed fortasse a scopo abeirnns, 
vel qnod proplietatum, quod verbum iiiterdmn iisiir- 
piliiin est ab eeclesiasticis scripioribus, vel quod 
completum est JTr^n^dv}. Hanc vocein |)Osterioiem 
habes infra, si quid id refert. Lege porro Teriullia- 
inini in Apologetico, cap. 21 : Uuobus enim. inquit, 
adveniibus ejus signipcatis, primo^ qui jnm expunclus 
esl in Inunititate conduionis hunianw, secundo^ r/fii 
conclndendo sceculo imminct in sublimilaie divinitatis 
exertce ; primum non inteiligcndo^ secundum, quem 
mnnifetiius prcedicatum speranl (scil. Jnd.Ti). uiiufit 
exislimaverunt . Qiicni quidem Terliilliani lociim Cy- 
prianus imitilus haud longe a Hne opnsculi de Ido» 
lorum Vaniuite ha:c scribit : Sed siynificaio duplici 
ejusadventu, uno qui exerciiio ei exeniflo hominii /i(ft~ 



lerea disciputi ejus arbitraniur, quod nulla alia ratiene 

vitam a'ternam hts prcestitnrus esut^ msi primum ipse 

vilam hanc temporulem eum illa cciema in te ipsn cofi- 

linuasset ad pag. 559 ed. Beiiediclin» operum S. Cy- 

priani. 

Sed auditorem. For. legendum, se ct auditorem. 

Per ordinem. H. e. ordine , quomodo melionbus 

aiictoribns mos seribere. Sed pariter atqiie hic aiic- 

lor rorinul:im vix sniiain adhibuit, iUi fecit Teriul« 

liaiins de Spectac. cnp. 5; Hieroi.ynius, de Viris lil. 

cnp. 9; Optaliis de Schismate Donatist. lib. ui. p. 6i 

et p. 14 ed. Du|nii., aliiqne scripiores. Caiienim, ait 

Frcindnller , < H.iiid destituimur indiciis po>teriores 

t esse episiolasJoanni.sEvangeho.aiictoremMUcnostri 

« rnigmenli, nntiqiia forsitan insirncium tnidilione, 

< versibus 1-4 episiolnc pnmx ad confirmaitdain dicti 

« Evaiigelici aucloriiatem, nsnin eaienus, qtiatenus 

c Aposiolns ipso liis verbis ad illud a se scripluni 

c respcxerit. Id qiiod profecio tia roiiiigis^-e poicrat; 

c quam()uani hoec verba, roLvrA inKYfl^UfjAi ufju^^ de 

« prn?dicato Evanijelio inielligi xijue posgiiil. 1 

Actn aute*n oninium Aposiotorum sub uno libro 
scripta sunt. Luv^is optime Tlieophile comprehendit ^ 
quin, clc. M\ Freiiidaller : « Niinicrosas scusun coi'- 
I riipii Incnnas <piis lioc Uno non videt? Al q):nl 
c snbsidii hnic malo? iLxc ille. Sed forsan, vel tic- 
leri opoitci vcibiim xun/, vel interserl vocem ea post 
opiime^ ilein seribi Theopliilo pro Theophile. Coii<?- 
iiiilia istis (lo Ijtca ir.idiiis Hi«'roiiymus de Mris HL 
c. 7, pi>st Musebinin babet, Evangelinm sicul andie- 
rat^ srripsil : Arin vero Aposlotorum sieut viderat^ 
compo&uit. Cieteruin. ciiin lihrnin hunc sacruni toii- 
dem vcibis cxcitavit in Episiola siia Polycarpiis, 
Joaniiis apo^ioli disci|)ulns. § 1 , confer et $ 6, tiini 
eiiin adini>erunt Luc:i*qneadscripseruiit, ante syno- 
dum Nicicnain, Ircna^us, Cleinens Alcx.,Terlulfiaiitis, 
Oiigeiiesque; e qiiibns IrenuMis cx lioc libro solo. 



gerelnr^ allero qui Deum faieretur, non intettigendo pri- J) Qua; silAj.oslidoMiin, (|ni E^angelia non scripscrunl. 



fimiit adventwn, qjii in pnssione prxcessii occultns, 
uniim tantnm credunt^ qui erit in potcsUite manifes- 
tus. H;rc Cyprinnus. Conferas item (\\ix posnii ina« 
gister ejus Teriullianus capite ult. libri sui adversus 
Judceos, 

Secundum potestate regali proeclarum, Cor. secun- 
do... prcclaro. 

7ani eonstanter, If . c. tam fidentcr, ct nsseveran- 
ter. Gloss, vet, consianlcr, tv^tA^i&t, ea.pi'.wr<nc, 

IHcens in semetipso, ConjfCeraiii ego^ sicui Frein- 
daller, reponeiidnm esse de pro tii; ai verba foriasse 
sonant idem (iiiod illa Tertnliiaiii iii lib. de Pudi- 
citia, cap. 18 : iiam hoc etinm in sua persona Apostolus 
statuit, Adfirmans enim Clirintum ad hoc venisse^ ul 
peccatores salvos fnceret , i^uoruifi pri ffm< ipse fuisset , 
qnid adjicilf « Et misericordiam sum consecutuSf quo^ 



doctrina, probationes snas cotlcgil, lib. ni, c. IS. 
TcrtuHianusqne ail: Hanc scripturamiluinon recifiunt^ 
nec Spiritus kancli esse possunl. qui necdam Sptritwn 
sancium possinl aqnoscere discentibus missum ; sed nee 
Ecclesiam defendere, qui quando, et quibus incunabu-' 
tis institulum est lioc corpus^ probate non habent. De 
Prmc, Uceret, cap. 2i. Porro, afTtrtur hic liber, 
aui lorc (juidein ejus ikmi noniinato, ut saccr lanien 
ab ecclesiis Lii^d. et Viennensi, atque INdycraie, et 
;ib aiiclore adversiis Caiaphi ygas, et Firniihann, el 
Cypriauo, PoiitiO(|ue diacoiio ejns, sicut ah auctore 
Compuit de Pascha, el Vlctorino, et Laciantio, eum- 
qne iv 10U hjUioAGyo^jfihoii posnii Kusebius. 

Sicui et semoie pnsstonem Patri evidenter decla^ 
rat, sed perfectionem Pauti , eic. At vero qiiorocHlo, 
qnoK seqnuntur e vesilgio , explicanda sunt ? Et tmote 



»1 



FRAGMENTUM ACEPIIALUM. 



m 



sioiiem Pelri evidenter declaral •», sed »» {Rom, xv, Apulari . cum ipse beaiiis aposiolus Paulus sequens 



S4, 28.) profectioiiem Pauli ab urbe ad Spaniam 
proficisrentis. 

Epistola <^ autem Pauli , quae , a quo loco , vel qua 
ex causa directc^sinf,volut)tnlibns ^ iniclligere^ ipse 
declarant *; primum omnium Corlnlhiis scbisma hx- 
rcsis interdicens, deinceps Callactis '^ circumcisio- 
Dcni ; Romanis auiem ordine Scripturarum , sed e 
principiuro earum esse Christum intimans, prolixius 
scripsit. De quibus singulis necesse est a nobis dis- 



praedecessoris sni Joannis ordinem , nonnisi nomi- 
nalini ^eplcm Ecclosiis scribat ordine lali. Ad Corin- 
thios prima \ ad Ephesios sccunda, ad Philippcnses 
terda, ad Colosscnses quarta, ad Gnlalas quinta, ad 
Tessalonicenses i sexla, ad Romanos sepiima. Vc- 
rum Corinlhiis et Tess.')h)nicensibns licol pro cor- 
rcbtione ^ iterctnr, una lamen pcr oninem orbcm Ec- 
clcsia diffusa esse denoscilur ^ Et Joannes enim in 
Apocalypsi , licet ( Apoc, capp, i et ri. ) seplem Ec- 



LECTIOiNES VARIANTES. 



« FaH, dedannt Ronth, 
^ Sed et, repondl Fremdall. 
« E|iiftolc, Frmdail, 
<t Direci», Frmdall. 
« Toleotibus, FreindaU, 
' iDteiiigere oimil Roulh. 
Edd, 



in lextu, reslitmt in tioi. 



s Fort. declarat. Roulh. 
^ (ialatis, Freindall, 

i Forl. nrinio, ei in sequentibus, secundo, alque iia dein- 
ceps. /ioti//i.— KpislolareclJtf5 5ii6af4di. Edd. 
i Tlios>alonicens. hic et infra. Freindall. 
k Currcctionc Kirchoter, 
1 Digiioscitur Freindull. 



MART. JOSEPHl ROUTil COMMENTAUIUS. 



pastionem Petri evidenter declarat. Carcerem forsitan 
Petri, prodigiosamque liberaiicmem {Act. xii), his vcr- 
bis inminnt; poierant enim isia omnimodis, imnii- 
neniis Peiro marlyrii qnasi prxludia nesiimari. — 
Sed (verosimilius. $ed et) profectionent Pauli ab urbe 
ad Sponiant proficiscentis. Altumquidom Ada in nos- 
Iris Bibliis P^nli boc iter Roma ad Hispanos reliccnt. 
Veniro truncaiiis procul dubiu locus ^cire nos ifupe- 
dil an bajiis meoiio ibidem iniecia, ad Acia Aposio- 
lomm, «n potius ad alium librum pertineat. Atta- 
men certi his reddimur, Panlum ab nrbe Roma in 
llispaniam commigrasse : indubie, postc^uam a Nerone 
absolutas esi, a prima scilicet captivitate, de qua 
capite oliimo Actunm Apostolorum historia legiiur. 
Utrum forsan velnti eo facto (Iniri libriim Aclorum, 
qaemadmodum ordiri verbis : Opthne Theophile , de- 
signandi, fragmeniario nostro inlentio fnit? FiiEm- C 
DALLER.— F4>r(asse legendum, pro semoie, semota^ ul 
accipiatur verbutn pronarrationihusseorsMitietsep//ra- 
tim pfisitis, h. e. ^lihiquam in Actibus Apostolorum; 
ac proinde locus ita restitiiatur, sicut ei semota pns^ 
tionem Petri eMenter declarunt (scil. S. Joan, cap. 
Sl comm. 18 et 19), sed et jirofectionem Paitti ab urbe 
ad Spaniam proficiscentis, t)e quo quidein ilincre sno 
aposlohii in Ep. ad Aomaiios, cip. xv, comm. 2i, 

l];i*C SCribit : ^, tkt iroMUbtfA^i ei« n^v Siroev/av, e/eO^oyAi 

-KpdivuA;, iteruinque nd roiiim.28, to&to ovv ivirlfi^ai^ 

x*i vpaytff-i/Mv^c cuToTc tov nctpxd'^ rcuTov , UKi^tvroueLi 

ii' vjutti'» tie rif iKwion. Hiic autem pcriinei scholinm 
quoddam a cl. Mallba^i ad cap. nli. Act. Apost. edit. 
tuae prol.iinni. Mcra r^v Stcr^av (coiiim. 50. com- 
memorat^m ) «i« Siravtev xmy^m Uipvfs (Panlns), xa^ 

v«r09Tp!|^^$ rif P&/UY}y ifjLKprvpJQitif. A&rd; PoifioLUis tya.pipi'^, 
tic £ffayiav irtfyOfAAi, x».t i^itlit» littnroptMbfUvoi BtkgAoBAi 
VfsLc' jeai ftpif Ti/ui9cov Ev t^ 'xpitt'^ /uiou aTroXo^(a ouSc^c 
§A9t ffu/*Tr«p-^<V:*TO. Irrlov l't ixi fJtixfi ro^rou tsTOpfi Aou- «v 
3tftc T* iccpi T*» puuikptGM Ilavlov i'i ra?c Upi^itt riiv 
cc3r60^oXfty, x«r ixcZvo xci/tov r^ /9t6Ui9 airy/p^^kf^f'^0( , 
n*i ri xodcfvlc f,nire<x, ycvflj«ojv' ouo^ ro f/OLpritpiov rourou 
(Pailli) f/xAT!9ir» t4 /9i6).u, xAra^iTrdvTfcya^fJaurov cxct^c 
Aov/ac Tf »«l Kpirrapxoi i^9i'A0(,v p <3tt. PoSieriora 

Tcro verha, sivc hcholium allerum, f<rrisv 8>x. t. X. 
eihilN*ri ab CEcumenio quoqne in Comment, ad pag. 
197, idero virdoctus monnii. Vernnitamen iiMMrn- 
Inr conferri de S. Pauli iii Hispaninm profeclionc 
S.im. Basiiagii Exercitl. Historico^riticw , ' ad pag. 
511-546. 

Epistola autem PauU , quce ; a quo loco, vel qna 
ex rausa direrte sint , votunUitibus intetligere^ ipse 
ilifc/Ararft.r.orrigil Freindaller. ui post vidi. epistoioi ^ 
direcue volendbus , ipsas. Malim ego r^pimere declarat 
|>rb deeUtrant, propier vorbuin interdicens in scquen 
libiif. 

SciMma htmsis. Formula verborum insoiontior. 



Gr.Tce ox^^fM rfic oLtpinoie. Mox Galatis^ quod inferius 
quid«Mn Irgiiur , pro Cattnctis reposuii Freindaller. 

Ordine Scripturarum, H, e. , ni fallor, Scripturas 
Vel. Tost. ordine adhibito , sivo nllas post alias, in- 
lcrprelains. Alque ail Frrindaller : i Verba ordine 
€ scriplurarumt non videntnr qiiid innuere aliud 
€ qnam, Piiuliim boc loco ralioncs snas , c Lege ve- 
f leri pro slahilienda nova pru:tulisse, huicque illnm 
c ordine snbjecisse. > 

Principium, 11. e. ^apxT.'» iniiium , rnndamentum. 

Sequens prasdecessoris sui Joannis ordinem, Im- 
perite scriptnm , modo hoc velii auctor, qnod lamen 
haudconslal, iniilalum esse Panlum Apocalypsin ; 
nam, ut verisimililer slalnit Sloschius in Comment, 
de Canone Libb. Novi Test. cap. v, § 62, ediia est 
Apocatypsis siib Domilinno , iieque ad Ciaudii vel 
Neroiiis tempora retrahenda ; quod quideni, ut dixi, 
nnnnnlli sialucrnnt viri illnsires. Aii porro Freindal- 
ier exislimnre se Joanncm Panli prcdecessorem no- 
minaium ab auciore, i qnod hiiiic prxcesseril voca- 
c lione nd aposiohilnm ; congruerequc hanc voceni 
c signincaln voci alieri, Senior , qnam Joannes ipsc 
c in suis rpistoli< nsnip:ivii. It|a nimirnm interpreia- 
c lio vcrilati profecio liaiid dissona ordinem perjco- 
c pcs nnivrrsum restiiuit ; comparatione Pnulinas 
c inler el Apocalyp.iras epistolas jam noii ad ulra- 
c rumqiie u'lalrm , venini dumtaxal ad seplenarium 
c numerum specinnte. » 

Prtma.. .. secunefa, etc, etc. Fort. legend. prmio.... 
secnndo , ntqiie ila deinceps. 

Correbtione. Sic an l ique pro correp/iowe. 

Vna tamen per omnem orbem terrce Ecdesia esse 
denoscitur (dignoscitur). Tertiillianus , de Prcescriph 
tionibus Ha^eiicorum cap. 20 : Omne genus ad origi- 
nem suum censeatnr necesse est, Itaque tot ac tantce 
ecctciioi una est ; illa ab Apostolis prima ^ ex quaom- 
nes, Sic omnes primoe, et omnes^ apostolicw , dum una: 
omues probant unitntem, 

Licet septem ecctesiis scribat , etc. Stoscbius , ubi 
pauhi supfrins,§59: c Aliud adhuc sapculi secundi vel 
c leriii ineuntis vestiginm niihiineoreperisse videor, 
c qiiod anctor fr»giiiciiti , niimerum ecclesiamm ad 
c qnus aposloUis Panlus Epislolas scripsit, ad imi- 
c t:iii( iicin Epistolarnm Jo.mnis ad spptem ecclesias 
c Af>i:e, pnriier ad sepiennrinm reducat. Fuisse enim 
c incuiiie s:eculo tertio, qui in eo m^sierium aliquod 
c qnu^siverint, viiiere esl apud typrianum lib. i 
iTestim adv. Jnd, cnp. 20. Item, srribit G>prianns. 
c in BatffiXlwv pnnio ; ^tcrilis seplem peperit , et quce 
c plurimos hubebnt filios infirniata est, Filii auiem 
c seplem, sunt ecclesice septein, Unde et Paiilus srp- 
c icm ecole>iis sciiipsit, ei Apocalypsis ecclosias 
c sepiem ponit, ut servetur septenarius numerus, ut 
c dies septem^ quibus Deus mundtm /ecil, ut Angeti 



m DZ SS. SCRIPT. CANONE I8i 

clesiis scribat, lamcn omnibiis dicil. Vcrum nd Plii- A plinx, sanciificalac sunt. Fertur ciiam ad Laude- 
lemoncm una , ct ad Tilum una , ct ad Timollicum ccnscs, alia i' ad Alexandrinos , Pauli nominc flcta^ 
duas ■** pro affcciu ei dilcglione, in honorc lamen Ec« ad li;crcscm ^ Marcionis; et alia plura, qux m 
clesi;c caiholicx , in ordinaiionc ecclesinsiicoe disci- 

LECTIONES VAIUANTES. 
* Du». FreindaU. • Fai*r liajresim. RotUh. 

^ Forl. Laodicenscs allse. Boulh. 

MSRT, JOSEPHI ROUTU COMMENTARIUS. 



c $eplem qui assistunt ante (aciem Dei. > Vidc et 
ejusd. CypHani Exhorl. Mariyrii, pag. "110, cd. Bc- 
ncdiciin. c Neqiie forte inopta eril co^itaiio, si dica- 
c nius raiioiiciii cur duhij coiiira EpiNlolani ad lle- 
€ br;L'os mola , apud qiiosdam Yclei um p'>mlus 
c accepcriiil , pr.xtcnsum hoc nmneri bCplcnarii iny- 
c sierium , qiiem ciica cccIosi;is ud quas Pauliis 



linis dicnm, cum manu ipsiiis Pauli aut scriplJR sini 
atii si(;nat:c, cpistoloc ejiis omncs(Yid. Gal. yi, M ct 
11 Thess. III, 18), ct plera*que carum ad ecclcsias Irc- 
rrciiuemissimas, cl diu postca floiciilcs, miss:c siiil, 
in qiiihus ipsns rccilar< mos cral (coiiUColoss. iv, 10, 
cuin Diuny^ii Coriiitliii Fragmentis^ pag. 1G8, vol. i 
i2^/iV/tii(ir. ), carumdemquc ecclesianmi plerasquePau- 



c scripscrit, oiniM niodo inlcgrum scrvaic volcbant , ^ lus ipsc posicro icmporc adiverit ; liaud duhiianduni 



c fuissc. Uiule quoquc alii , qui de Episiola nd lle- 
< hrspos iion diihiiahant, iie vidcrcnlur iiiysierium 
c numeri septciiarii nfgligcre, dicerc nialucruiil Pau- 
c lum bis sepiem , quam cum qiialiiordecim cpisiolas 
c scrip^issc. > H;cc Sloschius. Alt Freindallcr c id- 
c circo rorie, iie excessus iiiimcrum ihiuin ofrendcret, 
c Epistolam ad llchrcos omis>am reperiri. Potcrat 
c isthmc porro , eiiimsi cam Paulo trihiicret, hoc 
€ loco incommemoraiam jure dimiliere ; co qiiod 
c llcbrxi, sive Jiid:uo Chri>tiani, ad qiios inissa cst, 
c mixti quidem singulis communitatihus essrnl, iion 
c iamcii propriam constilucrciit. > Sic disscruit illc, 
idqiic prohabiliicr. Sed dc hac Epistola plus infra. 
Porro ticne momiil Freiiidallcr cpistolas Apoc:dypli- 
cas s:rcu!o seciiiido jaiii hai)ilas fuisse calholicaB , id 
cst lalcs (|uac ad uiiivoisnm (j>>}v) Ecclcsiain dircc- 
t:c fucriiil. Srptiformis Ecclesia d.citiir ah Opiato in 
lib. 11 dc Schismate Donatist. cnp. 3, pag. 93, ed. 
Dupiii. Ul vero locos omitlam aliorum veicruiii scri- 



est quiu nemini alii ciimi receniiorum sciipionim, 
qiii vita jam fuucius fiierii, adscrihi possit graviori- 
bus ac ccriioribiis argumenlis suiim propr>um opiis. 
Addo quod nhaposiolicis uscpieteinporibiis quot(|uot 
supcrsuni patrcs hascc ireilccim epislolns, ut lidei 
rcligionisquc leslcs ac regulam, protulerunt. Dc I^iuli 
illa ad llehncos, qiix ab auctorc fragmenii ouii^sa 
est, mox dicendum. 

Ad Laudeccnses, alia ad Alexandrinos. Forlassc 
scribendum, ad Laodicenses alia, alia ad Alexandri" 
7I0S. Moscl^ius, de Canone Libb. N. T., Iktc scrihit 
§ 50 : c Mcmoraiur ijiiur primo epistola qii:vdaiii 
Pauli ad Laodiceiidos, quae ad Iixrcsim Marcionis 
pcrlincai. Jam vcro ox Terlulliano ci(/o. Marcion.^W.K 
v, cnp 11, 17, cl Epiphaiiio, Hasresi xlii, conslat 
Marcioncm qiii medio sa:culo sccuudo, hxrcsin su.iui 
sparsil, cpislolamaliquamad LandiceiiOiiu canoiiesur» 
hahui.ssc. Ei quainr]uam es Tertulliani verhis ferc 
colligi dcheai eam ab Epistola ad Ephesios mm iii>i 



p'oruui , qui cum Augusliuo iii lih. vii De Cioiiate C liiiilo discrepa>se, tnmcn ex Epiphanii tesiinionio, ct 



Dei, cap. 4, slaluuiii , numero septenario uiiivcis;c 
Ecctesias significatam csse perfectionem , hoc t:iiitum 
notaho, Jesuiii Chrisium, qiii in omnium procul du- 
bio ccclcsiarum mcdio pcrpeiuo Ycrnalur, iii nicdio 
scp:ciii caiidclabraruin , h. e. ccclcsiarum , visuin 
esse n Joanne in Apocalypsi , cap. i , comin. 13. Jaiii 
vcro afTcrenda mihi suiii valdc afiiiiia huic nostri 
fragmciiii loco Vicloiiui verha, quic ex Commenta- 
rio in Apocuiypsim ci adscripio dcsumpsi. 7)i toto orbe 
septem ecclesias omnes esse , el sepiem nominatas , 
nnam esse catholicam Panius docuil. Et primum qni- 
dem , ut servaret et ipse typum septem ecciesiurum , 
non excessit numerum. Sed scripsit ad Romanos^ ad 
Corinlhios^ ad Gatatas, ad EphesioSi ad Tliessuioni^ 
cences , ad Philippenses , ad Coiossenses. Postea sin~ 
guimibus personis scripsit , ne vxcederet nwdum se - 
ptem ecciesinrum. Et in brevi contraliens prcedicaiionem 
suam ad Timotheum sic aii:\]l scias, qualilcr dcheas 



quod Marcionis perpeiuus fere mos fiierii gcnuina 
Apostfdoriim scripta corriimpere, vix duhiiari |K>ic- 
rit Maicionis illam nd Laodiceiios, a genuina rauli ad 
Ephcsios Epislola dissensisse, caiiique ab aiiciore 
fragiiicini, iiiiendi. Jiingitur buic Epistolu^ ad Liodi- 
ceiios, alia Pauli ad Alcxandrinos; ctijus, inquii cc- 
lcb. Muruloriiis, nescio an quisquam aiius memine^ 
rit. Ne<]uc C{jo ullam ejiis apud veleres menii uiciii 
repcrirc p:'iui. Igiiur ycI plune periit, vel forte sub 
alio litulo Yeierihiis commemoraia est , cum ccriuiu 
sit plures s:rpc uui cidcmque libro apocrypho, datos 
fiiisse lilulos. Vid. celeh. Beusobrii Dissert. de iibris 
Apocryphis N. 7., § 10, vel adhuc alicubi inedit:i l:i 
lct. Ccrle Kirstcnius tesiatur reperiri apiid Arahci 
plurcs i auli cpistolas, nohis ndhuc incognitas. Vid. 
Fahriciiis Cod .Apocr. Noci Tcstumenii, parl. ii, ]ia^. 
9-20. > H:rc Stoschius. Ait Iliertmymus flne caji. 5 
lih. de Viris lii. : Legunt qnidam et ad Laodicenses^ 



conveisari in Ecclcsia Dei vivi (I Tim iii, 15). Ilacc jv sed ab omnib as exploditur. liAbtil vcro de liacepistola 
Vicloriuus, cap. 1. Deniquc, duiii niimertis hic sep- Philasirius qu:c digiia sunt ut huc quidem alTcraii- 



icnarius inier vctcres Pylhagoricos lam perfccius 
quam religioni aptissimus habehalur, undc Elymoi, 
Uagn. : F/irxKf, aTrd rov al5«, nnr&i ri( &u73t, wc Ocia, 

xKi a^TiTwp, xai ffjt^£vo$, similia scrlniiis Glycas in 
Annalibus Spirilum S. viili coeio desccudissc deciino 
post die quam resurrexisscl Christus, propierca 
quod numerus quoque dcnarius sii perfecius ; paru 
5 , pag. 2i5, ed. Lnhhxi. 

Duas. Duce cum Freindallero reponend. Ila siinili- 
ter corrigeiidum est paulo iiifra. 

Jn ordinatione ecciesiasticiie disciplince sanctificata} 
sunt. Ait Tertulliaims liiic lihri iili. adv. Marcionem: 
Soti huic Episloiw (scW. ad Pliilippeiis.) brevitassua 
profuit, ut falsarias manus Marcionis evaderet. Miror 
tamen, quod ad unum hominem (Philemonein) iitteras 
factas^ receperit, quod ad Timotheum duas^ et unam 
ad 7i7um, de ccclesiaslico statu coinpositas rccusa- 
verit. Sic ilic. Noia ad plures niiSsam esse unani sal- 
tem f X his episiolis. Cxterum, ui de universis Pau- 



lur, in Hceresi Mia lxxxix. — Aiii autem Lucas evange- 
iisla aiunt{Epistolam ad Hebr(BOs);Epistolam etiam ad 
Lnodiceuses scriptam. El qiiia addiderunl in ea quac* 
dam noii bciie scniictites, iiide noii lcgitiir in ecclesia. 
ctsi iegilur a quihusdam,n(;N tamen in Ecciesia legitnr 
popuio nisi tredecim Epislolni ipsius (Pauli), et ad He* 
brceos tnterdum, p. 16ll,cd. Fahricii. lutcrea singularc 
idest, qtiod nobis occiirit in i£lfrici Ahbatis(/6 I^. ct 
N. Testamento tractatu, qui ^dgari regis Anglias 
iempoiihus composiius est ; cum enim idein i£lfi'i 
cus oiiines et singulos Novi Testamenti libros in ca- 
noiie Scripiurac reposiieral, solam liis addidii Pauli 
Ejiislolam ad L:iodicenos. Vid. p. ^, edit. Li^le, 1623 
Dcniqiic brevissima quicdam exstat Pauli episiola ad 
Laodiccnos dicta, sed diversa a vctcri scripto, et ex 
caiteris Paulinis contexia, q\m a Fahricio iii Cod. 
Apocrypho JV. 7., ad pag. 875, vol. ii, n*ciisa e&l. 
Ad hasresim Marcionis. Gra^cc , xar« tyv luft^t» 
T6W M«^K(ory9(. Yett. Gioss. Secyndunif ad^ xiir« 



485 FRAGMGNTUM ACEPIIALUM. 

c.iiIiolicain £cclesiain recipi non poiesi. Fel A sane Judx, 
cniin cum melle misccri non congruil. Epistola 

LCCTIONES YARIANTES. 
• Dtt« Premdall. 

MART. JOSEPHl ROUTll COMMENTARIUS. 



et superscripti Joliannis 



486 

(luas * 



c Allera bic prosterea, i inquit Freindaller , c sub- 
• reptiiia cuni inscriplione ad Alexandrinos^ occur- 
c rii Pauli Rpistohi , de qua quidcm qnid sialuen- 
c duni, ipsi Muralorio exploratum nou esl, quin 
c nec ego nicnnni de simili Kpi^iola umquain aliquid 
c mihi venisse ad manus. Lillems porro hascc lum 
c ad Laodicenng , lum Alexandrinos, confirmanda! 
c haereseos Harcionilarum gratia connalns fuissc 
c auctor nosier commemorat , quo fit ut origini 
c earom ccria cpoclia figt poiisit. Quid ? quod Epi- 
c pbanii quoqne tesiimonium hisce consonel, Hceresi 
c xui diserte scribenlis Marciouem roborandis snis 
f eiToribus ab Episiola ad Laodicenos subsidia 
c lunliiasse. i 

Redjn mn pote$L Ad formam graeci sernionis, 
Ttap^tXBt/dAtu^dLt fti ^uvAT^y iret. Scd pouutil pro poiest^ 
repoiiere vult Freindaller. 

Fel emm eum melle misceri non eongruit, Simili 
nsns e>t iiieiapliora senior ille apiid irenxum ad 
p;ig. 42. vol. I Reliquiar, : In Oei lacte gypsum male 
miscelur. 

Ei surperseripti Joamm duas. L. du(e, ut supra 
ad lin. 8. Sioschius, de Canone Libb. N. T. §. 55 
hxc scribil : c Auciorem hujus fragniemi ad ultiina 
c sa!cuii 11 vcl initia sxculi iii referenduiu essc, 
c ex eo colligo quod baiid pauca in eo de libris 
c Nnvi Tesiamenli occurrant, quaeopinionibus quo- 
c rumdam Chrislianorum ilbus aiaiis plaiic confor- 
c mia siinl. Scilicei i. Ouiiuuntnr in Iiocce librorum 
I s.icrorum canonc Epistoia ad llebrscos, Episiola 
c Jacobi, et Joaunis apostoli non nisi dna! com- 
c nieiiiorantnr. Jain vero ulnmque, ad Hebnuos 
c el Jacubi Epislolam, quin etiam lei tiam Joannis, 
c verstis sxculi secimdi liuem, a quibusdam in 
c caiione non relaius fuisse. clarissimis tcstimoniis 
c constal. Quod enini ad Epislolam ad Hcbrxos 
c attiiiel, eani ab Irciia?o et discipulo ejus llip- 
c polylo, non genuiniiin Pauli opus liabilain fni^isc, 
c lcsiatur Stcplianus Gobaros apud Photinni, Bibl. 
c Cod 252 OriiinnkMTOf xai E^pTjvai&IfTrv vp^f ESpououf 
c iiri9Te>iv n«6/du, ou» ix>{vou eiveet fcwiv. Hippohjtus 
c ei Jretiwus Epistolam Pauli ad Rebrms ejus esse 
c negant, liiid. Cod. lii ex llippolyij libro coiilra 
c HaTee>:Alyei Jl ecX>A t5 rtva r>5c «xptSefa^ Xtmoa-jXj 
c xd,l 8ti h itpde iSpaO^ue iitt^oj} cux fffrt tou xitoa-rolou 
c fLxviov. Uicit et alta quadam parum accurala^ et 
c quod Epistoln ad Hebraos non sit apostoU Pauli. 
c De Caio presbytcro Romano, uii id jatn observavit 
c Muratoriiis, Eusebius Hist. Ecct lib. vi. cap 20, 
c p;iriter refert enni iii dispulalione adversns Pro- 
c cluin , Calaphryuariini li;rresis propngnatorein , 
c tredccini totum divini Aposloli commemorare F.pis- 
c lo/^s , eam qua^ ad llebr.Tos inscripia esi, cum 
c rcliquis non annumerans. Quid Origcnes de ca 
c senserit, vide supra § 48 , » (ubi de ista Epis- 
tola (amquain opusculo scntenliam Pauli refercnle 
sensisse Origenem , Stoschins oslcudit). < Epistolam 
f rero Jacobi circa ideui tcmpus iion ab oiiiuibiis 
c iu canone relatam fuisse, testls esl Ensebiiis Uut. 
c Eecl. lib. ii. c. 25, iii (ine. Sane pauci admo- 
c dum ex vrtustioribus^ tum hujus Epistolm . tum 
c ilUut Judm, quce et ipsa in septem caihoticarum 
c iinififro recensetur, mentionem fecerc. De tcrtia 
c autetu Joannis ctmslat cain pariler n (|nibnsdam 
c dul.iam habiiam. Ccrie IrcnaMis primaiu et sc- 
c cuiidam Jonnnis cital; tcriia^ :iiitcin menlionem 
c non iiijicit. Vid. Lanlncrus Fide Hisi. Evang., 
c pnrt. II, tDm. i. c. 17, pag. 301,302. > lla.*c 
Slocbiiis.— L I>e EjHstola vcro ad Uebrms boc velim 



adjicere, D.irnab^e non Paido eam adscripsissc 
Tt^iluliianum in lib. de Pudicitia^ c. 20, quod et 
flieronynius mcmorot de Tertnlliano in libro de 
Viris ili. cnp. 5, ncque iii c.iiionem Latinorum 
rccepiaiii camdein fiiisse etiam llicronymi tempori* 
bns. Vidciid;i cnini iutcr alios locos hpist. ejns ad 
Dardnnum p. 69 cd. Frobcnii. Allanicn haiid con- 
slnl Irenxum Hippolylninvc discipulnm ejus, quos 
snpra nominal Sloscbiiis, i;anc Epistolam e libro- 
riini sacrorum nntncro ejedsse, quippc cum, tesie 

]^ Ensebio lib. v Ui$t. cap. 2(> , cx ip<a scntcniias 
qoasdam idem ille lrcn:eiis in opore suo Variarum 
Disputaiionum addnxisset. Origeiics'qnoi|ue in hnnc 
Epistobimscripsit commeniarios. Porro in loro modo 
excilnto Dard.ino ostendil llienmymus, suscipi cam 
qiiasi Pauli aposioli ab ecclesiis Orientisei ab oinni- 
bus graeci scrmonis scripioribns. Ccrte ego iiilcr 
let^enduni clare aique aiierte fartuin illud ub auc- 
toribns, quos hic noniinnbo, vidi; quiquc omiics, 
excepiis S. Petro Alcxandrino episcopo, aiqiie lui- 
scbio, anle s:cculntn (ertinm riniium vixcr:<nl; a 
Clenienle nimirnm Alexaudrino, etsi a Romano quo- 
que Clcinente eliani existcnte s rcnlo priiiio epistola 
adiliicta esl in capitilm^ ejus 17 ct 5G ; a veterc 
iiisuper pres!>ylero apiid euindcm Clriuentem Alcx. 

• qncui p. il72. vol. I Reliquiar. collocavi, ab Origene, 
cuin alibi, lum in Epist. ad Africanum c. 9; a 
Dionysio Alc\andrino, pra*sulil)us Aniiorhenis in 
Epistola siia ad Paulnm Samos. pp. 473 et 471 in 
vol. II. posita , Pelro Alexandrino in Canone suo 

C nouo , dcnique ab Eusebid ipso de Mart» Pala:st. 
c. li. Addendi Clcincnti Romano, qui baud ipsnm 
Pauli noinen apposuit, Pinyius iii Epistola ad Diomj- 
sium Corintlfium, p. 132. vol. I ReUquiar.; Tbco- 
gnostus catt;chclic:u iii Alexandrina urbe s>cbol:o 
pra'fcctiis ; S. Metbodius , in Couvivio Virg. pp. 90 
et 96 ed. Combefis. ; Manesiiue ct Arclielaus iu 
Disputatione ak\)[i. 5, 31, el 41 el 53.-11. Ad Jacobi 
quod ailinet EpistoUtm, quain, sicnl Judic illani , 
oinisit saltein in rccensione sua librorum sncrornni 
apiid Euscbium , lib. vi. cap. 25, Origenes , niilii 
monendum csi vcrba Ensebii qme c<uniiicmoravit 
Sioscbius, iu gnccis csse, &« ironot tuv it*/a'«.» 
a.\ni.( ^/*v»;^ov!ua*v, qn.T» vcrtit quidein Vaiesiiis , sed 
vix accurate, pauci ndmodum ex vetusUoribns; ctsi 
forsan ita loqui.eiiam Ensebll lcmporibus licuissct, 
nnni , si qui sunl prx'ier Ircu:cum, lib. iv, c. Mi 
vel. 50, pauci cxistunt c scriptoriiius Eusebio ve- 
tiislioribus, nunc supcrslilibus, qui hanc Epislolam 

jQ aperle adduxerint ; nounnlli laincii alii isiorum sn- 
pcrstitum ad ipsam, prxcipue ubi VclerisTestamcnli 
loci in ea adducuntnr , possnnt respicere. Ccrle 
mox osiensurus suni omiics Epi^iolas callioliras 
a Clcinente Alexandrino iii Uypotyposibus suis bre- 
vitcr enarratas fuissc. Tnin vero a Syris Epistolaiii 
Jacobi rcccptam essc, refcrt Causmas lndico}ileiistcs, 
de Mnndo lib. vii, png. 292 edit. Moiiifniicon. ; 
eademque episiola in versionc seinpcr exlilii Syriaca, 
sicul una alia prajterea cx septem Scriptiiris avrt- 
;r/o/x?»atc , Episiola ad llclmros. — 111. Dcni»|ne dis 
Tertia Epistota S. Joannis lixc nddam commentatnm 
quidein luissc in du:is priores hujiis aptisloli Epis- 
lolas eumdcm Clemeiitcm , id tesianie in lib. priino 
Divin Lectionum Cassiodoro, cap. 8, imuio vcro 
exsiare adhnc qiue adscribuninr Clementi Alex. 
Adumbraiiones iii lias duas Epi>lulas, non iii tcrtiam ; 
scd lauieii Iradcrc Enscbium lib. vi, Uist. cnp. 
14, Cleincnteni in libris OitoruirMvioiv omnium utrius- 
que Testamenii Scripiurnrum compendiosam Insti^ 



187 DF. SS. SCRIPT. CANONE 488 

in calholica habenliir. El Sapieniia ab aniicis Salo- j^ Johannis el Pelri tantum recipimus, quam qnidam 
moiiis in lionoreni ipsius scripla. Apocalypsis <^ eiiam ex nostris legi in Ecclesia nolunt. 

LECTIONES VARIANTES. 

n Forl, Apocalypses. RouUi. 

MART, JOSEPni ROUTII COMMENTARIUS. 



tiiisse enarraiioiiem , ne illU qnidem prcetermissis 
$cripluri$ de quibus inler tnuUoi ambigitur , Judag 
Epistola , et Burnabiv , ac rcliquis catholicis Epiitolis, 
Scripseral ergd Clemens, si acciiratus h*siis esl 
Eu^ebiiis,coniinen(arios in leriiani Epistolani Joainiis, 
siciit iii Jacobi Epislolain. Uicuin(|iie res habet , 
iioccerie colligenduiiiest, ox eo quid idem Clemens 
iii lib. II Stromntum Ci\p, 15« priiiiam Joaniiis Epis- 
tolain :idduceiis, quani oinnes a Polycarpi usqiie 
lemporibiis leceperanl, iv rf fMt^avi it:i9ToX% \m\ni, 
(ribiiendain e^se snllein illanrsecuiid:iin ex Cleinenlis 
sonlentia Joanni aposlolo, iion presbyiero, cuiqni- 
dem miilii aiiliquiius , (esle Hieroiiymo c. 9, (/<; 
Virif ///. cl Eusebio lib. iii Hist. c. 35 , diias 
Epistolas posleriores :isserere solebanl; baud tamen 
consentiiMiie Hieronynio inso , qui , ul ex Epislolis 
ejiis ad Paulinum p. 9 cd. Frolien. ei ad Evagrium 
|). 33i, coiistat, iitraiii(|ue Joanniaposlolo adscripsit. 
Intcrea qu:nain scriplorcs aiile Cypri:ini tempora 
secundnm aniplexi ruerint Episiolam , supra ostendi 
ad Coiicil. Carthafi^. vii, p:ig. 166, vol. ni, Reliquiar. 
quibus iiuiic ad(J:iin aiictorein ant(; syiioduin Ni- 
c:i'naiii qui scripsit Alexandrum Alex. in Epistola 
sua apud S^ocratCMi , lib. i Hist, c. 6. Faieiidnin 
vero est in nullum me incedisse scripiorem ante- 
Nicuinuin, foriasse propter episl(d£ brevil:iteiii, qiii 
terliiiin epistolam adduxerit , iiisi qui posi faciani 
moniionem ejus, vel sui ipsins, velalioruiiisaltem, 
dubiiatioiiem de bujus aiqne secund:L> epistolie yvijaio- 
rr,Ti Niniul addideril. Sed ba*c hacieniis. 

Iiiterea qni flt, quod inogis niireinuc, iit silcat hu- 
ju$ rragmeiili aiicior dc Kpistoli priore S. Pctri,qu:r, 
tesic Eiiscbio, alqiic ipso apud Ensidiiuin Originie, Ij 
r-xti 6fxo)oyovfxhAiiCemc.Uir Scriptiiris, sivo, apnd oin- 
nes, ei seniper, et iibiqiie, ncepta fnit ; qnain:)iic 
lot Patres aPolyc:irpi ei Pa|>iic (is(|iie temponbus iii 
operibns snis ailduxrruMt? Rein prorsiis inl:ict:uii ei 
StoschiusetMoralorinssilentiopnetcrmiilunt. [)ictiiiii 
fore a quO'|uam vix puteiii,E(-clesi;t\ iii qna vixerii hic 
anoiiyinns de canoiie scri|)tor, noiidum S. Pelri Epi- 
Slolain innotuisse, nam floruil ideiii niedio s:i!cnlo 
secuiido. Aitqiiidem, ul milii jain (onslai, cl. Frcin- 
daller : i Priuiereuiilur boc lo( o dii;c Pctii iLpislolx, 
f qnaruin prinia co.tvo JQin cominunilurrecepia inve- 
( liitiir; non ininas Episiola Jacobi , qiuc nnctori Ro- 
f iii:c viveiiii ne(|uibai esse inco^nita; teriia dciii(|ue 
f Jo:iniiis Epistola pror.siis rcticclnr. Vcrtim cx una 
f p:ine |>ensandiim csl agi hic do fragiiicnto, quod 
f locis (|unnipliiriinis iiil(v^iitalc scnsus desiiluiiur, 
f et vcl idcirro IKein etiaiiinnm pi:iidcre, an noii in 
€ coniexiu vcl |)r:i'mis30, vel snbscquo , el ha^. Bi- 
f blioniin paries comincmornia» fncrint, at^inc, sih 

< luminodo niuiilati operis vitio, liodic ineniio ea- 
f runi dcsidereiur ; ex allera parte dissimnlaiidum 

< noii esl n"ii omnes in oinnibus ecclesiis libros 

< divinos eodeni teiiii>ore fnisse reccptos, at<|ue ab 

< ipso Kusebiosin;;illuliiii Epislolani Jacobi, srCiiii- 
f dani Pctri ei (crtiain Joannis anliiegoniciiis annii- 

< meraii. i Ha'C illc, ubi lioc solnni notabf), Knsc- 
bium, qui libros S. Scripiiirc pr:i'diclos rouf </vrt>s- 

yo/m^viVf pltlS Seilicl liOniiicil. adderC, yy&)^{M&uc o' o^v 
5;UUCT&IC TOX)o7c, el 6/U&C 5^ <V -t/'lVTflttc ixx^n9ian( TCetpk 

nroh.ott ZtorjfAGvuufxhove. Ul nl rcs se h.ibcl, qnacniii;nc 
de rausa S. Peiri E|)isiola oniissa esi, EpistolaiiisatiC 
JudiB auctor conimemoravii , qiiam lanicn iiorniii 
oniiies inier ric (ivrti«>offlvKc Scripinras Eusebiuin 
recensnissc, qui lih. qnoqiie Hisi, ii, cap. i3, loco a 
Stoiscbio snpra adduclo, ail noii iiiiiltos cxvclustio- 
ribushujus Kpislokc lucntioncm fccisse. 



Ex his paucis vidi ego a(rerente<? eam (amqnam S. 
Scripinri» libruin, TerinlliMnum, Cleinenlem AJexan- 
driiiuni, Origcncinqne, et forta^se Concilinm Atitio- 
cheiiuni conira Paiiliim Somosatenum habiluni, auc- 
toreinqiie ciuitra Novaiianiim, a qnoquidem, qiiae 
salteni Judas ipse protnlerat, referuntur. Unihas 
scriptoribus nunc deiiium radendns cs( hujus frag- 
menii auc or , qiii et alios prxterea duos cx ilsdem 
6(;piein libris S. Scriptur» coiitroversis suffcagio siio, 
ut vidisii, conflrmai, Apocalypsiny Epislolamque alU' 
B ram Joannis. Adb:ec, quod roajus i^t, iinllum, uti 
jam moiiiii, u7ro6&Xt/xaTGv opiiscanoni Novi Tostamen- 
(i ideiii scriptor otiirnsit (iraeter Pciri RevHationem ^ 
siinul taiiien coinnienioraia vc0'£occ noln, qtiae ab aliis 
libroinflxa erai Porro oiiines ric ofAoUyiUfAtuLc Scrip- 
turas idem bic Nosier cnumeravit, una (antum oniis- 
sa, qiuc (!si illa S Pctri Epistola. 

In caiholica. Grcce r^ xde0«Xix4, et Bubaudita, 
ut inlcrdiim fll, voce iKx}^^:^. Exempla aulem 
tuin in Tcrtultiano libro de PrtBscr. Haireticorum, 
cap. ,^0, tiini sa^pe alibi apiid recentiores Tertulliano 
scriptorcs 0|itatiim ei Atignsiiniim, occnrrnnt. Vid. 
ct nolas ad S. Cornelii Fragmcnta p. 30, vol. iii. fn 
Codice qnoque Theodosiano^ lib. xvi, (om. ii, de 
Episc, Icge 4. Cons(anlinus imp. habci, sanclisri- 
mum catliolica concilium. Iiid(;in in Codice Canonum 
Afric. iiuiii. 109 Uxc eiMauliltemqueri fuerit ejns- 
copus ad catholicam ex Donati parte conversusve, eic, 
ubi iniorpretaiio gra^ca, difjioftac Zl x«i ikv ivhitoitoe ix 
T&v toD AovAtou fxipuj mpie tv.v xx9oXixf v iTztarpl^^ , 

^ eic. 

Sapientia nb amicis Salomonis scripta. Cnm in 

Versione tmv 6 hoc opus exstaret, quod iion solum a 
Mcthodio addiicto ad Melilonis Fragmenta p. 428. 
vol. 1 noinine Sapienti(g insignituin cst, sed etiam a 
Clemeiite Alex. aliisituc Meihodio vefustioribus; i(a 
diclnii] fui( eiiindcm libruin sallein u( ecrle.siasdcuni 
atqne ntiloin, quaiiivis iiicertc originis ac Judaico ca- 
noiii ignolnni, vctu>liorcs (Ihrisiiani , perinde aiquc 
aucior no^ler, addiixcninl. Pariini aiitein verisiniilc 
est ccrtc no. nm al<|ue iiiaiidituni , qund ait fnig- 
iiicnii auctor, conscriptnni esse bbrom ah amicis 
Saloinonis, (|iii (piidein libcr, lcsiniite Hieronymo iii 
Prwfnt. in Proverbia. aimd llcbra^os nntqnum est. p. 
26. IIoc iiiiere;i iiionnil Frcindaller: f Qiia ratione It- 
f bcrS ipiciiiix», iii>i foric dc diverso sermo sit, locnni 
f inier Scriptiins novi Itjpderis hic nncliis sil, critices 
f aciem fnj^it. Vernm Psaliiiornm (|Uoque memoria, 
f iii lioc iragniciiio, paullo infcrius, sed primoribus 
j) f tanluinnuMlolabiis atlingitnr > 

Apocalypm. For. Apocalypses , sed mavull rescri- 
re Fieiiidaller. Apocalypsim. 

Et Pctri taiitum recipuuus , qurnn quidam ex nos- 
tris tcgi in Ecclesia noluut. t Kecie hpc, » aitMura- 
(oritis, iibi snpra, ad pag 8o5, f in Caii tcinpora con- 
f vcniuni. Euhcbius eiiiiii lib. iii, cap. 25, Apoca- 
€ lypsini I*clri inlcr diibios quidciii Ilbros recensel, 
f iion tameii ahjicit vehili inereticoruiii fictnin. Eo- 
f dcm qsoqne tesiaiite, lib. vi, cap. 14, Cleincns 
f Aloxainlriiiiis cndem ApocaIyi>si cst usus, iion sc- 
f cns :ic Epislola Bariiab:i! (Episloiisqtie calbolicis). 
f Sozoincnus pariter nos nionnit, lib. vii, r. 19, hanc 
f Apocalypsini iii qniinisdam Ecclesiis Pahi!>tin;c 
f iis'|tie adlinc singulis aniiis Keinel legi. » ila*c Mii- 
nt >rins. It:i vidco menioraios in l.uterculo qundam 
SS. Scriptuiaruni^ (|iicni primus cdidit Coieleriiis in 
Judicio de Epibtola S, Barnabw, qiiatiior aiios lihros 
extra canoiiicos illos N. T. Barnnbo! Epistolam^ Pa$' 
torist Actus PauU, Bevelationem Petri; qu« ipsa ope* 



IM FRAGMENTDM ACEPDALUM. 

Paslorem vero naperrime lemporibus nosiris in A 

MART. JOSEPHI ROUTB COMMENTARIUS. 



190 



ra, addilo libro qui inscriplus esl Aposlolorum Doc- € 

trintt^ Eu$ebiiis, loco piitisn Mnralorio i)Oiniii;ilo, po- c 

suii p<isl Ti« 6^o>67c,u/xlv«f conlroversasqiie Scripliiras, f 

quasi libros qnideiii v6^ou$, sed prorsiis ninissa im- < 

mensa illu T&v ^suSsTriyp<tpai> farr^igiiie qui ab lixTeli- < 

cis suiil coiifocti. AU:iiui'n iiiniis ludicra sunl brevia < 

)lla ex Petri Apocalypsi irniislata :id Ec/o^as Clemenli < 

Alex. atirtbulas, quaui iii miniiiiaui habeai lil)er vc- < 

nerationeui. Vid. $§ 49 et 50, pag. 2o7., Combeji' t 

iiani Auilarii Patrum Novi$$, Fi»rtasse inlerea iion- < 

nnlli puient, relitivum qnas pro quam boc loco reponi < 

debere, utsimul comprebenuainr Joaunis Apocniyp- < 

$h^ lo quem quideiu libruui iniqiiiores teniporibus < 

illis aliqiiot homines exlitissc notuiu csi ; eleniin de < 

receptioiie ab Ecclesia iiiter Scripturas diviuas bic < 



sunl, omneiuqiie virorum doctorum de Hermai 
a^tatc, loco, coiulitione, di^pnliilioiiem ieriuiu:inl. 
Succediint alia veibv non luiuiis commeiiionibilia, 
cx quibiis, quo loco ei nuiuero Heruias iuErcicsia 
Laiiiia olim iiaberciur coustat. Eicludiiur illc £a- 
noiiescu unmen» diviiioriiiii librorum, noii quidoin 
uiinis elegauter Mt oraiione concinua, vcruiu per- 
spiciie laiiieu ei evideiiter : Et ideo legi eum quidem 
oporlet, te publicare vero in Eccleiia populo, neque 
inter Prophetas completum numero, nequc inier Apo- 
stolos in finem temporum potest. Ait scriptor pri- 
vatiin quidcm a piis humiiiibus legi possc Pasto- 
rem^ iiegat vero eum iu |iopuli Cliristiaui coiicionc 
legi debere et nequc Propbctariim nequc Aposlo- 
loruni libris adjici possc. Honoriflcus est bic locus 



agi, non tantum de lcctioue in sncris conveniibus, g < ecclesiis L.iiinis,'pliisque iu iliis sapieniiap et cau 



quemadmoilum fit in raiionc iiiliiuo coiicilii Laodice 
ni, ubi omissa e>t Apocalypsis, vcrba inihi sundciit 
flii;¥i de Hermsc Pastore ^tatim post sequuniiir. Con- 
ler omnino Filasiri locuin queiu siipn addiixi. Qnot 
Yfro scriptores Caio presbyiero aiii veiustiores, aut 
safiem ejiiHdem aetatis, libriim Apocaiypiicuni am- 
plexi fueriiit, dixi aiiie ad Caii Frpgiiienia p. i(i, vol. 
11« quorum ei norniua uiinc nppoiiani; ii snni Papias, 
JiiatiiiusM., fralrcs Vieniienscs ei Lugdiincii$:es, cuin 
IreiiaBo, Meliio, Tbeophiliis Aniiocbeiius, Apollonius, 
Hippolytus, Tcrtuilidnus, Cleiiieusqne Alcxaiidrinus ; 
qurm postremum Patrcni Joaiiui aposiolo Apocalyp- 
nm aliribuisse,^ osieudere couveuit ex Ciemenl;s 
opusculo quod iuscripium esi, Quis dives salvetur, 
Cuin euiin in sectione ejns uliima referlur, Jo:inneai 
apoUolnm posi lyrauni obiiuin e Paihino iiisnla Eplie* 
sum rediisse; hoc ipsani relfgaiioueni buani coin- 
niemorat Apoenlypsis auctor Joiiiiics, cap. i, comm. 
U. Alios i^cripiores omitto ad Dionysiuiu Alexandri- 
num iisi|iie, qui prcshytero (|uidem Joaiiiii, noii apos- G 
tolo, librum altribuebat, ihideui taineii opns hoc di- 
viuum a sacris minimeabjudic:ins; vid. bb. vi IJist, 
Eusebii c. 2i, iniuio vero iii rragiiieuto Episiolaj^nx 
ad Hermamonem^ qiix ab eodcm Eusehi(» coiiserva* 
tur, lib. vii, cup. zO; veiba iude ndduxit l)iony>iiis, 
tainqiiam ex illo libro proph«*tico el 6eo-rv-67T^. K^; 

Toc \»kftr,(^ ill(|uit ille, o/A^fotf Kixt.xa.\xmrtrui^ ClC. 

Pastorem vero nuptrrime temporibus nostris , elc. 
Coiiim ronnu opiiiionein qui auctorein lihri dicli 
Pastoris veiini Ilermam esse, cnjiis S. Pauliis iiictni- 
iiit Epistolw flue ad Romanos < ap. xvi, conim. 14, aiit 
sallrui aiilfquis.siiuuiu scriptorciii i|iii :Hite llicoso— 
lyuiam cxcisam vixetit, nrgniiieiiluni nn'crl cel. Mo- 
shcmiiis, iii lib. de Rebus Christiuuorum tiuic Consiant, 
M. S.XC. 1, § 5-i, ex vclii^ii^siiiio scriptorc Curmiuis 
cont ra Mareionem^ qwod Tertulliaiio iribuiinr ; ubi 
sub An. lib. nt, hxc suut : 

Jamqoe loco nono catliedram suscepit Hy^inus, 
Po»t huoc deiiide Pius, Heniias cui geriniue Iratcr 
AiigeUcos Pastor, quia iradita verha locuius. 

Qnotersu ultiino Mosliemins vult legeic cui \\ro quia, 
dum :iiii fortasse iueliirs posncrnnl qui. Sed hac re 
niissa, istli»c scribere \ir cl. peigii : <Reliquos vele- 

< rum de Uerui:», Pii fnilre, locos, ui ciiiu Teriul- 
f liano jirorsus cousciiiire ei ei librinn rastoris lii- 

< luiere, doceain, nece^se non est. » (Librum Pvnd' 
ficulem et Martyrologia in aninio liahet Mosheuiius.) 

< Tesiem eniui hoiia forlun:» paucos aiiie aiinos iio- 

< bis adduxit excepiioiie n>aJorcni ci Herui:i! nosiro 

< arqiialetu, qui omiicni extra coutroversiain pouit 

< Pustoremt i|ueui haheuius, sa?cuU> secuiido a Pii, 

c Romani episcopi . fratre, couscriptiim cssc > 

(Vid.supra,coL ITi.xIn hoc igilurmngni preiiifnig- 

< nieuto h:ec de llerina scripta legnmur: Paatorem 
c vero nnperrime temporibus nostris in urbe Roma 
c Berma contcripsit , sedente cathedra urbis HomcB 
c Ecctesia Pio ejriscopo, fratre ejns, Haec luculenta 



c lionis fuissc, quain iii Grxcis, quorum plerisqtie 

< Propheiis et Aiiosiolis nou iiiferinr Herinas visus 

< fuii, demonsirai.... Verbuin addain de rntione 

< qua se viii docti potis^^imum moveri dicunl, ut 

< Herinam Pastoris auciorem ab Herina Pii ponti- 

< licis fralie distiuguaiii. lu iibro Pontificaii^ non- 

< nullisqnc aliis veierum scriptis, lociis qoidam ex 

< llerin;c, Pii frntris, libro cui Pastoris lituliim de- 

< derat, produciiur de Paschate die Dominico celc- 

< braiido, quein frnsira in Pastore Herma: qui ad 

< iios pcrveiiit , qn;erimiis. Vid. Jo. Alb. Fahricii 

< Codex Apocryphus NoviTesi:iin. loin. iii, pag. 7o1. 

< Kx boc colligunl Hermaiu, Pii rritirem, libruin rc- 

< liquisse n uostro Paslore diversum. Si grcce Pas- 

< tor Hernix bodiecxstaret, siad nos inlegrum dehi- 

< liiin csse libelluui hunc dnbio carerei, uoii Kper- 

< iicnda casct h;i>c raiio. Al cum laiiunm tantum 

< h.ibeainiis interpretniioncm, eiimdemque fortassis 

< mutilaiu,. ouinis expers vinutis hal)eri debet. Veri- 

< simile esi Orientaliuai ct Gra*corum Chrisiiaiio- 
c rum illos qui (iunrii>dccimaiii nouiinaniur, Incum 

< hiiiic de teiiipore Paschaiis, quin seiitenli;e eoruiii 

< obsislehal, ex Pastore ejecisse. » p. l64. H«c vir 
prxstnutiss. conlra pervulgntam illaiu de Hcrnia 
Pasiorii anctorcsententi:ini ; (|U.t Inmen vix el nc vix 
quideni icceinioruin csi scriptomm commcntum ; 
Hcrmx e/iiin Pauliiio nd.scril)eiidnin esse Pasioris /i- 
brnm stntnil Origcnes lib. x Comm, iu Epist. ad Rom. 
nd locum (|uo Ilermns nh Aposiolo coiiiiiicmorainr, 
aliiqiie prcterea aucioros, iii ex Euscbio Hieronynio- 
qno consiat, idem iradiderunl. Porro iKMiunlli apnd 
Gei-mauiaiii viri docii biinc scripionin priiiio sxcnlo 
viudic:iiidum , adhncopinniiiur; utrnui antein novis 
quibusvis rationihus se iteuiiaiu suaui coiinrmeui, id 
noudiim mihi videre conligit. 

Sed vero opera intrr se vull di>tiiiguere, Hcrma) 
Paiilini , ei Herm^c sive Hermeiis Pii Iratii , Gallnn- 
dlus in Prolegomciiis de (aio Prcsbytero , § iv, 
|xpag. XXXI, lomi 11 Bibiwth. Patrum, iuculcuierque 
ideiii ostendisse ait Jiistum Fonuniunm, f/t5<. Litt. 
Aquil. lib. ii, c; p \. Porm h:ec ipse scrihit Galliii- 
dins le^tu haud indigna < Qncniadinoduin viri apos- 

< lolici opus niitiijuis P:iiribiis Pastor seu liber Pfl.?- 

< toris a|>pellatus fuit, inde lorlasse dcriva«a deno- 

< miiiaiioiie bujnsiiiodi, quod iu loio ferine opere 

< Pastor iiiduciiur llfriiiam alioqiieiis ei iuf«iruians : 

< iia qiioque couiiijerii , ul et llermeiis liher de 

< Paschate fuerit iioiiiiullis snlieiu Pastor iioiiiinntus ; 

< qiiia illiiis aiictor de iis scripsit quoi ei prwcepil 

< untjeius , quum veuit ad etm in liabiiu Pastoris , ui 

< hahci Cauilogus II lleiisclieiiinuus, und<^ iioii 

< soluiii scriptori , sed ejus eiiain lihro Pastoris 
c iiomcu iuiia^serii. > Lihrum autem injuria icmuoris 
deperdiium Inissc, qiiein Hermcs Pii Irater ediderit, 
puinntGnllnndins el Fonianiuns;ct Foiilaniiisqnidein 
huiiclleriiietem iiominari debere Hcrmani negai; «luein 
tauieii ilerma iiou Hermes anciorem hujus frngmenti 
appcllare vidcmus, sicut// erm«« pscudo-Tcrtulliaiius 



iOl DE SS. SCRIPT. CAISONE FRAGMENTUM ACEPHALOM. m 

iirbe Roma Herma «^ coiiscripsit, scdeiilc cnihcdra ^ A lum ^ numero, neque inter Aposlolos, in finem lem- 

urbis Romse Ecclesiac Pio cpiscopo fratrc ejus. Et porum polest. 

ideo legi eum quidem oportct, sc publicare ^ vero 

in Ecclesia populo, neque inter Propbcias comple- Arsinoi aulem, seu Yalentini, vel Mitiadis, nibil 

LECTIONES VARIANTES. 



• Forr Hermas. HovUh, 
^ Iq calbedra. Freindalt. 



^ Forl. sed publicari.RouM. 
d Forl. Complelos. BMh. 

MART. JOSEPHI ROUTH COMMENTARIUS. 



habct. Immo, conlrn, Usnardtis Paulinum illum 
Hcrmam Hermelem vocai in Marlyrologio suo 9 maii 
fol. 70, ed. Lovaii. Porro fr.igmcnti auctor libruin 
Paslorem diciuni, qni iloimc rxslat, in incnlc ba- 
bere poicr.U , ct si flngas iiium per errorem ILriiix», 
velHermeii, Pii papne frnlri opiis atlscripsissc , ni 
vero, ut reolc ail, sed alio loco , FivinJallcr : i Fi- 
c deiiter liic scriptor de rc isla loqniiiir, quonind- 
c modum de rebns diviilgntis quibiislibot alqiie rc- 
c ceiiiibus sermocinnri quis solet. i Iiiterea advcrsiis 
Gallaiidiiim , qui siatuit iion cssc inlelligeiida vcrbn 
fragmeiiti de libro Fastoris nobis cognilo, vcruiii dc 
libro quodam reccniiori niiiic depcrdilo, in bunc 
modum acuie respondei idem Freindaller : < An bic 
c postcrior Uber Pailoris nd cano.iicos novi foetloris 
f libros perliiieal, Icgi(|iic in Ecclesia debeat, iispiam 
c fuisse qiiseslionein motam, per nntiqnilatem in- 
c legram nullibi vestiginm rcperitur. Nullis ilaqiie 
c modis Cnius Gallnndianiim liunc llormani indicare 
c sane poierat, cnm nniversa qu:e dc/i6/'o Pasloris 
c in incdium proiulit, sient pro iiolo antiquiore 
c altcro, qni proindc vcl ideo non a velcri Hernia 
c priini s:ccnli , sed in secundoa rratre Pii I, con- 
c scriplns ost. i 

llerma. For. legcnd. Hermas. 

Sedenle cathedra nrbis Roma Ecciesim Pio epi- 
scopo. Pariiculam in posi sedere addcndam csse 
mccum seniil Fivindnller. Ciclcruin id monenduin 
cst, cnihedram urbis Ronisc per decennium lcniiisse 
Pinin post aniiuin Cbrisii cxl. 

Se pitblicare vero, For. sed pnblicari vcro. 
Grrce BijfM^nMAt ok. Sed pro se posnil eiFrcin- 
dallcr. Iiiturca <q>poiiuniiir to7; «^ox^upcK libri pu- 
blicati; Enscliiiis lib, iii Hist. c:ip. 5, dc siiis ip- 
sins lcmporibus ac regione agens, lioc ipsnin llerinx* 
opns etiain in ecclesiis ZqfxovitvtxOoii , publicari scu 
publiee teyi, consnevissc aii, clsi iv ofAohyojuiv.if 
iion rcpoiicudnin. c Libor nuiem hic Pastoris, i ait 
Freindaller, i majori iii bonore inler Gr;ccos fuil 
c quiin Lalinos ; fortc qu :d lingiia grcca siiopcris 
c biijiis vcriinciila , nnilc poslnioduin Inlinitaic do- 
c iialiini csi. I Porro postoa iilcin inonnit faciliorom 
inler Gnccos quain L:ainos rcpcrirc potnisse lociiin 
sentoniiam illornin qui librnni Pastoris aiiliqnioris 
llerinx, a Panlo niiniriiin snlnlali , fiiissc oxistiina* 
baiit, coquod Lalinis scriplor cogniuis fncril ; in- 
dcqiio palore cnnsam cnr volinncn boc majori 
apiid Gr.ccos qnam Lilinos in bonoro sil liabitum : 
diccre enim dc eodein S. Hi(!ronyinuni, lib. dc» Viris 
Jll, cap. xQiApud Latinos fermc ignolus liber. Confcr 
Hosbcm. snpr:i ad pn^. ^i. 

Completum^ lego comphlos. 

Potcst, Giiocc, ouvatTov iTTi. Ait nucior contra 
Caiaphrtjgas, npnd Eu-ebiuni : AsSiuc Z: xai i^vAtt- 

6ouyu£vO(, //>; T>3 56|w Ttyiv i-C(9-u77p«tp*iv »j irzi^ia.r^ya^^vdoLi 
TW Tijc Tov eu3cy^»/fou /.Aivr,f ^ictOi.Kr,^ Xoyw" uv firjt 
rsfnaOstvAt fArft* a^!/£iv ouvkt&v, tw xfltTOC t6 eu^ty^iXfOv 

«WT^ iz^AixixiiiOdi :Tpoyj,c>}//.ivw, pa^. 75, vol. II Iiaruiii 
Rdiqninr. 

Arsinoi autcm , seu Valentini , clc. De Arsi- 
noo nulla alibi, qnod sciain, exslat meiiiio, sed 
Is gente videiur iEgypiius fni^se. secla gnosti- 
cus. Valenlinum auioin Psalniorum libruin con- 
finxisse releruni ex Terlnlliniii libro de Carne 
Christi cum Muratorius, tum Sioscliius. Porro in 
Catena ms. in Jobum, qu:c in bibliolbeca Bodleiana 



asservatur, nd cap. 21, vers. i^, uti nos ceriiorcs 
facil Grabins lom. ii Spicilegii PP, pag. 38, ab OrU 

Scne meuiornntur Psalmi Valeutini atque Od<g 
*asiUdi%. lu Catena qnoqiie in Jobum a Paulo Co* 
inilolo Iniine versa Veneliisque cdiia anno li87, 
ad pnj;. 545, opuscula eadem Origencs adducit. 
Ad Marcionem autem , vel Marcionitas , aliqiiod 
l^ opus hujnsmodi perlinuisse, nemo. quod sciam, prac- 
ter bunc scripiorem, narravit. Soluin habel Epipha- 
iiins, poslquam evangelittm atque apcstotieuin Mnr- 
Cioni> inemoravit, kXXe^ Zk <ruVT«i>futTa ap* {autov ^vAtx^* 

(Marci(Mi) toTc auTow 7r).«vw^v5ti. Hatrei xiii, cap. 9, 
pag 50), cd. Polavii. Ex quibiis operihiis ununi 
An/itheses dictum Terlnllianns sxpius adduxit. Scd 
nolabilis cst lociis Origenis apud Macarii Orait, in 
Lucam pag. 981 cd. Delaruan. Op, Origenis : TauTa 
t\ t'ifiiTV.1 Ttfdi TO\»c otnd Ova).evT^vau, xai BAo-t^tSoti, 
(sic) xxi T5UC ocTti MupxCmoi' fj^\jTi yip xeii olvtoI r«; 
U^Uf iv T& xaO^ eauTGUc euo^^vt^l^w. Hinc COiligenduin 
inibi quidem videiur coininunc aliquod exiitisso 
evnn^elinm apud hLGresiarclinrum isttirum disci- 
puios, sicut nnlc nd Agripfam Cistobem notnvi, 
pag. 85 , vo). 1 Reliquiar, Valentino evangrliuin 
fuissc anclorcs snnt Iren.-eus lib. iii adv, Hwres, 
cap. II, et scriplor Appendicis TertuIIiani de Pra- 
script. Hwret. cap. 49, prout Basilidi fuisse ii>selra- 
dit Origenes in Homilia su i in Luc, pag. 93i, ut 

G de ilieronymo aiquc Ambrosio initio Comm, in idcm 
Evang, taceam. Marcionis auiein evangelinm, ex 
opere S. Lucdc confcctum, cetebralius est, qua:u 
ui teslc fgeat. Qnid crgo probibet quin Psaliiio- 
rum liber quispiain iribus illis scctis coniuiuncs 
sibi opinioncs babenlibus commuHis futsse videaiur? 
Nciino tantum in loco superius allato, veriiin ctiaiii 
alibi Origcncs Valentinum, Basilidcm, Marcioncn), 
nicmorando simul coiijiinxit. Vidc Catenam illam 
in Jobum a Comiiolo latine cdiiam ad pig. S37. 
Neque divcrsnm quid fecerunt alii auctores ; ut 
excmpli gratia Cleniens Alcx. in celebri bico Sirom. 
lib. VII, cap. 17. Iniino vero iia scribrre llicn- 
iiyinus vidctur de Piiscilliano in cap. 121, lib. de 
Viris llt, ul uuaui eaindomqne, aiii consimilcm , 
noveris csse isioruni b;cresim ; Hic nsque liodie a 
uonnulUs gnostiioe, id est Basitidis et Marcionis, de 
quibus Jreuwus scripsit , ha*reseos accusalur, defen' 
deniibus oliis^ non itn eum sensisse^ ul arguitur. 

Tx Sic ille. Siip;Tcst de Mitiade, honiine iguoto, qui 
boc loco nieinoraiur , dicere . nulla cogiialionc 
eiiin jiinctnni vidcri Millindi Cntaiibryguin , sive 
Montani discipulo, qncm aucior anonynius conira 
Cataphrtjgns nppngunbat, Viil. pag. 73. vol. u Ke- 
tiquiar, Porro ita Freindaller : f Oboriciiir dubi- 
c intio, qua ralione vir ille iii favorem Muci- nis, 
c qucinadinoduni Arsinons ac Vnlentinus, librnni 
c p.snlmodicuin condiderit. Miltindcs utiqne, sive 
c Alcibiades, I (nain iia legenduin opinabaiitur 
Lau^us ad Nicepliorum, Valcsinsquc ad Euscbiiini) 
c Monlani secta*. ndba*scrat, qnem bxreticus M:ir- 
c cion qiiadraginla, iiisi quinqiingiuta annis, com- 
c pnto xinlis pricvcnil. Quid, inquani, ille ad pro- 
f movcndos sive Marcionis, sivc cjus seclatornni 
c errores, quibtiscnm Monlaiiistic;c ha:resi ant nnlla, 
c aui pnene nnlla causx cominunio iniercesscrat, 
c negolinrum su.sciperet? i Deniqne, qnod altinet 
ad illnd in hoc fragmento portentuni, Basitidein 
Asianorum Calapftrygum coUstitutorentf qui Basili* 



195 



DE VITA ET SCRIPTIS MARCI MINUCII FEUCIS. 



i9i 



iii lolum recipinius, qm eiiam novum Psalmorum A Assianum Calafrygum consluutorem ■. 
librum Marcioni conscripserunl! una ctini Basilide 

LECTIONES VARIANTES. 
^ Fort. Asianorum Cathaphrygum cofisliiulore , vel consiiiuiores. Rouili. 

MART. JOSEPHI ROUTH COMMENTARIUS. 



dem Afexandrinum, celebrem illum li.Tresis gnos* 
licac diicloreni, Cal.iphrygum scu Moiilaiiisuirum, 
sccioi nolissimsc el xiaie postcrioris, siatorem 
fiiisse vel conditorem , umquam audivii? Nullam 
porro simililiidinem auicognaiionem habebant Mon- 
tani.>laR cnm Giioslicis, vel Marcionils, qiias quidcm 
hacrcses lot Ubris confiilavil Moniaiii srcuuor Ter- 
tnlli.inus. Locus unus laiitum mihi occurril, ubi hu- 
jusmodi quid (lossit iiiuui ; in quo nimirum cxstit 
error illc Epiphanii de causa absiincniiae a cihis 
apud Monlanistas, qnem supra ad vol. I, png. 531 
indicavi; pr.Tterquain quod hic qiiidem meinoran* ^ 
duin csi, cuin severius erga poeniicnics se ^erere " 
solerciit Monlanist:e, 4.e Basilide h:i^c scripsisse iu 
Stroin. IV. c:ip. 24. Clemeniem .\lcxandriiiuin, vH^ 

bvS^ it»90Lf [ocfjuLpriAi) i Boe9iXcc3v3$ frtoit /uiov«ec ^l r&i 

ixo^jjUi ftat ACCT ^voctfv, «.pUaBon, Aniic crgo. Iilhil 
cnini h.ic de re ahirmaveriniy si niiiius iiostri auc- 
toris ignoranlia, at foitassc nialevoleiiiia quorum* 
dam, dicebaiiliir constiiulorcin suuiii hnbctc Mon- 
innisld^, seu Cataphryges, Basilidem guosiicuni lix- 
rdicuni ? Neque vcro congesla a me istacc abs rc 
alici:a essent , si verba , Asianorum Cutaphrygum 
coiudtttioreai , dc Psalmorum illo libro, iioii de Ba- 



silide ipsn, exponi possent. Qiia guidcm mlerprc* 
talione nimnm auctoris iiostri vel racilius tueliiiuur. 
At vero his verbis allnlis , Amiium Calaphryguiu 
constitulorem, pro quibus posiiit, Asiano Cataphrygum 
coiistiltitore , ait Freiiidaller hujus personam iii Mil- 
lindc, vel Alcibiade, latere posse ; i verunitamen 
f linnc iilliman pLTicopcn arbitratur seiisiis de- 
f fcciu luborare, ot resiiiulionem ejus desperari. > 
Cxlcrum de Basilidis Y:ileiitiniquea;laie, qui pauto 
posl morluos oinnes Apostolos exorli esse videnlur, 
dixi anle ad pag. 155, vol. primi ReHquiar. Aique 
eosdein hsRrcticos auclor est Clemeiis Alcxnndri- 
nus circn tempora vixisse H:idri»ni imiicraloris, 
qiiod di^ iis iradidit in loco Stromatis vii, cnp. 17, 
pag. 898. ed. Polieri, quem modo memoravi. 

Qui etiam novum rsalnwrum librum Marcioni 
conscripserunt. Eodem sensu Epiplianiiis in ioco 
811 prn ad p. 35, doscriplo, oLXXk l\ 9\/rrl'//JULTA ap* 

«avroC auvira^f ( Marcion ) to7( xk «ivt%0 :rXflty«ii;u(v9C(. 

Ita cl Cornelius Nepos, in Lysandro, c:ip. 3 : Hanc 
(orutionem) ei scripsisse Cleon Hnlicarnasseus dicitur. 
Siipra posuerat nuctor dc Pauli cpislulis pseude* 
pigraphis , fictce ad hmesim Marcioiiis. 



INEUNTE S^CULO TERTIO. 

MARCUS IMCIUS FEIIX, GAUSIDICUS ET AF0I06ETA. 
PROLEGOMENA. 

DE M. MINUCII FELICIS APOLOGETiE ViTA, HISTORIA ET SGRIPTIS, 
AUCTOUE l). GOLHASR. LUMPER 0. S. B. (1). 



l. — Minutio , scu Minncio, Marci agnomen erat; C 
Uciaviiis siquidcm his eum verhis conipellavit (2) : 
< Non boni viri est , Marce fraler , hominem , ctc. > 
Cxctlius vero : t Quamquam libi , Marce frater, eic. » 
Quam nota aulem omnibus, et nobilis fuil consularis 
apud Romanos Miniiciorum fnmilia, lain cuilibet 
liacienus incomperium, utrnm ex ca aut qua cx alia 
suam Minucius nostcr origiiiem duxcrlt. Nciiue ulli 
magis exploralum qux fuerit iliius pairia (3). Qui- 
dani tamen eum ex sui libri stylo in Africa natum 
sospicantur (\). Scd hi nec probant , ncc probare 



possont aliquid durioris Africani sermonis in eo de- 
prehendi. Numquid potiori jurc dici possct C:ccilium 
ct Octavium, lanlo amoris vinculo Miiiucio devinclos, 
revern Africanos fuisse, ejusque popularcs? At sane 
id, sicut paiilo post videbimus, neque ila certum esC, 
neque ex iilorum quantavis amicitia; neccssiludine 
potest ullo absque duhio colligi. 

11. -- Neininem vero fore pulamus qui nrgabit 
Minucium Romac, qux tunc cxterarum lotius inutidi 
urbium caput erat, diu mansisse, ubi causidici mu- 
nere fungebatur, quemadmodum Laclantius (5) alquc 



(I) Ui$t, Theolog. critiea de ViVa, scriplis alque 

doctrina SS, PP, pars vii. rum serval ordinem. TeriuIIianum inler ei Cypriannm 

(i) Miniit. in Diatogo^ cap. 2 ct 5. cum iminerai. i Miniiciuin a Tenulliaiio non pnuca 

(5} Gnll:«nd , toin. ii in Prolegom. ; Ccillior , sumpsis^e liquel , ei a Cypriano in libro rfe Vflm(o/« 
Hflil. dei Auteurs^ tnm. ii , pag. 2i2. ^ Idoloruin Miiiucii vcrba noii uno in loco e\scripta 

(4) Tillrmont, M4moires, loiiu iii. H. E, pag. 71 ; fiiisso. Inde pncsumitur eum Africanum fuisse; el 

Basnngc, ad ann, ilO, 5. Dupinius post Rigaiiiiim ila cjus scriptio ad Africaiium Siyluin accedit. 
raiiitcinaiur: iUieronymusinCfl(a/oflfo, inqiiolempo« (?») Laciant, lib. v Institui,, cap. i. 



m D6 VITA ET SCRIPTIS 

Hieronymus (1) Iioc palam aperlequeasseveraui. Ip- 
somet vero Niiiucius inilio sui libri (i) scribit Ocla- 
vium ad se Romam vcnisse , alquo una ciim eo , ct 
aliero comite paiilo posl Osliam pciivisse : i Cum ad 
vindemiam , inquit, feri.e judiciariam curam relaxa- 
veraiil, i id esi. cum a forensi labore, quo per loium 
nnniiin occiipabaiur, viiidemiarum lempore vacarct. 
Nunne etiam Ottavius de se ipso , et dc Minucio, vel 
polius Minucii laoium nomiiie dixit : c Non lamcii sa- 
crilegos aliquos et iiiceslos, parricidas eliain dufen- 
deudos ei tuendos subcipiebamus : lios vero, i scili- 
cet Cbristianos , i nec audiendos in totuni puiaba- 
rous(3). I Ex quibus liquet illum, cum etbnicus adbuc 
essei, caiisidici munus obiisse. 

in. — Verum noslra aeiate vir acerrimini ingenii, 
lleumannus, dubitari de statu Minucii, euroque e nii- 
mero causidicoruin sive jurisconsullorum exinien- 
dum esse censuil (4). Nimiruni , inquit Henmannus» 
Lactaniius, qui prinius oinniuin inler aiitiquiores eo 
munere functum esse Minuciuiii perbibere exislima- 
lur, appellat illum quidem i causidicum ; i ea tamen 
eleganti noiioiie , qua ipsum noii c forensem , i sed 
c chrisiianae religionis i cuusidicum innuat : quo 
semel posiio , Lactaniii verba perperam accepisse 
Hieroiiymum arliilralur : quin et eo procedil, ut sibi 
propemodum persiiadeat baud scripsisse Lactan- 
tiuin : c Minucius Felix nun ignobilis inter causidi- 
cos ioci ,1 sed c non igiiobilis inlcr causidicos Ec- 
clesioe fuit. i Scilicetaii, ex cum|>endiosa scripiura 
'Ecce pro Ecclesice , facile loci , nasci potuit. Al ope- 
rain ludere vir criiicus comperiiur. Miilo locum illum 
Minuciauum modo laudatum, quero unum vidil, alio* 
que deiorsit Heumannus. Licet enlm e\ ejus senten- 
lia verba illius loci minus apia cxiaimentur, quibus 
cjusinodi lis dirimalur ; alibi tamen adeo luculenter 
suam causain perorat nusler < cansidicus , i et qui- 
dein c noii ignobilis loci ; i ut neino plane fuerit qui, 
.Tqui judicis partes sibi sumens , juxta ipsins placita 
senleiiliam ferre detreclet. Sic igiiur ille (5) : c Nos 
cuin sacrilegos aliiiuos, el incestos, parricidas eliam 
defendendos , et lueiidos suscipiebanius ; bos (Chri- 
stianob) nec audiendos in totum putabamus. i Ubi 
notandum in priinis verbuin suscipiebamus, ex foro 
suiuptum, ut ad eum locum ex Wowerio animadver- 
sum. c Suscepti i enim c cUentes. i Servius ad iliud 
yirgilianuni (6) : 

Et fraus innexa clienli ; 
c Vult , inquit, iiitelligi prxvaricatores qui patroni 
sunt clientinm, quos nunc susccptos i vocamus. Re- 
liqua porro Minuciaiii contextus, quem descripsimus, 
ila cohxrere noscuntur ejusmodi vocis tUius accep- 
tioni, lit quisquis integraro aucioris sententiam inspi- 
ciat, faieatur oporteat ipsum aliquando saltem, 

f^ (i) Hieronym.io Catalog., cap. 58, e( Episl. 83 ad 
Magnum. 
(i) Miiiuc. inDta(o9.,cap. 2. 

i3) Ideni, cap. 28. 
4) Heuiiianii. Parerg. Gceiihig. x, pag. 208-212. 



(5) Miiiuc. Dialog., cap. 28. 

(6) Virgil. jEhM. vi, 609. 



HARCI MLNUCH FEUCIS. 196 

A quo tcmpore scilicct eibnicae superstiiioni esset adhuc 
addictiis, causidici rounere fuisse perfuncturo. Ne(|ue 
vcro jure quis regerat Octavium bic a Minucio ila 
loquenlem induci ; adcoquc illud unum ul maxiine 
iiide culligi posse, Oclavium qnidem, non autcin Mi- 
nuciuin , causarum palronum egisse. Quis enim , in- 
quit vir erudiius (1), probe non intelligat Ociavium 
vel de sc ipso, deque Minucio siiiiul, vel potius Minu* 
cii tanturo nomine dixisse, c se aliquando sacrilegos, 
et inceslos, parricidas etiam, defendendos et tucndof 
suscepisse ; Cliristianos vero nec audicndos in lotum 
putasse? I 

IV. — Qtiod si rcm iia se habere pcrspicuam sit, 
illud quoquc consequens fiierit , Minucinm nostrum, 
etiam post cliristianx reiigionis piofessionem, iii co- 

B dem muiierc obeundo perslitisse. Siquidem Ociavium 
ail se iioinam vc:>issc scribit (2) , c quuni ad viiide- 
miam feriac judiciariam curam relaxaveraiit; i id 
est , cum a forensi labore , qiio per reliqnnm anni^ 
lenipiis disliiiebalur, inciimbenlibus aulumnalibus fe- 
riis vacaret. Ncqiie est demum ciir quis mireinr cum 
Baiduino (3) , c in tain prof;uio ct inimico foro con- 
sislere causidicum piuin potuisse ; i ac proinde non 
est cur iiide potius colligat Hcumannus (4) Minu- 
cium causidicum Uomani fori handquaquam fuisse. 
c Hi eniin si considerent, verbis utor Mamachii viri 

. cl. (5), neque semper imperalores cavisse ne qui 
noslrum publicis muneribus fungerentur, nequte otm- 
nes, facile quidem ccrle conGiebuniur tertio saeculo, 
quo Sepiimius Severus xquior aliqtiando qnam de- 

C cessores sui consueverant , nosiris (6), et Alexaib- 
der (7) et Philippi Aiigusii , qui nihil adversum dos 
decernendum existimaverunt (8) , adepti sunt, fas 
fuisse Christiaiio viro in fornm venire, palrociniuro- 
que eoruro suscipere quos aut injuria aflcctos aut 
bonis iiijuste privatos fuisse arbitrarelur. i Arnobius 
enimvero tesiatur (9) « magnis ingeniis pra:ditos 
oraiores, et consultos juris magisteria christiana ex- 
petiisse, spreiis qiiibus paulo anie (idebant. i £t 
quis vero dubitet Arnobium his verbis ad Minucium 
nosiruin , iinmo suuin , respexisse , quem inler ejus- 
roodi oratores el jurisconsultos primas lulisse probc 
noverat?Quid, quod Tertullianus, f Hestemi sumus, 
inquiebat (10), et veslra umnia implevirou8,urbes,in« 
snlas, castella, municipia, conciliabula, castra ipsa, 

B tribus, dccurias, senatum, forum : sola vobis reliqui- 
rons templa. i Deleat igilur ex suis Parergii Hcu- 
mannus observationcm illaro qua Minucium albo 

(1) Le Nonrry, Apparat,, tom. n, pag. 11. 

(2) Minuc. Dialog., cap. 2. 

(3) Bai<luin. Dissert. de Minuc. Fel., § 5. 

(4) Heuiiiann. loc. cit.,pag. 212. 
(6) Mainarh. Oiig. et Antiq. Christ. , tom. ili, 

pag. 299 sdiq. 

(6) Teriullian. ad ScapuL, cap. 4. 
7) Eiiseb. H. E. lib. vi, cap. 16 et28. 

(8) Id. ibid. cap. 34. 

(9) Ainob. adv. Gent., lib. ii, pag. 21, edit. Paris* 
1656. 

(10) Tcrtuil. Apoioget. cap. 37 , cd. Migue, t. u 
col. 402. 



J97 



DE VlTA ET SCftllTIS MARCI MINUCII FELIClS. 



jnrisconsulioruin eradenduin slaiuebai : vigoaiqtic A Uulum hahct ct salis. Ingeniiim a nalura ipsi Jaium 



Firminiaiii el Hieronyini auciorilas, asscienlium Mi- 
nucium Felicem non ignobilis loci , quin et insignem 
iuler causidicos Roma^ cxstilisse (1). 

V«— Minuciiis in paganismo ab iiicunabilis educa- 
Iu8 fuerat, sed in provectiori xiaie a geniilium su- 
perstitione defecit, et chrisliaiiam fldeiii aitiplexus 
est ; qucinadmodum de seipso tesiatur, ulii dc Ocia- 
vio basc babel (2) : i Cuin, discussa caligine, de teiie- 
brarum profundo in liicem sapieiilix et veritatis 
emeigerem, non respiiit comitem, sed, (|uod est glo- 
ri«)SU8, prxciirrit, i id est, Oclavius nie in christianoe 
fidei profettsione pnece^sit : quod et Caecilius iiiiiuil, 
dnin Dialogi iniiio Minucium rogat i iit, cum in 
ntroque viiae geiiere versaius fueris, repudiaris alle- 



non ad lingeiiduin, sed ad vcriialcm diccndain, quam 
aJiiiierare nc^cit. Chri^tianorum ducirinam criinini- 
biis liberat qua* pagani eis objeceraiit ; adversa- 
riorumtiue calumnias in ipsorum religionem tam 
apte taiiiqne evideiiier retorqiiet, ut se, cuin malx 
causie rorlissimuin inaxiiiieque timenduin oppugnato- 
rem, tum bon» nohilis.simum pr.ncstel paironum (1). » 
Yll. — Cxterum de aliis Minucii vitae gestis, quam- 
diu vixerit, qiialiterque morluus sit, altum apud an- 
tiquos et recentiores scriptores silentium : neqiie dc 
actate qua 5f iiiucius Fciix vixil, scriptorum habetur 
conscnsio. Henricus Dodwellus (i) persuasil sibi 
eum exlremis Marci Anionini temporibus floruisse, ct 
David Bloiidellus (5), illum xqualein fecil Frontoni, 



rain, alterum coinprobaris, » nempe licet gentilium B qui M. Anloiiinuin docuit circa annuin Chrisii 160. 



superstitioncin repudiaveris, ait.imen fldem christia- 
nam coniprobaveris i in |ir«seniiaruin tamen, Ita 
libi iiiforinandus est aiiimus, ut iibram teiieas a^quis- 
sinii judicii, iiec iii alleraiii partein propensiis in- 
cumbas, ne noii tam ex nostris disputationibus iioia 
seiiteniia, quam eii seiisibus prolata videatur (3). • 
Qiiam pie autem et sancie post conversionem suam 
Minucius vixeril, his Eucherius, Lugdunensis episco- 
pus docet verbis (\) : i Et qiiando clarissimos fa- 
cundia Firmianum, Minucium, Cyprianum, Hilarium, 
Joannem, Ambrosium ex illo volumine numtrosilalis 
evolvaro ? Dixeranl , credo : Quid hoc est ? surgunt 
indocti et coelum rapiunt ; et nos cum doctrinis ecce 
libi in errore voluiamur et sanguine ! Dixerant istud; 
et idcirco poslea vim intuleruni ipsi regiio. i 



VI. — Postquam Miniicius Chrisio nomen dedit , 
f nominis hiijus sacrameniis instiiuius, i ut cum 
Arnobio (5) ioquar, jam veritatis vindicem, asserto- 
remque se prasbuit (6). Dialogum ita^iue perscripsit 
duas in partes distincium, quarum aliera Coccilii pro 
Ethnicis, altera Octavii pro Christiauis oratinneni 
conipleciilur ; euroque inscripsitOcTAVJus, ultradunl 
Lactantius et Hieronymus : imitatus niinirum Piaio- 
nem, Clceronem aliosque veteres, qui ejnscemodi 
libris In dialogi formam compositis, illius noinen 
pra^Gxerunt qui praecipuns in eis ngit partes. 

c Est antem Minucii dialogus, i inquit cl. Black- 
wallius, c aciite, eleganter ac perspicue digesliis. Tot 
fere in eo graves sientcntias quot periodos depre- 
hendis, et senteiuiae quidem, sponle ex argumento J) 
profluentcs, solerter oraiiimi sunt inlext.nc. Ratio- 
nibus ei pugnat et vincit, quantumque acuniinis, 

(I) Videnda M. Minucn Felicis pro se et slatn suo 
Epistola Apoloaiea ad F, 0. M. id esl, Fridericum 
Olloiiem Menckenium , qua, adversiis lleumaniii ol)- 
servaiionem, monsiratnr Mmucium Feltcem inler ju- 
reconsullos :ic causarum patronos jure nierilo<|iie lo- 
cuin tueri. U i>c episiola translata est in nova Acta 
Eruditor. 173S, p:«g. iiO. 

(i) MtHiic. iii bialog,, Cip. 1. 

(5) Idem, cap. 5. 

(4) Kiich. Lijgdiin. Episi. ad Vaterianum. tom. v 
BiMioth.PP., p:ig.77i. 

(6) Arnol, loc. cil. 

(b) Le iNourry. Apparat, U Biblioth. Max. PP.j 



Pleriquc iion siiie ratione quidein euin nnnierant in 
scriptoribus sffKSuli teriii ecclesiasticis ; oon satis la- 
men certuin et perspicnuin cst quibiis .xvi htijus aii- 
nis floriierit, cnjus polissinium iinperaloris icnipo* 
ribtis liomx vixeril. Guil. Caveiis (4) dicit : <De£rtate 
ejus , qna vhit, nihil- liabeo quod pro cerlo arfir- 
niare ausim ; si lainen in re obscura dubia|ue hario- 
lari lice^ii, conjiciam, illuin, uipoie Tertulliano 
stipparcm, Cypriano aniiquiorem circa niinum 220 
clartiisse. i Jo. Alb. Fabricius (5) observat, quod 
oiniies consentiant, Minucium a temporibus Anioiiinl, 
Cominodi ac S iveri non longe abfiiisse. Zephyrini 
Poniincis Roniani anlaie Miiiucium Roinx vixisse 
conjicit Ccillierius(G) cx Hioroiiynio, qui in calalogo 
C de Viris illustribus Minticium inicr scriptores qui 



id lemporis exstiiere, receiisuit. Ejusdem senlentiae 
fuere viri dociissimi Baronius (7) elTillemontius (8). 
Nosira selate vir cl. Jo. Daniel ab Hoven in epistoU 
ad Gerbardum Meermaiin, Minucium Athenagonc 
xqualem fuisse eidomque priiicipem inier lalinos 
scriptores christianos locuin vindicareallaboravit (9). 
YU. — Pra!ter dialogum hunc, alium Minucii ii- 
brum de Fato, vel contra Mathemaiicos Hieroiiymus 
de Viris illustribus capite 58 , ita enarral : < Sed 
et alius sub nomine ejus ferlur de Falo , vel contra 
MathematicoSf qui cum sit et ipse diserli hominiSy 
non mihi videtur cum superioris libri stylo conve- 
nire. i Liber hic, cujus llieronymus etiam in epistola 
ad Magnuni mentionem facil (10), hodie non exslat 

(f) Blackwal., de Prcestantia Uassicor. Auctor., 
cap. iO, § 5, pag. i93. 

(2) Dodwel. Dissertat. Cyprianica. lii, | i6, pag. ii. 

(3) Blondeil.. de Euchansiia., pag. ii9. 

(4) Cave, Hist. lilterar. script. Eccl,, lom. i, p. iOI. 

(5) Fabric. Nol. Ad Hieronymum, de Viris illustribus 
cap. 58, pag. i3). Biblioib. Ecclesiast. 

(6) Heiiii Ceillier, Hist. des Auleurs Ecclis, tom. il, 
chap. 23, pag. 2ii. 

(7) Uanm. ad ann, iii, § 3 ei 4. 

(8) Tiilemont., Mimoir,^ toro. iit. NotesurMinuti, 
paff. 295. 

\\i) Qiiue primum locum occupat iri V. D. Campen* 
sibus si\e spicilegiis critico-antiqunriis. Campis, i/titf. 
Exstat etiain iu Liiidneri secunda Minucli Fulicis 
editione, 1773. 

(luj f Minucitts Felix in libro cui lilulusest Octamt 



199 DE MlXUCIl FELICIS OCTAVIO iCO 

Ejus Minacium fuisse auclorcm, non ceriiim quidcm , A rii, clan trnclnlus, qui Hieronymi lemporibus cxsta* 



8in>iic tamon vero est. Ipse enini indicat se de fato 
commcutari voluissc, liis verbis(i): c Ac de rmo 
satis, vel si pauca pro lempore, disputaiuri alias, ct 
uberius cl plcnius. if,Yerum, observanie cl. Dupi- 
nio (2), ulrum in alio iibro de Fato amp\ius disseruc- 

cl in allcro conlra Mathematicos^ si Lamen insciii>tio 
nou iiiciitilur aiiclorcii), quid gciililium scripturanim 
diurHii iuiaclum. > Hicroitym. Ep. ad Mnguuiii. 83. 

(\) Minuc, iii Octav. Dialo(j,,can. 56. 

{i) Dupiu. Diblioth. den Auteurs, lom. i, pag. 180. 



bat, is cssct qucm promiseral, an polius inde an- 
sam arripuissct aucior aliquis quemdam Miiiucii no- 
minc supponcudi , incertum cst. Cum vero saiis 
aperiuni sit hoc iiigcnii monumentum inleriisse, mi- 
rum sanc quod Sebnsi. Nanus Tillemontius (1) de 
Minucio ejusque Dinlogo erudile disscrens, addat 
illiid legi lypis exscriptum in quadam Arnobii 
editione. 



(i) Tiilcmont., Mimoir,, loni. iii, pag. 75. 



tSBSBBB 



msmi 



FRANCISCI BALDUINI JC. 



DISSERTATIO 



m MINUCII FELIGIS OCTAVIO. 



IJt hunc^sive libellum, sive dialogum, qui multis B 
jam sacculis falso creditus esl diclusque esse ocia- 
vus Aruobii adversus Geules, cl inscribcrcm , cl 
csse plaiie liiiuidoque anirmarem M. Miiiucii Fclicis 
Oclavimny faeile miiii persuaseruiil duo et boni , 
ct anliqui , et graves tesies auctorcsque , i.acianlius 
alquc liicronymus. Ille enim suarum Institutiomnn 
lib. i,cnp. il.cilati Minucium Felicem in eo, ut 
ail, libro, qui Octavius inscribilur. • El cx co 
verbn quxdam dcscripin reciial qua: non paliuulur 
nos aut alium aliquem , aut alterius cujusquam , Oc- 
tavium rnigcre. idem lib. v, cap. 1, loquens de 
Christianorum quos legcrit cloquenlia, primo loco 
liunc Minuciuin laudal. c Minucius , inquit , Felix , 
noii ignobilis inlcr causidicos loci fuit. Hujus liber, 
cui Octavius tilulus esl , declarat quam idoneus Q 
vcritatis assertor csse poluisset , si se toium ad id 
studium coniulissct. • Tesiis alter csl Ilieronymus , 
qui huuc, siculi ipse faletur , Lacianlium secuius , 
in catalogo Scriptorum eccletiasticorum ait : i Mi- 
nuciiisFclix, Romx iiisignis causidicus , scripsit 
Dialoguin Christiani ct Etliiiici disputnnlium , qui 
Oclaviui inscribilur. > Idem in cpistola ad Ma- 
^nuniy oratoreni Romanuin , c Miiiuciiis , inquil , 
Felix , causidicus Romani fori , in libro , cui litulus 
Oclavius est, quid gcntilium scriplurarum dimisil 
intnclum ? • Jnm autem non esse Iiunc iibrum Ar- 
nol)ii, satis patel, cum Minucii csse apparet. Et vero, 
quod nicrouymus in eadem epislola subjicit , indi- 
care alinqui poierat Arnobii non csse, cuiii qiiidcm 
non iii:!i seplein, qui et jamniim cxstant, iibros D 
adversus Gentes Arnobium scripsisse tcsietur. Cum- 
que allerum quemdam librum Minucio noslro falso 
inscriplum fuisse narrel , taiito niiror doleoquc ma- 
gis hunc, qui ejus erat unicus x«i 'Hvioc, fuisse illi 



subreplum, alicriquc, non domino, iujustc adscrip- 
tum ; ut ct plagio el parlu supposilo factn nostro 
Minucio duplcx iiijuria esse videalur. Scd liaic frc- 
qucns est qucrcla de librarioruin nihil non lcmcre 
misccniium facinoribus. Fortasse, ut hunc libellum 
Ariiobio quidam adscriherent, qujcdam siyli et ar- 
gumenti similitudo , qux impcrilos pcrsxpe fallit , 
fecit : ct cum legcrcnt Octavium, statim somnia- 
runt oclavum aliquem esse librum. Ridicule pro- 
fecto ct incpte. Salicm Arnobio perpetua orationc 
uiciiti dialogiim temere adscribcndum non esse 
cogilassent. Verum insciliic tani cacca quam confi- 
dens cst audacia. Sanc Hieronymus scribit Nepo* 
tianum suum tam in scriptoribus ecclcsiasticis diii- 
gcnter versatum fuisse, ut, si quid ex iis prorerretur, 
stntim aguoscerct atqiic discerncret, quid Teriiilliani, 
quid Cypriaui , quid Laclanlii , quid Minucii , quid 
Victorini, quid Arnobii esset. C.Tterum, taulo magis 
miror Erasmum co loco, illum dico Erasmum iio- 
mincm acerrimo judicio pra?ditum, et tnlium scrip- 
toruin miiiime obiusum censorem, annotasse hujus 
Miuucii nihil nunc exstare. 

Cujus potissimum iiuperatoris temporibus Romae 
vixeril nosier Minucius, noudum mihi satis iiqiiel. 
Hieronymus in suo caialogo , quo scriptorcs ecclc* 
siasticos eo qui vixcrutit ^rdine recensere videlur, 
illum Origeni proximum, Cypriano priorem fuisse , 
obscure signiAcat. Sed iiujus alioqui vel sxcuitim 
vel xtatcm non indicat. Certe in Cyprianl de Idolfh- 
rum vanitate iibelio plurima sunt qiiae tot idem 
verbis iii Oclavio Minucii ieguntur ; necesse ut]^sit|, 
aut Iiuuc ab illo , aut illum ab lioc ea sumpsisse. 
Hieronymus vcro in cpisiola ad Magnum^ loqucns de 
lalinis scripioribus Ecclesix, elsi Minucium anto 
Cyprianum laudci, tameu iliam dc idolis oratiooem 



tOl r. BALDCJIM DISSERTATIO. m 

ftdscriberc Cypriano magls tidelnr. S^d et in Apolo- A Miiuicium nof^tnim Romne causa» egissc, pntilo 

ante rx Lnctnnlio et Hieronymo dictum esl : r:equc 
hoc ipse dissimulat, cum vindemiarum feriis curam 



gb pro suis adversus Joviiiianuin libris , primo loco 
Tertuilbnum, secundo Cyprianum, tertio Minucium 
commemorat. Sabellicns, sed sine teste. afOrmat 
enro Romae floruisse quo tempore Urbnnus ibi ernt 
episcopos, lioc est, tem|)oribus Alexandri Severi 
imperatoris. Si iia esset, esset Minucius aniiquior 
Cyprianov aequalisTerlalliano, nostrisque adeo Ju- 
nscons. Ulpiano et Paulo, Vemm etsi posteriorem 
fuisse credam , tamen proxima illa lempora secutiim 
esse exisiimo : nostra vero non aitingere nisi inter- 
vallo longissimo, hoc est, annorum prope m ccc. 

Minaciam gentem olim Romae nobilcm fuisse me- 
mini, in qua quatuor cnnsoles Minucii Augurini intra 
aniios qnadraginta numcrari possunt. Sed et Minn- 



judicinriam sihi rcmissnm fuisse narrat. Sic eiiim et 
Ulpiatius in Pandectis legc i de Ferm scribit , 
M. Anionini imperatoris orationc expressum Tuissc, 
c iic qtiis messium nut viiideniiarum tempore advcr- 
sarium cogeret ad judicium venire. > Siculi ct Suc- 
tonius (cap. 3.^) nnrrat Aiigustum statuissc, c ne 
Septembri Octobrive mense necesse esset i in se« 
nalum venire. Immo vero et ipse Cyprianus, tam- 
quam aller Miiiucius, in stia Epistola ad Donatiim 
{Ed\t. Oxon, Tractatu deGratia, pag, i.) mcminit cjus 
temporis quo , ut nit, i indulgcnte vindemin so« 
luius animus in qnietem, solcmnes et statns anni 



cios Rufos, et Mitiiicios Tbermos in Fasiis consula- B fatignntis inducias soriitur. i At lum quidem secessus 



ribits lcgo. Deniqne et Miniicius Fundanus Asiaa 
prsses fuit iilustris, ad qiiem Hadrianus imperator 
non iniqiiani de Cbrisiianis legem misit : ut jam 
nibil dicam de eo cujas in Episiolis meminit Plinius, 
Tcl quem illenosier laadat iolianas, cujus ad Minu- 
cium Nntiilem libri de Jnre civili laudaniur. 

His Tcro omnibus unum Minucium Felicem , etsi 
non foerit ejusdem aut gentis aut familise , facile 
antepono, «tate qoidem posteriorem , doctrina ta- 
men, Tirtate et, qood primo loco numerandnm est « 
pieiate molto saperiorem. Fuit enim non modo ju- 
risconsultos magnus, et excellens suo tempore ora- 
tor ; sed et , quod majus cst, fuit serio Christianus. 
Afmro fuisse suspicor, licet id arOrmare non ausiro. 



amoenos cnptare seail, ubi dc rcbus divinis cogitet. 
Non dissimilis est iiarratio nostri Miiiucii. Fclices 
vero illae rerisr, qiiibns a foro subselliisque abductus 
nobilissimus causldicus esl ad rcligiosam sive com • 
montntionem sive dispuLitionem. Cicero , quod abs 
nostro Scxvola acccpit , nnrrnt ( lib, ii de Oralore^ 
cap. 6). c Lxlium cnm Scipione solitum esse rusti« 
cari : eosque incredibiliter repuerascere esse solitos, 
cum rus ex urbe, tamquam ex vinculis evolassent : 
coiichas I etiam, c et iimbilicos ad Caietam, et ad 
Lucrinum legere consuesse, et ad omnem animi re^ 
missionein ludumque descendere. i Ejus vero exem- 
pli statim mibi in mentem venit, ciim Minucium 
audirem, relicto strepitu forensi', cum suo Octavio 



Certe Frontonis Cirtensis (Cirta antem Tuit nobiiis- C rusticari , et in littore Ostiensi suaviter speciare 



siroa Namidix civitas, cujus et in Pandectis mentio 
fit ) ita meminit, ut iii Alrica vereaium se es^e si- 
gnificet. Estque geniis dieendi scribendique secutos, 
qaaJe Afri illi , Tertullianua , Cyprianns , Amobius : 
ut jam de posterioribus non loquar, quos eadem 
olim aluit Africa, illa, inquam, felix rcecundaque 
Africa, qax ot semper aliqaid novi proferre dice- 
batur» sie etiam religionis nostrae vindices et patro- 
nos doctissirooa acerrimosque protulit, et ad ipsios 
qooqoe Roman» Ecclesiae praesidium atque defen- 
aionem eroisit» naro et ex eadero Africa prodibant 
bostes roinime ignavi , neque iniprobi minus , quam 
Tchementes calunuiiatores. qunlis, ne longius abeam» 
fuit ille, eiijus jnro roeroini, Froiito : qnero quidero 



puerilem , quem describit , luduro. Sed cum deinde 
audio qoam in illo secessu el gravis et scria de 
rcligione dispsiatio fuerit , et quale sit in deserto 
fornice consilium , sentio nuroquam coactuni Roros 
fuisse senaturo majori de re : nullumque Torum , 
orltem nullam , nullum negotium, illi sive otio, sive 
solitudini pra:tuIero : saepiusqne ut jiirisconsulti eo 
modo feriari, secedcre aique rusticari aliqoando 
velini, optare cogor. An in eorum aninios cadere non 
potest sancu aliqoa et religiosa et secreto suo digna 
rerom divinaruro cogitatio? Laciantius innuit, Mi« 
nncium sese toiuro non contulisse ad studium re- 
rum ecclesiasticarum. Sed tanto nobilior ejns jiiris- 
prudentia fuit, qnae, qiialis esse debet , in rcpublica 



uro Impudentero rhetorero, quaro impium Cbristia- D fuit : et rerum divinarum huroanaruroque curnm et 

cognitionero conjonxit : tantoque proptcrea magis 
ejus excropluro nostri ordinis hominibus commendo , 
ut saltem diebus nefastis in oiio melioris religionis 
fasios excolant, iisque sc dent atque addicant. Ha- 
bebant oliro feriantes Roroani suam c decursionem 
Tiberinaro, i cujus rocroinil Cicero (lib. t de Fin. 
eap. i4. ), soamque, ut leges (i) nostr» Tocant , c Ma- 
Juroaro > ad Osiiaro. Sed excureio nosiri Minucii 
quaro roiniroe aut otiosa aut ludicra fuit? Digna 

(2) Tiiulo otriusque Codicis de Majuma. Snidas 
0$9itB eos ludos cclebmtos addit , qiiorum ^amina 
fuit ^luicat9tl* h x97( BoLXArrUtt wWw, AX)iy.Xewf iftBkX^ 

7 



i adTersarium fuisse, ex Minucio inlelligerous. 
MoUem bunc fuisse Papiriuro Frontonem, juriscon- 
soltam.quiiii Pandectis laudalur. Suspicor potios 
fuisse Cornelium Frontonem rbelorem, quem Cnpi- 
tolinus narrat fuisse praecepiorem M. Antonini plii- 
losophi, iroperaioris, et ex cujus ciiarn scbola 
oraioria accepirous prodiisse illum no>trum (1) Meli- 
tonem, qui ad Christianorum defensiooero, eloquen- 
tlam saam convertit : ut quod illis impius praM:eptor 
probroro asperserat roalediceudo, bonus discipulos 
abstergeret respondendo. 

(1) Sardensem episcoporo, anctorero Apologise pro 
Cbristianis. Hieronym. taialvg. 

Patrol. 111.: 



203 DE MINUCII FEUCiS OCTAVIO m 

profecto , cujus yestigia libenter conspiceret Augu- A sidicus esset ullus, Tel jus postulaodi qnisquani 



siinus : et illum recessuni , in quo liabita est dispu- 
tatio, saluiaret, emn in ecclesia Ostiensi maireni 
suam Monlcam sepeliret. £quidem religiosi ejus 
colioquii , quod saucta hxc matroaa cum iiiio suo 
habuil ad oslia iiia Tiberina (sicuti ipse reciiai 
lib. XI Confesiion.) meminisse soleo, quolies Dia- 
logum hunc Minucianuni lego. 

Quaenam esset Rumani fori conditio, quumin 
eo versareiur Bliuucius, quxque Ecclesi^e in ea 
urbe tunc facies esset , ejus aitaiis memoria piane 
osiendit: et quae aliquando scripsi ad £dicta ve- 
terum Principum Rom. de Chrisiianis, eain rem 
iliusirant. Neque ignoia est historia temporum, 
quibus Decius aut Vaieriaims imperavit. Bene vero 



haberet , qui Chrihtianus non esset. ( Lege viii. 
Cod. de Poilulando. ) Quam fuit itaque nofoiie 
Miimcii nosiri exemplum, qiii bonanim pariium , 
quanium potuit, (^iroiius Romae fuit, quo tenipore 
nondum impiine hoc iicebat ! certe Christianis luoc 
erat inierdictum foro, neque iis jus postuUndi 
prsior dabat. Verum etsi magis Uli paliiati qaani 
togati esse soierent : tamen quia ib respubiica 
S£pe carere non poterat, aliqiiaiido togatos esse 
eos, et ex)rum quosdam aliquod in republ. munus 
obire passi suliinde sunt ethnici principea. Cbristia- 
ni jmperatorea deindc multo luere indulgeniiores, 
qui eos et consules et prxfectos urbi atque eiiaw 
prsetorio interduui creabaiil, quos alioqii non iguo- 



habet: Jurisconsullis , quorum de jure civiii res- B >^^^ui ^^^ acerrimos hoites rerigionis, quod in* 



ponsa legimus, nou solum ab religione alienis, 
sed et ejus acerrimisadversariis, successisse chri- 
siianum causidicum : et iilud sive forum sive col- 
legium Rom. toga: atque advocationis , quod tol 
Jam annis conspersuiu fuerat sanguine et cineribus 
piorum hominum, taudem aliquando voce et vesti- 
giis christiani jurisperiti expiatum atque conse- 
cratum fuiise. Arnobiu» libro primo gloriatur, et 
oratores et jurisconsuitos, magnis, ut ait, inge- 
niis praeditoSy transiisse ad £cciesiuin. Credo equi- 
dem , cum id scriberel, de Minucio eum suo co- 
Hiiasse. Multos ^us ordinis fortusse nuinerare vix 
potuisset. Sed Minucii tameii exeniplum quosdam 
secutos esse credo: ut et Minucius habuit, quos 



telligi poiest Tel ex uidus Symmachi conditioiie. 
Sed f;icti tandem . aliquando snnt ^everiorea « et 
seiiatmn forumque Rom. perpurgarunt et Minuctos 
quosdaro esse jusseruut, quicumque vei jus di- 
cerent , vel causas agerent. Aram VieloriiB, quae in 
Tcstibulo C4iri£ stabat , et ad quam aettius jurare 
aique sacrificare solebat , jampridem efeneraat , 
ipso etiani ei Synimacho (5) et aeualu redaraante. 
Sed efteceruiit postreuio, ut aoa aioio a laii su- 
perstitioiie iiberi essent omnea togati ^ aed ettam 
ut nuila in foro oisi eiirisiiana esset illa iurlipru- 
4euiia, cujus jam oiiin aliqua iii Mimwie mistro 
efiigies fuerat. 
Minuciani bi^us libelli inscriptio, et dielogi forma, 



in eodem stadio sequerelur. Saltem Hieronyiuus C -^"^4""°^ erudiiumque seribeiidi morem referl. 



ad Magnum, ubi Mmucium laudat, meminit duo* 
rum Romanae urbis beuaiorum, Hippoiyu et Ap- 
pollonii, qui, ut et inler Scripiores ecclesiasticos 
referrentur, meriii sint. Quid dicam de iilo (1) Vet- 
tio Epagatho Lugduuensi , qui oiim ei muitis qui> 
dem ante Minucium auiiis et fuit ei partim iguo- 
ininiae , partim hoiioris causa (ut varia lunc erant 
hominum de religione judicia) publice appeilaius 
est (2) AJDvocATos oiRisTiANORuii ? Au horum 
causain aiiquando in foro Roiuan. Minucius egH' 
rit, nescio. Certe Tertulliajius vix hoc iicuidse sig- 
nificai. Tam odiosa tuuc erat eormn sive religio, 
sive Ecdesui, cui htatus reipublic» imperiiquc Rom. 
adverhabaiur , toiquejam erat publicis pta^judiciis 



£enus dicendi est argutum , acre • vehemeas : est 
pressum, densum , nervosumt crebis seiiieuiiia con- 
pactum, Ottuiiumque antiquitatum aique hisioria- 
rum memoria referiumf et iu quo plurea seoieo- 
tias quam periodos uumerare possis. Mam t^ue 
verbosi oiim fuerunt Cbrisiiani, qui teHia dare 
noiidum didicerant: et eorom fMiironi erant ho- 
mines docii, ac, utunoverbo dieam, i^Iyfcisio- 
res. Quod ad falsa criinina atitnet, neii lam m- 
bis et iibeilis, quam vita et re ipea leftlMaBt 
adversarios. 

Quxstio qutt faic proponitar» et eattsa tque de 
agitur magna est, do religtone neinpe ywm aat 
lalsa. Acerrima otrimqiie esi aciio alque eoiiieii- 



confossa, ut ipsius nominis Christiani confes!»io ad D tio. Exiius ei viciona esi qiiaiis esae debet , ohi 



damnationem suUs essei. Tantum abest, ut hujus 
rdigionis esset, qu;e liberiaiis erat, asseriio. Sed 
tanto magis interea niiror in tam profauo et ini- 
micQ foro consistere cuusidicuin pinm potuisse. 
ttliruiu vero, cuinjam an^iis prope d^entis orbis 
Romanus et pulaai et |)uidlce et libere Christo 
iioiuen dedisset, auctoiibus ipsis imperatoribus « 
visam esse legem iiecessariani, qii« et taudem 
lau est, ut in uollo foro vel advocatus vei cau- 

(i^ Martyr ingduneosis sub M. Anlonlo et L. 
Vere. Tohies Euscb. II. E. iib. v. cep. i, et Gre- 
gor* Turtuieosi^, Hb. i, cap, 29. 

(^) rt<tp*je>>jToc x^iflTTtAvji^. Euseb. d. I. 



vtiriim cum faUo coufligil. Malaram pofSium ve- 
faemens patronus, ei bonanim gravis liosiift eat 
(^ecilius Natalis. Hanim eoiiira viii^ea, et mannn 
accusaior accrrimos atque jnstissimos ett 0ei8viiis 
janiiarius. Mediiis sedet bouiis Judek at(|ue eriii* 
ler Minucius Felix. Contentionts occasio ffiii,qttod, 
cum hic cum doobus iliis, quos neminavi, in lit- 
tore OsUensi ambularet, ab Oetavio Chriatiano re- 
preheiisos sit Cfiecilius efhnicQS, qoi occurreoa 
idolo Serapidis, illud colere se significasset. Sane 

(5) Symmnchus lib. x. epi$t. 54. £d. Jureti, 
me 61 ed. Sciopffi, ad Valcniinum , Thcodosiuja 
et Arcadium AAA. 



^05 F. BALDIJiNl MSSEBTATIO. M6 

olim Piaone e( Gabtnio coib. Smpi^is sacra Ci- A. Caociiiug principio 1mm1«4 nescio qttaoi uvt Acade- 

mmmiauuntXftifim»^ ftivePyrrhonicanilvox^, quasi 
auUa essei religioni» acieolia ; et fipicurea aadacia 
eiagiut Dei provideoliam, |irope ui ille(l)(k>tta apud 



pitolio et urbe fuerant ejecU: aed postea fue- 

niiit reatiiuta, et in snburbiia lacile basrebaut. 

Reprebensus GaecUius freroit» et umquam irriutus 

graviter in Christianorum religionem iiivebilur : 

suaroqne simui supersUliooem defendens, OcU- 

vium veluti Jaoesait. Sed imprudens incurrii in 

adversaiium lortt» et acrem: et ni, iile ail, 

Ftrasili eupiens illidere denteB, 
lufiregit soudo. {HoraL Ub, u, »aiur. 1 .) 

€aute sutus Don unus eai. Caecilitts varie et coa- 
iuse agii de muitis. OK:Uvias pleraqoe et depellit 
iola ioficialiiuie, et reterquet iosu rocriininaiione. 
4to«dam iogenoe eooitetor : sed jure defendlt. lu- 
4oe hxc discepuiio partim fiioijy partim jaris quaes- 



Ciceroiieni in libris de Natura Deorom, OcUviusPro- 
videiitiani defendii : Neque iis etiam argumeotis uti de- 
dignatur, quibus TeUoiusapod eomdem Ciceronem re- 
fellit Coiue vaniuiem. Cmdiios exprobrabat, Cbristia- 
Aos Deo, ut qoidam Fato,oddieere, qiddquid agitor ge- 
rilorve. Aba verbo Faii, tametsi odioso propier ineptlas 
Stolcorum, qui ea voce abuiebanior, non aMiorrei 
Ociavius. Sed lungioreni ea de re dispoutionem in 
aliud tempus reJicH, et eum veluti seopolum cauie 
refugit. Sane Hieronymus in Caulogo, ei adMngnum 
( Epiit. Lxxxiv ) lestis esi, quemdam de Fato li- 
Uoiiibus eonsut. Terudiianns anlea, et aote Tertol- 9 brum olim Miiiucio inscriptum futsse : sed falsam 



lianum Justioos et Atbenagoras, quorum exsUnt apo- 
logeilei Ubeiii, el poeteaCyprianus partini conira De- 
metfianom, poriim io libello de Vaoiuie Idolorom, et 
molio deiode magis Amobios aique Laciantius banc 
causam egeront : et osi pleroasqoe soni iion iisdem 
> ei senieotiis et argomeoiis acd et vertNS et fbr- 
Sic enim majores noslri eadem de il:»dem» ol 
Mle olim dieebai, dicere solebanl. 

Aiqoe otioam posieritas ule ob^ervasset exem- 
plom, aoibiiiosa noviiaa bonam antiqnitatem non 
inqoioosset. ?elim sane Apologias eomm, quos dixl, 
cnm boc Mioociano llbelkr conferri : ol aliiim nonc 
eomoieniarium eolligere non sii necesse. MolU ex 
veierom pbilosopborom dispuUlaonibus« et poeU 



fuisse inscripiionem monet. Credo illi a quibusdam 
esse adscripinro, qiiia bic videbatur ule aliquid esse 
pollicitos. Amobius, quem Minndi discipulum et 
Iroiuiorem appelbre soleo, roodo adversarios de fato 
accnsat, modo etiaro Christianos eodero noroine accu- 
satos fnisse ostendil : et in niraque laroen causa, 
cum ad rem ventum est, h.Tret et iiesdo qiiomodo 
altonitos Mxtc Naro (juvat enim propter Minncium 
et quosdam alios obiter hic notare) lib. vii, postea- 
qoam exagiuvit fotum, prassertim quale Sioicl flnge- 
bant : < has Umen, inquit, partes, «inia res iiimium 
longi est mdltiqne sermonis, iiiexplii-aus transcurri- 
mus atque iiiucus. » Idem lib. ii, cum scriberet 
Christianos urgeri rogatos, an sine voluntate Del 



rum Cibolis ei Romaoa Grseaque bistoria sobtiliter£ qoidquam fleret? um se utriroque premi sentit, uty 



el docte hie repetnolur. Verom inepium essel iis de 
reboBonnolaiiones muUaa etoliosas boc loco incolea- 
^ Mailem qo« ad ooiiquiutom Chriatiouaruffl meflM- 
riam panioeol, copiose explicare. Sed et barom 
comoMnuriis olios dabiuiriiberior loctis : oam iia, 
.qoos iom incboari, obsolveodis aliquaudo me dedam. 
Hm vero pr«ier illos, qoos dixi, iibelloe volde ve- 
lim eiiam bie legi eteomporari adversarias oratlonos 
Sjmunaehi et AoibroMi : ut quam oausam acriter 
quidem, sed privatim umeo qoo tempore Christiaois 
paboi esae vio lieebat, acUm esse ei Minocio ao- 
diemoa : cioidno moHis post annis poblice in aolieo 
couoiatorio iierum Herumqoe agilaum i in eoqoe no- 
bilem Roroanoraro sacroruro paironom, qoi et Pon- 
tiXez maximus et praefediis urbi eml, cum maximo 9 
ei aeerrimo Aniislile Cbristiaos religionia ooouoia- 
aom, qiio leoipore nostri liberi eranl, el booa aoqoa- 
qoe eonditioiie , aodiamus : prMcrtim cum jodex ei 
orbiier aederel, ooo Bsodo lam religiosos quam Mi- 
nudus, aed mului majoris aucmriuiis, ei qol rem 
bene jiidicataai cxseqol» et adversarii calomulaioris 
4)e4ttlaniiani reprimere aujue eoereere possel. Si quls 
deuique bic adjnngai Auguaiini libroa de Civiuie Dei, 
ad Oieiajvii dispoUtiooora niultum luds el splendoris 
adjuiixerit, ego in ulibus coronientariis iiuiic descri- 
bendisnou iinmorabor; $ed breviter tauium deliba- 
boquaedamcapiuMii>«idani Jibdli, utkcliNreoi prx* 
moneam. 



ad elabendum, deprecatione cujiisdam Ignorantiae 
uutur. ( Si, Inquit, cuncU ejus volunute coiiflciun- 
tur, nec citra ejus nutum qiridquam potest in rebus 
vel provenire vel cadere, necessario sequitur ut 
mala etiam cuncta volunute pjus intelligantor ena- 
sci ; sin aulem dicere voluerimus, pessiniomm ab eo 
rejicientes causas, mali esse conscium, generatorcm- 
que nullius ; Incipient videri aut eo invito res pessl- 
m£ fleri, aut, quod sit immane dixisse, nescieute, 
ignaro, ac nescio. » 

Qiiid igitur landem inter has veluti symplegadas 
consirictus, quaeslioni respondet? i Respondearous, 
inquU, necesse est, nescire nos isU, etc. s Justiiius 
antea in sua Apologia non dubiuverat r^y ru ilfMp- 
fdvr,t M'ptr,^, utappellat, aperle iiiflciari, planeque 
rejicere, dum scopulum unum, quem imminere alio- 
qiii puut, vult cffugere. Atqiii luiic in alterum incur- 
rit, quem non minus aut Minucius aut Arnobius re- 
formidasse videtur. Tandera vero Aiigiisiinus in 
eadem Africa voleiis veluti persolvere, quod Minucius 
poUicitus esse dicebaiur ; et, quod bic praesure fur- 

(I) Transposiuet confusa vocabuia* C. enim Vel- 
lciiis. senator, e>t ille EpicureuH. lib. i, de Orat. eap. 
VI. qui inde, ab viii capite ad xxi, Providentiam 
impugnai : coi C. CoiU, Academicos, respondet a 
cap. iUo sKi ad ftoem libri. Adde initium Ubri u. 

(LiNDMEH.; 



J07 DE MINUCII FELICIS OCTAVIO 

tasse vix poluisset , comulalc dependere : subtiliter A «niim ct singularcm 

exposuit in hac quaestionc mcdium quidpinm, quo 

sntisfieri posse judicavit utriquc difficultaii. Scicbant 

et Minucius ct Arnobius quxnam olim fuisset dis- 

scnsio disputatioquc inter Chrysippum ct Diodorum 

nnp) SuvATwy Mi tlitoLpfilni(t sive de Fato. Nam ct 

nos cx Cicerone atque Pluurcho illam utcumque co- 

gnosciuius. Scd ne in hujus quidem judicibus et 

arbitris nostri quidquam dcpreliendebant, quod om- 

nino sequerenlur. Itaque quamdiu non liquebat, 

ampliui pronunliare quam lerocre aliud statimque 

dellnire malucrunt. - 

Redeo ad Gscilium. Is suorum numinum anliqui- 
laicm, passimque reccpiam aucloriiatcm, quanium 
poicst, tuclur. Chrisiianorum Deum verum el uni* 



%08 
cum Numen invocat : sicnii et 
Laciantins lib. ii, cip. i , ait cthnicos, cum jiira- 
rent, Deum polius, quam Jovem nominassc. lu anti* 
qua formula jurisjiiraiidi Rom. nominatur Diespitcr. 
Sed Ciccro, lib. vii Epist. ad TrebaL, dixil, c jurare 
Jovem lapidem. > Sxpe etiam Jovis mcminis^e olim 
juranies consiat, ci npud Grxcos za»c Bp*i9s est np- 
pellatus. Mirum vero, quod Caecilius gloriatur, igno- 
lis ciiam numlnibus Romanos aras exsiruxisse. Nam 
quid hoc aliud esf, quam errorem confileri? Talem 
aram Paulus Athenis vidisse se ait, et cx ea somit 
argumentum convinccndae hujus ignoranliae, doeen- 
dorumque Atheniensium. Neque in Atlica modo, sed 
etinEtide fuisse arasita inscripias, lestis est (1) Piu- 
sanias. Et foriasse posiea Octavius, cum docere Gae» 



cum exagitat; et eos inicrea lamquam «9iou; pro- B cilium instituit, Pauli exemplo inde rrpeliit suae ca* 



scindit. Ociavius idolorum fabulam et vanitntem 
sailsc traducit, iisdem ctiam verbis usus quibus Cy- 
prianus in codem argumento ulilur. Neque vero 
difOcilis fuil reprehensio, cum quidem et ipsius Ci- 
ccronis libri de Natura Deorum veluti suffragarentur. 
Nam el Amobius, lib. iii, posl principinm, testis esi, 
prupterea quosdam Chrisiiaiiorum hosies aliquaiido 
c miissilasse, libros illos jussu scnatus abolcndos at- 
que concremandos csse. i Quid? res Ipsa, quaeabs 
suis quoque cultoribus est irrisa (nulla enim umquam 
stiiliior atque inepiior fabula ullius su|)crsiilionis fuit) 
iiltro sese refellebat. Sed et quud huc peninebat, fa- 
cile describerc potuit Minucius ex Tertulliano, Jiisiino, 
Athenagora, Theophilo : ut ct poslea ex Miniicio Ar- 



lechcjicos de veri Dei cogniiione principium. 

Illud quoque mirum videri posset, Caeciliuro glo- 
riari, c quae apud alios popiilos singula numina co- 
iunlur, universa Romae coli : i Niliil ut supersit, 
quam ut suum Pantheon gloriose osieniet. Alqoi 
obslabat lex Romuli, quae peregrinoadeos coH vetabat. 
Obslabat Ciccronis sentcnlia, qui confusionem rcligio* 
num alioqui fore pronunliat. Sed peregrinos foriasse 
non judicabani, quia Jam erant publiceacciti, ei velutl 
civiiaie donati. Sic urbs illa, qnae ab Aihenxo (Ub. t, 
eap. 17.) scite dicia erat ^(to/hi9» rfie oixou/M<yiK, salse 
abs Theophilo nosiro anie Miniicii aeiaiem, appellau 
esl Ivire/ui^ rf.c UwiUtfioviAt, Nam et Tcrtuliianus {tU 
SpectaeuliSf e, 6) dixeral, c in ea consedisse convcn* 



nobius, Lactantius, Ambrosius, Augusiinum, comC lum daemoniorum. i curiamqne deorum. Interea non 



eamdem causam agerent. Cerie quod Octavius de 
Saturno narrat, LaciamiusipsumMinuciumnuctorem 
hudans rcpeiii, laliusque exponit lib. i, cap. 11. Ut 
aulem Oclavius loUim fabulam Rumana^ suporslilio- 
nis salsc subsannat : sic ei ipsorum oraculorum, qui- 
bus laniopere gloriabaniur etlinici, vanilatem eie- 
gantcr oslendit : ac ante suam quidcin aciatem oracn* 
lum Apullinis Pytliii desiisse significal : sicuti ei Plu- 
tirclius faletur temporibus Adriani imperatoris plane 
defecisse : Sic enim cum Chrisiianae rcligionis veriias 
invnlescerct, necesse fuil evanescere imposturam il- 
loriim TMv xpioTiipCMy. Porro Oclavius de dxmonibus 
Cl corum , cum abs Chrislianis ndjurantur, Irepida- 
lione narrat, quod antea Jiisiinus el Tcrluliianus in 
Apolog. el Cyprianus coutra Demetrianum et postea D 
Laclantius lib. qunrto, cap. vigesimo scptimo. Itaque 
facile refcllit ipsum quoque Ulpianum, Chrisiianos, 
ul impostores, hujus, ut vucant, exorcisaiionis causa, 
irridentem Legc i. de Exlraord, Cognit, Inancs non 
tuhse exorcismos poslerioribns quorjiie lemporibus, 
el fuis^c frequcnles in Ecclcsia, intclligi qnoqiie po- 
tesl cx Opialo Afro et Augustlnu, scriptoribus a Mi- 
nucio ininime alicnis. 

Sed el de Deo unico mulin Oclavius inculcal, non 
dissimilia iis» qux Justimis ?repl Movapx- ^^ Clemcns 
Alexandrinus collegeraiil. Nam et ulruinqne legisse 
noster potuit. Ncque vero pra^lcrit, quod Cyprianus 
UMffti, ipsum quoque vulgus naturaiiier appeliare Deom 



lemere adjecit, illic quidvis colere, jus fuisse, praeter 
Deum verum. Estque profecto memorabilc, quod Au- 
gostinus lib. i de Con$en$u Evangelistarum^ cap. 18, 
acribit, cur ilium unum non coluerint Roniani, qui co« 
lebanl omnes aiios. Quia, inquit, sdlum u eoU volue^ 
rtl, i7/os aufeiit deos Gmiivifi, ^tios isU jam cotetani^ 
coli prohibuerit. Cum autem de ipso Christo quaere- 
retur, alia eiiam causa fuit, cur senatus redamareC. 
Porro, ut Augustinus in eo libro roulta incuicat, qo» 
ez nosiro Octavio repetiu videri posseni; sie ct, 
quod elegaiiier rcspondct de excidio Hieroaoiymi- 
taiio, Octavii de eadero re resiionsionem confirmai. 
Sed singula nunc describere nibil alliiiei. Redeo ad 
Minucianum audiiorium. 

Caeciiius Christianos accosal, quod c templa tam^ 
qoam busia dcspiciant. i Faietur OcUvius. NametCl6« 
men> Alexandrinus inff^^tirrcxfianlea probaveratfilla 
esse (2) sepulcra. Sed Arnobius lib. vi c lempla busiis 
sopcrlau » fuisse ait. Caeiernm Christiani aiia posiea 
ratione ex suorum martyrum sepolcris, non modo 
lempla, sed et altaria effeceront. Neqoe non poloit 
Minuclus ea vidisse. Sed iia est profedo. Eisi miyo- 
res noairi rciigionis nomine muita facereni in ape* 
ciem simiUa iis, qu£ ab ethnicia fiebant : uroei», 

(4) Pausanias Eliac. i, cap.I4. ii>vdi(rT»v et&^fi^tiioc. 
(i) Clemen6Pro(re;;(fco adCentet,^. 58. itui^itf 



209 



F. BALDUINI DISSERTATIO. 



SIO 



quia aliiis eral finis, aliiisque usus, sua sacra derendi A rem liumandorum corporum. An is quoque jam lum 



posse sciebanl, eisi aliorum xaxo^qUa* damnareni. Sa- 
eriliciorum Romanorum ritus quam valde irridenl ! At^ 
qui non dissimilis olim eorum, quae lege divina Ju- 
d^eis mandaia erant, forma fuit. 

Etsi aiilem Chrisiiani aelate nostri Miniicii sua tem- 
pla superbe attollere ad exemplum eiiinicorum non 
possent : lamen suas saliem babebant cryptas, et 
quasdaro etiam aedes et domus sacras in apertis et 
ediiis locis, ut TertuUianiis ait, et lubenter convenie- 
bant ad illa suorum marlyrum sepulcra : quae x«i- 
fivn:puL vocabant. Nam et baec illis permisisse Galiie- 
num iroperalorero (qui Minucii aet:item non longo in- 
tertallo attigii) Eusebius scribii. Ridet autem Gaeci- 
lins, quod Christiani suos jam vita fuiictos, non lam 



in usu esset, cum ibi ageret Minucius, nescio. Ri« 
diculum vero, quod Gxcilius, severus scilicei censor, 
Ghrisiianos accusat, quia neque unguenlis delibuti, 
neque sertis redimiti essent. Mirum, quod interea noii 
mimiur, eos tamen usos jam tum fiiisse oleo et chris- 
mate. Sane sobriam, siccam, frugalemque vitam, hoc 
esi, ab ungueniis alienam, ipsi eiiam ethnici lan- 
dare solebani : ei Phito ex sua Republica, quam 
optimam suo judicio flngii, Homerum non ejicil nisi 
ungiienlo perfusum et vitiis redimitum, et, ul hic 
nosier Ociavius ait c coronatum : i cum signiflca- 
ret sese babere nolle cives lam roolles. Ac ne longius^ 
abearo, Vespasianus qnemdam uiigenlis madentem, 
et gratias ageniem pro impetrata prxfeclura, aversa^ 



mortuos esse, quaro dormire dicerent ei crederent B tus, c Mallem, inquit, allium oleres. i Sed quid non 



corporuroque resurrectionem jacurent. Atqui et apud 
8uum Hoinerom (lliad. a. v, 544) legerat, lic-^c^At 
iytlpnv^ et apud Virgiliuin (jEneid* iv, ven. 244.) 
c somiios adimere, > cum de roocluis in vitaro re- 
vocandis agitiir. Quid prxterea hic responderit Octa- 
vius, conferri polest cum iis, quae antea Theophilus, 
Atltenagoras, Jusiinus, Tertulliai;u3, eadem de re 
scripsere. Nam hos secutus Minucius est. Ridet Gae- 
cilios {cap. 42) Cbristianos, quod cadavera ungantt 
non coronent. Atqui et Romani, etsi quid agerent 
ignorarent, unguenta funebria habebanl. Notus est 
iUe Enni versiculus : 

Tarquinii corpusbona femina lavit et unxit. 



objiceret Cxcilius, curo etiaro Cbristianos accuset, 
quia flores naribus supponerent, nec capiti coro- 
nando iroponerent? Aiqui ipse Lucianus iii suo Ni- 
grino ipsos Romanos rectius irridet, quod Chrislia* 
nos hic non imiientur, et faciant conlra iiaturaniy 
planeque nihil aut sapiant, aut sentiani. Adde Tert, 
deCor. mil', 

Caeterum Caecilius, ut alier Lucianus in Peregrino, 
Ghrisiianos irridei, quod colani liominero cruciflxum. 
Octavius breviter negat hominem tantum esse, quem 
colanl : ei regerit, adversarios poiius esse Mpotnrp^A- 
tpoL%, qui reges laroquam deos colant, el per eorum 
etiam genium jurent : quiii imroo gravius puniaui ita 
pejerantem, quam si quis suuni iovem jurando sciens 



Et licet Leges xii. Tabb. servilem nncturam cada* 
Tcrum, ut ait Gicero (deUgib. lih. n, cap. 24), lol- ^ ^;*!^*'^/;^!"^'^^^^ ''^'^^l .^"IT'!!?.?!*?.^:^^ 

lerent, aliam t:imen relin<iuebant : et ipsi juriscon 



sulii inter jusios funeris snmptus ungiienta rererunl 
(L. irigenma nptima, de Reiig, et Snmpl. fnn.). Quod ad 
c coronas cadaveruin > atiinet , fatetar Octaviaa 
Christianis ineptas videri : et eos propierea in eo 
genere ethnicos imiiari nolle. Tertuilianus in libro 
de Corona (eap. 43), ait, c a saeculo coronari et ipsas 
Libiiinas : i El ipse Gicero pro Flaeco (eap. Si) 
meminit c aureae coronx impositae mortuo i cuidam 
c Gastricio. i Verom quid anliqiiai leges Rom. de Go- 
ronis cadavemro staluerent, diii ad Diiodecim Tabb. 
Denique ridet et indignatur Gaecilius, apud Christia- 
nos c cadavera humari, i non c uri. i Veruin estve- 
tus illud, c Risu incpto nihil est ineptius. i Qiiid Oc- 
tavius? $impliciter respondei, antiquam esse suaro et 
Dieliorein sepeliendi consuetiidinero. Quod et Arno- 
biua respondit. Nam et post Minucium mota iterum 
haec qmRstio est. Atqui Romaiii poierant sui saltero 
Ciceronis librum ieeundum de Legitnu (cap, 2i) le- 
gisse, qui hunc morein defendit et conflrmat. Et Pli 
nins lib. vii, cap. 54, c Ipsum, iiiquit, cremare apud 
Roroanos non fuit veteris insiiiuii : terra coiideban- 
tur. I Sane Tenullianus de Corona (cap. 12) ait, 
Christiano non licuisse cremare, et (ineunte) libro de 
Returr. cam, ridet eos, qui c atrocissime, i ut ait, 
c exurunt dcfunctos. i 

Porro Augustinus lib. xi Confeu. significat in ec- 
clesia Ostiensi peculiarero aliquero etiam fuisse mo- 



nem Alexandri Severi : quae tamen relata est in li- 
bros Juris L. ii, G. de Rebui credit. Sane oliin Cliri- 
stianos noluisse uti tali formula jurisjuratidi , testia 
est Tertullianus in Apotogeiico- Sed tanlo roagis mi- 
ror eam posteriorum Gaesarum Ghristianonim legi« 
bus cororoendari. 

Caecilius contumeliose objicit Cbristianng eiinm 
c ipsam crucem adorare. i Negat Octavius. Adver- 
sarius iis, ut furciferis, maledicit. Noster (non eniin 
eum pudei crucis Chrisiianas) cruciferos suo modo 
dici non recusat, et de suae crucis signo religioso, 
(quod certe mnjoribus oiim nostris familiare fuit) 
respondel, quod antea Justinus el Teriullianus scri- 
pserant, el postea Lactaniius lib. iv, cap. 27, 
D Nam et quanti illiid fecerit Gonstanlinus, notum eai : 
certe ut vulgo res minus e>s»i ignominiosa , edixit 
ne deinceps facinoro&i cruci afflgerentur. Non desiit 
tamen Julianus Apostala, ut Caeciiius, Chrisiiania 
ignominiac jcausa exprobrare crucis cultum, sicuti cx 
Cyrillo intelligi potest* 

Mira esi impudentia calumniae. Eo tandem evnsit, 
ut nescio qu-ne sacroruro monstra Ghristianis objicercnt 
adversarii, c et qualia demens (i) (nt qnidam pocta 
dixit) iEgyptus portenia colit. i Audet etiam C^ci- 
lius fiiigere illos c adorare caput asini , i qunmquam 
prirous hoc non finxeril. Octavius lam putidam ca- 
lumniam. inliciatione depellii, et id poiius de advcr- 

(i) iuvenal. Satir. 15 inennte. 



S!i DE MINHGII FELICIS OGTAVIO 2iS 

sariis veredfcf posse, recrimlnando probat, secutus A cam et ipse Ulpianus scripserit, eum, qui fralerna 



suum TerluHiannni {Apotog. e, xvi), quielChri- 
siianos vulgo dictos esse asinarios, et Gtiristum ipsum 
auribus asiiiinis tamqiiam aliqnem Hiifam ab Impio 
pictore expressnm fuisse narraf. Talem autein con- 
fictam fabulim esse sigiiincat , quod Cornclius Taci- 
tiis nieiitiendo tale qiiipplam de Judar^is reciiasset. 
Veriim et anle Taciium hiultis annis Apio Alexan- 
drinus tempore Caligulae in Jud^is accusaverai 
quamdam ijoi^rptU'». Caeternm, cum Josephus tale 
mendacium jum refutisset, minus igiiosceiidum esC 
Taciio, qui in eo perstat : miniine vero illis, qui ma- 
jori etiam iinpudentia Christianis hoc probrum as- 
pergunt. 
Tiirpius est quod Caecilins eodem pudore cTamitat, 



charitale diligitur, etsi frater non sit, rectc tamcn 
Frafr^m simpliciter appcllari quod cl in librosju- 
ris relalum est L. quinquagesiina octava de Han-ed. 
inslit. Quin immo el olim ipsog Essseos, ante tem- 
porn Christianonim, ita sese invicem coinpelfdSSCy 
dfdici cx quodam Philnnis fragmento, quod exsiat 
apiid Eusebium nipi npoiwpAvxzvf.t {iib. vni, cap. 12). 
Horribilius est alterum, qund objiciebatur, c cri- 
mcn inf;inticidii : i ccepitqiie haec caluinnia paulo 
post tenipora Trajani, et ad Gonsiaiitini xtatem per- 
duravit, et quidem cum tragica suspicione cujusdam 
coenae Tliyesiese. Sed unde liaec suspicio? Anquia 
Christiani dicere solerent se vesci corpore et san- 
guine Christi ? sicut e diverso narrat Augustinus 



eos f colere nescio quae pudenda. i Ecqno ruitimpura B qunsdam aliquando existimasse ab Christianis adorarE 



malcdicentia ? Oclavius sua^ verecundi:e esse intelti- 
git, id loiigiori oratione non refcilcre : interca audire 
cogitur, alia non minus ncfanda , cum Caecilius de- 
damaret nefarios esse Christianorum ccetus aiitclii* 
canos, incesto et parricidio polluios, prope ut olim 
erant Romae Bacchanalia. Octavius talia crimina non 
soluin abs suis depellit, sed etiam reiorquet in adver- 
snrios. Quam inccsta essent Romanorum sacra non 
esi ignotuin. Nain et eorum poeta (i), i Nota Bon«. 
inquit , secreta desc. i Diu etiam humaiias viciinias 
immidarunt * etsi in aliis geniibus haiic, non jam 
dico sanctam, sed sanguinariam ci sceleratam feri- 
tatem reprehendercnt. Est autem memorabile, quod 
Plutarchus in Problem. narrat, eos obteiidisse ad hoc 



Gerereni et Bacchiim, cum audirent iii eorum niyste- 
riis tanti fieri p^nem ei vinum : nequeanoqui rem in- 
telligereiit. Quid dicam, qiiodEpiplianius(2) narrat, 
quondam haireiicos, qiii Giiosiici et Gaiaphryges ec 
Pepuzlani appellabantur, se vero Ghrisiianos esse 
menticbantur, coinmisisse qiiod hic G:ecilius omnibus 
Ghristianis objicit? Sed an aequum fuit, ut viris bonis 
propterea afTingerelur^quod ab iis erat alienissiinumT 
Adversarii locoprobationis obieiidebant famametru- 
morem. Sed nullo quoque jure id fieri , leges civiles 
pro nosiris respondebant , et ipse Quiniiliaiius (5) d(« 
xit, c nulli non etiam innoceiilibsimo accidcre posse 
fraude inimicorum, falsa vulgantiam, nt sinistro ru- 
more laborel. > Qiiain vero prociil abessentChristiani 



sunm factuin excusanduni, aliorumque damnandum. C ab omni homicidio, saiis Ociavios ostendii, cum oo 

boHiicidivin quideni in ludis gkidialoriis spectare eos 
per saam religioiiem potutsse narrat, quod ei aiilea 
Tbeopliilus dixit ad Amtofycum; ei eodem Mspore 
AHieiiagoras f» Apotofia, ei lalinr TerluUianw in 
Ifbro de Speeiae. ei posten Lacbtntitis lib. vr, cap. id. 
Sed iie<pie esDsae pecudis sangninem gustasse nosifos 
MiHOCius aHriMii : siculi ei Tertullianus. Sie enim , 
quainiApQstoH rcpctitain Noiiae iegi*in rnrsus ivleranl, 
multis saecalis iiostri diligcnler observanmi, uon mi- 
Bus quaui ApostoHcuin iii eadem Synodo (kcreliinitu^i 
^9p*iUe. Gerte qa;irm boncsliim, religiosum, piidieunt, 
easiumqiie fuerit Cbrisiianorum solemne conviviiim, 
quod «lyAici7vappellabant, Cxcilios, si venim ingemio 
dicere, quaui iinprobe nieniiri inaluissel, inielligere 



Mirum vero Cliristianis sacra lalia objecia luisse. 
Fuit lamen vetus et diuturna h:pc calumnia : ct qui- 
dem promiscunc libidinis suspicionem facile aiigebat 
quoruiiidam credulUas, qui alios ex suo ingcnio aesti* 
mant, et nocturiia promiscuai multiimlinis coitio, et 
qiiia Christiani sese fratres sororesque appellarent, 
alqiio cliani nsculo scse inviccm exciperent. Qiiid 
dicam, osculo quosdam impudice abusos esse, ut et 
faieiur ei conqueritur Clemens Alexandrinus in Vx- 
dag. Christiani satis nuilta castissimi sui pudoris le- 
slimonia opponcbanl. Sed nibil audit impudens iiia- 
levolentia, qux ui lingiiam habet intemperantemi sic 
neque fronteni ncque aurcs habet. Saue et olim 
Apionem tale quippiam de Judacorum coctibus con- 



finxisse iiarrat Joscphus. Ergo iiihil nosiris tali in- ^ potoerat non 8(»lam ex TerialKani nosiri Apologiai, 

famia oppressis aliud superfuii, quam, quod scite et 

eli^anter iEscbyliis ait, tV ac/x6<««v imjteivxt tA 

XpivQi. Non erant iinposiores, qui verba darcnt : non 

hoinines clainosi et impotentes, qiii conviciis, malc- 

diciis, libellis laniosis adversarios vicissim opprimerc 

velleut. Rebus ipsis falsum refellere, et co tandein 

niodo vincere sedcndo et silendo malcbant : et bona 

interea consciontia scse suslcniabant aique consola- 

bantur. Sic bonam causam agebaiit bene. 

Mirum rursus, Ca>cilio lain insolentem visam esse 
lllam inier eos c fraternt nominis communionem, i 



sed et sui Pliuii qnadam ad Trajannm Epi^uila. Sed 
petulantiam projecte maledicciitis quid refrx^nare 
posset ? Oixi de eo convivio plura in annolationibut 
ad illam Epistolam, quae jam repelere nihil ■llincl. 
Ulut autem nocturni Gbristianoruin ooeiaft innoxii 
essent, tamen obstibat lex Duodecim Tabb. inntiig 
decretis eonfirinata, et grsvia eraiit jiidicia de colSe- 
giis illicitis. Nostri vero respondebant, nibil reipubli- 
csb esse periculi a suis coitionibus, quia essent alie- 
nissiini ab omni vel ambitione, vel ullius dignHatis 



(1) Juvenalis Satir. 6, vers. 9i5. 



(2) Epiphnnius, Ifa^resi XLvin, sect. xnr, i 
5) Qiiintilianas lib. v JmiU. Orat.^ cap. \ 



416. 



M F. BALDUINI DISSERTATIO. 2(4 

cogiUilione, nihilquc essct in rcpublica, qnod affc- A purum lyrannum el noslris infcsiissimnm , doroi 

slrunguhiri Romani cnrarunl, qui i!li maxime erant 
Tnmiliares. An liis Clirisiianus ullus adfuit? Scplimlo 



ciareni, sed sua esscnt privata coiidilione coiilcnti, 
ul Tertullianiis in Apolog. rcspfmdct. 

Cxlenim ut jam pr.neleream reliqua capifa vcl ac- 
etisaiionis CaH!iIlanae tcI Oclaviaiix dcfensionis, 
ilhid observare juvat : cnm calumnialor ingeniosus 
et accr niliil non vel confiiigat vcl exaggerel , ct ma- 
jestatift qoaedam leviora crimina adjungat : prxte- 
riisse crimen perduellioiiis , quod et alia antea 
objecerant, etad reos statim opprimendos inprimis 
idoneum esse videbaiur. An id dissimulavit , quia ne 
teiiais qaidem ejus esset saspicio? Fuit certe per- 
petua h»c majorum noslrorum gloria , quod nullis 
injiiriis tam irrilari potuerint , ul in prJncipcs aut 
tyrannos, et^i ab iis indigiiissime vexarentur, hostili 



Scvcro, qui ad imperium gladialorio aninio vlam 
aflTeciabat , sese opposuil Pes<enniiis Niger iii Syria, 
el dcinile Clodius Albiiiiis in Brilnnnin Gnllinqne, 
cum uterque lam bono Jurearmatiis, quam Severus, 
sibi esse viderelur. Nnin el ipse Tertulliaiius iii libro 
de PaUlo (cap , ^) hosce iion minus, quam Se- 
Tcriiiii , AuguBtos aliquando ngnovit alque appel- 
lavil. Cliristiaiii inmen in eorum vel excrcitn, vel 
fnciione nulli invenli sunl. Plautianus, qui principl 
proximus ernt, et posteuin maxitnx niicloritatis, 
ul Scvcrus ei Cnracalla, a quibus liebnnt inull:i crn- 
dclitcr, jiigularentur, immiltil in curiam s^uiim prne- 



animo easent, aui ullis adversus eos conjuraiis B recliim, et codein paulo posiirrumpii. AnPlauiianum 



conspiratioiiibus ( qiiae timen alioqiii et speciosse et 
freqnenies tiinc erant) assentirentar : aut, qnid stia 
paiientia, toieraniia , modestia , continentia digniim 
esset, non meminissenl. Tanlum abest ut esseni 
aut lorbulenti aut sedltiosi , ant immani cupiditate 
ultionis Kbriperentur. Nain eisi ea niuliitudine septi 
essent, ut facile possent conBcere, quod in hoc ge- 
nere instituissenl, lamen fas non esse putabnnt. Et 
vero siixaliofiui reiigtonis el principia sustiilissent, 
et fandainenta eTeriissent. Iiiimo vero humnn?e so- 
cielilis Tincula omnia dissolTissent. Quid mtillieliam 
philosophi aiHbillose pracdicarenl de tyrannicidis , 
notiim crat. Sed nostri lalibus flabcllis inccndi se 
non paiiebnnlur : taiilum aliest, ut religfonis nomine 



Cbrisiiani secuti sunl, quorum intcresse Tidebatnr 
lyraiinos illos tolli? immo Tcro potitis Severum jnm 
decumbcnteni illi suo etinm oleo curarunt snnarunt- 
qne, nl testis est Tertullianus ad Seapultttn, nbi et 
soiemnes Ecclesicne prcces pro priucipibus comme- 
morat. Tum addit : c Ex reguln paiicntire divinae 
agere nos salis manifestum est, cum tanla hominnm 
mulliiudo, pnrs pene major civilatis cujiisque, in 
sileniio et modcstla agimus. Abslt enim , ut Indigne 
feramns en nos pali , qtirc optamus : atit nliioiiein a 
noliis aliquam machincmur, qunm a Deo exspecla- 
mtis. I Non dissimilia snnt, qtiae repetit in Apolo- 
gelico, ei digna suiil , qnie hls qttoqne temporibus 
inctilcentur. Ccrte ait, Christi:mos facile(i) f paucis 



ad ptililicum fiarriciilium inrilnrcninr. Nihil esl prae- G fncnlis vcl nna nocie i potuisse sese iilcisci , si ant 



termissnm , qtiod eos iiiflaminare posset , et furor 
(ierl dieitnr la^sa saepius palicnlia. Scd cos religio 
continuit, et ad invirtam modo patientiam arniavit. 
Id Tent, de qtio etiam quaRri hoc lcmpore atidio et 
miror, perpetua pluriiim s;ccutortim hisloria nos nlias 
confirmabimus. Illtid modo breTitcr aiiiiigain, qtiod 
Minucias dicere potuil , ac paulo ante ejus xiaicm 
accidJI. 

Terlullianus crd Seapntam ( cap. 2 ) i Circa ma- 
jestatem, iiiquil, imperaioris inramaninr : lanien 
numquam Albininni, nec Nigrinni Tel Cassiani inve- 
niri piiUicruiil Christinril. i Juvat ei alierum cjiisdem 
Teriullianl loco, cnjns memoriam velcreni hisce 
leniporibus renovarl plurimum inlcrest, ascribcre. 



fuissenl, aut essc voluissen! ( qnod inmen jam a 
temporibns Neronis dicebanlur ) incendiarii. c Sed 
absit, inqiiit, iitaut Igiii liumaiio vimlicctur divina 
secta; atit doleat pati, in quo probaiur. > Ait, illis, 
si aperie agere, et vim Ti repellere Toluissent, mi- 
nime dcrtiisse f Tim iinmerorum ei copinram. i Sed 
inquit, f aptid istam disciplinnm magis occidi licet, 
quani occidere. i Ait illos etiam siiie arniis potnisse 
Tincere secedendo, et Tacnam Romanis suiim orbem 
relinqocndo, si allo migrare voluissent. Tiim enim 
dcrnissenl , quibus impernsset Romantis imperaior. 
Adco pauci stipererant, qtii non essent Chrisiianf. 
Sed nosiros et ciTCs mnnere Toluisse , et ad hosies 
Romanornm tmnsire noluisse signiflcat , et inierea 



Uiide, • iiiqiili, in Apolog. (cap. 55) c ei^ lan^en a Romanis appellaios esse non hosies raodo. 



Crissil ei Nigri el Alblni? nndequi inier duas lauros 
olMdent C:e«aretn? uiide qui faticibiis ejus cxpri- 
niendis pal.-csiricam exercent? tinde qni armnii pala- 
liiim irrnuipuiii, omnibiis Sicph.itiis at(|uc Partlicniis 
andaeiorcs? DcRomanis, nisi fallor, id est, de non 
Ciirisiiaiiis. i Ne hunc qnidem locum ex hisloria 
illnstrare graTabor. ATidius Cassius, Syriic legaius, 
adversus M. Antonium Imperatorem snrrexernl, 
cuin prxlexeret se rem publicnm rcstiluere ntqiie 
ctinserT.^^re Telle, riuam Marci dissoluta indulgeniin 
pesstinidaret. Cbristinni lamen, qni in Marci excr. ilu 
adTersiis Marcomannos lam freqtienles fiieriiiit, 
Cassianse factionis nulli fuenint. Commodum, iin- 



sed ei prlneipum ct huinani gcneris hostes. Cneterum 
lam injtisia et aperta fuit haec injuria, nt ipsos tandem 
hostes Clirisiianorum pudiicrii lam et ingraieagere, 
et loqui impudenter. 

Ergo Ca*cilius, quanluniTis esset impadens, eru- 
buit iis aliqiiod perduellionis erimen afnngere. 
QuidTisalludobjicere, carpere, mentiri » calumniari 



(I) Tcrtnlliflnus Apolog. cap. zxxtii. c tcI nna 
nox fianciilis factilis largiier nliioncs possetopernri , 
si mnluin iiiaio dispungi penes nos licerei. i Menti^m 
Baltluinns inngis, qtiaiii verba Tertulliani cxpressii : 
at in iiiox seqiicntibus ipsa verba cx codein loco Apo- 
logetici. (Li.\D.\ER.) 



tl5 DE M1N13CII FELICIS OCTAVIO 216 

inaluit. Sed neque Chrisiianis i adscribii causam pu- A verbis ) procnlcaL Sed Tlirasonicos e'us spirilus 

ahiori niiiuu) despicit Oclavius, iisi|ue sanciam quam- 
dani stiperbinm oppoiiit, qua et in paupertate divites, 



blicaruni calanii(atiini : iquod tamen eo lempore alii ad- 
versarii odiosc facero iinpriiiiis solobanl. Tnsiissima 
sanenelale Miniicii crat Tacies Romani imperii, liorri- 
bilisque dilaccralio atque confusio. Quid dicam gcnus 
omne maloriim tunc inundnsse? orliemque et con- 
Gussum et permixlum beliis, incendiis, inundaiio- 
iiibus, ternc inolu, civiiatum ruiiiis, geniiuin regno- 
rumque cxcidiis, deniiiue confectum et raine et pesle 
publica? Non cominitiit tamen Caccilius, ut ( quod 
vulgus lunc clamitabat, et ante postqiie multis sa^ciilis 
jactatum est) calumniaretur, Ciirisiiaiiis totitm illud 
cbaos acccpium ferri debere, eorttmqtic sanguine 
esse cxpiondum. Anie Minucii xtaicm TertuUianus, 
c Si , inquit, (l)Tiberis ascendil in artia, si coelum 



ei in serviiutc libeii, ct in niedia denique niorte 
viciores esseiit nostri. Ulut auiem CcTeilius initio 
despumaiis , et iniemperanter convicia profundcret , 
et niinas emnret, et ainpullas horribiles projiceret« 
dcnique Cliristo insultarcl : t:imen veris vicius paulo 
post cedit : ncque arbitri jiidicisquc Miuucii sentcn- 
liam exspeclat , sed ullro ilii occurrit. Admirabitis 
profecto convcrsio, pncseriim tnm repeniiiia. Sed ea 
ostendit, saiiabiles mullos Romae fulsse> qiti -vide- 
baiiiur alioqiii depositi et deploraii : verilati vero 
errorein facile cedere. Ergo Caecilius quadani veluti 
in jure cessione Octavio vindicanti addici poterat. 



sietit, si lerra movit, si fames , si lues, staiiin, B Cerie vinci diulique non recuMit, et Octavian» ora- 



Chrittianos ad Leonem^ » ac^lamatur. Non iniiius 
odiosa et immnnis crat acclamatio lempore Cy- 
priaiii , ut ex bujus ad Demeirianum Episiola satis 
apparet. Eadcm et tempore Arnobii. Nam et liic in 
suls adversus Gentes librls laborai , ut bac publici 
odii et invidi;c flamma nostros liberet. Quid ipse 
postca Symmacbus? iionne atidet talem rursus caiiti- 
lennm canere? Certe dignuserat, qui nudiret, quod 
aliquatido Roinsi posl mortem Commodi acclamatum 
est, (2) Delalorci ad Leonem. Sed nostri ab san- 
guine et uliionis cupidilate erant alieni. AinbrO' 
sius non passus est euni in crimine lam falso diutiiis 



tionis quodam quasi fulmine perculsus, tamquaro 
alter quidam Paulus , subito religionem , quain igiio- 
rans oppugiinverat , admonitus complectitiir. 

Vellem antem , Minucius nobis quoque exposoissel 
tolam htijnsce /uicrayoUc liisioriam: ut et, qua iege, 
qtia coiiditione, qnibus sponsoribus, quo ritu, qua 
caeriinonia , Caecilius Romam reversus , in Ecclesix 
collegium et commiinionem cooptatus iuerit, intelli- 
gereiitus. Nam et aniiqui illius inoris meinoiia expe- 
tenda cst. Sed quod Hieronymus ad GUronica Euse- 
bii, et Augustinus lib. viii. Gonfession. {cap. 2) 
iiarrat de duobus aiiis ejusdem et conditionis , et or- 



exsuliare. Sed cuin non multo post urbs ipsa capia - dinis, ei gentis, et iiigenii viris, Amobio et Victori- 

aiquc direpta fuisset , non erubuerunt impii calum- no : cogitemiis factum quoque esse de Cxcilio. Inimo 

niatores talem postremo cladem religioiii Christiaiiae G vero bic Ca^cilitis fatetur sese, posteaquam intelle- 

adscribere : coaciusque cst rursus Auguslinus tam 

tetru! maledicentiae occurrere. Nam et propterea se 

suos de Civitate Dei libros scripsissc faietur. Agit 

ergo iiiinus maliiiose Cxcilius, qui alioruin exemplo 

kilem facem in nostros non contorqucl, neque eorum 

innoccniiatn tam indigne onerai. Iiiimo vero iis, ut 

mi.seris, ut victis, ut servis, ipse tamquam magnis 

victoriiselalus, etsuinina fclicitaie cumulatus, sii- 

perbe iiisiiltat : et hoc iiomine tam illorum religionem 

faslidiose depriiiiit, quain suain gloriose aitollit su- 

persiitionein. Sic enim profani bomines ex fortuna 

et rerum successu pendent. Sic ipse Gicero pro 

Flacco contumeliosc exagiiat Jtid;eorum et genteni 

etsacra. Sed et Apionem Jndxi.< serviiutem ct xrum- 



xit quid iion sit vera religio, desiderarc inteiligen- 
liam, cognitionem, inslitutionem religionis vera,'; 
eam vero catechesin in dicm sequentein fuissc reja- 
ctam Miiiucius scribit. Sed t:inio magis doleo, atte- 
ram lianc scbolam, quae Miuuciani libri optima ei 
maxima pars fuisset, non editam esse: saltem non 
exstare. Nam net|ue saiis est falsuin refellere, verum 
etiam docere oportct: tit et, quid non sit, et quid sit 
Deus aui religio , exponatur. Sed bene habei : quod 
hic desidcramus, sarcire potest Augastini libcr 
de Catechizandis rudibut^ qui ct leges et fonnulaiii 
veteris catecheseos eleganter describit : et quomodo 
sit agendum cuin doctis ei litteratis, etiam monet: 
ncque dissimilem Minucti aetate credo cateehesin 



nas, tamqiiam falsse religionis tcstimonia, conft- D fuisse, ct his qiioque temporibus non observari mi- 



denter objecisse, ex Josepho intelligimus. Mirum 
vero, post lempora quoqtie Constantini, Julianuni 
imperaiorem nostros eadcm ratione iinpetiisse , sicuti 
ex Cyrilli rcsponsionibus cognoscimus. Qtianto id 
magis poluitCttcilius, qiii Chrisiianos, nlsl afflicios, 
miseros , pauperes , nullos vidcrat ? ilaque magno 
supercilio et fastu et Gonlempiu in cos despuii , et 
lamquain %«fikpfuLrtL xai itipK^i.ft.aTOL ( utor AposloIi 

(l)1)estintqu£dnmexTertiiHiani Apolog. cap. 40. 
ita soppleiida : Si Tiberi$ atcendit ad mmnia^ $i 
Nilut non atcendit in arva , si cmlum stetit , et sic 
reliqua. ( Limdner. ) 

(2) Lampridius Vita Commodi cap. f8. et haiic 
et similes acciamationes prodidit. (Lindner.) 



ror. Juvat autem, ut 'Gaecilium audivimus accosa- 
lorem et adversarium, nunc rebus conversis spe* 
clare calechumenum. Catechumeni lunc etiam appel- 
labantur c auditores, > vel c audientes, i sicuti ex 
muitis Tertulliani locis apparet: erantque imprimis 
dociles , miniineque refractarii : quod et ipce Lucia- 
nus in Philopat. indicat. Gontentiosje itaque dispu- 
tationes nullae cum iis erant : sed placidis monitio- 
nibus religio docebatur. Post catechesin qui jam sua 
nomina Ecclcsix dcderant, ut Baptismo inltiarentur, 
appeilati sunt c competentes : i eorumque rursus in 
ordine Ca;cilium jam nostrum conspicere juvai. Post 
Bapiismnm candidatus denique particeps ficbat twv 



217 



F. BAr.DUINI DISSERTATIO. 



218 



fcu^/»ioN,a quihiis anlcn procul nbcsse jubebniur. A prudeniia magna el cauiione maxima opus esse 



Neqne sane de iis , aul promiscue dispularc , aul co- 
rnm profania hominibus disscrerc, majorcs noslri 
solebant. Tesiis est Theodor. (f) in £nin. Nam illa 
religiosios alque adeo timidiiis Iracianda esse sen- 
licbant: ei quorsum alioqui res evaderet, longe pro- 
spiciebsnt. Itnqoe licet, cum accusarenlur eorum 
vw^f tc , magiia causa esse videreiur , cur exponere 
dcbereut quidquid in iis agerelur; lameii de mysle- 
riis nibil dicuiil in Toro, neque de iis cum adversariis 
aat conlenduni aut liiigant. 

Atqne bu^c quidem hactenus breviler praemonere 
▼isam Aiit, ut ad Octavii Minuciani lectionem viam 
▼elati prxmunirem, qux ei Christianarum antiquita- 
tnin memoriam nobis commendel , et ad eam reno- 



faieor : ct cum lex nova rogatur, feriur sxpe 
iilud Uti rogas , sxpius islud Antiquo, nobis ut oc- 
currai atque placeat , necesse est , resque postulat. 
Insculptum Roinae in veieri marmore esse dicitur» 

CaNDIOA FULVO NOBIUOa AURO FELIX ANTIQCITAS. 

Sed ejus prapjudiciis infdiciter abuleremur, nisi 
libenim integruinque judicium in iis discernendis 
atqne diligendis adliilieanius : ne vel confuse omnia 
misceamus, vel maliiinse prastereamus, qiiae imitari 
nos oportet, vel eiiam, quai huic aetati non cou- 
veniunt, inteinperanier urgeamus. Cum olim de 
lestameniis ageretur, iex qnxdani civills respondil, 
( retineiidum esse morem fldelissimae vetustatis. » 
L. xvin, Cod. de TeUam. Cumque de flnibus et 



vandaro nos excitei , qui et alioqui Romanas lanto B ordine gubernaiionls ecclesiasiicae qu.ercretur, audila 



siudio persequimur. Aique utinam qui Romae sunt 
docti homines, et nullum non eliam laptdem revol- 
vunt, nulbmque non in ipsis lapidibus liiteram ob- 
servant, ut aniiqu» reipablicae aliquid eruaiit: ve- 
leris quoqiie Ecclesiae monimenla (quibus eadem 
urbs ahundat) colligerent, pluresqae, qui in ea et 
vixerunt, et sepulti sunt, Minucios excitareni. Satis 
jain , satis est novoruro de Religione lil)ellorum. Ye- 
leribas potius in locero revocandis hujus generis 
reliquiis operam demos: et simus aliquando doct» 
antiqoiutis potius , qtiam inaiiis novilatis siudiosi : 
maionimque nostrorum imagines et intueamur, et 
nliis, ne novi homines esse forle videamur, ostente- 
mus. Neqne lamen , elsi eadem eorum religio ani- 



in Nicaeno concilio esl illa vox: TA APXAIA EeH 
KPATEITO. Nulla tamcn fuit superstilio, qiiae inicm- 
peranier, aique impoienter urgerel , quod reipublicia 
salus repudiaret. El ut sapientes jurisccHisulti , ubi 
de magisiraluum jurequaestio esset, graviter respon- 
debant , non solum spectandum esse , quid Romae fa- 
ctum sit, sed etiani quid fleri debeat. (L^e duodeci- 
ma de Ofie, Prm.) Sic etiam spectare debemus, non 
solum quid majores nostri fecerinl, sed et quo lcnt- 
|K>re, et quave conditione, aut quali flne: nefjue 
non meminisse quoqiie oporiet , quod iex quoHlam 
jnonet, non tam exemplis quam legibus judicandum 
esse. Ergo facio perlubenter, ut et jurisprudeiitiam 
et historiam conjunctim aut colain , aut saltem co- 



musque idem fuerit , eadem quoque seroper facies G lendam esse saepe profltear : et quidem utramque in 



fuil, idemve siatus. Non enim semper vexati abje- 
ctique jacuenint, neque lam aut itigraii aul iiiepii 
fuerunl, nt optimo jure optimaque conditione esse 
recusarint, cnro hoc iis licuit per principes Chris- 
tianos : neque Um fatui , ul hoc heneflcio non uieren- 
tur : neque laro iniqui, ut, si quid in snis imperato- 
ribcs desiderarent, piganorum ( iit loquimur) lyran- 
noruin ioco eos haberent: neqtie tnni morosi, ut 
publicae cranqnillitaii nihil quidquam condonarent. 
Loquor de iis, qul non fuerunt degeneres. Sed li- 
berae Ecclesiae splendorem non vidit Minucius : ser- 
TJentis modo squalorem vidii. Nostrum vero est, 
aimnHiue sutum , et utriusqiie temporis conditionem 
recie considerare atque discernere: ei hoc extern». 



utroque genere , huinanarum dico et divinaruin re- 
rum , sive civilium et ecclesiasticarum. Nam et eai um 
iiileiligenlia alque memoria lalem horum sludiorum 
conjunctionem requirit: ul, si Tiberius imperaior 
recte judicavil , militarem disciplinam ( quod aii (2) 
Suetoiiius ) ex aniiquiiate esse repetendam : nos 
multo magis sentiainus rectinsque dicamus, civilein 
et ecciesiasticam bona flde judicioque bono inde rc- 
peti debere. Inlerea vero, quia varie et periculose 
bic errari posse sentio , iterum Iterumque obtestabor 
omnes bonos el cordatos , ut a factionibus aversi , ct 
a siudio pariiiim alieni, primum veiustati unium 
aucioriiatis tribuant , quanium illi debelur : deinde 
placide cogitent atque observent, non solum quid 



ut iu loquar, formx temporuroque discrimen pru- D veteres Chrisiiani , tempore Minucii , facerent , cum 
denler observare, ut ei antiquitaiis memoria, et ma- 
iorum nostrorum exemplis recle uUmur. Hic eniin et 

(I) Theodorelus, Cyrenensis episcopus, in Dialogis, 
oaibiis Eramum nonien dal, Dialogo 2, pag. 159. erf. 
fr>». ita Onhodoxuin indiicit Eranisise, de S. Eucha- 
nslia interrogaiiti , respoiideniem : «0 x^* im^A,. t i,.7#« 
c/jrff fkp Tnmc «/wiiTouf icA^ivAc. Non decet aperu loqui: 
fcrtmw* adiHnt mysteriie nondnm initiati, Relert Era- 
iiisies : MTnyf^AT^h^ ^ &iti*pt9i( fvTo*. Proponatur ergo 
t« forma tgnigmatii respontio. 



aliud non p^issent : sed et qnid opiarent , el iibi pos- 
sent , facicndum esse sUtuerenl : et vero , quid tan- 
dein , cum liberi fuerunt , fecerini , ut et rempubli- 
cam et Ecciesiaro recte conslituerent. 



(2) Suetonius Tiber. cap. 49. Ditciplinam acerrime 
exe^t , animadversionum et ignominiarum generibus ex 
antujuitate rtpetilis. 



SI9 



PRiEFATIO. 



m 



AD PHIMAM LINDNERI BDITIONEM PRAFATIO 

JOANNIS AUGUSTINI ERNESTI. 



Docio ei ehntHano leeiori ialulem. 

lo insiilutis eoriim, per quos bonarum lilterarum 
omnium , iniprimisque s.icrarum, intelligentiam at- 
quc scientiam Dous reddidit geiieri iiumaiio, hoc re- 
pcrio fui^sc, ut el ipsi sacra cum liumanis conjun- 
gcrent, nec miiius stiidiosi essenl legendorum vetcris 
Ecclesinp, Qrxcx. Latiii.rqiie, scriplonim, quani qiiae 
a1) antiqiiinribiis Grvcis et Romanis acccpia teiicreMt, 
et ejusdem ronjiinciionis anctores siiasorcsque esscnt 
iis, qui se ad eorum disciplinam nuctoritaiemquc con- 
lulisscnt. Ne eiempla e longinqiio repetamus, exler- 
nisque de popnlis, Erasmiis. qiicm iti priiicipihiis in- 
stauratorilius humanitatis crudilx numerani omiies, 
nnn miniis curaverat» ut in scriplis antiquoriim Ec- 



A siasiicos, et dUciplina lloseiiani «rguit, cl clare docent 
Notiitiones ngurarumsermonisDomini J. C. eiAposlo- 
loruin, et alii libelli, ad rem eccleslasticnm pertinen- 
les. Qiiid dicam de illo Gcrmanix pra^ceptore Phi- 
lippo? quem, quis nescii, cuin summus esset litieris 
in grxcis Uiinisquc, quoad e poetis, oraioribus, his- 
toricis et pbilusopliis non Clirislianis, discuRtur, 
eumdcin priucipem illis tcmporibus in his praisertim 
lerris, Tuisse liueraruni ecAlesiasiicarum, iia versa- 
tum in omni geiiere scripiorum veteris Ecclesix, ut 
nihil aliud, nisi hos, iractasse fideri posscl. Auiue, 
quod in:igis qjirere, in eo genere prope adhuc ju- 
venis ita profeccrat, ut in coUoiiuio, quod iu hac iirbe 
de religione, aiictore Georgio, duce, a. mdxix Tuit, dis- 
pukiniibus cum Eccio Theologis, CarolosLidio ei Lu- 



clesiae Docioruin versatus es^et, quam in proranis -^ thero, etiain b)ca Patriim subjiceret inier disputan- 



Gnvcorum et Latinorum, nec pliis ei dcbei amiqiii- 
tas Gripca et Roniana, qiinm Ecclcsiaslica, ut qui 
haud paulo plura volumina Ecclesifle veieris Docto- 
rum, qiiam rl^ssicorum aiictorum, ad fidem codi- 
cum rcceiiRuii, castigavii, illiisiravit. |u nosiris aulem 
terris, primum. qui in hac ip<a Lipsia noslra fuiida- 
tor honnrum lil^erannn exstitit, Pelr. Moscllanus, 
ila Grsocos et Latinos scripiores inleriireiaius ost, ut 
pariler ad iutelliReniiam et lectiouoni TP. inierprc- 
taiidis Scripturis S. ei pr.Tlegcndis pneiis ccclcsiag. 
ticis, adolescentcs aemulantes ejiis studia, hoc cst, 
llorem juvcMtuiis, adduc^ret. Quam di<ciplioain ab 
eo acccptam reiinuit, et snis tradidit Casparus Bor- 
ncrus, virei ipse, ut judicat Joach. Camcrarins (m 



dum, quibus illi adversus Eccium utercntur. Ex quo 
intelligi potest, haiic tuin disciplinaB foriiiam in Ger- 
maniaB locis, quac bonis litteris plurimum iribuerenl, 
fuisse, ut utrunique geiius litlerarum, a prima prope 
pueiiiia, coiijiingcretur. Ejus porro discipliua dili- 
genieni custodeui, et aMCtorem ac comuiendaiorem 
palria nostra habuit Georitium Fabriciuiii, iit illa 
ip^a, qiiam autecomineinoraviinus, Episiola declaral, 
iii qua graviie*r qiieritur eos qui latinae elegaiitire 
Siiidip^i esse ac videri verini. nigligerc plenimquc 
scripta aiuiqiiorum Kcclesi:e DoclDrum, quorum lcc- 
lio egregi^m docirinain Ecclcsi.wjue iiiilein snppc- 
dilel, pictatemqu^ alai, cujus baud paulo niajor esse 
delieal, f]iym eleganti;i», ciira. U"'»^* Barthium, Rti- 



Vit. Ph. Melanchth, p. 71 ) ad disciplinas fuiidandas Q ncsiuin, Biviinnii, HilicrNliusiuiiiet haudpaucusaiios, 

qui< saiis cogniios liabet, qiiiii sciat, eos iii ca^tera, 
laiinarum iuipriinis litierarum, 8ci«^nlia, cliam lioc 
gonus diiijjciilissime iraciasse, coluisse atque or- 
nasse? Quam roulios alios de recentioribus littcra- 
loribus possum coiiimemorare, qui plurimum liuic 
gciieri scriptorum legemlo tribuerunl : in his 4o« 
Frid. Groiiovium, uniim oinnium elpgaiitissimum Ro- 
maiiormn scriptoriim inierpreiem, qui non minus 



naiu<%, ciii Liiiherus et Mrlanchthoii laiitiitn in liac 
Academia tnbiierunt. quanium noiiiini. Ciijiis rel 
niiciorem idoneum habemus Goorpiuni Fabricinm , 
srh(d r Borncrian:c aiumunm, qui eanulcm ab ro dis- 
ciplinac fonnam :)ccepit. Nani in Epislola, qua Ale- 
xaiidro, Mariishurgcnsis pr.rsuliius adniiiiislralori 
commetidat corpus pociarnm Chri^iiianorum, ait : 
« So Lcips:p au(Iivi«se Casp. Born^Tum, hymnosPru- 



denlii interpnMaiitein eriiditissinic : eaniqiie leclio- j) bonls observntionibns antiqnos scripiorcs ecclcsias- 

ticos illustravit ct casligavit. quam Roiiiaiios. 

Kaui aulem ralioncm niulus et magnas utiliiales 
haliere, pliirimnm eliam dclerfationis non illiberalla, 
facile doceri potosl. Ac priiiiuin, quod Iliterarum 
Gnrcariim el Laiinarum insuuralioiiem profuissc ad 
insl.iurandarn doctrinre saiTas piiriiatem et integri- 
laiem, una et consenliente voce. litieratorcs pariter 
aique theologi enulili prai^dicanl, id profeclo Iiac ma- 
xime de causa coniigit, quod earum littcrarum stu- 



nem illum, a viro rlaris^^imo Potro Mosellaiio sibi 
quasi pcr manus traditam, fidoli posscssioiie ad n<nm 
publicum niiillos annos retiniiisse (I). > Noc «b ea 
ratioiio recessit Joachimus Camerarins, lonius de 
•luniero eoriim, qui liileras apud nos hindiTuni, 
quem studiosediligeiiterque iractissescriptoresccclc- 

(!) A. Bornoro oliam Prutiftitimn edilum osso Lip- 
sinp (iisras licet e G. Fabricii Comment. in Poet. Christ, 
p. 30 iiiii. 



»1 



PRi£FATIO. 



m 



dium cum divinoram primum, deinde vero eiiam ^ ^^ nescio , an nanc quoquc vendibiltor litterarum 

humnnionim boria merx forel in Academiis , si 
earum rKsciplina cnm sacris tali modo conjunge- 
reiur ab eornm docloribus , qni rn pleris^iue locis 
prope snli sedent in scholis. Nam et per se ulilior 
disciplina hiiinanitatis rcddereiiir , ei facile intcUi. 
gereiit juvcnes , easlitieras sibi non modo, qu.-e nunc 
▼ulgaris opinio est, ad qnaiemcnmqiic latine scri- 
bendi facaltatem profuiuras , qiiam permnlti ne ex- 
petimt quidem , quod ejiis sibi pro institut;e tit£ ra- 
lionibus exiguum aut nutliim iisnm videni fore , scd 
eiiam , et mnlto qnidem magis , ad doctrinae utilis 
copiam , ad quam ipsam et expctendnm panlatlm 
allicerentiir , el comparandam adducerentnr. 
Neqiie enim profecto dici hoc vcrc pott^st , non 



vcterura Ecclesi;v Libromm leciione et inierpreia- 
tione conjnnctum est. Etenim illx litterse elsi hanc 
vim iiabere potnere, m ingenia nd cleganiiu; sensiim 
acucrenl, et ejiis ainorem inccndereni, laiiten, si in 
iis, hoc est, iii profanorum libroruin leclione se con- 
tinuissent earuin stodiosi, nihil nliiid nisi contemp- 
tnm eoruin suscipere potuisseiit, qui reruin divina- 
rum scientiarn traderent, propierea, quod eorum 
dis^ciptina barliariae sordibiis contaminala et obscii- 
rala es<(et. Ac qiiod traditum est de nonnullis illius 
temporis litteratoribus, eos abhorniisse a religione, 
et divina contempsisse atque risisse, id si ita est, 
et non potius criminandi et invidiac faciend^e cansa 
turo a barbaris liominibus, qui contemptnm sui nl 



cisci cnperent, conncium cst, quod dociissimi qui- ' liahere Docionim veteris Ecclesio^ libros , qno pos- 

simus in omni genere d<»ctrinaD, qiiod habentnliquam 
vel cnm religione conjnnctionem, vel ad sacram scien- 
tiam hene traciaiidam atilitntem , juvarl. Longnm 
foret demonsimrc , qnid nb iis prjesidii nd Tbeolo- 
giam , ad interprcintionem Scriptinrarum sncrarum , 
ad sacram civilemqtie bistoriam , ad Geographiam 
niramqne , nd alias artes ac di^cipltnas, et quomodo, 
peti possil. Integri commentarH hoc argumentnm est , 
qucin nniic non scribinins. Ad eloquentiam cam , 
qira in templis uii convenit , qnahtam copiam renim, 
arguiiienloram , imprimis popiilariiim , sentcntinrnm 
maxime optimnnim , etiam acntanim et vennstarum| 
suppediiabit ea lectio recie insiiiuta , boc est , si 
docior , iii hoc gpnere libronim versaius , intflca- 



dam viri exisiimanl, ncscio, an iis acclilcrit pro- 
plerea, quod in legendis tractandisqiie libris genti- 
liom acquiescerent, eorumque elegnntia el snaviiate 
ita capti tenerenlur, ut nihil aliud altingere cupc- 
rent nut suslinerent. In qiio fncile accidere potnit, 
ot disciplinamreligionis jiidicareni e stupore et slul- 
titia corum vel bominum qiri eam tuin pronicrrn- 
Inr, vvl libroram de religione, qai in ninnibiis ho- 
minum esscnt. Eninivero cum quiJam his liitc- 
ris imhnii ad veieres Ecclesiae Dociornm libros 
Gr.rcos Latino<iqiie cognosrendos se dedlssent, quo- 
rum inteltixendorum racnltalem illarum lillcrarum 
seieniia dedernt, tnm vero et' ipsos Libros sacros 
rcclius iiileHijjere discebant, et qiiod viilgaris disci 



plina theoYogisR habebat stultitix el insciiia;, id ei ^ Vfril, qaid in nno qnoqiie sit ad hanc ratlonem alilc. 



vitio hominnm indoctonim et bnrbaroruni addilnm, 
inielligeliant. Qda re incensi sunt aninii nd siudiiim 
liherafidoc dlvinne doclrinre ab sordibns eTrornin ct 
inepiianim schofasiicarum, qnibus per tot sa^cula 
coninminata et oppressa Jncnerat. 

Atqne nl litlcrx hnmaniores hnc rntione pro- 
fncriini religioni, sic iis vicissim rengfo, eariimque 
cum scriptontm Erclesinsticonim fetlfone conjnnctio 
pliiriiTinrn profuit. Etenirn ciim Sophisix et Thoolo- 
gist» bnrbari anfe clamnsseiif , Iriierns rrtas ohe^se 
relrgroni , anf cerlc in vcrhis, fabntrs, innnibns his- 
toriis versari lofas , nihif prodesse disciprmi<! mnjo- 
ribiis , a rebiis magnif el titfltbiis ad religionem vacnas 
esse , enfflque ob cansam inntiles , ncc drgnns stndio 



Snnt enim In lioc gcncre sniie mnlii cgregii et cc-^ 
piosi, at nihildicam deCbrysostomo, et aliisGrspcis, 
eloquenthvi nomine clnris, Teriulliaiius , Cypriaiius , 
Augnsiinns , imprinusqne Ambrosiiis cum Salviano , 
Peiro Chrysologo , el , qnod qnidem ad coplnm bo- 
nanim , acuiarnm , ei vciitisiarum senicntiarum 
atlltiet , quanim in cloqnentia ecclesinsilca iisns sit , 
oinnhim principe, Beriiardo, qni nunam aliain ob 
cansam meHiflnns dicttts est. Atqnc* hatrc sentcii- 
lianim copiam ex talibiis taiito snlnlrrius hauserinl 
sludiosi , qiiod de religione vera scripli sunt , iisqiie 
legendis etiam sensus pielalis exciiahifnr , atetnr , et 
eonfirinabilur , qnod in Chrisliniiornm vetenim , 
eiiain pociarnin , lertione inipriinis spectabat Geor- 



jnvcntntis , qned jnctntnm eliam in hac Acndcmin ^ 8""» Fabriciiis : c Non cnim, i inqnit , {PrcBfai. ad 



fr^ditnr, cnm Rhagins iEsiicnmpfnnns ens doccre 
ccepisset, Andreai Deliiinno erim qnfnfam fn cnrni 
rotam rocante, os iis obtin^attim est inm , cnm ese 
liltenp t^ saerornm Lihrornm , ad Ecclesinn Patnrm 
inielligentlnm iransfaf» essent , inielligerelftrque , 
per eas adiiiini darl ad veram sacrornm librornm 
intprpretntionem et ad veram Theologisc screnilam. 
Itaqire cnro P. Mosellnmi^ inierpreiari f€e;tfsset 
fipisiolas Pnnli , in qiio maxitne , nt tnm rrant tem- 
pora, adjiivabatur Pafrnm Graecomm et Latinornm 
lectiofie , tanli coiier^rsus jnventntts snnt facli , el ad 
lllas ipsas , et ad c.etcras ejfts ieelhmes, ut jam vicii 
j«cerenC, qni bonis lltterit anle esaent advertatj. 



Poei, ChriBi. p. 4)c liiiisstndionim et doctrin-c unicns 
est , nl lingiinin perpotitam et vohibilem habcas , sed 
Ht colnlar et ahundet renim magnarum et ntilinm 
icieniia animus. Omnino aiilein nnllflR res mnjores, 
frnclnosiorps , et dignioros sunt , qiiam pietaiis et 
re>igioiiis scieniia , qux peii ex his scriptoribns po- 
test : in qnibiis eiianisi nlia noii excellnnt , tameii 
leciorem iiieliorcm etsanciiorein possiint diinittero 
Sed profccto insciiin nostroruiii ti'in|»ornm et ignavin, 
quae etiain apiid Tbeologos io hac parte longe lateqde 
dominatur, nimis buniiliter sentil de tioc lot«) geiiero 
tcriptorum , (|Uod lamen aat omnino noii novit , niii 
vix aliquando per leves et raras occasioiies qiiasdam 



m 



PRiEFATia. 



2i4 



( lioc est , ad testimonium cilandi caiisa , sed fere ex A simum videtur, proponi et commendari eos libros , 



indicio noviiiorum scriplonim ) iiispexii. Ego , ut iii 
e.i parie nie coniineam , qusn ad eioqnentioi siudia 
maxime perlinet, unam Cypriani Epistolam de lon- 
gioribus , et accuratius scriptis, vclul secundam, 
Ambrosii ilem enm, quam Symmacbo, paganics re- 
ligionisconservationemab imperatoribns disertissima 
epistola petenti , opposuit , vel Bernardinam , qna 
S. Tbeoderici Abbati Guilielmo » apnd quem delatus 
erat , quod sludiose delraheret de Ciuniacensibiis 
monacbis, iia se purgnt , ui eoruin vitia oiniiin ex- 
primat : has igitur , ut- alia siinilia laceam , longe 
praeiulerim omnibiis laiinisPaiiegyricis, qui Pliniano 
subjiciiintur , parum abest; quin etiani ipsius Plinii 
ambiguis argutiis, et assentaiionibus erudiiis , prop- 



qui maximam liabeant conjtinclionem cum cxleris 
istius xtatis studiis, vel rebus, vel genere dicendi. 
Diibitari autem non potest, quin ejus generis sint 
maxiine iibri ii , qui religionis Christiana^ veriiatem 
demonstrnnt , et snperstiiionem pnganicain oppu- 
gnnnt. Nam reruin, primiim, magna pars vel nota est 
ei aetati e gentilium scriptorum , poetarum maximc , 
leciione , qiiod efficit inlelligenliam eorum libroruin 
faciliorem, vel hicem vicissini affundit illis libris, in 
qiiibus cognoscendis tuin maxime versari debet. Est 
etiam xtate ipsa classicis scriptoribus conjunciissi- 
mum hoc genus , ciim maxima pars ex eo sit teni- 
pore, quo superstiiio genlilis doroinabatiir. Ipsi vcro 
auctores eorum librorum, eiiam qui serius vixere, ut 



ter quas Panegyricum ejiis adinirantur. Venit in B Augustinus, Orosius, et alii, vel magistri eloquentiao 



meniem , dum Bernardi mentionem fncio , librorum 
ejus de Comideratipne, ad Eugenium III. P. R. scrip- 
tonim, qiios nuper in historiae Ccd. lectionibus 
commendavi studiosis Suni ii sane , ui c^tera istius 
viri, et Pairum Eccl. fere omnium , scripu , de Lud. 
Yivis verissimo judicio , non pellucidx, sed pertur- 
batioris aqu£ , hoc est , iion omnino purx lalinitatis 
etelegamis : at scripti, ut puto, ad imitaiionem no- 
bilissimx Epistol» CiceronisadQuintum Fr. de bene 
administraiida provincia , cujus etiain sententias quas- 
dam habet , quamquain alia veste indutas ; at in iis 
non minori arte, nec minus molli ariiculo , tractat 
Eugenium , qiiam Marcus fratrem , hortans per lau- 
dcm , et iia pnrscribens beiie gerendi Pontificaius 



fuere, quod de plerisque iraditum esi, vel ejus et hu- 
matiiorum litlerarum oroiiiuro studiosi imprirois. Ita- 
que in iis cura diciionis et anificiuin diceDdi ac dis- 
serendi magis fere, quam in caeteris apparet. N.iin si 
qui habent aliquid impuritaiis in verbis, aut in di- 
ccndi genere duri et borridi, ut Arnobius, id fere a 
patria trnxcre. In quo potest caveri juveotuti, ue inde 
aliquid trahat, si indiffcrantur ad id tempus , cum in 
bene scribendi rutione, saltem quoad puriiatem vcr- 
boruin, aliquid firmitaiis suut consecuti. Mihi initium 
lalium libroruin legendonim fuit Minucius Ociavius, 
in quein primum incidi in schola Portensi, in qua 
tum buic leciioni aliquid tribuebaiur , de roagistro- 
rum coroinendaiione , nec facile erat de provcctiori- 



rationein , ul omnia Pontificum , quales illis tempo- G bus , qui non unum et item alierum lalem scripio- 



ribus eranl, Eugenii ipsius , auiae(|ue Poniificijc .-'et 
cleri universi vitia clarissime de&cribat, servans 
iibique decorum , et offensionero vitans. Itaquo cum 
primiim illos libros legere coepi , quaniquam assuetus 
purioribiis et elegantioribus , Umen ita metenueruni, 
ui abeis non anle , quam ad finem perlegissem , dis* 
ccsserim. Qiiod si talibus legeiidis ipse teneri potui , 
cum tam studiose priiicipes eloquentix Gneco; Laii- 
iia^quc, nec , ut opinor, sine sensu elegantiae, irac- 
tarem , et inde friiciuin doctrinae capere , qui mihi 
ncquaquam contemneiidiis videretur : alios , miniis 
islis huroanitatis stiidiis deditos , miniis eliam in iis 
provecios, non deleciari, non adjuvari posse ad doc- 
trinam putem ? 



rem, poetas etiam aliquot Chrisiianos, haberel, quos 
per dies dominicos, aliosque festos, legeret. Atque 
hiiic roihi priinum injectus est aroor scriptornm £c- 
clesiasticorum, qui post etiaui confirni:itus cst, cum 
ct liiteraiores maximos viderem iis multuiu iribuisse, 
et priiicipes Theologoruin , primum a prsceptoribus 
audirem, deinde ipse viderero , inde a Luiheri tem« 
poribus, Patruro scripiis cognoscendis plurlmuro stu- 
dii tribuisse. 

Quo roagis probavi Viri dociissimi, io. Gottlicb 
Lindneri, Scholae Salzensis in Thuringia Coiirectoris 
dignissimi, coiisilium, Minucii rursus edendi« et cum 
aliorum dociorum virorum, ium suis animadverslo- 
nibus lalibus iUuslrandi, per quas focllior esset leciio 



Sed sicut iii antiquioribus Graecis et Latinis, quos ^ ejus ei utilior juventuii scholasticae. Ipais autem i 



classicos vocamiis, ordoquidain, nccommodalusaetati 
profeciibusqiie discentium, praescribi a magisiris 
bumanitatis solet : sic etiam in hoc genere ratio qu.'e- 
dam talis adhiberi debet. Neque eiiim oinnia omnibus 
apta sunl, aut omni tcmpori, siudiisque omnibus. 
Alia juvenilis aeias desiderat, cum liiteris Graecis ei 
Latinis maxime vacat, alia cum in aliioribus Theolo- 
giae studiis versaiur, alia iii principiis. alia cum lon- 
gius in iig progressa esi, curo ad perfectionem quam- 
dam et copiam doctrlnae aspiral. Ac mihi non hoc 
jam est instltuium , ut de universa legendornm Pa- 
irum ratione et ordine uoiverso disseram : de Initiis 
ejns atudii saiis erit monuisse. lu quibus mlhi reciis« 



lis Viri perspiciendis vidi, non modo mulia beiie de 
verbis rebusque iradita esse, sed eiiam crisiD adhi- 
bitam esse modestam et accuraiam, quae defendenda 
magis et explicanda lectione vulgata , qaam conjec- 
turis exercendis occuparetur, quas nimis muliaft ex- 
perius est Minucius. luque confldo , himc libelliMi 
utilem fore et accomroodatum multis nominibus ju* 
ventuli, vehementerque opto, ui Vir dociissimuft, 
cum alia praemia ducti bujus laboris, omnlnoqie 
doctrinae suae, capiat, lum maxime hoc, ui Inlclligit, 
se eo uiilem juventuii Christianae operam navasse : 
quod el ipsum maxime In hoc labore suscipiendt 
specusse confldo. Scr. Lipsiae a. d. IV. Kal. Martlas. 



sss 



ANALTSIS LOGICA DIALOGI. 



226 



JOHAIVN. GOTTLIEB UNDNERI 

ANALYSIS LOGICA DIALOGI '" 



nAPASKETH. 



GONSTAT : A 

r AnTECEDKNTB » ubi eicurrit in laudes Octavii 
Chmtiaiii, a qoo Caecilias, cullor deonim, qui Minn- 
ciiim salutatam Rnmaro venerat , inter ambulandum 
ad veram religionem fuit revocatus. C. i, ii. 

V CoNCOHiTANTiBiis, ubi docet quid in via acci* 
derit, et qoomodo Ninacium Octavius admonaerit 
ne ramiliarem paieretiir diutius errare. C. u»-^n tot* 

5** CoNSEQUEiiTE , quod eiponit occasionem , na- 
lani ez objurgatione modo dicta , disputandi de reli- 
gione. C. iv. 



A conditione tubjecli ad 
inve$tigandam eam ve- 
ritatem minui apti^ v; 
Deeit ciiim 



V^—Medium cauiativum 
doctrina et eruditio; 



V-^Medium ordinii .'opes 
ei facultaies; 

c Ab inutili. Siifficit e- 
nim ad vitam beatam 
cogniiio sui ipaiua, v. 



ATQN. 

TBANsmo eontinet Cscilii admonitionem ad M. 
Minttdom praesidem de ofOcii parlibiis rile tuendis. 
C. V. 

ANTITHESIS. 



1. 

Yia pervenieiidi ad certi- 
tudineni est in proclivi, 
qiiia 



I. 

Ficri non poiest ut Chri- 

sliani cerii aliquid af- 

ferant in introducenda 

religione oova. 

J. — Noii in articalo de 

Deo, quod pro6a/iir, 
* A eondilione veritatis^ 
qua e$i incerta , v. 



. — Incertitudo iUa non 
est in veritate, $ed in 
judiciit fwminum veri" 
taiem indagantium^ ei 
oritur ex obicuritate non 
objectiva, $ed ^ubjectiva^ 
XVI ; 



H) Analysin bojoa dialogi jamdedit Abr. Scultetus 
ni MeduUuTheohpm Patrum, p. i, 1. x, c. 9, p. 357, 
i|aam vero ne retinerem, varis persiiaseruiit ra- 
tiones. Gqiiidem impetrare a mc numquam poiui 
iit Ccciliom crederem lam varium tamque parum 
sibi consiantefli foisse , ut argumenta protulerit pa- 
rum cohasrentia et ad certam uliqiiain propositionem 
non rcdigenda : ideoque cogiuivi de argiimeniis Cx- 
cilii in syllogismi^ formas redigenilis. Nec fuii lioc 
multi laborts repotanii duo fere fuisse qu» ab eo- 
flein ezigerentur : quoruni primum fuit ut supersti- 
lionem cui innutriius erat« missam faceret; alte- 
rum, ot Cbristianorom sacris initiandum se traderci. 
Cbristianam religiooem deelinare siuduit , boc nsos 
ratiocinio : QMciiM^iie reiigioai ineeriaei minus pro- 
fieua, ilia uiigue non e$t amplecienda :jam vero reiigio 
Ckri$liana nee ceria e$l nec proficua : ergo R. C. non 
£$i amplecteuda. Pro religione vernacula retin^nda 
lianc fonnavit syllogismom : Quwcumque religio e$i 
eerta ei mi/tf , tii iUa utique e$i permanendum : atqui 
religio a Bmnanie recepta certa e$t et utili$ : e. in re- 
Ugiene trmUia permanendum. In bis duobus raliociniis 
oiDiiis diipotaiio C^ecilii continetor. 



«^ A naturaH $iatu Aomi- 

m«, qui bumilis ei in 

-j terram projectus esl , 

B Ibid. 

II . — Nec in articulo de 

creatione , quain perpe- 

ram Deo atlribuunt 

Cbristiani , quia omnia 

fortuiio et casu quodam 

ita coiiflata sunt , ut 

nunc ceniuntur, v. 

in. — Neaue in articulo de 
Proviaentia^ 

^ Quia, quae semel cce- 
pla suut, l^e neces- 
sitatis continiianliir ; 
adeoque omiiia com- 
roodius derivari ex 
mecbanica corporoin 
stnictura possunt, v. 



^ Ob defectum ordinis, 

qni est 
!•— /n rebui naluralibue, 
D V. 
a'— /ii rebu$ moraUbui. 
Ibid. 



b Extema hominum con' 
ditio nihil officit veri^ 
taii^ XVI. 

V—Quaidam veritate$ et^ 
iam abeque erudiiione 
comparare nobi$ po^^U" 
mu$ ; 

2* — Divitias magi$ avocant 
a $apientia, quum pau* 
peria$; 
^ Concedo cognitionem 
$ui ip$iu$ e$$e ealuta" 
rem, $ed ea sine tini- 
ver$itati$ exploralione 
minu$ procedit^ xvii; 

^ Nalurali$ homini$ «/a- 

IM«, ^Mi ereciue en, ju» 

bet potiue cmium adpi" 

cere. 

II. — l)eu$ e$t creator hu» 

ju$ Univer$i, quod patet 

ex ordine rerum ad 

ceriuin fincni instilu- 

tum, qui sane non po« 

test casus esse fortuiii, 

XVII. 

III.— Daiur Providenlia : 
quod probaiiir 
• Ex omnimoda perfec» 

tione, zvii, xviii ; qiiaB 

conspicilur 
1' — Iii Uiiiverso, e. g. 
« In Quaiuor anni tem' 

poribue. 
fi In aqui$, 
y In terra continente. 
l In animaniibu$. 
< In homine. 
i In na$cendi ratione. 
y— In singulis Dniversi 

pariibu^, § 5. 
« Britannia. 
fi Mggpto. 
y Me$opotamia. 
i Oriente. 
^ Ex analogia domu$ 

bene wdificalo!^ xviii. 



DlGRESSIO I. 

De uniiate Oci, quw pro- 

batur 

V—lnductione Socratica^ 

cxcmplis petitis : 

■ Ab imperit$ lerrenie, 

xvui; 



2i7 



ANALV81S LO«ICA DIALOGI. 



II. 

In religione « ntQimbtu 
tradiia e$t permanen- 
dum ; 

I-^)iMa eeria» 
a Ob incerium «nrJlalti, 

quod ex pramiig^upa- 

tei, VI ; 
^ Oh anliquittum : ^abe- 

juus enira religioBes 

per iraUiUouott ac- 

cepua» Ib.; 

^ Ob fUUm maj0rihu de- 
bilani : quu quis eiiim 
deormn sa^io pro- 
pior accedii, eo nia- 
lor Uti ti4es ea ba- 
beada, Ib.; 



^ Ab animalibus sociabi' A 

libtts, Uk; 
V-^Abmemitate Dei, Ib.; 
3* — Ab ejus omnipoien- 

* ^' rv 

4* — A casierU perfectioni» 
bus , qux uni, non 
IjJuriJ^uji con^tuDti 

8* — A defecm nominis , 

Ib.; 
6** — A teatimonio lum Vfil- 

^t, Ibid.; tum poe- 

tarum, xix , Ibid.; 

tumetiam philosophO' 

rum, Ib. 

U. 

Stvkiuii 0U i in niigione 
falsa Hia quidem^ sed p 

9eUe perwsamre. 
Quod probaiur, 
■ Plegando omnia esse tn- 

eerlm, Provideulii pro- 

b:iiur, XX ; 
^ Distinguendo inler Ati- 

ii^fitti&tem fabuiosam^ 

et verilMiis amantem: 

H«€;iNin«tta,eai sec- 

landa, Ib.; 
« A fide majorum dubia^ 

Ib.; 



II—- Qnia utilis. ifemini 
enim ma§Hitu4iitem tm- 
perii sui diis deimefuut; 
* QutMl KiMoaiii lueriiit 
religiosi, boc peiet ex 
venerandls 
1" — Dftj vernaeutis, vi; 
T — Diis peregriniSf Ib.; 
5° — /i»fifti«iiat« castis vir- 
ginibus ei wpminibus 
eaeerdoiumf Uh 



Dh»bssio II. 
flemines luiHsef quospro 

diifi Cdliierunl Gentes. Q 
Uoc prmbaiur : 
1**— Ouendend» mmdum 

^ feeium Utud eit, 

deorum origine oliius 

ex historiis repetita^ 

xx; 
T — Ex testimmme pAttoto- 

pkmrum ei MisHfrieo- 

jritm, XXI, XXII ; 
5"— £s ttffectionibm hu- 

moitif, XXI ; 
4** — Ex lesifmeHHfk poeta^ 

rumy xxn; 
fi^-^Sx ipeomm neUoitate 

et morte^ xxiii. 

DlGRESSlO IIl. 

De Idoliirum Origine et 

Vanitaie. 
l^—Ortgfo. XXIII ; Al 

2' — VaniiaSf xxiv. 
n — Fulsissimum est Ro» 
manos iniperiitm suum 
diis debuisse, xxv; 
(^^111» Romasi nmi lam 
religiosi, qeam impu- 
m «acriteg^. 
Hoc probiitiirdemonstra- 
iioNe iiMlirt^cia, per 
rationem 4tsiiiiic(i- 
vam. Si a dHs Ao- 
mani regna accepia 
possederunt , ea ha- 
bueruntf 
r — Vel a diis peregrinis, 
4° — Vil a diis vernacvlis, 
y—Velob cultum religio^ 



^Qjaai hjsc roligio im- 
|»eriuui conciliayeiii 
illis, paiet : 
V—Ex ins^tatione, quia 
B2^\a ftuttMM» optimo 
coiisilio &uul iustitMiaj 
Vil, 

A Ad rtmunerandum df- 
vinam iadulgenllam^ 
Ib.; 
^ Aif avertendam fmm, 
Ib., 
2** — Ex eventUy quia au- 
guria pceiiilenier o^ 
missa ct observata 
feliciier, ib.; 

y— Ex oracutis et vatid- 
ntts, non antiquissi- 
morum modo teiiipo- 
ruiu, sed receniio- 
ruiu eiiam, Ib. 



uorem. Atqui, non a 
dOs peregrime, ^ an- 
iiquossui cutlores po* 
tius tuiti essent , si 
quicquam valerent, c. 
XXV ; 
JSec a diis vernnculis, qui 
mojtbi potius sunt ef 
mt^fUfU^ quam dii^ 

Neque ob cultum castio- 
rem , siquidem virgi- 
nibus non castitas lu- 
fior, sed impudicitia 
fetidor fuit, Ib. 
Erao nullo modo diis im^ 
perium suum Romani 
debent, sed est auda- 
ciee pritda, Ib.; 
^ imiierta possederout 
geiiies extene» eiiam 
absqiie supersiitione 
Romana, ib.; 



-Clmstiassa retigio wm est 
. uHiis^ 

4 "-««^M) iiio i eeUir isiiane- 
«luii deicrriuios : St 
cmm esMl iniits, |tfi 
iiram utique ulilita' 
iimn exereret ememem» 
damdis ^soeibm^ vii. 
iam veroevni. 



T — Augurta muUoties fe- 
fellervnt , adcoque 
commiltilur failacia 
uou caus» ui Gaasae, 

XXVI. 

y — ihraeula tepius men- 
tita sunt , adeoqoe 
eventus non indus- 
(ri£, sed casui atlri* 
buendul, Ib, 

DjGil£SSIO lY. 

jPie exisieuiia et moliiio- 

uibus daenumum : 
Vbi describitur : 
i" — Exieientia, xxvi» 
^ Dehcripiioiie, Ifc.* 
> Testijuoiiiia, 14. « 

Sf— Jfo/i(jOIMf,XXVJI, tot« 
DlGRESSIO V. 

De perversa in Glirisiia- 

nos qu;estione. 
QucB, demonOs instiganti' 
bu$,pet!oerme$t^qu\z 

i^^-^e Mic#fnilJs et t«£a> 

pioraiie^ Xtvui; 
ft*-^ttte non adusiuU da^ 

(emsiomem^ ib. 
fit^-^uiacagituamad ce«* 

fiieudmt^ aed wf«i- 

diutt, Ui. 

OL 
l^--0«i4e CliriMuifiefMi 
soelerlbiu eircumfe- 

imrtim ^peifte mma 
faisi eta Mlemlil 
quibusdmn, in*>ilM^ 
•Irone dse s umu m m* 



xeBHn;ili;pMlira qiih- 
den veri, acA aim* 
ira itttef^tetaiMiie* 
inspersia(|ue I» 
ciildepnrvatl. 



i29 

<^ Di uUinia plebi^ vii ; 

^ Factum. Ib.; 

<: In ^ktk u m mtUiy Ib.; 



^ JEifNniffi ftii//tWa tn 
((fef €Te$eH, ix, wi- 
tlor loiii; 

« OccuUii u 9i§m$ UO" 
icuni^ Ib.; 



ANALYSIS LOGJCA DIALOGI. 



' Incenum ob {rqtfii flo- 

2*— Ob sacra mulio dele- 
riora, naiii ; 

* Colunl eaput asini^ ix ; 

^ Genitalia iocerdolis iui 

adoranl, Ib.; 

« Ad hominem e cruce pen' 

denlem iupplctml^ Ib.; 

^ Imtiantur ccede infan' 

(f«, lii.: 
^ Cotivtvta inceita eele- 

6iraiii, Ib.; 
' 5«eraM #cciitoil x; 

5'' — Ob alia plura opi- 
nionuin porienia; 

A. — In arifciilo de Deo ; 
taUmi amm 

* Deum ioUtainum^ ««m- 
demaue ia^eqiUum ; 
quod exmpto Judm • 
rum pafef » x ; 

* Dmm imntibHm : tmmT 
abmtrdum^ Ib.; 

^ Ikum omniiemm : qi^ad 
unpimn^ Ib. 

B. — De fiflc MiuidL 
Starsttiil mtiuit4»nt inte- 
rit^m atiquahdif : qucB 
opM> rejiuaniit legf 
natmriB umifcoMtAluUB 
atque (eterngs, %. 

C. — De r$sttrreciioRe 
inorliioroip , quam im' 
pugnat , atgumenth 

i* — K«t' Mpomnv, quia 
ajd resiirrt^ctioiieio «u- 
bdiendatiiy niulta alia 
absonia j^mul jsunt as- 
soiiienda;Je.j. 

* ignium upjuuiram ense 
rejiciendam , i^c scilicci 
cprpua resutsciMtiOilaAi 

irci, xi; 



* Negat hoc ex co serjui 
quod hoHorci ei pur- 
puras Geniium recusa- 
rent, xxii ; 

^ Ntgat docendo Chri" 

itianos conyregatos ea- 

dem quiete agere, qua 

et sinauU, Ib.; 

« Conceaiif sed hoc ideo 

fierx nionet. quod Cen- 

tes eoi publtce audire 

erubeicerent, Ib. ; 

^ Concedit^ ied hoc lau' 

dii^ non criminii eue 

docel^ Ib.; 

® Concedit, ied crimen re- 

movet, eo quod non no- 

taculo corporii, ied in- 

tmemm ugna m 4i- 

gnoscerent^Xh ; 

' Negat, et appeUationii 

(rmternm inuocan^at^ 

.. dqfemUt. Ib.; 

2 — Plurinia quaj de sa- 

cris iiostrjs spargiUs^ 

snutfulia;iiofi||auci 

depravala ; 

* Inficiatur et retorquet^ 
xxvui ; 

^ Negat, et conmcium re- 

mitiit^ xxviii, \^:xi 
c Negat et retorqugt^ Ib* 

^ Negat et retorquet^ xxx 

lol.; 
« Negat et retorquet , 

XXXI ; 
f Coifceofl , ied jure fieri 

monet , xxx ; 
3. — Ghrisiiaiiorum doc- { 

Irina esi saiiissinia : 

binc 
A. — In arttculo dc Deo, 

A Diitingueitdum eue mo- 
net inter Judceoi veteree 
legique divinos obedien' 
tes, et recentiores immo" 
rigeros, xxxiu ; 

i> InviMiUatem Dei jure 
aditruif docet xxxu; 

c Omni identiam Dei fir^ 
miisimis niti argumentis 
adierit, xxxu, ixxiu; 

0. — Ooctrlna de flne 
inondi, nec tegi naturce^ 
nec phiU)iopharj»m sen 
teiitiii repugnat ^ xxxiv 



A ^ Pasnas et remuncratio' 
nes post mortem sla- 
tuere , quia error erro- 
rem facile pnriat , Ib. ; 
^ Ipsos Christianos pwnis 
esse dignoSf cum sint 
maU^ Ib.; 
^ Deiifft eue injuitum, 
qui sortem in homimbus 
po/ifai , cum omnia sub' 
jecta tint fato^ Ib. ; 

2** — X*T «iijeetfitv, osten- 
dendo iui^KiHSibilitalein. 
^ Dilemmate, Ib.; 



^ Defectu exempUf Ib.; 



B 



i'* — Ob mala plurima , 
quibur» cuhore^ suos 
jCXj^it : CuUus enim 
DM Uniui non aucit ad 
feUcitatem^ 

• Quta ejui cuUorei iunt 
paupereif xii ; 



^ Quia infirmi ac ca/amt- 
loif, Ib.; 



• Tormentii a^rum 
eiti^ Ib.; 

^ ADeo reUcti^ Ib.; 



« Ata iine Deo feiice» 

iunl , Ib.; 
' lloneitisvvluptatibuidvo-' 

cat , ut suul : 



C. — A,d .objecta de mor- 
tuorum resurrectlone 
respoi^detjfr. 



« Jgnium iepuUura^ non 
facllitmdce resurrecliO' 
niscdfiia rejicitur , ied 
ut moi veterum humandi 
corpora fieqHenUtur , 
xxxiv ; 



1* — PompcB el ipeeta- 

tula, Ib.; 
T — Pr(Bcerpti cibi et po- 

tui deUbatif Ri.; 

f Aertim iieitarum aitcm, 
^ qualis ftorum est , dam- 
I^ nal, Ib.; 

^ Defunctoi adeo debite iro- 
nore defraudatf dt^i cfi- 
ronari eos prohioet, tb.; 
^ Nec damnum vitce pros- 
mmtii futurm feUeitate 
penioty Ib.; 

IV. 

Swftima totitu diipvtaiiortii' 

V — A renim divinaruni 

exploratione absthien* 

dom, 
• Qnia veriiffi eet snprii 

nos , xuy Ib.; 
}> Ob inertiam et rudita- 

tem eorum qui huie 



m 

^ Pcenas post mortcm 
etiam Gentes statunnt^ 
sed easdem perhone'" 
scunt, Ib.; xxxiv. ; 

« Christiani ethnicii ta- 
men multo iunt titeito- 
res, Ib.; 

^ Concedit fatum esse^ 
sed Uberum, ob omtii- 
scientiam Dei^ qua fU" 
tura prcesdat^ xxxvi; 

2° — PossibUitas resurre- 
ctionis adikiruuor 
* Tum senteniiis philo- 
sophorum, tum argu- 
mentis es ratione peiitii, 
xxxiv; 

^ jEaue absurdum eit 
exemplum Aomiiifi gict 
ex mortuis resurrexerit , 
uidere veUe , quam esset 
pi^sttijare %t soi sub 
nbciim oriaiur , et ar- 
bores in hieme vernent. 
Exempia resurgendum 
apparebunt utiquCf sed 
suo lempore^ Ib. 

3* — Inier Chrisiianos et 
eiliuicos de eo quod 
bonum maliimve est, 
non conveiiit. 

» Paupertas hasc non in- 

famicB. sed glorice est ; 

non coacta^ sed voluW' 

iaria^ xxxvi ; 
^ Fortitudo infirmitatibui 

roboratnr^ virtm cula- 

niitatibnt, 8 ; 
« Gioriamur iuppiieiis 

afecti, freti muatio Dei. 

xixvu; 
^ iVoft derelinqnimur a 

Deo, iedtentamur, Ib.; 
« FeiicUas tiue Dea u$n 

ootest eiu ioUdaAb,; 
' Voluptatei , ^ttt^tif abi^ 

tinemui non sunt Iro- 

nettcB, ted prenm et •/- 

iidUB, Ib.: quod pro- 

batiir Ib,; 
V — De pompitettpecta' 

culis, 12,43; 
2' — Sacrificiorum reli- 

fuHt . quw darmonHt /i- 

l^ffNltrr, xxxvui; 
« florum nen mtut , led 

a6iiitii fiaMfialMr, Ib.; 

k Abhorret a ratione mot 
caronandi mortuoi, Ib.; 

^ Christiani non tranquiUe 
toium vivunt, ted ^U 
etiam tunt tpe fuiura: 
feUcttatis^ Ij).; 

IV. 

r — A rerum divinarum 
invesiigalione nemo 
«bsierieri debet, quia 

« Weritat non ett tupra , 
tedpeneinot, Ib.; 

t> Not non heJ^itu tajneii' 



231 

sludlo incumbunl, xii; 
^ Ab exemplo Socralis^ 
ArcesUcefiarneadis .Aca- 
demicorum et Simonidis 
Meitci, xiii ; 

T Diilua ergo quae stint , 
iiierilo reliiKiueiida, /6. 



EPILOGUS 

continet : 

r — Provociaioiiein Cae- 



M. MINUCII FELICIS 



rimus, xxxviii. A 

c Philosophorum exempla 
nihil nos monent^ Ib. 



% Non dubia amplius 
sunt qux diibia quon- 
dam ruenint, cuin ve- 
ritas divinitalis jam 
matuniit. 
V. 
EPILOGUS 
ostendii : 
1« — Quos slimulos ora- 



cilii ad Octavium. qua 
invilatur ad responden» 
dum , XIV ; 

T — Oraiionem Minucii 
ad Cxcilium, qua ip- 
snm, non prius exul- 
landum esse monei , 
qaam utrimque fuerii 
peroralum^ Ib.; 

3* Respon ionem Cieci- 
lii, qua Minucium laxat^ 
quod se oraUone gra- 
vissima inlerpellaverit , 
el allentum Januarii au" 
ditorem fore promittil^ 
XV, tol. 



239 

tlo Octavii in aniniis 

audientium «reliquerii, 

XXXIX, tut; 
2*— -Confessionem Caecl- 

lii , qiia victum se esse 

fateiur, xl; 
3° Diialionem quxslionis 

de rebus ad quas In- 

stitutio perfectior rc- 

quirebatar, Ib,; 
4* Gratulationem Minucii 

conjimctam cum gra- 

tiarum actione .id C^ta- 

viiim XLi, 1, 2; 
5"* Lseium omnium dis- 

cessum , Ib. 



MARCI MINUCII FELICIS 

OCTAVIUS. 
PRHEMM. 



In lioc Dialogo Coecilius induciiur elhnicis siipcr- B 
stitionibus addictus, qui palrium et aviluni deorum 
cultum a nemine deserendum, variis rationibus pro- 
bare coiiaiur : ne(|ue ulli csse anxie de reiigione in- 
quirendiim , sed aniiquam retinendam, novam repu- 
diandam. Conira vero Octavius, qui, impio ilio cullu 
rejecto, christianae professioni nomen eum Miniicio 
Felice dederat, omnia Cxcilii argumenta sic funditus 
evertit, t.antisque rationum momentis chrisiian» re- 
ligioiiis veritatem demonstrat , ut Caecilius, gravis- 
sima disputatione fraclus ac planc convictus, veram 
religionem la^lo gratantique animo fuerit amplexatus. 
Ac primum quidem Caecilii sermonem pro deorum 

YARIORUM 

M. Minueii Velicis. Pliira Minucle gentis cogno- G 
miiia, RuA, Thermi, Fausti, Macri, Fundani, et in 
his etiam Felices. Vetus inscriptio Romana apud 
Gruter, pag. 918 : 

DIIS MANIBVS 

SACRVM 
Q. MINVCIVS 

FELIX. 

Scribitiir per C, quia non a miiiKrift ; quod correpta 
etiam syllaba jubet. Siiius lulicus vii, 523 : 

Nec mora, diajecto Minuci vecordia vallo 
Perdendi simul et pereundi ardebat amore. 

Cellar. 

Oclavius. Hoc nomen dialogi, sumptum a principe 
colloqueniiuin persona. ut Cicero suos dialogos Ca- 
tonis, Lticulli, Bruii, LnRlii nomine pnnescripsit, Pla- 
lonem imiiaius, cujus Phmdonem^ AUibindem, So- 
eratem et alios libros , a prinripe colloquente nomi- 
natos habemus. Quis fiierit Octavius, ex cap. i et ii, 
qunulum de eo nobis traditum t$i, cognoscitur. Infra 



cultii exponit auctor. Deinde vero Octavii responsio- 
nem ad singula orationis CaMiiliaose membra subiu- 
fert. 

CAPUT PRIMUM. 

Argumentuii. — Ab ipso dialogi exordio^ nami Mi* 
nucius quam jucunda eorum qum sibi ewn Oeiawo^ 
dum apud se liomw ageret, coniigerofit^ ae pads»^ 
mum hujuice dispulationls recardaiione obleclare^ 
tur. 

I. (i)** Co€iTANTi mihi, etcnm animo meo Octavii, bont 
et fidelissimi contubernalis, memoriamrecensenti, Un- 
ta dulcedo et affectio hominis inhaesit, oi Ipte quodam- 
NOT^. 

cap. XV et Januarius pleiiis noroinihos Jannarlns Oe- 
tavius appellatur. Caeteri collocniores sunl Capcilius 
Natalis, paganiis adhuc, post colloqulum Christianos, 
et noster M. Minuciu^ Felix , qui in hoc Dialogo ali- 
quaiido solo pnenomine Marcus vocitatur. Vide capp. 

III et V. CELL4R. 

* Ut acciiratior exhibeatur unius codicis exatantts 
dialo^i Ociavius collatio ac verior efligies, in lexia 
sunt interpositi niimeri, qiiorum alii, nempe romani, 
capita seu divisiones codicis, alii vero, vulgares acili- 
cet, exhibent folia. Edd. 

Cap. I. — Fidelisnmi contutemalis. Buzelinsde militia 
interpretatur, qnod scilicet Minucius noster, ex more 
Romanorum, juvenis Caecilii contubemio usns ruerit. 
Hic proitaiidum ipsi incombit, an mosilie sxculhse- 
quioribus tam constanter usu receptns niaiisertt : 
nam de ipso Minucio hoc onus probandi neniini im- 
poninius. Meliun est in genere sodalem kboris ac 
studiorum inielligere. Lindner. 

Tanta dulcedo. Wopleeiiius lanlum dnleedo rcacri- 
bcndum censet^ minus rectc. LmBNER* 



S55 



OCTAYIUS. 



234 



iiiodo niilii viJeror in prailcriia rcdirc, non ea quaj A ribus, conscius ipse, socius in crroribus, el quunj, 

discussa caligiric, de (encbrarum profundo in luceni 
sapicniiac ct vcrilalis cmergercm, non respuit comi- 
lcm, sed, quod csl gloriosius, prxcucurril. Itaquc, 
cum per universam conviclus nostri ei familiaritalis 
3Dlaiem mea cc»gitalio volvcretur, iii illo pra!Cipue ser- 
moiic ejus incnlis mcne rcscdii intentio , qiio C.Tci. 
lium, supcrstiliosis vanilalibns ctiam nunc inhxren- 
tem , di«:puiaiione gravissinia ad verani religionem 
rerormavit. 



jam transacia ctdccursa sunl, rccordatione revocnrc 
Ila ejus conlcmplatio, quantuin subtracla csl oculis , 
tanluin pectori mco, ac pcnc iutimis scnsibus, impli- 
cala esl. (n) Nec immerito discedcns vir cximius ct 
saDetns iinmcnsuni sui dcsiderium nobis rcliquit: ut- 
polc quum ct ipse tanlo noslri seniper amore fl:igra- 
Teril, ut ct in ludicris ct scriis pari mccum voluutate 
concincrct, eadem vellet vel nuIIcL Crederes unam 
nientem in duobus fiiisse *divisani: sic solus in amo- 



VARIORUM NOTiE. 



DiscedeHi, Cx toto orationis contextu liquido pa- 
tct buiic dialogiim a Felice nostro post Octavii fata 
litteris fuisse maiidatum : quaproptcr legcndum de- 
cedens, Iia persxpe Cicero , aiiique scriptores op- B 
timi. Ph^drus, lib. iv, fab. 4 * Qmdam decedeng tre$ 
reliqiiU filias. Sulpictus Sever., llist. sacr., lib. i, 
cap. 7 : Sara qnuin seplimum el victsimum supra cen- 
tesimum annum ageret , decessit, Sic ct alibi piissira 
idcni historicus. Claudiaaus lamen in RuOnuin, lib. 
II, 10 : 

Solalia letho 
Kxiiium coinmuQc dabit, nec territus ante 
Discedaui ; ciim luce simul iinqucuda (jotestas. 

At ibi quidam codd. decedom : et vcre quidcm. DAvis. 
— Si Grunerum aiidias in Actis Sociel. Laiin, Jenens.^ 
vol. IV, pg. 209 , oditorum lectio rctiiicnda, eodem 
seiisii. Veriim vir eruditiis minus apposiiis cxcmplis 
id adstniere videlur;cujiisniodisunt: a vilu discedens^ 
ex viia discedo , discessnm a corpore. Loca eraiU pro- 
ducenda, in quibus verbum discedo siniplicitcr usur- 
patuni, de morie absolute ac sine controversi» acci- 
pialur, quo modo sanc constat de verbo decedo. n 
GkLLkSh. — Nihii est quod de morte cogitarc nos 
jubent, quod facit Gronovius, ob levem imitationem 
Ciceronis , qui in principio Bruti ait : Quod vir egrc' 
gius alienissimo reip. tempore exslinctus^ el auctoritatis 
el prudentite suw triste nobis desiderium reliquerit, Nam 
i"* scripsissc bacc Minucius xquc poterat post Octa- 
vii e Ronia discessum , qiiani murtem. ^" Memoria 
non minus cst abscntium, quam morluorum. 3° De- 
siderium amict absentis est immensum ; mortui tri- 
ste, ncc f;icile ferendum. A'* Octavius tuiic adbuc 
crat junior, ob liberos infanies. 5*" Dubito an disce- 
dere simpllciier dicatur pro mori. Liiidner. 

Vir eximiui et sanctus. Yiriim sanctmn et sanctam 
feminain etiam ethnici dicebaiit moribus et viriute 
prxstaiitein. Apud Christianos, qui datam Christo 
fidem servabat, qui Baptisma suum habebat iiite- 
grum , sanetus appcllabatur. Ct baec appeliatio reli- 
^ionem designat et inores. Quod si aliquis moribus 
improbts notaretur, jam desinebat esse et haberi 
Chrisiianus. Rigalt. 1> 

Et m ludieris et seriis. Cl. Heumannus, et in seriis. 
Sed nulla opus nintaiione. Amant certc ejusmodi di- 
cendi compendia veteres illi ssccult secuiidi et tertil 
anctores, iUi inprirois, qiii scriiione brevi et conciso 
utuntur. ei rerum inagis quam verborum copiam 
sectantur. Ex Tacito, Flinio, Sueionioel illius xia- 
tis aliis, non dubiiarem exempla peti satis mulia 
posse. MB!fcKC!f. — Sic Livius, Sl, 7, 14 : E( vos in 

ma9iu et tuteta debeiis habere eas. Taciius, Histor.^ 

4 , 36 : In luxwn effusi et epvdas et nociurnos ciBlus. 
Piinius, Panegyr., ^1,3: In animis nostris etjudiciis 
eras pater pairite. IiINdner, 

Eadem vellet vel noUet. Sic cdidit Herddus, aucto- 
ritate, ni fallor, ms. regii.Rigallitisvero et Sig. Geie- 
niiis habent eadem velle vet nolle , quod expiicat cl. 
Gruneriis per infinita naturam nominum nabentia. 
'Wopkenius , cui glossam sapere quatuor lix voces 
Tid<^ntur, nullo modo est aiidicndus. Sed ipse , ut 
conjccturac huic suas parum coufisus, statim subjuu- 

Patkoi*. 111. 



gil : Haud raro ita res eadem aut ferme eadem diversis 
vocibus ingeminatur^ citra quam necesse sit , idque pcr 
«jTwvXeTo», et in hoc provocjit ad cap. 3, emicaret, 
emergeret; 5. indignandum, indolescendnm ; il, mor- 
tuis^ extinclis ; 37, uri, cremari ; 24 , sciunt^ norunt. 
C\, lleumaniius ita vult legi : concineret , et eadem 
vel veltet vel noUet. Sed usos frcquentissime hoc di- 
cendi genere vetcr»'S aiiclores, exeiiiplis sat multls 
probat F. 0. Menckenius. quibus addo Plin., lib. x 
Ep. 50 : Superest ut tu libratorem vet architectum mit^^ 
tas. Plorusi, 9, 40 : /Ve potestas solitudine vet mora 
cormmperetur. Minurius noster, 20 : Antiquitas fabellis 
delectata vei capta. Id., 25: Quorum cibo vet fasiidio. 
Ilaque, sic ut vulgo legitur dicere Felicem poiuisse,' 
non est dubium ; voluisse autem , hor facilius credi- 
derim, quo magis ipse cavendum intelligrbat ne dc- 
licatas aures illa duas cjusdem formse ac soni vocii- 
las repeiendi raiio offenderet. Lindnbr. 

Crederes unam mefitem..., divisam, Nihil in hisco 
verbis inest viiii. Lacianlius de Mort. Persec^ c.ip. 
8 : Nec enim possent in amicitia tam fideti eohwrere [ 
nisi esset in utroque mens una. Yide Persium , S:it. v' 
23 , et ibi scbolia ; et llteronymum , Epist. i ct xv' 
edit. BB. Davis. ' 

Sic solus in amoribus conscius ipse socius. Ilacc equi- 
dem sic inteiligo : Sie is qui mihi solus erat in amori- 
hus, cujus rei teslis est ipse locupleiissimus socins.eiiain 
fuit in erroribus. En siniilem locum apud Ciccronem, 
qui lib. VII, Ep. 32, de Curione ita : Est mt/i;, ut scis^ 
in amoribus. Quod Minuc. foriasse iia essei eiocutus : 
Est mihi conscius ipse^ in amoribus. Schefrerus illud 
conscius delet et iu legendum censet : Sic socius in 
amoribus ipse^ socius in erroribus. Gronovius ila : Sic 
solus in amoribus conscius, ipse soeius in erroribuSy et 
vult Octnvium his verbis de se ipsum confiieri, quod 
venerem promiscue spargereut, dum more illorum 
adolescentiain ab se aciam fatetur. Heumannus iia : 
Sic solus in amoribus ipsi , socius in erroribus , cnm 
discussa caligine,,. emergerem. Caus» cur acquies- 
cere in hac emendatione nequeam , sunt : priiiiiim , 
quod voces aiiquot ejiciendae sunt , quod , quomodo 
excusari queat, non video; deinde pars orationis op. 
tiina excidit. Tria enini Miniic. de Octavio suo affir- 
mat, 1* quod amicus fuertt ; 2* quod ex siii anioresi- 
mul errori adhxserit; 3" ({uod ex errore siinul cum 
eo in lucem veritatis redierit. Hic vero, ex emenda- 
tione Heumanniana membrum secundum abest. Ob- 
servet insupcr lecior elegantem paronomasin, coit- 
uius et socius^ amoribus et erroribus. LmDNER. 

Sapientim et verilatis. Hoc est, verae tiapientiae, 
nempe chrisiianae. Sic feminas sapientiam consecutas 
dixit Tertulliauus, Christianas; et Socratem sapere ad 
veritatem , curo ad Christianorum scita propius acce- 
debat. Rigaltius. 

Pracucurrit. Sic in nis. est; at in editione Roma- 
iia, qtias omnium est priroa, prmeurrit. Sed nihil mu* 
tandum contra ms. aucioriiatem. Habet hanc for- 
mam Piautus, Menaehm., 5, 8, 8. Conf. de concur- 
rere^ decurrere, proeurrere, eadem forina Freinsliem, 
in Indice ad Florum, v. eoncurrere. Lindner. 

Etiam nunc inlwsreniem. Sic loquitur Mlnucius re- 
spicicQS ad iilud temporis sive negoiii quodbeicde* 

8. 



235 



MARCI MINUCU FEL1C15 236 

CAPUT II. j^ ejus non possum exprimerc sermonibus , quanio 

quamque impaiienli g.iudio exnlraverim , quum nu« 
gerel mnximc leliiiam meam amicissimi lioniiiiis 
iiiopinala pr:csenlia. Igitur, post nnum el allerum 
dicm, qiium jam cl avidiintem dcsidcrii rrequeiis ns- 
siduitatis usus implcssei, et qnic pcr abscntiam niu- 
luain de nobis nescicbaniu^ , rclatione altcrna coin- 
perisscmus ; plncuit Ostiam petcrc , amoenissimam 
civitatem , quod essct corpori meo siccnndis liumo- 
ribus de mariiiis lavacris bl:inda ct apposita curatio. 
Sanc ei ad vindeininm feriae judiciariam curam re- 
laxavcrani. Nam id temporis, post a^siivam dicm, iu 
lcmperiem semet autumniLiadirigebat.liaque, quum 



Argumentuii. — OclavH Romam adventus (orensium 
feriarum tempore ^ pergrattn Minucio, Utrique ad 
marina Ostia balnea , adscito MinucH comite C(sei» 
lio^ ire piacuil. Dum umul ad mare pergunt, Casci- 
Uu$ conspeeto Serapidis simulacro , manum ori ad- 
movenSf iUud colil. 

Nam negoiii et visendi mei graiia , Romam con- 
tenderat, relicia domo, conjugc, liberis, ct, quod cst 
in liberis amabiliiis , adhuc annis iniiocentibus, et 
ndhuc dimidiuta verba tentanlilius, loquclam ipso of- 
fensanlift linguae fragmine dulciorem. Quo in advenlu 



VARIORUM NOTiE 
scribitur. Lind. — Proba leclio, quam varie corriipe- B irH dolebat; el Aur. Yictor in Co»., cap. 6 : Qui pree 



rant ciim alii etiamnum , alii eiiam tunc edidisseiit. 
Apuleius, iliiies. h : Ae paululum a via retractum^ per 
allissimum pr<cceps in viam proximam etiam nunc spi- 
ranlem praicipitant, lleic eliam nunc esi tn. IIerald. 
Cap. IL — Adhucannis innocentibus. Propler aiuios 
teneros qui f«Te sunt criminum ncsciiiiiam male rem 
gessit FulviusUrsiniis, qui vocem annis expuiigcndam 
censuit. Davis. — Innocentemastatulam dicil Prudeulius 
in agoue Komani martyris. Tacitus, lib. iii, innoxiam 
auatem. Herald.— Laciaiitius, lib. i, cap. !20 : Quum 
teneras, iiiquit, alqve innocentes animas, qum maxime 
est vtas parentibus dulcior, sine utlo respectu pietatig 
exlinguereni , etc. Vouvbr. — Annis adhuc inno- 
centibus. Wopkenio inielligendi otnnino vidciitur 
libcri qui sunt adhuc annis vel in anuis innocentibns^ 
Sttbaudito per ellipsin tralaiiciain parlicipio extsie»- 
tibus. innoccnles quip|)e aniios dixil Minucius, ut fei- 
50« annos Scneca, liippoL i67 : Rudes annos Uuinctil 



latuni adopiione ejus Pisonem impatientius dolens , et 
in Epist.^ cap. 14 : Dolore ardens^ impatiensque ; et 
Pliii., lib. IX, Ep. 2i ; Dolel , ul qui impatientissime ; 
etTacilus, iib. iv ^iftna/., cap. 17 : Tum vero^ aquari 
adolescenia senectoi sute impalienter indoluil. Mencken. 
— Si vcl mnxiine coiicesserim , gaudium dici piisse 
impaticns iit doloreni , (|Uod vix crediderim , taineii 
gMudiiiin iiiopinatiim ei n^pcniintim et prxsens aii sic 
dicniiir, valde diibiio. LmDTiER. 

Corpori meo. neumanii. scribfl corporis mei. Sed 
nsu saiis Iriia coiistriictio verbi subsiaiilivi cum 
c:)Sii teriio. Vidc tameii Bunem ad Lactant.^ t, 2, 5. 
Lindner. 

Siccandis humoribns , pro ad siecandos humores. 
Nam balucis mariuis uiebnntur quoiies viliosis iiitus 
humoribus coiilraxerani laiigiiorem, iiervis rcmissio- 
ribus et laxis. SiieKinius iii Angusto^ 82, 5. Addo 
Scriveriana ad M;irlialem, 10, 15. Gronov. — Curaiio- 



Instil. Oral. I. i, c. n. BuRM. — Ua salis,credo, lectio p iiis hujus eliam Viiruviiis inculioiiem facit, lib. v, 



reccpta siat conGrmata, iieque crat cur Heiniiaimas 
rescriberet : e(, quod est amabiiius^ Uberis adhuc in- 
nocenlibus, Addti posse h:i'C verba commodius et ita 
explicari : tiberis adhuc innocentibus annis, h. e. per 
annos, sive propter annos. Ablativum certe hoc inodo 
exponeiidnm esse nounumquam , docet Cortius ad 
Hb. uEpisl. Cic., Epist. 10, § 5. MeiK-keuiiis liberos 
annis innoeenubus iiiierprctatur per liberos qtti suni 
annorum innocentium. Lindner. 

Loquelam dulciorem. Meursio repoiiendum vi- 

detur loquela^ ipso offensantis lingum fragmine dulciore^ 
ac iia saiie edidii Clir. Cellarius. Sed uii de xoxGf oMiioc 
nibil dicani , viilgata et ms. regio lirmaia leciio ma- 
num medicam iioii Qagitat ; est eiiiin appobitio scliema 
non infrequcns, de quo udiii poierit G. J. Vos^iiis 
de tonstruct., cap. i. Vide et Casp. B irlbium , Ad- 
vers.f lib. xliii, cap. ^. Davis. — Crimen xaxopoi- 
W<t( huic euieiidalioni imputaum, declinare qiiidem 
Cel. Ueuiiiaunus studel , adducto cum iii liiieiii ioco 
Hieronym., Epist., p. 49, Garrula atque buibutieuij) 
lingua: offensione fit duicior, Sed quis iion viilet l'>- 
cuin hunc looge diversum esse ab illo ubi quinquies 
casiis sextus rep<aiiur ? Lindner. 

Impalicnti gaudio. Lego impoienli, Ita et impoten- 
tem ( id cst inimoderalum, et qui eflicit ul bonio siii 
iion sit poteiie) amorem Calullus dixit tpii^r. 36, ct 
Taciliis, Hist. iv, 44. I:)li:iin in Lacianiii Ub. v, cap. 1 
pro impotentes librarii scrip>eruiit impatienies. ilECM . 
— Quid causui sit ciir pro impatieuti legeiidum Heii- 
m:injiiis impoterti sciscal, haud iiilelligo. Vocabuluin 
impatiens eniiii esl cjiisinodi , ut de volieuieiilibus 
aniini commotionibiis iiipriiiiis usurnctur , alque 
SKleo de ^afir/to rccii: ptssii usurpari. ^aui, si dolo- 
rem dixerunt veieres impatieniem^ noii ^ldco ciir 
iniiius hoc vocabulum irilmeiidiiin gaudio, qnod cam- 
dem coiniiiovendi animuin hal>ei vim, exisiimctur. 
It;i neuiiie de dolun; Jiisitiius, 1:!^, 15 : Qnosdam }m- 
paiicmms doUnion consotatits at: ct o:2. 5 > : ilis nbus 
offensus Vhitippus imputicnlins in dies niorlem DeniC' 



cap. 9. Kefcro buc et illud Symmnchi, lib. viii, Epist. 
4G. Qiieni locuui in singiilari Dissertalioiie an. 1734 
edita Lipsi^, et ibidcm subscquenti anno in Aclis 
Academicis^ p. 120 ct seqq., reccnsiia interpretaius 
est Jac. Ileiir. Chr. Ad.imi. Heum. 

Ad vindemiam, Heum. scribii ob vindemiam. Imme- 
reiiti voculx hacc injiiria infertur, nec , qni salib ba- 
bel cognituin in multis auctornm locis, (}u«»ruin ma- 
ffna pars a Jo. Fricf. Groiiovio ad Seiieca! lib. iv, de 
lienef.^ ca]>. 6 collecla csl, ad noinre idciii quod t7/o 
lempore aut circa illud tempus , is minus commodc 
positum hoc in locojudicabii, quo ferim ad vindemiam 
illic stini qiix vindeiniic tompore haftentur, scilicei 
feria! vindeuiialcs et, ut veniiii dicain, elaganlhis ila 
(itiaui si ob poiialur pro ad , dicuntni'.. Mencken. — 
Co.iferatur eti:<in Cortius ad Cicer. Kpislt.y lib. iii , 
Ep. 5, n. 9. Csl cl alia explicalio non iiiinus elegans 
ci coiicinua , (tiia feriic diciinliir laxarc jHdicfariam 
curam ad vindemiam fruendam. Lindner. 

Sam id temporis. Diio Miiincius (Kmit qiix lianc 
curaiionciii vel iii.ixime coiiiuiendabani, ferias viude^ 
mialvs scilicel el tcmperiem autumuilalis. Blanda crat 
ciiiaiio ob auluuiniiaiis tempcrieni; apposiia, ob fc- 
ri:iS vindemialcs. Linoner. 

Autumnitas dirigcbat, Frusira bic scrnpu^is injcc- 
tiis fuit ab dociissimo Meursio, quasi dccsseut iioii- 
iiuila de Ca:cilio deaiiibiilatiouis comile adscito. 
Iiaijuc eiiain iiiilluin cx viris doclis qui posu^^a edi- 
deninl, sibi asseuticiitcm invenit, liaiud diibie iion 
qiiod opiiiati fuerini omitti quasdaiu ('ircumsiaiitias 
veliiii ex jure, quod hislorici noii refiigiant, sed quod 
credidcriiii salis colligi cjus comilalum partitii ex, 
siipcrioribiis, ubi osiendil sc aciurum de sermone 
Ociavii, (|iio Cxcilium reformaxit dispulaiione gravis- 
siina ait veraiii religiouem ; partiui ex sei(ueiitibus » 
nbi descrilut Octavius Cuicilium doini forisque latiT? 
.Miniicii inhierenlcm. lloiC eniiu duo loca sic ordind- 
vii :ipie auclor, iit cx eis ncqiieai lcclor aliler cogi« 
lurc, quam euiii siiniil exivisse. Gronov, 



257 OCTAVIUS. 23« 

diluculo ad marc, inambalando liilorc, pergeremw, A pole Cmciln impiiem, quam in eumdem Cfecinum 
* aspirans leniier, membra vegetarci, et 



ut el aura 

rum ezimia volnptale molH vctiigio eedens arena 
subsiderct ; Gacilins , simiilaero Serapidis denotaio, 
ul vnlgus supersliiiosus solet, manum ori admovens 
osculum labiis imprcssit. 

CAPUT III. 



redundare. 

Tunc Octavins aii : Non boni viri est, Marcc fra* 
lcr, bominem domi forisqiic lateri luo inliaercntem , 
sic in liac imperitiae vulgaris CTCilalc descrere , uC 
tam luciilento die in lapides eum paiiaris impingerc, 
efTlgiatos sane, et uncios, el coronatns ; qtnim scias 
hujus erroris non minorem ad te qiiam ad ipfsum in- 
famiam redundarc. Cum boc semione ejns medium 
spatinm civitatis emensi, jam liberum liitus leneba- 
miis. Ibi arcnas cxtimas , vclut stcmeret ambulacro 



Argciientuii. — SuperstUiosi hominis aclum indigne 

fereni Octaviuif Minucio acriter exprobral hujui 

impH faeinorii in famiam non minorem in ipium, rN 

YARIORUM NOTiE. 

Inambulando /t/rore.Cdlar. su^criplorem nactus cl. adorando dexleram ad oseulum referimui, Hierony- 
Hcuniannum , eilidit lillori, At vero incognila scrip- 1^ miis, loin. vi,}ii OMam,cap. xiii, M.l^.Qniadorant^ 
toribus aiiiiquis forinula, inambulare lillori^ csi ; nec solenl deouulari manum suam, quod Job facisie «e ne* 



usquam boc verbiim cuin dandi c:isu conjnnctiim in 
venio. Gerundii igitur, non pnrticipii, vim habct in- 
amhulando illud; liiiore autcm pro in iittore positom 
est eodem inodo qno nprnl Livium, lib. xxiii. c.ip. 
21 : Qui cecideranl pugna Cannemi; el Floruin, lib. ni, 
cap. 16 : Occiso paliim condiiii Annio ; ct Curtiuni , 
lib. vn, cap. 7 : Cecidere eo pratio pedilum duo iiti/- 
iia; ct Ovidium, Efiist. i, Hcr. v. 21 : 

Deniquc quisquis eral castris jugulatus Achivis ; 
aliosqne plures. adducios ex parie a cl. Drakenbor- 
cbio ad Livii lib. n, cap. 52. Meiicken. 

Ui ei mtra. Delct ut lleiim. roriasse quia offcndc- 
lialiir qood hoc modo causa ambnlandi csset, ut 
vestigio redens arena subsideret , qiiod non proba- 
bai. LiiiDTieR. 

MoUi vesftgto. Yestigiuin lioc in loco plaiiiam pc- 
dis denotat Gellins N. A., lib. ix , cap. 4 : Veuiaia 
pedum kabentei retro porrectd , non , tii cceterorum ho- ^ 
niinum^ proipeetantia. Prudenlius in Sgmmaeh., lib. ^ 
11, praef. v. 53 : 

Sed festi^ia fluclibos 
Soinmisi uognere cteperat. 
Plura suppeditabit Gasp. Barlbiui» Adven., lib. xuii, 
Gap. 25, ubi lainen iierperani repoiiii membra vege» 
taret eum eximia volmptaten et molli rteuigio cedem 
urena iub^^iderel : quasi licilicet arena, pcJibus ce- 
dens, iiulbni prorgiis ainbulanti voliiplnieiii afferat. 
Davis. — MoUi veitigio cedem areua. Ilic lociis ab 
iiucrprelibus v:iric esl teniaiiis. Ouzelius ci cuin co 
Scbeueriis et Davisius vesiigium accipiunt dc planta 
pedii. SchI concoquerc ScbeiT. noii potiiit, uui plan- 
lee eoniin in primis qui calccis iion ndniouuni fre- 
qiienier olantur, dici qufanl moiles. Ilac dinicnliaie 
pcrmotus, hoc ino//i plune ejecil.Gruii(Mus,qui cniu 
Wopkenio dGroiiovioaccipii de vestigii pcdisvc iro- 
rcin iia fxpcdit : Cedens 



gat, dicem : Si oiculalm ium manum meam apponem 
ori meo; et hoc mihi ad iniquilalem maximam repone- 
lur. [)e adoraiiiium gestu , liabiiu , moto flexiiqiie 
corporis, vide B:irnab. Brissoiiiuin , lib. i, de For- 
Hml., p. 55; cl Pelnim Pilhoeuin, lib. i. Adversar., 
cap. 5. Elmenhorstius. — Qnx nioflo Klniciiliorstiiis 
conrcrre suadct ac consulere , vidcsi^ doctissimc ct 
coiicinne collecta in nota qiiam Lngdunensi iiditioni 
ac vcrsionl Oclavii J. G. H. Greppo subjunxit. no. 
193-199. Edd. * '*^ 

Cap. in.— Non boni viri eU, Marce frater. Octavius 
Marcuiii Minucinm fratrem appcllal, ChristianusChris- 
li:inuin. At cap. v, Capciliiis, adhuc eihnicus, eiimdcm 
Miniicium sicetiam conipcllabit^^uam^iiiiifi tibi^ Marce 
fraler. H.rc Igitur appellatio fnit aflectus et religio- 
nis : utriiisquc ceric in Ociavio , affcctns in Cxcilio. 

RlGALTIUS. 

imperiiim vulgarii cwcilate. Pati , ut iii religione 
paganoruni pcriiianeai. Vuigarem viTo dicit, quia 
tiiiic seiisim, qui paulo eniiincUoris naris crant, 
gcntirniiii rctigionis fraudes scnticbant , ei Christuin 
sequ«*b:iniur, ita ut vulgiis tantum in ethnicorum 
supersiitione reinaiieret. Lmdner. 

Efgiatoi. Dc vcrbo efig^are iuulta Savaro ad Si- 
donii Apollinaris lib. vi, Epist. 12. quibus liaec loca 
aJderc (lOicris. f^apias : Efigiarcj formare. Apulcius, 
Melamorph.^ lib. ii. pag. 11 ; Mirii exlrimecui iimu' 
lacrii efigiata. Martiaiius Gapclhi , de Nupt. Philol.^ 
lib. VI, pag. 130 : Quippe memoratur omnia poue ef* 
figiare. Pag. 228 : iNtrii formii efigiaia. Aiigiistiniis, 
de Barei.n cap. 8G ; TeriuUianui aniinam dieit egigia'- 
liim corpm esu.... Deum corporenm eae^ licei non 
efigiatwn. Clmenhort. Aliler in cd. DB, t. viii, p. 25, 

(Jnctos ei coroiiaioi, Utriiniqiie niorein saiis iilus- 
trarunt Joaii. Clcricus ad Genei, cap. xxviii, 18 ; ct 
C:ir. raschalius, de Coronii^ lib. iv, 4. 1)a\is. — l)n- 
deiiam edit. Liigd. acce|)erit haiic lectionein, tfnclot 
et eoronato*^ ab cruditissiiiioruin honiinum recta cor- 



presstoiie per metonym , 

areiia erat iiio//i veuiaio^ quod, ccdciido, lociini, qui 

pedc calcahatur, momorcni facicbut, quo hcnsii est 

casus seitu^, iit nto//e f/fr apiid Quinciil- /niii^ Ora^ n reciione flnzissc, nec in cod. leg. aliud legi quam 

4, 2, p. ni. 350, moUii Irames, Ovid. FaH. 3, 15, isiud : uiiguinei ordinatum^ prorsus iiiconipertuui. 

vinea moUii et cedem. Neque vcro Wowero moUii^ ^ * "—'•" •—'-'-'* «-.^:— .- . -^ 

quod in cdit. Roniaiia se inveiiis*^ |ierhibehat, re 
ptinemi asscntiri dcb<:bant vel Davisius, vel Clericus 
in Btblioth. ielecl.^ Um\. xxiv, pag. 124. Appiaudo 
Ileumanoo, qui ait Miniic. dicere voluisse, aienam, 
eliain levitcr ab cuntibiis inipressam , cesstsse. Co 
dem iU(»do dici potcst : Gcrvical molli ccrvici cedens 
subsidit; Ei liegt iick weich. Lindner. 

Vk/^ii« iupenlitioim solet, M «liiii legerc siip«r*ft- 
rtose iolet. Heom — Forlavsc qiioil masculiiium genns 
additum vuci vulgui iiolit. Aiqui habei vocem haiic 
eodem geoere ilorat. lih. ii, Senn. 3, v. 02 : 



Hnic e^o vulguin 
Enrori similem cuuctum iubaoire doceho. 
Ilxc Menckenius, qui etiain com|Kirativum iupenti' 
tioiiui praHcri. Limd.^er. 

Manuni ori admovem vressit. Roin. cdii. tm- 

ftresiii. ilf.Rju.D. — Plnuui»» ith. xxvui, cap. 11 ; in 



Nosiiiet oculis nostris vidisse tCbtamiir, unctoi et co- 
ronaloi. Euo. 

Medium spatium civitatiiy non cst dislantia 0!itix a 
Roina,quod placuii Wopkt;nio, cum inlcrvalluin intcr 
liomam et liitus, quippe xvi siadi<>ruin, \elcursoribus 
faiigaiidis suniciai, nfdiiin iii spatiaiido umhrntici ho- 
iniiies taie absolveie vel potueriiit vel volurriin; nc- 
<iue est nicdiuni .spaliiim pcr civiiaicm Osticiisem , 
qiia parte mare spectabat , libeniin inuris , qiiae sen- 
iciitia sc commcndaviiBariliio, Advers. xliii, cap. 25, 
t^iquidcni, hoc spaiio confccio, iioii liberum liuui^ sed 
caiiipos et agro^ nacli Chscnl. Sed csi spatluin quod 
iiitcrjacei niediuiii iiiter Ostiam civiiaiem et locuni 
a dcamhulaniibus peiiiuin , id esi niare. Qiiod hciic 
inoniiit vir quidani docius in Obsen. nnse. Crit,^ 
vol. X, toni. 1, p. 13. 0>tiam eiiiin pctehani Roinani, 
ul nostri honiines lliernias , ai*idiihis , vcl eiinin vl« 
ucas. Ihi , )iet uliq.ioJ icinpus coiiimoraii , delecta- 



259 



MARCi MKNLQl FELIGIS 



240 



perfundens lenis unda lendcbal : el, ui sempcr inare A lem, jactalione fluciuum laGvigalam, legere delittore; 



eliaui posilis flatibus, inquiolum esl, etsi non canis 
spumosisquefluclibusexibai ad terram , umen crispis 
torosisque. Ibidem erroribus delectaii perquam su- 
inu5, quum in ipso aequoris timine plantas tingere- 
nius, quod vicissim nunc appulsum nostris pedibus 
alloderet, fluctusnuDc, relabensacvesiigiarelratiens 
in sese resorberet. Sensim itaque tranquilleque pro- 
gressi, oram curvi molliter iitioris, iier fabulis fallen* 
tibus, legebamus. Ilae fabulae erant Ociavii, disserenlis 
de navigatione, narratio. Sed ubi eundi spatium saiis 
juslum cuni sermone consumpsimus, camdem cmensi 
vium rursus, versis vestigiis, terebamus. Ei quum ad 
id loci venlum est ubi subductc naviculas, subsiratis 
roboribus , a tcrrena labe suspens» quiesccbant ; ^ 
pueros videmus, certatim gestientes, testarum in 
marejaculaiioDibus ^ iudere. Is lusus est: testam tere- 



eam lestam plano situ digitis comprebensam, incrmem 
ipsum atque bumilem, quantum potesi, super undas 
irroiare, ut iliud jaculum, ve! dorsum maris rade- 
ret, enatarct, dum leni impeiu labilur ; vei summis 
fluctibus lonsis emicarel, emergerct, dum assiduo 
saliu sublevatur. Is se in pueris viciorem ferebat, 
cujus tesia et procurreret longius, et frequentius 
exsiiiret. 

CAPUT IV. 
Argumentum. — SublrUth Cascilius de huju$modi ob- 
jurgatione qua sui causa Octavius Miimcium per» 
strinxil, petit ul sibi cum Octavio de sum religxonis 
veritaledispularelieeat. Annuilcum soeio ttio Oetavius^ 
ac medius inter Ctvcilium et Octavium sedei Minucius, 

Igitur, quum omncs bac spectaculi voluptate cape- 
remur, Caeciiius nibil intendere, neque de conteno 



VARIORUM NOTiE. 



bdninr quotidie , inanibulando liltore ad mare per- 
gentes, quod mare ab Ostia civitate iria siadia abest, 
et commode intra spatium hor» puterai absolvi. His 
vero observatis, nec D.ivisio assenilendum, qui vo- 
cem civitatis delet; nec Heumaimo. qiii itineris repo- 
nit; nec Menckenio, qui viee el itineris rcscribit. 

LlNDNER. 

Tendebat, Sic ms. Rom. edit. tundebai Wower. 
Tendere bic est extendere, ex mente omniuin inter« 
pretiim. Ueumanno vero non est nctivum, sed neu- 
truni, et aqun exundnns dicitur tendere in terra qunm 
occupavii, vclut exercitus in campo. Accnsaiivus are- 



Barthius Advcrs. lib. xliii, cap. 25, appulsim, et se in 

MMmUlat. LINDNER. 

Uis [abulat. Pleiia locutio, cujiis exempla plura ha- 
bet Coriius ad lib. ix. F-pist. 25, Clc. 43. n. 2, et 
plura adhuc colligi ex Cxsarc possent. Lindner. 

De navigatione, sc. sua. Sernionibiis faniiliaribtis oc- 
casiouem subministrant tcmpus, locus, persoii», nego- 
tia et deniqiie res qu%vis ociilis objeetsc. Lindner. 

Emensi viam. Heuroatinus tollit emenu, repeiitum e 
cap. 2, quod pneier necessilaicm facit. Lindnrr. 

A terrena labe suspensw. Labeni dicit uliginem cce- 
nosam , qua putrcscerentarinx diutiiio siiu. Kigalt. 

Videmus. In Darrationibus loco iinperfecii pra- 



nas vcro regitur a parlicipio perfundens. Lindner .^ ^ 

Et, ut semper mare, etc. Haec ego sic iDtelligo ac p sens non sine vi adhibifri jprobat ez 'Longiiio'Ber- 

supplco : Vt semper mare, etiam positis fiatibus, f>i- ^ gerns, de NaturaL Pulchr. Orat., png. 203. Lindner. 
' ' - -' ^ - i^'"»! f^stam. Plena incutio, v, n. LiNDNER. 

Ve/ enataret. Iii hiscc Minucii verbis, nisi fallor, 
menduin latet, quod non animadverterunt vlri per- 
spicaces. Legeiidum credo nec enataret. Nonnumquam 
testa siiie saltu maris superficiem lambebat : interim 
vcro crebris saltibus iii aerein erat cvecia. Hlncauc- 
tor : Ut illud jaeulum vel dorsum nwris raderei, nee 
enataret, vei snmmis fiuctibus tongis, emiearei, emerge^ 
rei. Nisi recipiaiur h:iic emendaiio, Fellx r«ureX9v»c 
erit censendus. Priorem movium describil Eustaibius 
ad lliad. 2, pag. i2i9; posieriorero Polliix Onom. 
Iib. IX, S 119. Okyis.-^Raderet.velenoiaret. Vei pror- 
sus alienuiii est ab hoc loco. adeoque ddendimi. Snnt 
eiiiin locutioiies syuonymicx raderet, mutimti, asque 
ac verba seqiientia emicaret, emergeret. lila pertiiicnt 
ad tcsurum cursum^ twc ad saitum. Wopkeii scribit 
innataret, approbante Heuin. Davisius emendat raderei 
nec enataret, Lindner. 
Emicaret, emergerei. Amal Minuclus plares voccs 



quietnm est (sic eiiam tiim crat, ei), et si non eanis 
spumoiisque jluctibas exibat ad terram, tamen crispis 
torosisque (sic. exibat ad terrain per zeugma). De 
zeuginaie est res nota ex Sallust. Jug. cap. 3, n. 2 ; 
de ultero, quod in comparatione post pro|H)sitionem, 
reddiiionem supplevi, non itcm. Iia tamen Cicero, 
lib. VII, Cpist. 28, 6 : nespubiica erat mihi carior; quam 
nunc, swpple. Sidoniiis, ii, Epist. 8 : Perpetuis sedi' 
bus dormienti similior illata est ; supple, quam mor- 
tuas. Adeoqite non erat cur cl. Ileuniaimus sic emen- 
darei : ef , iil semper mare, etiam pontis ftatibus, inquie' 
tum esty el, si non canis spumosisque fluctibns afstuatf 
terram tanien crispis toriuosisqne lambtt; delectati pet' 
quam snmus, cum^ etc. Lindner. 

Crispis torosisque. Iia scriptum in ms. reg., non tor" 
tuosis, quod iiotam B. Hicronyinus ad lleliodoruni : 
Licet in mqdum stagni (usuin a!(fuor nrrideat^ iicet vix 
summa jaeentis elementt spirilu terga crispentur. Cl in 
Epitaphio Paula: : Uue usque prosperis navigavimus ]) 
ventis, et crispantia maris a!quora labens carina sulca- 
vit. IIerald. — Paruin nllentis oculis regium exemplar 
inspexerat qui primus ex co reiiuiiliavit scriptum, 
tortuosis. Nam in eo libroscriptum priusfucrat, srispis 
tororisisque^ei qiii correxii, legi voluit, crispis torosis- 
que. Yenarum toros medici dixere, et jubaruro toros 

poet:C. RlGALT. 

Quod vicissim nunc resorberei. Locum iiiterpungo 
in hiiiic modum, praeeunte cl. Grunero : Uare ftuctus 
rei or6ere dicitur apud Ovidium, Ueroid. xii, 125 : 

Quxque vomit fluclus lolidem, tolidemque resorbet. 

IJbi Burm. Sabxi editio, ilUderet, Wovirerus in ms, 
vult legi alliderel, in quo tamcn falliiur vir doctissi- 
nius, quippe qui ms. ipse non iiispexit, sed alii id tes- 
laiiti, teinere credidit, cuin Heraldu2> et Uigaltius pro 
recepta leclione pugnent. Gronovlus mavult : aliuderei 
fluctu» Davisius aHiderei fluctus, ui ^vyra^i» expeditt. 



ejusdem siguificaiionis copulare; unde vUXfutr* 
irrepserunt, qus observabiinus poslea. Non aiidenius 
igitur damnare emergeret^ qiiod faciebat poliiissiml 
ingenii vir Joan. Wowerius. Pro redUret^ quod 
wqiiilur posiea, edidinius exsHiret, ms. Reg. et rdit. 
Roin. secuti. Heraldus.— Emicarei^ emergeret. Pos- 
lenus verbum ejeciuin fuit a Wowero, sed tueliori 
jure retinetur ab lleraldo,qui simiil Minucli editoribas 
haiic regulam injungil : Amat Minuc. plurcs voccs 
ejusdem sigoiflcatiouis (idque atwiirwe) copulare. 

„ ... ^. LwDIfWl. 

tsxstlwet, Sic est in ms. et in cd. Rom.; pro quo 
noii opt»rtebat a nonnullis edi r«tt7irei. Cisi ettiro hoc 
verbuin non est huic loco inconveniens (nain cl Ovid. 
Metam. xii, 480, dixit : ne^iit tecti a culmine grando) , 
Unien niliil est causa: cur exsiiiret rejici.imus, qnod 
eliam pr.-ecedenli emicaret stinilius est. Hbui. 

M * *V. — yihil intendere. Ilos inliiiilivos, slveper 
willagen roodoruffl interpreteriSy sive per ollipsio 



U\ OCTAVIUS. 512 

lionc ridere ; sed lacens, aniius, segregaius, do* A proiegerent ; nec lioc obseqnii fuit, aul ordinis nut 

* bonoris, quippe cnm amicitia parcs scmper aut acci- 
piai aut faciat, sed ut arbiier, ei ulrique proximus, 



)crc nescio quid ▼nllu falebatur. Cui fgo : Quid hoc 
est rel? cur non agnosco, C«cili, alftcritaiem tuam 
illam ? et illam oculorum etiam in seriis hilariiatem 
requiro? Tum ille : Jamdudum me Octavii nostri 
acriter angit et remordet oratio, qua, in te invecius« 
objargaTit nfgligenti», ut medissimolaniergraTius ar- 
gueretinscienii.ii.Iiaqueprogrediar ulterius:de totoet 
integromihi cumOctaviores cst. Si placct ul ipsiussec- 
tae horoo cumeodisputem, jam profecto iniclliget faci- 
liusesse in contubernalibus disputare« quam conserere 
sapienlium modo ; modo in istis ad lutelam balnea- 
ram jactis, et in altnm procurrentibus petr.irum ob« 
icibus re.>idamus, ut ct requiescere de ilinere possi- 



anres darem, el disceptanies duos medius segregnrem. 
Tum sic Gaecilius exorsus est : 

CAPUT V. 

Argijmentuii. — Ditputalionem $ttam aggredilur Ca* 
cilitts : ei primttm quidem omnia in rebus liumam 
dubia el incerta; adeoque dotendum quod Christiaui, 
Tttdes plerttmque et iUitterati, de sttmma rerttm ac di^ 
vina majestale aliquid certi deeemere audeant; hine 
nulia providentianmndum regiarguit, eoncinditqttesa» 
titts €$u traditis religionibtts adharere, 

mus ei intenlius disputare. Et cum dicto ejus assedi- 

mus iu Qt me ex tribus medinni laleris anibitione K Quamquam libi, Marce Tratcr, de quo maximcquoi- 

VARIORUM NOTiE. 



Tcrbi ettpil^ nbique fere aliquid dissoluii hnbent ct 
posfios invcnies in Iristitia, coiifnsioiie, trepidalione. 
CTsar de Bdl, GatL i, 32 : Nihil Seqttnni respondere , 
sed in eadem tristitia taciti permanere, M. c. iG : Diem 
ex die ducere ^dui^ conferri, comportariy adesse^ 
dicrre. Eadem raiio est Asyndeior, LiifD!fEii. 

Tacens , anxius , segregatus, DescTibit hominem 
vexatuin moprnribus ei curis incentihus qualis crat 
Homeri Bcllcmplion (Uiad, Z, 201). Rigalt. 

Seqregalns^ dotere nescioquidvuttu fntebatur, Incom- 
mole omnino ms. rc(r. et editt. exhibenl segregatug 
dolore^ neuio quid vultm fatebatur^ alTectuum enim 
indcx est vulifis. qnem proptcrea Cicero iii Pisonem 
vocnvii sermonem quemdam tadtum mcntis, Yidc ct 
Ojpf., lib. I, cnp. 29. Dwis. — Dotere. In ms. est 
dolore, unde lleum. fncit dotoris, Elegnntcr sane ; sed G 
elegnniiae non miniis est in leciione recepta. Dolere 
nescio qnid est dolere ob aliqttid, Lind.ver. 

Alacritatem luam illam, Ne qucin offendat jiinclura 
Tcrlioriim tuam illam f et iltam^ hoc ex usii aucioris 
fieri osli'nd.im. Sic Noster 2i, 5 : Sacra ipsa et ipsa 
mysleria; 55, 4 : Parentem omnittm et omnittm domi' 
nuin; 9,8 : sexnt omnis homineset omnis aslalis; i0,2: 
lempla nn/to, nii(/a nota amtttacra;\0, 5 : m omnium 
tnoret, actus omnittm inquirere; iO^h : adstat factis 
ommbtts, ioeis ommbtts inierereat;!, 4 : raia testis esl, 
iesiis ei; 5, 5 : bmii satis, saiisgue prttdentes; 28, 8: 
boum eapiia ei eofdta vervecum; 32, 8 : tenebrls inte- 
resi, interest cagilationibus; 23, 8 : tormenlis quibtts et 
qnibtts maehinit ; 24, 4 : ridenda qnam mttita, multa 
eiiam mteranda tunt, Hoc expedito, supercst ut lcc- 
tor moneatur interrognt. car aiite vcrbum requiro 
esse repeteiidam, per zcugma. Si quis ndeo in lex- 
tuin velii reciperc, per me licct. lloc certe liquet, 
supervacntin esse cmemlationem lleum. quam aucrt : ^ 
Cur non agnoteo, CtBciU, aiacritatem tuam itlam, et ii- ^ 
iam ocuUnum^ etiam in terHs hiiaritateni ? iicc Ceilar., 
c|ui iliam? et iti cicr muiat, esse nudiendiim. Lindner. 

Objurgavit, Sc. fif, qiiod prouoinen etiam omiititur 
apud Cic lih. vii, EpisL 28, 5 : InteUexi enim ex tuo 
termone, dicere te ex meis tibris aninittm menm (te) dc 
$iderare. LmD!CER. 

Iptittt secice homo, Opponilur adversario ficlo et 
qunsi umbralico. qui excrcitii lantum gratia, adversa- 
rii partes in so suscipit, quod fit cum dispuuttir m 
eontnbernaiibttt. Quo jure igitur Heum. rescribat : Ut de 
iptiut tecia hodie cum eo dttputem, alii videani. Wop- 
ken. etiani sinistre inlollexil^qui dc eadcm cuniOctav. 
secu ciigiut. M.'liiis uliqucCellnr. qui secmm pngano- 
rum intelligii, cui adhiicdediiusernl Grcilins. Lirdner. 

Qnam conterere tapienlium modo, Sic facile reslitul- 
mus ipsisslmani scriplnram Minucii dcpravntam in 
exempbri pervcrsa liiteriila : Faciliut etu in conti^ 
kemaUbtti aitpttlare, quam conterere tapientiam modo 



in itiit ad tttielam balMamm^ etc. Oinnes hacteniis 
editiones prava iiiterpuuctionc sensum cviTterani. £t 
falsi sunt iiiterpretcs qui asseruiit iu manuscripio 
legi aliter quam hic reiulimns. Ait Caecilius faciu* 
rum se ut Octavius intelliffat facilius esse dispnUire 
etrixnri Inler coniubernales vulgaribus dicieriis et 
conviciis, quam eo modo conserore quo solcnt sn- 
pienies. Deinde incipii aliatn clausnlnm : /n istis nd 
itttelam bainearum, ctc. Rigaltius.— Conifrere tapien- 
iium modo, li. c. accuraie disputare, pi oui pliilosophos, 
quales nos esse profitemur, dccct. Conserere^ sc. ar- 
gumeiita, est dispiiiarc« Modo auiem posilum esi pro 
more, Ita Lactaiit. 7, 7, 9 : Erravit ergo Democriius^ 
qtti vermicutorttm modo puiavit fwmines effusos este de 
lerra, Eiiam de Ira, cap. 20,10. Nonnullas edit. bnbeiil : 
Pecttdum modo humi repere, Iii iiis., testo llcrald. et 
Rigaltlo, est : quam conterere tapientiam modo in 
iitit, etc. Inde Higali, prirous fecit : contereretapien- 
iium modo, Inistit, etc In hac emendatione uniiin 
jllud dosidcro, qiiod clausula sequens nimis nbrupte 
ita incipit. Hinc suspicor priorem clausulam desiisse 
in modo, ct posteriorem a modo incepisse, ciijus qui- 
dem raiionis exempla dcdi ad capitis huius nuin. .'. 
Omissiouis autein ratio in alterutra clausula in promptu 
esi. Nemo, credo, Ileum. assentietur rescribenii : 
Si ptacet Kt cnm eo ditptttemt in istis ad ittteiam tii- 
tentitts ditptttare, Jani profecio inteiiiget facHitts e^sc^ 
in contubematibtts disterere (tta scribo pro conterere), 
qnam ditputare tapienlittm modo, Herald. ^icam con- 
terere tapienU manttm, Liicdnbr. 

Attt ordinit, Fallitur Wow. abesse a ms. codico 
hscc verba rntus. Contrarium testatur «ut(«t«}( lle- 
raldus, qui et cap. 9, 5, docet, sxpius Wow. affcrre 
aiiquam scriptiiram, quasi illiiis velusti codicis sii, 
cum umen ibi non reperitur. Ferellerat videlicet cum 
amicus, qui a se inspectum esse istum codicem incti- 
titus fuernt. Heuii. — Nec hoc obtequii fuii^ ant ordi- 
m'5, attt honorit, Ms. reg. niliil inuial. Nam quod aiinit 
verba isu ottl ordinit in eo iiusqunm apparerc, fal- 
luntur; ncc alioriim obscrvationibus fidcin arbiirnri 
tJim racile debuerani. Sane, si qul honoratiores, aut 
amplioris ordinis erani, locns hoiioratior iis dabatnr, 
et idcirco medius. Appianus de Bellit civijibut^ lib. ix. 
K«f w»,8ftuov ot Tfcic, Ktt(9Ap9c Iv fii^ oiA t9v «^x^* 
irfox«9<0^O(. HbRALDOS. 

Ditceptantet, Editio' Oxouiensis habet ditcrepanlet, 

OUZEL. 

Ck^^y.—Qttamqnam tibi, Marcefraier. Cxcilius eth- 
nicus Miuiicium Christianuin fratrem vocat, ({uociii» 
eratnmicilix rnmilinrit.ite conjunctissimus, iit iiidicnnt 
illaOctavii ad Minucium deCcciUo,cap.3: Hominem 
domiforitqtte laleri tuo inhasrentem, RiGAi.TiUS.--i!>« 
qtto, Minuc, td, de qtto bcripscrit, necesse est. Tatii 
uura enim ellipsis non convenit scriptori tam laiine 



545 MARCI MINUCJI FELICIS ^4 

rimus, non sit ambiguum, ulpoie quum, diligenier x rus parlis utriusque, considas, nullum negoiiumest 



jn ulroque vivcndi genere versalus, repudiaiis alte- 
rnm, [alierum] comprobans ; in praBsenliarum ta< 
men iu libi iiiformandus est animus, utlibram teiieas 
scquissimi judicis, nec iii aiieram pariem propensus 
incumlias, ne non tam cx iiostris disputationibus 
naia senleiitia, quam ex luis seusilnis prolaia videa- 
tur.Ptoiiidc,si iuibi,quasi novus aliqui etquasi igna- 



patefacere omnia iu rebus bumanis dubia, inceru, 
suspensa, roagisque omnia verisimilia quaiii vera. 
Quo magis miruni est nonnuilos tacdio iiivestigandae 
penitus vcritaiiscuilibet opiniuiii temere succumberCy 
quain iu explorando pertinaci diligentia perseverare. 
luiqiic indigiiandum omnibus, indolefceiidum esl, 
audere quosdam» et boc siudiorum rude [rudes], 



YARIORUM NOTifi. 

docto, tamqiic vcnustalis sludioso. IIkcm.— Aiqiii con- Qua'st. lib. iv, cap. 7 : Deut atiqui reqmrai. Idem Of- 
venil Va Cirennii lili. iii, Epist. G, 7 : l// tunm fiictum fic, lib. iv, cap. 7 : A j«i aliqui ca$u$ vel occupalio con 



qui, quo animo inter m% $\mu$, ignorant, alieni homi- 
ni$....estevideatur^ ubi plura Oiriiiis. Convenil l«ac- 
laniio 0, 12. 39 : Sed qua: in tupervacua fuems impen- 
«iir««, ad mcliora coiivertas, Civsari de Uello Cnll. i, I: 



silium eiu$ peremi$$et. Terluniainis Apo/., cap. 19: 
Aiiqui nanelkon ^gyptims. A. Gclliiis, Noct. Attie, 
lib. I, cap. 13 : Etiam rcpentinus aliqm (^ic ms.) casus 
rem commodius agi posse polliceretur. Itiem lib. xi, 



Tertiam qni ipsorum tinguaCeltie appellantur. Li^i>yER. ^Cii]}. i^: Dicatque mihi, qumo, aliqui vestrum; Sic 



iicpudians tdterum coinprobans. Sic m>s. U. iiieii 
dohi', ul vidotur, ac proiiule iiierilo bis iiiducendiiiii 
esscrd alterum inler duo verba, repMrfiViw, compro- 
bans, ciMisei Cronovius, qiieui iiiiinessi fere omnes 
seciiii suiii. Edd. 

In prasentiarum. Gronovius non obscure damnare 
Tideiur vocem inprtesenliarum, non apiid Minuciuin 
niodo, sed apud Tacilum etiam ct Coriielium Nepo- 
tem, qii:isi corrupiam a libriiriis. Sed ea frusira 
dispuiaii puto. Yox inprasentiurum oinuino laliiia, et 
ad :>naIogiain lingusR latin.-e forinata, orta ex m 
pra!$eniia rerum ; ut illicet ex ire licet^ etc. Gruner. 
1. c. |>pg. 212. 

jEqui$$imijudicis. Miraliir llcuin. non jam diiduin 
rescriptuni fuisse judicii. E{;o virum doclissiiiium in 
lioc uiagis miror, qui iii loco laiu saiio luiitare (jiiic- 
qu:im ausus fiieril. Allndit aperle ad balitiuiii judi- 
cuni, qui librnin inauu lenentrs depiiigebanlur. Li- 
bram justi judici$ laiidai Arnobius iii rsaliii. cxxxix. 

LlND?iER. 

Propen$us. Par! facilitate rescribit Heum. pro^ 
pen$iu$. Scd cadem fiicilitaic lectio recepta iltfeii- 
ditiir. Ccrie forimila propen$u$ in alieram pariein 
ipsi usurnata Tormula Ciceroni est lib. vni, ad Attic. 
Ep. 3. Multiludo et inlimu$ qui$que prupeiisus in al^ 
teram partem. Quod vero voces duas, propensus et 
incumbas, coiijuiigit Minuc., ad qiiaruiii nirauique 
rcforri illiid in utramque partem polest, U\ ei (lenHiiii 
miriiiii et iiisolituiii videri poiest qui Miiiuc. nou 
legil iiitrgruiii, hoc diceiidi ffcnere sxpissinie uteii- 
teni. Ila enini siipra c. 3, perfundeiis Unis unda tendc- 
bal, el 5: Kaindem emensiviam rursusver$i$ vesiigiis 
terebamus. Ib. Quw supra no$ calo suspensa sublata 
suni. Similos iiiacrologias nolavit Coriius ad Cic, 
lib. V, Kpisi. 7, n. 2, il. lib. xvi. Ep. 26, n. 1. 

Nenon lam. Imilatur, ui :iIiasquoiid;iminonuimus 
Ciccr. Parad. 1,2: Vereor^ ne cui vestrum ex SioicO" 
rum hominum disputaiionibus, uon ex meo sensu de^ 
prompta hoic videatur oraiio. "VVopk. 

Si mihi.... consida$, Ex editioiie quadam Oxnn. 
Jac. Ouzclius rcponit : Si vdhi..,. con/idas, quod 
equidcm iniror, qnuni, bac Icciioiie recepla, nuiliis 
seii.siis, nisi iiiepliis adinodum et incoiiiniodus, cx- 
surgai. Scd bouus ille vir iii syntaxi expcdienda la- 
boravii, cuni iii aiiiniuiii iion revocaret, isiius inoili 
proiioiuiiia apud optimos auciores, non raro itxfijAtiv, 
ut inullis osieiiderunt viri doctissinii, Dionys. Liinibi- 
nus ad Lucreiii lib. ni, p. 292, ctPet. Buriiianns ;ul 
PlKvdri lib. i, Fab. 22, 3. Iloc idciii etiaiii in Groecis 
scriploribusaiiiiuadvertitAtlienag. Legat. pro CViruf., 

Cap.9:K«i fiifi fjtci ^XofOVTtc 'iofjiivYi rdv uidv efy«i( rA dsf. 

Sic ct Tati.iniis in Orat. ad Grusc. aliiiiue Davis*. Ye- 
CRNERUS in HeUenolexi(B siiae lib. i. cap. 0, $ 5. 
Addo nec llebra'Os carere boc pIi^onaMni gciicre, 
c. gr. Geiiet. xu, 1, ixii, 5; iuiino nec nos Gcriiiaiios. 

IIel-iann. 
Novus aliaui. In vulfiatis cditl., conlra lus. lidein, 
legitur aliquis, absque causa sontica. Ciccro Acad, 



iiiox : Ne vo$ faeile persiringeret modutalu$ aliqui eur- 
rentis facundia $onitu$. Videet G. J. V(»ssium Aniui/. 
lib. IV. cap 8. Davis.— Rtc. cdit. Lugd. jnni laudatus 
paulo snpra, iii coil. ins. legisse declarat : Novu» 
aliqui eo loci in noia inquiens : Sic ms. edente £/<;- 
raldOy non, quemadmodum Wouw. Gronov. Davis vo- 
luul, aliqui. At cdiioris Liigduiiciisis pace, asseveran- 
dnin est liaiic leciioiiem uec lus. regii uec Ueialdi 
esse. Edd. 

Dubia incerta. Eadero jungit qii» Cic. lib. i de 
Oral., cap. 20.GROif. 

Magisque omnia verisimilia. Sic est in ms. ; editi 
omiltuiii omnia. Lindmer. 

Quo magis. In ms. est quo magis. Sed prx^ial ed. 
Rom. qu;c, testcWow. babet minus. Lusdner. 

Investigandoi penitus..,, $uccumbere. Sic oinniiio 
ms. Iloc laiiien non imiiedii quoiuinus Fulv. Ursi' 
nus reposuerit : invesligandiB potius veriiatis. Jac. 
antem Oiizel. et Cbr. Cellar. edideruiit : inve$lignndw 
C penitus veritatis cmlibet opinioni temere potius succuni' 
bere. Male prorsiis, cuni vox ilia potius crebro ^ubau- 
diatiir. Corn. Nepos Dalain. cap. 8» i : Statuit con- 
gredi, quum cum lantis copiis refugere. Li\ius tZ, 43, 
15: Ipsorum quam Annibali$ iniereue. A. Gcllius. 
Nocl. Att. iib. 11, cap. 7 : Declinanda scmm el riUir 
quenda esse dicunt, tiuam re^puenda. Sed upud Gru:- 
cos parlicul;! /xa/>ov inieliiiiitur. Porpbyr. Absttn. lib. 

II. Secl. 15 : Riil/uaprvffi yc r, itripx^ OTC /^titpiU^t TbJ.w 

ol Oeti ii Tc^ iro/uo«n^y&» Taiiaiiiis iu Oial. ad 6'rtfi ., 
Cap. Ul : "SLfii ra» rzpiTCiVi^t xAta ty> ii'/uU^v trivrcviriK. 
viitspiiTt^ ri,s ntrfi.s v.pvvafAi'^'jit ijXyigiv. Euscb. lailaMi 

Prap. Evang. x , 2. ibi lcgii : /mUo^ iicp. Yide et 
JiiStiii Mart. Apol. I, c. 18. Davi^. — .^dde qilos cilal 
J. II. Maiiis fil. Obscrv. Sucr. 1 U. i, p. 20. Giabiqs 
ad Ireiiicuni lib. iv, c. 23, f. 509, n. s.. it. f. 323, n. 
B. Groiiov. ad lib. v, 21. Saiict. et Pciizou. ad 
Minerv. iv, 7, |>ag (>92. Likdner. 
I iidignandum omnibu$ indole$cendunique e$t. Solli- 
Q cilari iioii debiiit biec scriptnra vetcris excinplaris. 
Eteiiim proba esi, ct Oclavii discenlaiioiie firuiaiur, 
Caicilii vcrba rcpetenlis cap. xvi : tl quoniam frater 
meus erupit asgre $e ferre^ $tomachari, indignari^ doUref 

etC. RlGALT. 

lndole$cendnm e$l, indolesccndumque e«f, li:ibcut 
iinpressi oiiines, pcrpeniu codicis ins. lideiu sibi vin- 
dicanies. Ita et paulo iiirra iu codeui cudice legitur 
audere, (|Uod accepil llcraldus et luiilli posi euiii ; at 
cditor Liigd. ilerum nieiidose codici tribuii audire, 'iU" 
consultonue codice ba*c iii nota subjuogit ad voceni 
>lii(/ere:f iiarecie ediditllerahliis,proius. attdire.»EDO. 

Audere quosdam, et hoc studiorum rude$. Iia edidi- 
inus, ins. rcg. aucioritatcm seculi. Antca lcgebatur, 
audire quosdam. In codein nis. rude inale, pro rude^, 
Cliiistiaiios auteui stiidioruin rudes babiu>s obsdrva- 
bamus ad euin Aniobii locuin Iib. iii: ilorcfiie est 
iltud fastidium vestrum, $apientia luvc arrogoMt 9<ta 
desputiis nosut rude$, etc. Uerald. 

Et hoc. Nou inielligo quumadmoduin polucrint id 



245 OCTAVIUS. 246 

liUerariim prof.mos, cxpcKes arliu!u otiain sordi- A (lulgeiiles iiisano alque iiicplo labori, ulira Inimiliia- 

lis uo^lre leriniiios cvagaiuur, el iii lerram projecli, 



darum, ccrlum arKiutJ de summn rcrum ac ma 
jesiale decernere, de qun lot omnihus saeciilis 
scctarum plurimarum usquc adliiic ipsa pliilo^ophia 
delil)eral. Nec immerito:quum tanlumahsil ahexplo- 
ratioue diTiua humana mcdiocritas, ut ncque, qua) 
supra nos ccelo suspensa , suhiaia sunt, neque qux' 
infra lerrain profuiida, dcmersa sunt, aui scire' sit 
datum, aut scrutari permissum, aiit stiiprari rcligio- 
sum : ct l)eali saiis, salisque prudenics jure videa- 
inur 81, secundum illud vetus Sapieiitis oracnlum, 



coelum ip^um ei ipsa sidera audaci cupiditate iran- 
sccndimus, vel hunc crrorcm saliem, uon vanis et 
formidolosis opiniouihus impliccinus. Sint priiicipio 
omnium semina, nalura iii se coeunte, deiisaia : quis 
hic iUictor deus ? tint fortuiiis concursionibus lutius 
mundi membra coalita, digesta, formata : qnis deus 
machinator ? Sidera licet ignis accenderit, et coelum 
licet sin matcria suspeiiderit ; licet terrain fundaverit 



Dosmetipsos famiiiarius noverimus. Sed quatenus in« B poiulcre, et mare licet influxerit c liquore; uiide hx'c 

VARIORUM NOTi£. 



docli viri muiare, Sahjpus in horum^ alius ho$. Est 
eiiim iptum ad Hebraos xi, 12, kf M( C7tm;9«}««9, 
KAI TATTA Mvcxf M/btlvou, ubi recte qutdein : sed dubie 
Veius iuterpres, ei kae emorluo ; sed corrupte Bcxa, 
eoque jmn mortuo, Neqiie enim id est in Graecis. 
Acbilles Tai. vii. p. itl : lUiT»>/u^<i( btmtsiiti fit 
aiwxf^Tbif 0L99$MUTff y»f(t(;4/iayecf ovrur, »xi T«&r« Aiur£«- 
niic. GbOHOV. 

Expertei mriium etiam sordidarum. Disiinclionum 
mulalioiielociis hic emendandus. Et sane ita scriptum 
ffienit, lilterarum jfroftmos, experles artium eiiam sor- 
didarum, Dicit igilur Chrisiianos esse litierarum pro- 
fanot, expertes ; qiio de convirio plura ohsiirvah:imiis 
ad Arnobium. Addidit artinm etiam sordidarum, 
Christiani ig iiur non solum litterariim profani et ex- 
pcries, ul illi voiebant, sed ciiain sordidis artihus 
mancipati ; atque eiiam ipsi Ecclesiae doctores lanarii, 

SlltoreS, fulloneS, ^iou^yof, VMVrori/iot tuci xy«tfci( ah 

iisdero liabiti, nt ohservat Origoncs lih. iii, contra n 
Ceisum, Sic auiem apud Miniiciiim pliira reperiunlur 
vocahiila rem unam enmdemque signincantia, uisi 
quod pf»8tcrior.i clarioia suiit ei qiiasi interpretutio- 
iiis vice fuiiguniiir : ut non immento suspicari possit 
arniuis glos^emaia esse, nisl iii toio boc scripto id 
e>set pene perpeuiiim. Sic anica ad cap. 3 ohserva- 
baiiins (TiNfcarfi, emergeret, Herald. 

Destimma rerum aemajesiate, Heiim. itirmna r^ruiit 
majeitule, i. e. Deo. Sed inagiit mihi ne qnid dissiiiiu- 
loni, pnihatur lectio vulgaia. Fortiorem eiiiiii ct 
iiervo^oreni iii vulgatis, qiiam iu illis lleiim. iiicsse 
scnroiiliam piitem. Eleg^niter a Bliniic. sumnia rerum 
ips.i iialiin rfiriinr; qiio inodo eiiam Tnllius lih. ii^ 
de Orat.^ cap. 31. M;ijestiis aiiteni est ipsum illud 
Numeii qiio s:ipientissime reguutur ouinia, ct a quo 
snnMiia rcruiii adiniuisiratur. Vido locu a me collecia 
iii Miseellaneorum Lips. vol. i, p. iii, p;ig. 532, 
it. Gr.Lviiim ad Cic. Orat. pro Milone, cap. 30. 

Mrmcikmus. h 

Toi omnihus smeutis, Tercnlius, Audr. i, i, 
2H : Quod pterique omnes fueiMnt adoieseeniuli, It. 
Kmmek. i, i, 5 : Jam eulesees ptus satis. Eodcm 
liiudo GRPCi, itUUvtf 0* ir«vT€c, icA/i^>;«. Sic «Mi- 
vvr^os owftrs aliquaiido dixi^se Lutinos ohservant Pa- 
roii.*» jn ieiicu Plautino, uc Pric:riis :id .Apul. |>:ig. 
Ziii, Placet etiaiiiinierpuiiciio Wopkenii: De qua lot^ 
owmbus sirculn^ seciarum plurimarum, h. e. lol secia- 
rum pliirimarum. Ei placet pra; illa cniendaiionc 
(|uam untea prolulit, lotis, ommbns seeculis, per :isyu- 
dot. lieiiiiianni conjectiira esi lihorior, posl tol omuis 
ho^euli sectarum inquisitionem ^ adcoque repudiamhi. 

LlNDNER. 

Ip^n pMlosophia, liocest ipsi philosophi. Ahsir. pro 
coiii:r.Yid.CortiuniadCic. lih. vni, Kp.4,5.LiNDNER. 

£j-fi/or/f/ionf(/trtmi,hi'Cosi Dei. Ileum.scriheroufiu 
duhiiiil : Ab exptoratioue rerum dimnarum, Lindner. 

Qme supra uos eoslo suspensa sublata sunt. Toiiis hic 
iocus ad fldcm excmpkiris ediiuscst. Et frustra 8iiiit 



qui pro sublata scribi jubent sublimata, Sustolluntur 
ea 4|u.-c sus sive snrsum. id esl in altuni, tolluntur. 
llaqiie subtata siiut r« vf^hrtL, Sublala dixerc dcli- 
caiiores pro suslatis, £t heic sublaia opponuulur de- 
mersis, ut suspensa profundis, R(.'Clc igilur Minucius 
ait uoii esse permissuiii scruiari quu» supra iios coBio 
su>peusa suiit, neque csse religiosum ea qua: sub 
terrani profunda suiit stuprare; qiiasi stuprum iiife- 
ranl lcrra^, qui in vi^cera ejus penetrare audent. Ele- 
ganiissima suut in hanc seutentiam a 1'iinio iioiata 
lih Ji, cap. 63, el pr.ofatione lih. sxxni. Ricaltius. 
— Subiala sunt. Sustollerc usurpnlur de inai hinis, 
iiuihus ali(|uid in sublime toUitur. Lucret. 90i, iv : 
Levi susiollii macliina nisu ; uii de siderihus A\ien. iit 
Aruio, V. 63i : Qua semet sidera poiro sustoilunt, Coa- 
trarium ejiis cst demergere, LuiDNEA. 

Aut uire sit darum. Ua:c vorha iu uis. re^io itn le • 
guntiir : Utscrulare permissum aut slruprari reiigiosum, 
Unde llerald ; Aut scrutari permissum,aut struwari{\i' 
iio,credo, opcrurnm pro sluprari)reiigiosum, Jos. Sca- 
ligcr logi |>osse cxistimahal rMspoi-e, vel ruspari, quod 
ad ms. proxiiiie accedcrc videtur. Celiar. sciscitari 
rd., Ileum. sciiari permissum^ aul scruturi religiosum, 
Posse siuprare oxplicari per corrumpere, sive crroreui 
vaiiis et foriuidolosis opinionihus implicare, ut loqui- 
tur Nostor, nullus equidem duhito. Cicero ipse ad Ait, . 
i, i8, slupraium judicium^ i. e. corruptum. Lindner. 

Sint principio omnium, semina nalura in $e coeunle 
dmisata, Ita edidtmus, nis. reg. auctoritatem secuti. 
Et sane Epicurea disciplina , uiide hausta ista suiit, 
iectionem hunc flagitahat, non principia^ qux erat 
vulgaia lectio. Heraldus. 

Quis hic auclor deus. Pro hie legendum his, suspi- 
catiir lleum. Sed frequens ista enallage, vel Ciceroni 
lih. 11, Ep. 5: Hcbc negolia quomodo se habeani^ i. e. 
quomodo se negotia hic habeant, Lindner. 

Suamaieria. Iiams. reg. teste lier. FaUilurWow. 
qui ihi esse ait pura materia^ et legendum esse censct : 
ievissima materia, LaNDHER. 

Licet lerramfundaverilpondere, lia exhihuiiuus, san- 
ote secuti lectiunem uiiici cudicis, exemplo doctissimi 
Ileraldiy qui, qnum, revocans prim;ovani Sahaei lectio- 
neni, optime id elegisset, siatim mutare n<ui duhita- 
vit Rigaltius, rcscrihens licel terram fundaverint pou- 
dera : infoliciter omniiio. Gro.nov.— Uartbio iia visum 
esl rescrihere : se fundaverit pondere. Ceilario cum 
aliis ; fundaverii pondus. Heuin., iicet terram suum fun- 
daverit pondus, Lindneu. 

Et mure ticet influxerit e iitiuore. H.tc sane latina 
non suiit ; et ah exemplart iiimium recedere videtur 
Rigallii conjeclura restitiientis, et mare licet influxerit 
iiquor seu eiiquor, Reponenduiiiputo, mare iieet con- 
ftuxerit eiiquore, Novatianus de Trin. cap. 5 : Credamus 
,n Deum Patrem,., qui eoeium alta subiimitatesnspende- 
rit, terram dejecla mole soildaverit, maria soiuto i,quoie 
diffudcrlt. {i\\\ locus liuic Miiiuciaiio gemiiius osi , 
D;^Yi8. — Lectionem tamen codicis nis. rrtiuet ciim 
lleraido Gronovius. Gauand. — Seusos est : Lket 



ni MARCI MINUCn FELICIS